Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

22 054

Wapenexportbeleid

Nr. 146

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 13 mei 2009
De vaste commissie voor Economische Zaken1 heeft een aantal vragen
voorgelegd aan de staatssecretaris van Economische Zaken over de brief
van 1 december 2008 inzake de rapportage over het wapenexportbeleid in
de eerste helft van 2008 (Kamerstuk 22 054, nr. 142).
De staatssecretaris van Economische Zaken heeft, mede namens de
minister van Buitenlandse Zaken en de minister voor Ontwikkelingssamenwerking, deze vragen beantwoord bij brief van 12 mei 2009. Vragen
en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Timmer
De griffier van de commissie,
Franke

1

Samenstell ing:
Leden: Van der Vlies (SGP), Schreijer-Pierik
(CDA), Vendrik (GL), Ten Hoopen (CDA), Spies
(CDA), Van der Ham (D66), Van Velzen (SP),
Aptroot (VVD), Smeets (PvdA), Samsom
(PvdA), Timmer (PvdA), voorzitter, Irrgang
(SP), Jansen (SP), Biskop (CDA), OrtegaMartijn (CU), Blanksma-van den Heuvel (CDA),
Van der Burg (VVD), Graus (PVV), Zijlstra
(VVD), Besselink (PvdA), Gesthuizen (SP),
Ouwehand (PvdD), Vos (PvdA), De Rouwe
(CDA) en Elias (VVD).
Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Van Dijk
(CDA), Sap (GL), Van Vroonhoven-Kok (CDA),
Aasted Madsen-van Stiphout (CDA), Koşer
Kaya (D66), Ulenbelt (SP), Blok (VVD), Boelhouwer (PvdA), Kalma (PvdA), Kraneveldt-van
der Veen (PvdA), Karabulut (SP), Luijben (SP),
De Nerée tot Babberich (CDA), Wiegman-van
Meppelen Scheppink (CU), Atsma (CDA),
Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD), Madlener
(PVV), Nicolaï (VVD), Van Dam (PvdA),
Gerkens (SP), Thieme (PvdD), Heerts (PvdA),
Uitslag (CDA) en Weekers (VVD).

KST130790
0809tkkst22054-146
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

1

1
Hoe verklaart u de groei van het aantal exportvergunningen dat Nederland verstrekt voor wapens en militair materieel?
Structureel is er geen sprake van een significante groei in het aantal
exportvergunningen dat Nederland verstrekt voor wapens en militair
materieel. Als naar alle vergunningen gekeken wordt, dus inclusief verlengingen, vervangingen, tijdelijke uitvoer, doorvoer e.d., beweegt het aantal
zich rond de 1400. Beperkt de telling zich tot de afgifte van oorspronkelijke
vergunningen voor definitieve uitvoer, dan beweegt het aantal vergunningen zich door de jaren heen rond de 920, waarbij bijvoorbeeld in 2003
meer dan 1000 vergunningen werden afgegeven en in 2005 minder dan
880. De waarde van de afgegeven vergunningen vertoont grotere schommelingen en is ook meer significant voor het actuele beeld van de Nederlandse uitvoer van militaire goederen op dat moment. Belangrijke
segmenten van die uitvoer, zoals de leverantie van componenten aan
Amerikaanse en Duitse systeembouwers en de wereldwijde leverantie van
maritieme radarapparatuur, zorgen voor een redelijk stabiele basis en
incidentele verkopen, zoals de afstoting van overtollig Defensiematerieel
en – meer recent – de verkoop van nieuwbouw marineschepen, leiden in
sommige jaren tot uitschieters in de totale waarde, die gemiddeld
genomen zo rond de € 800 miljoen ligt. Het kan zelfs voorkomen dat 2
vergunningen een derde van de waarde van die – gemiddeld genomen –
920 vergunningen vertegenwoordigen.
2
Vindt u het acceptabel dat pensioenfondsen beleggen/investeren in de
wapenindustrie, terwijl de deelnemers van pensioenfondsen nauwelijks
zeggenschap hebben over wat er met hun geld gebeurt? Bent u voornemens tegen deze investeringen maatregelen te nemen? Zo ja, welke maatregelen? Zo nee, waarom niet?
Pensioenfondsen hebben als eerste verantwoordelijkheid om het
beheerde vermogen zo te beleggen dat voldaan kan worden aan
pensioenverplichtingen. Indien de deelnemers daar belang aan hechten,
kunnen daar secundair uiteraard vanuit ethische overwegingen of een
bijzonder maatschappelijk belang voorwaarden aan gesteld worden, maar
dat is de keuze van de desbetreffende pensioenfondsen en de vertegenwoordigers van de deelnemers in die fondsen die toezicht houden of het
beleid kunnen bepalen en geen zaak waarin de overheid intervenieert.
Overheidsmaatregelen komen slechts aan de orde als via pensioenfondsen middelen ter beschikking zouden worden gesteld aan verboden
activiteiten. De productie van militaire goederen is een doorgaans wel
door de overheid gecontroleerde, maar geen verboden activiteit.
3
Vindt er controle plaats op de levering van onderdelen voor wapens,
aangezien voor deze onderdelen immers minder exportcriteria van
toepassing zijn, terwijl met deze onderdelen wapens worden gebouwd?
Zo nee, waarom niet? Zo ja, op welke wijze?
Ja, indien zulke onderdelen zelf ook als strategische goederen zijn aangemerkt, staan deze ook onder exportcontrole. Daarbij is het onderscheid
tussen de militaire lijst en de lijst voor goederen voor tweeërlei gebruik,
de dual-use goederen, wel van belang. Voor onderdelen die onder de
militaire lijst vallen gelden de toetsingscriteria van het wapenexportbeleid
onverkort. Voor goederen die onder de dual-use lijst vallen is dat afhankelijk van de vraag of er sprake is van militair of civiel eindgebruik. Op
bestemmingen waarvoor onder het wapenexportbeleid zorgen kunnen
bestaan over de leverantie van militaire goederen, wordt in geval van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

2

leverantie van dual-use goederen voor militair eindgebruik, ook getoetst
aan de criteria van het wapenexportbeleid en is er dus zeker geen sprake
van «minder exportcriteria». Voor leverantie van dual-use goederen voor
civiel gebruik zijn deze toetsingscriteria niet bedoeld, noch relevant.
4
Voor wapenexport tussen EU-lidstaten wordt automatisch een vergunning
verleend, echter landen als Spanje en Frankrijk geven makkelijker exportvergunningen af naar landen buiten de EU. Vindt hier controle op plaats?
Zo nee, waarom niet? Zo ja, op welke wijze? Staat u toe dat deze lidstaten
wapens naar landen exporteren waarvoor Nederland nooit een vergunning zou afgeven?
Nee, voor de overdracht van militaire goederen tussen EU-lidstaten wordt
niet automatisch een vergunning verleend. Voor een dergelijke overdracht
wordt eerst nagegaan of de betreffende lidstaat de eindbestemming is
van zulke goederen of wordt in het geval van leverantie van componenten
die verwerkt worden in een in zo’n andere lidstaat geproduceerd systeem,
nagegaan of de uit Nederland afkomstige onderdelen bij eventuele
verkoop aan derde landen van de systemen waarin zij geïntegreerd zullen
worden onder de exportcontrole van die andere lidstaat zullen staan. Als
dat het geval is, aanvaardt Nederland de toetsing van een uitvoer vanuit
die andere lidstaat. Omdat Nederland zo’n uitvoer in dat geval niet zelf
toetst, kan geen uitspraak gedaan worden over de vraag of Nederland wel
of niet een vergunning zou hebben afgegeven. Ook kan niet gezegd
worden dat Nederland op bepaalde bestemmingen «nooit» een vergunning zou hebben afgegeven. Voor bestemmingen waarop een alomvattend wapenembargo van toepassing is, ligt dat wel voor de hand, maar
dan nog kunnen er uitzonderingen gemaakt worden voor bijvoorbeeld
VN-missies.
5
Niet alle EU-lidstaten kennen een meldplicht van doorvoergoederen,
bijvoorbeeld België, waardoor wapentransacties die niet aan de criteria
van wapenvergunning voldoen toch worden uitgevoerd, met als gevolgd
dat EU-lidstaten in feite medeverantwoordelijk zijn voor deze export. Gaat
u hier op Europees niveau maatregelen tegen ondernemen? Zo ja, welke
maatregelen? Zo nee, waarom niet?
Het is aan individuele lidstaten om te bepalen in welke mate een medeverantwoordelijkheid gevoeld wordt voor het gebruik van hun grondgebied voor de logistieke afwerking van wapentransacties. Nederland heeft
er voor gekozen om zulke transacties zelf te kunnen beoordelen als er niet
van uitgegaan kan worden dat het land van herkomst zelf al een gedegen
toetsing heeft verricht of als niet op voorhand vast staat dat in het land
van bestemming zo’n toetsing plaats zal vinden bij (weder)uitvoer. Als
daar wel van uitgegaan kan worden, dan respecteert Nederland de toetsing van de collega’s in die andere landen. Hoewel betoogd kan worden
dat er meer landen zijn die beschikken over een gedegen exportcontrolesysteem, hanteert Nederland als stelregel dat de toetsing van EU- en
NAVO-partners alsook die van Australië, Nieuw-Zeeland, Japan en Zwitserland niet overgedaan hoeft te worden.
6
Nederland accepteert doorvoer als een reeds gecontroleerde transactie en
toetst niet zelf aan de acht criteria van het Nederlandse wapenexportbeleid dat in houdt dat Nederland export toestaat naar landen waar
Nederland nooit een vergunning voor zou afgeven. Is dit niet strijdig met
het Nederlandse wapenexportbeleid? Zo ja, welke maatregelen gaat u
nemen? Zo nee, kunt u dit toelichten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

3

Bij de exportcontrole op leveranties van militaire goederen vindt een
toetsing plaats aan de hand van criteria waarover in internationaal overleg
wordt gesproken. Dit leidt tot vaststelling van gemeenschappelijke
toetsingscriteria, zoals binnen de EU gebeurt, of tot overeenstemming
over «Best Practices» of «Elements for Objective Analysis», zoals binnen
de multilaterale exportcontrole regimes zoals het Wassenaar Arrangement
gebeurt. Naarmate andere landen zich committeren aan zulke criteria, kan
Nederland zich meer of minder verlaten op de exportcontrole die al door
landen van herkomst is verricht op hun uitvoertransacties. Nederland
heeft die lat gelegd bij de EU- en NAVO-partners, alsook bij Australië,
Nieuw-Zeeland, Japan en Zwitserland, die allen over een gedegen exportcontrolesysteem beschikken. Als daar bij uitvoer al een toetsing heeft
plaatsgevonden, hoeft Nederland die toetsing niet nog eens over te doen
als om logistieke redenen het vervoersmiddel Nederlands grondgebied
aandoet.
Alleen in gevallen waarbij een inbreuk op een internationaal overeengekomen allesomvattend wapenembargo wordt geconstateerd of de voorwaarden van een door een dergelijke bondgenoot afgegeven uitvoervergunning niet worden nagekomen, zal Nederland de logistieke afwikkeling
van zo’n zending verstoren. Gaat het om zendingen vanuit landen waar
niet op voorhand vertrouwd kan worden op een gedegen exportcontrole,
in casu vooralsnog om landen buiten de kring van EU/NAVO+, dan claimt
Nederland ook het recht om een toetsing te verrichten op de doorvoer.
Zoals in het antwoord op vraag 4 reeds is aangegeven, kan niet gesteld
worden dat Nederland voor bepaalde bestemmingen «nooit» een vergunning zou afgeven. Als er geen internationaal afgesproken embargo van
toepassing is, wordt een beoogde transactie getoetst aan de criteria voor
het wapenexportbeleid met inachtneming van de aard van de goederen
en de aard van de transactie en is niet op voorhand de uitkomst van die
toetsing voor specifieke landen van bestemming vast te stellen.
7
In hoeverre is er een verband tussen verkopen van tweedehands materieel en het betaalbaar houden van onze krijgsmacht?
In het coalitieakkoord van 7 februari 2007 is de financierbaarheid van de
krijgmacht afgedekt. Hierin zijn onder andere de geraamde opbrengsten
uit verkopen van overtollig materieel meegenomen.
8
Bent u bereid om op Europees niveau afspraken te maken om de wapenhandel beter te reguleren, aangezien nu veel EU-afspraken niet gelden
voor de wapenhandel?
Op basis van artikel 296 van het EG-verdrag hebben EU-lidstaten de
bevoegdheid om de overige verdragsbepalingen terzijde te schuiven als
het defensiemateriaal betreft dat van belang is voor de nationale veiligheid. De Europese Commissie meent dat lidstaten te snel grijpen naar
deze uitzonderingsgrond en Nederland is het er mee eens dat met enige
terughoudendheid een beroep op dit artikel gedaan zou moeten worden.
Niettemin meent ook Nederland dat als de nationale veiligheid werkelijk in
het geding is de regels van de interne markt niet van toepassing kunnen
zijn. In het geval van de uitvoer van militaire goederen is inmiddels overeenstemming bereikt over een juridisch kader voor het hanteren van
gemeenschappelijke toetsingscriteria en daarmee is vooruitgang geboekt
op weg naar verdere harmonisatie van het wapenexportbeleid. De regering steunt zulke initiatieven, maar wil ook zorgvuldig kijken naar de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

4

bereidheid van andere, met name grotere, lidstaten om een dergelijke
harmonisatie te steunen, alvorens zich aan voorstellen daartoe te committeren.
9
Wilt u ervoor zorg dragen dat aan het vereiste van de eindgebruikerverklaring daadwerkelijk wordt voldaan, zodat voorkomen wordt dat
Nederlandse onderdelen uiteindelijk terecht komen bij landen waarvoor
Nederland nooit een vergunning zou afgeven? Zo ja, welke maatregelen
gaat u nemen? Zo nee, waarom niet?
Het besluit om een uitvoervergunning te verlenen vergt een toetsing en
indien Nederland er vanuit kan gaan dat een eventuele wederuitvoer van
verwerkte componenten vanuit een land met een volwaardig exportcontrole, zoals geldt voor EU/NAVO+ bondgenoten, onder lokale exportcontrole zal staan, dan aanvaardt Nederland de autonome exportcontrole
door zulke bondgenoten op de aldaar vervaardigde systemen. Ook als
daarin onderdelen van Nederlandse herkomst zijn verwerkt.
Is wel bij uitvoer van zulke onderdelen al bekend dat deze verwerkt zullen
worden in systemen die voor een specifiek derde land bestemd zijn, dan
zal de uitvoer van die onderdelen door Nederland getoetst worden als
ware het een directe leverantie aan dat derde land. Op dat moment
bestaat er immers nog de mogelijkheid om een besluit te nemen over de
Nederlandse uitvoer. Is bij uitvoer vanuit Nederland niet bekend of de
onderdelen bestemd zijn voor het land waarnaar de uitvoer plaatsvindt of
verwerkt zullen worden in systemen die aan een specifiek derde land
verkocht zullen worden, dan zou een «re-export clause» (wederuitvoerbeding) neerkomen op het claimen van een vetorecht op de uitvoer van
de desbetreffende bondgenoot. Die claim wil Nederland niet leggen en
zou bovendien de mogelijkheid tot toeleverantie door de Nederlandse
industrie ernstig in gevaar brengen.
10
Wat is uw inzet bij de onderhandelingen over een richtlijn voor de handel
in wapens binnen de EU?
De overdracht van militaire goederen binnen de EU is geen punt van zorg
voor de regering, zolang er voldoende waarborgen zijn dat die militaire
goederen werkelijk aan de strijdkrachten van onze EU-partners geleverd
worden of verwerkt worden in systemen die in andere EU-lidstaten geproduceerd worden en waarvan de eventuele uitvoer onder lokale exportcontrole staat. De inzet van Nederland ten aanzien van het ontwerp van de
Europese Commissie voor een «Richtlijn betreffende de vereenvoudiging
van de voorwaarden voor de overdracht van defensiegerelateerde
producten binnen de Gemeenschap» was er dan ook vooral op gericht om
de in de titel van het ontwerp opgenomen vereenvoudiging van het
onderlinge verkeer in zulke goederen te bewerkstelligen.
Hoewel inmiddels overeenstemming over de ontwerprichtlijn met het
Europees Parlement is bereikt en Nederland de aanvaarding van deze
richtlijn niet zal tegenhouden, blijft de regering kritisch ten aanzien van de
nationale uitwerking van deze richtlijn door de lidstaten. Die terughoudendheid wordt vooral ingegeven door de mogelijkheid voor individuele
lidstaten om de reikwijdte en de voorwaarden voor de voorgestelde algemene vergunningen naar eigen inzicht in te vullen, waardoor het risico
ontstaat dat er straks 108 (27x4) verschillende nationale algemene vergunningen zullen ontstaan voor transacties die binnen de Europese Unie
zullen plaatsvinden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

5

Voor directe leveranties aan de strijdkrachten van andere EU-lidstaten of
voor retour-na-reparatiezendingen die op zulke directe leveranties kunnen
volgen, zijn de gevolgen nog wel te overzien, maar indien deze nationale
algemene vergunningen in meerderheid de voorwaarde zullen bevatten
dat bij eventuele wederuitvoer van in systemen geïntegreerde componenten toestemming van de lidstaat van herkomst noodzakelijk is, zal in
plaats van een «vereenvoudiging» voor het betrokken Nederlandse
bedrijfsleven in feite een complicatie van het interne markt verkeer plaatsvinden. De Nederlandse regering had liever een Europese harmonisatie
gezien in de zin van een of meer communautaire algemene vergunningen
met gemeenschappelijk overeengekomen voorwaarden, maar accepteert
de richtlijn in het perspectief van wat de Europese Commissie wel «een
eerste stap» heeft genoemd.
11
Waarom heeft u vergunningen met een waarde van € 315,43 verleend aan
Indonesië?
Deze vergunningaanvragen ter waarde van iets meer dan € 315 miljoen
hadden betrekking op twee korvetten voor de Indonesische marine en op
aanvullende radar- en verdedigingsystemen voor twee al eerder geleverde
korvetten. De aanvragen zijn getoetst aan de criteria van de EU Gedragscode inzake wapenexport, inmiddels neergelegd in het Gemeenschappelijk Standpunt (2008/944/GBVB) van 8 december 2008, hetgeen tot een
positieve uitkomst leidde. Bovendien is de regering van oordeel dat Indonesië met zulke korvetten de door de internationale gemeenschap
gewenste actieve rol kan spelen bij de bestrijding van piraterij in de regio
en in de straat van Malakka in het bijzonder. Over de toetsing van een
eerdere aanvraag voor de uitvoer van korvetten voor de Indonesische
marine en de andere overwegingen die daarbij een rol hebben gespeeld,
heeft de Kamer in oktober 2006 een uitvoerige brief ontvangen (Tweede
Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 26 049 en 22 054, nr. 54), die vervolgens
onderwerp was van een algemeen overleg met de vaste commissie voor
Buitenlandse Zaken en de vaste commissie voor Economische Zaken
(Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 22 054, nr. 114).
12 en 13
Behoren Israël, Libanon, India en Pakistan tot een spanningsgebied?
Is het waar dat Israël, India en Pakistan recent betrokken zijn geweest bij
spanningen?
Over de factoren die een rol spelen bij de vraag of een land tot een
spanningsgebied behoort en de wijze waarop dit onder het vierde criterium doorwerkt in de beoordeling van aanvragen voor vergunningen voor
de uitvoer van militaire goederen naar zulke bestemmingen heeft de
Kamer op 18 mei 2000 een nadere toelichting ontvangen (Tweede Kamer,
vergaderjaar 1999–2000, 22 054, nr. 49).
14
In hoeverre heeft het derde criterium (spanningsgebied) een rol gespeeld
in de afweging om wapenleveranties goed te keuren?
Het derde criterium speelt bij elke aanvraag een belangrijke rol. In alle
gevallen zal vastgesteld moeten worden dat er geen duidelijk risico
bestaat dat het ontvangende land de bewuste militaire goederen bij
interne gewapende conflicten of spanningen zal gebruiken.
Bij bijvoorbeeld India en Pakistan wordt als onderdeel van criterium 3
(interne gewapende conflicten) en 4 (stabiliteit in de regio) altijd bekeken
of het materieel niet actief ingezet kan worden in het Kashmir conflict. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

6

vigerende beleidslijn inzake India en Pakistan is eind 2004 uiteengezet in
een brief aan de Kamer (Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 22 054,
nr. 85) en werd in 2007 herbevestigd (Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–
2007, 22 054, nr. 117, vraag 9).
15
Bent u bereid om met spoed de tabellen op uw website te updaten waar
het gaat om de maandoverzichten van afgegeven wapenexportvergunningen? Zo nee, waarom niet?
De website is op 17 december 2008 geactualiseerd tot en met juni 2008.
De maandoverzichten over de tweede helft van 2008 zullen naar verwachting in mei 2009 geplaatst worden.
16
Kunt u een overzicht geven van de transporten die via Nederlands luchtruim en via de havens richting Israël zijn vervoerd de afgelopen
maanden?
Nee, niet van alle transporten ongeacht het type goederen maar wel van
de ontvangen doorvoermeldingen en afgegeven doorvoervergunningen
voor militaire goederen met bestemming Israël. In antwoord op vragen
van de leden Peters (GroenLinks) en Van Bommel (SP) werd een overzicht
verstrekt (Tweede Kamer, Vergaderjaar 2008–2009, Aanhangsel van de
Handelingen, nr. 1707). De laatste melding of vergunning in dat overzicht
stamt uit november 2008. Sindsdien zijn er geen meldingen ontvangen en
is er in februari één vergunning afgegeven voor een doorvoerzending van
Rwanda naar Israël. Het betrof een wapenvizier dat het Rwandese ministerie van Defensie terugzond naar de Israëlische fabrikant ter reparatie.
Het uitblijven van meldingen van doorvoer naar Israël is waarschijnlijk
niet los te zien van het besluit van El Al om de vrachtvluchten via Europa
van Nederland naar België te verplaatsen.
17
Wanneer zal het overzicht van het tweede halfjaar van 2008 gereed zijn?
Zie het antwoord op vraag 15.
18
Bent u bereid, aangezien de maandoverzichten op uw website nog niet up
to date zijn, aan te geven welke goederen er geleverd zijn aan landen als
India, Indonesië, Israël, Jemen, Jordanië, Libanon, Macedonië, Pakistan,
Katar, Saoedi-Arabië, Taiwan en Thailand?
Die gegevens zijn te raadplegen in de maandoverzichten op de website
www.exportcontrole.ez.nl die tot en met juni 2008 zijn bijgewerkt. Zoals in
het antwoord op vraag 15 aangegeven, wordt verwacht dat de maandoverzichten over de tweede helft van 2008 in mei 2009 gepubliceerd zullen
worden. Niettemin zijn voor een groot aantal bestemmingen de leveranties ook hier nog eens beschreven in het antwoord op vraag 67.
19
Welke «denials» zijn er in het eerste halfjaar van 2008 geweest vanuit
Nederland en vanuit andere EU-lidstaten?
Antwoord Informatie over door Nederland afgewezen vergunningaanvragen («denials») voor de uitvoer van militaire goederen wordt opgenomen in het Jaarrapport over het Nederlandse wapenexportbeleid over
het betreffende jaar. Het meest recente jaarrapport, dat over 2007, is in
augustus 2008 verschenen. Voor zover bekend is Nederland vooralsnog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

7

de enige EU-lidstaat die zulke informatie na verloop van tijd via de jaarrapporten openbaar maakt. De andere lidstaten notificeren hun denials
wel in het kader van het Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport (de voormalige EU-Gedragscode), maar zij doen dit op basis van
vertrouwelijkheid, zodat het de Nederlandse regering niet vrijstaat om
daar inhoudelijke mededelingen over te doen.
20
Zijn er ad hoc vergunningen opgelegd in 2008 en zo ja voor welke transporten?
Nee, het kwam niet tot daadwerkelijke oplegging van beschikkingen
waarmee op ad hoc basis een vergunningplicht voor bepaalde doorvoertransacties van kracht werd. In de praktijk werd door opdrachtgevers,
expediteurs en vervoerders veelal een vooraankondiging van een
beoogde doorvoer gedaan met daaraan verbonden de vraag wat de
Nederlandse exportcontrole autoriteiten bij realisatie van die beoogde
doorvoer zouden besluiten. In een viertal gevallen, waarbij tweemaal voor
dezelfde beoogde doorvoer, hebben de exportcontrole autoriteiten aangegeven dat in zo’n geval de ad hoc vergunningplicht zou worden ingeroepen. In al deze gevallen is vervolgens gekozen voor annulering van de
doorvoer via Nederlandse havens of luchthavens. Het ging daarbij om (2x)
een voorgenomen doorvoer van 10 granaatwerpers vanuit Singapore naar
Georgië, om een voorgenomen doorvoer van 13 helikopterdelen van
Rusland naar Colombia en om een voorgenomen doorvoer van 850 000
stuks patronen kaliber 7,62x51mm vanuit Bosnië-Herzegovina naar de
Filippijnen.
21
Kunt u de leveranties aan overige NAVO-landen specificeren? Wat is er
geleverd aan welk land en voor welke bedragen?
Ja. Het betrof twee zendingen ter waarde van € 2 104 675,– respectievelijk
€ 4 932 890,– van delen van antitankraketten die na verwerking door de
Israëlische fabrikant naar de eindbestemmingen Tsjechië, Letland en
Spanje gingen en drie zendingen via een derde land met de eindbestemming Nederland. Meer in het bijzonder ging het daarbij om een vergunning ter waarde van € 10 780,– voor een deel van optische kijker aan
Nederland via Zweden, een vergunning ter waarde van € 963 900,– voor
koelaggregaten aan Nederland via Duitsland en een vergunning ter
waarde van € 60 000 000,– voor patrouilleboten te leveren aan Nederland
via Roemenië. Vanwege de omvang van met name die laatstgenoemde
vergunning en het feit dat deze uitvoer met de eindbestemming Nederland onder de post «overige NAVO-landen» werd geboekt, is informatie
over deze transactie opgenomen in noot 4 en ook in noot 2 bij de tabellen
van de cijfermatige rapportage over de eerste helft van 2008.
22
Wat is momenteel het beleid ten opzichte van leveranties aan Israël? Is er
een beleid ten aanzien van leveranties aan de luchtmacht en zo ja, wat is
dit? Idem met betrekking tot de landmacht?
Het beleid ten opzichte van leveranties aan Israël is en blijft, gelet op de
omstandigheden, zeer restrictief. Iedere aanvraag wordt per geval zeer
kritisch bezien, in het bijzonder op de gevolgen voor de regionale situatie
en de mensenrechtensituatie. Vanzelfsprekend speelt ook de eindgebruiker daarbij een rol.
Voor luchtmacht en landmacht worden momenteel in de praktijk alleen
retour-na-reparatie vergunningen verleend, aangezien dit materieel al

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

8

eigendom is van Israël. Verder worden onderdelen voor de Israëlische
defensie-industrie alleen goedgekeurd als de eindgebruiker het Nederlandse ministerie van Defensie of dat van een van de bondgenoten is. Dat
laat onverlet dat het in theorie nog altijd mogelijk is dat vergunningen
worden afgegeven voor de uitvoer van materieel waarmee Israël zich kan
verdedigen tegen aanvallen van buitenaf. Dergelijke aanvragen hebben
zich de afgelopen periode echter niet aangediend.
23
Waarom worden er militaire goederen aan Pakistan en India geleverd,
wetende dat het een spanningsgebied is?
Zie het antwoord op de vragen 12 t/m 14.
24
Waarheen zijn de in tabel 1 genoemde goederen exact uitgevoerd?
De in tabel 1 vermelde goederen zijn of worden uitgevoerd naar de in
tabel 2 vermelde landen van bestemming. De in tabel 2 per land van
bestemming opgenomen specificatie verwijst terug naar de goederencategorieën van tabel 1. De koppeling tussen goederen en het land van
bestemming is per afgegeven vergunning te vinden in de maandoverzichten die op de website www.exportcontrole.ez.nl worden gepubliceerd.
25
Wat wordt er verstaan onder de in tabel 2 genoemde «overige militaire
goederen»?
In de hoofdcategorie «overige militaire goederen» is de waarde van de
afgegeven vergunningen opgenomen voor de uitvoer van goederen die
wel op de militaire lijst staan, maar die niet ondergebracht kunnen
worden in een van de subcategorieën van de hoofdcategorie «wapens en
munitie». Zo vallen onderdelen voor een F-16 gevechtsvliegtuig in de
subcategorie A10 en onderdelen voor een C-130 militair transportvliegtuig
in de subcategorie B10.
26
Kunt u billijken dat er militaire goederen zijn uitgevoerd, dan wel geleverd, aan landen die er niet of nauwelijks democratische waarden op
nahouden en de geleverde goederen tegen de eigen bevolking zouden
kunnen inzetten?
Volgens het VN Handvest heeft elke VN-lidstaat een legitiem recht op
zelfverdediging.
De toets aan het tweede criterium (mensenrechten en internationaal
humanitair recht), waaronder ook naar eventuele interne repressie
gekeken wordt, maakt een vast deel uit van de exportcontrole. Indien er
gevaar bestaat dat de uit te voeren militaire goederen gebruikt zullen
worden ter repressie van de eigen bevolking, zal de betreffende
vergunningaanvraag worden afgewezen. Indien er geen relatie bestaat
tussen de uit te voeren goederen en de specifieke zorgen die kunnen
bestaan over de eerbiediging van de mensenrechten in een land van
bestemming, dan zal het tweede criterium op zichzelf geen afwijzingsgrond opleveren.
27
Wat is de stand van zaken in de Raad voor het Concurrentievermogen als
het gaat over het vergaand harmoniseren van het wapenexportbeleid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

9

binnen de EU? Wat was de Nederlandse inbreng? Waar liggen nog wrijvingen tussen lidstaten?
De ontwerprichtlijn die naar verwachting binnenkort door de Raad voor
het Concurrentievermogen zal worden aanvaard, heeft geen betrekking op
het harmoniseren van het wapenexportbeleid binnen de Europese Unie,
maar beperkt zich tot enkele maatregelen die geïmplementeerd dienen te
worden voor overdrachten van militaire goederen binnen de Europese
Unie. Zie daarover het antwoord op vraag 10. Waar het gaat om de
inspanningen tot verdere harmonisatie van het wapenexportbeleid, is met
name de totstandkoming van het Gemeenschappelijk Standpunt (2008/
944/GBVB) inzake wapenexport van 8 december 2008 van belang, waardoor de voormalige EU Gedragscode voor wapenexport een steviger
juridische status heeft gekregen.
28
Wanneer informeert u de Kamer, zoals door u toegezegd tijdens het VAO
van 14 februari 2008, over de consequenties van de voorstellen over de
richtlijn van het Europees parlement en de Raad betreffende de vereenvoudiging van de voorwaarden voor de overdracht van defensiegerelateerde producten binnen de Gemeenschap, nu de Europese Commissie en
het Europees parlement op 16 december 2008 overeenstemming hebben
bereikt over de tekst van deze richtlijn1?
De exacte consequenties van deze ontwerprichtlijn zijn nog niet te overzien. Zoals in het antwoord op vraag 10 uiteengezet, bestaat aan Nederlandse zijde enige twijfel over de vraag of de nationale uitwerking van de
richtlijn in de verschillende lidstaten wel echt tot «vereenvoudiging» van
het intraverkeer in militaire goederen zal leiden. Zodra er zicht is op de
wijze waarop de lidstaten deze richtlijn gaan implementeren, zal er een
brief aan de Kamer worden opgesteld over de effecten voor het Nederlandse bedrijfsleven. Zoals ook in het VAO van 14 februari 2008 aangegeven, verwacht de regering niet dat zich wezenlijke veranderingen zullen
voordoen in de huidige Nederlandse praktijk met betrekking tot de overdracht van militaire goederen naar andere lidstaten, zij het dat een aantal
Nederlandse bedrijven zich zal moeten laten certificeren om als ontvanger
van componenten uit andere lidstaten gebruik te kunnen maken van de
algemene vergunningen van die andere lidstaten. Nederland is voornemens om de voorwaarden van de alhier te introduceren algemene
vergunningen te laten aansluiten op de huidige praktijk voor de overdracht van militaire goederen naar andere lidstaten en voor de exportcontrole op die overdracht vanuit Nederland zal de richtlijn daardoor
weinig consequenties hebben.
29
Kunt u aangeven welke consequenties het in december jl. tot stand
gekomen gemeenschappelijk standpunt rondom wapenexporten, de zogenaamde Council Common Position defining common rules governing the
control of exports of military technology and equipment voor Nederland
heeft? Dient de Nederlandse wetgeving voor de implementatie daarvan
aangepast te worden?

1

(http://www.europarl.europa.eu/sides/
getDoc. do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA2008-0603+0+DOC+XML+V0//EN〈uage=EN#
BKMD-29)

Zoals uiteengezet in de brief van de minister van Buitenlandse Zaken en
de staatssecretaris van Economische Zaken van 11 februari (Kamerstuk
22 054, nr. 144), houdt het Gemeenschappelijk Standpunt nr. 2008/944/
GBVB van 8 december 2008 in dat de acht criteria van de Gedragscode
voor het wapenexport beleid voor alle EU Lidstaten juridisch bindend zijn
geworden onder het internationale recht. De Nederlandse wetgeving
voldoet reeds aan de vereisten en behoeft niet aangepast te worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

10

30
Kent u helderheid verschaffen over de gemelde verkoop door Chili van
voormalige Nederlandse Leopard 1V tanks aan Colombia?1
Navraag bij de Chileense autoriteiten heeft uitgewezen dat verkoop van
voormalige Nederlandse Leopard 1V tanks noch aan Colombia noch aan
Ecuador heeft plaatsgevonden. Overigens dient voor doorverkoop de
toestemming van de Staat der Nederlanden te worden gevraagd.
31
Kent u het bericht dat de Indonesische werf PT Pal KAL 40-type patrouilleschepen bouwt naar een ontwerp dat op de Sigma klasse lijkt?2)? Kunt u
nagaan of in Indonesië op basis van Nederlands design bedoelde schepen
voor de Indonesische marine worden gebouwd? Indien het geval is, is
daarvoor een exportvergunning verleend?
Ja, zij het dat in het bericht niet verwezen wordt naar de werf PT PAL,
maar naar de werven Farsharkan en Batan Expresindo Shipyard (PT BES).
Van de besproken patrouillevaartuigen lijkt alleen de KRI Krait (schip
nr. 827) uiterlijk enigszins op het SIGMA concept van Damen Schelde
Naval Shipbuilding, vooral vanwege sierlijke lijn die van hoog op de boeg
naar laag op de steven loopt. Het is heel wel mogelijk dat juist die lijn is
afgekeken van de aan Indonesië geleverde SIGMA-korvetten. Het design
voor de korvetten, die overigens meer dan twee keer zo groot zijn als dit
lokaal gebouwde patrouillevaartuig, is niet geleverd aan Indonesië. Mocht
dat op enig moment aan de orde komen, dan is daar ook een uitvoervergunning voor nodig.
32
Is de vergunning van 6 maart 2008 voor vuurleidingssystemen voor Indonesië ter waarde van ruim € 37 miljoen bestemd voor de Sigma klasse
korvetten? Zo nee, waarvoor wel3?
Ja.
33
Voor welk Turks krijgsmachtdeel zijn de rondzoekradarsystemen ter
waarde van € 16 miljoen, vergunning afgegeven op 25 januari 2008, en de
delen van een radarvuurleidingsysteem ter waarde van € 1,4 miljoen,
bestemd4?
In beide gevallen heeft de vergunning betrekking op leveranties aan de
Turkse marine.
1

(El Comercio/DPA, 23 december 2008 –
http://elcomercio.com/
solo_texto_search.asp?id_noticia=158056&
anio=2008&mes=12&dia=23), dan wel Ecuador
(«Ecuador agrees to buy ex-Chilean Leopard
1V tanks», Jane’s Defence Weekly, 14 januari
2009).
2
«Indonesian Navy expands its fleet of patrol
craft», Jane’s Defence Weekly, 14 januari 2009.
3
http://www.ez.nl/Onderwerpen/
Internationaal_ondernemen/Exportcontrole_
strategische_goederen/Militaire_goederen/
Maandrapportages_militaire_goederen_2008/
Maandrapportage_militaire_goederen_maart_
2008
4
http://www.ez.nl/Onderwerpen/
Internationaal_ondernemen/Exportc ontrole
_strategische_goederen/Militaire_goederen/
Maandrapportages_militaire_goederen_2008/
Maandrapportage_militaire_goederen_januari_
2008

34
Waarom komt de vergunning ter waarde van ruim € 15 miljoen voor
infrarood nachtkijkers voor Oekraïne, vergunning afgegeven op 20 juni
2008, niet voor in het overzicht voor het eerste halfjaar van 2008?
De vergunning van 20 juni 2008 op bestemming Oekraïne had geen
betrekking op een uitvoer vanuit Nederland, maar op de financiële betrokkenheid van een Nederlands bedrijf bij een uitvoer vanuit Duitsland. Het
was dus geen uitvoervergunning maar een vergunning financieel verkeer
strategische goederen. De infrarood nachtkijkers maakten onderdeel uit
van een contract tussen de Europese Commissie en het Nederlandse
bedrijf om de Oekraïense grensbewakingseenheden beter te equiperen.
35
Kunt u nader specificeren op welke «diverse landen» de vergunningen
van respectievelijk 7 en 23 mei 2008 voor «delen voor militaire vliegtuigen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

11

en helikopters» en «delen van helikopters» ter waarde van € 5 respectievelijk € 2,7 miljoen betrekking hebben1? Klopt het dat onder dergelijke
noemer alleen NAVO- en EU landen als bestemming gelden?
Ja. De vergunning van 7 mei had betrekking op de landen Frankrijk, Duitsland, Italië, het VK en Spanje en de vergunning van 23 mei had betrekking
op de landen Frankrijk en Duitsland. Omdat bij deze vergunningen niet op
voorhand te bepalen was welk deel van de waarde aan welk land toe te
schrijven zou zijn, is bij de rapportage de totale waarde gelijkelijk over de
genoemde bestemmingslanden verdeeld. Normaliter beperkt deze
noemer zich tot NAVO- en EU-landen, maar theoretisch zou het ook
Australië, Nieuw-Zeeland, Japan of Zwitserland kunnen betreffen.
36
Hoe controleert Nederland of de vanuit ons land geëxporteerde onderdelen van Spike antitankraketten, die in Israël geassembleerd worden,
vervolgens ook daadwerkelijk bij Europese eindgebruikers terechtkomen,
zie bijvoorbeeld de twee vergunningen van 31 januari 20082? Wordt
daarvan in Nederland een administratie bijgehouden?
Exportcontrole richt zich vooral op de ex ante vraag waar militaire
goederen na uitvoer terecht zullen komen en of die eindbestemming en
het beoogde eindgebruik zich laten verstaan met de criteria van het
wapenexportbeleid zoals op Europees niveau vervat in het Gemeenschappelijk Standpunt 2008/944/GBVB, de voormalige Europese Gedragcode
voor wapenexport. Dat betekent dat voorafgaande aan de uitvoer vanuit
Nederland afdoende waarborgen worden verlangd over het eindgebruik
en dat onderbouwende documenten en verklaringen overgelegd moeten
worden. In het geval van leveranties aan een verwerkende industrie in
Israël betekent dat een verklaring van de verwerkende industrie dat
bepaalde in te voeren goederen bestemd zijn voor de productie van
systemen voor een of meer specifieke klanten, gekoppeld aan verklaringen van die ene of meerdere specifieke klanten (lees in het voorbeeld:
strijdkrachten van derde landen) dat zij een overeenkomstige hoeveelheid
systemen bij de Israëlische producent besteld hebben.
Uitgesloten is ex post controle niet, maar wordt in de exportcontrole toch
vooral ingezet bij leveranties van potentieel gevoelige dual-use apparatuur ten behoeve van productieprocessen. Ook in zulke gevallen ligt het
accent op de controle voorafgaande aan de uitvoer, maar wordt soms ook
na leverantie wel gecontroleerd of de apparatuur werkelijk wordt gebruikt
voor het ex ante verklaarde doel. Meestal gebeurt dat met inschakeling
van de (Nederlandse) leverancier die onderhoud verricht aan de geleverde
apparatuur en veel gegevens over het gebruik kan «aflezen» aan die apparatuur, maar soms wordt door de exportcontrole autoriteiten een beroep
gedaan op medewerkers van de Nederlandse ambassade ter plaatse of in
heel uitzonderlijke gevallen op de handhavings- of inlichtingendiensten.

1

http://www.ez.nl/Onderwerpen/
Internationaal_ondernemen/Exportcontrole
_strategische_goederen/Militaire_goederen/
Maandrapportages_militaire_goederen_2008/
Maandrapportage_militaire_goederen_mei_
2008
2
http://www.ez.nl/Onderwerpen/
Internationaal_ondernemen/Exportcontrole
_strategische_goederen/Militaire_goederen/
Maandrapportages_militaire_goederen_2008/
Maandrapportage_militaire_goederen_januari_
2008

37
Kunt u uiteen zetten waarom een vergunning verleend is voor de export
van F-16 MLU modificatiekits naar Pakistan, vergunning afgegeven op
23 mei 2008, ter waarde van bijna € 4 miljoen, in het bijzonder met het
oog op de verhoudingen tussen India en Pakistan en de militaire operaties
in het grensgebied met Afghanistan1? Gaat het hierbij om nieuwe apparatuur of afgestoten Defensiematerieel?
Deze transactie had betrekking op de «Trial, Verification and Installation»
fase van het F-16 MLU Peace Drive II programma ten bate van Pakistan.
De vier nieuwe MLU kits waren bestemd voor testvliegtuigen die in de VS
werden of worden omgebouwd. Het MLU programma vervangt een groot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

12

deel van de verouderde bekabeling. Onderzoek heeft uitgewezen dat het
type kabel dat in de F-16 is verwerkt (Kapton) gevoelig is voor veroudering, hetgeen na verloop van tijd tot serieuze mankementen en zelfs tot
uitval van de F-16 kan leiden.
Ten aanzien van criterium 4 (regionale stabiliteit) geldt, dat F-16’s uiteraard relevant zijn voor het conflict rondom Kashmir. De relatie tussen
Pakistan en India was echter sinds 2002 gestaag verbeterd, waardoor er in
mei 2008 geen aanwijzingen waren dat de twee landen weer zouden
terugvallen in vijandelijkheden.
38
Zijn de nachtkijkers voor Jordanië, vergunning afgegeven op 17 april
2008, ter waarde van € 2,7 miljoen, bestemd voor de Special Forces of
voor een ander krijgsdeel1? Kunt u nader specificeren op wat voor
«productietechnologie» de vergunning voor Frankrijk afgegeven op
14 mei 2008 betrekking heeft? Kunt u nader specificeren voor wat voor
«technologie vallende onder ML22» voor het Verenigd Koninkrijk op
14 mei 2008 een vergunning is gegeven2?
De nachtkijkers waren bestemd voor het Jordan Special Operations
Command. De vergunning op Frankrijk heeft betrekking op het
tekeningenpakket, de fabricagevoorschriften en technische specificaties
van printplaten, die een Nederlandse fabrikant van radarapparatuur laat
produceren door een Franse toeleverancier. De vergunning op het Verenigd Koninkrijk heeft betrekking op tastbare en niet tastbare technologie
zoals memory sticks, e-mails, faxen, technische specificaties, laptops en
presentaties in het kader van de modernisering van een tweetal C-130
transportvliegtuigen die uiteindelijk bestemd zijn voor de Koninklijke
Luchtmacht.
39
Kunt u de context geven van de vergunning voor de export van «technologie voor productie van nachtzichtvizieren» met bestemming Egypte,
afgegeven op 13 februari 20083? Is die vergunning onderdeel van een
bredere Nederlands-Egyptische militaire samenwerking op het gebied van
nachtzicht technologie?

1

http://www.ez.nl/Onderwerpen/
Internationaal _ondernemen/Exportcontrole_
strategische_goederen/Militaire_goederen/
Maandrapportages_militaire_goederen_2008/
Maandrapportage_militaire_goederen_april
_2008
2
http://www.ez.nl/Onderwerpen/
Internationaal_ondernemen/Exportc ontrole_
strategische_goederen/Militaire_goederen/
Maandrapportages_militaire_goederen_2008/
Maandrapportage_militaire_goederen_mei_
2008
3
http://www.ez.nl/Onderwerpen/
Internationaal_ondernemen/Exportcontrole_
strategische_goederen/Militaire_goederen/
Maandrapportages_militaire_goederen_2008/
Maandrapportage_militaire_goederen_februari
_2008

Ja. Het betreft hier een vergunning voor de uitvoer van de technologie om
de behuizingen te produceren van de bewuste nachtzichtvizieren. Dit in
het kader van de outsourcing van de minder ingewikkelde onderdelen van
het betreffende systeem. Alle behuizingen zullen weer naar de producent
van de vizieren in Nederland verscheept worden, waar na assemblage
met de overige onderdelen van deze systemen, de vizieren voor de Nederlandse markt bestemd zijn of met een Nederlandse vergunning uitgevoerd
zullen worden naar hun uiteindelijke bestemming in het buitenland. Aan
deze outsourcing ligt geen structurele Nederlands-Egyptische militaire
samenwerking ten grondslag.
40
Bent u bekend met wapenexporten van EU-lidstaten naar de Democratische Republiek Kongo, Colombia, Guatemala, Israël, Soedan en Pakistan?
Zouden deze leveranties ook door Nederland van een vergunning voorzien zijn? Zo nee, spreekt u EU-lidstaten bilateraal aan op deze wapenexporten?
In de EU-jaarrapporten worden veel gegevens over de wapenexporten
van de Lidstaten opgenomen. Dat maakt het mogelijk om bijvoorbeeld te
zien welke Lidstaat welke categorie militaire goederen aan welk derde
land geleverd heeft of althans daarvoor een uitvoervergunning heeft
afgegeven. Bovendien wordt aangegeven wat aan landen geleverd is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

13

waarop een wapenembargo van toepassing is en wordt aangegeven wat
in het kader van VN-programma’s of andere internationale missies is
geleverd. Door deze gegevens met elkaar te vergelijken, ontstaat een goed
beeld van het type leveranties waarvoor een EU Lidstaat toestemming
heeft verleend en is de afweging die daartoe geleid heeft vaak te volgen.
Omdat evenwel niet alle transacties tot op het kleinste detail beschreven
zijn, kan niet worden vastgesteld dat Nederland in alle gevallen tot
eenzelfde afweging gekomen zou zijn.
In de EU-werkgroep voor wapenexport (COARM) wordt echter ook regelmatig onderling informatie uitgewisseld over het beleid op bestemmingen
waarvoor het niet vanzelfsprekend is dat voor de uitvoer van militaire
goederen vergunningen worden afgegeven. Bovendien draagt het
consultatiemechanisme, dat met de notificatie van afgewezen vergunningen is verbonden, bij aan de harmonisatie van het exportbeleid binnen
de EU. Al met al is de publieke en onderlinge inzichtelijkheid van de
besluitvorming van de EU Lidstaten de laatste jaren wezenlijk toegenomen.
41
Is het u bekend dat het VN-panel dat toezicht houdt op het wapenembargo
voor Darfur, bewijzen heeft van wapens uit Tsjaad, waaronder kleine en
lichte wapens uit Israël, partnerland Egypte, Frankrijk en Zwitserland? Wat
is er exact geleverd? Wat is daarover uw oordeel? Heeft u deze landen
aangesproken over deze bevindingen?1
Het is de regering niet bekend welke wapens vanuit Tsjaad in Darfur zijn
geleverd, noch de omstandigheden waaronder dit zou hebben plaatsgevonden. De VN spreekt landen, waarvan zij vermoedt dat zij het wapenembargo op Darfur hebben overtreden, hierop rechtstreeks aan. Vanzelfsprekend zijn wij van mening dat VN-wapenembargo’s moeten worden
nageleefd door alle VN-lidstaten.
42
Kunt u aangeven hoe het staat met het sluiten van een wapenhandelsverdrag (ATT) waarin, in het verlengde van een gemeenschappelijk standpunt (Common Position), de huidige multi-interpretabele EU-gedragscode
wapenexport tot een juridisch bindend instrument wordt gemaakt?
Tijdens de 63e AVVN is een resolutie met betrekking tot een Wapenhandelsverdrag (ATT) aangenomen, waarin het rapport van de Groep van
Gouvernementele Experts (GGE), die was ingesteld naar aanleiding van
een eerdere resolutie tijdens de 61e AVVN, wordt verwelkomd en een
zogeheten Open Ended Working Group (OEWG) wordt ingesteld. Deze
werkgroep, waaraan alle VN-lidstaten kunnen deelnemen, zal die
elementen uit het rapport van de GGE waarover consensus zou kunnen
worden bereikt verder in beschouwing moeten nemen. Het gaat daarbij
onder andere over de reikwijdte en criteria van een mogelijk Wapenhandelsverdrag. Van 2–6 maart jl. heeft de eerste bijeenkomst van de
werkgroep plaatsgevonden. Een eerste rapport over de werkzaamheden
van de werkgroep zal aan de 64e AVVN in 2009 worden aangeboden.
Met het besluit in december 2008 om de EU Gedragscode voor het
wapenexportbeleid om te zetten in een Gemeenschappelijk Standpunt
(Common Position), is deze reeds juridisch bindend geworden voor alle
EU-lidstaten.

1

Blood at the Crossroads: Making the case for
a global Arms Trade Treaty, Amnesty, 2008.

43
Bent u bereid om de gestelde criteria voor het wapenexportbeleid strikter
toe te passen, aangezien gebleken is dat er nogal wat rek zit in de uitleg

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

14

van de criteria van de EU-gedragscode wapenexport, waardoor geregeld
Europese lidstaten en ook maatschappelijke organisaties, met de overheid, verschillen van mening over de toepassing ervan?
Nederland hanteert een restrictief exportcontrolebeleid, waarbij de acht
criteria van het EU Gemeenschappelijk Standpunt 2008/944/GBVB leidend
zijn. Die toetsing is altijd doorslaggevend, maar zoals in dat zelfde GS
vastgelegd, is een beoordeling van de aard van de goederen en het type
transactie daar ook onderdeel van. Bovendien is de overheid onder de
Algemene wet bestuursrecht te allen tijde gehouden om de belangen van
vergunningaanvragers op een serieuze wijze te betrekken in de afweging
omtrent hun aanvragen. Daarover bestaat met andere Lidstaten geen
verschil van mening, omdat zij met vergelijkbare factoren rekening dienen
te houden.
Er vindt regelmatig overleg plaats met maatschappelijke organisaties,
maar uiteindelijk kan het verschil in verantwoordelijkheid ook tot een
verschil van inzicht leiden.
44
Kunt u specificeren of de acht gestelde criteria van de EU-gedragscode
wapenexport correct worden nageleefd met het oog op het mogelijk
schenden van mensenrechten naar een te exporteren land of regime, en
landen die vermoedelijk in conflict zullen raken met elkaar, zelfs als de
inzet niet overduidelijk is? Bent u bereid om de criteria toe te passen meer
gebonden aan de situatie in het land van bestemming in het algemeen,
dan wel aan een veel engere interpretatie waarbij voornamelijk naar de
relatie met het te leveren wapensysteem wordt gekeken?
Per geval worden alle acht criteria van het EU Gemeenschappelijk Standpunt getoetst naar de aard van de goederen, het eindgebruik hiervan en
de eindgebruiker. Hierbij speelt de situatie in het land van bestemming en
de relatie met de te leveren militaire goederen op dat moment dus een
grote rol. Indien er een conflictsituatie in de regio dreigt te ontstaan,
wordt dat ook in de beoordeling meegenomen. Het in het algemeen
uitsluiten van leveranties vanwege de situatie in een land van bestemming, geldt als een wapenembargo en de Nederlandse Sanctiewet vereist
dat daaraan een internationale afspraak ten grondslag ligt.
45
Is het u bekend dat Amnesty International stelt dat door NAVO-bondgenoten, waaronder deelnemers van het Wassenaar Arrangement, excessieve
hoeveelheden kleine en lichte wapens en munitie worden geleverd aan
lokale veiligheidstroepen in Afghanistan? Is het juist dat de Verenigde
Staten en het Verenigd Koninkrijk de Afghaanse Nationale Politie bevoorraad hebben, terwijl er grote zorgen zijn over de omgang met deze
wapens door dit veiligheidsapparaat? Heeft u deelnemers aan het
Wassenaar Arrangement hierop aangesproken?1

1

AI Public Briefing – AI Index: ASA
11/004/2008 3 April 2008; Afghanistan: arms
proliferation fuels further abuse.

Ja, Amnesty International’s Public Briefing van 3 april 2008 is ons bekend.
Of de daarin gepresenteerde cijfers correct zijn, kan de Nederlandse regering niet beoordelen, maar duidelijk is wel dat er heel veel vuurwapens in
Afghanistan in omloop zijn. Particulier wapenbezit is er eerder norm dan
uitzondering. Niettemin is het voor de Nederlandse regering ook duidelijk
dat het land uiteindelijk op eigen benen zal moeten staan en dus over een
adequaat nationaal veiligheidsapparaat zal moeten kunnen beschikken. De
situatie in Afghanistan is niet van dien aard dat dit veiligheidsapparaat
zonder wapens zal kunnen opereren. De beoordeling van de vraag of het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

15

nuttig en verantwoord is om zulke wapens vanuit de VS of het VK te
leveren, is een zaak voor de exportcontrole autoriteiten van de VS of het
VK.
Het Wassenaar Arrangement is een forum waarin de exportcontrole autoriteiten van de 40 deelnemende landen analyses over regionale situaties
uitwisselen, waarin bij consensus «best practices» worden opgesteld over
exportcontrole gerelateerde procedures en waarin zij elkaar weliswaar ook
wel informeren over de afwegingen die aan bepaalde afwijzingen en soms
ook wel toewijzingen van uitvoervergunningen ten grondslag liggen in de
hoop en verwachting dat het delen van zulke informatie tot beter geïnformeerde besluitvorming in de deelnemende landen leidt, maar het is geen
forum waar men elkaar de maat neemt.
46
Bent u bekend met het rapport van de inspecteur-generaal van het Amerikaanse ministerie van defensie over kleine en lichte wapens geleverd aan
het Afghaanse Nationale Leger?1
Bent u bekend met het rapport van de Amerikaanse Rekenkamer over
kleine en lichte wapens bestemd voor de uitrusting van Irakese veiligheidstroepen?2 Is het u bekend dat het rapport aantoont dat een enorme
hoeveelheid wapens was zoekgeraakt? Heeft u de Verenigde Staten om
opheldering gevraagd hierover? Spreekt u de Verenigde Staten binnen het
Wassenaar Arrangement of in NAVO-verband hierover aan?
Ja, ik heb het rapport over Small Arms Ammunition Fund Management in
Support of the Global War on Terror geraadpleegd maar daar geen gegevens in aangetroffen over leveranties aan het Afghaanse Nationale Leger.
Het rapport dat ik gezien heb, betreft een boekhoudkundige controle van
de aanschaf van kleine wapens en munitie uit door het Amerikaanse
congres beschikbaar gestelde bijzondere fondsen ten behoeve van operaties van de Amerikaanse strijdkrachten in het kader van de terrorismebestrijding. De conclusie van dit rapport was dat het geld uit deze fondsen
inderdaad was ingezet voor de aanschaf van de beoogde wapens en
munitie.
Het rapport van het U.S. Government Accountability Office, waarin een
discrepantie wordt vermeld in de aflevering en registratie van wapenoverdrachten aan de Irakese veiligheidstroepen, is mij ook bekend. Als
belangrijkste reden voor die discrepantie wordt in dat rapport gegeven dat
tussen juni 2004 en december 2005 geen centrale boekhouding werd
bijgehouden van de overdracht van vuurwapens. De conclusie was niet
dat de wapens zijn «zoekgeraakt» of in handen zijn gekomen van andere
entiteiten dan de Irakese veiligheidstroepen, maar wel dat er in die tijd
van alles mis was met de administratie van die overdrachten.

1

Small Arms Ammunition Fund Management in Support of the Global War on Terror,
Report No. D-2009-006, The Department of
Defense Office of the Deputy Inspector
General for Auditing, 20 oktober 2008.
2
(2: «GAO Reports 190,000 U.S. Arms
Unaccounted for in Iraq», Subcommittee on
National Security and Foreign Affairs,
6 september 2007, http://www.gao.gov/
docsearch/abstract.php?rptno=GAO-07-711)

Verwezen zij ook naar recente antwoorden van de minister van Defensie
(kenmerk HDAB2 009 005 074) op vragen van de leden Poppe en Van
Bommel (beiden SP) over zoekgeraakte wapens in Afghanistan. (Ingezonden 17 maart 2009). In deze vragen wordt verwezen naar een vergelijkbaar rapport van het U.S. Government Accountability Office naar de aflevering en registratie van wapenoverdrachten aan de Afghaanse
veiligheidstroepen (http://www.gao.gov/products/GAO-09-267). Ook in dat
rapport «Afghanistan Security, Lack of Systematic Tracking Raises Significant Accountability Concerns about Weapons Provided to Afghan National
Security Forces» worden ten aanzien van die overdrachten ernstige tekortkomingen in de administratie geconstateerd.
Uit de reactie van het Amerikaanse ministerie van Defensie die in bijlage
IV van het rapport is opgenomen, blijkt dat het ministerie de overdracht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

16

van wapens aan de Afghaanse veiligheidstroepen aan dezelfde «best
practices of section 1228 (b) of the National Defense Authorization Act» uit
2008 wil onderwerpen als de daarmee aangescherpte overdracht aan de
Irakese veiligheidstroepen. De Nederlandse regering beschouwt het als
positief dat het Amerikaanse ministerie van Defensie de accountability
van wapens in Afghanistan en Irak heeft aangescherpt.
47
Bent u bekend met een militair samenwerkingsovereenkomst tussen
Soedan en Turkije? Bent u bekend met wapenexport van Turkije naar
Soedan? Spreekt u Turkije hierover als deelnemend land in het Wassenaar
Arrangement en als NAVO-bondgenoot?
Ja, ik heb berichten gezien over een mogelijk Memorandum of Understanding over militaire samenwerking tussen Turkije en Soedan, maar ben niet
op de hoogte van de status of reikwijdte. Nee, ik ben niet bekend met
Turkse wapenexport naar Soedan en een dergelijke export komt ook niet
voor in de meest recente Turkse opgaven voor het VN wapenregister
(http://disarmament.un.org/UN_REGISTER.NSF). Niettemin meent Nederland dat Turkije met zo’n MoU een verkeerd signaal afgeeft en als de
gelegenheid zich voordoet, zal Nederland Turkije er bijvoorbeeld op wijzen
dat althans in de Europese Unie een alomvattend wapenembargo op
Soedan van kracht is.
48
Is het u bekend dat het Wassenaar Arrangement regelmatige onderlinge
rapportages aanbiedt inzake de uitvoer naar derde landen van deelnemende landen terwijl, een groot aantal landen waarvan bekend is dat
wapenexport uit die landen terechtkomt in conflictgebieden of landen
waar een groot risico bestaat op ernstige schendingen van mensenrechten, niet zijn betrokken bij het Wassenaar Arrangement? Hoe spreekt
u landen die niet betrokken zijn bij het Wassenaar Arrangement aan op
onverantwoorde wapenexporten?
Door de onderlinge uitwisseling van informatie tussen de deelnemers aan
het Wassenaar Arrangement (WA) voeden de exportcontrole autoriteiten
van die landen elkaar met analyses en appreciaties van de risico’s die
verbonden zijn met leveranties aan bepaalde regio’s. Om te bewerkstelligen dat althans een deel van die informatie ook gedeeld wordt met
andere wapenproducerende maar niet aan het WA deelnemende landen,
volgt na de plenaire vergadering in december een briefing door de Voorzitter van die vergadering ten behoeve van een aantal landen, waarvan de
deelnemers in dat jaar denken dat dit nuttig is. Landen zoals China, Israël,
Brazilië, Kazachstan en Wit-Rusland worden op die wijze regelmatig geïnformeerd over de inzichten en overeengekomen «best practices» op het
terrein van exportcontrole die binnen het WA tot stand komen.
49
Bent u bekend met wapenexporten aan Soedan van partnerlanden als
Egypte, Ethiopië, Pakistan, Senegal en Indonesië? Heeft u deze landen in
bilateraal verband aangesproken hierover?
Zoals uiteengezet in het antwoord op vraag 11 inzake Veiligheid en
ontwikkeling in fragiele staten (Kamerstuk 31 787, nr. 2, d.d. 18 februari
2009), is Nederland niet op de hoogte van specifieke wapenexporten van
partnerlanden naar Soedan. Ook in het VN Wapenregister, waarin internationale transacties van conventionele wapens zijn opgenomen, zijn hierover geen gegevens aanwezig. Dit register, dat op initiatief van o.a. Nederland is ontstaan, is afhankelijk van de gegevens die worden aangedragen
door de leden van de VN. Daarom is het niet volledig. Momenteel worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

17

er procedures ontwikkeld die het toeleveren van informatie over wapenimporten en -exporten moeten gaan vereenvoudigen. Nederland stelt
het register jaarlijks middels een resolutie in de AVVN aan de orde. Overigens zijn wapenleveranties aan de regering van Soedan toegestaan en
vormen zij geen schending van het VN-wapenembargo, zolang de wapens
niet worden ingezet in Darfur.
De regering is bereid in bilaterale contacten alle politiek relevante onderwerpen, daaronder begrepen het wapenexportbeleid, aan de orde te
stellen.
50
Wanneer gaat Nederland, nu in december jl. het internationaal verdrag
ondertekend is dat de productie, het bezit en het gebruik van clustermunitie verbiedt, dit verdrag ratificeren? Bent u bereid hiervoor Nederlandse wetgeving voor te bereiden? Zo nee, waarom niet? Welke rol heeft
het parlement met betrekking tot wijze waarop het verdrag in de Nederlandse wetgeving wordt geïmplementeerd?
De ratificatie van het Verdrag inzake Clustermunitie, zoals getekend in
Oslo op 3 december 2008 is reeds in gang gezet. De Goedkeuringswet en
bijbehorende Memorie van Toelichting zullen binnen afzienbare tijd voor
advies aan de Raad van State worden voorgelegd.
51
Is u bekend dat zeven EU-lidstaten, waaronder Finland, Roemenië, Polen,
Slowakije, Griekenland en Cyprus het verdrag niet hebben ondertekend?
Wat heeft u gedaan richting deze lidstaten? Is u bekend dat Tsjechië niet
aanwezig was tijdens de ondertekening in Oslo, maar wel heeft aangegeven het verdrag te zullen ondertekenen? Heeft Tsjechië inmiddels het
verdrag ondertekend? Wat doet Nederland specifiek in bilateraal of
EU-verband om deze landen ertoe te bewegen om het verdrag alsnog te
ondertekenen en te ratificeren?
Volgens de informatie waarover de Nederlandse regering op dit moment
beschikt, hebben acht EU-lidstaten het Verdrag nog niet ondertekend:
Cyprus, Estland, Finland, Letland, Roemenie, Griekenland, Polen en
Slowakije. Over de redenen van Finland om niet te tekenen is, in antwoord
op Kamervragen van 11 november 2008 van het lid Boekestijn nader ingegaan (Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, Aanhangsel 1853). Tsjechië
heeft het Verdrag inzake Clustermunitie wel getekend.
In EU- en VN-verband wordt maandelijks over clustermunitie gesproken,
aangezien de onderhandelingen over een nieuw Protocol over clustermunitie onder de «Convention on Conventional Weapons» nog lopen. Van
14–17 april vond de voorlopig laatste bijeenkomst plaats van de Groep
van Experts. Deze zullen een aanbeveling doen over een mogelijk nieuw
Protocol over clustermunitie.
Hoewel de Nederlandse regering streeft naar universaliteit van het
Verdrag inzake Clustermunitie, blijkt uit de standpunten die bovengenoemde landen innemen in de onderhandelingen in CCW context, dat het
niet realistisch is te verwachten dat zij het Verdrag inzake Clustermunitie
op korte termijn zullen ondertekenen. De Nederlandse regering zet zich in
om met deze en andere landen zoals de VS, Rusland, China en India overeenstemming te bereiken over een sterke verbodsbepaling in een nieuw
Protocol onder de CCW.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

18

52
Wat gaat u doen om het investeren via banken en andere financiële instituties in bedrijven die clustermunitie produceren tegen te gaan?
Nederland heeft zich aangesloten bij de Conventie over clustermunitie en
zich dus gecommitteerd om geen clustermunitie te gebruiken, noch deze
binnen de Nederlandse jurisdictie te ontwikkelen of te produceren indien
het clustermunitie betreft die niet op grond van artikel 2, tweede lid, van
deze conventie is uitgezonderd, zoals clustermunitie waarbij de submunitie zichzelf vernietigt of zichzelf anderszins uitschakelt als deze niet bij
inslag tot ontploffing komt. Investeren, al dan niet via banken en andere
financiële instituties, in aldus verboden clustermunitie komt binnen de
Nederlandse jurisdictie, of de jurisdictie van andere landen die zich bij
deze Conventie hebben aangesloten dus niet aan de orde.
Voor het tegengaan van investeringen, al dan niet via banken of andere
financiële instituties, in clustermunitie producerende bedrijven in landen
die zich niet aangesloten hebben bij de Conventie, heeft de regering geen
wettelijke basis. Zoals de minister van Financiën eerder heeft aangegeven
in antwoord op Kamervragen van de leden Van Velzen en Irrgang (beiden
SP) over investeringen van banken in verboden wapens (Tweede Kamer,
vergaderjaar 2008–2009, Aanhangsel van de Handelingen, nr. 1795)
verplicht de Conventie inzake clustermunitie Nederlandse private partijen
niet tot een verbod op zulke investeringen. Het kabinet hecht er echter aan
private partijen de gelegenheid te geven hun verantwoordelijkheid te
nemen, zodat de financiering van de productie van bij de conventie
verboden clustermunitie niet langer voorkomt. Transparantie over het
beleggingsbeleid is hiertoe van groot belang.
53
Is het u bekend dat partnerlanden van Nederland zoals Bangladesh, Ethiopië, Jemen, Mongolië, Kosovo, Egypte, Georgië, Suriname, Vietnam en
Zuid-Afrika het verdrag ook niet hebben getekend? Wat doet Nederland
specifiek in bilateraal verband om deze landen ertoe te bewegen om het
verdrag alsnog te ondertekenen en te ratificeren?
De regering acht het van groot belang dat zo veel mogelijk landen het
verdrag ondertekenen. De regering betreurt het dat een groot aantal
landen ervoor gekozen heeft dit niet te doen. Nederland zet zich daarom
op alle niveaus in om zoveel mogelijk landen, inclusief de EU-lidstaten, de
NAVO-bondgenoten en bilaterale partners, over te halen het verdrag
inzake clustermunitie alsnog te tekenen. Zo zijn Rusland en Georgië
aangesproken op het gebruik van clustermunitie in het recente conflict in
augustus 2008. Ook Suriname is recentelijk benaderd met de vraag of het
bereid is het verdrag te ondertekenen.
54
Is u bekend dat Soedan en Pakistan, landen in het profiel «veiligheid en
ontwikkeling» het verdrag niet ondertekend hebben? Is u bekend dat ook
een aantal landen dat nauw betrokken is bij landen in het profiel «veiligheid en ontwikkeling», zoals de Verenigde Staten in Afghanistan en Israël
in de Palestijnse gebieden, het verdrag niet ondertekend hebben? Hoe
voorkomt Nederland, dan wel in bilateraal, Europees of internationaal
verband, dat deze landen clustermunitie in de toekomst gebruiken?
Zie het antwoord op vraag 53.
55
Bent u bereid bij de nieuwe Amerikaanse regering te polsen of zij voorstander van de totstandkoming van een wapenhandelsverdrag is? Heeft u

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

19

de vorige regering, dan wel bilateraal binnen het Wassenaar Arrangement, in EU-verband of NAVO-verband hierop aangesproken? Wat is het
standpunt van de huidige regering in de Verenigde Staten inzake de
totstandkoming van een wapenhandelsverdrag?
Zowel in Europees verband als bilateraal vindt regelmatig en op allerhande niveaus overleg plaats met de Verenigde Staten over non-proliferatie en wapenbeheersing. Daarbij wordt ook het Wapenhandelsverdrag
aan de orde gesteld. Ook onder de vorige Amerikaanse regering is hierover gesproken. De huidige Amerikaanse regering is bezig met een brede
«policy review» van het buitenlands beleid, ook ten aanzien van non-proliferatie en wapenbeheersing. Het standpunt van de huidige regering inzake
de totstandkoming van een Wapenhandelsverdrag is daarom op dit
moment nog niet duidelijk.
56
Is u bekend dat China en de Russische Federatie zich tot nu toe hebben
onthouden van stemmen binnen de Verenigde Naties inzake de totstandkoming van een wapenhandelsverdrag? Heeft u binnen het Wassenaar
Arrangement de Russische Federatie aangesproken hierover? Heeft u in
bilaterale betrekkingen met de Russische Federatie gesproken over
wapenexport? Zo neen, waarom niet? Zo ja, wat is het standpunt van de
Russische Federatie inzake de totstandkoming van een wapenhandelsverdrag? Heeft u in bilaterale betrekkingen met China gesproken over wapenexport? Zo neen, waarom niet? Zo ja, wat is het Chinese standpunt inzake
de totstandkoming van een wapenhandelsverdrag?
Ja, het is de regering bekend dat genoemde landen zich tot nu toe hebben
onthouden van stemming binnen de Verenigde Naties over de totstandkoming van een wapenhandelsverdrag. Nederland opereert zoveel mogelijk
in EU-verband om de totstandkoming van een wapenhandelsverdrag te
bevorderen. In EU-verband is meerdere malen over het wapenhandelsverdrag gesproken met de Russische Federatie, China, Egypte, Israël en Pakistan. Gezien de vroege fase waarin het proces voor de mogelijke totstandkoming van een Wapenhandelsverdrag zich bevindt, zijn genoemde
landen nog bezig met hun standpuntbepaling. Een exacte weergave van
het «standpunt» van genoemde landen is op dit moment dan ook niet
mogelijk.
57
Is u bekend dat partnerlanden Egypte en Jemen zich tot nu toe ook
onthouden hebben van stemmen binnen de Verenigde Naties inzake de
totstandkoming van een wapenhandelsverdrag? Heeft u deze landen
aangesproken hierover? Wat is het standpunt van deze landen? Heeft u
ook landen die nauwe betrokkenheid hebben bij landen in het profiel
«veiligheid en ontwikkeling» zoals Israël in de Palestijnse gebieden en
Pakistan, aangesproken over hun standpunt inzake de totstandkoming van
een wapenhandelsverdrag?
Zie het antwoord op vraag 56.
58
Aan welke landen zijn met een Nederlandse vergunning chemicaliën
geleverd? Welke van deze landen is niet lid van de Organisation for the
Prohibition of Chemical Waepons (OPCW) of heeft het Verdrag niet geratificeerd? Waarom levert Nederland als gastheer van het OPCW nog steeds
chemicaliën aan landen die niet deelnemen?
In de maandoverzichten bij de tab dual use goederen op de website
www.exportcontrole.ez.nl zijn gegevens over alle afgegeven vergun-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

20

ningen opgenomen voor de uitvoer van als strategische goederen
bestempelde chemicaliën. Zoals uit die overzichten blijkt had slechts één
zending als eindbestemming een land dat het Verdrag chemische wapens
niet heeft ondertekend of ertoe is toegetreden, namelijk Syrië. Het betreft
de uitvoer van triethanolamine, een lijst 3-stof. Als het om lijst 3-stoffen
gaat, is het onder de bepalingen van het Verdrag chemische wapens
onder voorwaarden, waaronder de aanwezigheid van een verklaring
omtrent het exacte eindgebruik, toegestaan om deze te leveren aan een
niet bij het verdrag aangesloten land. Aanvragen voor uitvoer van lijst
2-stoffen naar landen die geen partij zijn bij het Verdrag worden op basis
van het verbod op overdracht naar niet-partijen vanzelfsprekend niet
gehonoreerd.
59
Zijn er in 2008 vergunningen voor financieel verkeer voor militaire
goederen afgegeven en zo ja aan welke landen en voor welke goederen?
Ja. Het betrof in de eerste helft van 2008 vergunning 27 766 579 naar
Turkije voor radar- en communicatieapparatuur gerelateerde goederen
voor het Integrated Maritime Surveillance System (IMSS) van de Turkse
marine, vergunning 27766560 naar Turkije voor delen ten behoeve van
hetzelfde IMSS en vergunning 27756719 naar Oekraïne voor infrarood
nachtkijkers (zie ook antwoord 34). Nadien zijn nog vergunningen financieel verkeer afgegeven voor een deel van de motor van een F-16 naar
Indonesië en wederom voor delen ten behoeve van het eerder genoemde
IMSS van de Turkse marine.
60
Welke vergunningaanvragen zijn afgewezen op basis van criterium acht?
Criterium 8 is geen zogenaamd verbodscriterium, zoals de criteria 1 t/m 4.
Het komt dan ook hoogst zelden voor dat een aanvraag op criterium 8
wordt afgewezen. Er is de afgelopen jaren slechts één vergunningaanvraag afgewezen mede op basis van criterium 8. Dit betrof een
aanvraag voor radarvuurleidingsystemen naar Georgië. Zoals gemeld in
het antwoord op vraag 20 inzake het wapenexportbeleid 2007 (Kamerstuk
22 054, nr. 143, d.d. 1 december 2008), was de overweging voor wat
betreft de afwijzing op criterium 8 hierbij, dat de voorgenomen transactie
niet aansloot bij de economische capaciteit van het land.
61
Bent u bereid bij het vergunningenoverzicht voortaan de eindgebruiker te
melden?
Om redenen die meer uitvoerig zijn toegelicht in het antwoord op een
eerdere vraag (Tweede Kamer, Vergaderjaar 2006–2007, 22 054, nr. 117,
vraag 24), geef ik er de voorkeur aan om dat in geval van militaire
goederen niet te doen. Bij vergunningen voor de uitvoer van militaire
goederen is het uitgangspunt dat die goederen bestemd zijn voor de
strijdkrachten van het land van eindbestemming. Als er aanleiding is om
aan te geven dat niet de strijdkrachten maar er een andere eindgebruiker
aan de orde is, zal dit veelal in de ruimte die beschikbaar is voor de
goederenomschrijving worden vermeld. Voorts worden bijzondere eindgebruikers ook wel vermeld bij de statistieken van het jaarrapport door
middel van noten bij de tabellen. Dit is bijvoorbeeld gebeurd in het jaarrapport over 2006, waar expliciet werd vermeld dat de vergunningen op
Oeganda en Soedan betrekking hadden op de levering van veerponten,
opgebouwd uit voor militair gebruik ontworpen pontons, aan de UNHCR,
de vluchtelingenorganisatie van de VN.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

21

62
Bent u bereid voortaan een overzicht van catch-all beschikkingen die zijn
opgelegd voor de uitvoer van niet-strategische goederen bij het halfjaarlijks en jaarlijks overzicht aan te leveren?
Nee, dat zou onlogisch zijn in een rapportage over het wapenexportbeleid.
De halfjaarlijkse cijfermatige rapportage en de jaarrapporten zijn immers
gewijd aan de uitvoer van militaire goederen, de afgifte van vergunning
daarvoor en de daaraan voorafgaande toetsing aan de criteria van het
Gemeenschappelijk Standpunt 2008/944/GBVB, voordien de EU Gedragscode inzake wapenexport. De zogenaamde catch-all beschikkingen zijn
gegrond op een vangnetbepaling uit de Europese Dual-Use Verordening,
Vo. (EG) nr. 1334/2000, en hangen in die zin samen met het non-proliferatiebeleid. Dat laat onverlet dat de regering wel bereid is om de Kamer al
dan niet vertrouwelijk over de opgelegde catch-all beschikkingen te informeren en zulks ook al meermalen gedaan heeft. In het openbaar is dat
laatstelijk gebeurd in het Kamerstuk van Vergaderjaar 2008–2009, 22 054,
nr. 143, antwoord 2, en voordien al eens als bijlage bij de beantwoording
van vragen van het toenmalige lid Karimi, Tweede Kamer, vergaderjaar
2003–2004, Aanhangsel van de Handelingen, nr. 1464.
63
Kunt u aangeven wat de stand van zaken is bij het OM, waar u recent aan
de Kamer in antwoorden op vragen van het lid Van Velzen1. Over meldde
dat het OM reeds doende is het FFCD te bezien op aanknopingspunten
voor strafrechtelijk onderzoek ten aanzien van andere personen en
bedrijven dan de heer Van A, KBS en Melchemie?
De minister van Justitie heeft mij het volgende laten weten. Het OM heeft
de bestudering van het FFCD-rapport afgerond. Het OM heeft geconstateerd dat de in het rapport aangetroffen leveringen van Nederlandse
bedrijven (of bedrijven met een mogelijk Nederlandse link) goederen
betreffen die voor meerdere doeleinden – waaronder de productie van
gifgas – gebruikt kunnen worden. Gezien de hoge eisen die worden
gesteld aan de bewijslast – af te leiden uit met name de strafzaak tegen
Van A – met betrekking tot causaliteit, kennis en opzet komt het OM tot de
conclusie dat geen realistisch uitzicht bestaat op een effectief strafrechtelijk onderzoek dat kan leiden tot een vervolgbare zaak met een redelijke
kans op een veroordeling.
Voor strafbare medeplichtigheid is vereist dat de goederen moeten zijn
gebruikt voor de productie van gifgas dat vervolgens daadwerkelijk is
ingezet in de strijd. Deze gegevens zijn niet af te leiden uit het FFCDrapport. Gezien het tijdsverloop (ruim 20 jaar) en het feit dat niet te
verwachten valt dat van de Irakese autoriteiten nadere informatie
verkregen zal (kunnen) worden, bestaan apert onvoldoende onderzoeksmogelijkheden om voldoende bewijs te kunnen leveren dat de geleverde
stoffen daadwerkelijk zijn gebruikt voor de productie van gifgas, dat het
aldus geproduceerde gifgas ook daadwerkelijk is ingezet, waar en
wanneer dit is ingezet en met welke gevolgen.
64
Wordt de Kamer nog steeds telkens geïnformeerd over het afstoten van
militair materieel? Zo nee, waarom niet?
De Kamer wordt op grond van de motie Van den Doel c.s. d.d.
17 december 1996 (Tweede Kamer, vergaderjaar 1996–1997, 22 054, nr. 24)
over de verkoop van overtollige wapensystemen geïnformeerd.
1

Aanhangsel van de Handelingen 2008–2009
(1284).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

22

65
Kunt u specificeren wat voor wapens, wat voor munitie en wat voor
goederen geleverd zijn aan de volgende landen: Brunei, Egypte, Israël,
India, Indonesië, Jemen, Jordanië, Libanon, Maleisië, Pakistan, Katar,
Saoedi-Arabië, Singapore en Turkije?
De maandoverzichten die op de website www.exportcontrole.ez.nl zijn
gepubliceerd geven per afgegeven vergunning voor de uitvoer van militaire goederen ondermeer het land van bestemming en een beschrijving
van de betrokken goederen. Wanneer het munitie betreft, wordt in
beginsel ook vermeld van welk kaliber die munitie is. Met gebruikmaking
van die openbare informatie heeft Campagne tegen Wapenhandel bijvoorbeeld in december 2008 een «Analyse Nederlandse wapenexportvergunningen 2007» opgesteld, waarin ook per land van bestemming een opsomming van de goederen wordt gemaakt. Aangenomen mag worden dat
Campagne tegen Wapenhandel dit na het verschijnen van het jaarrapport
over 2008 weer zal doen. Niettemin zijn in het antwoord op vraag 67 ook
nog eens de leveranties op genoemde landen opgesomd waarvoor in de
eerste helft van 2008 een uitvoervergunning werd afgegeven.
66
Kunt u van de volgende landen aangeven welke mensenrechtenschendingen recent zijn vermoed of vastgesteld: Brunei, Egypte, India, Indonesië, Israel, Jemen, Jordanië, Libanon, Maleisië, Pakistan, Katar, SaoediArabië, Singapore en Turkije?
In het Mensenrechtenrapport 2008 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–
2009, 31 263, nr. 27) wordt vanaf pagina 84 tot en met pagina 120 de
actuele mensenrechtensituatie in regio’s en een groot aantal afzonderlijke
landen beschreven. Brunei, Maleisië en Singapore zijn daarin niet apart
opgenomen. Ten aanzien van Brunei bestaan er niettemin wel enige
zorgen over de vrijheid van religie, van vereniging en van meningsuiting
en vormen de gelijke behandeling van vrouwen en de arbeidsrechten van
buitenlandse werknemers een aandachtspunt. Ten aanzien van Maleisië
kan gesteld worden dat er zorg bestaat over met name het arrestatiebeleid
van de politie en het eigendomsrecht van de inheemse volken, maar
wordt niet gesproken van ernstige schendingen. Ook is er geen relatie
tussen de zorgpunten en de Maleisische strijdkrachten. Waar het Singapore betreft, zijn geen mensenrechtenschendingen bekend, maar is de
doodstraf niet afgeschaft.
67
Kunt u bij elk van de genoemde landen onderbouwen dat de geleverde
wapens, munitie of goederen op geen enkele wijze bijdragen aan
mensenrechtenschendingen?
In de eerste helft van 2008 zijn uitvoervergunningen voor de volgende
transacties verstrekt:
Brunei: Het ging om radarvuurleidingsystemen voor de marine, die naar
hun aard niet in verband gebracht worden met interne repressie of schending van mensenrechten.
Egypte: Het betrof delen van radarvuurleidingsystemen voor de marine,
die niet in verband gebracht wordt met schending van mensenrechten, en
betrof in een ander geval productietechnologie voor delen van een vervolgens weer in Nederland te integreren nachtzichtvizier.
India: Het betrof delen van rondzoekradarsystemen voor de marine, die
niet in verband gebracht wordt met schending van mensenrechten, delen
van vliegtuigmotoren en enkele optische componenten voor laser range
finders. De aard van de goederen gaf geen aanleiding te veronderstellen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

23

dat sprake was van een risico dat de goederen zouden worden ingezet
voor schending van mensenrechten of binnenlandse onderdrukking.
Indonesië: Het ging om een tweetal korvetten en radarapparatuur voor de
marine, die niet in verband gebracht wordt met schending van mensenrechten.
Israël: Het ging om kabels voor een onderwater sonarsysteem voor de
marine, die niet in verband gebracht wordt met schending van mensenrechten.
Jemen: Het betrof onderdelen ter reparatie van reeds aanwezige militaire
voertuigen voor de landmacht.
Jordanië: Het betrof nachtzichtkijkers met bijbehorende «helm mounts»
ten behoeve van Jordaanse troepen in Afghanistan. De aard van de
goederen gaf geen aanleiding te veronderstellen dat sprake was van een
risico dat de goederen zouden worden ingezet voor schending van
mensenrechten.
Libanon: Het ging om een schenking van militaire vrachtwagens ter
versterking van de logistieke capaciteit van het Libanese leger, als steun
aan de regering voor het creëren van een stabiel en veilig Libanon. Het
wapenembargo van de VN en van de EU gold niet voor levering van materieel of diensten die geautoriseerd waren door de Libanese regering of
UNIFIL.
Maleisië: Het betrof delen van maritieme radar- en C3-systemen voor de
marine en nachtzichtkijkers. De strijdkrachten worden niet in verband
gebracht met mensenrechtenschendingen.
Pakistan: Het ging om modificatie kits voor F-16’s van de luchtmacht,
waarover in het antwoord op vraag 37 meer vermeld is. De aard van de
goederen, in relatie tot de eindgebruiker, gaf geen aanleiding te veronderstellen dat sprake was van een risico dat de goederen zouden worden
ingezet voor schending van mensenrechten.
Qatar: Het ging om delen van radar- en luchtafweersystemen. De aard van
de goederen gaf geen aanleiding te veronderstellen dat sprake was van
een risico dat de goederen zouden worden ingezet voor schending van
mensenrechten.
Saoedi-Arabië: Het betrof communicatiehelmsets voor gebruik in militaire
voertuigen, waarvoor geen aanleiding bestond om te veronderstellen dat
deze zouden worden ingezet voor het type schending van mensenrechten
waarover zorgen bestaan ten aanzien van dat land. Abusievelijk is in de
rapportage over de eerste helft van 2008 een doorvoermelding als uitvoervergunning opgenomen. Dit betrof een zending van vizierkijkers ter
waarde € 150 000,– waarvoor de Amerikaanse exportcontrole autoriteiten
een vergunning af hadden gegeven voor gebruik bij jacht en sport. In het
jaarrapport 2008 zal de waarde bij Saoedi-Arabië en het effect daarvan op
de totalen gecorrigeerd worden.
Singapore: Het ging om delen en software modules voor radarapparatuur
van de marine, die niet in verband gebracht wordt met schending van
mensenrechten, en om een explosieve stof voor civiel gebruik.
Turkije: Het betrof overwegend delen van radar- en C3-systemen voor de
marine, die niet in verband gebracht wordt met schending van mensenrechten, enkele onderdelen voor reparatie van reeds aanwezig materieel
van landmacht en luchtmacht en één pistool (voor privégebruik).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 054, nr. 146

24