Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

31 289

Voortgezet Onderwijs

Nr. 346

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 april 2017
Bij brief van 15 september 2016 heeft u mij gevraagd om in te gaan op de
verschillen in examinering in het voortgezet speciaal onderwijs (vso) en
het regulier voortgezet onderwijs (vo), de ervaringen hiermee en de
achtergrond van de wijze waarop de examens worden afgenomen. Met
deze brief voldoe ik aan dat verzoek.
Verschillende mogelijkheden om examen te doen in het vso
Het vso kent drie uitstroomprofielen: dagbesteding, arbeidsmarktgericht
en vervolgonderwijs. Ongeveer 40 procent van de leerlingen in het vso
volgt onderwijs in het uitstroomprofiel vervolgonderwijs en legt een
examen af. Over deze groep gaat deze brief. De leerlingen die uitstromen
uit de andere profielen leggen geen examen af en verlaten de school met
een getuigschrift.
Voor de inwerkingtreding van de Wet kwaliteit (voortgezet) speciaal
onderwijs op 1 augustus 2013, konden leerlingen in het vso op twee
manieren examen doen: als extraneus in het regulier vo of via het
staatsexamen. Met de nieuwe wet is het mogelijk gemaakt dat scholen
voor vso zelf een examenlicentie kunnen aanvragen, zoals de scholen in
het voortgezet onderwijs die hebben voor het mogen afnemen van
examens. Daarnaast werd het voor vso-leerlingen mogelijk om als
extraneus in het voortgezet algemeen volwassenenonderwijs (vavo)
examen af te leggen.
Scholen kiezen, veelal in overleg met leerling en ouders, via welke weg
het examen zal worden afgelegd. Welke keuze wordt gemaakt is mede
afhankelijk van de beperkingen van de leerling en de mogelijkheden van
de school. Zoals geschetst zijn er in het vso vier manieren om examen te
doen. Deze kennen, net zoals dat ook geldt voor de examenmogelijkheden
in het regulier onderwijs, voor- en nadelen. Hieronder wordt dit per
examenmogelijkheid nader toegelicht.

kst-31289-346
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 289, nr. 346

1

Examenlicentie
Een examenlicentie stelt vso-scholen in staat het eindexamen af te
nemen, zoals dat ook gebeurt in het reguliere voortgezet onderwijs. Het
eindexamen bestaat uit het schoolexamen (se) en het centraal schriftelijk
examen (cse) dat op school wordt afgenomen en volgt het ritme van
examinering, zoals gebruikelijk in het reguliere voortgezet onderwijs: eerst
de afronding van het schoolexamen en vervolgens de afronding van het
centraal examen. Daarbij zijn slechts beperkt aanpassingen in de wijze van
examinering mogelijk. Het cse kan bijvoorbeeld over twee jaar worden
gespreid. Dat biedt leerlingen met een beperking de mogelijkheid wat
langer over het examen te doen als het examen in één jaar te belastend is.
Het vavo en het staatsexamen bieden, zoals hierna beschreven, meer
mogelijkheden.
Er is bij deze wijze van examineren geen verschil tussen regulier vo en
vso. Voor een leerling biedt deze constructie het voordeel dat het examen
bestaat uit een se en een cse. In de bovenbouw van het voortgezet
onderwijs bouwt de leerling voor ieder vak geleidelijk zijn eindcijfer op.
Leerlingen kunnen wat minder goede cijfers met goede cijfers compenseren. De leerling wordt op en door de eigen school voorbereid op het
examen. In het schoolexamencijfer tellen schriftelijke toetsen (schoolexamentoetsen), praktische opdrachten (werkstukken) en handelingsdelen
(verplichte opdrachten) mee als deze in het programma van toetsing en
afsluiting (pta) staan vermeld. Het cse wordt op de eigen school
afgenomen. Het cse is voor iedere examenkandidaat, dus ook voor
leerlingen in het vso, gelijk
In de Wet op het Voortgezet Onderwijs (WVO) is geregeld aan welke
voorwaarden een vso-school moet voldoen om een examenlicentie te
krijgen. De duur van de cursus, het schoolplan en de bevoegdheden van
leerkrachten moeten overeenkomen met een reguliere school voor
voortgezet onderwijs. De vso-school moet daarvoor bewijsstukken
overleggen. Ook moet de school voldoen aan de eisen die in het Eindexamenbesluit VO zijn opgenomen. De school dient een examenreglement en
een pta op te stellen.
Vso-scholen zijn veelal klein en de leerlingpopulatie is heterogeen. Het
kan bijvoorbeeld zijn, dat er op een vso-school in een bepaald jaar maar
twee leerlingen zijn die een havo of vwo-examen afleggen. De meeste
vso-scholen kiezen dan ook, vanwege de beperkte omvang, niet voor het
aanvragen van een examenlicentie. Er zijn op dit moment drie
vso-scholen die een examenlicentie hebben. Omdat deze mogelijkheid
pas sinds augustus 2013 bestaat, is er bij de scholen die dit qua omvang
wel aan zouden kunnen, ook nog veel koudwatervrees. De verwachting is
dat er nog een handvol vso-scholen is die de komende jaren een
examenlicentie zal aanvragen.
Extraneus
Op grond van artikel 30 van de WVO kan een vo-school toestaan dat een
(vso-) leerling die niet op de school staat ingeschreven, wordt toegelaten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 289, nr. 346

2

tot het eindexamen.1 Jaarlijks maken bijna 1.000 vso-leerlingen gebruik
van deze mogelijkheid.
Voordeel voor de vso-school is dat zij geen eigen eindexamenreglement
en pta hoeven op te stellen: zij maken gebruik van het reglement en pta
van de reguliere vo-school waarmee zij samenwerken. Het eindexamen
bestaat ook hier uit een se en een cse. Leerlingen worden deels op de
eigen en deels op de reguliere school, voorbereid op het examen. Het cse
wordt meestal op de reguliere vo-school afgenomen. Een voordeel voor
de leerling is dat het cijfer voor het schoolexamen geleidelijk wordt
opgebouwd en dat wat minder goede met goede cijfers gecompenseerd
kunnen worden. Er zijn beperkte aanpassingen in de wijze van examineren mogelijk.
Staatsexamen
Voor vso-scholen zonder examenlicentie bestaat er ook de mogelijkheid
om leerlingen gebruik te laten maken van het staatsexamen. De oorspronkelijke doelgroep bestaat uit kandidaten die zich individueel via zelfstudie
op een examen voorbereiden. Jaarlijks maken ongeveer 6.000 kandidaten
gebruik van deze mogelijkheid, waarvan nu meer dan de helft afkomstig is
uit het vso. In tegenstelling tot de varianten die hiervoor zijn genoemd,
kent het staatsexamen geen schoolexamen. Het staatsexamen bestaat uit
twee onderdelen: het cse en het college-examen. Beide examens worden
op de vso-school afgenomen. Het cse is hetzelfde examen dat ook de
reguliere vo-leerlingen maken en wordt in dezelfde periode afgenomen.
Het college-examen wordt daarna afgenomen en bestaat uit een
mondeling examen en soms een schriftelijk onderdeel. Dit examen
vervangt het schoolexamen.
De leerlingen worden op en door de eigen school voorbereid op het
eindexamen en de examens worden op de eigen school afgenomen. De
organisatie en afname van het staatsexamen wordt geregeld door het
College voor Toetsen en Examens. Zij vervullen de rol van de school. Het
cse is precies hetzelfde examen dat ook reguliere vo-leerlingen maken en
wordt volgens hetzelfde examenrooster afgenomen. Het college-examen
wordt na het cse afgenomen. De examinatoren zijn veelal (oud) docenten
uit het reguliere vo. Zij hebben veel ervaring in het omgaan met
verschillen tussen leerlingen en zij houden rekening met hun mogelijkheden en beperkingen. Bij de afname van het college-examen is veel
maatwerk mogelijk in de wijze waarop het examen wordt afgenomen. Ook
kunnen de examens, meer dan voor de eerder genoemde examenmogelijkheden geldt, over een groter aantal jaren en tijdvakken worden
gespreid.
Bij het staatsexamen wordt het eindexamencijfer niet geleidelijk
opgebouwd, zoals we gewend zijn in het reguliere onderwijs. De
tussentijdse toetsen, werkstukken en opdrachten die de leerling maakt,
zijn alleen onderdeel van het onderwijsproces en maken geen deel uit van
de examinering. De vso-school heeft immers geen bevoegdheid om zelf
schoolexamens te maken die meetellen voor het eindexamencijfer.

1

Hieraan ligt vaak een symbiose-overeenkomst ten grondslag. Artikel 24 van de Wet op de
Expertisecentra (WEC) biedt de mogelijkheid dat leerlingen een deel van het onderwijsprogramma op een andere school of instelling volgen. De leerling blijft dan ingeschreven op de
(v)so-school. Er wordt een samenwerkingsovereenkomst gesloten waarin afspraken worden
gemaakt over de duur van de overeenkomst, de te volgen vakken en aantallen lesuren alsmede
de door de (v)so-school over te dragen middelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 289, nr. 346

3

Voortgezet algemeen volwassenenonderwijs (vavo)
Een beperkt aantal scholen maakt gebruik van de mogelijkheid om
leerlingen via samenwerking met een instelling voor vavo examen af te
laten leggen. In tegenstelling tot het reguliere vo kan een vso-leerling niet
volledig worden uitbesteed aan het vavo. De leerling wordt deels op het
vavo, deels op de eigen school voorbereid op het examen. De vso-school
en de vavo-instellingen maken hierover in een samenwerkingsovereenkomst afspraken. Het eindexamen bestaat ook hier uit een se en een cse
en wordt afgenomen op het vavo. Ook hier wordt het cijfer voor het
schoolexamen geleidelijk opgebouwd. Voordeel van het vavo is net als
van het staatsexamen, dat de examens over een aantal jaren gespreid
kunnen worden en dat de leerlingen een diploma bij elkaar kunnen
vergaren.
Steeds meer vso-leerlingen doen examen
Het aantal leerlingen dat examen doet in het vso groeit nog steeds. Dat
vind ik een goede zaak. Het betekent immers dat steeds meer leerlingen in
het vso een diploma halen en daarmee gekwalificeerd aan een vervolgopleiding kunnen beginnen.
In 2011 bood 50 procent van de vso-scholen hun leerlingen de
mogelijkheid om staatsexamen af te leggen, in 2015 is dat 65 procent. In
2011 werkte 24 procent van de vso-scholen samen met een reguliere
vo-school en gaf daarmee leerlingen de mogelijkheid om als extraneus
examen te doen, inmiddels biedt meer dan de helft van de vso-scholen
die mogelijkheid aan. 40 procent biedt beide mogelijkheden aan
tegenover 18 procent in 2011. In 2015 deden 3.440 leerlingen examen, dat
is ten opzichte van 2010 een verdubbeling, toen deden 1.719
vso-leerlingen examen. Het aantal vso-leerlingen dat met goed gevolg
examen doet, stijgt nog steeds. Dit is een teken dat de kwaliteit van het
vso vooruit gaat. Steeds meer vso-leerlingen hebben daardoor een betere
uitgangspositie voor het vervolgonderwijs. En dat is goed nieuws.
Afsluitend
Voor leerlingen in het vso zijn er veel manieren om examen te doen.
Scholen kunnen daardoor maatwerk leveren. Het is van belang dat binnen
de mogelijkheden van de school goed bekeken wordt wat het beste bij
welke leerling past en dat de leerling goed wordt voorbereid op de wijze
van examinering. Scholen voor vso slagen daar steeds beter in en dat
doet mij deugd.
In incidentele gevallen kan het voorkomen dat de gekozen mogelijkheid
voor een individuele leerling minder goed uitpakt. Mij bereiken echter
geen signalen dat er op grote schaal problemen zijn met het afleggen van
examen als extraneus op een reguliere vo-school of via het staatsexamen.
Ook bij de inspectie zijn hierover geen klachten binnen gekomen.
Ik ga er vanuit dat vso-scholen ouders en leerlingen tijdig en goed
informeren over de examenmogelijkheden die zij bieden en waarom het
examen mogelijk verschilt van het examen in het reguliere onderwijs.
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 31 289, nr. 346

4