Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2017–2018

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2624
Vragen van het lid Nijkerken-de Haan (VVD) aan de Staatssecretaris van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid over het bericht «Aantal mensen in de
bijstand daalt verder» en de Divosa Benchmark Werk & Inkomen
jaarrapportage 2017 (ingezonden 1 juni 2018).
Antwoord van Staatssecretaris Van Ark (Sociale Zaken en Werkgelegenheid)
(ontvangen 3 juli 2018)
Vraag 1
Bent u bekend met het bericht « Aantal mensen in de bijstand daalt verder»1
en de Divosa Benchmark Werk & Inkomen jaarrapportage 2017?2
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2, 3 en 4
Wat is uw reactie op het feit dat 62% van de respondenten in een onderzoek
onder bijstandsgerechtigden aangeven dat zij vrijgesteld zijn van de
sollicitatie en re-integratieplicht?3
Hoe verhoudt dit percentage van 62% zich tot de geconstateerde 10% van de
bijstandsgerechtigden met een ontheffing van de arbeidsplicht in de
rapportage van Divosa?
Wat is uw reactie op het feit dat er kennelijk nog relatief vaak sprake is van
informele ontheffingen van de arbeidsplicht voor bijstandsgerechtigden?
Antwoord 2, 3 en 4
Uit de laatste Divosa-monitor blijkt dat eind 2017 10% van de bijstandsgerechtigden een volledige ontheffing heeft van de arbeidsverplichtingen. Dit
percentage is in de loop der jaren gestaag gedaald (41% in 2005; 24% in
2012; 16% in 2013 en 12% in 2016). Het totaal aantal ontheffingen ligt
overigens hoger, omdat gemeenten een gedeeltelijke ontheffing van de
arbeidsverplichtingen niet hoeven te registreren voor de statistieken.
Uit onderzoek van de Inspectie SZW blijkt dat daarnaast een substantieel deel
van de bijstandsgerechtigden in de praktijk een «informele ontheffing» heeft,
1

https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/22/aantal-mensen-in-de-bijstand-daalt-verder
https://www.divosa.nl/pdf/--_--divosa-benchmark-werk-inkomen-jaarrapportage-2017/
pagina.pdf
3
Inspectie SZW, klantonderzoek monitor Participatiewet 2017
2

ah-tk-20172018-2624
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

1

hetgeen betekent dat zij met rust worden gelaten en geen verplichting krijgen
opgelegd om actief aan hun re-integratie te werken.4
In het Klantonderzoek Monitor Participatiewet 2017 zegt 62% van de
ondervraagde bijstandsgerechtigden te ervaren dat zij zijn vrijgesteld te zijn
van de sollicitatie- en re-integratieplicht.5 Van deze groep zoekt 16% op dat
moment evenwel toch naar werk. Uit het eerste klantenonderzoek uit 2015
bleek ook dat 43 procent van de mensen die een vrijstelling rapporteerde ook
van plan was om in de komende periode naar werk te gaan zoeken.
Anderzijds zoekt van het deel van de respondenten dat zegt juist niet te zijn
ontheven van de sollicitatie- en/of re-integratieplicht, ruim de helft op het
moment van enquêteren niet naar werk. Voor een deel zal het bij deze laatste
groep gaan om mensen die middenin een re-integratietraject zitten.
Het gaat hier om de ervaring van bijstandsgerechtigden dat zij zijn vrijgesteld
van de arbeidsverplichtingen. Het verschil tussen het aantal geregistreerde
ontheffingen en het aantal ervaren vrijstellingen vind ik opmerkelijk groot en
zorgelijk. Het sluit aan bij de constatering uit het ervaringsonderzoek onder
cliënten en gemeenten uit 2017 dat ongeveer de helft van de werkzoekenden
in de bijstand de afstand tot de arbeidsmarkt nog als te groot ervaren om op
afzienbare termijn te gaan werken. Ook gemeenten geven aan dat voor
ongeveer de helft van de uitkeringsgerechtigden de afstand naar werk op dit
moment nog te groot is om naar werk te begeleiden. Het betreft vaak burgers
met een complexe problematiek. Ze kampen vaak met belemmeringen bij het
vinden van een baan vanwege de lichamelijke of geestelijke gezondheidssituatie.
Vraag 5 en 6
Hoe draagt het verlenen van informele ontheffingen bij aan de activering en
re-integratie van bijstandsgerechtigden naar de arbeidsmarkt?
Bent u bereid om met gemeenten in gesprek te gaan over de toepassing van
informele ontheffingen op de arbeidsplicht?
Antwoord 5 en 6
Uit het rapport arbeidsverplichtingen van de Inspectie SZW blijkt dat
gemeenten een aantal geüniformeerde arbeidsverplichtingen uit de Participatiewet moeilijk uitvoerbaar vinden en niet alle opgenomen geüniformeerde
arbeidsverplichtingen gebruiken.6 Het kabinet wil dat mensen in de bijstand
meer perspectief krijgen om weer aan het werk te komen. Langdurige
afhankelijkheid van de bijstand kan leiden tot sociaal isolement en vergroot
de kans op schuldenproblematiek. Gemeenten ondersteunen mensen in de
bijstand bij het vinden van werk, maar in de eerste plaats geldt een inspanningsverplichting van de bijstandsgerechtigde zelf. Door zelf actief op zoek te
gaan en een baan te vinden kan een langdurige afhankelijkheid van een
bijstandsuitkering worden voorkómen. In het Regeerakkoord wordt daarom
ook aangegeven dat met gemeenten het gesprek wordt aangegaan over de
«best practices» in handhaving van de (geüniformeerde) arbeidsverplichtingen.
Daarbij is mij nog onvoldoende duidelijk wat een informele ontheffing
inhoudt, omdat in tegenstelling tot de formele ontheffingen informele
ontheffingen niet (altijd) geregistreerd en verantwoord worden.7 Wanneer een
informele ontheffing betekent dat deze mensen geheel uit beeld zijn bij de
gemeente zal dit zeker geen positieve bijdrage leveren aan activering en
re-integratie. Wanneer het betekent dat de mensen wel in beeld zijn maar dat
allereerst een aantal andere problemen wordt aangepakt alvorens de stap
richting arbeidsmarkt wordt gezet ligt de situatie waarschijnlijk genuanceerder. Uit het ervaringsonderzoek blijkt dat een aantal gemeenten gebruik
maakt van zo’n integrale aanpak van de soms complexe problematiek waarin
deze mensen verkeren.
Ik vind het belangrijk dat gemeenten denken in mogelijkheden, ook als
mensen al langer bijstand ontvangen. Ik laat op dit moment daarom een
onderzoek uitvoeren onder een aantal gemeenten dat heeft geïnvesteerd in

4

Kamerstuk 30 545, nr. 131.
Kamerstuk 34 352, nr. 76.
6
Kamerstuk 34 352, nr. 64.
7
Kamerstuk 30 545, nr. 131.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

2

het beter in beeld brengen van deze groep. De vraag daarbij is wat deze
benadering inhoudt, wat dit ze heeft gekost maar vooral ook wat het heeft
opgebracht. Voorts loopt op dit moment onderzoek naar de kenmerken van
mensen die langdurig in de bijstand zitten en in welke mate zich verschillen
hierin voordoen tussen typen gemeenten. De lessen die uit deze onderzoeken
kunnen worden getrokken wil ik breed verspreiden onder gemeenten. Deze
onderzoeken komen dit jaar beschikbaar voor gemeenten, en aan de hand
daarvan ga ik hierover met gemeenten graag in gesprek.
Vraag 7
Welke omstandigheden gelden nog meer bij de ontheffingen van arbeidsplicht op basis van «dringende redenen» die in de rapportage van Divosa
naar voren komen, naast persoonlijke omstandigheden zoals mantelzorg en
ziekte?
Antwoord 7
In beginsel gelden de arbeidsverplichtingen voor alle bijstandsgerechtigden,
met uitzondering van volledig en duurzaam arbeidsongeschikten en voor
personen vanaf de pensioengerechtigde leeftijd. Gemeenten hebben op
grond van artikel 9, tweede lid, van de Participatiewet de bevoegdheid om
bijstandsgerechtigden in individuele gevallen tijdelijk geheel of gedeeltelijk te
ontheffen van de arbeidsverplichtingen, indien daartoe dringende redenen
bestaan. Uitgangspunt is dat het college de op te leggen arbeidsverplichtingen aanpast aan de mogelijkheden die de bijstandsgerechtigde nog wel heeft.
Eventueel aanwezige belemmeringen om deelname aan arbeid te realiseren
kunnen worden weggenomen door het aanbieden van voorzieningen. Het
college kan met persoonlijke omstandigheden, zoals medische belemmeringen of het geven van mantelzorg rekening houden bij het opleggen van de
arbeidsverplichtingen. Dit zijn echter geen dringende redenen op grond
waarvan een belanghebbende kan worden ontheven van de arbeidsverplichtingen, zonder alternatieve voorzieningen voor de zorg te bezien. De afweging
of een bijstandsgerechtigde al dan niet vrijgesteld wordt van de arbeidsverplichtingen is een verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en
wethouders.
Vraag 8
Deelt u de mening dat het in het kader van de controlerende taak van de
gemeenteraad van belang is dat het aantal (informele) verleende ontheffingen
jaarlijks gecommuniceerd wordt met de gemeenteraad zodat hier lokaal het
debat over gevoerd kan worden? Bent u bereid het gesprek met de gemeenten aan te gaan over deze informatievoorziening aan de gemeenteraad?
Antwoord 8
In Nederland bepalen het college van burgemeester en wethouders en de
gemeenteraad in gezamenlijkheid waarover het college van burgemeester en
wethouders verantwoording aflegt aan de gemeenteraad. Ik kan en wil hierin
niet treden. De gemeenteraad zelf kan het college ter verantwoording roepen,
en gemeenteraadsleden kunnen informatie en uitleg vragen over alles wat
het college doet. Overigens zijn gemeentelijke cijfers over het aantal
informele ontheffingen per definitie niet beschikbaar, omdat deze niet worden
geregistreerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, Aanhangsel

3