Fraudemeldpunten:
synergie en
samenwerking

FRAUDEMELDPUNTEN: SYNERGIE
EN SAMENWERKING

- eindrapport -

Drs. Ger Homburg
Drs. Joost van den Tillaart

Regioplan
Jollemanhof 18
1019 GW Amsterdam
Tel.: +31 (0)20 – 531 53 15

Amsterdam, juni 2015
Publicatienr. 14194

© 2015 Regioplan, in opdracht van het ministerie van Veiligheid en Justitie
Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de
bron duidelijk wordt vermeld.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar
gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere
manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Regioplan.
Regioplan aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

INHOUDSOPGAVE

Samenvatting ........................................................................................

I

1

Inleiding ........................................................................................
1.1
Fraude: beperkt inzicht en overzicht .................................
1.2
Onderzoek synergie fraudemeldpunten ............................
1.3
Vraagstelling....................................................................
1.4
Methode ..........................................................................
1.5
Opbouw van het rapport...................................................

1
1
2
3
3
4

2

Inventarisatie fraudemeldpunten .................................................
2.1
Opzet...............................................................................
2.2
Horizontale fraude: vormen en schade .............................
2.3
Overzicht fraudemeldpunten ............................................
2.4
Functies van fraudemeldpunten .......................................
2.5
Aantal meldingen .............................................................
2.6
Meldpunten en typen slachtoffers.....................................
2.7
Fraudemeldpunten: een onoverzichtelijke geheel? ...........

5
5
5
7
10
11
11
12

3

Behoeften en functies ..................................................................
3.1
De behoeften van de burger als invalshoek ......................
3.2
Behoeften van slachtoffers...............................................
3.3
Toespitsing op fraude ......................................................
3.4
Dekking en witte vlekken..................................................
3.5
Meldpunten en behoeften: richtingen voor
ontwikkelingen .................................................................

13
13
14
16
18

Synergie en samenwerking: vier scenario’s ...............................
4.1
Introductie van vier scenario’s (denkrichtingen) ................
4.2
Typeren en beoordelen van scenario’s .............................
4.3
Scenario 1: centraal doorverwijzen...................................
4.4
Scenario 2: centraal opvolgen ..........................................
4.5
Scenario 3: decentraal doorverwijzen...............................
4.6
Scenario 4: decentraal opvolgen ......................................
4.7
Scenario’s: wenselijkheid en haalbaarheid .......................
4.8
Slot ..................................................................................

23
23
25
26
27
28
30
31
34

4

Bijlagen
Bijlage 1
Bijlage 2

........................................................................................
Overzicht betrokkenen bij het onderzoek..........................
Overzicht van meldpunten en bijbehorende functies.........

20

35
37
39

SAMENVATTING

Inleiding
In de afgelopen jaren is er door publieke en private instellingen een veelheid
aan fraudemeldpunten ingesteld. Deze meldpunten verschillen naar doelgroep, naar doelstelling en naar geografische oriëntatie. Het bestaan van
meerdere fraudemeldpunten kan voordelen hebben, bijvoorbeeld omdat ze
gespecialiseerd zijn en ze zich daardoor goed kunnen richten op de behoeften
van bedrijven, instellingen en burgers. Er zijn mogelijk ook nadelen, zoals een
gebrek aan transparantie voor fraudeslachtoffers. Als informatie over veel
fraudemeldpunten versnipperd is, leidt dit tot een beperkter overzicht over het
terrein van fraude. Ook rijst de vraag in hoeverre de meldpunten in de
behoeften van slachtoffers kunnen voorzien en daarmee een bijdrage kunnen
leveren aan de beperking van de gevolgen van fraude.
In het fraudedebat, dat in mei 2014 in de Tweede Kamer is gevoerd, heeft de
minister van Veiligheid en Justitie een onderzoek aangekondigd naar de
mogelijkheden om tot meer synergie tussen fraudemeldpunten te komen
(Handelingen TK 83, 15 2014).
Onderzoek naar de fraudemeldfunctie
Het onderzoek, eind 2014 gestart en in mei 2015 afgerond, is gericht op
meldpunten voor horizontale fraude, dat wil zeggen fraude waarvan niet de
overheid, maar burgers en bedrijven slachtoffer worden. Voor het onderzoek is
deskresearch uitgevoerd, zijn interviews gehouden met vertegenwoordigers
van meldpunten en bij de aanpak van fraude betrokken organisaties, zijn
scenario’s voor versterking van de fraudebestrijding opgesteld en is een
afsluitende expertmeeting georganiseerd.
Een onoverzichtelijke situatie voor slachtoffers?
Uit een niet-uitputtende inventarisatie van meldpunten voor horizontale fraude
blijkt dat er bijna honderd individuele fraudemeldpunten zijn. Toch lijkt
onoverzichtelijkheid, met het gevaar dat slachtoffers en melders door de
bomen het bos niet meer zien, nauwelijks aan de orde. De ingang naar
meldpunten sluit over het algemeen logisch aan op de belevingswereld van
slachtoffers (omdat de meeste meldpunten direct gekoppeld zijn aan de
organisatie of sector waarin de fraude optreedt) en de meldpunten beschikken
zelf over mogelijkheden om aan oplossingen te werken (wat natuurlijk niet
betekent dat die oplossingen altijd voorhanden zijn). Dit geldt met name voor
banken, verzekeraars en telecomproviders.
Preventie en gebrek aan analysemogelijkheden?
Meldpunten bieden goede mogelijkheden om informatie over fraude te
verstrekken, zowel voor slachtoffers als ten behoeve van preventie
(voorlichting). Ze verkrijgen deze informatie door de ontvangen meldingen en
I

de analyse daarvan. Een belangrijk gevolg van het grote aantal meldpunten is
dat informatie verspreid is. Binnen enkele sectoren is sprake van bundeling
van fraudesignalen, met mogelijkheden voor analyse en het verder opbouwen
van expertise om fraude te voorkomen. Voorbeelden daarvan zijn de
verzekeringssector (via de Stichting Centraal Informatie Systeem) en de zorg
(via het Verzamelpunt Zorgfraude). Over het gehele fraudeveld genomen
overheerst echter het beeld van versnippering van informatie, waardoor het
moeilijk is om overzicht te krijgen ten behoeve van beleidsvorming, prioritering
en het vormgeven van een (preventieve) aanpak.
Witte vlekken in het aanbod?
In het onderzoek zijn de meldpunten voor horizontale fraude ingedeeld naar
de tien fraudevormen die centraal staan in het Nationaal Dreigingsbeeld. Voor
alle tien fraudecategorieën blijken een of meer fraudemeldpunten te bestaan,
al is er sprake van een verschil in dekkingsgraad..
Een aanzienlijk deel van de meldpunten is verbonden aan grotere bedrijven en
instellingen die zelf slachtoffer van de fraude zijn. Zij gebruiken de meldingen,
al dan niet effectief, voor het beperken van de schade en het voeren van
beleid om fraude in de toekomst te bemoeilijken. Deze meldpunten zijn dus in
principe verbonden met een partij die actie kan ondernemen. Particulier
initiatief van de bedrijven zelf speelt hierbij een grote rol, wat toe te schrijven is
aan de directe relatie tussen schadelast en ondernemingen.
Voor vormen van fraude waarvan in het bijzonder burgers of kleinere bedrijven
slachtoffer worden (zoals voorschotfraude of acquisitiefraude), is de situatie
anders. Hiervoor bestaan breder georiënteerde en minder specialistische
meldpunten die niet speciaal verbonden zijn aan organisaties die actie kunnen
ondernemen. Dit beperkt de mogelijkheden tot het terugdringen van de schade
voor slachtoffers en het opzetten van preventief beleid. Uitzonderingen zijn de
twee gespecialiseerde meldpunten voor identiteitsfraude (CMI) en fraude met
online handel (LMIO). Deze meldpunten zijn, samen met netwerkpartners, wel
in staat tot actie.
Een opvallend kenmerk van het geheel van fraudemeldpunten is dat ze relatief
sterk op functies die met de aanpak van fraude en fraudebeleid te maken
hebben. Functies die met de ondersteuning van slachtoffers te maken hebben,
komen relatief weinig voor
De rol van het fraudemeldpunt in het voorzien van behoeften van burgers
Vanuit de huidige tekortkomingen is de belangrijkste vraag hoe voorzien kan
worden in een fraudemeldfunctie die zo goed mogelijk aan de behoeften van
burgers (en kleine bedrijven) tegemoet kan komen.
Een fraudemeldfunctie in enge zin, die vooral gericht is op het geven van
informatie en op het zelf bieden van of doorverwijzen naar vormen van
emotionele, praktische en juridische ondersteuning, vereist dat het aanbod van
verschillende vormen van ondersteuning verder ontwikkeld wordt. Dit zou
II

vanuit de huidige infrastructuur kunnen gebeuren. Een fraudemeldfunctie in
bredere zin is niet alleen gericht op informatie en ondersteuning, maar zoekt
tevens aansluiting bij organisaties en netwerken voor de bestrijding en de
situationele preventie van fraude. Het CMI en het LMIO geven denkrichtingen
aan voor netwerken die aan oplossingen en barrières kunnen werken. In zeker
opzicht kunnen we ze als operationele netwerken beschouwen, meer dan als
meldpunten. Een verbinding van soortgelijke netwerken met meldpunten
maakt het mogelijk om in bredere behoeften te voorzien en ook
oplossingsgericht en structureel aan preventie te werken.
Een verbinding van fraudemeldpunten met samenwerkingsverbanden voor de
aanpak en preventie van fraude roept de vraag op naar centralisatie of
decentralisatie. Daarvoor zijn in het onderzoek scenario’s opgesteld. De
wenselijkheid van deze verschillende scenario’s hangt niet alleen af van de
mate waarin er in behoeften van burgers kan worden voorzien, maar ook van
organisatorische haalbaarheid.
Vier scenario’s voor versterking van de fraudemeldfunctie
In het onderzoek zijn vier scenario’s uitgewerkt die variëren naar de wijze van
organiseren (één centraal meldpunt of meerdere decentrale meldpunten?) en
de rol van het meldpunt bij de verdere opvolging van de melding
(doorverwijzen naar andere organisaties of zelf participeren in de afhandeling
van de melding?). Met behulp van criteria die betrekking hebben op 1) de
behoeften van burgers (2) de inzichtelijkheid voor burgers en (3) de
organisatorische haalbaarheid, is in een expertmeeting een beeld gevormd
van sterke en zwakke punten van de scenario’s en van het te verwachten
bestuurlijke draagvlak.
In de expertmeeting is door de deelnemers nadrukkelijk gewezen op het
belang van de bijdrage die meldpunten aan de preventie kunnen leveren.
Daarbij gaat het enerzijds om het verstrekken van informatie aan slachtoffers
en potentiële slachtoffers, maar nog veel sterker om het genereren van kennis
die voor het bemoeilijken van fraude gebruikt kan worden. Een beperkt aantal
verschillende meldpunten voor verschillende fraudevormen wordt niet nadelig
geacht vanuit het perspectief van de transparantie, maar zou de vindbaarheid
juist kunnen bevorderen en biedt mogelijkheden voor specialistische kennis.
Die gespecialiseerde en operationele kennis van de aard van de problematiek
en oplossingsmogelijkheden kan bijdragen aan een goed werkende
preventiefunctie.
Drie van de scenario’s overlappen elkaar en kunnen invulling bieden aan de
wens de fraudebestrijding te versterken. Daar is wel goede samenwerking
voor nodig evenals afspraken over doorverwijzing. Kortom, rondom de
meldfunctie zijn allianties van organisaties nodig. Hoe deze precies tot stand
komen, zal afhangen van de initiatieven van de betrokken instellingen.
Departementen kunnen hierbij een stimulerende rol vervullen.

III

Tot slot
Een belangrijke conclusie van het onderzoek is dat een meldfunctie die zo
goed mogelijk in de behoeften van burgers kan voorzien, gepaard moet gaan
met een versterking van het aanbod van dienstverlenende instellingen (zoals
Slachtofferhulp Nederland of de Juridische Loketten) en met het stimuleren
van allianties die vorm kunnen geven aan situationele preventie van fraude.
Versterking van de meldfunctie heeft dus niet alleen betrekking op de
meldpunten zelf, maar ook op de institutionele omgeving waarin ze
functioneren.
De beoordeling van de verschillende scenario’s voor de fraudemeldfunctie laat
zien dat er verschillende modellen zijn om hier vorm aan te geven. Deze
verschillende varianten ontlopen elkaar niet sterk, althans als er bij een
decentrale inrichting van de meldfunctie (dus met meerdere gespecialiseerde
meldpunten) aan vier voorwaarden wordt voldaan. Ten eerste: zorg voor
overzichtelijk aantal meldpunten, ten tweede: zorg voor een goede (online)
vindbaarheid van de meldpunten, ten derde: zorg voor goede onderlinge
afspraken over doorverwijzing en ten vierde: zorg voor een heldere en
eenduidige boodschap rondom verwachtingsmanagement.

IV

1

INLEIDING

1.1

Fraude: beperkt inzicht en overzicht
Fraude is opzettelijke misleiding om een voordeel te behalen ten koste van
anderen (Justitiële Verkenningen 2014, WODC). Slachtoffers zijn overheidsinstellingen (bijvoorbeeld belasting- en uitkeringsfraude), bedrijven (bijvoorbeeld acquisitiefraude of verduistering) en burgers (bijvoorbeeld identiteitsfraude of fraude met datingsites). Het precieze schadebedrag dat met fraude
is gemoeid, is niet bekend. Een tentatieve schatting op basis van diverse
bronnen uit verschillende jaren komt uit op 13,7 miljard euro per jaar.1
Ongeveer twee derde van deze schade komt voor rekening van de overheid.
Dit is de verticale fraude. Van ongeveer een derde zijn bedrijven en burgers
het slachtoffer, de horizontale fraude. Onderzoek uit 2008 liet zien dat 11
procent van de Nederlanders in een periode van 2,5 jaar ten minste een keer
te maken heeft gekregen met (een poging tot) oplichting, waarvan 31 procent
slaagde. Daarbij ging het onder andere om voorschotfraude en beleggingsfraude, maar ook om levering van goederen of diensten met een mindere
kwaliteit dan voorgespiegeld.2 Fraude kan ernstige psychosociale gevolgen
hebben voor de slachtoffers en hun vertrouwen in bedrijven en het
economisch verkeer ondermijnen.3
Afgemeten aan slachtofferschap, maatschappelijke schade en persoonlijke
gevolgen is fraude veel voorkomende en ernstige criminaliteit, die bovendien
het vertrouwen in het maatschappelijke stelsel kan ondermijnen en de
maatschappelijke solidariteit aantast.
In de afgelopen jaren is er door publieke en private instellingen een veelheid
aan fraudemeldpunten ingesteld. Deze meldpunten verschillen naar
doelgroep, naar doelstelling en naar geografische oriëntatie. Voorbeelden van
fraudemeldpunten bij de overheid zijn het Centraal Meldpunt Identiteitsfraude
en -Fouten (CMI) en het Meldpunt Financiële Markten (MFM). Het Meldpunt
Wetenschappelijke Integriteit van NWO en het Centraal Meldpunt Fraude van
UWV zijn door instellingen geïnitieerd en Publeaks is een voorbeeld van een
meldpunt in het particuliere domein, waar burgers misstanden en fraude
kunnen melden. Ook de Fraudehelpdesk, die door de overheid wordt
gesubsidieerd, is een privaat initiatief. Het bestaan van een dergelijke variëteit
1

PwC (2013). Naar een fraudebeeld van Nederland: inzicht in fraude draagt bij aan
bewustwording en effectieve prioriteitsstelling in de aanpak. Amsterdam (PwC).
2

Oudejans, M. & C. Vis (2008). Slachtoffers van (poging tot) oplichting; onderzoek onder
burgers in Nederland. Tilburg (CentERdata). In opdracht van het WODC.
3

Zie bijvoorbeeld: Kunst, M.J.J. & J.J.M. van Dijk (2009). Slachtofferschap van fraude: een
explorerend onderzoek naar de impact van diverse vormen van financieel-economische
criminaliteit. Tilburg (Intervict); Environics Research Group (2008). 2007 Canadian
Consumer Mass Marketing Fraud Survey. Ottawa (Competition Bureau Canada).

1

aan meldpunten is typerend voor fraude en niet goed vergelijkbaar met andere
vormen van criminaliteit: meldpunten voor andere typen delicten komen veel
minder vaak voor.
Het is de vraag waarom er zo veel meldpunten op het gebied van fraude zijn.
Een eerste analyse suggereert dat organisaties uiteenlopende motieven
hebben om fraudemeldpunten in te stellen, zoals het verbeteren van hun
informatiepositie, het agenderen van fraudeproblemen, het ontwikkelen van
beleid of het daadwerkelijk aanpakken van fraudezaken.
Mede in relatie met de verschillende motieven is er ook een uiteenlopend
gebruik van de fraudesignalen, zoals:
· het signaleren van nieuwe ontwikkelingen op het gebied van fraude;
· het analyseren van signalen met het oog op de aanpak of de
beleidsontwikkeling;
· het informeren van burgers, bedrijven en instellingen met het oog op
preventie van slachtofferschap;
· het ontwikkelen van strategieën om fraude te bemoeilijken door het
opwerpen van barrières (situationele preventie);
· het ondersteunen van slachtoffers;
· het doorverwijzen van slachtoffers naar andere organisaties;
· het aanpakken van fraudezaken (onderzoeken, vervolgen, schade
verhalen).

1.2

Onderzoek synergie fraudemeldpunten
Het bestaan van meerdere fraudemeldpunten kan voordelen hebben,
bijvoorbeeld omdat ze gespecialiseerd zijn en ze zich daardoor goed kunnen
richten op de behoeften van bedrijven, instellingen en burgers. Er zijn mogelijk
ook nadelen, zoals een gebrek aan transparantie voor fraudeslachtoffers. Als
informatie over veel fraudemeldpunten versnipperd is, leidt dit tot een
beperkter overzicht over het terrein van fraude. Ook rijst de vraag in hoeverre
de meldpunten in de behoeften van slachtoffers kunnen voorzien en daarmee
een bijdrage kunnen leveren aan de beperking van de gevolgen van fraude.
In het fraudedebat, dat in mei 2014 in de Tweede Kamer is gevoerd, heeft de
minister van Veiligheid en Justitie een onderzoek aangekondigd naar de
4
mogelijkheden om tot meer synergie tussen fraudemeldpunten te komen. Dit
rapport doet verslag van het onderzoek. Het is eind 2014 gestart en in mei
2015 afgerond.
Het onderzoek is gericht op meldpunten voor horizontale fraude, fraude dus
waarvan niet de overheid, maar burgers en bedrijven slachtoffer worden.

4

2

Handelingen TK 83, 15 mei 2014.

1.3

Vraagstelling
Het onderzoek is gericht op een versterking van het huidige stelsel van
fraudemeldpunten, in het bijzonder met het oog op de behoeften van burgers
en bedrijven die slachtoffer zijn (of kunnen worden) van horizontale fraude.
Meer specifiek moet het onderzoek de volgende vragen beantwoorden:
1. Inventarisatie: welke fraudemeldpunten zijn er op dit moment? Wie heeft ze
ingesteld? Wat is hun doel? Hoe lang bestaan ze? Hoeveel meldingen
ontvangen ze? Waar gebruiken ze de meldingen voor? Hoe worden ze
geregistreerd? In hoeverre is er sprake van samenwerking met andere
partijen?
2. Analyse: wat zijn kenmerken van de huidige situatie? In hoeverre is het
mogelijk om de effectiviteit van fraudemeldpunten te vergroten? Welke
punten zouden door vormen van afstemming, samenwerking of bundeling
verbeterd kunnen worden?
3. Doelen: welke doelen zouden met afstemming, samenwerking, bundeling
bereikt kunnen worden?
4. Scenario’s: welke scenario’s kunnen voor de verbetering van de
fraudemeldfunctie vanuit de verschillende doelstellingen worden
ontwikkeld?
· Welke scenario’s zijn denkbaar en haalbaar?
· Welke functies van meldpunten worden met welke scenario’s optimaal
ingevuld, en welke minder?
· Welke consequenties heeft dit voor de toegankelijkheid van de
meldpunten voor de doelgroepen?
· Onder welke voorwaarden kunnen deze scenario’s worden
geïmplementeerd?
· Wat wordt hierbij verwacht van welke ministeries?

1.4

Methode
Het onderzoek is gestart met een inventarisatie van meldpunten op het gebied
van horizontale fraude door middel van een internetsearch. Voor de
onderscheiden fraudevormen is aansluiting gezocht bij de indeling die ook
voor het Nationaal Dreigingsbeeld 2012 is gebruikt.5
Vervolgens is in overleg met de begeleidingscommissie van het onderzoek
een selectie van meldpunten gemaakt die zich specifiek richten op burgers en
bedrijven (mkb) die slachtoffer zijn geworden van fraude. Met
5

Bloem, B. & A. Harteveld (2012). Horizontale fraude; verslag van een onderzoek voor het
Nationaal Dreigingsbeeld 2012. Zoetermeer (KLPD/IPOL).

3

vertegenwoordigers van deze meldpunten zijn interviews gehouden over hun
positie binnen het grotere geheel van de meldfunctie en de mogelijkheden om
tot een grotere effectiviteit in termen van het bedienen van slachtoffer te
komen.
Op basis van de interviews zijn vier scenario’s voor de vormgeving van de
meldfunctie opgesteld, die vervolgens op een aantal criteria zijn getoetst.
Hiervoor is op 13 mei 2015 een expertmeeting georganiseerd met
vertegenwoordigers van partijen die een rol spelen bij de bestrijding van
horizontale fraude.
Voor het onderzoek is een begeleidingscommissie ingesteld. Zie bijlage 1 voor
een overzicht van de leden van deze commissie. Tevens is in deze bijlage een
overzicht gegeven van respondenten en deelnemers aan de expertmeeting.

1.5

Opbouw van het rapport
In hoofdstuk 2 beschrijven we de resultaten van een inventarisatie onder
fraudemeldpunten en in hoofdstuk 3 gaan we in op de behoeften van burgers
bij het melden van fraude en de voorwaarden waaronder er in die behoeften
kan worden voorzien. In het vierde hoofdstuk presenteren we vier scenario’s
van synergie, samenwerking en afstemming in de fraudemeldfunctie die
denkrichtingen vormen om de fraudebestrijding (verder) te versterken.

4

2

INVENTARISATIE FRAUDEMELDPUNTEN

2.1

Opzet
Om meer inzicht te krijgen in de bestaande fraudemeldpunten is een
inventarisatie uitgevoerd op basis van een internetsearch, waar nodig en
mogelijk gevolgd door telefonische navraag. Bij de internetsearch zijn
gegevens over de meldpunten verzameld, alsmede achterliggende
documenten, zoals plannen van aanpak en (jaar)verslagen.
De inventarisatie moest antwoord geven op de volgende vragen:
· Welke fraudemeldpunten zijn er voor (vormen van) horizontale fraude?
· Wie heeft deze meldpunten ingesteld?
· Wat is hun doel?
· Hoe lang bestaan ze?
· Hoeveel meldingen ontvangen ze?
· Waar gebruiken ze de meldingen voor?
· Hoe worden de meldingen geregistreerd?
· In hoeverre is er sprake van samenwerking met andere partijen?
Voor de internetsearch zijn 25 vormen van horizontale fraude als zoektermen
gebruikt in combinatie met de termen ‘melden’ en ‘meldpunt’. Daarbij is in
eerste instantie aansluiting gezocht bij de tien vormen van horizontale fraude
die worden onderscheiden in het Nationaal Dreigingsbeeld van de politie.1
Daarnaast zijn nog vijftien andere fraudevormen gevonden in de literatuur, die
afzonderlijk zijn gebruikt voor de zoektocht, maar die vervolgens ten behoeve
van het overzicht onder de tien fraudevormen van het Nationaal
Dreigingsbeeld zijn geschaard.

2.2

Horizontale fraude: vormen en schade
In het onderzoek voor het Nationaal Dreigingsbeeld 2012 zijn, op basis van
gegevens uit de politieregistratie, tien vormen van horizontale fraude
onderscheiden. Onder de onderscheiden hoofdvormen vallen in de meeste
gevallen verschillende subtypen. Schattingen over de schade zijn voor de
2
meeste van deze vormen uit uiteenlopende bronnen beschikbaar.
1

Bloem, B. & A. Harteveld (2012). Horizontale fraude; verslag van een onderzoek voor het
Nationaal Dreigingsbeeld 2012. Zoetermeer (KLPD/IPOL).
2

Eerder is al de publicatie van PwC over een fraudebeeld genoemd: PwC (2013). Naar een
fraudebeeld van Nederland: inzicht in fraude draagt bij aan bewustwording en effectieve
prioriteitsstelling in de aanpak. Amsterdam (PwC). Ook het naslagwerk Criminaliteit &
Rechtshandhaving van CBS en WODC bevat gegevens over de omvang van fraude.

5

Tabel 2.1

Horizontale fraude: vormen en subtypen

Fraude: hoofdvorm

Subtypen

Fraude met online handel

Niet nakomen leveringsverplichtingen
Niet nakomen betalingsverplichtingen
Fraude met internetbankieren (phishing)
Fraude met betaalmiddelen (skimming)
Datingfraude
Erfenisfraude
Loterijfraude
Veiling- of verkoopfraude
Retourfraude (recovery fraud)
Banenfraude (toezegging werk, thuiswerk)
Valse facturen
Misleiding bij verkoop

Fraude met betaalmiddelen
Voorschotfraude*

Acquisitiefraude
Hypotheekfraude
Telecomfraude

Verzekeringsfraude
Faillissementsfraude
Beleggingsfraude

Merkfraude

Schade
(miljoenen
euro’s)
93,3

Fraude met abonnementen
Hacken van telefooncentrales (TABXfraude)
Omleiden telefoonverkeer (PRS-fraude)
Frauduleuze claims diverse verzekeringen,
waaronder zorgverzekeringen
Vooropgezet plan (flessentrekkerij)
Onttrekking aan boedel
Beleggingsfraude
Boilerroomfraude
Ponzifraude
Piramidespelen
Inbreuk op merkrecht
Levering van nepproducten
Piraterij

Totaal 10 vormen

71,0
112,8

430
n.b.
45,3

705
1.036
447

83,1

3.023,5

*

De term voorschotfraude verwijst naar een gemeenschappelijk kenmerk van diverse subtypen:
slachtoffers worden onder valse voorwendselen overgehaald om een bedrag te betalen,
waarna een beloofde tegenprestatie of terugbetaling niet geleverd of nagekomen wordt. Naast
de subtypen uit het onderzoek voor het Nationaal Dreigingsbeeld zijn er nog meer (relatief
weinig voorkomende) subtypen zoals leningfraude en creditcardfraude (voorschot om een
creditcard te ontvangen, die nooit geleverd wordt).
Bron omvangschatting: Criminaliteit & Rechtshandhaving 2013

Identiteitsfraude wordt in de indeling van het Nationaal Dreigingsbeeld niet als
zelfstandig delict gezien, maar als een faciliterend delict.
Horizontale fraude is fraude waarvan burgers (huishoudens) en bedrijven
slachtoffer worden. De genoemde schadebedragen zijn echter niet geheel toe
te schrijven aan deze categorieën slachtoffers. Met name bij
faillissementsfraude komt een deel van de schade voor rekening van de
overheid. Daarmee is het een voorbeeld van zogenaamde diagonale fraude. 3

3

6

Bij diagonale fraude zijn zowel de overheid als burgers en/of bedrijven slachtoffer.

Binnen de horizontale fraude wordt de meeste schade door bedrijven geleden.
Het CBS heeft in het statistische naslagwerk Criminaliteit & Rechtshandhaving
een onderscheid gemaakt naar schade voor de overheid, schade voor
bedrijven, schade voor huishoudens en schade voor meerdere partijen.
Schade die door huishoudens wordt geleden is met name toe te schrijven aan
beleggingsfraude en identiteitsfraude (exclusief internetbankieren). Schade
voor het bedrijfsleven komt hoofdzakelijk voort uit beleggingsfraude en
acquisitiefraude. Het merendeel van de schade van vormen van fraude komt
echter voor rekening van meerdere partijen.

2.3

Overzicht fraudemeldpunten
Op basis van horizontale fraudevormen en een aantal subtypen die voor het
Nationaal Dreigingsbeeld zijn onderscheiden, is een internetsearch uitgevoerd
naar fraudemeldpunten en een aantal kenmerken daarvan. In eerste instantie
leverde de zoektocht een breed scala van bijna honderd (individuele)
meldpunten op. Een groot deel hiervan richt zich op slachtoffers van fraude.
Daarnaast zijn er meldpunten die burgers uitnodigen om, al dan niet anoniem,
melding te maken van fraude waarvan zij weten of vermoeden dat die door
anderen wordt gepleegd. Voorbeelden zijn Meld Misdaad Anoniem en diverse
lokale meldpunten om woonfraude te melden. Ook zijn er instellingen die niet
zozeer het ontvangen van meldingen tot doel hebben, maar het verwerken en
analyseren van signalen die elders worden verzameld. Dit laatste komt in de
zorgsector voor. Verder zijn er meldpunten die eigenlijk een vorm van
acquisitie zijn, zoals meldpunten die door particuliere recherchebureaus zijn
ingesteld. Een compleet overzicht van meldpunten is opgenomen in de bijlage.
Dit overzicht is ingedikt in die zin dat de meldpunten van individuele bedrijven,
gemeenten, verzekeringsmaatschappijen, banken, zorgverzekeraars en
woningcorporaties zijn samengevoegd.
Geordend naar de indeling van het Nationaal Dreigingsbeeld ontstaat het
volgende beeld van meldpunten voor horizontale fraude.
Fraude met online handel
Voor fraude met online handel is het Landelijk Meldpunt Internetoplichting
(LMIO) ingesteld, waarin politie en Marktplaats.nl samenwerken. Het LMIO
richt zich op het signaleren en (beperkt) analyseren van meldingen, die in
aangiftes kunnen worden omgezet. Er is voorzien in preventie door informatie
en door het aanpakken van malafide websites en leveranciers, maar niet in
ondersteuning van slachtoffers. Naast het LMIO leverde de inventarisatie ook
nog een Meldpunt Cybercrime van een regionaal politiekorps op dat inmiddels
is ondergebracht op www.politie.nl. Daarnaast bestaat het forum
opgeletopinternet.nl dat ‘hulp biedt bij aan- en verkoop op internet’ en waar
slachtoffers zich kunnen melden (in beheer bij de stichting Stop
Internetoplichting).
7

Fraude met betaalmiddelen
Op het gebied van fraude met betaalmiddelen is er een groot aantal meldpunten. Deze zijn voor het overgrote deel verbonden aan de banken en
instellingen met betaalsystemen. Zij zijn erbij gebaat meldingen van fraude zo
snel mogelijk te ontvangen om daarmee de schade te beperken, risico’s te
inventariseren en nieuwe schade te voorkomen, ook door het informeren van
consumenten. Ze hebben geen rol in de ondersteuning van slachtoffers: in
veel gevallen komt de schade voor rekening van de financiële instellingen, niet
van de benadeelde consumenten.
Voorschotfraude
Er is één meldpunt voor voorschotfraude (waaronder datingfraude) gevonden.
Dat is de Fraudehelpdesk, die zich niet alleen op voorschotfraude, maar op
meerdere vormen van fraude richt. De Fraudehelpdesk is een particulier
initiatief, dat subsidie van de rijksoverheid ontvangt. De Fraudehelpdesk richt
zich op het signaleren en analyseren van fraudevormen en op voorlichting ten
behoeve van preventie. Slachtoffers kunnen worden doorverwezen,
bijvoorbeeld naar de politie voor het doen van aangifte.
Acquisitiefraude
Op het gebied van acquisitiefraude zijn er twee meldpunten gevonden. Naast
het particuliere initiatief Stopfraude.nu is de Fraudehelpdesk ook op dit terrein
actief. De meldpunten noemen vooral signaleren, preventie en voorlichting als
functies. Tevens richten zij zich op de ondersteuning van slachtoffers.
Hypotheekfraude
Er zijn twee meldpunten voor hypotheekfraude, ingesteld door de Nederlandse
Vereniging van Banken en de Stichting Fraudebestrijding Hypotheken. Ze
richten zich vooral op signaleren, bundelen van meldingen en voorlichting. Ze
hebben geen functie in de ondersteuning van slachtoffers.
Telecomfraude
Voor telecomfraude zijn drie meldpunten gevonden, direct of indirect
verbonden aan telecomproviders. Hun functie is vergelijkbaar met die van de
meldpunten van banken en verzekeraars: het signaleren, analyseren,
beperken en voorkomen van schade, die vaak voor rekening van de providers
zou komen.
Verzekeringsfraude
Op het gebied van de verzekeringsfraude is er een groot aantal meldpunten.
Er zijn overkoepelende meldpunten, zoals het OM-meldpunt Verzekeringsfraude en het Fraudeloket Verzekeringsbedrijf van het Verbond van
Verzekeraars. Daarnaast hebben individuele verzekeraars eigen meldpunten
voor fraude. Ze zijn vooral gericht op het signaleren, analyseren, aanpakken
en monitoren van verzekeringsfraude en niet op het ondersteunen van
slachtoffers: in beginsel zijn de verzekeringsmaatschappijen immers zelf
slachtoffer. Er is een Centraal Informatie Systeem, waarin meldingen van
verschillende maatschappijen bijeen worden gebracht.
8

Op het gebied van zorgfraude is de meldfunctie vergelijkbaar opgezet: een
aantal overkoepelende meldpunten en meldpunten van zorgverzekeraars. Er
is voorzien in bundeling van signalen en kennis in het Kenniscentrum
Fraudebeheersing van Zorgverzekeraars Nederland en het Expertisecentrum
Zorgfraudebestrijding, waarin een groot aantal instellingen participeren. Ook
hier geldt dat de meldpunten gericht zijn op het signaleren, analyseren,
aanpakken en monitoren van verzekeringsfraude en niet op het ondersteunen
van individuele fraudeslachtoffers.
Faillissementsfraude
Er zijn drie meldpunten voor faillissementsfraude geïnventariseerd, alle drie
vanuit de overheid opgezet: het Centraal Meldpunt Faillissementsfraude, de
informatiedesk van de FIOD (de opsporingsdienst van de Belastingdienst) en
het Fraudespreekuur van de Faillissements-Rechter-Commissaris. Ze
vervullen samen een groot aantal functies, zoals analyse, onderzoeken,
aanpakken en preventie. Deze fraudemeldpunten zijn niet gericht op het
ondersteunen van slachtoffers van fraude: ze beogen vooral fraude te
signaleren, te bestrijden en te voorkomen.
Beleggingsfraude
Er zijn twee meldpunten voor beleggingsfraude geïnventariseerd, één in de
publieke en één in de private sfeer. Het Meldpunt Financiële Markten voor
consumenten van de AFM richt zich op meerdere vormen van financieeleconomische fraude, waaronder beleggingsfraude. De functies zijn onder
andere het signaleren en het aanpakken van beleggingsfraude. Er is niet
voorzien in ondersteuning van slachtoffers. Het Meldpunt Vastgoedbeleggingsfraude is opgezet door de Vereniging van Vastgoed Participanten is
vooral gericht op registreren van signalen en analyse en ondersteunt
daarnaast slachtoffers.
Merkfraude
E zijn drie meldpunten voor merkfraude, twee in het particuliere domein en
één van de overheid. De Stichting BREIN is een private handhavingsorganisatie, die signalen inventariseert en zelf ook fraude aanpakt. Minder
bekend is de private brancheorganisatie BSA The Software Alliance, die
dezelfde activiteiten specifiek voor softwarepiraterij uitvoert. Ook bij de FIOD
(de opsporingsdienst van de Belastingdienst) kunnen meldingen over
intellectuele-eigendomsfraude worden gedaan. Geen van de meldpunten richt
zich op ondersteuning van slachtoffers.
Identiteitsfraude
Identiteitsfraude is in het Nationaal Dreigingsbeeld niet als afzonderlijke vorm
van fraude onderscheiden, maar als een faciliterende vorm. Er is één
gespecialiseerd meldpunt van de overheid, het Centraal Meldpunt Identiteitsfraude en -fouten (CMI). Het CMI heeft een rol bij de ondersteuning van
slachtoffers, doet aan voorlichting en zoekt naar mogelijkheden voor
situationele preventie. Het CMI helpt niet alleen slachtoffers van identiteitsfraude, maar ook slachtoffers van fouten met identiteitsgegevens.
9

Overige meldpunten
Naast de meldpunten voor fraudevormen die in het Nationaal Dreigingsbeeld
zijn onderscheiden, zijn er nog circa 25 overige meldpunten gevonden. Een
relatief omvangrijke categorie bestaat uit lokale meldpunten voor woonfraude.
Naast deze kleinere meldpunten zijn er nog enkele grotere en bekende
organisaties waar slachtoffers van fraude zich toe kunnen wenden. Dat zijn de
Slachtofferwijzer.nl van het Fonds Slachtofferhulp en Slachtofferhulp
Nederland (SHN), dat emotionele, praktische en juridische ondersteuning biedt
aan slachtoffers van verkeersongevallen en misdrijven, waaronder fraude. Ook
de loketten van de Autoriteit Consument & Markt, waaronder de Consuwijzer,
kunnen fraudesignalen ontvangen. De ACM heeft op dit terrein geen wettelijke
taak, maar er is soms onduidelijkheid over de status van bepaalde
consumentenproblemen, waardoor de ACM toch signalen ontvangt. In het
algemeen worden slachtoffers van fraude doorverwezen, bijvoorbeeld naar de
politie.
Meld Misdaad Anoniem is een meldpunt dat zich niet zozeer op slachtoffers
richt, maar op het binnenhalen van meldingen over criminaliteit ten behoeve
van de opsporing. Fraude is hiervan een onderdeel.

2.4

Functies van fraudemeldpunten
In het overzicht in de vorige paragraaf zijn steeds functies van fraudemeldpunten genoemd, zoals die op de websites van de meldpunten, in jaarverslagen en in eventuele andere documenten te vinden zijn (zie ook het
overzicht van meldpunten in bijlage 2). De meest voorkomende (gebundelde)
functie is ‘signaleren, monitoren, meldingen bundelen en registreren’. Ook
‘analyseren, onderzoeken en expertise bundelen’ wordt vaak genoemd
evenals ‘(zelf) aanpakken’ en ‘doorgeleiden’. Begeleiding en/of ondersteuning
van slachtoffers worden relatief weinig genoemd. Tabel 2.2 biedt een overzicht
van (gebundelde) functies en het aantal keer dat deze door de meldpunten
zelf genoemd worden.

Tabel 2.2
Functies van fraudemeldpunten
(Gebundelde) functies van fraudemeldpunten
Signaleren, monitoren, meldingen bundelen en registreren
Analyseren, onderzoeken, expertise bundelen
Voorlichting, publiciteit
Preventie
Begeleiding/ondersteuning van slachtoffers
Aanpakken
Doorgeleiden

10

Aantal keer genoemd
47
31
20
21
8
29
27

2.5

Aantal meldingen
Het aantal meldingen dat de meldpunten jaarlijks ontvangen, loopt sterk
uiteen. Tabel 2.3 geeft een overzicht voor enkele meldpunten.
Tabel 2.3
Aantal meldingen van een selectie van fraudemeldpunten
Fraudemeldpunt
Fraude
Aantal meldingen
Jaartal
Fraudehelpdesk
Diverse vormen
147.480 meldingen
2014
waarvan 109.226
meldingen van
valse e-mails
Landelijk Meldpunt
Fraude met online
44.000 meldingen
2014
Internetoplichting
handel
Centraal Meldpunt
Identiteitsfraude
844 meldingen
2014
Identiteitsfraude en
-fouten

2.6

Meldpunten en typen slachtoffers
De inventarisatie van meldpunten laat zien dat er, bezien vanuit de fraudevormen die voor het Nationaal Dreigingsbeeld zijn onderscheiden, geen witte
vlekken zijn. Voor elke van de tien onderscheiden fraudevormen bestaan er
meldpunten. Er is wel een verschil in dekkingsgraad: het best gedekt zijn de
terreinen waar (grotere) ondernemingen zelf slachtoffer zijn van fraude en zij
vanuit het organisatiebelang maatregelen willen nemen om de schade te
beperken, zoals de verzekeraars, de banken en telecomproviders. Met name
bij de (zorg)verzekeraars is er niet alleen voorzien in afzonderlijke meldpunten,
maar ook in een structuur voor het bundelen en het analyseren van
meldingen.
Naar typen slachtoffers laat de inventarisatie van fraudemeldpunten het
volgende zien:
· Voor alle onderscheiden vormen van fraude waarvan grotere
ondernemingen en instellingen het slachtoffer worden (zoals
verzekeringsfraude, fraude met betaalmiddelen of telecomfraude) bestaan
er gespecialiseerde meldpunten. Enkele van deze meldpunten zijn door de
overheid opgezet, de andere zijn initiatieven van private instellingen.
· Voor verschillende vormen van fraude waarvan veel particulieren of
kleinere bedrijven slachtoffer worden (zoals voorschotfraude of
acquisitiefraude) bestaan minder gespecialiseerde fraudemeldpunten. Wel
zijn er een beperkt aantal breder georiënteerde meldpunten, zoals de
Fraudehelpdesk en Meld Misdaad Anoniem. Het Centraal Meldpunt
Identiteitsfraude CMI en het Landelijk Meldpunt Internetoplichting LMIO zijn
gespecialiseerde meldpunten. De meldpunten hebben vrijwel allemaal
betrokkenheid van de overheid, als organisator of subsidiegever.

11

Dit betekent dat vormen van fraude die grotere ondernemingen raken in
beginsel gemeld kunnen worden bij gespecialiseerde meldpunten en dat er
veelal ook voorzien is in een vorm van aanpak. Particulier initiatief van de
bedrijven zelf speelt hierbij een grote rol, hetgeen toe te schrijven is aan de
directe relatie tussen schadelast en ondernemingen.
Burgers en kleinere bedrijven die slachtoffer zijn van fraude kunnen vooral bij
een beperkt aantal breder georiënteerde, niet-gespecialiseerde meldpunten
terecht (met uitzondering van CMI en LMIO). Een belangrijk kenmerk hiervan
is dat de organisaties achter de meldpunten in het algemeen niet ingericht zijn
om individuele zaken op te pakken en evenmin om situationele preventie te
organiseren. Dat betekent dat ze veelal aangewezen zijn op doorverwijzing en
samenwerking met andere organisaties.

2.7

De fraudemeldpunten: een onoverzichtelijk geheel?
De bijna honderd (individuele) meldpunten vormen een breed en veelvormig
scala. Toch lijkt onoverzichtelijkheid, met het gevaar dat slachtoffers en
melders door de bomen het bos niet meer zien, nauwelijks aan de orde. De
ingang naar meldpunten sluit over het algemeen logisch aan op de
belevingswereld van slachtoffers (omdat de meeste meldpunten direct
gekoppeld zijn aan de organisatie of sector waarin de fraude optreedt) en de
meldpunten beschikken zelf over mogelijkheden om aan oplossingen te
werken (wat natuurlijk niet betekent dat die oplossingen altijd voorhanden zijn).
Dit geldt met name voor banken, verzekeraars en telecomproviders.
Een belangrijk gevolg van het grote aantal meldpunten is wel dat informatie
verspreid is. Binnen enkele sectoren is sprake van bundeling van fraudesignalen, met mogelijkheden voor analyse en het verder opbouwen van
expertise om fraude te voorkomen. Voorbeelden daarvan zijn de verzekeringssector (via de Stichting Centraal Informatie Systeem) en de zorg (via het
verzamelpunt Zorgfraude). Over het gehele fraudeveld genomen overheerst
echter het beeld van versnippering van informatie, waardoor het moeilijk is om
overzicht te krijgen ten behoeve van beleidsvorming, prioritering en aanpak.
Opvallend is dat de meldpunten sterk op functies als signaleren, registreren,
aanpakken, onderzoeken, doorgeleiden en voorkomen zijn gericht. Dit zijn
functies die met de aanpak van fraude en fraudebeleid door gespecialiseerde
instellingen te maken hebben – waarbij het overigens niet op voorhand
duidelijk is of dat altijd effectief kan gebeuren.
Functies die met de ondersteuning van slachtoffers te maken hebben, komen
relatief weinig voor. Ze zijn met name relevant bij fraudevormen waarvan
burgers en kleinere ondernemingen slachtoffer worden, maar de meldpunten
die hiervoor zijn ingericht, zijn vaker breed georiënteerd met relatief weinig
mogelijkheden om actie te ondernemen ter beperking van de gevolgen voor de
slachtoffers en wellicht ook voor de preventie van toekomstig slachtofferschap,
anders dan door voorlichting.
12

3

BEHOEFTEN, FUNCTIES EN VOORWAARDEN

3.1

De behoeften van de burger als invalshoek
De inventarisatie van fraudemeldpunten heeft een beeld opgeleverd van een
groot aantal meldpunten, waarvan een aanzienlijk deel verbonden is aan
grotere bedrijven en instellingen die zelf slachtoffer van de fraude zijn. Zij
gebruiken de meldingen, al dan niet effectief, voor het beperken van de
schade en het voeren van beleid om fraude in de toekomst te bemoeilijken.
Deze meldpunten zijn dus in principe verbonden met een partij die actie kan
ondernemen.
Voor vormen van fraude waarvan in het bijzonder burgers of kleinere bedrijven
slachtoffer worden (zoals voorschotfraude of acquisitiefraude), is de situatie
anders. Hiervoor bestaan breder georiënteerde en minder specialistische
meldpunten die niet speciaal verbonden zijn aan organisaties die actie kunnen
ondernemen. Dit beperkt de mogelijkheden tot het terugdringen van de schade
voor slachtoffers en het opzetten van preventief beleid. Uitzonderingen zijn de
twee gespecialiseerde meldpunten voor identiteitsfraude (CMI) en fraude met
online handel (LMIO). Deze meldpunten zijn, samen met netwerkpartners, wel
in staat tot actie.
Vanuit de positie van burgers is het grootste probleem van de huidige
fraudemeldfunctie dus niet zozeer een te groot aantal meldpunten en een
gebrek aan transparantie, maar een gebrek aan mogelijkheden tot actie,
waardoor te weinig aan hun behoeften tegemoet kan worden gekomen.
Vanwege deze constatering is ervoor gekozen om het onderzoek verder toe te
spitsen op de verbetering van de effectiviteit van de meldpunten met het oog
op de behoeften van burgers en, in het verlengde daarvan, individuele kleinere
bedrijven1. Dit impliceert tevens een beperking tot een aantal vormen van
fraude die voor deze doelgroep relevant zijn.
Fraudevormen waarvan veelal of overwegend burgers slachtoffer worden, zijn:
· fraude met online handel (met name betalingen waarvoor geen
tegenprestatie wordt geleverd);
· voorschotfraude (waaronder bijvoorbeeld datingfraude en erfenisfraude);
· beleggingsfraude (waaronder boilerroomfraude en piramidefraude);
· identiteitsfraude (in het Nationaal Dreigingsbeeld van de politie beschouwd
als faciliterende vorm van fraude).
Een fraudevorm die veel in de belangstelling staat, die veel voorkomt en
waarvan kleinere ondernemingen slachtoffer worden, is:
1

In het vervolg van het onderzoek kan waar staat burger, ook gelezen worden individuele
kleine bedrijven.

13

· acquisitiefraude (fraude met nepfacturen en misleiding bij verkoop).
Vormen van fraude die burgers veel minder direct raken, zijn:
· fraude met betaalmiddelen (raakt burgers wel, maar de schade komt
meestal voor rekening van financiële instellingen of (web)winkels);
· hypotheekfraude (komt voor rekening van hypotheekinstellingen);
· telecomfraude (raakt burgers wel, maar de schade komt meestal voor
rekening van telecomproviders);
· verzekeringsfraude (raakt burgers wel, maar de schade komt meestal voor
rekening van verzekeringsmaatschappijen. Fraude met zorgverzekeringen
kan wel voor financiële schade bij burgers zorgen, door onterechte claims
die mede uit het eigen risico worden betaald en door pgb-fraude die de
hoeveelheid zorg kan aantasten. Omdat deze posten voor zover bekend
een klein deel van de verzekeringsfraude betreffen, laten we ze buiten
beschouwing);2
· faillissementsfraude (raakt met name werknemers, bedrijven en de
overheid);3
· merkfraude (van inbreuk op het merkrecht en piraterij worden met name
bedrijven slachtoffer).
Het vervolg van het onderzoek richt zich primair op de meldpunten die in deze
context van belang zijn, met als nadere kwalificatie dat ervoor is gekozen om
kleinere meldpunten vanuit het particuliere initiatief buiten beschouwing te
laten. Het gaat om meldpunten die onderdeel zijn van de overheid of door de
overheid worden gesubsidieerd. De vraag is hoe bevorderd kan worden dat
door deze meldpunten beter in de behoeften van slachtoffers kan worden
voorzien.

3.2

Behoeften van slachtoffers
Het is weinig omstreden dat het vergoeden van de schade van een delict in
een evidente behoefte bij slachtoffers voorziet. Dit is bij fraude niet anders dan
bij andere vormen van criminaliteit. Het ongedaan maken van de schade is in
de praktijk lang niet altijd mogelijk, bijvoorbeeld als er geen dader bekend is op
wie de schade kan worden verhaald. Behoeften van slachtoffers gaan echter
verder dan alleen schadeverhaal.
Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum van het ministerie
van Veiligheid en Justitie (WODC) deed in 2008 onderzoek naar behoeften
van slachtoffers van delicten.4 De nadruk lag op strafrechtelijke slachtofferzorg
van (met name) politie en justitie, maar er is ook aandacht besteed aan
2

Zie bijvoorbeeld de fenomeenbeschrijving in Bloem &. Harteveld, op cit.

3

Zie noot 2.

4

Boom, A. ten, K.F. Kuijpers & M. Moene (2008). Behoeften van slachtoffers van delicten;
een systematische literatuurstudie naar behoeften zoals door slachtoffers zelf geuit. Den
Haag (WODC).

14

behoeften met betrekking tot overige personen en instanties. Het onderzoek is
een overzichtsstudie: er zijn ruim dertig kwalitatief goede rapporten uit diverse
landen gebruikt.5
De relevante behoeften zijn onderverdeeld naar vijf categorieën6:
· financieel (compensatie, hulp bij het aanvragen van financiële
ondersteuning);
· praktisch (waaronder hulp bij het oplossen van problemen die het gevolg
zijn van het delict);
· informatie (onder ander over dader, delict, preventie);
· emotioneel (ondersteuning en/of verwerking);
· strafproces in ruime zin (waaronder hulp bij aangifte, arrestatie,
bestraffing).
Op grond van het onderzoek kan geen rangorde of prioritering worden
aangebracht. Het is dus niet zo dat de gegevens erop wijzen dat het oplossen
van het misdrijf of het ontvangen van compensatie altijd belangrijker is dan
(bijvoorbeeld) emotionele ondersteuning.
Een onderzoek van Intervict in opdracht van de Raad van Hoofdcommissarissen uit 2009 ging wel specifiek over de impact van fraude op slachtoffers
en hun behoefte aan ondersteuning.7 In het onderzoek zijn focusgroepen
gehouden met circa 45 deelnemers over relatiefraude, beleggingsfraude,
identiteitsfraude, acquisitiefraude en voorschotfraude.
In dit onderzoek bleek sprake van secundaire victimisatie doordat slachtoffers
vonden dat zij niet serieus werden genomen door de politie en andere partijen
(banken, notarissen en dergelijke), met name bij relatiefraude,
beleggingsfraude en identiteitsfraude. Slachtoffers vonden lang niet altijd dat
de politie de eerst aangewezen partij is om hun problemen op te lossen. Ze
vonden wel dat hun ervaringen veel beter gebruikt zouden kunnen worden
voor preventie. In het algemeen hadden ze behoefte aan een veel actievere
rol van de overheid en andere actoren in het publieke domein op het gebied
van preventie en hulpverlening.
Een enquêteonderzoek onder slachtoffers van diverse vormen van oplichting
uit 2008 in opdracht van het WODC liet een behoefte zien aan informatie over
het delict (40% van de slachtoffers). Burgers die geen slachtoffer waren
geworden, hadden daar veel minder vaak behoefte aan (20%).8
5

Geen van deze rapporten ging specifiek over behoeften van fraudeslachtoffers.

6

Er is nog een zesde behoefte, namelijk primaire levensbehoeften (bijvoorbeeld onderdak
en voedsel na een brand). Deze laten we hier buiten beschouwing.
7

Kunst, M.J.J. & J.J.M. van Dijk (2009). Slachtofferschap van fraude: een explorerend
onderzoek naar de impact van diverse vormen van financieel-economische criminaliteit.
Tilburg (Intervict).
8

Oudejans, M. & C. Vis (2008). Slachtoffers van (poging tot) oplichting; onderzoek onder
burgers in Nederland. Tilburg (CentERdata).

15

Deze onderzoeken wijzen erop dat de behoeften van slachtoffers van fraude
met betrekking tot meldpunten op vijf terreinen kunnen liggen.

Tabel 3.1
Behoeften van slachtoffers van delicten
Bijdragen aan het oplossen van het delict en het verhalen van schade
Praktische ondersteuning bij het opvangen van gevolgen
Emotionele ondersteuning
Verstrekken van informatie
Vormgeven aan preventie

Vormgeven aan preventie en het verstrekken van informatie kunnen dicht bij
elkaar liggen: het verstrekken van informatie kan immers bijdragen aan
preventie. Preventie heeft ook een materiëlere kant, zoals bedoeld in de
situationele preventie.9 Die gaat over het bemoeilijken van het delict door het
opwerpen van barrières. Hiervoor zijn vaak verschillende partijen nodig. In het
vervolg gebruiken we de term ‘verstrekken van informatie’ (tevens) voor de
zachte, informatieve kant voor preventie. Met ‘situationele preventie’ doelen
we op de introductie van concrete maatregelen om fraude te bemoeilijken.
De behoeften van slachtoffers corresponderen met de functies die de
fraudemeldpunten zouden kunnen vervullen.

3.3

Toespitsing op fraude
Een belangrijke vraag is hoe, bekeken vanuit de relevante fraudevormen, in de
behoeften van fraudeslachtoffers en -melders voorzien kan worden. Een
eerste waarneming is dat er niet één organisatie is (het meldpunt) die aan alle
behoeften tegemoet komt. Er zijn meerdere functies vanuit diverse organisaties nodig. Deze kunnen voor de onderscheiden fraudevormen hetzelfde
zijn, maar ze kunnen ook verschillen.
Dit leidt, vooralsnog tentatief, tot het volgende beeld (tabel 3.2).
Tabel 3.2
Behoeften en betrokken instellingen, naar fraudevorm (tentatief)
Behoeften/functies naar fraudevorm
Benodigde instellingen
Beleggingsfraude
Oplossen en schade vergoeden
AFM
Politie en justitie
Praktische ondersteuning
Juridische ondersteuning door het
Juridisch Loket, de advocatuur en
rechtsbijstandsverzekeraars
Emotionele ondersteuning
Slachtofferhulp
Informatie
Meldpunt, AFM
Situationele preventie
AFM, banken

9

Clarke, R.V. & R. Homel (1997) A revised classification of situational crime prevention
techniques. In S.P. Lab (ed.) Crime prevention at a crossroads. Cincinnati OH (Anderson).

16

Vervolg tabel 3.2
Behoeften/functies naar fraudevorm
Voorschotfraude
Oplossen en schade vergoeden

Praktische ondersteuning

Emotionele ondersteuning
Informatie
Situationele preventie
Identiteitsfraude
Oplossen en schade vergoeden

Praktische ondersteuning

Emotionele ondersteuning
Informatie
Situationele preventie

Fraude met online handel
Oplossen en schade vergoeden

Praktische ondersteuning
Emotionele ondersteuning
Informatie
Situationele preventie
Acquisitiefraude
Oplossen en schade vergoeden
Praktische ondersteuning
Emotionele ondersteuning
Informatie
Situationele preventie

Benodigde instellingen
Politie en justitie
Juridische ondersteuning door het
Juridisch Loket, de advocatuur en
rechtsbijstandsverzekeraars
Banken
Websites, internetproviders
Slachtofferhulp
Juridische ondersteuning door het
Juridisch Loket, de advocatuur en
rechtsbijstandsverzekeraars
Slachtofferhulp
Meldpunt
Websites, internetproviders
Politie en justitie, meldpunt
Juridische ondersteuning door het
Juridisch Loket, de advocatuur en
rechtsbijstandsverzekeraars
Meldpunt
Gemeenten
Koninklijke Marechaussee
Banken
Etc.
Slachtofferhulp
Meldpunt
Meldpunt
Gemeenten
Koninklijke Marechaussee
Banken
Etc.
Politie
Internetproviders
Websitebeheerders
Banken
Juridische ondersteuning door het
Juridisch Loket, de advocatuur en
rechtsbijstandsverzekeraars
n.v.t.
Meldpunt
Internetproviders
Websitebeheerders
Banken
Juridische ondersteuning door het
Juridisch Loket, de advocatuur en
rechtsbijstandsverzekeraars
Juridische ondersteuning door het
Juridisch Loket, de advocatuur en
rechtsbijstandsverzekeraars
(n.v.t.)
Meldpunt
KvK
Brancheorganisaties
Banken
Mkb
Etc.

17

Het overzicht laat zien dat met name voor het oplossen en het vergoeden van
de schade en voor de situationele preventie in het algemeen meerdere
organisaties nodig zijn. Voor de situationele preventie zullen organisaties
moeten samenwerken om effectieve barrières op te kunnen werpen. De
benodigde samenwerkingsverbanden (netwerken) verschillen per fraudevorm.
Voor andere behoeften, zoals praktische, juridische en emotionele
ondersteuning, is in beginsel een goed aanbod van afzonderlijke partijen
toereikend. Meldpunten kunnen een rol hebben in de informatievoorziening,
onder andere door analyse van de meldingen die zij ontvangen.

3.4

Dekking en witte vlekken
Om meer inzicht te krijgen in de mogelijkheden tot verbetering van de
fraudemeldfunctie zijn interviews gehouden met vertegenwoordigers van een
aantal fraudemeldpunten en van andere organisaties die met slachtoffers van
fraude te maken krijgen. Hierdoor hebben we op verschillende onderdelen
meer inzicht gekregen in de mate waarin op dit moment in de verschillende
behoeften kan worden voorzien en op welke onderdelen er witte vlekken zijn.
Er zijn interviews gehouden met vertegenwoordigers van:
· Fraudehelpdesk;
· Meld Misdaad Anoniem;
· Centraal Meldpunt Identiteitsfraude en -fouten CMI;
· Landelijk Meldpunt Internetoplichting LMIO/Nationale Politie;
· Slachtofferhulp Nederland (SHN);
· Consumentenautoriteit (tegenwoordig ACM).
Uit de interviews leiden we het volgende beeld af.
Met betrekking tot oplossen en schade vergoeden
Op dit terrein lijken er duidelijk witte vlekken te bestaan. Er is lang niet altijd
sprake van aangiften, vervolging en dus een dader waarbij een
schadevergoeding gevorderd kan worden. Als dat wel het geval is, biedt SHN
ondersteuning. Voor schadevergoeding langs civiele weg biedt de
fraudehelpdesk (tegen vergoeding) ondersteuning. In beginsel kan de
benodigde juridische ondersteuning ook door anderen geleverd worden, maar
daarvoor kunnen de kosten een belemmering vormen. Denkbaar is dat er een
gespecialiseerd aanbod zou komen vanuit de bestaande juridische loketten,
dat in een behoefte van slachtoffers kan voorzien.
Met betrekking tot de praktische ondersteuning
Praktische ondersteuning heeft betrekking op het verwerken van de gevolgen
van fraude, bijvoorbeeld het gegeven dat iemand zonder geld zit als gevolg
van voorschotfraude. Deze ondersteuning kan juridisch van aard zijn, maar
18

ook praktischer, bijvoorbeeld rond huisvesting en inkomen. Ze kan geboden
worden door SHN (voor de praktische aspecten). Voor langduriger of
gespecialiseerdere ondersteuningsbehoeften zal SHN naar andere instellingen
doorverwijzen. Juridische ondersteuning bij het verwerken van gevolgen van
fraude zou vanuit de juridische loketten geboden kunnen worden. 10 Een
bijzonder voorbeeld is het CMI, dat praktische ondersteuning biedt aan
slachtoffers van identiteitsfraude.
Hoewel er op dit moment organisaties zijn die ingericht zijn om de praktische
ondersteuning te bieden, is het niet zo dat deze al over een aanbod
beschikken dat specifiek op fraudeslachtoffers is toegesneden. SHN
constateert dat fraudeslachtoffers in een relatief ongunstige positie verkeren in
vergelijking met andere slachtoffers, omdat de delicten complex zijn, een
langdurige afhandeling vragen en er weinig voorzieningen zijn (zoals
schadefondsen of verzekeringen). In beginsel zou gewerkt kunnen worden
aan een scherper aanbod voor fraudeslachtoffers.
In dit verband is een relevante constatering dat een eigen aanbod van
praktische diensten vanuit een meldpunt belemmerend kan werken op
samenwerking met andere voorzieningen, omdat er een zekere mate van
concurrentie van kan uitgaan. Als instellingen het idee hebben dat een
meldpunt bepaalde categorieën slachtoffers naar het eigen aanbod
doorverwijst en niet naar de andere instellingen, kan dit ertoe leiden dat zij
zich terughoudend opstellen bij het ontwikkelen van nieuw aanbod.
Met betrekking tot de emotionele ondersteuning
Voor emotionele ondersteuning kan een beroep op het aanbod van SHN
worden gedaan. Op dit moment is er geen specifiek aanbod voor
fraudeslachtoffers maar het is ook niet zeker dat zij, met betrekking tot de
emotionele problemen, andere vragen hebben dan slachtoffers van andere
delicten.
Met betrekking tot informatie
Meldpunten bieden goede mogelijkheden om informatie over fraude te
verstrekken, zowel voor slachtoffers als ten behoeve van preventie. Ze
verkrijgen bijvoorbeeld informatie door de ontvangen meldingen en de analyse
daarvan. Daarnaast hebben ze, door hun contacten met netwerkpartners, ook
inzicht in informatie van andere instellingen over fraudevormen. Informatie kan
op een website worden geplaatst en in telefonische contacten worden
gebruikt. Informatie kan algemeen van karakter zijn, over manieren waarop
bepaalde vormen van fraude plaatsvinden en waar burgers dus op kunnen
letten. Het kan ook over specifieke situaties gaan, bijvoorbeeld verdachte
webwinkels.

10

De ondersteuning van de juridische loketten is een eerstelijnsvoorziening. Voor
complexere zaken moeten andere juridische dienstverleners worden ingeschakeld, al dan
niet met subsidie van de overheid (toevoegingen).

19

Met betrekking tot situationele preventie
Voor situationele preventie zijn samenwerkingspartners nodig die per
fraudevorm kunnen verschillen. Het gaat om het uit de lucht halen van
websites, het intrekken van vergunningen, het blokkeren van bankrekeningen
en het anderszins bemoeilijken van frauduleuze activiteiten. Op dit punt lijkt
het op de meeste terreinen te ontbreken aan effectieve netwerken van
organisaties die samen aan situationele preventie werken. Op het terrein van
de fraude met online handel is er een werkend (compact) netwerk; ook het
CMI overlegt regelmatig met ketenpartners over ontwikkelingen op het gebied
van identiteitsfraude en de ontwikkeling van beleid.

3.5

Meldpunten en behoeften: richtingen voor ontwikkeling
Redenerend vanuit de behoeften van fraudeslachtoffers is het beeld dat er niet
goed voorzien kan worden in het oplossen van de fraudezaak en het
vergoeden van de schade. Bij de meeste onderscheiden fraudevormen lijkt er
evenmin sprake van een effectief netwerk om vorm te geven aan een behoefte
aan situationele preventie.
Voor de behoefte aan juridische, praktische en emotionele ondersteuning is in
beginsel een infrastructuur van instellingen beschikbaar, maar is er op dit
moment nog geen goed aanbod beschikbaar dat specifiek op de behoeften en
de omstandigheden van fraudeslachtoffers is toegesneden. Meldpunten zelf
lijken goed gepositioneerd te zijn om in een informatiebehoefte van
slachtoffers te voorzien.
Vanuit de huidige tekortkomingen is het de vraag hoe voorzien kan worden in
een fraudemeldfunctie die zo goed mogelijk aan de behoeften van burgers
tegemoet kan komen. En, welke rol het meldpunt of de meldpunten daar zelf in
moet spelen.
Een fraudemeldfunctie in enge zin, die vooral gericht is op het geven van
informatie en op het zelf bieden of doorverwijzen naar vormen van emotionele,
praktische en juridische ondersteuning, vereist dat het aanbod van
verschillende vormen van ondersteuning verder ontwikkeld wordt. Dit zou
vanuit de huidige infrastructuur kunnen gebeuren. Een punt van aandacht is
het aanbieden van ondersteuning door een meldpunt zelf, omdat dit
belemmerend zou kunnen werken op het ontwikkelen van een aanbod bij de
andere, gespecialiseerdere voorzieningen. Hiervoor moeten keuzes worden
gemaakt. Deze fraudemeldfunctie in enge zin is niet integraal verbonden met
de bredere fraudebestrijding, de aanpak van fraudezaken en de situationele
preventie, het opwerpen van barrières tegen fraude. Hierdoor worden twee
van de vijf onderscheiden behoeften van burgers buiten de meldfunctie
gehouden en overgelaten aan andere organisaties.
Een fraudemeldfunctie in bredere zin is niet alleen gericht op informatie en
ondersteuning, maar zoekt tevens aansluiting bij organisaties en netwerken
20

voor de bestrijding en de situationele preventie van fraude. Het CMI en het
LMIO geven denkrichtingen aan voor netwerken die aan oplossingen en
barrières kunnen werken. In zeker opzicht kunnen we ze als operationele
netwerken beschouwen, meer dan als meldpunten. Een verbinding van
soortgelijke netwerken met meldpunten maakt het mogelijk om in bredere
behoeften te voorzien en ook oplossingsgericht en structureel aan preventie te
kunnen werken. De fraudemeldfunctie in bredere zin vereist het opbouwen van
samenwerkingsverbanden rond diverse vormen van fraude. Ze is dus
complexer dan de fraudemeldfunctie in enge zin.
Een verbinding van fraudemeldpunten met samenwerkingsverbanden voor de
aanpak en preventie van fraude roept de vraag op naar centralisatie of
decentralisatie. Eerder hebben we gezien dat de benodigde
samenwerkingsverbanden fraudespecifiek zijn. Het is dus denkbaar dat er
verschillende gespecialiseerde fraudemeldpunten zijn die ieder met een
gespecialiseerd netwerk verbonden zijn. Dit biedt voordelen door de bundeling
van specialistische kennis, aanpak- en oplossingsgerichtheid en minder
behoefte aan doorverwijzing. Aan de andere kant zijn er nadelen, zoals de
vindbaarheid voor burgers (die mogelijk gebaat zijn bij één fraudemeldpunt) en
uiteenlopende werkwijzen tussen de diverse fraudemeldpunten.
In het volgende hoofdstuk benoemen we een aantal scenario’s voor de
ontwikkeling van de fraudemeldfunctie volgens de hierboven omschreven
denkrichtingen. De behoeften van burgers zijn belangrijke criteria voor de
beoordeling van de gebruikswaarde van de scenario’s. De scenario’s roepen
daarnaast operationele en logistieke vragen op vanuit het perspectief van de
burgers, zoals de vindbaarheid van de meldpunten, het al dan niet
doorverwijzen naar andere instellingen, een eenduidige aanpak, het bieden
van gespecialiseerde kennis en hun oplossingsgerichtheid. Ook op deze
voorwaarden zullen de scenario’s beoordeeld moeten worden.

21

22

4

SYNERGIE EN SAMENWERKING: VIER SCENARIO’S

4.1

Introductie van vier scenario’s (denkrichtingen)
In dit hoofdstuk presenteren we varianten van synergie, samenwerking en
afstemming, bezien vanuit de fraudemeldfunctie voor burgers. Deze scenario’s
hebben de status van denkrichtingen om de fraudebestrijding te versterken.
De basis van de denkrichtingen is gelegen in de constatering dat het huidige
landschap rondom de fraudemeldfunctie diffuus van karakter is. Dat blijkt uit
de veelheid aan meldpunten en de verschillende vormen en functies van deze
meldpunten. De organisatie van de huidige meldfunctie als geheel heeft meer
betrekking op fraudebestrijding dan op het ondersteunen van slachtoffers bij
de problemen waar zij tegenaan lopen. Bezien vanuit de positie van burgers is
het grootste probleem daarom het gebrek aan mogelijkheden tot actie,
waardoor te weinig aan hun behoeften tegemoet kan worden gekomen.
Voor het denken over vormen van synergie, samenwerking en afstemming in
de toekomstige fraudemeldfunctie betekent dit dat we rekening moeten
houden met twee dimensies. De eerste dimensie betreft de wijze waarop de
meldfunctie zelf wordt georganiseerd. Dit begeeft zich op een continuüm van
centraal georganiseerd (één breed georiënteerd meldpunt voor alle meldingen
over alle fraudevormen) tot decentraal georganiseerd (meerdere
specialistische meldpunten voor specifieke vormen van fraude en/of specifieke
vormen van ondersteuning). De tweede dimensie is gelegen in de mate waarin
het meldpunt zelf een rol vervult in de verdere opvolging van de melding. Het
bijbehorende continuüm loopt van ‘doorverwijzen voor afhandeling’ (het
meldpunt ontvangt meldingen, maar verwijst voor elke verdere afhandeling
door naar andere organisaties die de opvolging kunnen organiseren) tot ‘zelf
afhandelen’ (het meldpunt geeft zelf vorm aan de verdere opvolging, ongeacht
vorm of ondersteuningsbehoefte).
De twee dimensies leiden gecombineerd tot een kwadrant en vier scenario’s.
· Scenario 1: één centraal meldpunt met doorverwijsfunctie
· Scenario 2: één centraal meldpunt met participatie in de afhandeling
· Scenario 3: meerdere meldpunten met doorverwijsfunctie
· Scenario 4: meerdere meldpunten met participatie in de afhandeling
Om de denkrichtingen goed te kunnen differentiëren, bevinden de scenario’s
zich ‘op de uiteinden’ van de dimensies. Dat wil zeggen dat er (aanvullende)
tussenscenario’s denkbaar zijn, waarbij de mate van centrale organisatie en
mate van zelfstandige afhandeling minder ‘extreem’ zijn.
In figuur 4.1 zijn de vier scenario’s binnen het kwadrant visueel weergegeven.

23

Figuur 4.1

24

Visualisatie van vier scenario’s; synergie, afstemming en samenwerking in de fraudemeldfunctie

4.2

Typeren en beoordelen van scenario’s
In de navolgende paragrafen typeren en beoordelen we de gebruikswaarde en
haalbaarheid van de scenario’s op een aantal criteria. Deze criteria hangen
samen met:
· de mate waarin ze in de behoeften van burgers kunnen voorzien;
· de inzichtelijkheid van de meldfunctie voor burgers;
· de organisatorische kwaliteit voor instellingen en organisaties.
Op basis van de literatuur bepaalden we in hoofdstuk 3 de behoeften van
burgers – en daarmee de functies die meldpunten zouden kunnen vervullen:
· bijdragen aan het oplossen van het delict en het verhalen van schade;
· praktische ondersteuning bij het opvangen van gevolgen;
· emotionele ondersteuning;
· verstrekken van informatie;
· vormgeven aan preventie.
Uit de interviews, Kamerdebatten en andere discussies over fraude komen de
volgende aspecten naar voren die de inzichtelijkheid van de meldfunctie voor
burgers beïnvloeden:
· herkenbaarheid en vindbaarheid (is er vanuit het oogpunt van burgers
sprake van overzicht; weten burgers waar zij terechtkunnen?);
· directe toegang tot oplossingen (draagt het doen van een melding voor
burgers ook direct bij aan een oplossing of ondersteuningsbehoefte?);
· eenduidigheid in de aanpak (weten burgers waar zij aan toe zijn?).
Uit de interviews leiden we ook af dat relevante organisatorische aspecten van
de scenario’s voor betrokken instellingen samenhangen met:
· bijdrage aan efficiency (kunnen kosten en inzet worden beperkt,
bijvoorbeeld door dubbele of onbruikbare meldingen af te vangen?);
· behouden van autonomie (bepaalt een organisatie (nog steeds) zelf welke
activiteiten het moet uitvoeren om de melding verder op te pakken?);
· aansluiting bij de bestaande situatie (past de organisatie van het scenario
bij de organisatie van de fraudemeldfunctie in de bestaande situatie?).
· bijdrage aan de effectiviteit voor situationele preventie door het bundelen
1
en analyseren van kennis over fraude.

1

Dit criterium is het spiegelbeeld van het criterium ‘vormgeven aan preventie’, dat bij de
behoeften van burgers is genoemd.

25

4.3

Scenario 1: centraal doorverwijzen
Figuur 4.2

Eén centraal meldpunt met doorverwijsfunctie

Beschrijving
Burgers kunnen met al hun meldingen over (mogelijke fraude) terecht bij één
centraal en breed georiënteerd meldpunt, waarbij geen onderscheid gemaakt
wordt in fraudevormen of ondersteuningsbehoeften. Medewerkers van het
meldpunt registreren de meldingen en verwijzen burgers door naar de, gezien
de melding en de behoefte van het slachtoffer, meest geëigende organisatie.
Dit kan de politie zijn (voor het doen van aangifte) of Slachtofferhulp
Nederland (voor slachtofferondersteuning), maar bijvoorbeeld ook een bank
(voor het blokkeren van een pinpas). De melding wordt opgevolgd in of via het
netwerk van de organisatie waarnaar de burger is doorverwezen. Het centrale
meldpunt vervult hierin geen rol.
Typering en beoordeling
In dit eerste scenario draagt de fraudemeldfunctie niet direct bij aan het
oplossen van het delict en het verhalen van schade. Praktische en emotionele
ondersteuning en informatievoorziening aan burgers krijgen wel vorm vanuit
het meldpunt, zij het dat het meldpunt daarvoor wel doorverwijst naar anderen.
Voor burgers is dit scenario daarom beperkt oplossingsgericht. Een
voorwaarde om in dit scenario te kunnen voorzien in de behoeften van
burgers, is een dekkend en effectief werkend netwerk van organisaties voor de
opvolging van meldingen. Voor het eventueel invullen van witte vlekken in het
aanbod zijn de nodige acties vereist.
Een belangrijk voordeel van dit scenario voor burgers is de herkenbaarheid en
vindbaarheid van het meldpunt. De melding bij het meldpunt zal in dit scenario
niet leiden tot de directe toegang tot de oplossing, omdat het meldpunt
daarvoor zal moeten doorverwijzen. Dat leidt tot een zekere diffuse aanpak en
burgers zullen niet altijd direct weten waar zij aan toe zijn.
26

Voor de organisaties waarnaar wordt doorverwezen, biedt dit scenario
voordelen: het meldpunt vangt de loketfunctie af en kan waar mogelijk
meldingen schiften. Het voorkomt dat organisaties worden belast met vragen
en behoeften waarin zij geen rol kunnen spelen en voorkomt daarmee ook
kosten. Organisaties blijven zelf aan het roer bij het opvolgen van de
meldingen en het bieden van oplossingen aan burgers. Het scenario blijft dicht
bij de bestaande situatie rondom de fraudemeldfunctie.

4.4

Scenario 2: centraal opvolgen
Figuur 4.3

Eén centraal meldpunt met participatie in de afhandeling

Beschrijving
Burgers kunnen met al hun meldingen over (mogelijke fraude) terecht bij één
centraal en breed georiënteerd meldpunt, waarbij geen onderscheid gemaakt
wordt in fraudevormen of ondersteuningsbehoeften. De fraudemeldingen
worden centraal geregistreerd en door het meldpunt zelf (eventueel met
behulp van netwerkpartners) opgevolgd. Deze opvolging kan pluriform en
alomvattend zijn. Dat betekent dat het meldpunt ook aangiftes kan (laten)
opnemen en opsporingsonderzoeken kan (laten) initiëren. Er is dan sprake
van doorzettingsmacht. Psychische ondersteuning van slachtoffers behoort tot
het takenpakket, evenals meer praktische ondersteuning van slachtoffers,
bijvoorbeeld in het geval van het blokkeren van bankpassen.
Typering en beoordeling
In het tweede scenario kan goed in de verschillende behoeften van burgers
worden voorzien. Alle kennis en kunde is in huis of via korte lijnen in
netwerken beschikbaar. Evenals bij het eerste scenario is een voordeel van dit
scenario de herkenbaarheid en vindbaarheid van het meldpunt voor burgers.
Daarnaast is er directe toegang tot oplossingen waarmee wordt voorkomen
27

dat burgers van het kastje naar de muur worden gestuurd en is er sprake van
een eenduidige aanpak van de meldingen door het meldpunt. Het scenario is
voor burgers dus in hoge mate oplossingsgericht.
Dit raakt direct een zwakker punt in het scenario. Alhoewel de
fraudemeldfunctie in dit scenario bijdraagt aan de efficiency van organisaties,
veronderstelt dit ook dat het meldpunt doorzettingsmacht heeft en over de
muren van andere organisaties heen kan bepalen wat andere organisaties met
een melding doen. Die zijn daardoor minder goed in staat om eigen keuzes te
maken en prioriteiten te stellen. Dit wijkt af van de Nederlandse bestuurlijke
organisatiecultuur en staat daarmee verder af van de huidige organisatie van
de fraudemeldfunctie. Een ander aandachtspunt in dit scenario is dat het
veronderstelt dat het centrale meldpunt alle kennis en kunde in huis of via
korte lijnen in netwerken beschikbaar heeft. Het is de vraag of afzonderlijke
meldpunten in praktische zin niet beter in staat zijn om specifieke expertise op
te bouwen over fraudevormen en oplossingsrichtingen.

4.5

Scenario 3: decentraal doorverwijzen
Figuur 4.4

Meerdere meldpunten met doorverwijsfunctie

Melden

Doorzetten

Opvolgen en
afhandelen

Meldpunt A

Organisatie X

Netwerk 1

Meldpunt B

Organisatie Y

Netwerk 2

Meldpunt C

Organisatie Z

Netwerk 3

Beschrijving
Burgers die een melding van (mogelijke) fraude willen doen, kunnen terecht bij
meerdere specialistische meldpunten. Afhankelijk van de soort fraude of de
specifieke ondersteuningsbehoefte, kiest de burger het meldpunt waar hij of zij
mogelijk terechtkan. Fraudemeldpunten verwijzen naar elkaar door in het
geval de burger bij het verkeerde meldpunt aanklopt. Medewerkers van de
meldpunten registreren de meldingen en verwijzen burgers door naar de,
gezien de melding en de behoefte van het slachtoffer, meest geëigende
organisatie. Dit kan de politie zijn (voor het doen van aangifte) of
Slachtofferhulp Nederland (voor slachtofferondersteuning), maar bijvoorbeeld
28

ook een bank (voor het blokkeren van een pinpas). De melding wordt
opgevolgd in of via het netwerk van de organisatie waarnaar de burger is
doorverwezen. De meldpunten vervullen hierin geen rol.
Typering en beoordeling
In dit scenario draagt de fraudemeldfunctie niet direct bij aan het oplossen van
het delict en het verhalen van schade. Daarvoor wordt immers doorverwezen
naar andere organisaties. Ook het vormgeven van (situationele) preventie
door het meldpunt past niet goed bij dit scenario, zij het dat de aanwezigheid
van meerdere meldpunten kan leiden tot specialisatie. Die gespecialiseerde en
operationele kennis van de aard van de problematiek en oplossingsmogelijkheden kan (door andere organisaties) gebruikt worden bij het vormgeven van
bijvoorbeeld de preventiefunctie. Voor praktische en emotionele ondersteuning
verwijst het meldpunt door naar andere organisaties. Voor burgers is dit
scenario daarom in mindere mate direct oplossingsgericht. Een voorwaarde
om in dit scenario te kunnen voorzien in de behoeften van slachtoffers, is een
dekkend en effectief werkend netwerk van organisaties voor de opvolging van
meldingen. Voor het eventueel invullen van witte vlekken in het aanbod zijn de
nodige acties vereist.
Een veelheid aan meldpunten biedt (beperkte) risico’s in termen van
herkenbaarheid en vindbaarheid. Ook zal een melding bij een meldpunt in dit
scenario niet leiden tot de directe toegang tot de oplossing, omdat het
meldpunt daarvoor zal moeten doorverwijzen. Dat leidt tot een zekere diffuse
aanpak en burgers zullen niet altijd direct weten waar zij aan toe zijn.
Voor de organisaties waarnaar wordt doorverwezen, biedt dit scenario
voordelen: het vangt de loketfunctie af en de meldpunten kunnen waar
mogelijk meldingen schiften. Het voorkomt dat organisaties worden belast met
vragen en behoeften waarin zij geen rol kunnen spelen en voorkomt daarmee
ook kosten. Organisaties blijven zelf aan het roer bij het opvolgen van de
meldingen en het bieden van oplossingen aan burgers. Het scenario blijft
relatief dicht bij de bestaande situatie rondom de fraudemeldfunctie.

29

4.6

Scenario 4: decentraal opvolgen
Figuur 4.5

Meerdere meldpunten met participatie in de afhandeling

Beschrijving
Burgers die een melding van (mogelijke) fraude willen doen, kunnen terecht bij
meerdere specialistische meldpunten. Afhankelijk van de soort fraude of de
specifieke ondersteuningsbehoefte, kiest de burger het meldpunt waar hij of zij
terechtkan. Fraudemeldpunten verwijzen naar elkaar door als een burger bij
het verkeerde meldpunt aanklopt. Medewerkers van de meldpunten
registreren de meldingen en gaan na welke opvolging er aan de melding moet
worden gegeven. Het meldpunt heeft de expertise in huis om de melding zelf
(al dan niet in samenwerking met relevante netwerken) verder af te handelen.
Typering en beoordeling
In het vierde scenario kan goed in de verschillende behoeften van burgers
worden voorzien. Alle kennis en kunde is in huis of via korte lijnen in
netwerken beschikbaar. Dit scenario met meerdere meldpunten impliceert
evenals het vorige scenario specialisatie. Die gespecialiseerde en
operationele kennis van de aard van de problematiek en oplossingsmogelijkheden kan (door andere organisaties) gebruikt worden bij het vormgeven van
bijvoorbeeld de preventiefunctie.
Als er te veel meldpunten zijn, dan biedt dit (beperkte) risico’s in termen van
herkenbaarheid en vindbaarheid. Er is wel directe toegang tot oplossingen,
waardoor wordt voorkomen dat burgers van het kastje naar de muur worden
gestuurd. Omdat er meerdere meldpunten zijn, is er niet altijd sprake van een
eenduidige aanpak van de meldingen, maar er wordt niet doorverwezen naar
organisaties en het meldpunt pakt de meldingen in samenwerking met het
netwerk op. Het scenario is voor burgers daarmee in grotere mate
oplossingsgericht.
Voor de organisaties waarnaar wordt doorverwezen, biedt dit scenario
voordelen: de meldpunten vangen de loketfunctie af en kunnen waar mogelijk
30

meldingen schiften. Dit voorkomt dat organisaties worden belast met vragen
en behoeften waarin zij geen rol kunnen spelen en voorkomt daarmee ook
kosten. Een voorwaarde om in dit scenario te kunnen voorzien in de behoeften
van slachtoffers is een dekkend netwerk van meldpunten en netwerkpartners
zodat er toegang en ondersteuning is voor alle fraudevormen en
specialistische ondersteuning. Voor het eventueel invullen van witte vlekken in
het aanbod zijn de nodige acties vereist.

4.7

Scenario’s: wenselijkheid en haalbaarheid
Met behulp van de criteria die aan het begin van dit hoofdstuk zijn genoemd
(onderverdeeld in de categorieën voorzien in behoeften van burgers,
inzichtelijkheid voor burgers en organisatorische kwaliteit), kan een oordeel
worden gevormd over de wenselijkheid en de haalbaarheid van de scenario’s.
Hiervoor is een expertmeeting gehouden met deelname van de politie, het
Openbaar Ministerie, de meest betrokken departementen (V en J, BZK, EZ) en
vertegenwoordigers van de Fraudehelpdesk, LMIO en CMI.
In de expert meeting is gesproken over:
· de mate waarin de scenario’s het geheel van de mogelijkheden dekken;
· de relevantie van de beoordelingscriteria en hun onderlinge gewicht;
· de score van de scenario’s op de criteria.
Daarmee is een beeld gevormd van sterke en zwakke punten van de
scenario’s en van het te verwachten bestuurlijke draagvlak.
Dekkendheid scenario’s
In de expertmeeting is vastgesteld dat de scenario’s logisch voortvloeien uit de
uitgevoerde analyse en de gemaakte keuzes en er zijn geen alternatieve
scenario’s naar voren gebracht. Wel is nadrukkelijk vastgesteld dat de
scenario’s zich op de uitersten van de dimensies bevinden en dat het dus
extremen zijn. Er zijn tussenvormen denkbaar, die bijvoorbeeld variëren in de
mate waarin de meldpunten met netwerken van andere organisaties
verbonden zijn (ten behoeve van bijvoorbeeld de situationele preventie). Ook
het aantal meldpunten in de scenario’s 3 en 4 is van belang. Als het gaat om
een relatief beperkt aantal meldpunten voor verschillende fraudevormen
(bijvoorbeeld drie of vier) is er weinig gevaar voor onoverzichtelijkheid; als er
veel meer meldpunten zouden zijn (bijvoorbeeld tientallen), kan er wel degelijk
een onoverzichtelijke situatie ontstaan.
Relevantie van de beoordelingscriteria en hun gewicht
Alle onderscheiden criteria worden herkend en van belang geacht. Bij de
criteria in de categorie ‘behoeften van burgers’ krijgt met name het criterium
‘bijdragen aan preventie’ gewicht. Door de deelnemers is nadrukkelijk
gewezen op het belang van de bijdrage die meldpunten aan de preventie
kunnen leveren. Daarbij gaat het enerzijds om het verstrekken van informatie
31

aan slachtoffers en potentiële slachtoffers, maar nog veel sterker om het
genereren van kennis die voor het bemoeilijken van fraude gebruikt kan
worden.
Bij de criteria in de categorie ‘inzichtelijkheid voor burgers’ wordt het criterium
‘herkenbaarheid en vindbaarheid’ wat minder relevant geacht, vooral omdat
het aantal relevante meldpunten op dit moment niet bijzonder groot is en er
geen bomen-en-bosprobleem lijkt te zijn. Wel belangrijk is het criterium
‘eenduidigheid in de aanpak’. Het wordt belangrijk gevonden dat melders en
slachtoffers een duidelijke en eenduidige boodschap krijgen over de
mogelijkheden om hun problemen op te lossen en de acties die zij van andere
organisaties kunnen verwachten. In dit verband wordt gewaarschuwd voor
overspannen verwachtingen in het licht van de eigen verantwoordelijkheid van
burgers. De overheid kan niet alle problemen van burgers oplossen. Het is
daarom goed als (eventuele) verschillende meldpunten in dit opzicht een
zelfde boodschap uitdragen en geen verkeerde ideeën over de
handelingsperspectieven van andere instanties uitdragen.
Bij de criteria over de ‘organisatorische kwaliteit’ is met name het criterium van
de autonomie van organisaties bediscussieerd. Het idee dat er voor de
preventie en bestrijding van fraude netwerken van organisaties opereren is
zeer nuttig, maar een centrale autoriteit die aan netwerkpartners kan opleggen
welke acties zij moeten ondernemen is strijdig met de Nederlandse bestuurlijke cultuur. Netwerkpartners moeten binnen bepaalde grenzen zelf keuzes
kunnen maken over prioriteiten. Dit criterium heeft daarmee een groot gewicht.
Sterke en zwakke punten van de scenario’s
Het criterium ‘organisatorische autonomie’ heeft in de discussie eveneens een
zwaar gewicht gekregen. Daarom valt het tweede scenario, een centraal
meldpunt dat nauw verbonden is met een netwerk van organisaties waarin
sprake is van doorzettingsmacht, in feite af. Het scenario heeft weliswaar
sterke kanten door de transparantie en de mogelijkheden tot actie, maar die
wegen niet op tegen de nadelen van de aantasting van de organisatorische
autonomie.
De belangrijkste conclusie ten aanzien van de overige drie scenario’s is dat de
ze onderling relatief weinig verschillen als wordt voldaan aan een aantal
voorwaarden en als er sprake is van een redelijke maatvoering.
De scenario’s 1 en 3, waarin er een losse relatie is tussen meldpunten
enerzijds en netwerken voor fraudebestrijding en fraudepreventie anderzijds,
worden relatief gelijkwaardig geacht zolang het aantal meldpunten niet te groot
is. Een beperkt aantal verschillende meldpunten voor verschillende fraudevormen wordt niet nadelig geacht vanuit het perspectief van de transparantie,
maar zou de vindbaarheid juist kunnen bevorderen en biedt mogelijkheden
voor specialistische kennis. Die gespecialiseerde en operationele kennis van
de aard van de problematiek en oplossingsmogelijkheden kan bijdragen aan
een goed werkende preventiefunctie. Eén centraal meldpunt biedt voordelen in
termen van een eenduidige aanpak voor burgers.
De scenario’s 1 en 3 worden gelijkwaardig geacht onder drie voorwaarden:
32

· als er meerdere meldpunten zijn, mag hun aantal niet te groot zijn
(afgestemd op verschillende fraudevormen, bijvoorbeeld vijf meldpunten);
· als er meerdere meldpunten zijn, moeten zij goed zorgen voor hun eigen
vindbaarheid;
· als er meerdere meldpunten zijn, moeten zij elkaar goed kennen en
moeten ze afspraken maken over onderlinge doorverwijzing (niet van het
kastje naar de muur);
· als er meerdere meldpunten zijn, moeten er goede afspraken zijn over een
eenduidige aanpak met betrekking tot verwachtingenmanagement en de
acties die melders en slachtoffers redelijkerwijs van andere organisaties
(waarnaar wordt doorverwezen) mogen verwachten
De scenario’s 1 en 3 enerzijds en scenario 4 anderzijds verschillen in de mate
waarin de meldpunten verbonden zijn met een netwerk voor bestrijding en
(vooral) preventie van fraude. Eerder is aangegeven dat de bijdrage aan
fraudepreventie een zeer belangrijke functie van de meldpunten is. Deze kan
in alle scenario’s vorm krijgen. Twee uitersten voor de vorm van de
samenwerking zijn daarbij mogelijk: relatief los (zoals in de scenario’s 1 en 3)
of juist sterk geïntegreerd (zoals in het vierde scenario). Aanwezigen in de
expertmeeting geven de voorkeur aan een tussenvorm, waarvoor de term
‘allianties’ is gebruikt: netwerken van organisaties, die elkaar goed weten te
vinden bij het vormgeven van acties om bepaalde fraudevormen te bestrijden
en te voorkomen. Het zijn geen nieuwe organisaties, maar het zijn nauw
samenwerkende netwerken van bestaande organisaties. Ze kunnen per
fraudevorm verschillen.
Meldpunten dragen ertoe bij dat de netwerken over kennis en analyses voor
de aanpak en preventie van fraudevormen kunnen beschikken en
doordrongen zijn van de urgentie. Als de allianties goed functioneren, is het
minder belangrijk of er een geïntegreerde of een losse relatie met het
meldpunt is. In dit verband is een relevante vraag hoe allianties tot stand
komen. Dit kan gebeuren vanuit de kennis en analyses die door een meldpunt
worden gegenereerd, maar ook als initiatief van samenwerkende organisaties
die vervolgens aansluiting zoeken bij een meldpunt om kennis en signalen
binnen te halen, afspraken te maken over doorverwijzing en een loketfunctie te
creëren. Voor enkele fraudevormen zijn dergelijke allianties van de grond
gekomen, zoals het CMI en het LMIO, waar het meldpunt sterk geïntegreerd is
met de organisaties die aan bestrijding en preventie van fraude werken. Voor
andere fraudevormen is dat niet het geval en zijn initiatieven nodig.
De algemene conclusie is dat de scenario’s 1, 3 en 4 elkaar overlappen en
invulling kunnen bieden aan de wens de fraudebestrijding te versterken. Daar
is wel goede samenwerking voor nodig evenals afspraken over doorverwijzing.
Kortom, rondom de meldfunctie zijn allianties van organisaties nodig. Hoe
deze precies tot stand komen, zal afhangen van de initiatieven van de
betrokken instellingen. Departementen kunnen hierbij een stimulerende rol
vervullen.

33

4.8

Slot
In het vorige hoofdstuk zijn de behoeften van burgers als de belangrijkste
toetssteen voor de versterking van de fraudemeldfunctie geïntroduceerd. In de
expertmeeting is de nadruk gelegd op de bijdrage van de fraudemeldpunten
aan de situationele preventie, het voorkomen van fraude met een diversiteit
aan maatregelen, mede op basis van gespecialiseerde kennis en analyses die
door de fraudemeldpunten worden bijeengebracht. Daarmee wordt wel aan
een belangrijke behoefte van burgers tegemoet gekomen, maar niet aan alle
behoeften. Wat betreft het oplossen van het delict en het verhalen van schade
is een constatering in de expertmeeting dat op dit punt niet altijd aan de
behoeften tegemoet kan worden gekomen en dat verwachtingenmanagement
een belangrijk thema voor meldpunten is. Voor de andere behoeften,
praktische, juridische en emotionele ondersteuning, geldt dat er in beginsel
organisaties zijn waarnaar meldpunten kunnen doorverwijzen, maar dat hun
aanbod, specifiek voor fraudeslachtoffers, nog niet altijd goed ontwikkeld is. In
de laatste behoefte, het verstrekken van informatie aan (potentiële)
fraudeslachtoffers, kunnen meldpunten zelf goed voorzien.
Dit leidt tot de conclusie dat een meldfunctie die zo goed mogelijk in de
behoeften van burgers kan voorzien, gepaard moet gaan met een versterking
van het aanbod van dienstverlenende instellingen (zoals Slachtofferhulp
Nederland of de Juridische Loketten) en met het stimuleren van allianties die
vorm kunnen geven aan situationele preventie van fraude. En versterking van
de meldfunctie heeft dus niet alleen betrekking op de meldpunten zelf, maar
ook op de institutionele omgeving waarin ze functioneren.
De beoordeling van de verschillende scenario’s voor de fraudemeldfunctie laat
zien dat er verschillende modellen zijn om hier vorm aan te geven. Deze
verschillende varianten ontlopen elkaar niet veel, althans als er bij een
decentrale inrichting van de meldfunctie (dus met meerdere gespecialiseerde
meldpunten) aan vier voorwaarden wordt voldaan. Ten eerste: zorg voor
overzichtelijk aantal meldpunten, ten tweede: zorg voor een goede (online)
vindbaarheid van de meldpunten, ten derde: zorg voor goede onderlinge
afspraken over doorverwijzing en ten vierde: zorg voor een heldere en
eenduidige boodschap rondom verwachtingsmanagement.

34

BIJLAGEN

35

36

BIJLAGE 1

Overzicht betrokkenen bij het onderzoek
Tabel B1.1 Leden van de begeleidingscommissie van het onderzoek
Naam deelnemer
Namens organisatie
Klaas Krijnen
Ministerie van Veiligheid en Justitie (voorzitter)
Yvonne van Santen
Ministerie van Veiligheid en Justitie
Wouter Fellendans
Ministerie van BZK
Jeanine de la Bursi-Franssen
Ministerie van Economische Zaken
Sandra van Dijk
Ministerie van VWS
Thomas Voskuil
Openbaar Ministerie
Katinka Knops
Nationale Politie

Tabel B1.2 Respondenten interviewfase
Naam respondent
Organisatie
Fleur van Eck
Fraudehelpdesk
Ine van Dalen
Stichting M.
Wouter Fellendans
Centraal Meldpunt Identiteitsfraude en –fouten /
ministerie van BZK
Harry Jongkind
Landelijk Meldpunt Internetoplichting / Nationale
Politie
Victor Jammers
Slachtofferhulp Nederland
Pauline Bijlinga
ACM-loket (voormalige consumentenautoriteit)
Miranda Keijzer
ACM-loket (voormalige consumentenautoriteit)

Tabel B1.3 Deelnemers expertmeeting 13 mei 2015
Naam deelnemer
Namens organisatie
Fleur van Eck
Fraudehelpdesk
Helen van der Sluys
Centraal Meldpunt Identiteitsfraude en -fouten
Harry Jongkind
Landelijk Meldpunt Internetoplichting
Edwin Duijn
Nationale Politie
Thomas Voskuil
Openbaar Ministerie
Wouter Fellendans
Ministerie van BZK
Jeanine de la Bursi-Franssen Ministerie van Economische Zaken
Yvonne van Santen
Ministerie van Veiligheid en Justitie
Ger Homburg
Regioplan Beleidsonderzoek
Joost van den Tillaart
Regioplan Beleidsonderzoek

37

38

BIJLAGE 2

Tabel B2.1

Overzicht van meldpunten (niet uitputtend) en bijbehorende functies

Naam meldpunt

1.

Beheerder

Signaleren,
monitoren,
meldingen
bundelen en
registreren

Analyseren,
onderzoeken,
expertise
bundelen

Voorlichting
publiciteit

(Overige)
preventie

Begeleiding /
ondersteuning
van
slachtoffers

Aanpakken

Doorgeleiden

1
1
1

1
0
0

0
0
1

0
0
0

0
0
0

0
1
0

1
0
1

1
1
1
1
1
0

0
0
0
?
0
1

1
1
0
?
0
0

1
0
1
?
0
0

0
0
0
?
0
0

1
1
1
?
0
0

0
0
0
?
0
0

1

0

1

1

1

0

1

1
1

1
0

0
1

0
1

1
1

1
0

1
1

1
1

0
0

1
0

1
1

0
0

0
0

0
0

0
1
1

1
0
1

0
0
0

1
1
0

0
0
0

1
1
0

0
0
0

1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1

1
1
1
1
1
1
1
0
1
1
1

0
0
0
0
2
1
0
1
0
0
0

1
1
0
0
1
1
0
0
1
0
0

0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0

1
1
0
0
1
0
1
0
0
0
1

1
1
0
1
1
1
0
0
1
1
1

Fraude met online handel

Landelijk Meldpunt Internetoplichting (LMIO)
Nationale Politie
Bedrijvenloket cybercrime
Nationale Politie
Forum: opgelet op Internet
Stichting stop Internetoplichting
2.
Fraude met betaalmiddelen
Meldpunten van banken (t.a.v. phising) (>8)
Individuele banken
Meldpunt International Card Services (ICS)
ICS
Diverse bedrijven als Microsoft, Paypal, Ebay
Individuele bedrijven
Meldpunt onveilige Betaalsituaties
Niet bekend
Meldpunt Skimmen
Particulier initiatief
Landelijk Skimming Point
Nationale Politie
3.
Voorschotfraude
Fraudehelpdesk
SafeCin
4.
Acquisitiefraude
Stopfraude.nu
Particulier initiatief
Fraudehelpdesk
SafeCin
5.
Hypotheekfraude
Nederlandse Vereniging van Banken
NVB
Stichting Fraudebestrijding Hypotheken
SFH
6.
Telecomfraude
Beldienst
Beldienst
KPN
KPN
T-Mobile
T-mobile
7.
Verzekeringsfraude (waaronder zorgfraude)
Fraudeloket Verzekeringsbedrijf
Het Verbond van Verzekeraars
Meldpunten verzekeringsmaatschappijen
Individuele maatschappijen
Centraal Informatie Systeem
Stichting CIS
Verzamelpunt Zorgfraude
NZa
Kenniscentrum Fraudebeheersing in de Zorg
Zorgverzekeraars Nederland (ZN)
Meldpunt fraude en oneigenlijk gebruik van
LOC zeggenschap in zorg,
Expertisecentrum Zorgfraudebestrijding
Taskforce Integriteit Zorgsector
Fraudeloket zorg
Initiatief politieke partij PVV
Klokkenluiders VG
Klokkenluiders VG
Meldpunt Fraude in de Dentale Branche
Branchevereniging Tandtechniek
Meldpunten van zorgverzekeraars (> 8)
Diverse zorgverzekeraars

39

Vervolg tabel B2.1 Overzicht van meldpunten (niet uitputtend) en bijbehorende functies
Naam meldpunt

Beheerder

Signaleren,
monitoren,
meldingen
bundelen en
registreren

Analyseren,
onderzoeken,
expertise
bundelen

Voorlichting
publiciteit

(Overige)
preventie

Begeleiding /
ondersteuning
van
slachtoffers

Aanpakken

Doorgeleiden

8.
Faillissementsfraude
Informatiedesk FIOD
FIOD, Belastingdienst
1
1
0
1
0
1
0
Centraal Meldpunt Faillissementsfraude
FIOD, Belastingdienst
1
1
0
0
0
0
1
Fraudespreekuur Den Haag
Faillissements-RC
0
1
1
0
0
1
1
9.
Beleggingsfraude
Meldpunt Vastgoedbeleggingsfraude
Vereniging Vastgoed
1
1
0
0
1
0
0
Meldpunt Financiële Markten Consumenten
AFM
1
1
0
0
0
1
0
10. Merkfraude
Stichting BREIN
Stichting BREIN
1
0
1
0
0
1
1
BSA The Software Alliance
non-profit-brancheorganisatie
1
0
1
0
0
1
1
Kennisgroep FIOD
FIOD, Belastingdienst
1
1
0
0
0
1
0
Overige meldpunten of organisaties waar burgers zich kunnen melden (in sommige gevallen met een brede scope van fraudevormen)
Fraudemeldpunt Accountants KLPD
Nationale Politie
1
1
0
0
0
0
1
Meldpunten van gemeenten (woonfraude)
Individuele gemeenten
1
1
0
0
0
1
0
Meldpunten van woningcorporaties (>4)
Individuele corporaties
1
1
0
0
0
1
0
Woonfraude.nl
Bureau Vastgoed Onderzoek
0
1
1
1
0
1
0
Centraal Meldpunt Identiteitsfraude en Ministerie van BZK
1
1
1
1
1
1
1
Meldpuntfraude.nl
Particulier initiatief
1
0
1
1
1
0
1
Meld misdaad anoniem
Stichting M.
1
0
0
0
0
0
1
Electronic Crimes TaskForce
Samenwerkingsverband
1
1
0
1
0
1
1
Opgelicht
Opgelicht
1
0
1
1
0
0
0
Slachtofferwijzer.nl
Fonds slachtofferhulp
0
0
0
0
1
0
0
Autoriteit Consument en Markt
ACM
1
1
0
0
0
1
0
Meldpunt Integriteit Woningcorporaties
Inspectie Leefomgeving en
1
1
0
0
0
1
1
Publeaks
Stichting Publeaks
0
0
1
0
0
0
1
Stedin
Stedin
1
0
0
0
0
0
0
Autoscout24
Autoscout24
0
0
1
1
0
1
0
Meldpunt Misleidende Loterijen
De Consumentenautoriteit
1
1
1
1
0
1
1
Meldpunt Wetenschappelijke Integriteit
NWO
1
0
0
0
0
1
0
Diverse particuliere recherchebureaus (> 6)
Individuele onderzoeksbureaus
0
1
0
0
1
1
1
Totaal functievormen
47
31
20
21
8
29
27
“Dit overzicht is ingedikt in die zin dat de meldpunten van individuele bedrijven, gemeenten, verzekeringsmaatschappijen, banken, zorgverzekeraars en woningcorporaties zijn samengevoegd.

40

Regioplan Beleidsonderzoek
Jollemanhof 18
1019 GW Amsterdam
T 020 531 531 5
E info@regioplan.nl
I www.regioplan.nl