Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

29 282

Arbeidsmarktbeleid en opleidingen zorgsector

Nr. 485

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR LANGDURIGE ZORG EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 september 2022
Met deze brief stuur ik uw Kamer, zoals toegezegd in de hoofdlijnenbrief
van 13 mei 2022 over mijn aanpak van de uitdagingen op de arbeidsmarkt
in zorg en welzijn in de komende jaren1, de uitwerking van het
programma Toekomstbestendige Arbeidsmarkt Zorg & welzijn; Samen
anders leren en werken» (programma TAZ).
Inleiding
Schaarste aan personeel in zorg en welzijn is – net als in andere sectoren –
de dagelijkse realiteit. Het tekort aan medewerkers in zorg en welzijn is en
blijft de komende jaren een belangrijke uitdaging. We gaan die uitdaging
samen met alle relevante partijen in zorg en welzijn – zoals zorgmedewerkers, zorgorganisaties, zorginkopers, opleiders en beroepsorganisaties
– aan.
Het programma TAZ is randvoorwaardelijk voor het VWS-beleid. Zonder
goed toegeruste medewerkers kan er geen zorg worden geleverd op de
juiste plaats. De te maken afspraken worden op onderdelen versterkt bij
de uitwerking van bijvoorbeeld het Integraal Zorgakkoord (IZA), het
programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO) en het
interdepartementale traject gericht op de arbeidsmarkt in den brede
(gecoördineerd door het Ministerie van SZW). Ook wordt verbinding
gelegd met de hervormingsagenda in de jeugdzorg, de toekomstagenda
GGZ, de bestuurlijke afspraken met de VNG voor de inzet van gemeenten
op gezondheid, de toekomstagenda voor mensen met een beperking en
het Gezond en Actief Leven Akkoord gericht op preventie (GALA). Het
programma TAZ is daarmee een generiek plan dat oog heeft voor de
verschillen tussen de sectoren. Zo zijn onder andere de financiering en
governance in het gemeentelijk domein (WMO, WPG en Jeugdzorg)
anders geregeld dan in stelsel voor curatieve en de langdurige zorg.

1

kst-29282-485
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Kamerstuk 29 282, nr. 437

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 282, nr. 485

1

Doel en ambitie programma TAZ
De ambitie van het programma is om een transitie in gang te zetten naar
passende en arbeidsbesparende2 zorg zodat ook in de toekomst niet meer
dan 1 op 6 werkenden in zorg en welzijn werkzaam is3.
Het doel is ervoor te zorgen dat er voldoende ruimte is voor innovatieve
werkvormen en technieken, voor het behoud van medewerkers en voor
leren en ontwikkelen, zodat de sector zorg en welzijn een fijne sector is
om in te (blijven) werken.
Hierin ligt de uitdaging. In de eerste plaats voor werkgevers die actief
invulling moeten geven aan goed en modern werkgeverschap. Maar ook
voor alle andere partijen – inclusief het Ministerie van VWS – om hen
daarin te ondersteunen. Vanuit ieders rol en positie kijken we hoe we een
bijdrage gaan leveren aan deze ambitie. Hiervoor zijn structureel middelen
beschikbaar, een financiële paragraaf is aan het programmaplan toegevoegd.
Ik zie het als mijn taak om werkgevers te stimuleren om werk te maken
van goed werkgeverschap met ruimte voor zeggenschap van de zorgmedewerkers. Wat daarbij duidelijk uit de gesprekken met werkgevers naar
voren komt, is de wens dat zij daarvoor ook de ruimte krijgen. Het bieden
van ruimte aan medewerkers om aan de slag te gaan met innovatieve
werkvormen, werkplezier en leven lang ontwikkelen kost immers tijd. In
het kader van het Integraal Zorg Akkoord (IZA) maken we daarover
afspraken met zorginkopers.
Vanuit de middelen die beschikbaar zijn voor het programma TAZ geven
we een eerste impuls aan de transitie naar het anders werken buiten het
overwegend curatieve zorgdomein waar het IZA zich op richt. We
ondersteunen de verdere beweging op goed werkgeverschap en een
leven lang ontwikkelen, zodat er een iteratief proces van anders werken,
gecreëerde tijd en ruimte voor medewerkers, verzilvering op behoud en
leren ontstaat en er vervolgens weer tijd en ruimte is om anders te
werken.
Afspraken voor actie bij de drie programmalijnen
Zoals ook aangegeven in de eerdergenoemde hoofdlijnenbrief van 13 mei
2022 richt de aanpak zich op drie programmalijnen.
1. Ruimte voor innovatieve werkvormen
Het is belangrijk te kijken hoe het werk anders en beter kan, op zo’n
wijze dat het werk gedaan kan worden en leuk, uitdagend en aantrekkelijk is en blijft. En dat er gelegenheid is voor de zorgmedewerker om
hier mede inhoud aan te geven. Zij krijgen tijd en ruimte om de zorg
beter te organiseren met sociale, technologische en procesinnovaties.
Door taken en functies te herijken en opnieuw binnen teams te
verdelen, doen alle medewerkers waarvoor ze zijn opgeleid en waar
hun interesse ligt. Zorgmedewerkers zijn minder tijd kwijt aan
administratieve lasten en kunnen deze tijd besteden aan het leveren
van zorg aan hun patiënten en cliënten.
2. Ruimte voor behoud van medewerkers
Zorgmedewerkers willen werk en privé goed kunnen combineren. De
werkdruk moet niet te hoog zijn. En het is belangrijk dat er ruimte is
om mee te bewegen in veranderende (privé)situaties, bijvoorbeeld
minder of meer uren of op andere tijden werken. We willen dat het
werken in loondienst weer aantrekkelijker wordt. Door goede roosters,
2

3

Met arbeidsbesparend bedoelen we: het werk zodanig inrichten dat het tijd en ruimte oplevert
voor de medewerkers
Het programma gaat niet in op de ruimte die er is voor primaire arbeidsvoorwaarden. Hiervoor
geldt dat afgesproken financiële kaders en daarbinnen specifiek de ova ruimte voor primaire
arbeidsvoorwaarden leidend zijn, ook voor de uitvoering van onder andere het SER-advies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 282, nr. 485

2

een prettige werksfeer en goede aansturing vanuit leidinggevenden
die ruimte bieden voor zeggenschap, leven lang ontwikkelen en
professionele autonomie. En als er iets misgaat (zoals bij agressie of
ongewenst gedrag), dan wordt iemand goed opgevangen in het team
of de organisatie. Een gezonde en veilige werkomgeving is belangrijk
met het oog op duurzame inzetbaarheid. Deze – en andere punten –
vormen bij uitstek de basis en input voor «het goede gesprek» tussen
leidinggevende en de zorgmedewerker over wat zijn of haar behoeften
zijn om het werk plezierig te kunnen doen.
3. Ruimte voor leren en ontwikkelen
De keuze voor de zorg begint met goede, betrouwbare informatie en
advies over studie- en beroepskeuzes. Voor wie aan een opleiding in
zorg en welzijn begint, moeten er voldoende opleidingsplaatsen zijn,
stage- en opleidingsplekken met goede begeleiding en met aandacht
voor een veilig en inspirerend leerklimaat. De zij-instromer en
herintreder hebben vooral behoefte aan voldoende mogelijkheden
voor een (modulaire en flexibele) opleiding. En tijd en ruimte om zich
te blijven ontwikkelen. Daarnaast moet de opleiding goed aansluiten
op een veranderende zorgvraag, de maatschappij en de zittende
medewerkers.
De gesprekken met de relevante partijen (werkgevers, werknemers,
beroeps- en brancheverenigingen, onderwijs, zorginkopers, toezichthouders) over de drie programmalijnen hebben geresulteerd in opgaven
per programmalijn met bijbehorende concrete afspraken die we met
elkaar willen gaan maken. Ook is per programmalijn een werkagenda
opgesteld met acties. Deze werkagenda staat nog niet vast, het is een
«levend» document dat besproken gaat worden in vervolgoverleg met de
partijen met wie de afspraken per programmalijn worden gemaakt. Niet
alle acties zullen direct en tegelijkertijd worden uitgevoerd. Daar waar
nodig, creëren we ruimte om te differentiëren in branches. De onderlinge
afhankelijkheden zijn inzichtelijk gemaakt volgens de indeling zoals eerder
gehanteerd door de Sociaal-Economische Raad (SER)4 en vormen de kern
van het bijgevoegde uitgewerkte programma TAZ.
De adviezen van de SER5, de rapportages van de Commissie Werken in de
Zorg6, de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR)7 en de
Taskforce ondersteuning optimale inzet zorgverleners8 zijn richtinggevend
voor het programma.
Zeggenschap
Om werkplezier te verhogen en uitstroom terug te dringen zetten we in op
het vergroten van professionele zeggenschap en autonomie van
medewerkers. Om professionele zeggenschap en autonomie duurzaam te
kunnen verankeren is een cultuurverandering binnen organisaties nodig.
De toenmalig Minister voor Medische Zorg en Sport heeft de Chief
Nursing Officer (CNO) verzocht te adviseren over hoe die cultuurverandering te bewerkstelligen (Kamerstuk 25 295, nr. 1241). Ik heb het
cultuuradvies van de CNO inmiddels ontvangen. Omwille van de
toegankelijkheid van het advies voor medewerkers, organisaties,
bestuurders en leidinggevenden in zorg en welzijn is het advies in de
vorm van een animatievideo en kan zo makkelijk worden bekeken en

4

Advies Aan de slag voor de zorg : een actieagenda voor de zorgarbeidsmarkt (ser.nl)
«Aan de slag voor de zorg; een actieagenda voor de zorgarbeidsmarkt»; Kamerstuk 29 282,
nr. 437
6
Kamerstuk 29 282, nr. 432
7
WRR, 15 september 2021, «Kiezen voor houdbare zorg. Mensen, middelen en maatschappelijk
draagvlak» https://www.wrr.nl/publicaties/rapporten/2021/09/15/kiezen-voor-houdbare-zorg
8
Kamerstukken 31 765 en 25 295, nr. 637
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 282, nr. 485

3

verspreid. De hoofdboodschap van het advies is dat voor het bevorderen
van zeggenschap van medewerkers binnen zorgorganisaties op basis van
gelijkwaardigheid dient te worden samengewerkt, waarbij ieders expertise
gewaardeerd én benut wordt. Hierin heeft ieder een verantwoordelijkheid.
Zorgmedewerkers zijn zelf verantwoordelijk om te verwoorden waar ze
voor staan en wat zij nodig hebben om hun werk uit te voeren.
Bestuurders en leidinggevenden hebben een verantwoordelijkheid om
naar die inbreng te luisteren en hier iets mee te doen. Ik ondersteun de
boodschap van dit advies. Ik ondersteun de boodschap van dit advies en
zal het onder de aandacht brengen bij de veldpartijen. Ik zie met
betrekking tot de uitvoering van het advies primair een opgaaf voor
werkgevers, al erken ik dat het als werkgever in een krappe arbeidsmarkt
uitdagend is om de benodigde ruimte voor zeggenschap te creëren. Ook
vind ik het belangrijk dat het advies wordt meegenomen in de uitwerking
van het lange termijn beleidsplan over professionele zeggenschap en
autonomie binnen het programma TAZ. In het verlengde van de
uitvoering van de motie van het lid Ellenmeet c.s. (Kamerstuk 31 765,
nr. 502), waarover ik uw Kamer eerder berichtte, zal dit plan met betrokken
veldpartijen verder worden uitgewerkt en zet ik tevens vanaf 2023 in op de
monitoring van ontwikkelingen op dit gebied.
Aanpak in de regio
Het programma TAZ is van iedereen die betrokken is bij de sector zorg en
welzijn, ieder vanuit de eigen rol en verantwoordelijkheid. Het is van VWS
en van de partijen in het veld. Op belangrijke onderdelen ligt een eerste
verantwoordelijkheid bij veldpartijen. Omdat het programma TAZ een
transitie voor de komende jaren in gang zet, neemt VWS over de breedte
een regierol.
Deze regierol vullen we op een dynamische manier in. Bij een dergelijke
brede transitie is op voorhand niet alles te voorzien en overzien. Aan de
governance van het programma koppelen we bewust geen (landelijke)
instituties. Regionale samenwerking vormt de basis. Waar nodig spelen
we in op de ontwikkelingen door in overleg te gaan met de relevante
partijen. Het goed aansluiten van het gemeentelijke domein en de
welzijnssector bij de brede transitie heeft daarbij blijvend onze aandacht.
Vanuit de regierol van VWS spreken we partijen erop aan om vanuit het
gezamenlijk perspectief de vrijblijvendheid voorbij te gaan.
Van problemen die niet in de regio kunnen worden opgelost – bijvoorbeeld knelpunten in wet- en regelgeving – bekijken we waar en hoe deze
het beste opgepakt kunnen worden. Het Regioteam Arbeidsmarkt van het
Ministerie van VWS speelt daarin een belangrijke verbindende rol.
Instrumenten
Regionale aanpak en prikkels voor samenwerking
De aanpak van de afgelopen jaren was met name gericht op het aanjagen,
faciliteren en stimuleren en op het delen van goede voorbeelden. Maar
met de uitdaging die op ons afkomt, moet dit worden versneld. Eerder
bewezen effectieve werkwijzen moeten breed in de sector worden
toegepast.
Om werkgevers hierin te ondersteunen, wordt de komende periode
gewerkt aan één financieel instrumentarium. Verschillende bestaande
geldstromen, waaronder o.a. SectorPlanPlus, worden samengevoegd,
zodat werkgevers het loket voor ondersteuning makkelijker kunnen vinden
en zij minder administratieve last ervaren. De urgentie van het vraagstuk
is dermate hoog dat er expliciete randvoorwaarden en prikkels worden
ingebouwd. Het moet bijvoorbeeld gaan over bewezen effectieve
interventies. Ook wordt gedacht aan een prikkel tot regionale samen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 282, nr. 485

4

werking, zodat zorgorganisaties vanuit de gezamenlijke opgave kijken
naar de arbeidsmarkt in plaats van vanuit het eigen belang. Tevens is het
noodzakelijk dat aan de voorkant wordt nagedacht over het structureel
borgen van interventies, zodat we op den duur toewerken naar een
situatie waarin goed arbeidsmarktbeleid onderdeel is van de reguliere
bedrijfsvoering. Investeringen in behoud en leven lang ontwikkelen
zouden niet afhankelijk moeten zijn van tijdelijke regelingen vanuit het
Ministerie van VWS9.
Moties en toezeggingen
Met deze brief en de inrichting van het programma TAZ doe ik tevens de
volgende moties en toezeggingen af:
• De toezegging over het doorgeleiden van de vraag over vrijstelling van
BTW op detachering in de zorg. Deze is betrokken bij het interdepartementale traject gericht op de arbeidsmarkt in den brede (gecoördineerd door het Ministerie van SZW). Hierbij is geconcludeerd dat de
ruimte die de Europese btw-richtlijn en (Europese) jurisprudentie
bieden reeds is benut. De wens om extra mogelijkheden binnen het
fiscale terrein te krijgen vergt een wijziging van de Europese btwrichtlijn, hetgeen op de korte termijn geen kans van slagen heeft. Een
te actieve opstelling met betrekking tot verruiming van de huidige
btw-vrijstelling kan mogelijk zelfs contraproductief werken en leiden
tot gedwongen inperking van de bestaande vrijstelling. Extra ruimte
kan vooral worden gevonden door regionale samenwerkingsinitiatieven (onderling) te (laten) wijzen op de bestaande mogelijkheden van
btw-vrije uitleen van personeel.
Bij de afspraken rond programmalijn 1, innovatieve werkvormen:
• Motie van het lid Aukje de Vries over het inventariseren van arbeidsbesparende innovaties in de zorg (Kamerstuk 35 925 XVI, nr. 41). Het
voortdurend monitoren van welke innovaties werken in samenwerking
met veldpartijen is één van de acties binnen het programma TAZ.
• Motie van de leden Tielen en Van den Hil over in gesprek gaan met
relevante veldpartijen over hoe effectiever gebruik van geneesmiddelen bij kan dragen aan zowel het verhogen van de kwaliteit van zorg als
aan het oplossen van personeelstekorten in de zorg (Kamerstuk 29 282,
nr. 481). Ik ben in gesprek gegaan met de Vereniging Innovatieve
Geneesmiddelen (VIG) en de interventies die volgens hun onderzoek
hieraan bijdragen neem ik mee bij het inventariseren van bewezen
effectieve arbeidsbesparende innovaties.
Bij de afspraken rond programmalijn 2, behoud van medewerkers:
• De motie van de leden Van den Berg c.s. (Kamerstuk 29 282, nr. 475)
over het bieden van ruimte aan zorgaanbieders om het werkgeverschap moderner invulling te geven zodat zorgaanbieders minder
genoodzaakt zijn zzp’ers in dienst te nemen. Onder opgave 5 van
programmalijn 2 zijn twee afspraken met diverse onderliggende acties
geformuleerd om het werken in loondienst aantrekkelijker te maken.
• De motie van het lid Tielen c.s. (Kamerstuk 29 282, nr. 480) met het
verzoek aan de regering te onderzoeken of het mogelijk is om de
accreditatie-eis voor huisartsen met betrekking tot het aantal ANWdiensten meer in evenwicht te brengen met het aantal ANW-diensten
per normpraktijk om zo de werkdruk eerlijker te verdelen. Onder
opgave 5 van programmalijn 2 is een afspraak geformuleerd dat
binnen alle branches in zorg en welzijn werkafspraken worden
9

Conform Artikel 3.1. Comptabiliteitswet 2016 (art. 3.1 CW) | Ministerie van Financiën –
Rijksoverheid (rijksfinancien.nl). Zie bijlage met (voorlopig) ingevuld Beleidskeuzes-uitgelegdkader. Nadere uitwerking begin 2023 volgt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 282, nr. 485

5

•

gemaakt over de verdeling van verantwoordelijkheden, waaronder de
ANW-diensten.
De motie van de leden Tielen c.s. (Kamerstuk 29 282, nr. 482) over een
vertegenwoordiger van ambulancepersoneel een structurele rol geven
in de Taskforce «Onze hulpverleners veilig». In overleg met het
Ministerie van Justitie en Veiligheid en V&VN Ambulancezorg is
laatstgenoemde als vertegenwoordiger van ambulancepersoneel
toegevoegd aan de werkgroep Veilig werkgeverschap van de
Taskforce.

Bij de afspraken/acties rond programmalijn 3, leren en ontwikkelen:
• De toezegging dat ik uw Kamer informeer over de voortgang van de
aanpak van vernieuwend opleiden. In programmalijn 3 is de aanpak
rond vernieuwend opleiden opgenomen, als vervolg op de Kamerbrief
over vernieuwend opleiden in de zorg (november 2020).
• De toezegging dat ik met het veld en Verenso in gesprek ga om na te
gaan of in de studie Geneeskunde een verplicht coschap bij een
specialist ouderengeneeskunde opgenomen kan worden. Deze actie
wordt opgepakt vanuit programmalijn 3, opgave 6: opleiden voor
tekortsectoren en krapteregio’s.
De volgende toezeggingen/moties worden opgepakt via opgave 8:
goede randvoorwaarden voor een leven lang ontwikkelen, de actie
m.b.t. het borgen van actuele thema’s in de zorgopleidingen door
structurele dialoog tussen werkveld en onderwijs te stimuleren:
• De toezegging dat ik uw Kamer informeer over de uitwerking van
leefstijlgeneeskunde in o.a. medische opleidingen. In overleg met het
veld zal gekeken worden of dit voldoende in de medische opleidingen
zit, en zo niet wat nodig is om dit beter te borgen.
• De motie van de leden lid Dik-Faber en Veldman over het verankeren
van «Samen Beslissen» in opleidingen en bijscholingen (Kamerstuk
35 300 XVI, nr. 74). Tevens is vanuit het programma Uitkomstgerichte
zorg ingezet op verankeren van «Samen Beslissen» in opleiding en
(na)scholing van zorgmedewerkers.
• De motie van de leden Kuzu en Den Haan over het opnemen van
cultuursensitieve zorg in het opleidingscurriculum (Kamerstuk 35 925
XVI, nr. 176).
In overleg met het veld zal gekeken worden op welke wijze dit, in de
medische opleidingen zit, inclusief de toekomstige ambities ter
versterking hiervan in het curricula.
Slot
Het programma TAZ heeft een dynamisch karakter. Met de gemaakte
afspraken zetten we een belangrijke eerste stap op weg naar een
toekomstbestendige arbeidsmarkt in zorg en welzijn. De urgentie daarvan
wordt breed gezien en gedeeld. Samen met alle relevante partijen gaan
we aan de slag. Ik houd uw Kamer geïnformeerd over de voortgang.
De Minister voor Langdurige Zorg en Sport,
C. Helder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 282, nr. 485

6