Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 570 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2021

Nr. 6

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP EN VOOR BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS EN
MEDIA
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 september 2020
Op 22 april 2020 boden wij uw Kamer het verslag van de Staat van het
Onderwijs 2020 aan (hierna: de Staat).1 De COVID-19-pandemie ontregelde toen de samenleving, en dus ook het onderwijsproces. Wij hebben
daarom aangekondigd Uw Kamer pas later een beleidsreactie te sturen.2
De Staat is grotendeels gebaseerd op onderzoeken in het schooljaar
2018–2019, en dus op gegevens van vóór de pandemie. Inmiddels
bevinden we ons in een andere wereld, waar eerdere vanzelfsprekendheden nu risico’s kunnen vormen. Geen aanraking meer, afstand houden,
of elkaar helemaal niet kunnen ontmoeten, thuis blijven bij klachten, en
onzekerheid of er morgen wel les is, hebben grote impact op het
onderwijs. Bij de start van het nieuwe jaar is dit op scholen en onderwijsinstellingen goed zichtbaar. Wij hebben dan ook grote waardering voor de
veerkracht en creativiteit waarmee iedereen in het onderwijs de start van
het nieuwe jaar heeft opgepakt. Wij realiseren ons dat de onzekerheden
groot zijn en dat dit een grote mate van flexibiliteit vraagt van zowel het
onderwijspersoneel als de studenten en leerlingen.
Vanaf het begin van dit kabinet zetten wij ons in voor de verbetering van
de kwaliteit van het onderwijs en het vergroten van de kansengelijkheid.
Het kabinet heeft hier al veel in geïnvesteerd, bijvoorbeeld voor de aanpak
van het lerarentekort, de kwaliteit van het technisch onderwijs op het
vmbo, de realisatie van Sterk Beroepsonderwijs en de halvering van het
collegegeld voor eerstejaars studenten. Met onder andere de bestuursakkoorden hebben wij samen met het veld werk gemaakt van kwaliteitsverbetering van het onderwijs.

1
2

kst-35570-VIII-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 160, bijlage
Kamerstuk 35 300 VIII, I

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 VIII, nr. 6

1

De Inspectie van het onderwijs (hierna: de inspectie) wijst in de Staat op
de verbeterpunten in ons onderwijsstelsel. Tijdens de coronacrisis zijn de
kwetsbaarheden in ons onderwijssysteem nog scherper zichtbaar
geworden. De kwaliteit van het onderwijs is niet vanzelfsprekend.
Kansengelijkheid staat onder druk, de goede aansluiting van afgestudeerden is op veel plekken op de arbeidsmarkt onzeker geworden en de
positie van kwetsbare leerlingen is verslechterd.
In deze beleidsreactie richten we ons niet alleen op de bevindingen van de
inspectie, maar ook op de effecten van de pandemie. Wij blijven ons
onverminderd inzetten om de negatieve gevolgen voor leerlingen,
studenten en onderwijspersoneel zo klein mogelijk te houden, ook op de
langere termijn. Hierbij zijn en blijven de kwaliteit van het onderwijs,
kansengelijkheid en het verbeteren van de samenwerking belangrijke
speerpunten. Over een ander belangrijk thema in de Staat – passend
onderwijs – informeren wij de Tweede Kamer in het najaar apart, in de
beleidsreactie op de evaluatie passend onderwijs.
1. Kwaliteit van het onderwijs: niet vanzelfsprekend
De inspectie rapporteert in de Staat over de kwaliteit van ons onderwijs,
zowel op stelselniveau als op sectorniveau. De inspectie geeft aan dat
bestuurders, schoolleiders en opleidingsmanagers cruciaal zijn om de
kwaliteit van het onderwijs te verbeteren en te borgen. Bij ongeveer 80%
van de besturen is de kwaliteitszorg op orde. Dat is al een goede stap
voorwaarts. Maar er is nog veel verbetering mogelijk bij besturen in het
po, vo, (s)vo en mbo. In het ho kunnen stappen gezet worden in het
versterken van het lerend vermogen, verbetering van het digitale
onderwijs en in heldere wetgeving.
Effectiever gebruik van data en kennis is noodzakelijk
De inspectie geeft in de Staat praktische handvatten voor wat een leraar,
schoolleider en bestuur kunnen doen om de kwaliteit van het onderwijs
duurzaam te verbeteren. Samengevat geldt voor alle partijen: doelen
stellen, uitvoeren, evalueren, doelen bijstellen.3 Daarbij is het belangrijk
dat scholen weten wat effectieve en bewezen onderwijsmethodes zijn.
Hierover zijn al veel kwantitatieve en kwalitatieve data beschikbaar. Die
gegevens worden echter niet altijd effectief benut.
Een goede kennisinfrastructuur kan scholen en opleidingen helpen om
kennis over effectieve onderwijspraktijken beter te kunnen vinden en
gebruiken voor het onderwijs in de klas. Momenteel onderzoekt een
extern bureau verschillende scenario’s om de kennisinfrastructuur binnen
het onderwijs beter vorm te geven en welke rol partijen- zoals het NRO en
de kennisinstellingen- hierbij kunnen spelen. De uitkomsten verwachten
we begin volgend jaar met de Tweede Kamer te delen.
Funderend onderwijs: kwaliteit verbeteren met extra aandacht voor
leesvaardigheid
Wij hebben McKinsey & Company laten onderzoeken of de bekostiging
voldoende is voor het waarborgen van de kwaliteit van het funderend
onderwijs. Het onderzoeksrapport «Een verstevigd fundament voor
iedereen. Een onderzoek naar de doelmatigheid en toereikendheid van het
funderend onderwijs (primair en voortgezet)» is op 22 april naar uw
Kamer gestuurd.4
3
4

Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 160, bijlage Staat van het onderwijs, p.42
Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 160 bijlage

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 VIII, nr. 6

2

U ontvangt onze beleidsreactie op McKinsey gelijktijdig met deze reactie.
In de brief bij McKinsey geven wij aan hoe op korte en lange termijn zal
worden gewerkt aan kwaliteitsverbetering op scholen en hoe de
versterking van de kwaliteit van intern toezichthouders, bestuurders en
schoolleiders in het funderend onderwijs wordt aangepakt.
De actualisatie van het curriculum voor het funderend onderwijs is
belangrijk voor de verbetering van de kwaliteit van het onderwijs.
Hiermee wordt de maatschappelijke opdracht aan het onderwijs
verhelderd en wordt duidelijker beschreven wat leerlingen moeten
kunnen en kennen. Ook stellen we scherpere en concretere doelen.
Scholen en leraren weten daardoor beter waar zij naartoe werken, en er
kan beter op worden toegezien.
Op de langere termijn draagt de herijking van het curriculum bij aan beter
taalonderwijs. In de curriculumvoorstellen die in 2018 en 2019 zijn
ontwikkeld, is plek voor leesvaardigheid en leesmotivatie, zowel binnen
het leergebied Nederlands als in de andere leergebieden. De voorstellen
dienen vanaf dit jaar als basis voor vernieuwde kerndoelen. Het streven is
om die na een zorgvuldige praktijktoets per 2023 in de wet te verankeren.
De vernieuwing van de examenprogramma’s Nederlands voor vmbo,
havo en vwo start komend jaar.
Het onderwijs mag echter niet tot 2023 wachten voor de verbetering van
de leesvaardigheid van Nederlandse leerlingen. Wij delen de zorgen die
de inspectie uit over de dalende leesvaardigheid. Goede leesvaardigheid
is cruciaal om te kunnen functioneren in onze samenleving. In vergelijking
met andere landen daalt de leesvaardigheid van leerlingen. Het leesvaardigheidsonderzoek van PISA-2018 laat zien dat vijftienjarige vmbo-leerlingen onder het gemiddelde presteren op het onderdeel «evalueren en
reflecteren». De vaardigheden van havo- en vwo-leerlingen dalen ook ten
opzichte van de Nederlandse prestaties van voorgaande jaren. Op de
OESO-ranglijst daalt Nederland van de 15e naar de 26e plek op het gebied
van leesvaardigheid. Het percentage leerlingen dat volgens de
OESO-ranglijst een risico op laaggeletterdheid loopt is tussen 2003 en
2018 verdubbeld van 12% naar 24% (OESO en EU-gemiddelde is 18%).
We moeten deze negatieve trend keren. Daarom werken we aan een
Leesoffensief en investeren we extra in het voorkomen en verminderen
van taalachterstanden en laaggeletterdheid via het programma Tel mee
met Taal. Wij trekken deze herfst 800.000 euro uit om in bibliotheken het
aanbod van (voor)leesmaterialen en taalspelletjes voor laagtaalvaardige
kinderen en hun ouders te vergroten. Volgend jaar start een wervingscampagne om deze doelgroep te bereiken met taal,- en leesactiviteiten.
De pandemie heeft onze zorgen versterkt, gezien de mogelijk gegroeide
achterstanden en de gevolgen voor de kansengelijkheid van leerlingen.
Want vaak blijken juist de leerlingen met een achterstand het moeilijkst te
bereiken. Wij hebben ruim 250 miljoen euro extra uitgetrokken om
scholen, van de vve tot en met het mbo, te ondersteunen bij het organiseren van inhaal,- en ondersteuningsprogramma’s voor kwetsbare
leerlingen en studenten. Naast deze algemene inzet op het inhalen van
onderwijsachterstanden, steunen we ook een aantal initiatieven specifiek
om het leesonderwijs in het po en vo te verbeteren en ondersteunen.
• Voor het po: ontwikkeling van een online portal voor informatie over
leesonderwijs in het po (door Stichting Lezen, planning medio 2021).
• Voor het vo: project De SchrijfAkademie. Een samenwerking tussen
universiteiten, vo-scholen en leraren om creatief schrijfonderwijs aan
te bieden en daarmee leesvaardigheid te vergroten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 VIII, nr. 6

3

•

Voor het vo: project Na PISA de lente. Een initiatief van leraren,
lerarenopleidingen en SLO om begrijpend leesonderwijs op het vmbo
te verbeteren.
• Voor de doorstroom van po naar vo: Aanpassing van de subsidieregeling voor activiteiten om kinderen beter voor te bereiden op het
voortgezet onderwijs.
Dit najaar sturen wij de Tweede Kamer een brief waarin we verder ingaan
op onze aanpak voor het Leesoffensief.
Middelbaar beroepsonderwijs: op weg naar flexibel toekomstbestendig
onderwijs
De inspectie constateert dat de bestuurskracht in het mbo is toegenomen
in de afgelopen jaren. Het Ministerie van OCW heeft deze kwaliteitsslag
ondersteund. De huidige omstandigheden laten echter ook in het mbo
zien dat kwaliteit geen vanzelfsprekendheid is. De coronacrisis heeft laten
zien dat de flexibiliteit van het stelsel kwetsbaar is. Het aanbod van stages
en plekken voor de beroepsbegeleidende leerweg (bbl) in het bedrijfsleven is heel snel gedaald. Die daling is niet in alle sectoren even sterk. In
sommige sectoren zorgen creatieve oplossingen -zoals een simulatievoor een (deel)oplossing.
Er zijn en worden inmiddels veel maatregelen genomen om het
praktijkleren te stimuleren, of dat nu stages of bbl-plekken betreft.
Wij hebben de subsidieregeling praktijkleren verhoogd met ruim 10
miljoen euro per jaar voor de horeca-, recreatie- en de agrarische sector
om werkgevers in deze getroffen sectoren te stimuleren om praktijkleerplekken aan te blijven bieden.
In aanvulling daarop is er voor de schooljaren 2020–2021 en 2021–2022
meer dan 20 miljoen euro toegevoegd aan deze subsidieregeling voor een
flink aantal andere sectoren die in het bijzonder te kampen hebben met
vraaguitval. Verder zijn extra middelen beschikbaar gesteld aan SBB om
hen in staat te stellen meer leerwerkplekken te verkrijgen en de
«matching» van stages, bbl-plekken en studenten verder te optimaliseren.
Vooral voor laagopgeleide schoolverlaters is het in crisistijd extra moeilijk
om een baan te vinden. Om te voorkomen dat deze schoolverlaters
werkloos worden, maakt het Kabinet in het derde steunpakket ongeveer
350 miljoen euro vrij voor maatregelen om de jeugdwerkloosheid aan te
pakken. Mbo-scholen krijgen extra financiering om met laatstejaars
studenten te verkennen of doorleren mogelijk is dan wel wat nodig is voor
de overgang naar werk. Gemeenten krijgen ook extra budget voor
begeleiding naar werk en het met scholen verzorgen van nazorg voor deze
schoolverlaters.
Dit toont dat de verbondenheid met het bedrijfsleven zowel een sterk punt
als een risico is voor het mbo. Bij een plotselinge economische teruggang
kan er bijvoorbeeld een tekort aan stages en bbl-plekken ontstaan. En in
economisch goede tijden ligt «groenpluk» op de loer, waarbij studenten
gaan werken voordat zij hun opleiding hebben afgemaakt.
Het mbo heeft meer ruimte nodig in wet- en regelgeving, om mee te
kunnen bewegen met een veranderende maatschappij en arbeidsmarkt.
Dat vraagt veel eigen verantwoordelijkheid voor kwaliteit bij de scholen
en onderwijsteams. Met de brochure «Ruimte in regels» hebben teams
meer duidelijkheid gekregen over welke regels gelden en ook welke
ruimte er daarbij is. De MBO Brigade helpt hen bij het vinden en maken
van ruimte in de regels. Daarnaast zijn we actief bezig met het vergroten
van de responsiviteit van het mbo door knellende regels weg te nemen.
Zo zijn eerder bijvoorbeeld de regels rondom het verlenen van vrijstel-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 VIII, nr. 6

4

lingen versoepeld en wordt de koppeling tussen keuzedelen en kwalificaties losgelaten. Zo kunnen scholen in overleg met de regionale partners
zelf bewuste keuzes maken welke keuzedelen worden aangeboden en
kunnen studenten vrijer kiezen. Scholen krijgen daarbij ook meer
mogelijkheden om zelf keuzedelen te ontwikkelen die aansluiten bij de
behoefte van de regionale arbeidsmarkt. Met het starten van experimenten zoals die voor cross-overkwalificaties en voor het zelf ontwikkelen
van kwalificaties via het experiment Ruimte voor de regio, wordt hier
verder aan bijgedragen. In dit kader neemt het belang van een goede
borging van de kwaliteit verder toe. Wij sturen de Tweede Kamer einde
van dit jaar een brief over hoe we – met de sector – deze kwaliteitsborging
in het mbo zullen vormgeven.
Hoger onderwijs: lerend vermogen, versnelling digitalisering onderwijs,
verduidelijking wetgeving
De inspectie stelt vast dat door de NVAO de basiskwaliteit voor het
overgrote deel van de opleidingen in het Nederlandse hoger onderwijs in
orde bevonden is en dat de tweede ronde van instellingsbeoordelingen
positief is verlopen.5
Het lerend vermogen kan worden versterkt, volgens de inspectie. Zo kan
er meer gebruik gemaakt worden van kwantitatieve data (zoals opleidingsrendementen) als basis voor een contextrijk gesprek over onderwijskwaliteit tussen de instellingen. Daarnaast wijst de inspectie erop dat het
opnemen van tijdelijke aandachtspunten bij visitaties zoals studentenwelzijn en sociale veiligheid verfrissend kan werken en tegenwicht kan
bieden aan de routine die instellingen volgens de inspectie geleidelijk zijn
gaan ervaren bij accreditaties. Wij zijn het eens met de inspectie dat reeds
verzamelde data, zoals kritische opmerkingen in visitatierapporten, beter
benut kunnen worden voor (gezamenlijke) analyses en (stelsel)rapportages. Dit helpt alle betrokkenen bij het verder verbeteren en toekomstbestendig maken van het hoger onderwijsbestel.6 De inspectie pleit in dit
verband voor een meer structurele, clusteroverstijgende kennisdeling,
gefaciliteerd door de NVAO.
Zoals wij al eerder hebben aangegeven, zijn wij in gesprek met het hoger
onderwijsveld over de toekomstige inrichting van het accreditatiestelsel.7
Daarbij worden bredere thema’s betrokken in relatie tot de onderwijskwaliteit en kwaliteitscultuur. De aanbevelingen die de inspectie op dit punt
doet, zijn onderdeel van dit traject. De Tweede Kamer wordt hierover in
het najaar geïnformeerd.8
Digitalisering kan een krachtig middel zijn om de onderwijskwaliteit in het
hoger onderwijs te verbeteren en studentsucces te vergroten.9 Door de
pandemie is de digitalisering enorm versneld. Door de intensieve
samenwerking van alle partijen (OCW,VSNU,VH, SURF) hebben studenten
toch goed onderwijs aangeboden gekregen. In sneltreinvaart hebben
instellingen kennis opgedaan en gedeeld over online onderwijs en
examinering. Die positieve sfeer, en de wil om het samen te doen, moet
behouden blijven en biedt mogelijkheden voor een verdere kwaliteitsver-

5

In eerste instantie wordt 95% van de opleidingen positief beoordeeld. Bij de resterende vijf
procent worden bij de heraccreditatie voorwaarden opgelegd met een herstelperiode van
maximaal twee jaar.
6
Kamerstuk 31 288, nr. 724, p. 3
7
Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 202
8
Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 202
9
Kamerstuk 31 288, nr. 797, bijlage

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 VIII, nr. 6

5

betering in het hele hoger onderwijsveld. Twee aandachtspunten de
komende tijd zijn:
– Online toetsen en examinering
Dit onderwerp krijgt een plek in het «Versnellingsplan onderwijsinnovatie
met ICT», waarin SURF samenwerkt met de VH, VSNU en OCW. In het
Versnellingsplan zal vanaf het komende collegejaar een werkgroep
Toetsen op afstand starten. Het Versnellingsplan, door het Ministerie van
OCW financieel ondersteund, stelt middelen beschikbaar om een
vraagstukken rond toetsen op afstand, waaronder oog voor de privacy
van studenten, gecoördineerd aan te pakken op landelijk niveau.
– Binding en sociale cohesie
De eerstejaars studenten maken op een andere kennis met het hoger
onderwijs dan hun voorgangers. De introductie is grotendeels online, het
onderwijs ook. Fysiek onderwijs is beperkt mogelijk. De instellingen zetten
de mogelijkheden van fysiek onderwijs zoveel mogelijk in voor de
eerstejaars, om de binding met de instelling en opleiding te creëren. Het
delen van goede voorbeelden hoe binnen online onderwijs persoonlijk
contact tussen docent en student vorm gegeven kan worden, is hierbij
belangrijk.
Niet alleen voor studenten heeft het coronavirus gevolgen. Wij hebben
ook zorgen over de verder toegenomen werkdruk van de docenten. Zij
hebben een enorme flexibiliteit laten zien, maar de werkdruk blijft niet
zonder gevolgen. De pandemie laat zien dat mensen in de wetenschap
jarenlang te weinig zekerheid is geboden.
Voor kwaliteit moet de financiering op orde zijn. Eind dit jaar wordt een
aantal onderzoeken afgerond, onder andere naar de toereikendheid van
het macrobudget en naar de optimale verhouding van vaste en variabele
delen van de bekostiging. Hiermee kunnen we de kaders van een nieuw
bekostigingsmodel schetsen. Wij verwachten de Tweede Kamer daarover
begin 2021 te informeren.
De inspectie wijst in de Staat op de complexe wetgeving voor het hoger
onderwijs, die tot onduidelijkheden voor toezichthouders en instellingen
kan leiden. Wij onderzoeken daarom met de inspectie, de NVAO en de
Commissie Doelmatigheid Hoger Onderwijs (CDHO) waar verduidelijking
nodig en mogelijk is. Hierbij is van belang dat de oplossing niet altijd in
precisering van de regels ligt. Gedetailleerde regels voorschrijven zorgt er
weliswaar voor dat instellingen en toezichthouders weten waar zij aan toe
zijn. Tegelijkertijd kunnen teveel regels hun professionele autonomie,
verscheidenheid en innovatie beperken.10 In sommige gevallen kan de
oplossing dus ook liggen in deregulering.
2. Kansengelijkheid: structurele aandacht en aanpak blijft nodig
Door de gedwongen sluiting van scholen en opleidingen afgelopen
voorjaar hebben leerlingen en studenten hun onderwijs grotendeels
vanuit huis gevolgd. Niet iedereen is echter in staat om thuis goed te
kunnen leren. Gedwongen thuis zitten heeft gevolgen voor de sociaalemotionele ontwikkeling van kinderen en jongvolwassenen. Stageplekken
verdwenen, net als de werkgelegenheid in bijvoorbeeld de horeca en
toerismebranche. De kansen voor afgestudeerden op de arbeidsmarkt zijn

10

Kamerstuk 31 288, nr. 777

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 VIII, nr. 6

6

verslechterd, net als de band tussen de studenten en de onderwijsinstelling.11
De achterstand van bepaalde groepen leerlingen en studenten – en
daardoor de kansenongelijkheid – is toegenomen. Daar heeft de inspectie
recent nog op gewezen.12 Dit vinden wij niet acceptabel. Wij hebben
daarom initiatieven genomen om achterstanden te beperken die zijn
ontstaan door het afstandsonderwijs. Zoals eerder aan de Tweede Kamer
geschreven, heeft het Kabinet heeft hiervoor 500 miljoen euro beschikbaar
gesteld.13 De negatieve gevolgen van de pandemie voor leerlingen en
studenten zullen echter langere tijd aandacht vragen.
Wij blijven daarom verder werken aan verbetering van de kansengelijkheid in het onderwijs. Jaarlijks stellen we geld beschikbaar voor het
(gemeentelijke) onderwijsachterstandenbeleid in de voorschoolse
educatie en het primair onderwijs, naast de leerplusmiddelen in het
voortgezet onderwijs.
Ook geven wij onverkort uitvoering aan de maatregelen uit het Actieplan
Gelijke Kansen uit 2016.14 Zo zijn er subsidies voor scholen om kansengelijkheid te bevorderen, zoals de doorstroomprogramma’s po-vo en het
vrijroosteren van leraren. De Gelijke Kansen Alliantie ondersteunt
gemeenten bij hun aanpak om kansengelijkheid te bevorderen.15
Verschillende maatregelen uit het Actieplan Gelijke Kansen worden
geëvalueerd. Ook de SER komt in 2021 met een advies over kansengelijkheid. De inzichten uit deze onderzoeken kunnen gebruikt worden om
het beleid verder vorm te geven.
De pandemie versterkt de vraag naar aandacht voor overgangen in het
onderwijsstelsel
De overgang naar een andere onderwijssector vraagt continu aandacht.
De overgangen zijn bepalende momenten in de schoolloopbaan van
leerlingen en studenten, en goede toetsmomenten van de kwaliteit van
het onderwijssysteem. Bij de overgangen kunnen de verschillen tussen
leerlingen groter of juist kleiner worden.
De inspectie wijst op het belang van objectieve, landelijke ijkmomenten.
De eindtoets po en het centraal examen in het vo zijn essentieel voor
gelijke kansen. Omdat de eindtoets en het centraal examen het afgelopen
jaar niet door konden gaan, ontbreekt voor een groep leerlingen belangrijke informatie over de prestaties. Dit is in het bijzonder zorgelijk voor de
leerlingen in groep acht die op basis van hun eindtoets een bijgesteld
advies hadden kunnen krijgen.16
Het is dan ook belangrijk dat scholen en onderwijsinstellingen deze
leerlingen en studenten nauwlettend volgen en waar nodig extra
begeleiden, zodat zij dezelfde kans krijgen om hun talenten te ontplooien
als leerlingen uit eerdere jaren. Op 17 april jongstleden hebben wij alle
11

https://www.onderwijsinspectie.nl/actueel/nieuws/2020/09/02/onderwijs-tijdens-covid-19zorgen-voor-het-nieuwe-schooljaar
12
https://www.onderwijsinspectie.nl/actueel/nieuws/2020/09/02/onderwijs-tijdens-covid-19zorgen-voor-het-nieuwe-schooljaar
13
Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 206
14
Kamerstuk 34 550 VIII, nr. 16
15
https://www.gelijke-kansen.nl/
16
Leerlingen ontvangen een schooladvies van de basisschool op basis van het professionele
oordeel van de school over de ontwikkeling van de leerling in de afgelopen jaren. Als
leerlingen op de eindtoets hoger scoren dan het afgegeven schooladvies, dan wordt het
schooladvies heroverwogen en kan een bijstelling van het schooladvies plaats vinden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 VIII, nr. 6

7

scholen in het funderend onderwijs een brief gestuurd.17 We deden dat in
samenwerking met de PO-Raad, VO-raad en Ouders & Onderwijs. In de
brief hebben wij scholen verzocht in 2020 meer aandacht te schenken aan
de overgang van po naar vo.
Objectieve en gestandaardiseerde instrumenten, zoals de toetsen uit het
leerlingvolgsysteem (LVS), spelen een belangrijke rol om de ontwikkeling
van de leerlingen goed te volgen. De VO-raad zal scholen stimuleren om
de plaatsing van leerlingen in de brugklas te volgen en evalueren. Als
daar behoeft aan is, zal de raad ook handvatten bieden, in de vorm van
voorbeelden en tips. Ook wij zullen dit via de doorstroomgegevens van
deze groep nauwlettend in de gaten houden. Scholen in het funderend
onderwijs kunnen hierbij gebruik maken van de jaarlijkse schoolrapportages van het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO), in het
kader van het Nationaal Cohort Onderzoek. In 2021 zal het NRO eenmalig
een corona-terugkoppeling geven aan de po-scholen die zich in najaar
2020 hiervoor aanmelden. Daardoor krijgen zij nog beter in kaart hoe
leerlingen op hun school zich tijdens de coronacrisis ontwikkeld hebben,
ten opzichte van vergelijkbare scholen en leerlingen.
Naast maatregelen in het kader van COVID-19 is er een structurele
verbetering van de overgang van po naar vo mogelijk en nodig. In de
beleidsreactie op de evaluatie van de Wet eindtoetsing po hebben wij een
langetermijnvisie geschetst over de versoepeling van de overgang van po
naar vo.18 In deze brief aan de Tweede Kamer staat hoe de overgang van
po naar vo minder bepalend kan worden voor de schoolloopbaan van een
leerling. Op de langere termijn verwachten wij kansengelijkheid te
bevorderen door meer flexibiliteit in de leerroutes die leerlingen volgen in
de onderbouw van het vo.
Voor een betere overgang is de eerder genoemde aanpassing van het
curriculum in het funderend onderwijs belangrijk. Het curriculum is
cruciaal voor kwaliteitsverbetering en bevordering van kansengelijkheid in
het onderwijs. We besteden veel aandacht aan essentiële kennis en
vaardigheden als lezen, schrijven en rekenen, en zien erop toe dat dit in de
nieuwe kerndoelen terecht komt. Zo willen we gelijke kansen maximaal
versterken, in lijn met de motie van de leden Van Meenen en Kwint.19
Hiernaast werken we aan versterkte doorlopende leerlijnen van po naar
vo, onder meer door betere samenwerking tussen de sectoren en een
meer gemeenschappelijk taalgebruik. Nadat een wetenschappelijke
curriculumcommissie advies heeft uitgebracht over de bruikbaarheid van
de voorstellen van Curriculum.nu en de werkopdracht, zal dit najaar wordt
gestart met de ontwikkeling van de nieuwe kerndoelen.
Ook in het vervolgonderwijs zijn maatregelen getroffen om in deze
onzekere tijd de overgangen zo soepel mogelijk te laten verlopen en
vertraging zoveel mogelijk te voorkomen. Zo kunnen mbo-studenten die
hun mbo opleiding nog niet volledig hebben afgerond, voorwaardelijk
worden ingeschreven in het hbo. Studenten die hun bacheloropleiding
nog niet volledig hebben afgerond kunnen voorwaardelijk worden
ingeschreven in de master. Voor eerstejaarsstudenten pasten instellingen
een soepelere bindend studieadviesnorm toe of gingen over tot uitstel
van het bindend studieadvies. Binnenkort ontvangt de Tweede Kamer een
brief met een overzicht van de maatregelen die wij nemen op het gebied
van toegankelijkheid van het hoger onderwijs en selectie. In deze brief
17

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/brieven/2020/04/17/brief-aan-po-en-vo-scholen-overoverstap-van-primair-naar-voortgezet-onderwijs-in-2020.
18
Kamerstuk 31 293, nr. 471
19
Kamerstuk 35 252, nr. 18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 VIII, nr. 6

8

gaan wij ook in op de resultaten van de Monitor beleidsmaatregelen
2019–2020.
Uit de recente COVID-monitor van de inspectie blijkt dat er in het
vervolgonderwijs wel zorgen leven over de studievoortgang. We zullen
monitoren of en hoeveel vertraging studenten op hebben gelopen door
corona(maatregelen) en kijken naar het aantal studenten dat (extra) is
uitgevallen. Hiermee geven we invulling aan de motie van het lid
Futselaar om studievertraging in beeld te brengen en aan de toezegging
aan Kamerlid Van den Hul om te kijken of er studenten uit beeld zijn
geraakt.20 De omslag die is gemaakt naar veel meer onderwijs op afstand
kan ook zijn weerslag hebben op het welzijn van studenten. De Landelijke
Werkgroep Studentenwelzijn heeft daarom de «Handreiking studentenwelzijn in Corona-tijd» opgesteld.21
Extra geld voor inhalen leerachterstanden
Het Kabinet heeft eenmalig 500 miljoen euro beschikbaar gesteld voor het
inhalen van de leerachterstanden die mogelijk zijn opgelopen in de
periode van afstandsonderwijs. Daarvan is 200 miljoen euro voor
studenten in het mbo en het hoger onderwijs ter compensatie van
opgelopen studievertraging. Wij trekken 244 miljoen euro uit om de
achterstanden weg te werken die leerlingen en studenten in een
kwetsbare positie opliepen in po, vo en mbo.22
De eerste aanvraagperiode voor subsidie is gesloten op 22 juni. Scholen
en instellingen hebben deze mogelijkheid goed weten te vinden: 1134
po-scholen, 352 vo-scholen en 45 mbo-scholen hebben subsidie aangevraagd. Scholen hebben een breed scala aan plannen ingediend, onder
andere voor zomerscholen, herfstscholen en verlengde schooldagen. Al
deze initiatieven worden gevolgd, om te kijken wat zij opleveren en wat de
ervaringen van scholen ermee zijn. De resultaten worden naar
verwachting dit najaar opgeleverd.
Het verheugt ons om te zien dat zoveel scholen gebruik maken van deze
regeling. Er is bewust gekozen om de regie bij de school neer te leggen,
zodat recht wordt gedaan aan de verschillen tussen scholen. Scholen
ontvangen daarnaast ondersteuning in de ontwikkeling van hun plan. We
voeren hiervoor het gesprek met de Gelijke Kansen Alliantie, de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de Onderwijsraden.
Stagediscriminatie tegengaan: bewustwording, dialoog en effectieve
interventies
De inspectie wijst in de Staat op het voorkomen van stagediscriminatie.
Bepaalde groepen jongeren vinden moeilijk een stageplek en soms kan dit
het gevolg zijn van discriminatie. Dit is onaanvaardbaar. Het Ministerie
van OCW en het Ministerie van SZW werken samen met diverse partners
-waaronder JOB, SBB, MBO Raad, VNO-NCW/MKB-NL, CRM en Stichting
School en Veiligheid (SSV)- om stagediscriminatie tegen te gaan en
gelijke kansen bij stages te bevorderen. In deze tijd is dat urgenter dan
ooit, zodat iedere leerling en student goede stagemogelijkheden krijgt.
Met meerdere acties en projecten wordt ingezet op het vergroten van
bewustwording bij leerbedrijven, mbo-scholen en studenten, het
voorkomen van (onbewuste) vooroordelen en het stimuleren van de
dialoog.
20

Kamerstuk 31 288, nr. 861 en Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 2714
Kamerstuk 35 497, nr. 12
22
Kamerstuk 35 300 VIII, nr. 206
21

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 VIII, nr. 6

9

Dit schooljaar 2020–2021 gaat ook een gezamenlijke campagne met
bovengenoemde partners van start. De campagne richt zich op de
bewustwording van studenten, scholen en leerbedrijven, en biedt hen ook
een platform met informatie voor het tegengaan van stagediscriminatie.
Stagediscriminatie is immers onaanvaardbaar.
De Ministeries van OCW en SZW hebben een onderzoek uitgezet naar
aantoonbaar effectieve interventies die scholen en leerbedrijven kunnen
inzetten voor het tegengaan van stagediscriminatie. Hierin wordt ook een
pilot opgezet waarin scholen en leerbedrijven een samenwerking aangaan
waarin de school verantwoordelijk is voor het selectieproces van
studenten. Ook werken de ministeries aan een vervolg op het project
LOB-Gelijke kansen. Binnen het project werd extra inzet gepleegd in het
mbo om gelijke kansen voor jongeren met een migratieachtergrond te
bevorderen. Bijvoorbeeld door oriënterende bedrijfsbezoeken, en
workshops en trainingen aan docenten om negatieve beeldvorming te
overbruggen. Momenteel wordt gewerkt aan een vervolg van het project
waarin gelijke kansen, diversiteit en inclusie, loopbaancompetenties en
het tegengaan van discriminatie belangrijke componenten vormen.
Hierover zullen wij de Tweede Kamer nader informeren.
Veel aandacht voor kwetsbare jongeren in het mbo
Op 8 juli hebben wij de Tweede Kamer geïnformeerd over de maatregelen
voor kwetsbare jongeren met een afstand tot de arbeidsmarkt.23 De
pandemie kan voor deze jongeren extra problemen geven. Het kabinet wil
dat de gemeenten nog meer dan nu de regie kunnen nemen om jongeren
te helpen. Daarom bereiden we een wetsvoorstel voor, waarmee de
Regionale Meld- en Coördinatiefunctie (RMC) toegang krijgen tot de
gegevens van jongeren van 23 tot 27 jaar zonder startkwalificatie.
Daarnaast blijft het kabinet actie ondernemen tegen voortijdige schooluitval. Scholen en gemeenten starten na de zomer met het nieuwe
vierjarige regionale programma voortijdig schoolverlaten. In het regionaal
programma nemen regio’s maatregelen om voortijdig schoolverlaten te
voorkomen en te bestrijden. De maatregelen richten zich bijvoorbeeld op
begeleiding en ondersteuning bij verzuim, inzet op zorg binnen de school
en het bieden van reboundvoorzieningen voor uitgevallen jongeren. Er
wordt zoveel mogelijk per individu bekeken wat er nodig is. Elke
RMC-regio definieert een streefcijfer waarmee de landelijke ambitie van
jaarlijks maximaal 20.000 nieuwe voortijdig schooluitvallers in 2024 wordt
behaald. Daarnaast stellen regio’s ook streefcijfers op om het percentage
schooluitvallers dat terug naar school dan wel aan het werk gaat te
verhogen.
Het wetsvoorstel voor de verlenging van de kwalificatieplicht tot 21 jaar is
opengesteld voor internetconsultatie.
De inspectie constateert in de Staat dat succesvolle opleidingen een
persoonlijke aanpak hanteren. In «Vertrouwen» stelt de Commissie
Kwaliteitsafspraken MBO dat de meeste mbo-scholen in de kwaliteitsagenda’s zich richten op kwetsbare jongeren.24 Het merendeel verbetert de
begeleiding binnen de school, met extra aandacht voor psychische
problemen, opschalen van de interne coaching, verbeteren van de intake
en snellere inzet bij verzuim. Ook is de commissie te spreken over de inzet
van mbo-scholen bij de begeleiding van jongeren op entree en niveau 2

23
24

Kamerstuk 29 544, nr. 1019
https://ckmbo.nl/wp-content/uploads/2020/01/Sectorbeeld-Vertrouwen.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 VIII, nr. 6

10

naar werk.25 Die inzet krijgt vorm in een breed scala aan activiteiten, zoals
de inzet van jobcoaches, een intensieve samenwerking met SW-bedrijven,
samenwerking met gemeenten in jongerenteams, opzetten van een
werkgeverservicepunt en een nieuwe mix van smalle en brede opleidingen. In dit nieuwe jaar met de pandemie zal de begeleiding van deze
jongeren een belangrijk en uitdagend aandachtspunt zijn voor de scholen.
Wij zijn blij met de aandacht van mbo-scholen voor de basisvaardigheden
van jongeren in een kwetsbare positie. Een goede positie op de arbeidsmarkt is immers gebaat bij voldoende beheersing van de Nederlandse taal
en rekenvaardigheden, maar ook bij soft skills als weerbaarheid, zelfvertrouwen en communicatieve vaardigheden.
3. Samenwerking: essentieel om huidige en toekomstige uitdagingen aan te kunnen
In Nederland hebben besturen in het onderwijs veel autonomie. Binnen
de kaders van de overheid krijgen onderwijsprofessionals de ruimte, zodat
zij hun kennis en expertise optimaal kunnen inzetten voor goed onderwijs.
Dat maakt ons stelsel uniek en krachtig.
Tijdens de pandemie werken velen binnen en buiten het onderwijs samen
om de gevolgen van de pandemie voor leerlingen en studenten te
dempen en weg te nemen. Die saamhorigheid willen wij vasthouden en
verder uitbreiden, want ook andere vraagstukken in het onderwijs
vereisen bovenbestuurlijke samenwerking. Kwesties zoals de daling van
leerlingenaantallen en het lerarentekort worden steeds scherper zichtbaar
en vragen om een gezamenlijke regionale aanpak. Dat geldt ook voor
passend onderwijs en kansengelijkheid. In verschillende gevallen komt de
samenwerking tussen besturen goed van de grond en weet men elkaar te
vinden. Denk daarbij aan de convenanten die in de G5 zijn gesloten tegen
het lerarentekort.
De inspectie geeft in de Staat aan dat goede besturen zorgen voor
verbinding en samenwerking. Ook de sector erkent dat besturen een
verantwoordelijkheid hebben die verder reikt dan de eigen onderwijsorganisatie. Besturen in het vo hebben vorig jaar het initiatief genomen om de
maatschappelijke verantwoordelijkheid van besturen duidelijker vast te
leggen in een gedragscode.
Funderend onderwijs: onderzoek naar prikkels die samenwerking
belemmeren
De commissie-Dijkgraaf en mevrouw Van Vroonhoven wijzen in hun
adviezen over respectievelijk de leerlingendaling en het lerarentekort op
het belang van regionale bovenbestuurlijke samenwerking. Beiden
adviseren om de brede maatschappelijke opgave van besturen steviger te
verankeren. Hoe dat in het funderend onderwijs het beste gestalte kan
krijgen zullen wij verder onderzoeken. Daarnaast zal onderzocht worden of
prikkels in het systeem de samenwerking belemmeren. De Tweede Kamer
wordt hierover nog voor de begrotingsbehandeling geïnformeerd.

25

De onderwijsinspectie heeft onderzocht wat de succesfactoren zijn van goed presterende (in
de zin dat studenten hun diploma behalen en een baan vinden op arbeidsmarkt) niveau
2-opleidingen. De onderzoeksbevindingen zijn opgenomen in de rapportage «Effectief mbo 2,
samenwerkend resultaat behalen». De inspectie verwacht dit najaar de eindrapportage te
publiceren. https://www.onderwijsinspectie.nl/onderwerpen/themaonderzoeken/
themaonderzoeken-mbo/themaonderzoeken-2019/effectief-mbo-2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 VIII, nr. 6

11

De inspectie constateert dat het, ook voor het lerarentekort, van belang is
dat besturen kritisch kijken naar de omvang van scholen en locaties, en
dat zij samen zorgen voor een goed, divers en bereikbaar onderwijs in de
regio. In landelijke gebieden zijn kleine scholen soms nodig om de
bereikbaarheid van een divers onderwijsaanbod op peil te houden. In
grote steden speelt deze bereikbaarheid een minder grote rol. De grote
steden kampen echter wel met een nijpend lerarentekort. Desondanks zijn
scholen regelmatig erg klein en houden besturen scholen onder de
opheffingsnorm in stand. Schoolbesturen realiseren zich dat deze situatie
onwenselijk is. In de convenanten lerarentekort G5 hebben de vijf grote
steden in de noodplannen solidariteitsafspraken gemaakt. Die voeren zij
uit met een gezamenlijke aanpak en verantwoordelijkheid voor de meest
kwetsbare scholen en de aanpak van het personeelstekort.
Mbo: samenwerking essentieel
In het mbo bepalen scholen en werkgevers samen binnen de Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB) de inhoud van de
opleidingen. Op regionaal niveau is met succes samengewerkt om het
aantal voortijdig schoolverlaters terug te brengen. Deze kabinetsperiode
staat regionale samenwerking hoog op de centrale agenda. De kwaliteitsagenda’s boden ruimte voor een regionale invulling, samen met belanghebbenden in de regio.
Om toekomstige opgaven het hoofd te bieden zullen ook deze vormen van
samenwerking uitgebreid moeten worden. In het toekomstperspectief
voor het mbo, dat wij de Tweede Kamer in januari 2020 stuurden, heeft
«meer samenwerking, minder concurrentie» dan ook een belangrijke plek
gekregen.26 Uitgangspunt moet zijn dat instellingen samen tot regionaal
of landelijk gewenste uitkomsten komen. Als dit niet of onvoldoende
gebeurt, is meer landelijke regie nodig. Bij de herziening van de
branchecode voor goed bestuur hebben de besturen en Raden van
Toezicht daarom gewerkt aan beter evenwicht tussen het belang van de
maatschappij en dat van de instelling.
Het mbo moet de komende jaren het hoofd bieden aan de afname van het
aantal beginnende studenten en aan de economische gevolgen van de
pandemie, waardoor er minder stageplekken beschikbaar zijn. Dit zijn
geen communicerende vaten, maar twee verschillende aandachtspunten.
De komende periode brengen wij meer gedetailleerd in kaart wat de
gevolgen zijn van deze ontwikkelingen. De sector moet zelf zorgen voor
een aanbod dat aansluit op de vraag van de arbeidsmarkt en het
vervolgonderwijs. Als dat niet gebeurt kan de Minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap op advies van de Commissie macrodoelmatigheid
mbo ingrijpen.
Hoger onderwijs: van concurrentie naar samenwerking
Voor het hoger onderwijs is samenwerking – in plaats van concurrentie –
hét thema van de «Strategische agenda hoger onderwijs en onderzoek
2019». Door de onderwijsbekostiging aan te passen, hoeven instellingen
minder te concurreren om zoveel mogelijk studenten te trekken, en
daarmee bekostiging te ontvangen. Met de sectorplannen werken
instellingen, sectoren en vakgebieden aan verbeteringen op hun terrein.
Toekomstige sectorplannen dienen meer aandacht te besteden aan de
samenwerking met maatschappelijke partners en aan afstemming tussen
hbo en wo. Begin 2021 sturen wij de Tweede Kamer de «Voortgangsrapportage strategische agenda».
26

Kamerstuk 31 511, nr. 38

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 VIII, nr. 6

12

Tot slot
Het onderwijs is in heel Nederland weer opgestart. In het funderend
onderwijs weer volledig op locatie, in mbo en ho nog steeds met grote
beperkingen. Door de groeiende kennis over het coronavirus zal het eind
van dit schooljaar er anders uit zien dan het begin. Continue aanpassing
vraagt flexibiliteit en creativiteit van de hele samenleving. Daarnaast
moeten wij blijven werken aan de uitdagingen waar het onderwijs ook al
voor de pandemie voor stond. Door samen te werken aan de kwaliteit van
het onderwijs en kansengelijkheid verbeteren we duurzaam ons
onderwijs.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven
De Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media,
A. Slob

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 570 VIII, nr. 6

13