Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Externe Betrekkingen

Nr. 904

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN, VAN
DEFENSIE, VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING EN DE
STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 juni 2009
Graag bieden wij u hierbij het verslag aan van de Raad Algemene Zaken
en Externe Betrekkingen van 18 en 19 mei 2009.
De minister van Buitenlandse Zaken,
M. J. M. Verhagen
De minister voor Ontwikkelingssamenwerking
A. G. Koenders
De minister van Defensie,
E. van Middelkoop
De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,
F. C. G. M. Timmermans

KST131615
0809tkkst21501-02-904
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 21 501-02, nr. 904

1

VERSLAG VAN DE RAAD ALGEMENE ZAKEN EN EXTERNE
BETREKKINGEN (RAZEB, INCLUSIEF ONTWIKKELINGSSAMENWERKING) VAN 18 EN 19 MEI 2009
Algemene Zaken

Voorbereiding Europese Raad 18 en 19 juni
De Raad heeft de geannoteerde agenda voor de Europese Raad van juni
2009 besproken. De Europese Raad wordt verder voorbereid door de
Razeb in juni.
Wat betreft het verdrag van Lissabon is geconcludeerd dat op de Europese Raad van juni overeenstemming moet worden bereikt over de vorm
en inhoud van het pakket Ierse maatregelen. Ierland zal daarbij als
uitgangspunt nemen wat is afgesproken op de ER van december 2008.
De Raad heeft zich vervolgens gebogen over de wijze waarop opvolging
zou moeten worden gegeven aan de aanbevelingen van het De Larosièrerapport inzake Europees financieel toezicht. Staatssecretaris Timmermans
heeft aangegeven dat Nederland het rapport in algemene zin verwelkomt.
De Commissie zal op 27 mei een mededeling publiceren waarin de aanbevelingen van De Larosière nader worden uitgewerkt. De aankomende
Europese Raad zal, na voorbereiding door de Ecofin-Raad, het definitieve
traject inzake Europees financieel toezicht bepalen.
De Europese Raad zal spreken over de voorbereiding van de internationale klimaatconferentie in Kopenhagen in december 2009. Staatssecretaris Timmermans benadrukte de noodzaak concreter te worden over
financieringsmechanismen en verwees hierbij naar de Ecofin en de Europese Raad. Meerdere lidstaten benadrukten het belang om in de aanloop
naar Kopenhagen nauw contact te houden met de VS, maar ook met
OS-landen.
Het voorzitterschap zei dat nog geen onderwerpen op extern gebied
waren bepaald voor bespreking tijdens de Europese Raad.

Voorbereiding EU-Rusland Top 21, 22 mei 2009
De Raad sprak over de voorbereidingen voor de halfjaarlijkse EU-Rusland
top die gehouden zal worden op 21 en 22 mei in Chabarovsk. Commissaris Ferrero-Waldner gaf in haar inleiding aan dat de Top vooral in het
teken zou staan van de aanpak van de mondiale financieel-economische
crisis. De EU zal met Rusland in dit kader spreken over de diverse handelsgeschillen die er nog zijn en tevens het belang van WTO-toetreding van
Rusland wederom benadrukken. Met betrekking tot het Russische voorstel
voor een nieuw juridisch raamwerk voor energiesamenwerking werd door
ministers gesteld dit open te willen benaderen maar dat er zeker niet
getornd zal mogen worden aan de essentiële bepalingen van het Energiehandvest.
Hetzelfde gold voor de Medvjedev-voorstellen op het terrein van Europese
veiligheid. De fundamenten van de bestaande veiligheidsarchitectuur
mochten niet ter discussie worden gesteld.
Enkele ministers gaven aan dat ook de transitlanden zoals Oekraïne
betrokken moesten worden bij de energiediscussie met Rusland. Ook
moest de EU intern nog verder discussiëren over de Russische energievoorstellen. Minister Verhagen vond dat aandacht moest uitgaan naar de
samenwerking op het terrein van klimaat- en energievraagstukken.
Sommige ministers, inclusief minister Verhagen, vroegen specifiek
aandacht voor Georgië omdat Rusland zich nog onvoldoende coöperatief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 21 501-02, nr. 904

2

had opgesteld in deze kwestie. Sommige ministers waren tevens van
mening dat de EU-Rusland Top een goed moment zou zijn om een oplossing te vinden voor de visakwestie rond Kaliningrad.
Tot slot benadrukte minister Verhagen dat er voldoende ruimte moest zijn
om te spreken over mensenrechten. Hij wees in dat licht op het Russische
verbod op de homorechtendemonstratie op 16 mei en stelde dat rechten
van kwetsbare groepen, zoals homoseksuelen, aan de orde gesteld
moeten worden in de politieke en mensenrechtendialoog met Rusland.
Het kan immers niet zo zijn dat een homorechtendemonstratie nooit zou
kunnen plaatsvinden. In dit verband wordt tevens verwezen naar de
Verklaring van de EU van 17 mei jl over de internationale dag tegen
homofobie.
Externe Betrekkingen
Ministers van Buitenlandse Zaken en ministers van Defensie

Bosnië-Herzegovina (incl. EUFOR/Althea)
Tijdens hun gezamenlijke sessie spraken de ministers van Buitenlandse
Zaken en Defensie over de actuele politieke situatie in Bosnië-Herzegovina
en over de toekomst van de militaire EVDB-missie EUFOR/Althea.
Hoge Vertegenwoordiger Solana kondigde aan dat hij op 19 mei samen
met Amerikaanse vice-president Biden Bosnië-Herzegovina zou bezoeken
teneinde de politieke leiders van het land te wijzen op de noodzaak van
hervormingen en de hardheid van de 5+2 voorwaarden die zijn gesteld
voor de sluiting van het OHR kantoor. Ook de ministers toonden zich
bezorgd over het voortdurende gebrek aan vooruitgang in BosniëHerzegovina.
De discussie richtte zich vervolgens op de toekomst van EUFOR/Althea
waarbij de Raad goedkeuring verleende aan het Concept of Operations
(CONOPS) ten behoeve van de EU-planning voor een EVDB-trainingsmissie. Het CONOPS werd mede op verzoek van Nederland nadrukkelijk
alleen voor planningsdoeleinden goedgekeurd en prejudicieert niet op
een later te nemen politiek besluit over de eventuele daadwerkelijke sluiting en omvorming van EUFOR. Dat politieke besluit zal rekening moeten
houden met de alsdan actuele politieke en veiligheidssituatie in BosniëHerzegovina.

Somalië – operatie Atalanta
Tijdens de gezamenlijke sessie van ministers van Buitenlandse Zaken en
ministers van Defensie bestond brede overeenstemming dat de piraterijproblematiek niet kan worden opgelost zonder aandacht voor de
problemen op het land. Minister Verhagen wees in dat verband op de
noodzaak van een geïntegreerde benadering voor Somalië: naast
aandacht voor beter bestuur en veiligheid moet de EU ook steun verlenen
aan het VN-geleide Djibouti-vredesproces en humanitaire hulp blijven
verstrekken. Om de Transitional Federal Government van Somalië te
kunnen versterken werd de Europese Commissie gevraagd om nadere
mogelijkheden te onderzoeken voor het leveren van een additionele
bijdrage aan het opleiden van de Somalische veiligheidssector. Nederland
onderschreef de noodzaak voor training van de Somalische veiligheidsdiensten, maar wees daarbij ook op de risico’s van de gebrekkige loyaliteit
van opgeleide troepen en mensenrechtenschendingen. Die elementen zal
de Commissie meenemen in haar overwegingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 21 501-02, nr. 904

3

Verschillende ministers, evenals Hoge Vertegenwoordiger Solana, benadrukten de goede en effectieve bijdrage die de operatie ATALANTA levert
aan de bestrijding van piraterij. Daarbij werd ook benadrukt dat er goed
moet worden afgestemd met de NAVO-operatie, evenals met de maritieme aanwezigheid van andere landen, zoals India, Rusland en China.
Slovenië verklaarde deel te zullen gaan nemen aan ATALANTA.
Minister Verhagen vroeg aandacht voor de noodzaak een einde te maken
aan de straffeloosheid rondom piraterij, hetgeen door vele ministers werd
onderschreven. Gesproken werd over het opnemen van universele jurisdictie voor piraterij in nationale wetgeving om vervolging mogelijk te
maken, ratificatie en implementatie van relevante internationale verdragen, en het sluiten van bilaterale uitleveringsovereenkomsten (zoals met
Kenia bestaan). Maar ook de mogelijkheid voor het oprichten van een
speciaal tribunaal voor piraten waarmee berechting in de regio gefaciliteerd wordt zou nader onderzocht moeten worden.
Ministers van Buitenlandse Zaken

Iran
Ministers waren niet optimistisch over de bereidheid aan Iraanse kant om
op korte termijn positief te reageren op het aanbod van de E3+3 een
dialoog te starten die uiteindelijk zou moeten leiden tot oplossing van het
nucleaire probleem. Ondanks herhaaldelijk aandringen, had Iran nog
steeds geen definitief antwoord gegeven, terwijl het land zijn militaire
nucleaire activiteiten gestaag blijft uitbouwen. In dit licht was het volgens
minister Verhagen, daarin breed gesteund, van belang dat de EU haar
voorbereidingen concreet voortzet over mogelijkheden om het op Iran
toepasselijke sanctieregime verder aan te scherpen indien Iran niet met
een eenduidige positieve reactie op het E3+3-voorstel zou komen. De EU
zou zich hierbij ook dienen te buigen over een concreet tijdpad. Een
dergelijke strategie sloot naadloos aan bij het twee-sporenbeleid dat ten
aanzien van Iran werd gevoerd. Daarbij dienden dialoog en druk hand in
hand te gaan.

Georgië
Hoge Vertegenwoordiger Solana stelde dat de actuele situatie in Georgië
wordt gedomineerd door de interne politieke strubbelingen tussen regering en oppositie, maar dat er inmiddels wel positieve signalen waren die
erop wezen dat de dialoog tussen president Saakashvili en de oppositie
binnenkort van start zou gaan. Hierdoor zou de situatie in Georgië weer
kunnen normaliseren. Het Genève-proces met Rusland verliep echter nog
steeds moeizaam, maar moest hoe dan ook worden voortgezet en ondersteund door de EU. Tijdens de Razeb van juni zal er volgens hem gesproken moeten worden over het continueren van de EU-waarnemersmissie in
Georgië.
Vele ministers spraken zich uit voor intensivering van de relaties met
Georgië in de vorm van het openen van onderhandelingen over een vrijhandelsakkoord en van een discussie over een visafacilitatieakkoord met
Georgië. Enkele ministers vreesden dat de situatie met betrekking tot
Abchazië en Zuid-Ossetië voorlopig niet zal worden opgelost en stelden
daarom dat het aanbieden van een Europese handreiking aan Georgië van
groot belang was.
Minister Verhagen deelde de visie dat er geen korte termijnoplossing voor
Georgië zal zijn en steunde het voorstel om – mits Georgië er zelf ook
klaar voor is – over een vrijhandelsakkoord en visafacilatie met Tiblisi te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 21 501-02, nr. 904

4

gaan onderhandelen. Minister Verhagen onderstreepte echter wel dat de
intensivering van relaties met Georgië niet verder kan gaan dan met die
landen die een lidmaatschapsperspectief hebben.

Moldavië
Op verzoek van Roemenië wisselden ministers van gedachten over de
actuele politieke situatie in Moldavië. De Roemeense minister sprak zijn
zorg uit over de ongewijzigde situatie in Moldavië en stelde dat de EU
tijdens de aanstaande Razeb in juni een stevige boodschap moest afgeven
over ondermeer de noodzaak van politieke dialoog tussen regering en
oppositie en het belang van een onafhankelijke onderzoek naar de recente
mensenrechtenschendingen. Ook zou er volgens Roemenië nagedacht
moeten worden over het aanbieden van een hulppakket aan Moldavië ter
bestrijding van de economische malaise. De Roemeense minister riep tot
slot op tot Europese solidariteit nu Roemenië is getroffen door een door
Moldavië ingesteld visaregime.
Enkele ministers onderschreven de Roemeense analyse voor wat betreft
de ernst van de situatie in Moldavië en het belang van versterkte betrokkenheid van de EU, inclusief het een Europees hulppakket ter bestrijding
van de economische malaise.
Enkele andere lidstaten, waaronder Nederland, vroegen Roemenië
wederom om nadere uitleg over de nieuwe burgerschapswetgeving in
Roemenië. De aangekondigde versoepeling van de Roemeense
naturalisatieprocedure voor Moldaviërs leek niet het juiste antwoord op
de anti-Roemeense maatregelen die Moldavië had genomen.

Sri Lanka
De discussie in de Raad stond in het teken van de humanitaire situatie van
de burgers in het conflictgebied en de berichtgeving dat na een zware
strijd het Sri Lankaanse regeringsleger erin was geslaagd om de laatste
bolwerken van de Tamil Tijgers (LTTE) te overmeesteren. Dit zou het einde
betekenen van de strijd die begin dit jaar in alle hevigheid oplaaide. De
Raad sprak zijn afschuw uit over het enorme aantal slachtoffers als gevolg
van de hevige strijd in het noorden van Sri Lanka; de ministers deden een
dringend beroep op de Sri Lankaanse regering en de LTTE om verder
bloedvergieten te voorkomen. Voorts onderstreepte de Raad het belang
van een onafhankelijk onderzoek naar vermeende mensenrechtenschendingen en berechting van de schuldigen.
Hoeveel burgers precies het conflictgebied inmiddels hadden kunnen
ontvluchten, was vooralsnog onbekend, maar dat het hierbij om aanzienlijke aantallen ging -schattingen liepen uiteen van 75 000 tot 200 000
burgersstond wel vast. In dat kader deed de Raad een beroep op de Sri
Lankaanse regering om de humanitaire situatie in de vluchtelingenkampen drastisch te verbeteren. Van groot belang daarbij was dat humanitaire hulporganisaties, waaronder het Internationale Rode Kruis en de
VN, vrije toegang werd verleend tot de ontheemden in de kampen. De
berichtgeving dat de secretaris-generaal van de VN mogelijkerwijs binnen
afzienbare tijd een bezoek zou brengen aan Sri Lanka werd door alle
ministers verwelkomd.
Tenslotte spoorde de Raad de Sri Lankaanse regering onder leiding van
president Rajapaksa aan zo spoedig mogelijk een inclusief politiek proces
te starten waaraan ook alle minderheden zouden moeten deelnemen en
dat zou moeten leiden tot een duurzame vrede.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 21 501-02, nr. 904

5

Birma
De Raad besprak de ontwikkelingen in Birma in het licht van de recente
arrestatie van Aung San Suu Kyi. De ministers waren het erover eens dat
de arrestatie wederom aantoonde dat het Birmese regime de mensenrechten met voeten trad en niet bereid was om democratische hervormingen door te voeren in het licht van de verkiezingen in 2010. Het
Birmese regime diende hier niet alleen door de EU op aan te worden
gesproken, maar ook door de buurlanden van Birma zelf. De ASEM en
EU-ASEAN bijeenkomsten die eind mei in Vietnam en Cambodja plaatsvinden boden hiervoor een uitermate geschikte gelegenheid. Een aantal
ministers, waaronder minister Verhagen, was van mening dat het voeren
van een dialoog met het Birmese regime en regionale partners slechts één
onderdeel vormde van een breder instrumentarium teneinde democratische verandering in Birma teweeg te brengen. Het sanctieregime
behoorde daar nadrukkelijk ook toe en de arrestatie van Aung San Suu
Kyi vormde voldoende aanleiding om na te denken over verdere aanscherping van het huidige pakket aan maatregelen.
Ministers van Defensie
De sessie van ministers van Defensie stond vooral in het teken van de
lopende militaire EVDB-operaties. Veel aandacht ging uit naar de eventuele transitie van operatie Althea in Bosnië-Herzegovina. De Razeb heeft
ingestemd met het Concept of Operations (Conops) voor een non-executieve trainingsmissie, maar met dien verstande dat het politieke besluit
over het moment van transitie nog moet worden genomen en mede
afhankelijk is van de politieke situatie in Bosnië. Operatiecommadant
McColl kondigde aan half augustus met een Operatieplan te komen.
McColl pleitte ervoor dat landen zich niet unilateraal terugtrekken totdat
een politiek besluit over de transitie van operatie Althea werkelijk
genomen wordt. Het afgelopen jaar hadden zich al zes lidstaten teruggetrokken; met de aankondiging dat Zwitserland zijn helikopters uit Bosnië
zou terugtrekken zou de missie wel eens in gevaar kunnen komen, indien
hier geen oplossing voor wordt gevonden. Oostenrijk kondigde hierop
aan een helikopterbijdrage te overwegen. Ook SG/HV Solana riep lidstaten
op zich niet unilateraal terug te trekken en kreeg daarvoor steun van onder
andere Duitsland, Oostenrijk en Griekenland. Minister Van Middelkoop
sloot zich hierbij aan en vermeldde dat de regering recentelijk had
besloten tot verlenging van de nationale bijdrage voor een periode van
maximaal een jaar. Dit besluit zou binnenkort met het parlement worden
besproken. Het voorliggende Concept of Operations was een welkome
stap in de planning van de exit-strategie van de operatie.
Naast operatie Althea werd ook kort teruggeblikt op de inmiddels
voltooide missie EUFOR Tsjaad/RCA. De ministers van Defensie uitten hun
tevredenheid over deze EVDB-operatie die op succesvolle wijze zijn
mandaat had uitgevoerd en de ontplooiing van de VN-missie, MINURCAT
II, mogelijk had gemaakt. Toch vond een aantal lidstaten, waaronder
Nederland, dat een grondige evaluatie nodig was om van de ervaringen in
Tsjaad te leren. Hoge Vertegenwoordiger Solana kondigde aan voor het
einde van dit jaar deze evaluatie aan de ministers te willen voorleggen.
Oostenrijk pleitte ervoor dat ook de relatie met de VN hierin mee zou
worden genomen en uitte zijn zorgen over de moeizame VN-overname.
De Europese Commissie onderstreepte dat deze missie een goed voorbeeld was van een geïntegreerd optreden waarbij de Commissie door
middel van projecten het werk van de Europese militairen heeft ondersteund.
Veruit de meeste aandacht ging uit naar het piraterijprobleem voor de
kust van Somalië. De Operatiecommandant van EUNAVFOR Atalanta,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 21 501-02, nr. 904

6

admiraal Jones, informeerde de ministers over de laatste ontwikkelingen.
Volgens hem was de operatie tot nu toe relatief succesvol geweest; er
waren bijvoorbeeld recentelijk nog vier «moederschepen» van de piraten
ontdekt en twintig piraten opgepakt, en de EU had zich als voortrekker van
de internationale inspanningen tegen de piraterij gepositioneerd. Maar hij
signaleerde tevens dat er nog volop uitdagingen waren: de piraten pasten
zich aan en verplaatsten hun activiteiten, en het was nu aan Atalanta om
daarop te reageren. In dat verband was het nodig om het operatiegebied
van de missie uit te breiden en de bestaande tekorten in de operatie,
vooral op gebied van maritieme patrouillevliegtuigen, zo snel mogelijk op
te lossen. Inmiddels is het besluit tot uitbreiding van het missiegebied
naar de Seychellen door het Politiek en Veiligheids Comité van de EU
genomen. Een aantal lidstaten, waaronder Duitsland, Griekenland, Frankrijk en Spanje, onderstreepte het succes van Atalanta en riep op te blijven
streven naar meer effectiviteit. Deze lidstaten wezen ook op de wezenlijke
noodzaak tot goede coördinatie tussen alle actoren in de Golf van Aden.
Minister Van Middelkoop heeft de operatiecommandant gesteund in zijn
oproep de tekorten op te lossen. Ook kondigde hij aan dat Nederland
vanaf 1 augustus, de datum waarop ons land de Force Commander levert
van deze operatie, zich onder meer zal richten op verdere optimalisatie
van de coördinatie tussen de EU en de NAVO in het operatiegebied,
evenals met derde landen zoals China, Rusland en de Verenigde Staten.
Het VK bood aan om in geval van verlenging van de operatie het hoofdkwartier in Northwood te blijven gebruiken voor het strategische bevel
over de operatie. Minister Van Middelkoop zei bereid te zijn om verlenging
van het mandaat van Atalanta, dat thans tot 13 december 2009 loopt, te
overwegen.
De ministers van Defensie hebben tijdens de lunch kort gesproken over de
EU-NAVO samenwerking. Als bijlage bij deze brief treft u de stand van
zaken aan betreffende deze samenwerking.
EDA Bestuursraad
De ministers van Defensie bespraken als Bestuursraad van het EDA onder
andere het concept-werkplan 2010–2012 en het bijbehorende driejarig
financieel raamwerk. Alle lidstaten waren positief over het conceptwerkplan, waarvan de Bestuursraad in dit stadium overigens alleen kennis
nam. Wat betreft het beoogde «rolling» budget voor de komende drie
jaren, stuurden de meeste lidstaten aan op het handhaven van het huidige
budgetniveau. Stijging van het budget bleek, mede als gevolg van de
economische crisis, voor de meeste lidstaten niet wenselijk. Het VK en
Ierland vonden handhaving van het huidige budgetniveau echter geen
vanzelfsprekendheid, maar Nederland benadrukte dat een verlaging van
het EDA-budget evenmin de juiste weg zou zijn. Samenwerking binnen
het EDA biedt immers juist in deze tijd kansen voor een meer doelmatige
ontwikkeling van defensiecapaciteiten, al moet het EDA wel prioriteiten
stellen. Nederland kreeg daarvoor steun van onder andere Frankrijk en
Duitsland. Het EDA zal een voorstel doen tot aanpassing van de procedures (vastgelegd in het Gemeenschappelijk Optreden van het EDA) en
tevens een voorstel doen voor het eerste driejarige «rolling» budget, dat
aan de Razeb in november ter goedkeuring zal worden voorgelegd.
EDA-voorzitter Alexander Weis bevestigde dat het initiatief voor de
ontwikkeling van een breed samenwerkingskader op het gebied van luchttransport (European Air Transport Fleet) de komende maanden verder
wordt uitgewerkt. Er wordt thans onderhandeld over een «Letter of
Intent», die zo mogelijk in november van dit jaar door de deelnemende
landen getekend zou moeten worden. Ook informeerde Weis de Bestuursraad over het voorspoedige verloop van de EDA-initiatieven op het gebied
van tactische helikoptertrainingen en het «upgraden» van Mi-helikopters.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 21 501-02, nr. 904

7

De Bestuursraad gaf tevens goedkeuring aan de start van een Frans-Duits
project voor de ontwikkeling van een Europese zware transporthelikopter.
Nederland neemt vooralsnog niet actief aan dit project deel. Ook keurde
de Bestuursraad de start van het BIO-EDEP programma goed, waarbij een
geïntegreerd systeem wordt ontwikkeld tegen biologische dreigingen.
Ten slotte toonden zowel het EDA als de Europese Commissie zich voorstander van een gecoördineerd onderzoeksprogramma over «situational
awareness». De activiteiten van het EDA en het zevende Kaderprogramma
van de Commissie zijn complementair. Nederland heeft laten weten positief te zijn over deze samenwerking, zolang er geen vermenging ontstaat
van de institutionele verantwoordelijkheden van beide organisaties.
Volgens Nederland moeten de EDA-activiteiten zich blijven richten op de
operationele behoeften van de strijdkrachten.
Ministers van Ontwikkelingssamenwerking

Impact crisis op OS-landen
De discussie van de ministers van Ontwikkelingssamenwerking over de
EU-aanpak van de crisis in ontwikkelingslanden spitste zich toe op de
afspraken over verhoging van de officiële hulpuitgaven (ODA). In de
uiteindelijke raadsconclusies bevestigen de lidstaten de toezeggingen van
2005 over ophoging van de ODA tot 0.7% BNI in 2015 via de tussenstap
van 0.56% BNI (0.51% voor «oude» lidstaten) in 2010. Samen met onder
meer het VK, Spanje en Denemarken, drong Nederland erop aan dat alle
lidstaten deze afspraken zouden uitvoeren en waar nodig hun inspanningen drastisch zouden verhogen. Om de druk op de ketel te houden zal
de Commissie daarom voorafgaand aan de bijeenkomst van de ministers
van Ontwikkelingssamenwerking in november dit jaar een inschatting
maken van de hulpbegrotingen van alle lidstaten in 2010. Gezien de grote
verschillen tussen huidige hulpuitgaven en het tussendoel voor 2010, lijkt
het echter onwaarschijnlijk dat bepaalde landen, zoals Italië, Griekenland,
Portugal en mogelijk ook Duitsland en Frankrijk, in de buurt zullen komen
van de afgesproken percentages. Positief is wel dat er nu meer lidstaten
zijn, waaronder VK en Spanje, die in het licht van de EU afspraken de hulp
hebben uitgebreid en schema’s hebben opgesteld om de 0.7% BNI te
behalen.
Onder druk van Nederland, het VK en Spanje, kreeg de Commissie meer
ruimte om met voorstellen te komen voor een mechanisme (vulnerability
FLEX) om ontwikkelingslanden met oplopende begrotingstekorten financieel bij te staan vanuit de middelen van het tiende EOF (Europees
Ontwikkelingsfonds 2008–2013). Nederland benadrukte het belang van
een dergelijk instrument gezien de actuele gevolgen van de crisis in Afrikaanse landen. Wel zou de Commissie goed moeten coördineren met
Wereldbank en IMF.
Als speciaal gezant informeerde ministers Koenders zijn collega’s over de
voorbereidingen van de VN-conferentie over de crisis op 1–3 juni 2009 en
drong hij aan op deelname aan deze conferentie op een zo hoog mogelijk
niveau.

Transatlantische samenwerking op het gebied van ontwikkelingssamenwerking
Tijdens hun diner spraken de ministers van Ontwikkelingssamenwerking
over de transatlantische samenwerking op het gebied van ontwikkelingsamenwerking. Het aantreden van de nieuwe administratie biedt kansen
om de samenwerking te intensiveren. De eerste signalen uit Washington
daartoe zijn hoopgevend. Nadere samenwerking is mogelijk ondermeer
op de terreinen van klimaatadaptatie, de VN, de 3D-benadering en de
harmonisering van de hulp (implementatie van de Accra-agenda).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 21 501-02, nr. 904

8

Minister Koenders deelde de bevindingen van zijn bezoek aan Washington
eind april. De Amerikaanse houding ten opzichte van seksuele en reproductieve (gezondheids)rechten is bijgesteld. Ook is de VS voornemens de
hulpvolumes te verhogen, al zijn de details van de groei nog niet bekend.
Minister Koenders onderstreepte dat het wel van belang is dat de EU op
het gebied van Ontwikkelingssamenwerking met één mond blijft spreken.
Daarmee wordt de Europese invloed (en geloofwaardigheid) in
Washington groter.

Economische Partnerschapsakkoorden
Commissaris Catherine Ashton informeerde de Raad over de EPA-onderhandelingen. Zij had de door de Raad gewenste flexibele opstelling in de
onderhandelingen het afgelopen half jaar actief toegepast, onder meer in
de onderhandelingen met Zuidelijk en Oost-Afrika. Er was beperkte voortgang. De focus lag nu op de ondertekening van de interim-EPA’s en het
monitoren van de akkoorden. Veel lidstaten spraken hun waardering uit
over het optreden van de commissaris. Sommige lidstaten wilden dat de
flexibiliteit aan EU-zijde niet te groot werd en benadrukten dat WTO
kaders gerespecteerd moesten worden. Dit laatste werd uiteraard door de
commissaris bevestigd. Ook Nederland complimenteerde commissaris
Ashton met haar inzet en vroeg haar de flexibele en pragmatische benadering in alle EPA-regio’s toe te passen. Nederland vroeg specifiek om
versterking van de ontwikkelingsdimensie door in alle akkoorden stevige
voedselzekerheidsclausules op te nemen en clausules ter bescherming
van jonge industrieën («infant industry»). Ook riep Nederland de commissaris op om alleen daar waar ACS-landen erom vragen afspraken na te
streven over diensten, investeringen en andere handelsgerelateerde
onderwerpen; zo nodig zouden rendez-vous clausules opgenomen kunnen
worden. Ten slotte wees Nederland op problemen met betrekking tot de
oorsprongsregels omdat er verschillende handelsregimes met Afrikaanse
landen naast elkaar bestaan (EPA, Algemeen Preferentieel Stelsel en
Everything-but-Arms). De commissaris zei dat dit laatste haar volledige
aandacht had, terwijl versterking van voedselzekerheid en bescherming
van «infant industries» nu standaard onderdeel van EPA’s zouden zijn. Ook
zou de Commissie flexibel zijn over de reikwijdte van de EPA’s, afhankelijk
van de wensen van de regio’s.
Nederland en het Verenigd Koninkrijk vroegen commissaris Ashton om
vaart te maken met het onderzoek naar mensenrechtenschendingen in Sri
Lanka met het oog op de APS+ status van dit land. Commissaris Ashton
antwoordde dat dit onderzoek tijd nam, omdat het grondig en zorgvuldig
diende te gebeuren.

Goed bestuur/beleidsdialoog
De Raad discussieerde op verzoek van Nederland over versterking van de
beleidsdialoog rond begrotingssteun. Minister Koenders gaf in zijn introductie aan dat uitbreiding van begrotingssteun gepaard zou moeten gaan
met een veel intensievere dialoog over de volle breedte van het beleid van
het partnerland, voortbouwend op het contractuele karakter van
begrotingssteun. EU-donoren en andere donoren die begrotingssteun
geven, zouden daarbij samen moeten optrekken en eventuele problemen
(bijvoorbeeld corruptiekwesties) krachtiger aanpakken, zoals in sommige
landen al gebeurt (bijvoorbeeld Tanzania). Daarbij zou ook de verhouding
verhelderd moeten worden tussen deze brede beleidsdialoog over
begrotingssteun en de politieke dialoog die de EU op grond van het
Cotonou-verdrag (artikel 8) kan voeren in ACS-landen. Ook bepleitte
minister Koenders dat Commissie en lidstaten nauwer zouden coördineren over de omstandigheden waaronder begrotingssteun (nog)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 21 501-02, nr. 904

9

verleend kan worden, zowel in het betreffende partnerland als in Brussel.
Tevens zouden lidstaten en Commissie nauwer samen moeten werken bij
het analyseren en documenteren van de resultaten en impact van
begrotingssteun.
In de reacties van de lidstaten en de Commissie klonk waardering voor het
agenderen van dit onderwerp en het belang van het debat, maar er waren
ook aarzelingen over de mogelijke consequenties. Verschillende lidstaten
en de Commissie waren bang dat een dergelijke benadering zou leiden tot
eenzijdige politieke voorwaarden die als neokoloniaal zouden worden
ervaren. Vertrekkend commissaris Louis Michel wees (in lijn met hetgeen
hij op 10 februari 2009 aan de Tweede Kamer mededeelde) op het belang
van voorspelbaarheid van hulpstromen voor het bereiken van de
Millenniumdoelstellingen; door sterkere nadruk op randvoorwaarden voor
hulpverstrekking zou de voorspelbaarheid verloren gaan en zou de hulp
daarmee aan impact kunnen inboeten. Lidstaten en Commissie waren het
er over eens dat dit debat voortgezet zou moeten worden, waarbij de
Commissie werd gevraagd om een paper voor te bereiden voor bespreking in een volgende Raad.

Kenia (diversenpunt op verzoek van Nederland)
Minister Koenders vroeg aandacht voor de situatie in Kenia en uitte zijn
bezorgdheid over de stagnatie van de uitvoering van de hervormingen,
die na de golf van verkiezingsgeweld vorig jaar zijn afgesproken onder
leiding van bemiddelaar Kofi Annan. Kenia mag niet terugvallen in chaos
en grootschalig geweld. In vervolg op brieven van commissaris Michel
aan de politieke leiders van beide partijen en aansluitend bij de activiteiten van Kofi Annan zou de EU duidelijke signalen moeten blijven
afgeven aan de regering in Kenia om de hervormingsagenda uit te
voeren.
Stand van zaken EU-NAVO samenwerking
Uw Kamer heeft de minister van Defensie tijdens het Algemeen Overleg
(RAZEB) op 13 mei jl. gevraagd om nadere informatie over de huidige
problematiek in de samenwerking tussen EU en NAVO en de lopende
initiatieven om hier verbetering in te brengen, in het bijzonder op het
gebied van het harmoniseren van de respectievelijke defensieplanningsprocessen. In deze bijlage richten we ons op de samenwerking bij
vredesoperaties en capaciteitsversterking.

Algemeen
Verbetering in de EU-NAVO relatie is een speerpunt in het Nederlandse
veiligheidsbeleid en Nederland draagt dit ook consistent uit in beide organisaties en bilaterale contacten met EU-Lidstaten en/of NAVO-bondgenoten. Samenwerking in het veld tussen de EU en de NAVO verloopt over
het algemeen goed maar op politiek-strategisch niveau wordt deze belemmerd door de bekende langdurige politieke problemen tussen Turkije en
Cyprus. Een positieve ontwikkeling is evenwel dat Frankrijk en de
Verenigde Staten nu eensgezind benadrukken dat behoefte is aan een
sterke NAVO èn een sterk EVDB, om de gezamenlijke lasten te delen.

Operaties
In steeds meer operatiegebieden werken de EU en de NAVO zij aan zij,
bijvoorbeeld in Kosovo en Afghanistan. Er is sprake van wederzijdse
afhankelijkheid omdat de militaire operaties van de NAVO beveiliging
bieden aan de civiele missies van de EU, die op hun beurt bijdragen aan
de exit-strategie van de NAVO-operatie door wederopbouw van functione-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 21 501-02, nr. 904

10

rende staatsstructuren te bevorderen. De secretarissen-generaal van de
EU en de NAVO zijn steeds in overleg over het verloop van de samenwerking in deze gebieden en hebben in respectievelijke bevelslijnen opdracht
gegeven tot maximale samenwerking.
De formalisering van deze samenwerking op politiek niveau blijft echter
moeilijk. Ten grondslag hieraan ligt een verschil van interpretatie van de
permanente EU-NAVO regelingen, beter bekend als «Berlijn-Plus»: Turkije
vindt dat alle strategische samenwerking hieronder valt; volgens de EU
zijn ze alleen op militaire samenwerking van toepassing. Wat de EU
betreft vallen de situaties in Kosovo en Afghanistan dus niet onder het
bestaande raamwerk en moet de samenwerking ad hoc worden geregeld;
Turkije insisteert juist op toepassing van Berlijn-Plus (als gevolg waarvan
Cyprus binnen de EU zou worden uitgesloten van informatie over de
EU-NAVO aspecten van de civiele EVDB-missies in deze landen).
Vanwege ditzelfde interpretatieverschil is het tot nu toe nagenoeg onmogelijk om overeenstemming te bereiken over de wijze waarop de EU en de
NAVO op hoogambtelijk niveau met elkaar over Kosovo of Afghanistan
zouden kunnen spreken. Nederland wil op dit punt, net als de meeste
andere EU lidstaten, op zo pragmatisch mogelijke wijze voortgang
bereiken. Nederland vindt anderzijds wel dat Europese bondgenoten die
geen EU-lid zijn, zoals Turkije en Noorwegen, in EU-kader zo volledig
mogelijk moeten worden geconsulteerd over aanstaande EVDB-operaties,
zoals vastgelegd in de conclusies van de Europese Raad in Nice, maar ook
over relevante civiele missies. Nederland is eveneens voorstander van
een samenwerkingsregeling tussen Turkije en het EDA, zoals destijds
werd beloofd bij de opheffing van de WEAG, maar deze regeling is vooralsnog om politieke redenen door Cyprus geblokkeerd.

Capaciteiten
Onderdeel van de afspraken van Berlijn-Plus is dat de EU en de NAVO bij
de ontwikkeling van militaire capaciteiten nauw moeten samenwerken,
teneinde onnodige duplicatie te vermijden en elkaars inspanningen zo
veel mogelijk wederzijds te versterken. De EU-NAVO Capaciteiten Groep is
bedoeld om de coördinatie van de respectievelijke inspanningen te bevorderen.
Recentelijk heeft Duitsland het initiatief genomen om te onderzoeken hoe
de militaire capaciteitenprocessen van de EU en de NAVO meer met
elkaar verweven kunnen worden, teneinde optimale synergie en efficiëntie
te bereiken. Uiteraard geldt voor de 21 van de NAVO-bondgenoten die ook
lid zijn van de EU dat zij één set strijdmachten hebben die zij in beginsel
aan beide organisaties kunnen aanbieden.1 Goede coördinatie en gebruik
van dezelfde planningsmethodologieën en instrumenten in de respectievelijke processen is dus van wezenlijk belang. Uiteraard dient rekening te
worden gehouden met enkele verschillen in de respectievelijke processen,
zoals het feit dat de EU geen permanent proces heeft zoals de NAVO-cycli
en dat de EU meer op basis van vrijwilligheid werkt (geen aan landen
toegewezen force goals).

1

Denemarken heeft overigens een «opt-out»
bij defensiesamenwerking bij de EU. Frankrijk
participeerde tot voor kort niet in de NAVO
defensieplanning, maar gaat als onderdeel
van de terugkeer in de NAVO Commandostructuur nu toch deelnemen aan het NAVO
defensieplanningsproces (met uitzondering
van het nucleaire volet).

Het VK heeft het Duitse initiatief ondersteund met eigen voorstellen voor
het in elkaar schuiven van beide processen, voor zover mogelijk. Beide
landen stellen voor de reeds bestaande instrumenten van de NAVO,
bijvoorbeeld NATO NDPASS dat dient om de aanbiedingen van de Bondgenoten te inventariseren, ook integraal door de EU te laten gebruiken (de
EU gebruikt thans een compatibel, maar aangepast systeem). Ook zouden
voor de operationele analyse (vertaling van politieke ambities naar militaire behoeften) dezelfde instrumenten moeten worden gebruikt, al heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 21 501-02, nr. 904

11

de EU bij de uitwerking van de Headline Goal 2010 ook het NAVOAgentschap NC3A ingeschakeld. Frankrijk vindt echter dat de NAVOinstrumenten niet zomaar zouden moeten worden overgenomen, maar is
wel bereid te onderzoeken of we de beste elementen uit beide processen
zouden kunnen versterken. Voor Frankrijk, maar ook voor Griekenland
geldt evenwel dat de autonomie van besluitvorming van de EU onaangetast dient te blijven, zodat de EU haar eigen ambities kan blijven formuleren. Dat laatste zou ook onder de Duitse en Britse voorstellen overigens
het geval zijn.
Nederland is voorstander van de Duitse, Britse en Franse voorstellen en
heeft deze dan ook gesteund. Zelfs als ze niet volledig haalbaar zouden
blijken, dan nog zou elke verbetering in de EU-NAVOsamenwerking op
capaciteitengebied als gevolg van deze initiatieven immers al een belangrijk resultaat zijn. Daarnaast helpen deze initiatieven ook om het onderwerp op de politieke agenda te houden. Nederland heeft er in het
bijzonder op aangedrongen dat als eerste stap gewerkt zou kunnen
worden aan gemeenschappelijke prioriteitstelling bij de aanpak van
tekorten waarmee beide organisaties kampen. Het is belangrijk dat de EU
en de NAVO met één mond spreken bij de oproep aan lidstaten om te
investeren in bepaalde capaciteiten teneinde de gezamenlijke tekorten op
te heffen. Het vaststellen van de tekorten zou dan moeten geschieden op
basis van één questionnaire zodat landen (die lid zijn van beide organisaties) in één keer dezelfde eenheden aanbieden aan EU en NAVO. Bovendien is het delen van capaciteiten gerelateerde lessen van operaties
belangrijk; ISAF is een aanjager van transformatie en ook de EU zou
hierbij moeten aansluiten. Systematische staff-to-staff besprekingen zijn
nodig om steeds geïnformeerd te blijven over respectievelijke ontwikkelingen. De EU-NAVO Capaciteitengroep zou schriftelijk verslag moeten
krijgen van deze besprekingen teneinde coherentie te kunnen toetsen.
Verder heeft Nederland vermeld dat het delen van informatie en het
verspreiden van gezamenlijke stukken een absolute voorwaarde is om dit
initiatief te laten slagen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 21 501-02, nr. 904

12