Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

24 515

Preventie en bestrijding van stille armoede en
sociale uitsluiting

35 420

Noodpakket banen en economie

Nr. 577

BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 december 2020
Ik heb aan het lid Slootweg toegezegd om in te gaan op de mogelijkheden
om het bedrijfsleven en huishoudens te helpen om na de coronacrisis hun
financiële buffers te herstellen en waar nodig te versterken. De coronacrisis zorgt dit jaar voor een ongekende economische krimp, naar
verwachting van 4,2 procent. In deze crisis zien we grote verschillen
tussen sectoren en beroepen. Er zijn zowel sectoren die groeien als
sectoren die krimpen. Met zeer uitgebreide steunmaatregelen wil de
overheid de schade voor werkenden en het bedrijfsleven beperken en
ondernemers en werknemers hulp bieden bij noodzakelijke aanpassingen.
Hierdoor blijven de inkomsten van bedrijven en huishoudens over het
geheel tot op heden relatief op peil. Dit heeft mede bijgedragen aan het
sterke herstel in het derde kwartaal. Desondanks is de verwachting dat de
faillissementen en werkloosheid volgend jaar op zullen lopen, door de
tweede golf van coronabesmettingen en de vertraagde doorwerking van
de crisis op het bedrijfsleven en de arbeidsmarkt. Deze ontwikkelingen
hebben hun weerslag op de buffers van huishoudens en bedrijven.
Daarop zal ik in deze brief ingaan.
1. Bedrijven
De schulden van het Nederlandse (niet-financiële) bedrijfsleven waren
voor de coronacrisis hoog in internationaal opzicht, bijna 134% van het
bbp. Dat kan worden verklaard door de relatief sterke aanwezigheid van
grote multinationals, zowel Nederlandse multinationals als buitenlandse
multinationals die hier hun hoofdkantoor hebben. Omdat de schulden van
multinationals grotendeels bestaan uit leningen tussen bedrijven binnen
hetzelfde concern is dit een minder groot macro-economisch risico. De
schulden van de overige bedrijven waren de laatste jaren min of meer
stabiel en lagen onder de grenswaarde voor prudente bedrijfsschulden

kst-24515-577
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 515, nr. 577

1

die door de Europese Commissie wordt gehanteerd1. Dat neemt niet weg
dat financiering met schulden fiscaal vaak aantrekkelijker is dan financiering met eigen vermogen. Dit heeft gevolgen voor de schuldpositie van
bedrijven, dat vindt onder andere een studie door onderzoekers van het
IMF2, die een kwart van de schulden toeschrijft aan deze bevoordeling.
Om in de fiscale behandeling van eigen en vreemd vermogen meer
evenwicht te brengen zal dit kabinet onderzoek doen naar het beperken
van de renteaftrek in combinatie met een vermogensaftrek. Dat zal de
onnodige verstoring van de investeringsbeslissing van bedrijven en de
prikkel om schulden aan te gaan verminderen. Dit zal op termijn de
weerbaarheid van de Nederlandse economie ten goede komen.
Op macroniveau is de combinatie van steunmaatregelen en buffers
voorlopig voldoende gebleken. Een domino-effect is daarmee voorkomen,
zodat het bedrijfsleven tijd heeft om noodzakelijke aanpassingen te doen.
In het tweede kwartaal vingen de steunmaatregelen van ruim 12,5 miljard,
en de mogelijkheid tot belastinguitstel, de weggevallen binnenlandse
inkomsten van het bedrijfsleven grotendeels op. Mede dankzij deze
noodsteun zijn de faillissementen dit jaar lager dan in 2019. Dat neemt
niet weg dat het zeer moeilijke tijden blijven voor bedrijven in een aantal
sectoren.
Fig. 1 Brutowinst niet-financiële vennootschappen voor belasting, 2e kwartaal

(bron: CBS)

Dit kabinet voert een ruimhartig beleid ten aanzien van het uitstel van
betaling van belastingen. Dat beleid steunt ondernemers die door de
impact van het coronavirus in betalingsproblemen zijn gekomen. Bij een
ruimhartig uitstelbeleid past een ruimhartige regeling voor het aflossen
van de belastingschuld die in de afgelopen maanden is opgebouwd.
Aflossen van de opgebouwde schuld zal door een aanzienlijk deel van de
ondernemers namelijk worden gedaan uit lopende (mogelijk nog
beperkte) inkomsten waaruit ook vaste lasten en andere betalingsverplichtingen moeten worden voldaan. Het kabinet heeft daarom besloten om
ondernemers de gelegenheid te geven om pas vanaf 1 juli 2021 de

1

Country Report The Netherlands 2019, Including an In-Depth Review on the prevention and
correction of macroeconomic imbalances, Europese Commissie
2
Pouring Oil on Fire: Interest Deductibility and Corporate Debt, Dallari et al., 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 515, nr. 577

2

aflossing van opgebouwde schulden te starten, met een aflossingstermijn
van maximaal 36 maanden.
Ook werkt het kabinet met stakeholders aan een time-out arrangement
(TOA). Dit flankerend beleid is bedoeld om ondernemers te helpen bij de
inzet van de Wet Homologatie Onderhands Akkoord (WHOA). De WHOA
helpt ondernemers om een akkoord met schuldeisers (en aandeelhouders)
tot stand te brengen waarbij de schulden worden gesaneerd en faillissementen worden voorkomen. De WHOA treedt per 1 januari 2021 in
werking. Vooruitlopend hierop kunnen ondernemers starten met de
voorbereidingen. Om ondernemers te helpen gebruik te maken van deze
mogelijkheid, en met knelpunten, zal de ondersteuning binnen de TOA
bestaan uit meerdere elementen. Zo is het programma «Zwaar weer»
gestart bij de Kamer van Koophandel, dat bestaat uit dienstverlening voor
ondernemers in zwaar weer, zoals doorverwijzing, advies en een
routewijzer. Vanaf januari zal de dienstverlening van de Kamer van
Koophandel en het Ondernemersklankbord verrijkt zijn met extra, op de
WHOA toegespitste, ondersteuning.
Fig. 2 Faillissementen (incl. eenmanszaken) per week

(bron: CBS)

2. De hoge schulden van huishoudens
De hoge schulden en mindere liquide buffers van Nederlandse
huishoudens zijn een bekende kwetsbaarheid. Dit heeft structurele
oorzaken. Nederlandse huishoudens sparen (als geheel) genoeg, maar dit
ligt grotendeels vast in illiquide huizen en pensioenen. De resulterende
lange balansen hebben gevolgen voor de consumptie van huishoudens in
slechte tijden en vergroten de volatiliteit van de economie. De afgelopen
jaren is de prikkel (en mogelijkheid) om schulden aan te gaan beperkt
door de versnelde afbouw van de hypotheekrenteaftrek en de verlaging
van de maximale leennormen. In de jaren sinds de vorige crisis was er
sprake van een neerwaartse trend als het gaat om de schulden van
huishoudens (en bedrijven) ten opzichte van het bbp, het macroprudentiële beleid droeg hieraan bij. Door de verder gaande afbouw van de
hypotheekrente neemt de prikkel om schulden aan te gaan verder af. Ook
wordt er werk gemaakt van de pensioenhervorming, wat ertoe zal leiden
dat de pensioenpremies stabieler worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 515, nr. 577

3

Fig. 9 Private schulden als % van het bbp (Bron: CBS)

De schulden van huishoudens bestaan voor het grootste deel uit
hypotheken, wat samenhangt met de huizenprijzen. Het kabinet zet
structureel vooral in op het vergroten van het aanbod op de huizenmarkt.
In 2019 is er € 2 miljard beschikbaar gesteld voor de woningmarkt.
Inmiddels is duidelijk dat met de eerste 290 miljoen vanuit de woningbouwimpuls 51.000 extra woningen worden gerealiseerd en de heffingsvermindering voor woningcorporaties voor nieuwbouw in potentie 150.000
sociale huurwoningen kan opleveren de komende vijf jaar. De
woningbouw zal worden versneld door middelen van de woningbouwimpuls naar voren te halen en op te hogen, knelpunten bij gemeenten
en woningcorporaties aan te pakken en in te zetten op meer transformatie
van bijvoorbeeld winkels naar woningen. Met middelen om de stikstofproblematiek aan te pakken, versnelling van besluitvorming op grootschalige
woningbouwlocaties, onderzoek naar de mogelijkheden van een actief
grondbeleid door het Rijk en concretere afspraken met gemeenten en
provincies over plancapaciteit en woningbouw wordt ook de productie
voor een langere termijn verhoogd.
Centerdata, Nibud en de Universiteit van Amsterdam doen met subsidie
van het Ministerie van Financiën en het Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijkrelaties op dit moment een onderzoek naar de
mogelijk sturende werking van het informeren van de consument over het
maximale leenbedrag voor hypotheken. Hierdoor zijn huizenkopers
mogelijk geneigd op zoek te gaan naar duurdere woningen en sluiten zij
hogere hypotheken af. De onderzoekers zullen, wanneer een ankereffect
blijkt te bestaan, bovendien inzicht geven in hoe dit effect kan worden
tegengegaan. Het onderzoek wordt op dit moment afgerond.
3. Het effect van de coronacrisis op huishoudens als geheel
Het effect van de coronacrisis is tot nog toe enigszins atypisch. De
combinatie van de restricties op consumptie door corona en de relatief
stabiele inkomens bij de bevolking als geheel leidt tot hogere besparingen
in totaal. De toename van het beschikbaar inkomen leidde samen met de
scherpe daling van de consumptieve bestedingen tot recordbesparingen
in het tweede kwartaal, 12,4 miljard euro meer dan een jaar eerder.
Hetzelfde is te zien in andere landen als de VS en Duitsland. Dit geldt
uiteraard niet voor huishoudens die met een terugval in hun inkomen
hebben te maken, maar voor huishoudens als geheel zijn de buffers in de
eerste fase van de crisis toegenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 515, nr. 577

4

Fig. 3 Bijdrage van de toename van het besteedbaar inkomen en de groei van de
consumptie aan de besparingen van huishoudens, verschil ten opzichte van dezelfde
periode in het voorgaande jaar, in miljard euro

Fig. 4 Financiële situatie, aandeel huishoudens

(bron: CBS)

Dit is uiteraard niet het volledige verhaal. De vooruitzichten voor de
arbeidsmarkt zijn somber door de vertraagde reactie op de terugval in
economische activiteit. Ondanks het steunbeleid zijn faillissementen en
werkloosheid niet te voorkomen wanneer bedrijven zich moeten
aanpassen aan de veranderende vraag. Door de grote onvoorspelbaarheid
van deze crisis is het lastig om precies aan te geven wat dit zal betekenen
voor de financiële positie van huishoudens. Een groot deel van de
huishoudens zal relatief veel blijven sparen, doordat er minder consump-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 515, nr. 577

5

tiemogelijkheden zijn (zolang de contactmaatregelen van kracht zijn) en
uit voorzorg. De buffers van deze huishoudens nemen toe. Een ander deel
van de huishoudens wordt geconfronteerd met een inkomensdaling,
waarbij ze moeten interen op hun buffers.
4. Huishoudens met weinig buffers
Een deel van de Nederlandse huishoudens had voor de coronacrisis een
onvoldoende buffer. Zo had 31% van de Nederlanders in 2019 onvoldoende geld om zijn twee duurste bezittingen direct te kunnen vervangen;
een situatie die de laatste jaren vrij constant is3. Zelfstandigen,
flexwerkers en jongeren zijn economisch relatief zwaar geraakt door de
coronacrisis. Deze groepen zijn ook relatief kwetsbaar als het gaat om
buffers. Er is geen actueel beeld beschikbaar van de buffers bij
huishoudens, omdat het enige tijd duurt om deze statistieken samen te
stellen. Het Nibud voert op dit moment in opdracht van Wijzer in
geldzaken een peiling uit onder deze kwetsbare groepen om een actueel
beeld te kunnen schetsen van hun huidige financiële positie en spaarbuffer. In januari worden de resultaten gepubliceerd. Er zijn daarnaast
inschattingen van het CPB en de AFM van het effect van een inkomensterugval. Gezien de oplopende werkloosheid en de terugval in inkomen bij
een deel van de zzp’ers kan dit leiden tot een toename van de
huishoudens met schulden.
Definitie buffers
Er zijn verschillende manieren om naar de buffers van huishoudens te
kijken. Over het algemeen wordt er gekeken naar de liquide middelen
(bank-, spaar- en belegtegoeden) die huishoudens ter beschikking hebben
om onverwacht tegenvallers op te vangen. Deze tegenvallers kunnen
zowel incidentele/onvoorziene uitgaven zijn als een terugval in het
inkomen. Voor het vermogen om incidentele/onvoorziene uitgaven op te
vangen, wordt veelal gekeken naar de referentiebuffer van het Nibud4, die
afhangt van diverse huishoudeigenschappen, zoals inkomen, woningbezit,
de gezinssamenstelling en de leeftijden van kinderen. Zo raadt het Nibud
een alleenstaande huurder, met een inkomen van 1.500 euro per maand,
zonder auto, een buffer aan van 5.000 euro. Een paar met 2 kinderen, een
inkomen van 3.000 euro per maand, een koopwoning en een auto
(vervangwaarde 10.000 euro), wordt een buffer aangeraden ongeveer
20.000 euro5. Voor het vermogen om een terugval in inkomen op te
vangen, wordt vaak gekeken naar de overbruggingstermijn; hoe lang
huishoudens kunnen teren op hun financiële reserves bij een inkomensterugval.
Verdeling liquide middelen
Een kwart van de Nederlanders had in mei (naar eigen zeggen)6 onvoldoende buffer om een onverwachte uitgave van 2.000 euro op te brengen.
Deze rapportage strookt met CBS-cijfers over liquide middelen; ruim 20%
(1,6 miljoen) van alle huishoudens heeft minder dan € 2.500 aan liquide
middelen beschikbaar.
Volgens berekeningen van de AFM7 kan 16% van de huishoudens geen
maand de vaste lasten overbruggen zonder inkomen, 19% kan 1 tot 3
3

Geldzaken in de praktijk 2018–2019, Nibud 2019
Warnaar, M. en Van Galen, C. (2012), Een referentiebuffer voor huishoudens. Onderzoek naar
het vermogen en het spaargedrag van Nederlandse huishoudens
5
Deze bedragen komen uit de BufferBerekenaar, de online tool van het Nibud.
6
Flitspeiling financiële kwetsbaarheid, Wijzer in geldzaken
7
Korte termijn financiële weerbaarheid van huishoudens, AFM, juli 2020
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 515, nr. 577

6

maanden overbruggen met enkel hun liquide buffer. Als de sociale
zekerheid wordt meegerekend (en noodmaatregelen als de Tozo) kan de
meerderheid van de Nederlandse huishoudens zijn vaste en strikt
noodzakelijke lasten blijven betalen na een inkomensterugval. Dit blijkt uit
de stresstest die door het CPB en de AFM is gedaan voor Nederlandse
huishoudens8. Maar ook met inbegrip van steun kunnen naar schatting
106 duizend huishoudens (1,4% van totaal) slechts een half jaar
overbruggen, 73 duizend huishoudens hebben na drie maanden te weinig
financiële middelen over om hun maandlasten nog te dragen.
Fig. 5 Verdeling financiële bezittingen, % van huishoudens (bron: CBS)

Er zijn verschillende kenmerken die samenhangen met het hebben van
een beperkte buffer. Dit betreft met name leeftijd, het inkomen en het
aandeel van vaste lasten, het type arbeidsrelatie en de woonsituatie. Deze
indicatoren zijn ook onderling sterk gecorreleerd, wat het lastig maakt om
precies vast te stellen welke factoren het belangrijkst zijn. Deze kenmerken
worden hieronder besproken.

Leeftijd
Huishoudens bouwen veelal over de loop van hun werkende leven
vermogen op. Dat geldt ook voor de financiële bezittingen; de doorsnee
25 tot 35-jarige heeft 6.200 euro, de doorsnee 65-plusser heeft 26.000
euro. Ook het aandeel huishoudens dat volgens de Nibud-normen
voldoende buffers heeft om onvoorziene of incidentele uitgaven op te
vangen neemt toe met leeftijd, zo blijkt uit een analyse van de AFM.
Slechts een minderheid van de huishoudens met een hoofdkostwinner tot
45 jaar hebben de referentiebuffer van het Nibud, er is met name sprake
van een lichte daling rond 35 jaar, wat samenhangt met toenemende
financiële verantwoordelijkheden (zoals het krijgen van kinderen).
Jongeren hebben naast lagere financiële bezittingen vaak ook minder
aanspraak op sociale voorzieningen (zoals opgebouwde ww-rechten). Ook
uit de stresstest van het CPB en de AFM blijkt dat huishoudens met een
hoofdkostwinner van 35 jaar of jonger oververtegenwoordigd zijn in de
groep huishoudens met een kortere overbruggingstermijn.

8

Stresstest huishoudens, CPB/AFM, september 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 515, nr. 577

7

Fig 6. Mediane financiële bezittingen van huishoudens, in euro (bron: CBS)

Inkomensbron en dienstverband
Er zijn grote verschillen in buffers als er wordt gekeken naar de belangrijkste inkomstenbron van het huishouden en het type dienstverband van
werknemers. Huishoudens die voor hun inkomen afhankelijk zijn van een
uitkering hebben zeer lage buffers (dit is mede een uitkomst van de
vermogenstoets in de bijstand). Voor de overbruggingstermijn is het van
belang in hoeverre een huishouden kan terugvallen op andere bronnen
van inkomen, zoals het inkomen van de partner of de sociale zekerheid.
Het CPB en de AFM hebben hiervan een inschatting gemaakt9.
Werknemers worden in geval van werkloosheid beschermd door de WW,
voor zelfstandigen is er op dit moment de Tozo die het inkomen aanvult
tot het sociale minimum (normaal gesproken is er de bbz, waarvoor veel
strengere voorwaarden gelden dan de Tozo).
Van de 4,5 miljoen huishoudens waarvan de hoofdkostwinner in
loondienst werkt zijn naar schatting 48 duizend (als enkel het hoofdinkomen wegvalt) tot 61 duizend (als ook het inkomen uit bijbanen en dat
van de partner wegvalt) nauwelijks schokbestendig, ze hebben een
overbruggingstermijn van 3 maanden of minder. Zo’n 71 tot 88 duizend
huishoudens zijn beperkt schokbestendig, en kunnen het tot 6 maanden
volhouden door in te teren op hun reserves. In percentages: ongeveer
1,1%-1,4% zijn nauwelijks schokbestendig, 1,6%-2,0% is beperkt schokbestendig.
Van de 622 duizend huishoudens met een zelfstandige als hoofdkostwinner zijn naar schatting 25 tot 33 duizend nauwelijks schokbestendig,
onder de huidige geldende voorwaarden voor de Tozo, oftewel 4,0%-5,3%
van de zzp’ers. 35 tot 46 duizend huishoudens zijn beperkt schokbestendig, 5,6%-7,4%. Hoewel minder in absolute aantallen hebben
zelfstandigen, ondanks de Tozo, nog steeds een vier keer zo hoge kans op
een overbruggingstermijn van maximaal drie maanden vergeleken met
werknemers. Relatief veel zzp’ers zijn beperkt schokbestendig. Gezien hun
grotere inkomensonzekerheid in vergelijking met werknemers, niet alleen
tijdens een crisis maar ook in normale tijden, is dit ongewenst.

9

Stresstest huishoudens, CPB/AFM, september 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 515, nr. 577

8

Bij wegvallen inkomen hoofdkostwinner

Bij wegvallen inkomen hoofdkostwinner en partner

aantal

percentage

aantal

percentage

Hoofdkostwinner in loondienst
overbruggingstermijn ≤ 3 mnd.
overbruggingstermijn ≤ 6 mnd.

48 dzd.
71 dzd.

1,1%
1,6%

61 dzd.
88 dzn.

1,4%
2,0%

Hoofdkostwinner zelfstandige
overbruggingstermijn ≤ 3 mnd.
overbruggingstermijn ≤ 6 mnd.

25 dzd.
35 dzd.

4,0%
5,6%

33 dzd.
46 dzd.

5,3%
7,4%

Inkomen en vaste lasten
Aangezien financiële middelen meestal worden opgebouwd uit niet
besteed inkomen is het voor lagere inkomens moeilijker om een buffer
aan te leggen. Dit hangt samen met leeftijd en de positie op de arbeidsmarkt. Jongere huishoudens, flexwerkers en huishoudens met een
uitkering hebben over het algemeen minder inkomen. Volgens berekeningen van de AFM heeft de 40 procent huishoudens met de laagste netto
huishoudinkomens geen buffer meer na aftrek van de Nibud-buffer voor
incidentele/onvoorziene uitgaven. Deze relatie is ook zichtbaar als het gaat
om de overbruggingstermijn. Voor zowel zelfstandigen als werknemers
geldt dat het risico op weinig buffers en een korte overbruggingstermijn
toeneemt bij lagere inkomens. Het mediane beschikbare inkomen van
huishoudens met een relatief lange overbrugginstermijn (> 6 maanden) is
voor werknemers en zzp’ers respectievelijk 32 en 67 duizend euro, voor
huishoudens met een korte overbruggingstermijn (< 3 maanden) is dit
respectievelijk 26 en 56 duizend euro.
Fig 7. Financiële bezittingen, mediaan per deciel van het gestandaardiseerd huishoudinkomen (bron: CBS)

Huishoudens met minder inkomen, en lagere buffers hebben vaak
structureel hogere lastenratio’s. De vastelastenratio is de optelsom van de
vaste lasten (uitgaven aan woonlasten, rente op overige schulden,
zorgkosten en energie) gedeeld door het besteedbaar huishoudinkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 515, nr. 577

9

Volgens het Nibud is de vastelastenratio van een huishouden idealiter niet
hoger dan 0,5 en meer dan 0,6 wordt gezien als zorgwekkend. Het is
immers niet of nauwelijks mogelijk om op vaste lasten te bezuinigen,
vooral op de korte termijn. De totale lasten bestaan uit de vaste lasten met
daarbij opgeteld de uitgaven aan voeding.
Uit de stresstest van het CPB en de AFM blijkt dat bijna 93% van de
huishoudens met een werknemer als hoofdkostwinner zijn lasten kan
blijven betalen bij het wegvallen van dit inkomen. Deze groep heeft
voldoende aan de WW-uitkering en/of kan leunen op het inkomen van de
partner. Van de huishoudens die geconfronteerd worden met een
begrotingstekort bij het wegvallen van dit inkomen heeft rond de 95%
(voor de inkomensschok) een vastelastenratio boven 0,5. Van de
zelfstandige hoofdkostwinners heeft meer dan 40% met een korte
overbruggingstermijn termijn (minder dan 6 maanden) al voor de schok
een vastelastenratio boven de 0,5.
De studie van CPB/AFM laat zien dat 9% van de zelfstandigen en meer dan
30% van de werknemers met een korte overbruggingstermijn een
totalelastenratio hebben die hoger is dan 0,9. Dit betekent dat hun
maandelijkse besteedbare huishoudinkomen bijna helemaal opgaat aan
het bekostigen van de vaste en noodzakelijke lasten. Omdat er daarnaast
ook geld nodig is voor bijvoorbeeld onverwachte uitgaven of sociale
participatie is het voor deze groep niet vanzelfsprekend om buffers op te
bouwen.
Huizenbezit en woonsituatie
Huishoudens geven het meeste uit aan hypotheeklasten of huur. De
uitgavenpatronen van werknemers en zelfstandigen verschillen nauwelijks
van elkaar. Voor beide groepen beslaan woonlasten meer dan 30% van de
totale lasten. Doordat huurders doorgaans een aanmerkelijk groter deel
van hun inkomen kwijt zijn aan woonlasten en een lager inkomen hebben,
zijn zij enigszins oververtegenwoordigd in de groepen huishoudens met
een overbruggingstermijn termijn van twaalf maanden of minder. Zo is
35% van de totale werkende populatie huurder, maar voor huishoudens
met een kortere overbruggingstermijn termijn is dit 39%. Huisgerelateerde
kosten als percentage van het inkomen zijn voor huurders internationaal
gezien hoog, terwijl de koopsector eerder gemiddelde cijfers laat zien.
Scheidslijnen tussen huurders en eigenwoningbezitters zijn de afgelopen
jaren groter geworden.
Huishoudens met een kortere overbruggingstermijn zijn ook vaker
alleenstaand of eenverdiener. Tweeverdieners hebben logischerwijs
minder vaak een kortere overbruggingstermijn, omdat zij vaak nog
kunnen terugvallen op het inkomen van de partner. Het hebben van
kinderen, en de kosten die daarbij komen kijken, leidt ook tot kortere
overbruggingstermijnen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 515, nr. 577

10

Fig. 8 Woonlasten, als aandeel van het besteedbaar huishoudinkomen (bron: OESO)

5. Bestrijden gevolgen crisis
Het kabinet heeft in zijn derde steun- en herstelpakket bijzondere aandacht
voor kwetsbare groepen. Om werkzoekenden goed te kunnen ondersteunen investeert het kabinet in totaal 1,4 miljard euro in intensieve
ondersteuning en begeleiding naar nieuw werk, scholing en ontwikkeling
voor behoud van werk, bestrijding van jeugdwerkloosheid en aanpak van
armoede en schulden. Voor dat laatste is circa 150 miljoen euro vrijgemaakt.
De intensivering van de armoede- en schuldenaanpak zet in op het tijdig
bereiken van bestaande en nieuwe groepen, die vanwege de coronacrisis
in de financiële problemen raken, en op het bieden van passende
ondersteuning en het versterken van uitvoeringsinstanties.10 Er zijn
maatregelen in gang gezet om bestaande en nieuwe groepen met
armoede- en/of schuldenproblematiek – zoals jongeren, zelfstandig
ondernemers en flexwerkers – op meer plaatsen en via meer kanalen zo
vroeg mogelijk te vinden, te bereiken en te informeren. Onder meer door
middel van de campagne «Kom jij eruit». Daarnaast zijn maatregelen
gericht op het sneller en efficiënter vinden van oplossingen voor
problematische schulden. Mensen die ondersteuning of voorzieningen
zoeken moeten snel en effectief geholpen worden, passend bij hun
situatie. Onder meer het opschalen van Collectief Schuldregelen, het
Schuldenknooppunt, aflospauzes en het opzetten van een Waarborgfonds
dragen daaraan bij.
Het kabinet wil het aantal kinderen dat opgroeit in armoede terugdringen.
Daarom zijn er extra middelen vrijgemaakt voor de intensivering van het
kindgebonden budget. Diverse extra maatregelen richten zich daarnaast
op het bereiken van meer kinderen in armoede door de verbinding met
scholen, de (jeugd)gezondheidszorg en het sociaal domein te versterken.

10

Kamerstukken 24 515 en 35 420, nr. 569

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 515, nr. 577

11

6. Structureel beleid
Risicofactoren
In de voorgaande paragrafen zijn de risicofactoren aan bod gekomen voor
het hebben van weinig buffers. Deze kenmerken zijn met elkaar gecorreleerd, waarbij de positie op de arbeidsmarkt zeer belangrijk is, en er is
sprake van cumulatie van risicofactoren. Flexibele arbeidsrelaties gaan
vaker gepaard met een lager inkomen en het betreft bovengemiddeld
vaak jongere huishoudens, die weinig tijd hebben gehad om een buffer op
te bouwen. Ook heeft een deel van de huishoudens met lage buffers
wellicht moeite met sparen doordat de vaste en noodzakelijke lasten
zwaar drukken op het inkomen. Dit heeft ook te maken met de woonsituatie, de bovengenoemde groepen zijn vaker huurder, en worden
geconfronteerd met relatief hogere woonlasten. Er is bovendien overlap
tussen de groepen met beperkte buffers en de groepen met een relatief
groot risico op inkomensverlies.
De verschillen tussen zelfstandigen en werknemers worden reeds
verkleind door de afbouw van de zelfstandigenaftrek en de inzet op een
arbeidsongeschiktheidsverzekering en een pensioen voor zzp’ers.
Daarnaast bieden onder andere het rapport van de Commissie Regulering
van Werk en het advies «Het betere werk» van de Wetenschappelijke Raad
voor het Regeringsbeleid concrete adviezen die de discussie over de
regels rond werk verder helpen. Het toekomstbestendig maken van de
arbeidsmark zal echter een kwestie zijn van de komende jaren. Een
uitgebreidere kabinetsreactie op deze rapporten is met uw kamer gedeeld
op 11 november11. Het kabinet heeft ook aandacht voor de huurmarkt,
onder andere via de wet maatregelen middenhuur en de vijf woondeals
met de krapste woongebieden.
Keuzes van huishoudens en financiële educatie
In een recente working paper van onderzoekers van DNB12 wordt gekeken
naar wat de auteurs financiële fragiliteit noemen. Hierbij wordt via
enquêtedata onderzocht in hoeverre huishoudens in staat zijn om 2.000
euro bij elkaar te brengen in het geval van nood (ook via informele
kanalen als familie of vrienden). Ongeveer een op de zeven respondenten
gaf aan hier niet toe in staat te zijn. Dit is overigens vrij laag vergeleken
met de resultaten van vergelijkbare studies uit het buitenland. Een aantal
kwetsbare groepen die uit deze studie naar voren komen, vrouwen,
laagopgeleiden en mensen zonder werk overlappen met eerdere
rapportages door Wijzer in geldzaken en het Nibud (zie: Financieel
kwetsbaar, Literatuuronderzoek naar groepen in een financieel kwetsbare
positie). De studie vindt een duidelijk verband tussen financiële kwetsbaarheid en financiële educatie, maar ook vertrouwen in de eigen
financiële kennis. Een aanbeveling uit de paper is dan ook om hier meer
op in te zetten op Nederlandse scholen.
Wijzer in geldzaken zet zich hier onder andere voor in. Structureel en
vanaf jonge leeftijd op school leren omgaan met geld draagt bij aan
financiële redzaamheid op latere leeftijd. Voorbereid zijn op (on)voorziene
gebeurtenissen door te sparen en plannen, en anticiperen op ongeplande
omstandigheden zijn belangrijke leerdoelen van het Nibud, die leiden tot
financieel (zelf)redzame burgers. Het onderwerp sparen komt in vrijwel
alle methodes en lesprogramma’s gericht op financiële geletterdheid aan
bod. Naast het primair onderwijs bouwt Wijzer in geldzaken de komende
jaren zijn activiteiten uit voor voortgezet onderwijs, middelbaar beroepsonderwijs, praktijkonderwijs en speciaal onderwijs.
11
12

Kamerstuk 29 544, nr. 1031
Skating on thin ice: New evidence on financial fragility, Wiersma et al., 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 515, nr. 577

12

Daarnaast zijn er tientallen andere initiatieven die het spaargedrag onder
jongeren bevorderen van non-profit organisaties. Zo verspreidt het Nibud
onder meer een geldkrant onder jongeren via gemeenten om het belang
van sparen onder de aandacht te brengen en hebben ze een website
ontwikkeld waarmee jongeren (en overige Nederlanders) kunnen
berekenen hoe groot hun buffer moet zijn. Ook vanuit de financiële sector
worden jongeren aangemoedigd om te sparen en bieden banken
spaarproducten specifiek voor jongeren aan tegen aantrekkelijkere
voorwaarden, waaronder een eenmalige premie. Zo zijn er in de markt
spaarproducten beschikbaar die bijna identiek zijn aan de vroegere
regeling van de Jeugdspaarwet.
7. Conclusie
Een goede manier om schulden te voorkomen is om als huishouden een
voldoende buffer aan te houden. Dat dit voor een deel van de
huishoudens lastig is, hangt samen met structurele oorzaken als de
positie op de arbeidsmarkt en woonsituatie. Maar het heeft ook te maken
met zaken als leeftijd en financiële bewustwording. Omdat er veel
verschillende oorzaken zijn die met elkaar samenhangen en samen tot de
huidige situatie leiden, is de beperkte schokbestendigheid van
huishoudens met weinig buffers niet eenvoudig op te lossen.
Het voorkomen van schulden bij huishoudens, en het helpen van
huishoudens die zich hiermee al geconfronteerd weten, is een belangrijk
aandachtspunt voor het kabinet. Schuldenproblematiek kan mensen jaren
achtervolgen en kan consequenties hebben voor zowel het mentale als
fysieke welzijn. Om de gevolgen van de coronacrisis te bestrijden biedt
het kabinet naast directe financiële ondersteuning daarom een groot
pakket aan flankerend beleid. Met Wijzer in geldzaken wordt structureel
gewerkt aan het vergroten van financieel bewustzijn en van financiële
vaardigheden, om zo de financiële fitheid in Nederland te verbeteren.
De Minister van Financiën,
W.B. Hoekstra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 24 515, nr. 577

13