.

Fieldlab Evenementen fase I
De dataverzameling en monitoring van de bezoekersdynamiek tijdens Fieldlab Evenementen
pilot evenementen
Breda

16 juli 2021

Contents
1.
2.
3.
4.
5.

Inleiding
Methoden
Resultaten
Discussie
Bibliography

3
4
5
7
8

2

1. Inleiding
De wereldwijde COVID-19 pandemie stelt landen voor grote politieke, maatschappelijke en economische
vraagstukken. Maatregelen gericht op het beperken van (nabije) contacten tussen personen, het samenkomen
in grote getalen of in omgevingen met verminderde luchtkwaliteit om zo de verspreiding van COVID-19 in te
dammen hebben grote effecten op de maatschappij. De verregaande maatregelen, soms zelfs “lockdowns”,
hebben ervoor gezorgd dat verschillende sectoren onder hun normale capaciteit moesten opereren, of zelfs in
zijn geheel niet konden opereren.
Één van de sectoren welke het hardst getroffen is door de effecten hiervan is de evenementensector. Tenslotte
wordt de verspreiding van COVID-19 bevordert door het contact tussen personen en evenementen zijn potentiële
situaties waar mensen veel contact maken. Historisch gezien waren sport-, religieuze, muziek- en andere
grootschalige evenementen de bron van infectieziekten die zich wereldwijd hebben verspreid (Memish, et al.,
2019). Echter is het niet organiseren van evenementen geen duurzaam houdbare situatie vanuit sociaalmaatschappelijk en economisch perspectief (Fieldlab Evenementen, 2020). Er is weinig bekend over het feitelijke
aantal contacten van een bezoeker en de invloed van bezoekersdynamiek gedurende een evenement en over
het daarbij behorende risico.
Het doel van dit onderzoek is om data en inzichten te verzamelen over bezoekersdynamiek op een evenement
met het uiteindelijke streven om hiermee bij te dragen aan het opstellen van een alternatieve set van
maatregelen die als mogelijke vervanging kunnen dienen van bestaande maatregelen en zo op een veilige en
verantwoorde wijze evenementen plaats te laten vinden ten tijde van een pandemie. Deze onderzoeksactiviteiten
zijn (mede) gefinancierd met de PPS-toeslag van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat vanuit
CLICKNL. CLICKNL is het topconsortium voor Kennis en Innovatie (TKI) van de Creatieve Industrie.
De auteurs hebben experimenteel onderzoek uitgevoerd naar bezoekersdynamiek; het aantal contacten dat een
bezoeker heeft, op welke afstand deze contacten zijn en hoe lang deze contacten hebben geduurd. Ook is de
dichtheid gemeten bij bepaalde ‘attraction points’ zoals bijvoorbeeld de toiletten, horecagelegenheden en
garderobe/kluisjes. De hoofdvraag van het deelonderzoek luidt als volgt: Wat is de potentiële impact van
maatregelen en/of interventies op het aantal contactmomenten in de verschillende categorieën dat een bezoeker
gedurende zijn verblijf op een evenement heeft?

3

2. Methoden
Om inzicht te krijgen in de verschillen met betrekking tot bezoekersdynamiek op verschillende evenementen, is
er onderscheid gemaakt in evenement typologieën. Per evenement typologie zijn twee pilot evenementen
uitgevoerd, wat neerkomt op acht pilot evenementen. Deze acht georganiseerde evenementen onderscheiden
zich door de plaats van het evenement (binnen- en buitenevenementen) en de expressie die bezoekers vertonen
op het evenement (actief en passief). De vier gedefinieerde typologieën zijn; 1) binnen passief, 2) binnen actief,
3) buiten actief en 4) buiten actief festival (Fieldlab Evenementen, 2020). Dit onderzoeksverslag rapporteert over
de resultaten met betrekking tot de potentiële impact van genomen interventies gedurende de pilot
evenementen in een experimentele setting.
Gedurende de evenementen zijn bezoekers verdeeld over verschillende “bubbels”. Een bubbel wordt
gedefinieerd als een willekeurig geselecteerde subgroep van de totale bezoekers populatie op een evenement
dat onder eenzelfde set aan maatregelen en interventies wordt gehouden en niet met andere bubbels op het
evenement in aanraking komt.
Type 1 – Binnen passief

Type 2 – Binnen actief

Type 3 – Buiten passief

Type 4 – Buiten actief

Onder het type binnen
passief is er onderzoek
gedaan naar het effect
van
zitpatronen
en
horeca op het aantal
unieke contacten welke
een bezoeker heeft.
Daarnaast is er gekeken
naar het verschil in inen uitstroom scenario’s
en hoe de bezoeker zijn
zitplaats
bereikt.
In
bijlage I is de opzet van
de twee georganiseerde
evenementen
onder
type 1, en het aantal
deelnemers
per
evenement
weergegeven.

Onder het type binnen
actief is er onderzoek
gedaan naar het effect
van bezettingsgraden en
placeren in zowel een
staande als zittende
situatie. Daarnaast is er
gekeken
naar
de
haalbaarheid en het
effect
van
bubbelscheiding
doormiddel
van
tijdsloten. In bijlage 2 is
de opzet van de van de
twee
georganiseerde
evenementen onder type
2,
en
het
aantal
deelnemers
per
evenement
weergegeven.

Onder het type buiten
passief is er onderzoek
gedaan naar het effect
van
zitpatroon,
bezettingsgraad
en
placeren op het aantal
unieke contacten welke
een bezoeker heeft. In
bijlage 3 is de opzet van
de
van
de
twee
georganiseerde
evenementen
onder
type 2, en het aantal
deelnemers
per
evenement
weergegeven.

Onder het type buiten
actief is er onderzoek
gedaan naar het effect
van bubbelgroote op het
aantal unieke contacten
welke een bezoeker
heeft. Daarnaast is er
gekeken naar het
In bijlage 4 is de opzet
van de van de twee
georganiseerde
evenementen
onder
type 2, en het aantal
deelnemers
per
evenement
weergegeven.

In de bijlages 1 t/m 4 zullen per type evenement de specifieke onderzoeksvraag, hypothese, onderzochte
variabelen als mede het aantal deelnemers per subgroep verder worden gespecificeerd.
De groepsgrootte van bubbels is gebaseerd op de mogelijkheden van een evenementenlocatie om deze bubbel
fysiek van andere bubbels te scheiden. Factoren die hier onder andere een rol in kunnen spelen zijn het aantal
in- en uitgangen van zowel de locatie als bijvoorbeeld de zaal in de locatie, oppervlakte en politieke goedkeuring.
Tijdens de uitvoering van de pilot evenementen werd geanonimiseerde data van de deelnemers verzameld met
betrekking tot drie variabelen: contactduur, -afstand en aantal unieke contacten. Hier mondden
contactnetwerken uit, waarmee het effect van de genomen maatregelen en interventies per bubbel kan worden
achterhaald.
Gedurende de pilot evenementen zijn er data verzameld met behulp van verschillende meetmethodes; contact
tracking devices en video analyse. In de volgende secties zullen deze nader worden toegelicht.

4

Contact tracking devices
Contact tracking devices zijn wearables welke gebruik maken van een draadloze technologie, ultra-wideband
(UWB), om zo andere contact tracking devices in zijn omgeving te detecteren. De onderlinge afstand wordt door
middel van een “time of flight” meting gemeten, met een nauwkeurigheid van ongeveer 10 centimeter. Elke
contact tracing device heeft een unieke ID en gedurende de pilot evenementen droegen de bezoekers de devices
in de vorm van een tag ter hoogte van de borst. De tags verzamelen met een interval van 1 seconde alle andere
unieke ID’s in zijn omgeving en de daarbij behorende afstand.
Video analyse
In aanvulling op de contact tracking devices, die niet locatiebewust zijn, wordt er gebruik gemaakt van near realtime video analyse. Er zijn hiervoor camera’s opgehangen op locaties omdat hier een ofwel een hoog aantal
contacten werd verwacht door de prominente functie binnen het evenement of om additionele
onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden.
Door middel van de video analyse kunnen benodigde inzichten worden verkregen in de bezoekersdynamiek met
betrekking tot bezoekersstromen en bezoekersdichtheid. De analyse geeft inzicht in het verloop van situaties en
het gebruik van het ontwerp op het terrein en in gebouwen. Het dashboard bevat onder andere een real-time
monitor per zone voor dichtheid en doorstroom, een live beeld om te monitoren en een heatmap.
De impact van deze maatregelen en/of interventies zal geanalyseerd worden aan de hand van het gemiddelde
aantal unieke contacten per bezoeker (per contact categorie indien mogelijk), de bezoekersstromen en de
bezoekersdichtheid.

3.

Resultaten

De overkoepelende resultaten van het onderzoek tijdens de pilot evenementen worden in het huidige hoofdstuk
besproken. De gedetailleerde resultaten van het onderzoek per type evenement zijn te vinden in bijlage 1 t/m 4.
Contacten
Het aantal kritieke contacten per bubbel per evenement is weergeven in Figuur 1. Kritieke contacten zijn
contacten binnen 1,5 meter met een cumulatieve duur van langer dan 15 minuten. In de figuur is te zien dat de
resultaten per pilots binnen een type evenement relatief gelijkwaardig zijn. Daarnaast is er ook een duidelijk
verschil tussen de resultaten van type I en III (passief) tegenover de resultaten van type II en IV (actief). Een
significant verschil tussen bubbels binnen een type evenement is zichtbaar bij type II tussen bubbel 1+2 en
bubbel 3+4. Opvallend hierbij is dat de bezettingsgraad bij de type IV pilots lager ligt dan deze van bubbel 3 in
type II evenementen, maar deze desalniettemin een hoger aantal kritieke contacten heeft.
Bezoekers deden in algemene zin het meeste aantal contacten op gedurende de in- en uitstroom momenten en
pauzes. Tijdsloten blijkt hier de meest effectieve interventie om de bezoekers tijdens de instroom te spreiden en
daarmee het aantal contacten te verminderen.
De resultaten en data met betrekking tot bezoekersdynamiek zoals verzameld gedurende de pilot evenementen
vormt daarnaast een belangrijke input voor het risicomodel zoals ontwikkeld door TU Delft waarin de implicaties
verder worden uitgewerkt.

5

Figuur 1. Aantal unieke contacten per type evenement

Compliance
Naleving van de genomen maatregelen en interventies verschilde zowel tussen de verschillende types als tussen
de genomen maatregelen zelf. In het algemeen zijn de genomen maatregelen op te delen in drie types; Gebruik
persoonlijke beschermingsmiddelen, placering en/of zitpatroon en tijdsloten.
De naleving van het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen tussen de type evenementen verschillde
enorm. Bij de type I events (indoor passief) was de compliance in de verblijfende fase erg hoog ( 95%). Bij de type
III evenementen (buiten passief) was de compliance – afgezien van daar waar gedronken mocht worden – redelijk
hoog. Bij de type II en type IV evenementen (indoor actief en outdoor actief) slecht tot zeer slecht te noemen.
Tijdens de instroom naar de podia was compliance nog ruim voldoende, echter zodra de podia werden bereikt
en er gebruik van de horeca gemaakt kon worden viel compliance terug naar nagenoeg 0%.
Niet bij alle type evenementen is er gebruik gemaakt van placering. Daar waar maatregelen rondom placering
zijn genomen geven eenzelfde beeld als dat voor het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen. Type II
sprint hier bij uit daar waar de compliance rondom placering naarmaaten het evenement duurde terugliep naar
nagenoeg 0%.
Compliance rondom tijdsloten was zeer hoog. Ruim 58% van de bezoekers was binnen zijn tijdslot aanwezig, en
met een 15 minuten speling komt dit percentage zelf op 87%.

6

4. Discussie
De hoofdvraag van het deelonderzoek was: Wat is de potentiële impact van maatregelen en/of interventies op het
aantal contactmomenten in de verschillende categorieën dat een bezoeker gedurende zijn verblijf op een evenement
heeft? Uit voorgaande resultaten blijkt dat er een groot verschil in het aantal kritieke contacten is per type
evenement. De expressie die bezoekers vertonen op het evenement (actief of passief) lijkt een groot effect te
hebben op het aantal kritieke contacten dat een bezoekers heeft gedurende zijn bezoek aan een evenement.
Bezettingsgraad en daaraan gekoppelde dichtheid blijken twee van de invloedrijkste factoren op het totaal aantal
contacten.
Het opgedane aantal contacten blijkt bij instroom, pauze en uitstroom het hoogst. Het is daarom van belang om
door logistieke en organisatorische maatregelen (bijvoorbeeld door het werken met tijdsloten, extra ingangen,
het plaatsen van stippen als wachtrij, eten en drinken beperken tot de stoelen) het aantal contacten en de duur
hiervan zo ver mogelijk te reduceren. Ophogen van het aantal bezoekers binnen een bubbel (met in achtneming
dat hiermee de bezettingsgraad niet toeneemt) blijkt een niet-betekenisvol effect te hebben op het aantal kritieke
contacten wat een bezoeker heeft gedurende het evenement.
Interventies rondom het verlagen van bezoekerscapaciteit in zittende situaties lijkt mogelijk alleen effect te
hebben als dit gepaard gaat met het placeren van bezoekers in een zitpatroon waarbij afstand wordt gehouden
zoals een dambord of tussenstoel.
Betrouwbaarheid
De gebruikte meetmethodes gedurende het onderzoek en diens nauwkeurigheid hebben invloed op de
uiteindelijke bevindingen. Hoewel ultra-wideband technologie erg geschikt is om nauwkeurig informatie te
verzamelen over afstanden en posities tussen contact tracing devices, is de technologie afhankelijk van
verschillende omgevingsfactoren. In bepaalde situaties met een hoge bezoekersdichtheid kan het voorkomen
dat het aantal contacten tussen personen wordt onderschat. Eenzelfde limitatie geldt voor de video-analyse,
welke afhankelijk is van adequate lichtomstandigheden voor de detectie van personen binnen zijn field-of-view.
Gedurende de voorbereiding van het onderzoek zijn er om deze reden een aantal validatie testen gedaan. Naast
omgevingsfactoren speelt ook menselijk gedrag een hoofdrol in dit onderzoek. Gedurende het onderzoek werd
er van de bezoekers verwacht zich aan bepaalde maatregelen te houden en anderzijds juist sommige
maatregelen los te laten. Opvallend genoeg kon er op bepaalde locaties zoals de bar geobserveerd worden dat
bezoekers 1,5 meter afstand hielden, terwijl dit niet van hen verlangd werd. Het is aannemelijk dat dit onbewust
gedrag is, als resultaat van bijna een jaar deze maatregel in het dagelijks leven te moeten hanteren. Hierdoor
was een ware referentie soms lastig te realiseren.
Bij de analyse van compliance moet de aantekening worden gemaakt dat een gedetailleerde analyse niet altijd
mogelijk was in verband met bijvoorbeeld de positie van de bezoekers ten opzichte van de camera’s of de
lichtomstandigheden. In die gevallen is een indruk weergeven van de compliance.
Hoewel er gedurende dit onderzoek een breed scala aan type evenementen zijn onderzocht bleek ook dat de
vier vooraf gedefinieerde typologieën niet alles omvattend waren. Daarnaast brengen dit soort type
evenementen ook nieuwe onderzoeksvragen met zich mee omtrent nieuwe logistieke en organisatorische
vraagstukken.

7

5. Bibliography

zoveel-ontslagen-vallen-er-nu-al-bijevenementenlocaties.html
Memish, Z., Steffen, R., White, P., Dar, O., Azhar, E.,
Sharma, A., & Zumla, A. (2019, May 18).
Mass gatherings medicine: public health
issues arising from mass gathering
religious and sporting events. Lancet,
393(10185), 2073-2084. doi:10.1016/S01406736(19)30501-X
Pas, J., Kamphorst, I., & e.a. (2020). Fieldlab
voorstudie LCB-BUas onderzoeksresultaten.
Breda: LCB.
Voss, A. (2021, januari 26). Pilots voor Low Contact
Events. METC onderzoeksvoorstel - Pilots
voor Low Contact Events. Nijmegen:
Radboud UMC.
Znidarsic, L., Brus, D., Kolen, B., & Gelder, P. v.
(2021). Moments of contact. Delft: TUDelft.

Bonthuis, D & Schram, M. (2021, Februari 9).
Draaiboek Pilot Evenement Type X.
Draaiboek Pilot Event Type I. Amsterdam:
Fieldlab.
Fieldlab Evenementen. (2020, oktober 19). Pilots
voor 'Low-Contact Events'. Retrieved from
www.fieldlabevenementen.nl
Groot, N. (2020, December 3). "evenementen
branche in zak en as". Retrieved from AD
economie:
https://www.ad.nl/economie/evenemente
nbranche-in-zak-en-as-niet-snelduidelijkheid-dan-wordt-ook-2021-eenrampjaar~a08f7b86/
Heeringa, D. &. (2020, September 8). zoveel
ontslagen vallen er nu al bij
evenementenlocaties. Retrieved from
nos.nl:
https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2347280-

8

.

Fieldlab Evenementen fase I, type I: indoor passief
De dataverzameling en monitoring van de bezoekersdynamiek tijdens Fieldlab Evenementen
pilot evenementen
Breda

16 juli 2021

Contents
Voorwoord
1.
Introductie en achtergrond
2.
Het evenement
3.
Het risicoprofiel
3.1 Activiteitenprofiel
3.2 Ruimteprofiel
3.3 Publieksprofiel
4.
Veiligheidsmaatregelen
5.
Resultaten
6.
Discussie
7.
Bibliografie

2
3
4
4
4
5
6
8
9
12
13

1

Voorwoord
Voor u ligt het rapport naar aanleiding van de uitvoering van het onderzoek naar groepsdynamica tijdens de
Fieldlab Evenementen pilot evenementen in fase I.
Dit rapport geeft inzicht in de achtergrond en de bevindingen van het onderzoek in fase I en richt zich specifiek
op
de
uitvoering
van
pilot
evenementen
uit
evenementen
type
I:
indoor
passief.
Het betreft het gevolg en resultaat op het onderzoeksplan van fase I, voor eventueel aanvullende
achtergrondinformatie refereren wij naar het onderzoeksplan.
Ondergetekenden delen met genoegen de bevindingen en wensen u veel leesplezier.
Simon Donders
Justin van de Pas
Iris Kamphorst
Maarten van Rijn
Joep Coolen
Breda

- Onderzoeker
- Docent/Onderzoeker
- Project manager
- Thema manager ‘Evenementenlogistiek’
- Docent/Onderzoeker

16 juli 2021

2

1. Introductie en achtergrond
Fieldlab Evenementen onderzoekt de mogelijkheden om in tijden van Covid-19 verantwoord evenementen te
organiseren, voor een breed publiek en met 100% capaciteit (Fieldlab, 2020). Binnen dit onderzoek definieert
Fieldlab een aantal afzonderlijke bouwstenen die als collectief een fundament zullen bieden voor het opschalen
naar de organisatie van evenementen tegen de volwaardige capaciteit.
Breda University of Applied Science (BUas) is als kennis- en onderwijsinstituut verbonden aan het onderzoek dat
geïnitieerd is vanuit Fieldlab Evenementen. Als onderdeel van BUas participeert Logistics Community Brabant
(zie www.lcb.nu) in de organisatie en uitvoering van een deel van het onderzoek. Het onderzoek zal zich
toeleggen op de bouwstenen; tracking & tracing en bezoekersdynamiek.
De scope binnen dit rapport ligt op de bezoekersdynamiek voor, tijdens en na het evenement en dient als
ondersteunend en onderbouwend aan het eindproduct in de vorm van een onderzoeksrapport. De aanleiding
tot verdieping in deze bouwsteen bezoekersdynamiek ligt in de invloed van de bezoekersdynamiek op het
besmettingsrisico van het Covid-19 virus.
De onderzoeksvragen binnen deze bouwsteen moeten inzicht geven in de mate waarin bezoekers elkaar
tegenkomen. In andere woorden, hoe vaak en hoeveel mensen komen een willekeurige bezoeker tegen.
Daarnaast moet er onderzocht worden als mensen zich binnen 1,5 meter van elkaar bevinden, welke
gedragingen hebben dan een positieve dan wel negatieve invloed op de mogelijke verspreiding van een virus.
Onderzoeksvragen die beantwoord zullen worden binnen deze bouwsteen zijn (onderzoeksproject Fieldlab
Buas,2021):
• Wat is de dynamiek van “contact” tussen bezoekers?
• Wat is de afstand en duur van contacten op minder dan 1,5 meter met mensen buiten het eigen
huishouden?
• Met hoeveel mensen buiten het eigen huishouden komen bezoekers langer dan 15 minuten binnen
1,5 meter in contact?
• Hoeveel contacten hebben bezoekers per fase?
• Welke rol speelt de dynamiek van het evenement in het verspreidingsgevaar?

Doelstelling
Inzicht verschaffen in de groepsdynamiek van de bezoekers aan één van de onderscheiden type evenementen
en deze te voorzien van een goede meetlat en daarnaast patronen in het bezoekersgedrag te kunnen herkennen
en definiëren op basis van gemeten en geobserveerde data.

Afbakening
De focus in deze rapportage ligt op evenement type I: indoor passief. Specifiek betekent dit het onderzoek op het
congres BACKtoLIVE en de Masterclass Geluk van Guido Weijers te Utrecht.

3

2. Het evenement
Evenement type I: indoor passief kenmerkt zich als een evenement dat zich binnen voor doet en een passief
karakter kent. Bezoekers zijn rustig, beheerst en/of zakelijk. Bezoekers hebben een toegewezen of vrije zitplaats.
Deze toegewezen zitplaats maakt onderdeel uit van een specifieke bubbel die elk expliciete regels en
maatregelen kent (Pilots voor ‘Low-Contact Events Fieldlab, 2020).
Op maandag 15 februari 2021 heeft het eerste type I evenement, geïnitieerd door Fieldlab evenementen, plaats
gevonden. In het beatrix theater te Utrecht vond het congres BACKtoLIVE plaats. De start van dit congres was om
13.00u en het einde om 17.15u.
Op zaterdag 20 februari 2021 heeft het tweede type I evenement, geïnitieerd door Fieldlab evenementen, plaats
gevonden. In het Beatrix theater te Utrecht vond de Masterclass Geluk van Guido Wijers plaats. De start van deze
masterclass was om 15.00u en het einde om 17.00u.

3. Het risicoprofiel
Binnen de bouwsteen bezoekersdynamiek ligt de focus op het minimaliseren van het besmettingsrisico tijdens
evenementen. Om het profiel van het evenement in kaart te brengen is onderscheidt gemaakt in factoren die
normaliter een rol spelen bij het analyseren van risico’s op evenementen in een non-covid situatie.
Achtereenvolgens worden het activiteitenprofiel, het ruimteprofiel en het publieksprofiel onderscheiden (Van
den Brand & Abbing, 2003).

3.1 Activiteitenprofiel
Alvorens op activiteitenprofiel in te zoomen is gezocht naar een theoretische kapstok waaraan het begrip
activiteitenprofiel valt op te hangen. Aangezien het onderzoek zich richt op de reis en de activiteiten van de
bezoeker voor, tijdens en na het evenement is gekozen voor de klantreis (customer journey) in een aangepaste
passende variant. Speciale aandacht binnen de klantreis gaat uit naar de ‘touchpoints’. De klantreis wordt in dit
rapport aanvankelijk belicht vanuit logistiek perspectief en uiteindelijk vanuit een risico analyserend perspectief.
Een ‘touchpoint’ is elk moment dat een potentiële klant of klant in contact komt met uw merk - voor, tijdens of
nadat ze iets bij u hebben gekocht (Olderen & Gerritsen, 2017). Omwille van het onderzoeksdoel is deze definitie
omgebouwd tot de volgende op besmetting gebaseerde definitie; een touchpoint is elk moment dat een
bezoeker in contact komt met elkaar, objecten en/of transacties waarbij bezoekers en personeel betrokken zijn voor, tijdens of na het beleven van het evenement. Het contact met elkaar, objecten en/of transacties is
gebaseerd op het feit dat besmetting kan plaats vinden via; persoon op persoon, persoon op objecten, persoon
op transactiemomenten, waarbij processen zijn betrokken (IPM, 2020).
De touchpointanalyse is te koppelen aan de drie pijlers om risico’s te analyseren en minimaliseren, de risicoscan.
De eerste stap als een risicoanalyse wordt uitgevoerd, is namelijk het in kaart brengen van het publieksprofiel
(doelgroep, medewerkers en leveranciers), ruimteprofiel (bereikbaarheid en toegankelijkheid) en
activiteitenprofiel (activiteiten en processen). Het is conditioneel om informatie te verzamelen rondom deze drie
pijlers om op deze wijze de omgeving, het publiek en de activiteiten in kaart te brengen, om vervolgens op
omstandigheden te kunnen anticiperen.
Indicatoren die hierbij van invloed zijn en speciale aandacht verdienen zijn de locatie, de duur en de ernst van
het contact (Still, 2020).;
• Locatie: de risico’s gericht op een specifieke locatie.
• Duur: de risico’s die gedurende een bepaalde tijd kan ontstaan
• Ernst: risico’s (hoog/laag) op bepaalde tijdstippen

4

De Rijksoverheid stelt dat 15 minuten contact de richtlijn is om het virus over te dragen, met daarbij het gegeven
dat de afstand tussen beiden, binnen dit tijdsbestek, minder dan 1,5 meter betrof.
Vanuit bovenstaande indicatoren valt te concluderen dat verdere verdieping in processen en activiteiten binnen
de klantreis wenselijk is.
Het gepresenteerde activiteitenprofiel in Figuur 1 is tot stand gekomen via een brainstormsessie met diverse
betrokkenen (Kamphorst, Donders, Coolen, Rijn, & Pas, 2020). Het betreft de processen op het evenement
waarbij bezoekers samenkomen en waar mogelijk besmettingsgevaar op kan treden. Hierbij komen bezoekers
met elkaar in contact op een bepaalde locatie, voor een bepaalde duur en tegen een zeker risico. Door risico’s te
lokaliseren, te beschrijven en te analyseren kunnen processen worden geoptimaliseerd en hierdoor kan de
risicoverspreiding geminimaliseerd worden.
Masterclass Guido Wijers
Touchpoints (ingress)
Parkeren
Entrée
Placering
Visitatie
Touchpoints (Circulatie)
Beverage
Food
Toiletten
Ingangen

Routes
Touchpoints (Egress)
Parkeren
Exit
Touchpoints (ingress)
Parkeren
Entrée
Placering
Visitatie
Touchpoints (Circulatie)
Beverage
Food
Toiletten
Ingangen

Routes
Touchpoints (Egress)
Parkeren
Exit

Nabijgelegen parkeertereinen
Op vertoon van ticket en negatieve PCR tesuitslag, temperatuurcheck, handen desinfectie en na ontvangst tag
Op basis van bubbelindeling en binnen toegewezen tijdsslot
Geen
Tijdens de pauze in aangewezen foyer of door middel van uitgifte borrelbox
Nee
Diverse toiletgroepen in theater aanwezig
Jaarbeursplein
Beatrix gebouw
Mineurslaan
Door middel van informatie en ontwerp
Nabijgelegen parkeertereinen
Begeleid door hosts/hostessen en na teruggave tags
Congres Back2Live Beatrix theater
Nabijgelegen parkeertereinen
Op vertoon van ticket en negatieve PCR tesuitslag, temperatuurcheck, handen desinfectie en na ontvangst tag
Op basis van bubbelindeling en binnen toegewezen tijdsslot
Geen
Drankje en borrel in aangewezen foyer
Lunch in aangewezen foyer
Diverse toiletgroepen in theater aanwezig
Jaarbeursplein
Beatrix gebouw
Mineurslaan
Door middel van informatie en ontwerp
Nabijgelegen parkeertereinen
Begeleid door hosts/hostessen en na teruggave tags

Figuur 1. Het activiteitenprofiel

3.2 Ruimteprofiel
Het ene evenement is het andere niet. Het is daarom zinvol om bij het indelen van evenementen ook algemene
kenmerken te gebruiken. Van Rijn en van Damme (2011) beschrijven naast de door Fieldlab benoemde
kenmerken een aantal algemene kenmerken gerelateerd aan evenementen. Deze algemene kenmerken (Figuur
2) geven richting aan de verwachtingen ten aanzien van de dynamiek van de bezoekers aan evenementen.

5

Naam evenement:
Ruimteprofiel
Evenementlocatie
Event type
Soort evenement
Evenement specificatie
Evenement specificatie
Aantrekkingskracht
Duur
Locatie (indoor /outdoor)
Bereikbaarheid
Omvang
Toegang

Masterclass & Congres
Beatrix theater
I. Indoor Passief
Publieksevenement
Congres, Conferentie
Beurs, expositie, tentoonstelling
Landelijk
Overdag eendaags
Indoor
Afgesloten gebied - Bestaande locatie
Klein (<500 personen)
Voorverkoop kaarten

Figuur 2. Het ruimteprofiel
Het Beatrixtheater te Utrecht biedt plaats aan 1500 toeschouwers in een normale situatie. Voor deze gelegenheid
zijn 500 kaarten beschikbaar gesteld, dit komt neer op een bezettingsgraad van 33%.
Voorafgaand aan de evenementen zijn er duidelijke en strikte richtlijnen opgesteld voor alle direct betrokkenen.
De voornaamste conditie om deel te nemen aan het evenement, is de mogelijkheid tot het overleggen van een
negatieve PCR-testuitslag bij de entree van de evenementenlocatie. Deze test dient binnen 48 uur voor toegang
te zijn afgenomen bij één van de aangesloten testlocaties. Los van deze conditie zijn er extra voorwaarden
gecommuniceerd door middel van een ontwikkelde app. Zo gelden buiten het Beatrix theater voor alle
betrokkenen de RIVM-richtlijnen en gelden binnen het Beatrix theater bubbel specifieke maatregelen en
restricties.

3.3 Publieksprofiel
Het evenement kan niet zonder publiek en de dynamiek van de bezoeker is de essentie van het experiment,
vandaar dat de definitie van publiek niet mag ontbreken. Het publiek van evenementen kan een reeks groepen
omvatten die betrokken zijn bij de evenementervaring, waaronder betalende klanten, gasten, deelnemers,
mediapubliek, televisiekijkers op afstand, artiesten, producenten, V.I.P.'s, ambtenaren en toezichthouders,
sponsors, leveranciers, vrijwilligers, betaald personeel, media en het publiek (Getz, 2007).
Binnen dit experiment ligt de focus op de bezoeker van het congres en de masterclass. Deze bezoeker maakt
onderdeel uit van het onderzoek en is dus toebedeeld is aan een bubbel.
Het is essentieel om te weten welke eigenschappen het publiek van een specifiek evenement heeft, om hier op
te kunnen anticiperen. Het publiek is onlosmakelijk verbonden aan gedrag.
Alvorens op gedrag en stemming in te zoomen wordt het type publiek aangehaald. Naast het onderscheidt in
publiek worden er sociale kenmerken van publiek geduid. Publiek laat specifiek gedrag zien, maar is moeilijk te
duiden en laat zich niet gemakkelijk in hokjes plaatsen. Het gedrag van menigten kan als volgt worden geduid
(Still, 2013);

6

Figuur 3. Typen en eigenschappen van menigtes
Onderstaande kenmerken van gedrag zijn in meerdere of mindere mate, in de verschillende fases van het
evenement, op de bezoeker van beide evenementen van toepassing:

Figuur 4. Type menigte type I evenementen
Tenslotte heeft de stemming van het publiek invloed op hoe men zich gedraagt tijdens het evenement. Het geeft
richting aan het besmettingsrisico,
omdat het aangeeft of men passief,
actief of energiek bij het evenement
betrokken is. In het model van Pines &
Maslach
(1993)
maakt
men
onderscheidt tussen praten, fysieke
beweging, fysiek contact, participatie
en ontvankelijkheid voor sturing. Deze
indicatoren van stemmingen linken
direct met de riscofactoren van
besmetting, namelijk locatie, duur en
ernst (IPM, 2020).
Op de evenementbezoeker in de
setting van het evenement is
gedurende de instroom en uitstroom
passief tot licht actief van toepassing.
Tijdens de bewegingsfase en het
Figuur 5. Stemmingen
optreden is passief van toepassing.

7

4. Veiligheidsmaatregelen
Het evenement heeft plaats gevonden in een beschermde en gecontroleerde omgeving. Om deze omgeving te
kunnen realiseren is er onder meer gebruik gemaakt van een bubbelindeling met tijdssloten. Het werken met
tijdsloten kent als doel om een geleidelijke en gecontroleerde instoom te realiseren. Door de populatie op te
delen in bubbels is inzichtelijk gemaakt hoe de bezoekersdynamiek zich ontwikkelt als men gevraagd wordt zich
aan vooraf beschreven en gecommuniceerde richtlijnen houden. De inrichting van de bubbels en het toebedelen
van tijdsloten zijn tot stand gekomen door intensieve samenwerking tussen diverse betrokken partijen.
Om een geleidelijke instroom te realiseren is er gekozen om gebruik te maken van diverse tijdsloten. In Figuur 6
zijn de tijdsloten voor het congres in het Beatrix Theater weergegeven.

Figuur 6. Tijdssloten congres en theatervoorstelling
Om diverse maatregelen te kunnen toepassen en de impact van deze maatregelen te kunnen onderzoeken is het
publiek opgedeeld in bubbels. In Figuur 7 zijn de diverse bubbels van het evenement in het Beatrix Theater
weergegeven.

Figuur 7. Bubbels congres en theatervoorstelling

8

5. Resultaten
De resultaten van het onderzoek tijdens de pilot evenementen worden in het huidige hoofdstuk besproken. In
Tabel 1 is per evenement de daadwerkelijke bezoekersaantallen per bubbel en hun gemiddelde verblijfsduur
weergegeven. Drie verschillende scenario's zijn onderzocht;
A. Bezoekers hielden per tweetal een tweetal stoelen afstand gedurende de voorstelling en kregen
voorafgaande aan de show een borrelbox mee welke zij gedurende de pauze op de zitplaats konden
nuttigen.
B. Bezoekers zaten zij-aan-zij gedurende de voorstelling en hadden de gelegenheid om op een reguliere
wijze gebruik te maken van de horeca.
C. Bezoekers hielden per tweetal een tweetal stoelen afstand gedurende de voorstelling en hadden de
gelegenheid om op een reguliere wijze gebruik te maken van de horeca.
Vanwege de aard van het zakelijke congres is hier gekozen alleen scenario C te onderzoeken.
Tabel 1. Aantal deelnemers en interventies per type I pilot evenement

Wanneer kritieke contacten met een cumulatieve duur van meer dan 15 minuten binnen 1,5 meter worden geteld
(zoals gedefineerd in het standaard bron- en contactonderzoek (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport, 2021)), dan levert dit per bubbel de resultaten op zoals weergeven in Tabel 2.
Tabel 2. Gemiddeld aantal unieke contacten (langer dan 15 minuten binnen 1,5 meter) per interventie

Zoals verwacht levert het scenario waarbij er geen tussenruimte wordt gehouden de meeste kritieke contacten
op. Opvallend is dat het gemiddeld aantal contacten tussen bubbels die beide tussenruimte hadden maar een
andere vorm van horeca, geen verschil in kritieke contacten oplevert. Dit beeld word ondersteund door de video
analyse (Figuur 8) waaruit blijkt dat bezoekers gedurende de pauzes natuurlijke afstand van elkaar houden.

9

Figuur 8. Video analyse (theatervoorstelling)
Bij beide pilots is de instroom van de bezoekers verpreid door middel van drie aankomsttijdsloten van 20 tot 25
minuten, zoals eerder al weergeven in Figuur 6. Bij de eerste pilot, het congres, werd er voor aanvang van het
evenement een buffet beschikbaar gesteld welke bezoekers in de lobby konden nuttigen. De zaal werd 10
minuten voor aanvang van het programma geopend. Gedurende de pauze en na afloop van het evenement
waren de horeca faciliteiten geopend. Het betrof een evenement met een groot aantal branchegenoten, die
elkaar ter plaatse actief hebben opgezocht. Bij de tweede pilot, de theatervoorstelling, werden bezoekers na
aankomst verzocht om zich naar de zaal te begeven. De horecafaciliteiten waren zowel voor als na de voorstelling
gesloten. Figuur 9 en Figuur 10 geven het totaal aantal contacten over tijd weer gedurende de twee evenementen.

Figuur 10. Totaal aantal contacten over tijd (congres)

Figuur 9. Totaal aantal contacten over tijd
(theatervoorstelling)

Er zijn hoge aantallen contacten onder de 1,5 meter waargenomen gedurende de in- en uitstroom van de zaal
tijdens het congres. Echter duurde maar een aantal van deze contacten langer dan 15 minuten. Het entreeproces
gedurende de theatervoorstelling resulteerde in een sterke reductie van het aantal contacten gedurende de
instroom van de zaal. In Figuur 12 en Figuur 11 zijn de contacten over tijd uitgesplitst per contactcategorie, welke
zijn toegelicht in Tabel 3.

10

Figuur 12. Totaal aantal contacten over tijd per contact
categorie (congres)

Figuur 11. Totaal aantal contacten over tijd per contact
categorie (theatervoorstelling)

Tabel 3. Contact categorieën
Contact
categorieën
<10 sec
10 sec – 1 min
1-5 min
5-10 min
10-15 min
>15 min

<1,5 m

1,5 – 10 m

n.v.t.
1
2
3
4
5

n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
6

Compliance
Naast onderzoek over bezoekersdynamiek is er onderzoek gedaan naar de naleving van het gebruik van
persoonlijke beschermingsmiddelen en placering. Bezoekers werden verzocht gedurende de evenementen in
zowel de verblijfs- als bewegingsfases een mondneusmasker te dragen. De algehele naleving gedurende de
verblijfsfases was hoog, zo’n 95%. De naleving in bewegende fases lag aanzienlijk lager, wat mede verklaart kan
worden door de mogelijkheid om gebruik te maken van de horecafaciliteiten. Voor gedetailleerde informatie, zie
bijlage 1-a en 1-b.
Bubbelscheiding
Gedurende het onderzoek is ook de haalbaarheid van fysieke bubbelscheiding getest. Door het fysiek scheiden
van grote groepen bezoekers in kleinere sub groepen vermindert het aantal mensen wat potentieel risico loopt.
In onderstaand figuur is het contactnetwerk van zowel het congres als de theatervoorstelling gevisualiseerd.
Opmerkelijk is het grote aantal contacten tussen de verschillende bubbels. Nader onderzoek wees uit dat de
afstand tussen de bubbels gedurende de voorstelling in de zaal minder als 1,5 meter was. Daarnaast liepen
bezoekers tijdens de in- en uitstroom vlak langs elkaar, dit zoals weergegeven in Figuur 12 en Figuur 11.

11

Het verloop van het aantal contacten is ook in kaart gebracht door middel van video analyse. Figuur 13
visualiseert het totaal aantal contacten <1,5 meter over tijd. Het verschil in interventies tussen de bubbels van
zowel congres als theater is hierin goed zichtbaar. Zo is te zien dat gedurende het congres de gehele zaal (SL en
SR) leegloopt waar bij theater alleen een gedeelte van SL zich naar de foyer begeeft. Ditzelfde patroon is ook
terug te zien in de foyer camera’s (MB Foyer entry, MB Foyer wardrobe en C Foyer bar). Daarnaast valt het hoge
aantal contacten gedetecteerd op de SR camera gedurende de theater voorstelling op. Deze camera was specifiek
gericht op de bubbel waar bezoekers geen tussenruimte tussen de zitplaatsen hielden wat leidt tot een
aanzienlijk hoger aantal contacten.

Figuur 13. Gemiddeld aantal contacten (<1,5 meter) over tijd per camera (links: congres, rechts: theater)
Daarnaast is het duidelijk zichtbaar dat de garderobe bij het congres tot veel contacten leidt, terwijl het aantal
contacten vervolgens bij de entree minder dan de helft is. Opvallend genoeg waren er nauwelijks contacten bij
de bar.

6. Discussie
Voor dit onderzoek zijn verschillende meetmethoden gebruikt om de dynamiek van bezoekers op een type I
evenement in kaart te brengen. Uit het onderzoek is gebleken dat een bezoeker van een type I pilot evenement
gemiddeld tussen de 4,6 en 6,6 unieke contacten binnen 1,5 meter met een cumulatieve duur van langer dan 15
minuten heeft. Het bezoek aan de foyer in de pauze levert nauwelijks aanvullende kritieke contacten op en het
beperken van horecafaciliteiten (bijvoorbeeld door middel van een borrelbox) maakt geen significant verschil op
het aantal kritieke contacten. Het zitpatroon heeft daarentegen een aanzienlijk effect op het aantal kritieke
contacten.
Het opgedane aantal contacten blijken bij instroom, pauze en uitstroom het hoogst. Het is daarom van belang
om door logistieke en organisatorische maatregelen, zoals bijvoorbeeld door het werken met tijdsloten of het
gebruik van een aangepast instroomproces, de contactduur en aantallen hiervan zo ver mogelijk te reduceren.
De resultaten zoals besproken in dit verslag zijn van toepassing op evenementen van het type I in een setting
met risico reducerende maatregelen. De naleving van de genomen maatregelen was hoog, aanwezig personeel
hoefde gedurende de experimenten minimaal bij te sturen.
Gedurende de experimenten is het doel van 500 deelnemers per evenement niet behaald. De dichtheid van
bezoekers kan een effect hebben op het aantal contacten wat ontstaat gedurende een evenement, dit is echter
geen onderdeel van het gedane onderzoek. Bij de analyse van mondneusmasker compliance moet de
aantekening worden gemaakt dat een gedetailleerde analyse niet altijd mogelijk was in verband met
bijvoorbeelde de positie van de bezoekers ten opzichte van de camera’s of de lichtomstandigheden. In die
gevallen is een indruk weergeven van de compliance.
De verdere implicaties van deze resultaten worden gediscussieerd in het hoofdverslag.

12

7. Bibliografie
RIVM (2020, 22 oktober). De ziekte COVID-19
Geraadpleegd
van
https://www.rivm.nl/coronavirus-covid19/ziekte#:~:text=COVID%2D19%20is%20de%20
ziekte,het%20zo%20in%20de%20lucht.

Crowdprofessionals (z.d.). Risicoanalyses
Geraadpleegd
via
https://www.crowdprofessionals.nl/safety/risico
analyses
Decentrale
regelgevingoverheid
(z.d.).
Risicoprofiel
Geraadpleegd
van
https://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/
images/Groningen%20(Gr)/i44676.pdf
Fieldlab
evenementen
(2020).
evenementen, testopzetten.

Still, G.K. (2014). Introduction to Crowd science.
Londen, Engeland: CRC Press

Fieldlab

Fieldlab Evenementen (2020). Pilots voor ‘LowContact Events’
Fieldlab
Evenementen
(2021).
Onderzoeksproject Fieldlab, De dataverzameling
en monitoring van de bezoekersdynamiek tijdens
“Fieldlab” events
Getz, D. (2007). Event studies: Theory, research
and Policy for planned Events. Oxford, Engeland:
Butterworth-Heinemann
Gijsberts, A. (2008) Capaciteitsplanning van een
evenement met simulatie. Breda, Nederland
IPM. Still, G.K. et al. (2020). Proposing the lower
bounds of area needed for individuals to social
distance across a range of town centre
environments. IPM Working Paper Serie
Olderen, R. & Gerritsen, D. (2017). Het Event als
strategisch marketinginstrument (tweede editie).
Bussum, Nederland: Coutinho
Pines, A. & Maslach, C. (1993). Experiencing
Social Psychology. New York, Amerika: McGrawHill
Rijn,
M.
&
Damme,
D.
(2011).
Evenementenlogistiek. De realisatie van
evenementenconcepten
in
veilige
en
servicegerichte omgevingen. Nederland: MB
Advies & training

13

.

Fieldlab Evenementen fase I, type II: indoor actief
De dataverzameling en monitoring van de bezoekersdynamiek tijdens Fieldlab Evenementen
pilot evenementen
Breda

16 juli 2021

Contents
Voorwoord
1.
Introductie en achtergrond
2.
Het evenement
3.
Het risicoprofiel
3.1 Activiteitenprofiel
3.2 Ruimteprofiel
3.3 Publieksprofiel
4.
Veiligheidsmaatregelen
5.
Resultaten
6.
Discussie
7.
Bibliografie

2
3
4
4
4
5
6
8
9
11
15

1

Voorwoord
Voor u ligt het rapport naar aanleiding van de uitvoering van het onderzoek naar groepsdynamica tijdens de
Fieldlab Evenementen pilot evenementen in fase I.
Dit rapport geeft inzicht in de achtergrond en de bevindingen van het onderzoek in fase I en richt zich specifiek
op
de
uitvoering
van
pilot
evenementen
uit
evenementen
type
II:
indoor
actief.
Het betreft het gevolg en resultaat op het onderzoeksplan van fase I, voor eventueel aanvullende
achtergrondinformatie refereren wij naar het onderzoeksplan.
Ondergetekenden delen met genoegen de bevindingen en wensen u veel leesplezier.
Simon Donders
Justin van de Pas
Iris Kamphorst
Maarten van Rijn
Joep Coolen
Breda

- Onderzoeker
- Docent/Onderzoeker
- Project manager
- Thema manager ‘Evenementenlogistiek’
- Docent/Onderzoeker

16 juli 2021

2

1. Introductie en achtergrond
Fieldlab Evenementen onderzoekt de mogelijkheden om in tijden van Covid-19 verantwoord evenementen te
organiseren, voor een breed publiek en met 100% capaciteit (Fieldlab, 2020). Binnen dit onderzoek definieert
Fieldlab een aantal afzonderlijke bouwstenen die als collectief een fundament zullen bieden voor het opschalen
naar de organisatie van evenementen tegen de volwaardige capaciteit.
Breda University of Applied Science (BUas) is als kennis- en onderwijsinstituut verbonden aan het onderzoek dat
geïnitieerd is vanuit Fieldlab Evenementen. Als onderdeel van BUas participeert Logistics Community Brabant
(zie www.lcb.nu) in de organisatie en uitvoering van een deel van het onderzoek. Het onderzoek zal zich
toeleggen op de bouwstenen; tracking & tracing en bezoekersdynamiek.
De scope binnen dit rapport ligt op de bezoekersdynamiek voor, tijdens en na het evenement en dient als
ondersteunend en onderbouwend aan het eindproduct in de vorm van een onderzoeksrapport. De aanleiding
tot verdieping in deze bouwsteen bezoekersdynamiek ligt in de invloed van de bezoekersdynamiek op het
besmettingsrisico van het Covid-19 virus.
De onderzoeksvragen binnen deze bouwsteen moeten inzicht geven in de mate waarin bezoekers elkaar
tegenkomen. In andere woorden, hoe vaak en hoeveel mensen komen een willekeurige bezoeker tegen.
Daarnaast moet er onderzocht worden als mensen zich binnen 1,5 meter van elkaar bevinden, welke
gedragingen hebben dan een positieve dan wel negatieve invloed op de mogelijke verspreiding van een virus.
Onderzoeksvragen die beantwoord zullen worden binnen deze bouwsteen zijn (onderzoeksproject Fieldlab
Buas,2021):
• Wat is de dynamiek van “contact” tussen bezoekers?
• Wat is de afstand en duur van contacten op minder dan 1,5 meter met mensen buiten het eigen
huishouden?
• Met hoeveel mensen buiten het eigen huishouden komen bezoekers langer dan 15 minuten binnen
1,5 meter in contact?
• Hoeveel contacten hebben bezoekers per fase?
• Welke rol speelt de dynamiek van het evenement in het verspreidingsgevaar?

Doelstelling
Inzicht verschaffen in de groepsdynamiek van de bezoekers aan één van de onderscheiden type evenementen
en deze te voorzien van een goede meetlat en daarnaast patronen in het bezoekersgedrag te kunnen herkennen
en definiëren op basis van gemeten en geobserveerde data.

Afbakening
De focus in deze rapportage ligt op evenement type II: indoor actief. Specifiek betekent dit het onderzoek op het
dance evenement BACKtoLIVE en het popconcert BACKtoLIVE in de Ziggo Dome te Amsterdam.

3

2. Het evenement
Evenement type II: indoor actief kenmerkt zich als een evenement dat zich binnen voor doet en een actief
karakter kent. Bezoekers zijn enthousiast, gezellig en uitbundig en hebben een ‘toegewezen’ zit/staanplaats. Deze
toegewezen zit/staanplaats maakt onderdeel uit van een specifieke bubbel die elk expliciete regels en
maatregelen kent (Pilots voor ‘Low-Contact Events Fieldlab, 2020).
Op zaterdag 6 maart 2021 heeft het eerste type II evenement, geïnitieerd door Fieldlab evenementen, plaats
gevonden. In de Ziggo Dome te Amsterdam vond het dance evenement BACKtoLIVE plaats met een line-up met
Sunnery James & Ryan Marciano, Sam Feldt, Lucas & Steve en Lady Bee. De start van dit dance evenement was
om 15.00u en het einde om 19.00u.
Op zondag 7 maart 2021 heeft het tweede type II evenement, geïnitieerd door Fieldlab evenementen, plaats
gevonden. In de Ziggo Dome te Amsterdam vond het popconcert BACKtoLIVE van Andre Hazes en support plaats.
De start van dit popconcert was om 16.00u en het einde om 19.00u.

3. Het risicoprofiel
Binnen de bouwsteen bezoekersdynamiek ligt de focus op het minimaliseren van het besmettingsrisico tijdens
evenementen. Om het profiel van het evenement in kaart te brengen is onderscheidt gemaakt in factoren die
normaliter een rol spelen bij het analyseren van risico’s op evenementen in een non-covid situatie.
Achtereenvolgens worden het activiteitenprofiel, het ruimteprofiel en het publieksprofiel onderscheiden (Van
den Brand & Abbing, 2003).

3.1 Activiteitenprofiel
Alvorens op activiteitenprofiel in te zoomen is gezocht naar een theoretische kapstok waaraan het begrip
activiteitenprofiel valt op te hangen. Aangezien het onderzoek zich richt op de reis en de activiteiten van de
bezoeker voor, tijdens en na het evenement is gekozen voor de klantreis (customer journey) in een aangepaste
passende variant. Speciale aandacht binnen de klantreis gaat uit naar de ‘touchpoints’. De klantreis wordt in dit
rapport aanvankelijk belicht vanuit logistiek perspectief en uiteindelijk vanuit een risico analyserend perspectief.
Een ‘touchpoint’ is elk moment dat een potentiële klant of klant in contact komt met uw merk - voor, tijdens of
nadat ze iets bij u hebben gekocht (Olderen & Gerritsen, 2017). Omwille van het onderzoeksdoel is deze definitie
omgebouwd tot de volgende op besmetting gebaseerde definitie; een touchpoint is elk moment dat een
bezoeker in contact komt met elkaar, objecten en/of transacties waarbij bezoekers en personeel betrokken zijn voor, tijdens of na het beleven van het evenement. Het contact met elkaar, objecten en/of transacties is
gebaseerd op het feit dat besmetting kan plaats vinden via; persoon op persoon, persoon op objecten, persoon
op transactiemomenten, waarbij processen zijn betrokken (IPM, 2020).
De touchpointanalyse is te koppelen aan de drie pijlers om risico’s te analyseren en minimaliseren, de risicoscan.
De eerste stap als een risicoanalyse wordt uitgevoerd, is namelijk het in kaart brengen van het publieksprofiel
(doelgroep, medewerkers en leveranciers), ruimteprofiel (bereikbaarheid en toegankelijkheid) en
activiteitenprofiel (activiteiten en processen). Het is conditioneel om informatie te verzamelen rondom deze drie
pijlers om op deze wijze de omgeving, het publiek en de activiteiten in kaart te brengen, om vervolgens op
omstandigheden te kunnen anticiperen.
Indicatoren die hierbij van invloed zijn en speciale aandacht verdienen zijn de locatie, de duur en de ernst van
het contact (Still, 2020).;
• Locatie: de risico’s gericht op een specifieke locatie.
• Duur: de risico’s die gedurende een bepaalde tijd kan ontstaan

4

• Ernst: risico’s (hoog/laag) op bepaalde tijdstippen
De Rijksoverheid stelt dat 15 minuten contact de richtlijn is om het virus over te dragen, met daarbij het gegeven
dat de afstand tussen beiden, binnen dit tijdsbestek, minder dan 1,5 meter betrof.
Vanuit bovenstaande indicatoren valt te concluderen dat verdere verdieping in processen en activiteiten binnen
de klantreis wenselijk is.
Het gepresenteerde activiteitenprofiel in Figuur 1 is tot stand gekomen via een brainstormsessie met diverse
betrokkenen (Kamphorst, Donders, Coolen, Rijn, & Pas, 2020). Het betreft de processen op het evenement
waarbij bezoekers samenkomen en waar mogelijk besmettingsgevaar op kan treden. Hierbij komen bezoekers
met elkaar in contact op een bepaalde locatie, voor een bepaalde duur en tegen een zeker risico. Door risico’s te
lokaliseren, te beschrijven en te analyseren kunnen processen worden geoptimaliseerd en hierdoor kan de
risicoverspreiding geminimaliseerd worden.

Figuur 1. Het activiteitenprofiel

3.2 Ruimteprofiel
Het ene evenement is het andere niet. Het is daarom zinvol om bij het indelen van evenementen ook algemene
kenmerken te gebruiken. Van Rijn en van Damme (2011) beschrijven naast de door Fieldlab benoemde
kenmerken een aantal algemene kenmerken gerelateerd aan evenementen. Deze algemene kenmerken (Figuur
2) geven richting aan de verwachtingen ten aanzien van de dynamiek van de bezoekers aan evenementen.

Figuur 2. Het ruimteprofiel

5

De Ziggo Dome te Amsterdam biedt plaats aan 17.000 toeschouwers in een reguliere situatie. Voor deze
gelegenheid zijn 1.500 kaarten beschikbaar gesteld, dit komt neer op een bezettingsgraad van 9%.
Voorafgaand aan de evenementen zijn er duidelijke en strikte richtlijnen opgesteld voor alle direct betrokkenen.
De voornaamste conditie om deel te nemen aan het evenement, is de mogelijkheid tot het overleggen van een
negatieve PCR-testuitslag bij de entree van de evenementenlocatie. Deze test dient binnen 48 uur voor toegang
te zijn afgenomen bij één van de aangesloten testlocaties. Los van deze conditie zijn er extra voorwaarden
gecommuniceerd door middel van een ontwikkelde app. Zo gelden buiten de Ziggo Dome voor alle betrokkenen
de RIVM-richtlijnen en gelden binnen de Ziggo Dome bubbel specifieke maatregelen en restricties.

3.3 Publieksprofiel
Het evenement kan niet zonder publiek en de dynamiek van de bezoeker is de essentie van het experiment,
vandaar dat de definitie van publiek niet mag ontbreken. Het publiek van evenementen kan een reeks groepen
omvatten die betrokken zijn bij de evenementervaring, waaronder betalende klanten, gasten, deelnemers,
mediapubliek, televisiekijkers op afstand, artiesten, producenten, V.I.P.'s, ambtenaren en toezichthouders,
sponsors, leveranciers, vrijwilligers, betaald personeel, media en het publiek (Getz, 2007).
Binnen dit experiment ligt de focus op de bezoeker van het dance evenement of het concert. Deze bezoeker
maakt onderdeel uit van het onderzoek en is dus toebedeeld is aan een bubbel.
Het is essentieel om te weten welke eigenschappen het publiek van een specifiek evenement heeft, om hier op
te kunnen anticiperen. Het publiek is onlosmakelijk verbonden aan gedrag.
Alvorens op gedrag en stemming in te zoomen wordt het type publiek aangehaald. Naast het onderscheidt in
publiek worden er sociale kenmerken van publiek geduid. Publiek laat specifiek gedrag zien, maar is moeilijk te
duiden en laat zich niet gemakkelijk in hokjes plaatsen. Het gedrag van menigten kan als volgt worden geduid
(Still, 2013);

Figuur 3. Typen en eigenschappen van menigtes
Onderstaande kenmerken van gedrag zijn in meerdere of mindere mate, in de verschillende fases van het
evenement, op de bezoeker van beide evenementen van toepassing:

6

Figuur 4. Type menigte dance evenement en popconcert
Tenslotte heeft de stemming van het publiek invloed op hoe men zich gedraagt tijdens het evenement. Het geeft
richting aan het besmettingsrisico, omdat het aangeeft of men passief, actief of energiek bij het evenement
betrokken is. In het model van Pines & Maslach (1993) maakt men onderscheidt tussen praten, fysieke beweging,
fysiek contact, participatie en ontvankelijkheid voor sturing. Deze indicatoren van stemmingen linken direct met
de riscofactoren van besmetting, namelijk locatie, duur en ernst (IPM, 2020).
Op de evenementbezoeker in de setting van het evenement is gedurende de instroom en uitstroom actief van
toepassing. Tijdens de bewegingsfase en het optreden is zelfs energiek van toepassing.

Figuur 5. Stemmingen

7

4. Veiligheidsmaatregelen
Het evenement heeft plaats gevonden in een beschermde en gecontroleerde omgeving. Om deze omgeving te
kunnen realiseren is er onder meer gebruik gemaakt van een bubbelindeling met tijdssloten. Het werken met
tijdsloten kent als doel om een geleidelijke en gecontroleerde instoom te realiseren. Door de populatie op te
delen in bubbels is inzichtelijk gemaakt hoe de bezoekersdynamiek zich ontwikkelt als men gevraagd wordt zich
aan vooraf beschreven en gecommuniceerde richtlijnen houden. De inrichting van de bubbels en het toebedelen
van tijdsloten zijn tot stand gekomen door intensieve samenwerking tussen diverse betrokken partijen.
Om een geleidelijke instroom te realiseren is er gekozen om gebruik te maken van diverse tijdsloten. In Figuur 6
zijn de tijdsloten voor de evenementen in de Ziggo Dome weergegeven. Hierbij is geredeneerd vanuit de
maximale procestijd voor entreestations (10 sec), op basis waarvan er 250 personen binnen een kwartier via drie
10 𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠 ×250 𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝

entreepoorten binnen kunnen stromen (

60 𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠𝑠 ×3 𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝𝑝

≈ 14 𝑚𝑚𝑚𝑚𝑚𝑚𝑚𝑚𝑚𝑚𝑚𝑚𝑚𝑚). In verband met alle techniek en

nieuwigheden is er een foutmarge ingerekend en zijn de tijdsloten 30 minuten gemaakt.

Figuur 6. Tijdsloten
Om diverse maatregelen te kunnen toepassen en de impact van deze maatregelen te kunnen onderzoeken is het
publiek opgedeeld in bubbels. In Figuur 7 zijn de diverse bubbels van het evenement in Ziggo Dome
weergegeven.

Figuur 7. Bubbels

8

5. Resultaten
De resultaten van het onderzoek tijdens de pilot evenementen worden in het huidige hoofdstuk besproken. In
Tabel 1 is per evenement de daadwerkelijke bezoekersaantallen per bubbel en hun verblijfsduur weergegeven.

Tabel 1. Aantal deelnemers en interventies per type II pilot evenement
Het dance evenement heeft 1201 bezoekers gehad, wat neerkomt op 95% van het verwachtte aantal bezoekers
op basis van het verkochte aantal kaarten. Voor het concert is dit respectievelijk 94% op basis van de 1165
bezoekers. Voor beide evenement geldt dat het percentage no-show redelijk uniform verdeeld is over de bubbels.
De oppervlakte per bubbel is in combinatie met de industriestandaard (3 personen/m2) gebruikt om de capaciteit
per bubbel te berekenen. De daadwerkelijke bezoekersaantallen zijn vervolgens gebruikt om de daadwerkelijke
bezettingsgraad, o.b.v. dichtheid, te berekenen. Twee verschillende scenario’s zijn onderzocht onder
verschillende bezettingsgraden;
A. Bezoekers hadden een vrije keuze waar zij gingen staan of zitten in hun aangewezen bubbel
B. Bezoekers werden verzocht tijdens verblijfsfases op één plaats te blijven; danwel door een
gemarkeerde stip op de dansvloer, of door geplaceerde zitplaatsen.
Wanneer kritieke contacten met een cumulatieve duur van meer dan 15 minuten binnen 1,5 meter worden geteld
(zoals gedefineerd in het standaard bron- en contactonderzoek (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport, 2021), levert dit per bubbel de volgende resultaten op.
Tabel 2. Gemiddeld aantal unieke contacten (langer dan 15 minuten binnen 1,5 meter) per interventie

De bubbels met de hoogste bezettingsgraad leveren ook de hoogste aantal unieke contacten op binnen de 1,5
meter. In de staande situatie verschilt het feit dat mensen geplaceerd worden aan de hand van stippen op de

9

vloer niet betekenisvol van de vrije keus bij een gelijke bezettingsgraad. De zittende situaties leveren voor beide
evenementen het laagste aantal unieke contacten op.
Figuur 8 en Figuur 9 geven het totaal aantal contacten over tijd weer gedurende de twee evenementen. Vanuit
het totaal aantal contacten per tijdseenheid is goed het verschil in dynamiek tussen de type evenementen te
onderscheiden. Gedurende het dance evenement is er een stijgende lijn in het aantal contacten waar te nemen,
terwijl er bij het concert meer variatie zichtbaar is. De variaties in aantal contacten zijn meestal direct terug te
leiden naar specifieke gebeurtenissen zoals change-overs of interactie met het publiek door de artiest.

Figuur 8. Totaal aantal contacten over tijd (dance
evenement)

Figuur 9. Totaal aantal contacten over tijd (concert)

In Figuur 10 en Figuur 11 zijn de contacten over tijd uitgesplitst per contactcategorie, welke zijn toegelicht in Tabel
3. De instroom van de bezoekers was verdeeld over 3 tijdsloten waarin per tijdslot 2 bubbels via gescheiden
ingangen binnenkwamen. Ook de uitstroom is gereguleerd verlopen, al waren de mogelijkheden hier beperkter,
daar bezoekers na afloop van het evenement graag zo snel mogelijk het pand willen verlaten. De piek in contacten
tijdens uitstroom is dan ook deels te verklaren door het vasthouden van bubbels tijdens de uitstroom.

Figuur 11. Totaal aantal contacten over tijd per contact
categorie (dance evenement)

Figuur 10. Totaal aantal contacten over tijd per contact
categorie (concert)

10

Tabel 3. Contactcategorieen
Contact
categorieën
<10 sec
10 sec – 1 min
1-5 min
5-10 min
10-15 min
>15 min

<1,5 m
n.v.t.
1
2
3
4
5

1,5 – 10
m
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
6

Bubbelscheiding
Tijdens de pilot evenementen in type II is er ook onderzocht of fysieke scheiding tussen verschillende bubbels
haalbaar was. Door de gehele populatie van bezoekers te verdelen in kleinere, fysiek gescheiden, subgroepen
wordt het maximale aantal besmettingen wanneer er iemand binnen een van deze subgroepen besmettelijk blijkt
te zijn verlaagd. De resulterende contactnetwerken zijn gevisualiseerd in Figuur 12 en Figuur 13. Vanuit het feit
dat er geen contacten worden gevisualiseerd tussen de bubbels (aangegeven door de verschillende kleuren) blijkt
dat er geen contacten zijn geweest tussen bezoekers van verschillende bubbels.

Figuur 13. Contactnetwerk dance
evenement

Figuur 12. Contactnetwerk concert

Compliance
Een overzicht van de bezoekers in verschillende bubbels met verschillende bezettingsgraden op de dansvloer is
weergeven in Figuur 14 en Figuur 15. Gedurende het evenement gaan bezoekers dichter op elkaar staan en wordt
er minder gebruik gemaakt van de beschikbare ruimte en stippen.

Figuur 15. Verdeling bezoekers over dansvloer (begin show)

Figuur 15. Verdeling bezoekers over dansvloer (vlak voor einde show)

Bij de type II evenementen is de compliance mondneusmasker en/of placering slecht tot zeer slecht te noemen.
Tijdens de instroom naar de podia was compliance nog ruim voldoende, echter zodra de podia werden bereikt
en er gebruik van de horeca gemaakt kon worden valt compliance terug naar nagenoeg 0%.

11

Videoanalyse
Daarnaast is het verloop van de evenementen in kaart gebracht door middel van video analyse.
Het aantal mensen en het aantal contacten binnen 1,5 meter tijdens de instroom bij de entree area’s zijn
weergeven in Figuur 16 en Figuur 17. De aankomsttijdsloten bleken effectief, waardoor de instroom geleidelijk
verliep. Elk tijdslot had zijn eigen rij op het voorplein, en zodra deze werden toegelaten is het dal in het aantal
contacten op het voorplein direct zichtbaar. In de entreehal was het aantal contacten ten opzichte van het aantal
personen erg hoog. De camera op deze area overzag het gehele instroomproces vanaf binnenkomst;
ticketcontrole, Coronacheck tot en met het uitdelen van de tags. Hoewel er dus een duidelijke spreiding in
aankomst was, ontstonden er echter dus nog steeds een hoog aantal contacten in de entreehal. Dit kan mede
verklaard worden door de vele entreeproces stappen en bijbehorend personeel.

Figuur 16. Aantal mensen (links) en aantal contacten (<1,5 meter) (rechts) bij entree tijdens instroom (dance)

Figuur 17. Aantal mensen (links) en aantal contacten (<1,5 meter) (rechts) bij entree tijdens instroom (concert)
Het aantal mensen en het aantal contacten binnen 1,5 meter bij de ingang per bubbel zijn weergeven in Figuur
18 en Figuur 19. Opvallend hierbij zijn de grote pieken bij de ingang voor bubbel 1 en 2 voorafgaand aan het
concert. Bij beide pilots zijn er nauwelijks tot geen contacten bij de ingang van bubbel 3, 4 en 6. De contacten bij
het concert bij de ingangen van bubbel 1 en 2 zijn te verklaren door de rij die ontstond als gevolg van de
(tijdelijke) garderobe direct om de hoek na de ingang in de zaal. De pieken bij ingang bubbel 5 zijn ook gevolg
van een rij, ditmaal voor de bar, waar bezoekers relatief veel afstand hielden, wat vervolgens resulteerde in een
lange rij.

Figuur 18. Aantal mensen (links) en aantal contacten (<1,5 meter) (rechts) bij de ingang per bubbel (dance)

12

Figuur 19. Aantal mensen (links) en aantal contacten (<1,5 meter) (rechts) bij de ingang per bubbel (concert)
Het aantal mensen en het aantal contacten binnen 1,5 meter in de barzones is gevisualiseerd in Figuur 20 en
Figuur 21. De pieken in contacten tijdens de uitstroom (rond 19.00) bij bubbel 1 en 2 zijn het gevolg van het
reguleren van de gehele uitstroom met als doel deze geleidelijk te laten verlopen. De bubbels zijn op volgorde
van instroom ook uitgestroomd; first in, last out.

Figuur 20. Aantal mensen (links) en aantal contacten (<1,5 meter) (rechts) bij barzones (dance)

Figuur 21. Aantal mensen (links) en aantal contacten (<1,5 meter) (rechts) bij barzones (concert)

13

6. Discussie
Een bezoeker van een type II pilot evenement heeft gemiddeld tussen de 4 en 14 (zittend) en 8 en 57 (staand)
unieke contacten binnen 1,5 meter met een cumulatieve duur van langer dan 15 minuten. Het blijkt dat de
bezettingsgraad aanzienlijk effect heeft op het aantal kritieke contacten in staande setting. In de staande situatie
verschilt het feit dat mensen geplaceerd worden aan de hand van stippen op de vloer niet betekenisvol van de
vrije keus bij een gelijke bezettingsgraad. Een minder dynamisch zittend scenario levert het minste aantal kritieke
contacten op. Programmering en type evenement lijkt een relatief groot effect te hebben op het aantal kritieke
contacten wat een bezoeker opdoet gedurende zijn verblijf aan het evenement.
Placering van lockers blijkt uit de video analyse van cruciaal belang van de doorstroom. Het gefaseerd laten
uitstromen van bubbels leidt tot een hoger aantal contacten, echter weegt het belang van de fysieke scheiding
tussen bubbels hier zwaarder.
De resultaten zoals besproken in dit verslag zijn van toepassing op evenementen van het type II in een setting
met risico reducerende maatregelen. De naleving van de genomen maatregelen was wisselend gedurende de
evenementen. Gedurende de pilots is het doel van 1300 deelnemers per evenement niet behaald. De dichtheid
van bezoekers kan een effect hebben op het aantal contacten wat ontstaat gedurende een evenement,
gedurende de analyse is er rekening gehouden met een lager als verwachtte bezettingsgraad per bubbel. Bij de
analyse van mondneusmasker compliance moet de aantekening worden gemaakt dat een gedetailleerde analyse
niet altijd mogelijk was in verband met bijvoorbeeld de positie van de bezoekers ten opzichte van de camera’s of
de lichtomstandigheden. In die gevallen is een indruk weergeven van de compliance.
De verdere implicaties van deze resultaten worden gediscussieerd in het hoofdverslag.

14

7. Bibliografie
Crowdprofessionals (z.d.). Risicoanalyses
Geraadpleegd
via
https://www.crowdprofessionals.nl/safety/risico
analyses

Geraadpleegd
van
https://www.rivm.nl/coronavirus-covid19/ziekte#:~:text=COVID%2D19%20is%20de%20
ziekte,het%20zo%20in%20de%20lucht.

Decentrale
regelgevingoverheid
(z.d.).
Risicoprofiel
Geraadpleegd
van
https://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/
images/Groningen%20(Gr)/i44676.pdf

Still, G.K. (2014). Introduction to Crowd science.
Londen, Engeland: CRC Press

Fieldlab
evenementen
(2020).
evenementen, testopzetten.

Fieldlab

Fieldlab Evenementen (2020). Pilots voor ‘LowContact Events’
Fieldlab
Evenementen
(2021).
Onderzoeksproject Fieldlab, De dataverzameling
en monitoring van de bezoekersdynamiek tijdens
“Fieldlab” events
Getz, D. (2007). Event studies: Theory, research
and Policy for planned Events. Oxford, Engeland:
Butterworth-Heinemann
Gijsberts, A. (2008) Capaciteitsplanning van een
evenement met simulatie. Breda, Nederland
IPM. Still, G.K. et al. (2020). Proposing the lower
bounds of area needed for individuals to social
distance across a range of town centre
environments. IPM Working Paper Serie
Olderen, R. & Gerritsen, D. (2017). Het Event als
strategisch marketinginstrument (tweede editie).
Bussum, Nederland: Coutinho
Pines, A. & Maslach, C. (1993). Experiencing
Social Psychology. New York, Amerika: McGrawHill
Rijn,
M.
&
Damme,
D.
(2011).
Evenementenlogistiek. De realisatie van
evenementenconcepten
in
veilige
en
servicegerichte omgevingen. Nederland: MB
Advies & training
RIVM (2020, 22 oktober). De ziekte COVID-19

15

.

Onderzoeksproject Fieldlab type III: outdoor passief
De dataverzameling en monitoring van de bezoekersdynamiek tijdens Fieldlab Evenementen
pilot evenementen
Breda

16 juli 2021

Contents
Voorwoord
1.
Introductie en achtergrond
2.
Het evenement
3.
Het risicoprofiel
2.1. Activiteitenprofiel
2.2 Ruimteprofiel
2.3 Publieksprofiel
4.
Veiligheidsmaatregelen
5.
Resultaten
6.
Discussie
7.
Bibliografie

2
3
4
4
4
5
6
8
9
12
13

1

Voorwoord
Voor u ligt het rapport naar aanleiding van de uitvoering van het onderzoek naar groepsdynamica tijdens de
Fieldlab Evenementen pilot evenementen in fase I.
Dit rapport geeft inzicht in de achtergrond en de bevindingen van het onderzoek in fase I en richt zich specifiek
op
de
uitvoering
van
pilot
evenementen
uit
evenementen
type
III:
outdoor
actief.
Het betreft het gevolg en resultaat op het onderzoeksplan van fase I, voor eventueel aanvullende
achtergrondinformatie refereren wij naar het onderzoeksplan.
Ondergetekenden delen met genoegen de bevindingen en wensen u veel leesplezier.
Simon Donders
Justin van de Pas
Iris Kamphorst
Maarten van Rijn
Joep Coolen
Breda

- Onderzoeker
- Docent/Onderzoeker
- Project manager
- Thema manager ‘Evenementenlogistiek’
- Docent/Onderzoeker

16 juli 2021

2

1. Introductie en achtergrond
Fieldlab Evenementen onderzoekt de mogelijkheden om in tijden van Covid-19 verantwoord evenementen te
organiseren, voor een breed publiek en met 100% capaciteit (Fieldlab, 2020). Binnen dit onderzoek definieert
Fieldlab een aantal afzonderlijke bouwstenen die als collectief een fundament zullen bieden voor het opschalen
naar de organisatie van evenementen tegen de volwaardige capaciteit.
Breda University of Applied Science (BUas) is als kennis- en onderwijsinstituut verbonden aan het onderzoek dat
geïnitieerd is vanuit Fieldlab Evenementen. Als onderdeel van BUas participeert Logistics Community Brabant
(zie www.lcb.nu) in de organisatie en uitvoering van een deel van het onderzoek. Het onderzoek zal zich
toeleggen op de bouwstenen; tracking & tracing en bezoekersdynamiek.
De scope binnen dit rapport ligt op de bezoekersdynamiek voor, tijdens en na het evenement en dient als
ondersteunend en onderbouwend aan het eindproduct in de vorm van een onderzoeksrapport. De aanleiding
tot verdieping in deze bouwsteen bezoekersdynamiek ligt in de invloed van de bezoekersdynamiek op het
besmettingsrisico van het Covid-19 virus.
De onderzoeksvragen binnen deze bouwsteen moeten inzicht geven in de mate waarin bezoekers elkaar
tegenkomen. In andere woorden, hoe vaak en hoeveel mensen komen een willekeurige bezoeker tegen.
Daarnaast moet er onderzocht worden als mensen zich binnen 1,5 meter van elkaar bevinden, welke
gedragingen hebben dan een positieve dan wel negatieve invloed op de mogelijke verspreiding van een virus.
Onderzoeksvragen die beantwoord zullen worden binnen deze bouwsteen zijn (onderzoeksproject Fieldlab
Buas,2021):
• Wat is de dynamiek van “contact” tussen bezoekers?
• Wat is de afstand en duur van contacten op minder dan 1,5 meter met mensen buiten het eigen
huishouden?
• Met hoeveel mensen buiten het eigen huishouden komen bezoekers langer dan 15 minuten binnen 1,5
meter in contact?
• Hoeveel contacten hebben bezoekers per fase?
• Welke rol speelt de dynamiek van het evenement in het verspreidingsgevaar?

Doelstelling
Inzicht verschaffen in de groepsdynamiek van de bezoekers aan één van de onderscheiden type evenementen
en deze te voorzien van een goede meetlat en daarnaast patronen in het bezoekersgedrag te kunnen herkennen
en definiëren op basis van gemeten en geobserveerde data.

Afbakening
De focus in deze rapportage ligt op evenement type III: outdoor actief. Specifiek betekent dit het onderzoek op
een drietal voetbalwedstrijden. De eerste twee betreffen de betaald voetbalwedstrijden N.E.C. - De Graafschap
en Almere City FC - Cambuur Leeuwarden.

3

2. Het evenement
Evenement type III: outdoor actief kenmerkt zich als een evenement dat zich buiten voor doet en een actief
karakter kent. Bezoekers zijn enthousiast, gezellig en uitbundig en hebben een ‘toegewezen’ zit/staanplaats. Deze
toegewezen zit/staanplaats maakt onderdeel uit van een specifieke bubbel die elk expliciete regels en
maatregelen kent (Pilots voor ‘Low-Contact Events Fieldlab, 2020).
Op zondag 21 februari 2021 heeft het eerste type III evenement, geïnitieerd door Fieldlab evenementen, plaats
gevonden. De betaald voetbalorganisaties N.E.C. en de Graafschap namen het tegen elkaar op in de Keuken
Kampioen divisie te Nijmegen in het Goffertpark Stadion. Het startsignaal voor de wedstrijd klonk om 12.15u en
het eindsignaal om 14.00u.
Op zondag 28 februari 2021 heeft het tweede type III evenement, geïnitieerd door Fieldlab evenementen, plaats
gevonden. De betaald voetbalorganisaties Almere City FC en Cambuur Leeuwarden namen het tegen elkaar op
in de Keuken Kampioen divisie te Almere in het Yanmar Stadion. Het startsignaal voor de wedstrijd klonk om
12.15u en het eindsignaal om 14.00u.

3. Het risicoprofiel
Binnen de bouwsteen bezoekersdynamiek ligt de focus op het minimaliseren van het besmettingsrisico tijdens
evenementen. Om het profiel van het evenement in kaart te brengen is onderscheidt gemaakt in factoren die
normaliter een rol spelen bij het analyseren van risico’s op evenementen in een non-covid situatie.
Achtereenvolgens worden het activiteitenprofiel, het ruimteprofiel en het publieksprofiel onderscheiden (Van
den Brand & Abbing, 2003).

2.1. Activiteitenprofiel
Alvorens op activiteitenprofiel in te zoomen is gezocht naar een theoretische kapstok waaraan het begrip
activiteitenprofiel valt op te hangen. Aangezien het onderzoek zich richt op de reis en de activiteiten van de
bezoeker voor, tijdens en na het evenement is gekozen voor de klantreis (customer journey) in een aangepaste
passende variant. Speciale aandacht binnen de klantreis gaat uit naar de ‘touchpoints’. De klantreis wordt in dit
rapport aanvankelijk belicht vanuit logistiek perspectief en uiteindelijk vanuit een risico analyserend perspectief.
Een ‘touchpoint’ is elk moment dat een potentiële klant of klant in contact komt met uw merk - voor, tijdens of
nadat ze iets bij u hebben gekocht (Olderen & Gerritsen, 2017). Omwille van het onderzoeksdoel is deze definitie
omgebouwd tot de volgende op besmetting gebaseerde definitie; een touchpoint is elk moment dat een
bezoeker in contact komt met elkaar, objecten en/of transacties waarbij bezoekers en personeel betrokken zijn voor, tijdens of na het beleven van het evenement. Het contact met elkaar, objecten en/of transacties is
gebaseerd op het feit dat besmetting kan plaats vinden via; persoon op persoon, persoon op objecten, persoon
op transactiemomenten, waarbij processen zijn betrokken (IPM, 2020).
De touchpointanalyse is te koppelen aan de drie pijlers om risico’s te analyseren en minimaliseren, de risicoscan.
De eerste stap als een risicoanalyse wordt uitgevoerd, is namelijk het in kaart brengen van het publieksprofiel
(doelgroep, medewerkers en leveranciers), ruimteprofiel (bereikbaarheid en toegankelijkheid) en
activiteitenprofiel (activiteiten en processen). Het is conditioneel om informatie te verzamelen rondom deze drie
pijlers om op deze wijze de omgeving, het publiek en de activiteiten in kaart te brengen, om vervolgens op
omstandigheden te kunnen anticiperen.
Indicatoren die hierbij van invloed zijn en speciale aandacht verdienen zijn de locatie, de duur en de ernst van
het contact (Still, 2020).;
• Locatie: de risico’s gericht op een specifieke locatie.

4

• Duur: de risico’s die gedurende een bepaalde tijd kan ontstaan
• Ernst: risico’s (hoog/laag) op bepaalde tijdstippen
De Rijksoverheid stelt dat 15 minuten contact de richtlijn is om het virus over te dragen, met daarbij het gegeven
dat de afstand tussen beiden, binnen dit tijdsbestek, minder dan 1,5 meter betrof.
Vanuit bovenstaande indicatoren valt te concluderen dat verdere verdieping in processen en activiteiten binnen
de klantreis wenselijk is.
Het gepresenteerde activiteitenprofiel in Figuur 1 is tot stand gekomen via een brainstormsessie met diverse
betrokkenen (Kamphorst, Donders, Coolen, Rijn, & Pas, 2020). Het betreft de processen op het evenement
waarbij bezoekers samenkomen en waar mogelijk besmettingsgevaar op kan treden. Hierbij komen bezoekers
met elkaar in contact op een bepaalde locatie, voor een bepaalde duur en tegen een zeker risico. Door risico’s te
lokaliseren, te beschrijven en te analyseren kunnen processen worden geoptimaliseerd en hierdoor kan de
risicoverspreiding geminimaliseerd worden.

Figuur 1. Het activiteitenprofiel

2.2 Ruimteprofiel
Het ene evenement is het andere niet. Het is daarom zinvol om bij het indelen van evenementen ook algemene
kenmerken te gebruiken. Van Rijn en van Damme (2011) beschrijven naast de door Fieldlab benoemde
kenmerken een aantal algemene kenmerken gerelateerd aan evenementen. Deze algemene kenmerken (Figuur
1) geven richting aan de verwachtingen ten aanzien van de dynamiek van de bezoekers aan evenementen.

Figuur 2. Het ruimteprofiel

5

Het Goffertpark stadion, de thuisbasis van N.E.C. biedt plaats aan 12.500 toeschouwers in een normale situatie.
Voor deze gelegenheid zijn 1.500 kaarten beschikbaar gesteld, dit komt neer op een bezettingsgraad van 12%.
Het Yanmar stadion, de thuisbasis van Almere City FC. biedt plaats aan 4.501 toeschouwers in een
normale situatie. Voor deze gelegenheid zijn 1.500 kaarten beschikbaar gesteld, dit komt neer op een
bezettingsgraad van 33%.
Voorafgaand aan de evenementen zijn er duidelijke en strikte richtlijnen opgesteld voor alle direct betrokkenen.
De voornaamste conditie om deel te nemen aan het evenement, is de mogelijkheid tot het overleggen van een
negatieve PCR-testuitslag bij de entree van de evenementenlocatie. Deze test dient binnen 48 uur voor toegang
te zijn afgenomen bij één van de aangesloten testlocaties. Los van deze conditie zijn er extra voorwaarden
gecommuniceerd door middel van een ontwikkelde app. Zo gelden buiten het stadion voor alle betrokkenen
de RIVM-richtlijnen en gelden binnen het stadion bubbel specifieke maatregelen en restricties.

2.3 Publieksprofiel
Het evenement kan niet zonder publiek en de dynamiek van de bezoeker is de essentie van het experiment,
vandaar dat de definitie van publiek niet mag ontbreken. Het publiek van evenementen kan een reeks groepen
omvatten die betrokken zijn bij de evenementervaring, waaronder betalende klanten, gasten, deelnemers,
mediapubliek, televisiekijkers op afstand, artiesten, producenten, V.I.P.'s, ambtenaren en toezichthouders,
sponsors, leveranciers, vrijwilligers, betaald personeel, media en het publiek (Getz, 2007).
Binnen dit experiment ligt de focus op de bezoeker aan één van de voetbalwedstrijden. Deze bezoeker maakt
onderdeel uit van het onderzoek en is dus toebedeeld aan een bubbel.
Het is essentieel om te weten welke eigenschappen het publiek van een specifiek evenement heeft, om hier op
te kunnen anticiperen. Het publiek is onlosmakelijk verbonden aan gedrag.
Alvorens op gedrag en stemming in te zoomen wordt het type publiek aangehaald. Naast het onderscheidt in
publiek worden er sociale kenmerken van publiek geduid. Publiek laat specifiek gedrag zien, maar is moeilijk te
duiden en laat zich niet gemakkelijk in hokjes plaatsen. Het gedrag van menigten kan als volgt worden geduid
(Still, 2013);

Figuur 3. Typen en eigenschappen van menigtes
Onderstaande kenmerken van gedrag zijn in meerdere of mindere mate, in de verschillende fases van het
evenement, op de bezoeker van beide evenementen van toepassing:

6

Figuur 4. Type menigte voetbalwedstrijden
Tenslotte heeft de stemming van het publiek invloed op hoe men zich gedraagt tijdens het evenement. Het geeft
richting aan het besmettingsrisico, omdat
het aangeeft of men passief, actief of
energiek bij het evenement betrokken is. In
het model van Pines & Maslach (1993)
maakt men onderscheidt tussen praten,
fysieke
beweging,
fysiek
contact,
participatie en ontvankelijkheid voor
sturing. Deze indicatoren van stemmingen
linken direct met de riscofactoren van
besmetting, namelijk locatie, duur en ernst
(IPM, 2020).
Op de voetbalsupporter in de setting van
het experiment is de categorisering passief
van toepassing tijdens de wedstrijd.
Gedurende de bewegingsfase, de instroom,
rust en uitstroom is categorie actief of zelfs
expressief van toepassing.
Figuur 5. Stemmingen

7

4. Veiligheidsmaatregelen
Het evenement heeft plaats gevonden in een beschermde en gecontroleerde omgeving. Om deze omgeving te
kunnen realiseren is er onder meer gebruik gemaakt van een bubbelindeling met tijdssloten. Het werken met
tijdsloten kent als doel om een geleidelijke en gecontroleerde instoom te realiseren. Door de populatie op te
delen in bubbels is inzichtelijk gemaakt hoe de bezoekersdynamiek zich ontwikkelt als men gevraagd wordt zich
aan vooraf beschreven en gecommuniceerde richtlijnen houden. De inrichting van de bubbels en het toebedelen
van tijdsloten zijn tot stand gekomen door intensieve samenwerking tussen diverse betrokken partijen.

De omgeving van het Goffertpark leent zich voor het opsplitsen van de populatie in 6 bubbels. Deze bubbels
worden in diverse tijdsloten toegang verschaft om geleidelijke instroom te realiseren. De tijdsloten variëren
qua omvang en uiteraard qua tijdstip van elkaar.

De omgeving van het Yanmar stadion leent zich voor het opsplitsen van de populatie in 3 bubbels. Deze bubbels
worden in diverse tijdsloten toegang verschaft om geleidelijke instroom te realiseren. De tijdsloten variëren qua
omvang en uiteraard qua tijdstip van elkaar.

8

5. Resultaten
In Tabel 1 is per evenement de daadwerkelijke bezoekersaantallen per bubbel en hun gemiddelde verblijfsduur
weergegeven.
Tabel 1. Aantal deelnemers en interventies per type III evenement

Gedurende de gehouden pilot evenementen in type III zijn er twee verschillende factoren onderzocht;
A. Zitpatroon: zitplaatsen naast elkaar of met tussenstoel
B. Placering: vaste plaatsen met sturing of vrij gekozen plaatsen
Bij beide pilots is er ook gekeken naar het effect op het aantal contacten bij verschillende manieren van horeca.
C. Horeca, zowel wanneer beschikbaar (vooraf, in de rust, achteraf) als de manier waarop (afhalen vs.
bezorgen)
Wanneer kritieke contacten met een cumulatieve duur van meer dan 15 minuten binnen 1,5 meter worden geteld
(zoals gedefineerd in het standaard bron- en contactonderzoek (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport, 2021)), dan levert dit per bubbel de resultaten op zoals weergeven in Tabel 2.
Tabel 2. Gemiddeld aantal unieke contacten (langer dan 15 minuten binnen 1,5 meter) per interventie

De bubbel waarbij een zitpatroon gehandhaafd wordt levert het minste aantal kritieke contacten op (3,7). In
vergelijking met een situatie waarbij de bezoeker vrij is om te gaan zitten waar hij wil in een situatie met een
gelijke bezettingsgraad als wanneer er een zitpatroon zou worden gehandhaafd levert dit bijna 2 keer zoveel
contacten op (7). Business clubs hebben zelfs bij lage bezetting (20%) een relatief hoog aantal kritieke contacten
(7,8 en 7). Dit is verklaren door de netwerk-ambiance en het hier bijbehorende sociale karakter.

9

Tabel 3. N.E.C. zitpatronen
bubbel 2 – vrij

bubbel 4 – dambord

bubbel 5 – naast elkaar

Bubbelscheiding
Bubbelscheiding tijdens voetbalwedstrijden zoals georganiseerd onder type III zijn een makkelijk realiseerbare
maatregel om besmettingsrisico te verkleinen. Door het feit dat stadions vaak al beschikken over seperate
ingangen voor specifieke bezoekersvakken kunnen bubbels makkelijk fysiek gescheiden worden. Door het fysiek
scheiden van grote groepen mensen onstaan er in feiten kleine mini evenementjes binnen een groot evenement
waardoor het maximaal aantal personen wat risico loopt wordt verkleint. In Figuur 6 zijn de contactnetwerken
van zowel de voetbalwedstrijd bij N.E.C als Almere City FC gevisualiseerd. Bij N.E.C is het opmerkelijk dat er vanuit
de groene bubbel er gedurende de wedstrijd toch iemand van bubbel is gewisseld. Echter, in vergelijking met
Almere is het aantal contacten tussen de bubbels aanzienlijk lager. De contacten tussen de bubbels bij Almere
zijn deels te verklaren door het feit dat de ingang van de blauw en groene bubbel langs elkaar liepen.

Figuur 6. Contactnetwerken (links: N.E.C., rechts: Almere City FC)

10

Videoanalyse
In Figuur 7 zijn het aantal contacten binnen 1,5 meter over tijd per camera positie weergeven voor beide type III
evenementen. Bij N.E.C. zijn de verschillende tijdsloten voor de bubbels voornamelijk duidelijk zichtbaar bij
bussluis in (ingang voor bubbel 2), bussluis uit (ingang voor bubbel 3) en in mindere mate bij toegang links 080
(ingang vak voor bubbel 5). Het aantal contacten bij camera voorzijde rechts (ingang voor bubbel 1 Business
Lounge) is erg hoog; dit is de voorzijde van het stadion waar de fietsenstalling en parkeerplaats is, en waar
mediaploegen aanwezig waren. Voorafgaand, in de pauze en na afloop van de wedstrijd zijn er duidelijke pieken
in het aantal contacten in de business lounge. Het is ook goed zichtbaar dat deze bubbel lang gebruik heeft
gemaakt van de horecafaciliteiten na afloop van de wedstrijd. De camera horeca (bar voor bubbel 4, geopend
gedurende de wedstrijd) heeft slechts tijdens de pauze een benoemenswaardige piek. Uit observaties is gebleken
dat bezoekers tijdens de wedstrijd vaak alleen consumpties halen, terwijl zij dit gedurende de pauze met een
gezelschap doen, wat logischerwijs resulteert in meer contacten.
Bij Almere City FC is de Business Lounge wederom een locatie met zeer veel contacten voorafgaand aan, in de
pauze van en na afloop van de wedstrijd. De relatie tussen de business lounge en business tribune is zoals
verwacht duidelijk zichtbaar. De instroom van bubbel geel en rood (camera parkeer supporters) heeft nauwelijks
voor contacten gezorgd. Het horecaplein is drukbezocht en heeft ook tot de nodige contacten geleid. Op basis
van de contact tracking device is het dan ook een gegeven dat bubbel groen (die gebruik mocht maken van het
horecaplein) gemiddeld dan ook 3 kritieke contacten meer heeft dan bubbel geel en rood (waar de horeca op de
tribune werd gebracht).

Figuur 7. Aantal contacten (<1,5 meter) per camera (links: N.E.C., rechts: Almere City FC)

Compliance mondneusmasker en placering
Gedurende de verschillende evenementen is de compliance met betrekking tot zowel de mondneusmasker
verplichting als de placering enorm verschillend. Bij type III is in de verschillende bubbels de compliance redelijk
hoog (gemiddeld een 80%). Echter daar waar gedronken mag worden is compliance m.b.t. mondneusmasker en
placering slecht. Voor gedetailleerde informatie, zie bijlage 3-a en 3-b.

11

6. Discussie
Een bezoeker van een type III pilot evenement heeft gemiddeld tussen de 4 en 10 unieke contacten binnen 1,5
meter met een cumulatieve duur van langer dan 15 minuten. Geplaceerde zitpatronen blijken een aanzienlijk
effect te hebben op het aantal kritieke contacten. Voor business clubs wordt aangeraden te werken met een
gereduceerd bezoekerscapaciteit om zo het netwerkeffect te reduceren. Vanuit de video analyse blijken
bezoekers de maatregelen rondom het houden van afstand bij het afhalen van horeca te volgen. Het effect van
het brengen van voedsel en drank naar de bezoeker is daarmee minimaal.
De resultaten zoals besproken in dit verslag zijn van toepassing op evenementen van het type III in een setting
met risico reducerende maatregelen. De naleving van de genomen maatregelen was wisselend gedurende de
evenementen. Gedurende de pilots is het doel van 1200 deelnemers per evenement niet behaald. De dichtheid
van bezoekers kan een effect hebben op het aantal contacten wat ontstaat gedurende een evenement,
gedurende de analyse is er rekening gehouden met een lager als verwachtte bezettingsgraad per bubbel. Bij de
analyse van mondneusmasker en placering compliance moet de aantekening worden gemaakt dat een
gedetailleerde analyse niet altijd mogelijk was in verband met bijvoorbeelde de positie van de bezoekers ten
opzichte van de camera’s of de lichtomstandigheden. In die gevallen is een indruk weergeven van de compliance.
De verdere implicaties van deze resultaten worden gediscussieerd in het hoofdverslag.

12

7.

Bibliografie

Crowdprofessionals (z.d.). Risicoanalyses
Geraadpleegd
via
https://www.crowdprofessionals.nl/safety/risico
analyses

Geraadpleegd
van
https://www.rivm.nl/coronavirus-covid19/ziekte#:~:text=COVID%2D19%20is%20de%20
ziekte,het%20zo%20in%20de%20lucht.

Decentrale
regelgevingoverheid
(z.d.).
Risicoprofiel
Geraadpleegd
van
https://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/
images/Groningen%20(Gr)/i44676.pdf

Still, G.K. (2014). Introduction to Crowd science.
Londen, Engeland: CRC Press

Fieldlab
evenementen
(2020).
evenementen, testopzetten.

Fieldlab

Fieldlab Evenementen (2020). Pilots voor ‘LowContact Events’
Fieldlab
Evenementen
(2021).
Onderzoeksproject Fieldlab, De dataverzameling
en monitoring van de bezoekersdynamiek tijdens
“Fieldlab” events
Getz, D. (2007). Event studies: Theory, research
and Policy for planned Events. Oxford, Engeland:
Butterworth-Heinemann
Gijsberts, A. (2008) Capaciteitsplanning van een
evenement met simulatie. Breda, Nederland
IPM. Still, G.K. et al. (2020). Proposing the lower
bounds of area needed for individuals to social
distance across a range of town centre
environments. IPM Working Paper Serie
Olderen, R. & Gerritsen, D. (2017). Het Event als
strategisch marketinginstrument (tweede editie).
Bussum, Nederland: Coutinho
Pines, A. & Maslach, C. (1993). Experiencing
Social Psychology. New York, Amerika: McGrawHill
Rijn,
M.
&
Damme,
D.
(2011).
Evenementenlogistiek. De realisatie van
evenementenconcepten
in
veilige
en
servicegerichte omgevingen. Nederland: MB
Advies & training
RIVM (2020, 22 oktober). De ziekte COVID-19

13

.

Fieldlab Evenementen fase I, type IV: outdoor festival
De dataverzameling en monitoring van de bezoekersdynamiek tijdens Fieldlab Evenementen
pilot evenementen
Breda
16 juli 2021

Contents
Voorwoord
1.
Introductie en achtergrond
2.
Het evenement
3.
Het risicoprofiel
3.1 Activiteitenprofiel
3.2 Ruimteprofiel
3.3 Publieksprofiel
5.
Resultaten
6.
Discussie
7.
Bibliografie

2
3
4
4
4
5
6
8
11
12

1

Voorwoord
Voor u ligt het rapport naar aanleiding van de uitvoering van het onderzoek naar groepsdynamica tijdens de
Fieldlab Evenementen pilot evenementen in fase I.
Dit rapport geeft inzicht in de achtergrond en de bevindingen van het onderzoek in fase I en richt zich specifiek
op de uitvoering van pilot evenementen uit evenementen type IV: Outdoor Actief Festival.
Het betreft het gevolg en resultaat op het onderzoeksplan van fase I, voor eventueel aanvullende
achtergrondinformatie refereren wij naar het onderzoeksplan.
Ondergetekenden delen met genoegen de bevindingen en wensen u veel leesplezier.
Simon Donders
Justin van de Pas
Iris Kamphorst
Maarten van Rijn
Joep Coolen
Breda

- Onderzoeker
- Docent/Onderzoeker
- Project manager
- Thema manager ‘Evenementenlogistiek’
- Docent/Onderzoeker

16 juli 2021

2

1. Introductie en achtergrond
Fieldlab Evenementen onderzoekt de mogelijkheden om in tijden van Covid-19 verantwoord evenementen te
organiseren, voor een breed publiek en met 100% capaciteit (Fieldlab, 2020). Binnen dit onderzoek definieert
Fieldlab een aantal afzonderlijke bouwstenen die als collectief een fundament zullen bieden voor het opschalen
naar de organisatie van evenementen tegen de volwaardige capaciteit.
Breda University of Applied Science (BUas) is als kennis- en onderwijsinstituut verbonden aan het onderzoek dat
geïnitieerd is vanuit Fieldlab Evenementen. Als onderdeel van BUas participeert Logistics Community Brabant
(zie www.lcb.nu) in de organisatie en uitvoering van een deel van het onderzoek. Het onderzoek zal zich
toeleggen op de bouwstenen; tracking & tracing en bezoekersdynamiek.
De scope binnen dit rapport ligt op de bezoekersdynamiek voor, tijdens en na het evenement en dient als
ondersteunend en onderbouwend aan het eindproduct in de vorm van een onderzoeksrapport. De aanleiding
tot verdieping in deze bouwsteen bezoekersdynamiek ligt in de invloed van de bezoekersdynamiek op het
besmettingsrisico van het Covid-19 virus.
De onderzoeksvragen binnen deze bouwsteen moeten inzicht geven in de mate waarin bezoekers elkaar
tegenkomen. In andere woorden, hoe vaak en hoeveel mensen komen een willekeurige bezoeker tegen.
Daarnaast moet er onderzocht worden als mensen zich binnen 1,5 meter van elkaar bevinden, welke
gedragingen hebben dan een positieve dan wel negatieve invloed op de mogelijke verspreiding van een virus.
Onderzoeksvragen die beantwoord zullen worden binnen deze bouwsteen zijn (onderzoeksproject Fieldlab
Buas,2021):
• Wat is de dynamiek van “contact” tussen bezoekers?
• Wat is de afstand en duur van contacten op minder dan 1,5 meter met mensen buiten het eigen
huishouden?
• Met hoeveel mensen buiten het eigen huishouden komen bezoekers langer dan 15 minuten binnen
1,5 meter in contact?
• Hoeveel contacten hebben bezoekers per fase?
• Welke rol speelt de dynamiek van het evenement in het verspreidingsgevaar?

Doelstelling
Inzicht verschaffen in de groepsdynamiek van de bezoekers aan één van de onderscheiden type evenementen
en deze te voorzien van een goede meetlat te voorzien en daarnaast patronen in het bezoekersgedrag te kunnen
herkennen en definiëren op basis van gemeten en geobserveerde data.

Afbakening
De focus in deze rapportage liggen op evenement type IV: outdoor actief festival. Specifiek betekent dit het
onderzoek tijdens het dancefestival BACKtoLIVE en het popfestival BACKtoLIVE op het Lowlands terrein te
Biddinghuizen.

3

2. Het evenement
Evenement type IV: outdoor actief Festival kenmerkt zich als een evenement dat zich buiten voor doet en een
actief karakter kent. Bezoekers zijn enthousiast, gezellig en uitbundig en hebben en uiten dat door te dansen.
Lachen en praten. Bezoekers staan, lopen rond en hergroeperen op verschillende plekken. Voorbeelden zijn een
kermis en een festival (Pilots voor ‘Low-Contact Events Fieldlab, 2020).
Op zaterdag 20 maart 2021 heeft het eerste type IV evenement, geïnitieerd door Fieldlab evenementen, plaats
gevonden. Op het Lowlandsterrein te Biddinghuizem vond het dance festival BACKtoLIVE plaats met een line-up
met onder andere de dj’s Joris Voorn, Reinier Zonneveld, Colin Benders en Nicky Elisabeth. De start van de show
op dit evenement was om 13.00u en het einde om 19.00u.
Op zondag 21 maart 2021 heeft het tweede type IV evenement, geïnitieerd door Fieldlab evenementen, plaats
gevonden. Op het Lowlandsterrein te Biddinghuizem vond het pop festival BACKtoLIVE plaats met een line-up
met onder andere Chef’Special, Maan, De Staat, Jett Rebel, Donnie, Froukje, Numidia, Vunzige Deuntjes en Michiel
Peeters, Banji, Bilal Wahib en Rockefellababe. De start van de show op dit evenement was om 13.00u en het
einde om 19.00u.

3. Het risicoprofiel
Binnen de bouwsteen bezoekersdynamiek ligt de focus op het minimaliseren van het besmettingsrisico tijdens
evenementen. Om het profiel van het evenement in kaart te brengen is onderscheidt gemaakt in factoren die
normaliter een rol spelen bij het analyseren van risico’s op evenementen in een non-covid situatie.
Achtereenvolgens worden het activiteitenprofiel, het ruimteprofiel en het publieksprofiel onderscheiden (Van
den Brand & Abbing, 2003).

3.1 Activiteitenprofiel
Alvorens op activiteitenprofiel in te zoomen is gezocht naar een theoretische kapstok waaraan het begrip
activiteitenprofiel valt op te hangen. Aangezien het onderzoek zich richt op de reis en de activiteiten van de
bezoeker voor, tijdens en na het evenement is gekozen voor de klantreis (customer journey) in een aangepaste
passende variant. Speciale aandacht binnen de klantreis gaat uit naar de ‘touchpoints’. De klantreis wordt in dit
rapport aanvankelijk belicht vanuit logistiek perspectief en uiteindelijk vanuit een risico analyserend perspectief.
Een ‘touchpoint’ is elk moment dat een potentiële klant of klant in contact komt met uw merk - voor, tijdens of
nadat ze iets bij u hebben gekocht (Olderen & Gerritsen, 2017). Omwille van het onderzoeksdoel is deze definitie
omgebouwd tot de volgende op besmetting gebaseerde definitie; een touchpoint is elk moment dat een
bezoeker in contact komt met elkaar, objecten en/of transacties waarbij bezoekers en personeel betrokken zijn voor, tijdens of na het beleven van het evenement. Het contact met elkaar, objecten en/of transacties is
gebaseerd op het feit dat besmetting kan plaats vinden via; persoon op persoon, persoon op objecten, persoon
op transactiemomenten, waarbij processen zijn betrokken (IPM, 2020).
De touchpointanalyse is te koppelen aan de drie pijlers om risico’s te analyseren en minimaliseren, de risicoscan.
De eerste stap als een risicoanalyse wordt uitgevoerd, is namelijk het in kaart brengen van het publieksprofiel
(doelgroep, medewerkers en leveranciers), ruimteprofiel (bereikbaarheid en toegankelijkheid) en
activiteitenprofiel (activiteiten en processen). Het is conditioneel om informatie te verzamelen rondom deze drie
pijlers om op deze wijze de omgeving, het publiek en de activiteiten in kaart te brengen, om vervolgens op
omstandigheden te kunnen anticiperen.

4

Indicatoren die hierbij van invloed zijn en speciale aandacht verdienen zijn de locatie, de duur en de ernst van
het contact (Still, 2020).;
• Locatie: de risico’s gericht op een specifieke locatie.
• Duur: de risico’s die gedurende een bepaalde tijd kan ontstaan
• Ernst: risico’s (hoog/laag) op bepaalde tijdstippen
De Rijksoverheid stelt dat 15 minuten contact de richtlijn is om het virus over te dragen, met daarbij het gegeven
dat de afstand tussen beiden, binnen dit tijdsbestek, minder dan 1,5 meter betrof.
Vanuit bovenstaande indicatoren valt te concluderen dat verdere verdieping in processen en activiteiten binnen
de klantreis wenselijk is.
Het gepresenteerde activiteitenprofiel in Figuur 1 is tot stand gekomen via een brainstormsessie met diverse
betrokkenen (Kamphorst, Donders, Coolen, Rijn, & Pas, 2020). Het betreft de processen op het evenement
waarbij bezoekers samenkomen en waar mogelijk besmettingsgevaar op kan treden. Hierbij komen bezoekers
met elkaar in contact op een bepaalde locatie, voor een bepaalde duur en tegen een zeker risico. Door risico’s te
lokaliseren, te beschrijven en te analyseren kunnen processen worden geoptimaliseerd en hierdoor kan de
risicoverspreiding geminimaliseerd worden.

Figuur 1. Het activiteitenprofiel

3.2 Ruimteprofiel
Het ene evenement is het andere niet. Het is daarom zinvol om bij het indelen van evenementen ook algemene
kenmerken te gebruiken. Van Rijn en van Damme (2011) beschrijven naast de door Fieldlab benoemde
kenmerken een aantal algemene kenmerken gerelateerd aan evenementen. Deze algemene kenmerken (Figuur
2) geven richting aan de verwachtingen ten aanzien van de dynamiek van de bezoekers aan evenementen.

5

Figuur 2. Het ruimteprofiel

Het Lowlandsterrein te Biddinghuizen is een open terrein, de maximale capaciteit is hierdoor moeilijk te bepalen,
dit is afhankelijk van een groot aantal variabelen. Ter vergelijk, Lowlands Festival biedt plaats aan 55.000
toeschouwers per dag in een non-Covid situatie. Voor deze gelegenheid is een evenemententerrein ontworpen
om 1.500 bezoekers toe te laten. De bezettingsgraad van het festival is hierop gebaseerd.
Voorafgaand aan de evenementen zijn er duidelijke en strikte richtlijnen opgesteld voor alle direct betrokkenen.
De voornaamste conditie om deel te nemen aan het experiment, is de mogelijkheid tot het overleggen van een
negatieve PCR-testuitslag bij de entree van de evenementen locatie. Deze test dient binnen 48 uur voor toegang
te zijn afgenomen bij een van de aangesloten testlocaties. Los van deze conditie zijn er extra voorwaarden
gecommuniceerd door middel van een ontwikkelde app. Zo gelden buiten het terrein voor alle betrokkenen de
RIVM-richtlijnen en op het festivalterrein moet een mondmasker gedragen worden.

3.3 Publieksprofiel
Het evenement kan niet zonder publiek en de dynamiek van de bezoeker is de essentie van het experiment,
vandaar dat de definitie van publiek niet mag ontbreken. Het publiek van evenementen kan een reeks groepen
omvatten die betrokken zijn bij de evenementervaring, waaronder betalende klanten, gasten, deelnemers,
mediapubliek, televisiekijkers op afstand, artiesten, producenten, V.I.P.'s, ambtenaren en toezichthouders,
sponsors, leveranciers, vrijwilligers, betaald personeel, media en het publiek (Getz, 2007).
Binnen dit experiment ligt de focus op de bezoeker van het dance festival en het pop festival. Deze bezoeker
maakt onderdeel uit van het onderzoek en houdt zichzelf aan geldende richtlijnen.
Het is essentieel om te weten welke eigenschappen het publiek van een specifiek evenement heeft, om hierop
te kunnen anticiperen. Het publiek is onlosmakelijk verbonden aan gedrag.
Alvorens op gedrag en stemming in te zoomen wordt het type publiek aangehaald. Naast het onderscheidt in
publiek worden er sociale kenmerken van publiek geduid. Publiek laat specifiek gedrag zien, maar is moeilijk te
duiden en laat zich niet gemakkelijk in hokjes plaatsen. Het gedrag van menigten kan als volgt worden geduid
(Still, 2013);

6

Figuur 3. Typen en eigenschappen van menigtes
Onderstaande kenmerken van gedrag zijn in meerdere of mindere mate, in de verschillende fases van het
evenement, op de bezoeker van beide evenementen van toepassing:

Figuur 4. Type menigte dancefestival en popfestival
Tenslotte heeft de stemming van het publiek invloed op
hoe men zich gedraagt tijdens het evenement. Het geeft
richting aan het besmettingsrisico, omdat het aangeeft of
men passief, actief of energiek bij het evenement
betrokken is. In het model van Pines & Maslach (1993)
maakt men onderscheidt tussen praten, fysieke
beweging, fysiek contact, participatie en ontvankelijkheid
voor sturing. Deze indicatoren van stemmingen linken
direct met de riscofactoren van besmetting, namelijk
locatie, duur en ernst (IPM, 2020).
Op de evenementbezoeker in de setting van het
experiment is gedurende de instroom en uitstroom actief
van toepassing. Tijdens de bewegingsfase en het
optreden in is zelfs energiek van toepassing.
Veiligheidsmaatregelen
Het evenement heeft plaats gevonden in een beschermde en gecontroleerde omgeving. Om deze omgeving te
kunnen realiseren is er onder meer gebruik gemaakt van tijdssloten. Het werken met tijdsloten kent als doel om
een geleidelijke en gecontroleerde instoom te realiseren. De toebedeling van tijdsloten is tot stand gekomen
door intensieve samenwerking tussen diverse betrokken partijen. Bij beide festivals is er gebruik gemaakt van
drie tijdsloten met een duur van 30 minuten.

7

5. Resultaten
De resultaten van het onderzoek tijdens de pilot evenementen worden in het huidige hoofdstuk besproken. In
tabel 1 is per evenement de daadwerkelijke bezoekersaantallen en hun gemiddelde verblijfsduur weergegeven.
Gedurende de type IV pilot evenementen is onderzocht of bubbelgrootte van invloed is op het aantal kritieke
contacten. Alle bezoekers waren vrij zich te bewegen over het hele terrein zonder specifieke interventies per
groep bezoeker.
Tabel 1. Aantal deelnemers per evenement

Wanneer kritieke contacten met een cumulatieve duur van meer dan 15 minuten binnen 1,5 meter worden geteld
(zoals gedefinieerd in het standaard bron- en contactonderzoek (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport, 2021)), dan levert dit per bubbel de resultaten op zoals weergeven in Tabel 2.
Tabel 2. Gemiddeld aantal unieke contacten (langer dan 15 minuten binnen 1,5 meter) per pilot evenement

Ondanks dat er geen verschillen waren met betrekking tot maatregelen en interventies tussen de twee pilot
evenementen, is het aantal kritieke contacten op het dance festival aanzienlijk meer dan op het popfestival.

Figuur 6. Totaal aantal contacten over tijd (dance
festival)

Figuur 5. Totaal aantal contacten over tijd (pop
festival)

Figuur 6 en 7 geven het totaal aantal contacten over tijd weer gedurende de twee evenementen. Vanuit het totaal
aantal contacten per tijdseenheid is goed het verschil in dynamiek tussen de type evenementen te
onderscheiden. Gedurende het dance festival is er een stijgende lijn in het aantal contacten waar te nemen,
terwijl er bij het popfestival meer variatie zichtbaar is. De variaties in aantal contacten zijn meestal direct terug
te leiden naar specifieke gebeurtenissen zoals change-overs of interactie met het publiek door de artiest.

8

Daarnaast is het verloop van de evenementen in kaart gebracht door middel van video analyse. Figuur 8
weergeeft het aantal bezoekers over tijd per camerapositie. Bij het popfestival zijn de stijle dalen in het aantal
mensen in de area to area direct te linken aan het begin van optredens op stage 1. De pieken bij area 2-L en food
court, één van de horecagebieden, zijn direct te linken aan het einde van optredens op stage 1. De instroom is
geleidelijk verlopen, zoals zichtbaar is op de entrance camera.

Figuur 7. Aantal bezoekers in field-of-sight over tijd per camera (links: dance, rechts: pop)
Het gemiddeld aantal contacten van een bezoeker (binnen 1,5 meter) binnen de field-of-sight van een camera is
per camera over tijd weergeven in Figuur 9. De lokale dichtheid over tijd is weergeven is Figuur 10. Wederom valt
area 2-L op, al kan hier hetzelfde patroon worden herkend als bij het aantal bezoekers in area 2-L. De camera
van area 2-L heeft in zijn field-of-sight een foodtruck, een drukbezochte bar en een aantal picknicktafels.

Figuur 8. Gemiddeld aantal contacten (<1,5 meter) over tijd per camera (links: dance, rechts: pop)

Figuur 9. Lokale dichtheid over tijd per camera (links: dance, rechts: pop)

9

De uitstroom kan goed gevisualiseerd worden met behulp van de video analyse zoals weergeven in Figuur 11.
Vanaf het festivalterrein met de stages lopen bezoekers via de ingress camera langs de lockers naar de uitgang,
de entrance camera. Zoals verwacht loopt de uitstroom van het evenemententerrein af (entrance) redelijk
gelijkmatig. Het einde van de programmering is duidelijk zichtbaar in de uitstroom vanaf het festivalterrein
(ingress) richting de kluisjes (lockers). Opvallend genoeg is bij het dance festival de drukte bij de kluisjes tijdens
de uitstroom aanzienlijk meer dan bij het pop festival. Daarnaast is er bij beide festivals een duidelijk verband te
zien tussen de ingress en lockers.

Figuur 10. Aantal bezoekers bij ingress, lockers, entrance tijdens uitstroom (links: dance, rechts: pop)

Compliance
Er is ook gekeken naar de naleving van tijdsloten, zie Figuur 12. Op beide pilots kwam ruim de helft van de
bezoekers binnen het aangewezen tijdslot; 55% en 62%. Opvallend is dat de vroeg- en laatkomers bij het
popfestival redelijk gelijk verdeeld waren, terwijl het dance festival aanzienlijk meer laatkomers had.
Pop festival
Dance festival

20

62

6
0%

55
20%

Voor tijdslot

18

Binnen tijdslot

39
40%

60%

80%

Na tijdslot

100%

Figuur 11. Naleving tijdsloten

Aantal gescande tickets

Dit wordt bevestigd in het aankomstpatroon van de bezoekers van het dance festival zoals te zien in Figuur 14.
Opvallend is dat van de tickets die gescand zijn buiten het toegewezen tijdslot, gemiddeld 69% slechts minder
dan 15 minuten van het tijdslot afweek (zie Figuur 13). Op basis hiervan kan gesteld worden dat gemiddeld
ruim 87% van de bezoekers binnen het toegewezen tijdslot, met een speling van 15 minuten, de ticket laat
scannen.
Afwijking aankomst t.o.v.
tijdslot in minuten
(dance)

Pop

4%

3% 1%

19%

68%

70%

0-15

15-30

0-15

15-30

30-45

45-60

30-45

45-60

60 or more

Figuur 13. Aankomstpatroon bezoekers

9%

5% 1%

20%

Dance

Afwijking aankomst t.o.v.
tijdslot in minuten (pop)

60 or more

Figuur 12. Afwijking aankomst buiten tijdslot

10

Gedurende de verschillende evenementen is de compliance met betrekking tot zowel de mond-neus masker
verplichting als de placering enorm verschillend. Bij de type IV evenementen is de compliance mondneusmasker
slecht tot zeer slecht te noemen. Tijdens de instroom naar de podia was compliance nog ruim voldoende, echter
zodra de podia werden bereikt en er gebruik van de horeca gemaakt kon worden viel compliance terug naar
nagenoeg 0%. Voor gedetailleerde gegevens zie bijlage 4-a en 4-b.

6. Discussie
Voor dit onderzoek zijn verschillende meetmethoden gebruikt om de dynamiek van bezoekers op een type IV
evenement in kaart te brengen. Uit het onderzoek is gebleken dat een bezoeker van een type IV pilot evenement
gemiddeld tussen de 30 en 68 unieke contacten binnen 1,5 meter met een cumulatieve duur van langer dan 15
minuten heeft. In vergelijking met de resultaten uit type II blijkt dat het ophogen van het aantal bezoekers binnen
een bubbel (met in achtneming dat hiermee de bezettingsgraad niet toeneemt) een niet-betekenisvol effect te
hebben op het aantal kritieke contacten wat een bezoeker heeft gedurende het evenement. Programmering lijkt
een betekenisvol effect te hebben op het aantal kritische contacten wat een bezoeker opdoet gedurende zijn
verblijf. Daarnaast arriveert ruim 87% van de bezoekers binnen het toegewezen tijdslot, met een speling van 15
minuten. Bij de analyse van mondneusmasker compliance moet de aantekening worden gemaakt dat een
gedetailleerde analyse niet altijd mogelijk was in verband met bijvoorbeelde de positie van de bezoekers ten
opzichte van de camera’s of de lichtomstandigheden. In die gevallen is een indruk weergeven van de compliance.
Het advies voor vervolgonderzoek is om soortgelijk onderzoek uit te voeren om te achterhalen of het verschil
tussen een type II en een type IV evenement eenzelfde invloed heeft als het verschil tussen een kleinschalig en
een grootschalig festival .
De verdere implicaties van deze resultaten worden gediscussieerd in het hoofdverslag.

11

7. Bibliografie
Crowdprofessionals (z.d.). Risicoanalyses
Geraadpleegd
via
https://www.crowdprofessionals.nl/safety/risico
analyses

Geraadpleegd
van
https://www.rivm.nl/coronavirus-covid19/ziekte#:~:text=COVID%2D19%20is%20de%20
ziekte,het%20zo%20in%20de%20lucht.

Decentrale
regelgevingoverheid
(z.d.).
Risicoprofiel
Geraadpleegd
van
https://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/
images/Groningen%20(Gr)/i44676.pdf

Still, G.K. (2014). Introduction to Crowd science.
Londen, Engeland: CRC Press

Fieldlab
evenementen
(2020).
evenementen, testopzetten.

Fieldlab

Fieldlab Evenementen (2020). Pilots voor ‘LowContact Events’
Fieldlab
Evenementen
(2021).
Onderzoeksproject Fieldlab, De dataverzameling
en monitoring van de bezoekersdynamiek tijdens
“Fieldlab” events
Getz, D. (2007). Event studies: Theory, research
and Policy for planned Events. Oxford, Engeland:
Butterworth-Heinemann
Gijsberts, A. (2008) Capaciteitsplanning van een
evenement met simulatie. Breda, Nederland
IPM. Still, G.K. et al. (2020). Proposing the lower
bounds of area needed for individuals to social
distance across a range of town centre
environments. IPM Working Paper Serie
Olderen, R. & Gerritsen, D. (2017). Het Event als
strategisch marketinginstrument (tweede editie).
Bussum, Nederland: Coutinho
Pines, A. & Maslach, C. (1993). Experiencing
Social Psychology. New York, Amerika: McGrawHill
Rijn,
M.
&
Damme,
D.
(2011).
Evenementenlogistiek. De realisatie van
evenementenconcepten
in
veilige
en
servicegerichte omgevingen. Nederland: MB
Advies & training
RIVM (2020, 22 oktober). De ziekte COVID-19

12

.

Research project Fieldlab Evenementen phase II:
clubs & nightlife
Data collection and monitoring of group dynamics between visitors of the
Fieldlab Evenementen pilot events
Breda

July 2021

Contents
1.
2.
3.
3.1.
3.2.
3.3.
4.
5.
6.
7.

Introduction
The event
Risk Profile
Activity profile
Spatial Profile
Public profile
Safety measures
Results
Discussion
Bibliography

2
2
2
2
3
3
4
4
7
9

1

1. Introduction
The focus in this report is on event type Clubs & Nightlife which can be described as an indoor active event
Specifically, this report discusses the research results of the club night in club Shelter, Amsterdam.

2. The event
Some parts of the definition for event type ‘Clubs & Nightlife’ are similar to that of type II, indoor active. Meaning
an event that is characterised as an event that takes place inside and has an active character. Visitors are
enthusiastic, sociable, and exuberant and have no 'assigned' place to sit/stand.
On Saturday May 29th 2021 at 22.00 hours to Sunday morning 06.00 hours, the first type Club Night event,
initiated by Fieldlab events, took place in the Club Shelter in Amsterdam. The event was a dance event with
several supporting DJ’s.

3. Risk Profile
The building block, visitor dynamics, focuses on minimising the risk of infection at events. In order to map the
profile of the event, a distinction is made between factors that normally play a role when analysing the risks at
events in a non-covid situation. A distinction is made between the activity profile, the spatial profile and the public
profile (van den Brand & Abbing, 2003).

3.1.

Activity profile

The activity profile presented in Table 1 came about through a brainstorming session with various stakeholders
(Kamphorst, Donders, Coolen, Rijn, & Pas, 2020). It concerns the processes at the event where visitors come
together and where there is a possible risk of contamination. This involves visitors coming into contact with each
other at a certain location, for a certain length of time and at a certain risk. By localising, describing and analysing
the risks, processes can be optimised, and the spread of risks minimised.
A distinction is made between the activity profile, the space profile and the public profile (van den Brand & Abbing,
2003).
Table 1. Activity profile
Touchpoints (Ingress)

Club Night

Parking

Nearby car park

Entrance
Placing

Ticket, negative test result and after receiving tag
not applicable

Visitation

Applicable

Touchpoints (Circulation)
Beverage

Bars

Food

not applicable

Toilets

At location

Entrance process

Through entrance gate manned by steward(s)

Exit process
Routes

Via exit gate manned by steward(s)
Via signage

Touchpoints (Egress)
Parking

Nearby car park

Exit

Accompanied by stewards and after return of tags

2

3.2.

Spatial Profile

Not one event is like another. It is therefore useful to use general characteristics when classifying events describe
a number of general characteristics related to events in addition to the characteristics mentioned by Fieldlab.
These general characteristics (Table 2) give direction to the expectations with regard to the dynamics of visitors
to events (van Rijn & van Damme, 2011).
Table 2. Spatial profile
Event name

Shelter / Club Night

Spatial Profile
Event location

Club Shelter

Event type

Club & Night live

Sort event

Public event

Event specification

Dance

Attractiveness

Local

Duration

Night time

Location (indoor/outdoor)

Indoor

Accessibility

Fixed location - existing

Size

Small < 500

Access

Tickets sales

Club Shelter can accommodate 1.000 visitors in a regular situation. For this occasion, based on the ventilation
guidelines as proposed by the research as conducted by Fieldlab, 550 tickets have been made available, which
represents an occupancy rate of 55%. Prior to the event, clear and strict guidelines have been drawn up for all
those directly involved. The main condition for participating in the event is the submission of a negative rapid
test result at the entrance to the event site. This test must be taken at one of the affiliated test locations within
24 hours before the end of the event. Apart from this condition, additional conditions have been communicated
through a developed app. For example, outside the event site, the RIVM guidelines apply to everyone involved
and no specific measures or restrictions apply on the event site.

3.3.

Public profile

It is essential to know the characteristics of the audience of a specific event in order to anticipate on their
behaviour. Audience is inextricably linked to behaviour. Before zooming in on behaviour and mood, the type of
audience is mentioned. In addition to the distinction in audiences, social characteristics of audiences are
indicated. Audiences display specific behaviour, but they are difficult to define and cannot easily be classified
(Still, 2014).
The following characteristics of behaviour apply, to a greater or lesser extent, to visitors to the events in the
different phases of the event:

3

Expressive Crowd gathered for a common purpose;
Under loose leadership or following a specific motive;
Not aggressive, but parts of the crowd become slightly antisocial;
May require active involvement of authorities.
To the participant in the event setting, passive behaviour applies during ingress and egress. During the movement
phase and the show phase, expressive applies.

4. Safety measures
The events took place in a protected and controlled environment. In order to realise this environment, different
safety measures were taken, such as the requirement for a negative COVID-19 test for entrance, direct
communication with the visitors and ventilation requirements. This report will focus on the measures regarding
visitor dynamics, such as time slots. The use of time slots aims to achieve a gradual and controlled ingress. Table
3 shows the time slots for the event in Club Shelter.
Table 3. Time slots
Timeslots

visitors

22.00h - 22.20h

100

22.20h - 22.40h

100

22.40h - 23.00h

100

23.00h - 23.20h

100

23:20h - 23.40h

100

The QR code in CoronaCheck app has been checked outside the parking facilities.
Per time slot 25 people were allowed to enter the parking facilities. In the parking
a buffer zone has been created to allow for safe queues which may result due to
the visitation process. After the visitation in the parking, visitors will enter the
locker area and from there on there is a one-way entrance to the club.
Sanitary facilities were accessible through a one-way route. The one-way policy
has been kept by stewards. The regular entrance for Shelter has been used as an
entrance to the smoking area (outside), which outside was dedicated for smokers
only and secluded from passers-by. See Figure 1 for the floor plan of the nightclub,
including camera positions.
For the ingress process, process calculations were made to determine the capacity
of the ingress process per entrance lane, in order to ensure a safe and regulated
ingress with minimum contact moments). The findings and recommendations Figure 1. Floor plan including
regarding the ingress process can be found hereafter.
camera positions

5. Results
The pilot event for Clubs & Nightlife was organised using the Fieldlab methodology. Data for these studies were
collected using the same research instruments as those of phase 1 of the research program. The following section
will present the findings for the Clubs & Nightlife pilot in Club Shelter, Amsterdam.
The surface of the club itself (excluding hall, toilets, locker area, etc.) is 331 m2. As the industry standard for the
previous type II pilot events in phase 1 was set at 3 persons per m2, the capacity would be 993 persons. Based on
ticket scan data, the pilot event had 566 visitors, of which 541 have been provided with a contact tracking device.
The actual number of visitors was higher than the anticipated number of visitors, resulting in 25 visitors without
a contact tracking device. Nevertheless, 96% of the visitors were provided with a contact tracking device. Based

4

on the floor capacity, the occupancy rate was

566
993

the type II pilot dance event in the Ziggo Dome.

≈ 57%. This is close to the occupancy rate of bubble 2 (63%) for

Table 4 presents the general statistics of the event. On average a visitor had 52.9 unique contacts (IQR= 30-72)
lasting more than 15 minutes cumulative within 1.5 meters.
Table 4. Number of participants (with CTD) and resulting critical contacts (<1,5 m, >15 min)

Interestingly enough, the average number of critical contacts in the phase 1 dance event is 51, despite the fact
that the bubble consisted of 222 persons; which is only 42% of the number of persons in the current pilot event.
While the total number of contacts in the phase 1 dance event increased over time, the total number of contacts
show a decreasing trend for the club night, as can be seen in Figure 2. This can (partially) be explained by gradual
egress.

Table 5 Interactions between visitors and employees

Figure 2. Total number of contacts over time

Table 5 present a breakdown of the interactions and observed critical contacts between them. It is apparent from
this table that very few visitors have a long-lasting contact with an employee. Employees on the other hand obtain
more contacts between themselves than with visitors.
Looking at the entrance process in Figure 3, it can be stated that the walk-through area (club entrance) does not
cause any significant level of contacts. However, a reasonable number of contacts arise in the locker area. The
locker area is quite narrow, so this result is not unexpected.

5

Figure 3. Video analysis entrance/exit areas
All three dynamic areas – the hall, smoking area and toilets – have a reasonably steady number of contacts over
time, as can be seen in Figure 4. There are no significant peaks or drops; the usage of the areas is evenly
distributed. Nevertheless, the visitors just after 05.00 AM, the smoking area was closed, explaining the drop in
number of people.

Figure 4. Video analysis circulation areas

5.1.

Visitation

Before entering the nightclub, visitors have undergone a visitation. As this process has a significant impact on the
entrance throughput, an additional video analysis has been executed regarding the visitation process times.
The visitation process time depends heavily on whether visitors have a bag (small/large) or no bag. A sample of
180 visitations has been taken. Of this sample, 59%
of the visitors carried no bag, 26% carried a small
bag and 15% carried a large bag. The results are
presented in Figure 6.
Based on these results and the distribution of no
bag, small bag or large bag, the average process
time for visitation is 25 seconds. This process time
is significantly longer than the process time
observed for the execution of the CoronaCheck
including ID-card check as observed during other
pilot events (6-13 seconds) and hence it should be
used for the entrance capacity calculations.
Furthermore, female visitors will only be visited by
a female steward. It has been observed that this
has caused some delay at certain points in time.
However, male stewards were able to support the
female stewards by checking the bags of female
visitors, reducing the time the female steward
required to visitate a female visitor.

Figure 5. Visitation process times (in seconds)

6

6. Discussion
A visitor of a club night pilot event has on average 53 contacts within 1,5 meter for a cumulative duration for 15
minutes or more. Compared to the dance event pilot with a similar occupancy rate, the number of critical contacts
has not increased despite the fact that the bubble size has increased by 2,4 times and the average participation
time has also been increased with an hour. Therefore, it can be concluded that bubble size has little to no effect
on the number of critical contacts. The dynamic areas are in constant evenly use, which can be interpret as that
visitors are distributed amongst available areas.
The results in the current report are applicable to clubs & nightlife in a setting with risk-reducing measures.
Further implications of the results will be discussed in the main report.

7

7. Recommendations
To ensure a smooth ingress, some recommendations are made with regard to the entrance processes. The
entrance process will consist of three processes: ticket scan, CoronaCheck app with ID check and visitation. Of
these processes, the visitation is the most time-consuming with an average process time of 25 seconds.
A process time of 25 seconds translates into a maximum throughput of 36 people per stewards per 15 minutes.
To allow for some error, it is advised to calculate with 30 visitors per 15 minutes per steward, which is equal to
120 visitors per hour per steward. The required entrance process is as shown below. Capacity calculations for
different scenarios, with corresponding bottlenecks (in bold, either step 1 CoronaCheck + ID check or step 3
visitation) are presented as well.

8

8. Bibliography
Still, G. (2014). Introduction to Crowd Science. Taylor
& Francis Group.
van den Brand, R., & Abbing, M. (2003). Leidraad
veiligheid publieksevenementen. Arnhem:
Nibra.
van Rijn, M., & van Damme, D. (2011).
Evenementenlogistiek. De realisatie van
evenementenconcepten in veilige en
servicegerichte omgevingen. MB Advies &
training.

9

.

Research project Fieldlab Evenementen phase II:
scale-ups
Data collection and monitoring of group dynamics between visitors of the Fieldlab
Evenementen pilot events
Breda
July 2021

Contents
1.

Introduction

2

1.1

Research objective

2

1.2

The events

2

1.3

Readers guide

2

1.4.1.

Risk profile

3

1.4.2.

Safety measures

3

2.

Type I events

4

2.4.

Residential Orchestra, Zuiderstrandtheater (the Hague)

4

2.4.1.

The event

4

2.4.2.

Safety measures

5

2.4.3.

Results

5

2.5.

Conclusion type I events

6

3.

Type II events

7

3.4.

3FM Awards, Tivoli Vredenburg (Utrecht)

7

3.4.1.

The event

7

3.4.2.

Safety measures

8

3.4.3.

Results

8

3.5.

3.6.

Racoon concert, Mainstage (’s Hertogenbosch)

10

3.5.1.

The event

10

3.5.2.

Safety measures

11

3.5.3.

Results

11

Eurovision Song Contest, Ahoy (Rotterdam)

13

3.6.1.

The event

13

3.6.2.

Safety measures

14

3.6.3.

Results

14

3.7.

Conclusion type II

16

4.

Type III events

17

4.4.

International match NED-LAT, Johan Cruijff ArenA (Amsterdam)

17

4.4.1.

The event

17

4.4.2.

Safety measures

18

4.4.3.

Results

18

4.5.

Conclusion type III

20

5.
6.

Conclusion
Bibliography

21
22

1

1. Introduction
The global COVID-19 pandemic poses major political, social and economic challenges to countries. Measures
aimed at restricting (close) contact between individuals, gathering in large numbers, or in environments with
reduced air quality in order to contain the spread of COVID-19 have had a major impact on society. The farreaching measures, sometimes even lockdowns, have meant that various sectors have had to operate below
their normal capacity, or have even been unable to operate at all.
One of the sectors that has been hit hardest by the effects is the events sector. After all, the spread of COVID-19
is facilitated by contact between people, and events are potential situations where people have a lot of contacts.
Historically, sports, religious, music and other large-scale events have been the source of infectious diseases that
have spread worldwide (Memish, et al., 2019). However, not organizing events is not a sustainable situation from
a social and economic perspective (Fieldlab Evenementen, 2020). Little is known about the actual number of
contacts of a visitor, the influence of visitor dynamics during an event and the associated risk.
The results presented in this report ‘Research project Fieldlab Evenementen phase II scale-ups’, are logically
building further upon the research done in phase I. The research conducted in phase II differs in relation to the
number of visitors to the events organized in phase I.
The research conducted in phase I provided insights and findings on the execution of ‘safe’ small-scale events.
The results presented in this report are focused on the similarities and differences in visitor dynamics in ‘small
scaled’ events in comparison to the events with a larger number of visitors (scale-ups).
Ultimately, this research aims to investigate if the alternative set of measures applied in phase I are still applicable
and feasible when it regards events with a larger number of visitors. The conclusions and recommendations
drawn can contribute to a situation in which events can take place safely and responsibly during a pandemic.
These research activities are (partly) financed with the PPP allowance of the Ministry of Economic Affairs and
Climate from CLICKNL. CLICKNL is the top consortium for Knowledge and Innovation (TKI) of the Creative
Industry.

1.1

Research objective

The principles of the research into visitor dynamics remain the same as in phase I; the number of contacts a
visitor has, at what distance these contacts are and how long these contacts last. Density was also measured at
certain 'attraction points', such as the toilets, catering establishments and cloakrooms/ lockers.
The main question of the sub-study is formulated slightly different and is as follows: What is the potential impact
of measures and/or interventions on the number of contact moments in the different categories that a visitor
has during his/her stay at scaled up events?

1.2

The events

In a period of three months (March – May 2021), nine events initiated by Fieldlab Events took place for phase II
of the research project. In this report, the results from five events are covered and elaborated, as these events
were focused on scaling up. The following events are covered;
•
I. Indoor passive: Residential Orchestra
•
II. Indoor active: 3FM Awards, Racoon concert, Eurovision Song Contest
•
III. Outdoor active: international soccer match (NED-LAT)

1.3

Readers guide

The chapters of the report are structured according to the different event types; I (indoor passive), II (indoor
active) and III (outdoor active), followed by a discussion. Per event type, the different pilot events are discussed.
First, the event specifics will be given, followed by a risk profile and the safety measures. Next, the results are

2

presented. The conclusions will be given overall per type of event at the end of the chapter. A more elaborate
introduction in the reporting per pilot event regarding the risk profile and safety measures is given below.
1.4.1. Risk profile
The building block, visitor dynamics, focuses on minimising the risk of infection at events. In order to map the
profile of the event, a distinction is made between factors that normally play a role when analysing the risks at
events in a non-covid situation. A distinction is made between the activity profile, the spatial profile and the public
profile (van den Brand & Abbing, 2003).

Activity profile
The activity profiles came about through a brainstorming session with various stakeholders (Logistics Community
Brabant, 2020). It concerns the processes at the event where visitors come together and where there is a possible
risk of contamination. This involves visitors encountering each other at a certain location, for a certain length of
time and at a certain risk. By localising, describing, and analysing the risks, processes can be optimised, and the
spread of risks minimised.

Spatial profile
Not one event is like another. It is therefore useful to use general characteristics when classifying events. (van
Rijn & van Damme, 2011) describe several general characteristics related to events in addition to the
characteristics mentioned by Fieldlab. These general characteristics give direction to the expectations concerning
the dynamics of visitors to events.
Before the events, clear and strict guidelines have been drawn up for all those directly involved. The main
condition for participating in the event is the submission of a negative rapid test result at the entrance to the
event site. This test must be taken at one of the affiliated test locations within 24 hours before the end of the
event. Apart from this condition, additional conditions have been communicated through a developed app. For
example, outside the event site, the RIVM guidelines apply to everyone involved and no specific measures or
restrictions apply on the event site.

Public profile
It is essential to know the characteristics of the audience of a specific event in order to anticipate on their
behaviour. Audience is inextricably linked to behaviour.
Before zooming in on behaviour and mood, the type of audience is mentioned. In addition to the distinction in
audiences, social characteristics of audiences are indicated. Audiences display specific behaviour, but they are
difficult to define and cannot easily be classified (Still, 2014).
1.4.2. Safety measures
The events took place in a protected and controlled environment. In order to realise this environment, different
safety measures were taken, such as the requirement for a negative COVID-19 test for entrance, direct
communication with the visitors and ventilation requirements. This report will focus on the measures regarding
visitor dynamics, such as time slots. The use of time slots aims to achieve a gradual and controlled ingress and is
directly related to the starting times and physical size of the starting areas. The design and organisation of the
ingress/egress process and the allocation of time slots were achieved through intensive cooperation between
various parties involved.
For the ingress process, process calculations were made to determine the capacity of the ingress process per
entrance lane, in order to ensure a safe and regulated ingress with minimum contact moments.

3

2. Type I events
Event type I: indoor passive is characterised as an indoor event with a passive character. Visitors are calm,
composed and/or business-like. Visitors have an assigned or free seat. This allocated seat is part of a specific
bubble that each has explicit rules and measures (Fieldlab Evenementen, 2020).

2.4. Residential Orchestra, Zuiderstrandtheater (the Hague)
On Friday, May 7th, 2021 the third type I event, initiated by Fieldlab events, took place in the Zuiderstrandtheater,
the Hague. The ingress started at 18.30h and the start of the concert was at 19.30h and ended at 20.40h.
2.4.1. The event
The risk profile of the event is described in Table 1, Table 2 and Table 3.
Table 1. Activity profile Residential Orchestra
Touchpoints (Ingress)
Parking
Entrance
Placing
Visitation
Touchpoints
(Circulation)
Beverage
Food
Toilets
Entrance process
Exit process
Routes
Touchpoints (Egress)
Parking
Exit

Zuiderstrandtheater
Nearby car park
Ticket, negative test result and after receiving tag
Based on bubbles
Not applicable

Bars
Not applicable
At location
Through entrance gate manned by steward(s)
Via exit gate manned by steward(s)
Via signage
Nearby parking area
Accompanied by stewards and after return of tags

Table 2. Spatial profile Residential Orchestra
Event name

Residential Orchestra

Spatial Profile
Event location
Event type
Sort event
Event specification
Attractiveness
Duration
Location (indoor/outdoor)
Accessibility
Size
Access

Zuiderstrandtheater
Indoor passive
Public event
Music event
Regional/National
Evening
Indoor
Fixed location – Existing
Small sized (500 - 5.000 persons)
Ticket sales

Table 3. Public profile Residential Orchestra
Cohesive

Crowd gathered for a specific purpose or reason;
No leadership.

4

The location can accommodate 1007 visitors; however, 516 tickets have been sold for this occasion. This leads to
an occupancy rate of 51%. To the visitors in this event setting, passive behaviour applies during ingress and
egress. Visitors for this event are to be typified as “cohesive”, meaning that no extra safety measures have been
implemented other than in- and egress processes.
2.4.2. Safety measures
In order to realise a gradual ingress, arrival time slots were implemented. Table 4 shows the time slots and the
number of visitors per timeslot.
Table 4. Time slots Residential Orchestra
Timeslots

Bubble 1 (Grey); 348p

Bubble 2 (Yellow); 209p

18.20h - 18.40h

116

70

18.40h - 19.00h

116

70

19.00h - 19.20h

116

69

2.4.3. Results
The total visitor group was divided into two separate ‘bubbles’ as an organizational measure to try and keep
contacts to a minimum. Table 5 presents the general statistics of the event. On average the grey bubble had 6.7
unique contacts (IQR= 5-8) lasting more than 15 minutes cumulative within 1.5 meters. The yellow bubble had on average- a non-meaningful difference in the number of unique contacts; 6.6 (IQR= 4-8).
Table 5. General statistics Residential Orchestra

Figure 1 shows an overview of the total number of contacts over time. A clear spike in contacts can be noted
during the in- and egress of the theatre hall. A smaller second spike can be noted around 22:00 as part of a
second egress wave after the after-show drinks for the grey bubble.

Figure 1. Total number of contacts over time Residential Orchestra

5

Video analyses shows, as illustrated in Figure 2, that this possibility for the grey bubble to have several drinks
after the show leads to a higher number of contacts for a longer duration (bar area) than for the comparable
areas of the yellow bubble (Level 1 bar). It can also be observed that contacts in the yellow bubble are evenly
distributed amongst the two bars, whereas this is not the case for the grey bubble. However, as indicated by the
results of the contact tracking device analyses, this does not lead to a higher number of critical contacts.

Figure 2. Number of contacts over time per area Residential Orchestra

2.5. Conclusion type I events
Figure 3 compares the findings of the type I pilot events as organized during phase 1 of the research program
with those organized during phase 2. From this data, we can see that that the results are in line with previous
conclusions. Increasing the maximum allowed number of visitors does not seem to have a significant impact on
the number of critical contacts a visitor has during his attendance. As with pilot 1, the possibility for catering
during the event increases the number of contacts slightly in comparison with pilot 2. However, as research, as
conducted by TU Delft, indicates, no meaningful difference in risk level was found.

Figure 3. Comparison type I events

6

3. Type II events
The definition of event type II, as described in Pilots for 'Low-Contact Events (Fieldlab Evenementen, 2020); indoor
active is characterised as an event that takes place inside and has an active character. Visitors are enthusiastic,
sociable, and exuberant and have an 'assigned' place to sit/stand. This allocated seat/standing place is part of a
specific bubble that each has explicit rules and measures.

3.4. 3FM Awards, Tivoli Vredenburg (Utrecht)
On Thursday, April 15th 2021, the third type II event, initiated by Fieldlab events, took place in Tivoli Vredenburg
in Utrecht. The event was a music concert and award show. With the support acts during the evening. The ingress
of the event started at 16.30h and the show ended at 20.30h.
3.4.1. The event
The risk profile of the event is described in Table 6, Table 7 and Table 8.
Table 6. Activity profile 3FM Awards
Touchpoints (Ingress)

3FM Awards

Parking
Entrance
Placing

Nearby car park
Ticket, negative test result
Based on bubbles

Visitation

Applicable

Touchpoints (Circulation)
Beverage
Food
Toilets
Entrance process
Exit process

Bars
Snackbar
At location
Through entrance gate manned by steward(s)
Via exit gate manned by steward(s)

Routes

Via signage

Touchpoints (Egress)
Parking

Nearby parking area

Exit

Accompanied by stewards and after the return of tags

Table 7. Spatial profile 3FM Awards
Event name

3FM Awards

Spatial Profile
Event location

Tivoli theatre

Event type

Indoor active

Sort event

Public event

Event specification

Music event

Attractiveness

National

Duration

Evening

Location (indoor/outdoor)

Indoor

Accessibility

Fixed location - Existing

Size

Small sized (500 - 5.000 persons)

Access

Tickets sales

7

Table 8. Public profile 3FM Awards
Cohesive

Crowd gathered for a specific purpose or reason;
No leadership.

The Tivoli Theatre in Utrecht can accommodate 2000 spectators in a semi-seated setting. For this occasion, 1200
tickets have been made available, which represents an occupancy rate of over 60%. Visitors for this event are to
be typified as “cohesive”, meaning that no extra safety measures have been implemented other than in- and
egress processes.
3.4.2. Safety measures
At the 3FM Awards, three bubbles were created. One of these bubbles, the nominees for the awards, has not
been included in the research. The other two bubbles were split between the ground floor and the first floor.
Bubble 1 contained 472 seats, whereas bubble 2 contained 265 seats + space for 338 people on the dance floor.
3.4.3. Results
Approximately 1200 visitors attended an indoor concert. No contact tracking devices were utilized to collect data.
Video analysis is performed to answer the main research questions.
Figure 4 shows the number of contacts per entrance; bubble 1 (Entree West Binnen) and bubble 2 (Entree Oost
Binnen). Bubble 2 had slightly more visitors than bubble 1 (28% more), which may clarify the higher number of
contacts at the entrance of bubble 2. The process in the field-of-view of the camera is the CoronaCheck, the
execution of which was more “smooth” at bubble 2. Interestingly enough, this did not impact the number of
contacts.

Figure 4. Number of contacts per entrance 3FM Awards

Figure 5 shows the number of contacts per wardrobe area. The wardrobe for bubble 1 (Wardrobe 0) was a
regular, “open” wardrobe, whereas the wardrobe for bubble 2 (Doorloop 1e oost) had a queuing system. The
wardrobe with the queuing system had considerably more contacts than the wardrobe without. However, this
can partially be explained by the function of the areas in the field-of-view of the cameras. The wardrobe area for
bubble 1 was solely utilized as a wardrobe area, however, the wardrobe area for bubble 2 was utilized as

8

circulation and hang-out area as well, explaining the peaks in contacts outside the times during which the
wardrobe was visited.

Figure 5. Number of contacts per wardrobe 3FM Awards
Figure 6 shows the number of contacts per bar area. The bar for bubble 1 (Horeca 0) was a bar with a queueing
system, whereas the bar (Horeca 1-2) and food stand (Horeca 1-1) for bubble 2 had no specific queueing system.
It can once again be observed that the queue with the queuing system has a higher number of contacts.

Figure 6. Number of contacts per bar 3FM Awards
The result regarding the higher number of contacts in areas where queuing systems were applied is somewhat
counterintuitive. On the other hand, the area is designed to improve the flow and thus prevent the duration a
visitor would have to spend in that area. The current result represents the number of contacts within 1,5 metres
but does not include the duration of the contact. The queuing systems may still have a positive effect on the
number of critical contacts (more than 15 minutes) a visitor has, however, this can not be determined.
Furthermore, the video images were manually observed to analyse the processing time for the execution of the
CoronaCheck; the scanning of a QR code in an application on the visitors’ phone. It is important to mention
beforehand that the CoronaCheck procedure at the 3FM Awards did not include an ID check. The average
processing time for bubble 1 was 10.6 seconds and for bubble 2 8.9 seconds, a significant difference. The results
are influenced by whether visitors were informed before the check process; there was a steward in bubble 2,
who informed visitors they would have to go through the CoronaCheck. As a result of this, visitors arrived
prepared (QR code ready to be scanned), and the average processing time decreased.

9

3.5. Racoon concert, Mainstage (’s Hertogenbosch)
On Friday, May 7th 2021, the 4th type II pilot event, initiated by Fieldlab events, took place in the Mainstage in the
Brabanthallen in 's-Hertogenbosch. The event was a music concert by the band Racoon, with a support act by
Son Mieux. The ingress of the music concert started at 19.00h and the show ended at 22.45h.
3.5.1. The event
The risk profile of the event is described in Table 10, Table 11 and Table 12.
Table 9. Activity profile Racoon concert
Touchpoints (Ingress)
Parking
Entrance
Placing
Visitation
Touchpoints (Circulation)
Beverage
Food
Toilets
Entrance process
Exit process
Routes
Touchpoints (Egress)
Parking
Exit

Racoon
Nearby car park
Ticket, negative test result and after receiving tag
Based on bubbles
Applicable
Bars
Snackbar
At location
Through entrance gate manned by steward(s)
Via exit gate manned by steward(s)
Via signing
Nearby parking area
Accompanied by stewards and after return of tags

Table 10. Spatial profile Racoon concert
Event name

Pop concert Racoon

Spatial Profile
Event location

Brabanthallen 's-Hertogenbosch

Event type

II. Indoor active

Sort event

Public event

Event specification

Music concert

Attractiveness

Regional/national

Duration

Daytime

Location (indoor/outdoor)

Indoor

Accessibility

Fixed location - existing

Size

Medium sized (5000 - 50.000 persons)

Access

Tickets sales

Table 11. Public profile Racoon concert
Cohesive

Crowd gathered for a specific purpose or reason;
No leadership.

The Brabanthallen (Mainstage) in 's-Hertogenbosch can accommodate 4210 spectators in a regular situation. For
this occasion, 3500 tickets have been made available, which represents an occupancy rate of over 80%. Visitors
for this event are to be typified as “cohesive”, meaning that no extra safety measures have been implemented
other than in- and egress processes.

10

3.5.2. Safety measures
In order to realise a gradual ingress, arrival time slots were implemented. Table 13 shows the time slots and the
number of visitors per timeslot.
Table 12. Time slots Racoon concert
Timeslots

Blue

Red

19.00h - 19.15h

435

435

19.15h - 19.30h

435

435

19.30h - 19.45h

435

435

19.45h - 20.00h

435

435

3.5.3. Results
In total, 3252 visitors attended the 3-hour indoor concert. The total visitor group was divided into two separate
‘bubbles’ to test several different logistical processes regarding bars and wardrobes. Table 14 presents the
general statistics of the event. On average the blue bubble had 29.6 unique contacts (IQR= 17-41) lasting more
than 15 minutes cumulative within 1.5 meters. The red bubble had -on average- a non-meaningful difference in
the number of unique contacts; 25.5 (IQR= 14-35).
Table 13. General statistics Racoon concert

The total number of contacts over time are shown in Figure 7. The most interesting aspect of this graph is that
while no spike in contacts can be seen during the ingress phase of the event, indicating the spread of visitors
using timeslots was very effective, a spike can be noted during the changeover from the preshow to the main
show.

Figure 7. Total number of contacts over time Racoon concert

11

Figure 8. Average number of contacts per visitor over time for lockers/wardrobe (left) and bars (right) Racoon concert
To compare the difference between the use of self-service lockers versus a regular wardrobe regarding the
number of contacts a visitor incurs video analysis is performed. Figure 8 illustrates the average number of
contacts a visitor has within 1.5 meters within either the locker/wardrobe area (left) or the bar areas (right). The
results obtained from this analysis seem to indicate that using self-service lockers has a beneficial effect on the
number of contacts a visitor has. The difference in contacts between the two bar areas is negligible.

12

3.6. Eurovision Song Contest, Ahoy (Rotterdam)
ESC took place from Monday the 17th of May up to and including Saturday the 22nd of May 2021 and was hosted
by Ahoy, Rotterdam. Multiple shows were organised with different starting times. In case it regards a family show
(daytime), the ingress started at 12.30h, and the show started at 15.00h. In case it regards an evening show, the
ingress started at 18.30h, and the show started at 21.00. The show lasted two hours and ended at respectively
17.00h (family show) or 23.00h (evening show), except for the ‘grand final’, which ended at 01.00h on Saturday
night.
In this specific event, the visiting population was not divided into assigned bubbles. Though, the hosting location
Ahoy was filled up according to a predefined principle to spread the audience over the stands.
3.6.1. The event
The risk profile of the event is described in Table 15, Table 16 and Table 17.
Table 14. Activity profile Eurovision Song Contest
Touchpoints (Ingress)
Parking
Entrance
Placing
Visitation

Ahoy Rotterdam
Several surrounding car parkings
Ticket and negative test result
Based on a predefined structure
Extended, organized by assigned security company

Touchpoints (Circulation)
Beverage
Food
Toilets
Entrance process
Exit process
Routes

Several bars
Several take away points/snack bars
Multiple fixed toilet locations
Through entrance gate manned by steward(s)
Via exit gate manned by steward(s)
Via signage

Touchpoints (Egress)
Parking
Exit

Several surrounding car parkings
Guided by stewards

Table 15. Spatial profile Eurovision Song Contest
Spatial Profile
Event location
Event type
Sort event
Event specification
Attractiveness
Duration
Location (indoor/outdoor)
Accessibility
Size
Access

Ahoy Rotterdam
Indoor passive
Public event
Music event
Mondial
Several days during daytime and evening
Indoor
Fixed location – Existing
Medium sized (5.000 -50.000 visitors)
Tickets sales

Table 16. Public profile Eurovision Song Contest
Cohesive

Crowd gathered for a specific purpose or reason;
No leadership.

13

The event site in Rotterdam can accommodate 16.426 visitors. A maximum of 3.500 tickets has been sold for this
occasion. In total, 9 shows were executed which computes to a total number of visitors of 31.500. This leads to
an occupancy rate of 21%. However, visitors where placed in a setting representing a 100% occupancy rate.
Visitors for this event are to be typified as “cohesive”, meaning that no extra safety measures have been
implemented other than in- and egress processes.
3.6.2. Safety measures
In order to realise a gradual ingress, arrival time slots were implemented. Time slots had a duration of 15 minutes
and the ingress was distributed over 1 hour and 45 minutes. Table 18 shows the time slots and the number of
visitors per timeslot for the evening shows. The distribution of time slots was set up similar for the afternoon
shows.
Table 17. Time slots Eurovision Song Contest
Time slots evening shows

First Ring

Second ring

Total

18.30h - 18.45h

300

154

454

18.45h - 19.00h

321

180

501

19.00h - 19.15h

369

93

462

19.15h - 19.30h

328

150

478

19.30h - 19.45h

372

117

489

19.45h - 20.00h

321

216

537

20.00h - 20.15

301

239

540

Total

2312

1149

3461

3.6.3. Results
Over the course of one week, 9 shows with a total of approximately 31.500 visitors were held (3.500 visitors per
show). Due to the scale and level of production, the use of the UWB contact tracking devices was not possible.
Therefore, video analyses are performed. Additionally, data was gathered using a mobile application operative
on Bluetooth Low Energy, which visitors were requested to download. The results of this data collection method
can be found in a separate report.
Several different in- and egress scenarios were tested throughout the events. In addition to this, adjustments
concerning flow were suggested based on the near real-time analysis, to improve the circulation.
Ingress
For the first three shows, visitors were supposed to be guided on their route by the signage. However, signage at
the outside of the venue referring visitors to the 1st and 2nd ring was barely eye-catching, which resulted in the
routes not being utilized and thus ingress scenario test did not succeed. The filling of the grandstands was based
on timeslots, filling the arena from back to front.
It was observed that one of the bars was specifically busy before the start of the show (Figure 9). This bar (bar
level 3 – north) is a bar all visitors on the 2nd ring would pass on their way to their seat. Another bar (bar level 3 –
south) was open to visitors, however, visitors would have to walk further along the circuit. It was advised to refer
visitors in the early timeslots (and thus seated in the back of the arena, south) to the bar on the south of the
circuit. The results of this management intervention can be observed in the third graph.

Figure 9. Number of contacts over time for show 7, 8 (before intervention) and 9 (after intervention) Eurovision Song
Contest

14

Circulation
After the first three shows, the merchandise stand was relocated, since the stand on the 1st ring had caused a
queue of over 100 visitors in the shows before. In addition, the video analysis dashboard had measured a
negative sentiment. The location of the stand was not quite optimal; in a narrow hallway which was also a central
point in the circuit. The merchandise stand on the 2nd floor was relocated to the ground floor, at the entrance of
the building, to relieve the pressure from the stand on the 1st floor. The queues would still arise on the ground
floor, but there was sufficient space to prevent crowding.

Figure 10. Number of contacts over time at 1st ring circuit for show 3 (before intervention) and 6 (after intervention)
Eurovision Song Contest
Egress
As mentioned before, every show is executed three times. The first two shows have a dummy scoring, whereas
the third live show is the actual scoring based on televoting. During the first two shows, it is noticeable visitors
leave before the show ends, during the dummy scoring. The egress takes about 45 to 60 minutes, in contrast to
the live show egress, which takes about 30 minutes.
It was observed that during egress, most of the visitors used the west exit, a logical occurrence since this was the
shortest route for most visitors. It was advised to redistribute the crowd, by referring visitors to the east staircase
when advisable, based on the real-time situation. This has resulted in a more evenly distributed crowd along the
egress route.

Figure 11. Number of contacts over time during egress per exit route (west/east) for show 7 (before intervention), 8 and
9 (after intervention) Eurovision Song Contest

15

3.7. Conclusion type II
Management interventions such as referring visitors to a different bar and/or exit have proven to have a positive
effect on the number of contacts. Design interventions like queuing systems at facilities such as bars or
wardrobes result in a higher number of contacts within 1,5 metres than an unstructured system would. However,
the duration of the contacts is not measured and it might well be that queuing systems may still have a positive
effect on the number of critical contacts (more than 15 minutes) a visitor has, since the area is designed to
improve the flow and thus prevent the duration a visitor would have to spend in that area. As for the processes
within the facilities, it is observed that using self-service lockers has a beneficial effect on the number of contacts
compared to a manned wardrobe. Pre-ordering drinks via a QR code, however, has no impact on the number of
contacts compared to ordering at the bar.
Regarding critical contacts (<1,5 metres, >15 minutes), which are only measured at the Racoon concert, visitors
had on average 26-30 contacts. Compared to the type II pilot event in phase I with a somewhat similar type of
music and an occupancy rate of 90%, visitors had an average of 39 contacts. Increasing the maximum allowed
number of visitors does not seem to have a significant impact on the number of critical contacts a visitor has
during his attendance.

16

4. Type III events
The definition of event type III, as described in Pilots for 'Low-Contact Events’ (Fieldlab Evenementen, 2020);
outdoor active is characterised as an event that takes place outside and has an active character. Visitors are
enthusiastic, sociable, and exuberant and have an 'assigned' place to sit/stand. This allocated seat/standing place
is part of a specific bubble that each has explicit rules and measures.

4.4. International match NED-LAT, Johan Cruijff ArenA (Amsterdam)
On Saturday, March 27th 2021, the third type II event, initiated by Fieldlab events, took place in the Johan Cruijff
ArenA. The event was a sporting event organised by KNVB and UEFA. The ingress of the game started at 17.30h
and the game ended at 19.45h.
4.4.1. The event
The risk profile of the event is described in Table 19, Table 20 and Table 21.
Table 18. Activity profile international soccer match
Touchpoints (Ingress)

Football Match NED-LET

Parking

Nearby car park

Entrance

Ticket, negative test result and after receiving tag

Placing

Based on bubbles

Visitation

Applicable

Touchpoints (Circulation)
Beverage

Bars

Food

Snackbar

Toilets

At location

Entrance process

Through entrance gate manned by steward(s)

Exit process

Via exit gate manned by steward(s)

Routes

Via signage

Touchpoints (Egress)
Parking

Nearby parking area

Exit

Accompanied by stewards and after return of tags

Table 19. Spatial profile international soccer match
Spatial Profile
Event location

Johan Cruijff ArenA

Event type

II. Indoor active

Sort event

Public event

Event specification

Sports event

Attractiveness

national

Duration

Daytime

Location (indoor/outdoor)

Indoor / outdoor

Accessibility

Fixed location - existing

Size

Medium sized (5000 - 50.000 persons)

Access

Tickets sales

17

Table 20. Public profile international soccer match
Expressive

Crowd gathered for a common purpose;
Under loose leadership or following a specific motive;
Not aggressive, but parts of the crowd become slightly antisocial;
May require active involvement of authorities.

The Johan Cruijff Stadium in Amsterdam can accommodate 55.500 spectators in a regular situation. For this
occasion, 5000 tickets have been made available, which represents an occupancy rate of about 9%. Visitors for
this event are to be typified as “expressive”, meaning that during in- and egress processes extra security measures
has been implemented, for example with stewards.
4.4.2. Safety measures
In order to realise a gradual ingress, arrival time slots were implemented. Table 22 shows the time slots and the
number of visitors per timeslot.
Table 21. Time slots international soccer match
Timeslots

Entrance 3

Entrance 5

16.30h - 16.45h

250

250

16.45h - 17.00h

250

250

17.00h - 17.15h

250

250

17.15h - 17.30h

250

250

4.4.3. Results
On March 27th 2021, 5000 spectators were able to attend the UEFA soccer match between the Netherlands and
Latvia. Out of these 5000 spectators two distinct bubbles of roughly 2000 spectators participated in our pilot
event. Seating patterns as planned by UEFA were compared with the results of type III results of phase 1 of the
research program. Bubble 3 will be seated by stewards in a chessboard pattern with 50% capacity, Bubble 5 will
have a 75% capacity with assigned seating.
Table 22. General statistics international soccer match

Table 23 presents the general statistics of the event. On average the bubble 3 had 6.6 unique contacts (IQR= 4-8)
lasting more than 15 minutes cumulative within 1.5 meters. Bubble 5 had -on average- a slightly higher number
of unique contacts; 8.7 (IQR= 6-11).

18

As shown in Figure 12, during the game itself, when all contacts are considered, the number of contacts is low.
During halftime, the number of contacts rises. Further analysis of the total number of contacts over time shows
that a visitor in bubble 5 has on average a higher number of contacts than a visitor in bubble 3 during ingress
and halftime.
Video analyses (Figure 13) shows that the number of contacts at the bar areas is similar across both bubbles
meaning these extra contacts occur elsewhere. When zooming in on the specific section (Figure 14) the difference
in occupation rate is very much visible.

Figure 13. Number of contacts at the bar areas international soccer match

Figure 14. Number of contacts at the sections international soccer match

19

4.5. Conclusion type III
Figure 15 compares the findings of the type III pilot events as organized during phase I of the research program
with those organized during phase II. From this data, we can see that that the results are in line with previous
conclusions. Increasing the maximum allowed number of visitors does not seem to have a significant impact on
the number of critical contacts a visitor has during his attendance.

20

5. Conclusion
The results presented in this report are focused on the similarities and differences in visitor dynamics in ‘small
scaled’ events, as executed in phase I of the research project, in comparison to the events with a larger number
of visitors (scale-ups).
The scale-ups conclude that the results are in line with the research results from phase I. For type I, II and III
events, the results indicate that increasing the maximum allowed number of visitors does not seem to have a
significant impact on the number of critical contacts a visitor has during his attendance.
Two suggestions can be made to decrease the number of contacts. First, management interventions such as
referring visitors to a different bar, route, etc., based on density as monitored in video analyses software. Second,
self-service lockers are preferred to manned wardrobes. In general, the use of time slots and the prevention of
bottlenecks by aligning processes is advised.

21

6. Bibliography
Fieldlab Evenementen. (2020, oktober 19). Pilots
voor 'Low-Contact Events'. Retrieved from
www.fieldlabevenementen.nl
Logistics Community Brabant. (2020, oktober 30).
Onderzoeksresultaten. (J. van de Pas, I.
Kamphorst, J. Coolen, & M. van Rijn, Eds.)
Logistics Community Brabant.
Memish, Z., Steffen, R., White, P., Dar, O., Azhar, E.,
Sharma, A., & Zumla, A. (2019, May 18).
Mass gatherings medicine: public health
issues arising from mass gathering
religious and sporting events. Lancet,
393(10185), 2073-2084. doi:10.1016/S01406736(19)30501-X
Still, G. (2014). Introduction to Crowd Science. Taylor
& Francis Group.
van den Brand, R., & Abbing, M. (2003). Leidraad
veiligheid publieksevenementen. Arnhem:
Nibra.
van Rijn, M., & van Damme, D. (2011).
Evenementenlogistiek. De realisatie van
evenementenconcepten in veilige en
servicegerichte omgevingen. MB Advies &
training.

22

.

Research project Fieldlab Evenementen phase II:
mass sports events
Data collection and monitoring of group dynamics between visitors of the Fieldlab
Evenementen pilot events
Breda

July 2021

Contents
1.
2.
3.

Introduction
The event
Risk profile

2
2
2

3.1. Activity profile

2

3.2.

Spatial profile

3

3.3.

Public profile

4

4.
5.

Safety measures
Research questions

4
7

5.1.

Settings Mudmasters

7

5.2.

Settings 10-K Run

8

6.

Results

9

6.1.

Mudmasters

9

6.2.

Enschede 10Km

10

7.

Discussion

13

1

1. Introduction
The focus in this report is on event type V: mass sports events. Specifically, this means the research conducted
during the mud run organised by the Mudmaster organisation and the 10-kilometre run organised by the
foundation “Enschede Marathon”. The research concerns the participants in the event and therefore has a
different focus than the events carried out in phase I: the soccer matches. During the soccer matches, it
concerned the spectators instead of the participants.

2. The event
The definition of event type V is a mass sports event, which is characterised as an event that takes place outdoors
and has an active nature. Participants are enthusiastic, active, and exuberant and have an 'assigned' starting
time. Within the athletics events covered in this report, there are no allocated seating/standing places, it concerns
the monitoring of the participants. Spectators were not welcome.
On Saturday 8 May, the first type V event, initiated by Fieldlab events, took place. The organisation of this event
on the former Floriade grounds was in the hands of “Mudmasters”. The start of this sports event was at 09.00h
and the last starting group left at 16.00h. The event ended around 18.00h.
On Sunday 16 May, the second type V event, initiated by Fieldlab events, took place. At Twente Airport, the
'Enschede Marathon Foundation' organised the 10-kilometre running event. The start of this sports event was at
10.00h and the last starting group left at 16.00h. The event ended around 18.00h.

3. Risk profile
The building block, visitor dynamics, focuses on minimising the risk of infection at events. To map the profile of
the event, a distinction is made between factors that normally play a role when analysing the risks at events in a
non-covid situation. A distinction is made between the activity profile, the spatial profile, and the public profile
(Van den Brand & Abbing, 2003).

3.1. Activity profile
The activity profile presented in Figure 1 came about through a brainstorming session with various stakeholders
(Kamphorst, Donders, Coolen, Rijn, & Pas, 2020). It concerns the processes at the event where visitors come
together and where there is a possible risk of contamination. This involves visitors coming into contact with each
other at a certain location, for a certain length of time and at a certain risk. By localising, describing, and analysing
the risks, processes can be optimised, and the spread of risks minimised.
A distinction is made between the activity profile, the space profile, and the public profile (Van den Brand &
Abbing, 2003).

2

Figure 1. Activity profile

3.2.

Spatial profile

Not one event is like another. It is therefore useful to use general characteristics when classifying events. Van Rijn
and Van Damme (2011) describe several general characteristics related to events in addition to the characteristics
mentioned by Fieldlab. These general characteristics (Figure 2) give direction to the expectations regarding the
dynamics of visitors to events.

Mudmasters
10-Kilometre run
Event name
Spatial Profile
Event location
Floriade Haarlemmermeer
Twente Airport
Event type
Recreational Sports Event
Recreational Sports Event
Sort event
Public event
Public event
Event specification
Sport event
Sport event
Attractiveness
Regional/National
Regional/National
Duration
Daytime
Daytime
Location (indoor/outdoor Outdoor active
Outdoor active
Accessibility
Fixed location - Existing
Fixed location - Existing
Size
Medium sized (5000 - 50.000 persons) Medium sized (5000 - 50.000 persons)
Access
Tickets sales
Tickets sales
Figure 2. Spatial profile
The event site in Twente airport can accommodate 5000 participants. Only 1841 tickets have been sold for this
occasion.
The event site Floriade can accommodate 5500 participants. For this occasion, 5000 tickets have been sold, 4500
participants showed up.
Before the events, clear and strict guidelines have been drawn up for all those directly involved. The main
condition for participating in the event is the submission of a negative rapid test result at the entrance to the
event site. This test must be taken at one of the affiliated test locations within 24 hours before the end of the
event . Apart from this condition, additional conditions have been communicated through a developed app. For
example, outside the event site, the RIVM guidelines apply to everyone involved and no specific measures or
restrictions apply on the event site.

3

3.3.

Public profile

It is essential to know the characteristics of the audience of a specific event in order to anticipate their behaviour.
Audience is inextricably linked to behaviour. Before zooming in on behaviour and mood, the type of audience is
mentioned. In addition to the distinction in audiences, social characteristics of audiences are indicated. Audiences
display specific behaviour, but they are difficult to define and cannot easily be classified (Still, 2013).
The following characteristics of behaviour apply, to a greater or lesser extent, to visitors to both events in the
different phases of the event:

Cohesive

Crowd gathered for a specific purpose or reason;
No leadership.

Figure 3. Public profile
To the participant in the event setting, passive behaviour applies during ingress and egress. During the movement
phase and the performance, energetic applies. In this case, it refers to a considerable degree of physical
movement and participation. The elements from the characterisation energetic. which may lead to increased risk
do not apply here at all.

4. Safety measures
The events took place in a protected and controlled environment. In order to realise this environment, different
safety measures were taken, such as the requirement for a negative COVID-19 test for entrance, direct
communication with the visitors and ventilation requirements. This report will focus on the measures regarding
visitor dynamics, such as time slots. The use of time slots aims to achieve a gradual and controlled ingress and is
directly related to the starting times and physical size of the starting areas. The design and organisation of the
ingress/egress process and the allocation of time slots were achieved through intensive cooperation between
parties involved. Figure 3 shows the time slots and the number of participants in starting areas.
Table 1. Timeslots and number of participants 10K
Timeslots 10-Kilometre run

Start time

Available places

Participants

09.00h - 10.00h

10.00h

500

500

10.30h - 12.00h

12.00h

1500

1500

12.30h - 14.00h

14.00h

1500

250

14.30h - 16.00h

16.00h

1500

250

Arrival Timeslots mud
run

Start time

Available places

Participants

08.00u

09.00u

250

250

08.20u

09.20u

250

250

08.40u

09.40u

250

250

09.00u

10.00u

250

250

09.20u

10.20u

250

250

09.40u

10.40u

250

250

10.00u

11.00u

250

250

10.20u

11.20u

250

250

10.40u

11.40u

250

250

11.00u

12.00u

250

250

11.20u

12.20u

250

250

4

11.40u

12.40u

250

250

12.00u

13.00u

250

250

12.20u

13.20u

250

250

12.40u

13.40u

250

250

13.00u

14.00u

250

250

13.20u

14.20u

250

250

13.40u

14.40u

250

250

14.00u

15.00u

250

250

14.20u

15.20u

250

250

14.40u

15.40u

250

250

15.00u

16.00u

250

250

In order to ensure a safe and regulated ingress (minimum contact moments), the ingress process is visualised in
the figure below. Based on this process, process calculations were made to determine the capacity of the ingress
process per entrance row.
With an average of 7 seconds, 8 (safety margin) participants per minute can be processed, which means an
ingress capacity per row of 480 participants in 1 hour.

Figure 4. Ingress process 10K run
With a maximum ingress per time slot of 1500 participants, 5 rows (entrance gates) were provided. This capacity
is bigger than the requirements set in advance, so there were no unnecessary waiting times at the entrance (see
Figure 5).

Figure 5. Ingress process 10K run
Finally, the egress process needs to be carefully organised, as the return of the tag is crucial to the research. In
addition, the egress process may not lead to risky delays and undesirable situations.

5

The egress process is visualised in Figure 6. With an average of 4 seconds, 15 participants per minute can be
processed, which means an egress capacity per row of 900 participants in 1 hour.

Figure 6. Egress process 10K run
With a maximum egress per time slot of 1500 participants, we worked with 2 lanes (exit gates). This capacity met
the requirements set in advance, and unnecessary waiting times for egress were therefore avoided.

6

5. Research questions
In all organised pilot events anonymously collected data of participants is analysed. It is an experimental study
in which participants are observed in two different “settings”. In each setting different measures (interventions)
are in effect in which the potential impact of the interventions on visitor dynamic is observed on three variables:
• Number of contacts
• Contact distance (average per contact)
• Contact duration (for Mudmasters the process time in an obstacle will be measured, sample wise, by
hand in three different obstacles)

5.1.

Settings Mudmasters

The first 10 time slots have a different design than the last 10.
Table 2. Setting recreational sports event: Mudmasters
Start group

number
persons

Start area
setting

order-& pay
method bar

Order & pay
method food

1 t/m 10

250

With meander

With U

Same

11 t/m 20

250

free

free

Same

The expectation of the setting in the meander form is that participants will take positions in a stretched line,
hence have fewer contacts between them. In the free setting, the expectation is that the participants will be more
randomly distributed in the start area. (Figure 7)
For food and beverage, the U form had the same intention for the distribution of the participants. (see Figure 8)

Figure 7. Design settings start area with expected participants distribution Mudmasters

Figure 8. Design settings hospitality area with expected participants distribution Mudmasters

7

5.2.

Settings 10-K Run

Like the Mudrun settings, settings for the 10-K were designed. (see; Table 3, Figure 8 and Figure 9)
Table 3. Setting recreational sports event: 10K Run.
Start
group

Number Start area setting
persons

Flow 3 500
Flow 4 1500

Order and pay Order & pay
method bar
method food
with U
Free

with 2 persons/m2
with 1 person / m2

Figure 9. Design settings start area with expected participants distribution 10K

Figure 10. Design settings hospitality area with expected participants distribution 10K

8

Same
Same

6. Results
In the following sections the results of both pilot events – Mudmaster and Enschede 10km – will be discussed.
Data for this study -where possible - were collected using the same research instrument as those of phase 1 of
the research program. The main research goal of these pilots was to assess the extent to which a new subtype
of event would reveal new findings in relation to the original research question.

6.1.

Mudmasters

On May 8th, 2021, 4500 individuals participated in an outdoor obstacle run. Participants were divided into multiple
continuous starting waves. Due to the safety of runner’s, wearables like the contact tracking devices were not
allowed. Therefore, data for this study were collected using video analyses. Due to the fact no contact tracking
devices were used during this pilot, no detailed data about the duration of a contact is available. Still, the duration
of a contact is an important metric, hence manual observations of the 3 obstacles on the recorded video footage
is performed. By sampling the average time a participant spends on an obstacle (process time), an indication of
potential contact time can be calculated.
The results of these manual observations are shown in Table 4. Its apparent from this table that the total time
spend per obstacle is low. Of the three obstacles observed the average time is roughly between 1 and 1,5
minutes. These measures include the ‘waiting’ time of a participant at the obstacle itself. Based on a total of 16
obstacles on the course, the maximum cumulative contact duration during the run is estimated somewhere
between 16 and 24 minutes.
Table 4. Measurement results obstacle process time Mudmasters
Obstacle

Sample size

Standard dev

90% Confidence
interval

average

Tarzan Swing
Cap size

44
40

6,8
30,8

42 – 50 sec
86 – 102 sec

47 sec
94 sec

Pipe runner

64

34,3

72 – 87 sec

80 sec

Figure 11 presents the outcome of the automated video analyses. The number of contacts (as average per
person) at the obstacles are relatively low in comparison to the other regions like entrances and drinks. Striking
are also the difference in contacts between start and finish. While the start of the event is spread over several
different smaller starting waves contacts remains high.

Figure 11. Average number of contacts at the obstacles (left) and at the entrances (right) Mudmasters

9

Beside start waves, during the pilot two different starting area designs have been created (Figure 7). The first
design – in place during the first half of the event until 11:20 - of the starting area was meant to have a more
controlled flow, with the aim to minimise contacts, towards the start line. The second design – in place during the
second half of the event from 11:20 and afterwards - the participants had a free choice and were able to keep
their distance if they like. Overall, both designs – as shown in Figure 7 - did not affect the number of contacts a
participant had during the start. Manual observations showed that in both designs participants walked as close
to the line as possible, as illustrated by the yellow area in Figure 12, underutilizing the potential total area to keep
distance.

Figure 12. Setting 1 and 2 reality (compare Figure 7 design).

6.2.

Enschede 10Km

On May 16th 2021, 1306 individuals participated in a 10km marathon. Participants were divided into two starting
waves of 500 and 1500 (in reality, 200 and 1000). Next to the participants, another 100 VIPs were invited. Figure
13 presents the general statistics of the event. On average a participant from wave 1 had 5 unique contacts (IQR=
2-8) lasting more than 15 minutes cumulative within 1.5 meters. Participants from wave 2 had -on average- a
relatively lower number of unique contacts; 2.8 (IQR= 1-4). VIPs had an average number of 4.9 (IQR= 2-8) unique
contacts.
Table 5. Average amount of contacts and duration 10K

10

As shown in Figure 14, the total number of contacts is highest at the start and finish times of a wave. Further
analysis of the total number of contacts over time shows that, as illustrated in Figure 13, start wave 2 have a
significantly higher number of contact moments on average per person. However, to put this number in
perspective, even while start wave 2 has a five times higher number of participants than wave 1– which could
lead to a higher number of total contacts - the average number of contacts per participant is only twice as high.

Figure 14. 10-K, total amount of contacts

Figure 13. 10-K, total amount of contacts per person

As shown in Figure 15, a higher number of contacts in the Hangar 11 and starting areas can be noticed during
start times of the different waves (10, 12, 14 and 16:00 hours). What might strike as remarkable is a large number
of contacts in the hospitality zone before the different starting times. Manual analysis of the footage revealed
that these contacts occur in the VIP hospitality area and not in the general hospitality area and thus are created
by only a small number of visitors.

Figure 15. Video analysis, the average number of contacts per region

11

Regarding the design of both the start and hospitality areas, minor changes in the research design were made
due to unexpected circumstances.
Start areas:
The starting area for the first wave (Flow 3) with 250 m2 was designed to have an occupancy rate of 2 persons
per m2. Due to the low number of participants (200) the occupancy rate was only 0,8 persons per m2. The second
design was calculated to have an occupancy rate of 1 person per m2. This flow (4) had only 1000 participants
which lead to 0,66 persons per m2. Adaptation of the start area to the real number of participants is not executed
at that time.
Hospitality Area:
The general hospitality area was planned outside near the finish line. Participants could have a drink and a snack
in the large outside area. The VIP hospitality area was located in Hangar 10.
Due to expected weather circumstances, both hospitality areas were moved from outside to inside Hangar 11.
The areas were divided by a barrier line. This new setup of the hospitality areas decreased the area from about
3000m2 to an area of 1280m2. The 3000m2 should have accommodated approximately 3000 participants. (1
person/m2). With the expected number of 200 in wave 3 and 1000 in wave 4, the maximum number of people in
the hospitality area was expected to be 1200. (About 1 person/m2). Nonetheless, this theoretical density level was
never achieved as shown in Figure 16.

Figure 16. Number of people in area 10K

12

7. Discussion
This study was set out with the aim of assessing to which extent a new type of event would reveal new findings
in relation to the original research question. The overall number of contacts during both pilot events was low.
Most of the acquired contacts were during secondary activities, such as musical entertainment. Based on the
contact data acquired during the Enschede 10k marathon around 3 to 5 contacts on average.
Despite the success demonstrated, the data collection methods used could be a limitation, as it may have affected
the measurements of the number of contacts. As discussed before, data collection with contact tracking devices
was impossible during the Mudmasters obstacle run due to safety concerns. Consequently, only video data
collection was possible during the event. Due to practical limitations, camera footage is not able to cover the
whole area of the event itself. Therefore, specific positions are chosen before the start of the event focussing on
a part of the obstacle, where an expected number of participants would stay or move through the obstacle itself.
Regrettably, the field-of-view of the chooses camera positions were not always optimal, due to the behaviour of
the participants or unexpected changes in the layout.
The footage of the cameras has been used afterwards to gather information about the dwell time of a participant
at a certain obstacle. The number of samples taken by hand, over the three observed obstacles, are limited.
Therefore, the small sample size did not allow for a low standard error and should be used indicative.

8. Bibliography
Fieldlab Evenementen. (2020, oktober 19). Pilots voor 'Low-Contact Events'. Retrieved from
www.fieldlabevenementen.nl
Logistics Community Brabant. (2020, oktober 30). Onderzoeksresultaten. (J. van de Pas, I. Kamphorst, J. Coolen,
& M. van Rijn, Eds.) Logistics Community Brabant.
Still, G. (2014). Introduction to Crowd Science. Taylor & Francis Group.
van den Brand, R., & Abbing, M. (2003). Leidraad veiligheid publieksevenementen. Arnhem: Nibra.
van Rijn, M., & van Damme, D. (2011). Evenementenlogistiek. De realisatie van evenementenconcepten in veilige en
servicegerichte omgevingen. MB Advies & training.

13

.

Research project Fieldlab Evenementen phase II:
trade exhibition
Data collection and monitoring of group dynamics between visitors of the Fieldlab
Evenementen pilot events
Breda

July 2021

Contents
1.
2.
3.
3.1.
3.2.
3.3.
4.
5.
6.
7.

Introduction
The event
Risk profile
Activity profile
Space profile
Public profile
Safety measures
Results
Discussion
Bibliography

2
2
2
2
3
3
4
5
7
7

1

1. Introduction
The focus in this report is on a variant on the previously defined event types I-IV and covers venues with an
unstructured fluid crowd movement. The pilot event executed was an indoor trade exhibition. Specifically, the
research was conducted during the “EventSummit, the largest one-day platform for the event industry” organised
by EventSummit.

2. The event
The definition of events with an unstructured fluid crowd movement is not as such described in Pilots for LowContact Events (Fieldlab Evenementen, 2020). In this report the following definition for venues with an
unstructured fluid crowd movement will be used:
Events with an unstructured fluid crowd movement are characterised as events that take place in- or outdoors and have
an active character. Visitors are enthusiastic, sociable and have an interest in visiting attraction points such as stands.
On Thursday May 20th the first venue with an unstructured fluid crowd movement pilot event, initiated by Fieldlab
events, took place. The event, a trade exhibition, was organised by EventSummit and was located at the Jaarbeurs
in Utrecht. The start of this event was at 10.30h and lasted till 19.00h.

3. Risk profile
The building block visitor dynamics, focuses on minimising the risk of infection at events. In order to map the
profile of the event, a distinction is made between factors that normally play a role when analysing the risks at
events in a non-covid situation. A distinction is made between the activity profile, the spatial profile and the public
profile (van den Brand & Abbing, 2003).

3.1.

Activity profile

The activity profile presented in Table 1 came about through a brainstorming session with various stakeholders
(Logistics Community Brabant, 2020). It concerns the processes at the event where visitors come together and
where there is a possible risk of contamination. This involves visitors meeting each other at a certain location, for
a certain length of time and at a certain risk. By localising, describing, and analysing the risks, processes can be
optimised, and the spread of risks minimised.
Table 1. Activity profile
Touchpoints (Ingress)

EventSummit

Parking

Nearby car park

Entrance

Ticket, negative test result and after receiving tag

Placing

not applicable

Visitation

not applicable

Touchpoints (Circulation)
Beverage

Bars

Food

Applicable

Toilets

At location

Entrance process

Through entrance gate manned by steward(s)

Exit process

Via exit gate manned by steward(s)

Routes

Via signage

Touchpoints (Egress)
Parking

Nearby parking area

Exit

Accompanied by stewards and after return of tags

2

3.2.

Space profile

Not one event is like another. It is therefore useful to use general characteristics when classifying events. (van
Rijn & van Damme, 2011) describe several general characteristics related to events in addition to the
characteristics mentioned by Fieldlab. These general characteristics (Table 2) give direction to the expectations
regarding the dynamics of visitors to events.
Table 2. Spatial profile
Event name

EventSummit

Spatial Profile
Event location

Jaarbeurs

Event type

Flow location

Sort event

Public event

Event specification

Business event

Attractiveness

Local

Duration

Daytime

Location (indoor/outdoor)

Indoor

Accessibility

Fixed location - existing

Size

medium < 500-5000

Access

Ticket sales

The hall in the event location Jaarbeurs in Utrecht can accommodate 6400 visitors and exhibitors in a normal
situation. For this occasion, 200 stands will occupy 6148 m2, enough for a planned 500 exhibitors and 1500
visitors, resulting in an occupation rate of about 70%.
Prior to the events, clear and strict guidelines have been drawn up for all those directly involved. The main
condition for participating in the event is the submission of a negative rapid test result at the entrance to the
event site. This test must be taken at one of the affiliated test locations within 24 hours before the end of the
event. Apart from this condition, additional conditions have been communicated through a developed app. For
example, outside the event site, the RIVM guidelines apply to everyone involved and no specific measures or
restrictions apply on the event site.

3.3.

Public profile

It is essential to know the characteristics of the audience of a specific event in order to anticipate on their
behaviour. Audience is inextricably linked to behaviour. Before zooming in on behaviour and mood, the type of
audience is mentioned. In addition to the distinction in audiences, social characteristics of audiences are
indicated. Audiences display specific behaviour, but they are difficult to define and cannot easily be classified
(Still, 2014).
The following characteristics of behaviour apply, to a greater or lesser extent, to visitors to both events in the
different phases of the event:
Casual

People come and go;
Not organised but can be in loose groups;
Accepts guidance from authority;
Behaves well.

The participant in the event setting, passive behaviour applies during ingress and egress. During the movement
phase quiet and interesting behaviour applies. The conclusion that in this event the visitors are to be typified as
“casual” means that no extra safety measures has been implemented other than in- and egress processes.

3

4. Safety measures
The events took place in a protected and controlled environment. In order to realise this environment, different
safety measures were taken, such as the requirement for a negative COVID-19 test for entrance, direct
communication with the visitors and ventilation requirements. This report will focus on the measures regarding
visitor dynamics, such as time slots. The use of time slots aims to achieve a gradual and controlled ingress and is
directly related to the starting times and physical size of the starting areas. The layout of the starting areas and
the allocation of time slots were achieved through intensive cooperation between various parties involved.
To realise a gradual ingress, the choice was made to use various time slots. Table 3 shows the time slots and the
number of visitors per time slot.
Table 3. Timeslots and visitors
Timeslots

# visitors

10:00h - 11:00h

500

11.00h - 12.00h

500

12.00h - 13.00h

500

To ensure a safe and regulated ingress (minimum contact moments), the ingress process is visualised in the
Figure 1. Based on this process, process calculations were made to determine the capacity of the ingress process
per entrance row.

Figure 1. Entrance proces

4

5. Results
On May 20th 2021, 1263 individuals attended a trade exhibition in the Jaarbeurs Utrecht. The main research goal
of this pilot was to assess the extent to which a new type of event would reveal new findings in relation to the
original research question. Data for this study were collected using the same research instrument as those of
phase I of the research program. Due to the nature of the event no specific bubbles were formed and visitors
were able to freely walk around the exhibition floor. However, a distinction is made between visitors and
exhibitors.
Table 4 presents the general statistics of the event. On average a visitor had 8.1 unique contacts (IQR= 4-11)
lasting more than 15 minutes cumulative within 1.5 meters. Exhibitors had -on average- a slightly higher number
of unique contacts; 10.3 (IQR= 5-14). However, visitors had on average 2.2 contacts per hour, whereas exhibitors
only had 1.4 contacts on average per hour, based on the participation time.
Table 4. General statistics trade exhibition

As shown in Figure 2 during the trade exhibition itself, when all contacts are considered, the number of contacts
is stable. At the end of the fair a small network event was organized for all attendees which translates into a
relative high number of contacts in comparison to the rest of the event. A further analysis of the total number of
contacts over time shows that, as illustrated in Figure 3, visitors have a higher number of total contacts than the
exhibitors. In contrast to earlier findings, that show that exhibitors have a higher total number of critical contacts
on average.

Figure 2. Total number of contacts over time

Figure 3. Total number of contacts over time, exhibitors vs. visitors

5

Table 4 provides an overview of the interactions between visitors and exhibitors. What is interesting about the
data in this table is that on average exhibitors gather more critical contacts among themselves than with visitors.
A possible explanation for this could be the fact that more than one representative of the company occupies the
stand and thus have long lasting contact.
Table 5. Interactions between visitors and exhibitors

Figure 4 shows the number of people and the average number of contacts within 1,5 meters at the entrance, bar
and stands. There is a relatively high number of contacts at the entrance, possibly due to a lack of space. During
the ingress, multiple printers did not function, which resulted the welcoming desk to become a bottleneck, as
only one printer was operating. Unsurprisingly, a peak in contact moments is seen during the network drink.

Figure 4. Number of people (left) and average number of contacts within 1,5m (right) at the entrance, bar and stands
The average number of contacts within 1,5 metres at the different exhibitor stand areas do seem to align pretty
much, except for the area ‘stands 2’. There is no obvious explanation for this.

Figure 5. Average number of contacts within 1,5 metres at the different exhibitor stand areas

6

6. Discussion
This study was set out with the aim of assessing to which extent a new type of event would reveal new findings
in relation to the original research question. On average, visitors were shown to have 8.1 contacts within 1.5
meters for a cumulative duration of 15 minutes or more. Exhibitors had on average a slightly higher number of
contacts; 10.3. As for indication, these results are in line with the results for the pilot events for type I - indoor
passive. Further analysis showed that the social gathering at the end of the event also resulted in a high number
of contacts, which has been observed at multiple pilot events.
The generalisability of these results is subject to certain limitations. For instance, unforeseen circumstances
(printers did not work) caused a bottleneck which resulted in a high number of contacts. Circumstances like this
always have a chance of happening and should be proactively prepared for, for example by ensuring there is
sufficient queuing space and by aligning processes with eachother.

7. Bibliography
Fieldlab Evenementen. (2020, oktober 19). Pilots
voor 'Low-Contact Events'. Retrieved from
www.fieldlabevenementen.nl
Logistics Community Brabant. (2020, oktober 30).
Onderzoeksresultaten. (J. van de Pas, I.
Kamphorst, J. Coolen, & M. van Rijn, Eds.)
Logistics Community Brabant.
Still, G. (2014). Introduction to Crowd Science. Taylor
& Francis Group.
van den Brand, R., & Abbing, M. (2003). Leidraad
veiligheid publieksevenementen. Arnhem:
Nibra.
van Rijn, M., & van Damme, D. (2011).
Evenementenlogistiek. De realisatie van
evenementenconcepten in veilige en
servicegerichte omgevingen. MB Advies &
training.

7

.

Research project Fieldlab Evenementen phase II
Data collection and monitoring of group dynamics between visitors of the Fieldlab
Evenementen pilot events using the Flockey app
Breda

July 2021

Contents
1.
1.1.
2.
2.1.
2.2.
2.3.
2.4.
2.5.
2.6.
3.

Introduction
Flockey
Results
Data analysis
Racoon, Mainstage
Residence Orchestra, Zuiderstrandtheater
EventSummit, Jaarbeurs
Eurovision Song Contest, Ahoy
User experiences
Conclusion

3
3
4
4
5
6
8
8
10
10

2

1. Introduction
By conducting applied practical research into visitor behaviour, the Fieldlab Evenementen research program
aims to explore how mass gathering events could return safely at different risk levels during a pandemic. As
part of the research team, Breda University of Applied Sciences (BUas) was tasked with collecting data on
visitor behaviour in different experimental settings during the pilot events. Data on contact duration and
distance needed to be gathered.
Prior to the pilot events, several suitable research instruments were identified and compared in order to
collect this data 1. Due to its accuracy and granular level of detail, Ultra-Wide Band (UWB) technology was
chosen as the main technology of choice. As a result of this, every visitor for one of the pilot events in the
first phase was handed a wearable that operates on UWB. These UWB tags have provided the research team
with a very detailed overview of the number and types of contacts a visitor had. However, the UWB tags also
had their shortcomings. During the ingress phase of the event, each visitor had to receive a tag to participate
in the experiment. Consequently, each visitor also must hand in his tag during egress. The cost for the crew
and the logistics behind this process was not scalable for the next series of events in phase two. Additionally,
the operational cost to keep the system up and running would increase significantly.
During the second phase of the Fieldlab Evenementen research program, a new research instrument was
adopted to cope with the increased number of visitors during the pilot events. Flockey, developed by
Forkbeard Technologies in conjunction with EY Consulting, is a Bluetooth-based contact tracking application.
The application is available for both Android and IOS and is based on the ‘bring your own device’ principles.
This app would enable the research team to – without any logistical implications – collect the same type of
data during the events at scale.
1.1.

Flockey

Flockey uses patented technology, created by Forkbeard Technologies and EY Consulting, which logs and
measures the proximity between visitors using anonymized Bluetooth Low Energy (BLE) data from mobile
devices. This enables organizers to control the flow of visitors and creates a safer environment.
The app is downloadable via the Google Play Store and Apple App Store. Visitors of the pilot events had to
download an app that includes their tickets and that was used as a communication channel; the Close app.
Before the pilot events, visitors were asked to download the Flockey app through the dedicated link sent in
the Close app. After downloading Flockey, visitors received a second link that activated the app and assigned
them to a specific visitor group.

1 Pas, J., Kamphorst, I., Coolen, J., van Rijn, M. (October 30th, 2020) LCB-BUAS Onderzoeksresultaten.

3

2. Results
Multiple pilot events were held during the second phase of the research program, of which four used the
Flockey app to collect the contact tracking data;
• Racoon at Mainstage, Den Bosch
• The Residence Orchestra at the Zuiderstrandtheater, the Hague
• EventSummit at Jaarbeurs, Utrecht
• Eurovision Song Contest at Ahoy, Rotterdam.
During three of these events, the previously utilized research instrument (UWB tag) is used in conjunction
with the Flockey app as a validation tool. Firstly, the data analysis steps will be explained. In the second part,
the findings of the four events held will be discussed. Finally, user experiences will be briefly discussed.

Data analysis

2.1.

The data analysis process aimed to answer the main research question: “How many unique contacts does a
visitor have on average, lasting more than 15 minutes within 1.5 meters?”. Data management and analysis
were performed using Python and networkX.
Flockey provided the research team with data about the contact duration over several distance buckets of
0.25 meters wide. For the purpose of scalability, the mobile device aggregates the data from a contact
between two individuals over a 10-minute time window. Thus, giving the total contact duration time in 0.25
meter intervals over a 10-minute time window (see Figure 1). By summing the total time two individuals saw
each other in all buckets below 2 meters, to account for any measuring error, the total contact duration of
these two individuals is known.
Time

start

end

12.00

12.10

Contact
between
Person

Person

A

B

12345

67890

Distance buckets (in meters)

0.0-0.25

0.25-0.5

0.5-0.75

0.75-1.0

60 sec

53 sec

125 sec

235 sec

1.0-1.25
47 sec

1.25-1.5

1.5-1.75

1.75-2.0

18 sec

55 sec

7 sec

Total contact duration time in distance bucket over a 10-minute time window
Figure 1. Example aggregated data from a contact between two individuals over a 10-minute time window
Based on these contact durations, a contact network can be constructed to calculate the average degree. The
average degree is the average number of edges per node in the contact network, hence the average number
of contacts per visitor. As the data provided by Flockey is not symmetrical, meaning that only one side of the
connection reports, an undirected graph is used.
A similar analysis pipeline is performed on the UWB tags.

4

2.2.

Racoon, Mainstage

The first event at which the Flockey app was deployed was the Racoon concert in Mainstage, an indoor venue.
The total duration of the event was about 5 hours and 3.252 visitors attended. The total visitor group was
divided into two separate ‘bubbles’, red and blue, to answer several research questions. The differences
between the Flockey app and the UWB tags are highlighted in Table 1. What stands out in the table is the
significant difference in the number of participants (N), as well as the average amount of contacts a visitor
has. In total 3.252 people received an UWB tag during the ingress phase whereas the Flockey app was adopted
by 1.269 people (40% adoption rate). Prior to the event, visitors received a message through the Close app
with the request to download the Flockey app. However, the subsequent activation link was sent incorrectly
to one of the bubbles, which received both the activation link for the blue and the red bubble. Due to a lack
of human resources capacity, there was no possibility to actively check whether visitors had downloaded the
app and correctly activated it.
Table 1. Results Racoon

A probable explanation for the lower average amount of contacts is the lower adoption rate. For every 10
people around a visitor, on average only four will have the Flockey app installed. Another possible contributor
to the lower number of contacts registered is the average time a user was active. Figure 2 gives an overview
of the total number of users reporting over time. The most interesting aspect of this graph is the steep dive
in reporting users around 20:40, coincidental with the changeover and start of the main show.

5

Figure 2. Reporting users Racoon over time

2.3.

Residence Orchestra, Zuiderstrandtheater

The second event at which the Flockey app was deployed was the Residence Orchestra concert at
Zuiderstrandtheater, an indoor theatre. The total duration of the event was about 3 hours and 516 visitors
attended. The total visitor group was divided into two separate ‘bubbles’, grey and yellow, to answer several
research questions. The differences between the Flockey app and the UWB tags are highlighted in Table 2. A
similar pattern as the previously discussed event can be noticed. In total 516 people received a Kinexon tag
during the ingress phase whereas the Flockey app was adopted by 155 people (30% adoption rate). The target
audience of the Residence Orchestra mostly consists of seniors who are less familiar with using their mobile
phones. In addition, most of the target audience relies on the local WiFi rather than 4G/5G, increasing the
difficulty to increase the adoption rate.

6

Table 2. Results Residence Orchestra

The same applies to the number of actives users over time (see Figure 3). Once again a steep drop in
reporting users is seen around show start (19:30).

Figure 3. Reporting users Residence Orchestra over time

7

2.4.

EventSummit, Jaarbeurs

The third event was a trade exhibition show aimed at the event industry. Visitors were able to freely walk
around the exhibition floor and no specific bubbles were formed. Both visitors and exhibitors received a tag
during ingress. Table 3 shows the results of the data analysis as performed. In total 1.263 people – including
both visitors and exhibitioners – received an UWB tag. Flockey was adopted by 728 people (57%). At the
entrance, all visitors have been actively checked for having downloaded and activated the Flockey app. Due
to unexpected events, the exhibitors were not actively checked at the entrance, however, they have all been
checked during the event.
Table 3. Results EventSummit

Because of the gradual inflow of visitors, the total amount of reporting users over time are not of interest for
this comparison. Still, total active time defined as the total duration between the first registered and last
registered contact can be compared as a measure for app usage. Flockey users were active – on average – for
a duration of 2 hours and 45 minutes. In comparison, an UWB tag user had an average active time of 4 hours
and 46 minutes.
2.5.

Eurovision Song Contest, Ahoy

Finally, the Flockey app was deployed at the Eurovision Song Contest. Over the course of one week 9 shows
with a total of approximately 31.500 visitors were held (3.500 visitors per show). Due to the scale and level of
production the use of the UWB tags was not possible. Therefore, in this section only a comparison will be
made between the event days itself.
Table 4 shows per show the total amount of active users, the average amount of contacts each user had and
its distribution as well as the total amount of users active during a specific timeframe. The adoption rate lays
between 14% and 35% based on 3.500 visitors per show. Since the adoption rate during the first three shows
was very low (18%, 18%, 15%, respectively), visitors were actively checked upon downloading and activating
the app upon arrival by a crew of 15 people. This resulted in a higher uptake (35%, 22%, 33%, 37%, 26%). The
show on May 20th in the afternoon was not actively monitored, since this show was specifically focused on
primary school classes, which are not expected to have mobile phones. During the last three shows, push
notifications were sent to alert visitors to keep the app active, which did seem to affect the duration a user is
active.

8

Table 4. Results Eurovision Song Contest

9

2.6.

User experiences

Throughout the attempts to increase the adoption rate by actively approaching visitors at their arrival, quite
some interesting feedback was collected. The main points may be useful for the further development of the
app and thus are listed below;
•
Battery consumption is deemed high
•
Multiple applications were required to be downloaded to gain access to a pilot event
•
GPS permission is deemed unnecessary or privacy-violating
•
Downloaded the app but did not activate it
•
Download and activation procedure is deemed complex (mostly Android users)

3. Conclusion
In conclusion: Bluetooth Low Energy-based contact tracking applications based on ‘bring your own device’
principles have provided limited use as a research instrument during these experiments. External factors like
adoption rate and activity time have a significant impact on the usability of the collected data.
The main premise for adopting the Flockey app as a research instrument during phase 2 of the research
program was to collect the same type of data as in phase 1 and answer the main research question: “How
many unique contacts does a visitor have on average, lasting more than 15 minutes within 1.5 meters?”, without
any logistical implications.
Unfortunately, throughout all pilot events as discussed in this paper, the adaption rate was rather low. An
attempt was made to increase the adoption rate by actively checking the visitors at their arrival at the
EventSummit and the Eurovision Song Contest. Nonetheless, the adoption rate never got higher than 57%. In
addition, actively checking whether visitors have downloaded and activated the app defeats the main premise
that the instrument has no logistical impact on the ingress process.
Due to restrictions on an operating system level, 3rd party developers face technical limitations on how their
app can collect data when the app is running in the background. Users switching off the app for various
reasons – for instance, because battery consumption was deemed high by visitors - during the event, had a
significant impact on the usability of the tool as a research instrument. Government-issued apps like the
CoronaMelder are embedded at an operations system level and do not face these technical challenges.
In order to effectively use a BLE-based contact tracking application, a high adoption rate is of crucial
importance. Despite several efforts, the research team has not been able to succeed at achieving this. In
addition, the application is often deactivated by the users throughout the event, causing the data collection
to stop. Therefore, the research team has concluded that such an application in this development phase is
unsuitable for the aim of the research. The challenge now is to make a continued effort to make Flockey more
accessible by:
• Achieving a higher adoption rate by creating an easier onboarding and checking process
> For example; activating the app by locating NFC chips or beacons
• Improving battery performance
Some of the issues emerging from these findings relate specifically to how the research team has attempted
to integrate the Flockey app as a research instrument. Issues encountered by the research team may not be
the same for other cases.

10

Achtergrond voorstel
ventilatierichtlijn evenementen

Datum:

13-7-2021

Projectnummer:

BM20200911

Status:

Definitieve versie Augustus 2021

Adviseurs:
Contactinformatie:

ir. Tim Beuker
dr. ir. Atze Boerstra
tb-bba@binnenmilieu.nl, 088-222 9494

Opdrachtgever:

Fieldlab Evenementen

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Inhoud
1

Inleiding

3
Doel

4

Scope

4

Disclaimer

5

Leeswijzer

5

2

Inschatting ondergrens op basis van bestaande eisen

6

3

De Wells-Riley methode

9
De Wells-Riley methode

10

Effect aanname onderlinge afstand

12

Effect luchtstromingspatronen

12

Mondkapjes

13

Luchtfiltratie

14

Effect van depositie en inactivatie

15

Correctie t.a.v. aanname aantal geïnfecteerden bij gebruik
sneltesten
4

16

Inschatting ondergrens ventilatie op basis van de Wells-Riley methode

17

Bepaling COVID-19 specifieke inputparameters

17

Berekening COVID-19 specifieke ventilatie-eisen

24

5

Vergelijking bestaande ventilatie-eisen en resultaten Wells-Riley analyse

25

6

Stroomschema beoordeling COVID-19 aerosol besmettingskans

28

7

Waarborging aan de hand van CO2-metingen

29

Achtergrond CO2-monitoring

29

Stroomschema CO2-monitoring

33

Bijlagen

34
Toelichting berekening quantaproductie COVID-19

35

Indicatieve bepalingsmethode capaciteit natuurlijke
ventilatie
Bibliografie

38
41

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

1

Inleiding
De evenementensector is een brede sector waarin een grote verscheidenheid aan bedrijven valt.
Denk bijvoorbeeld aan de bedrijven die sportwedstrijden, theatervoorstellingen of festivals
organiseren. Wat de bedrijven binnen de sector samenbrengt is het streven om een grote groep
mensen samen te brengen om gezamenlijk een evenement te beleven. Merk op dat restaurants,
café’s en nachtclubs dus geen onderdeel uit maken van de evenementensector.
Tijdens een pandemie, zoals de coronapandemie in 2020, is één van de basisuitgangspunten het
vermijden van sociale contacten. Kort door de bocht kunnen infectieziekten immers alleen
worden overgedragen op het moment dat geïnfecteerde personen in de nabijheid van gezonde
personen komen. Hoewel het vermijden van sociale contacten een zeer effectieve maatregel is bij
de bestrijding van een pandemie, is het ook een maatregel met grote economische gevolgen. Als
er geen groepen mensen bijeen gebracht mogen worden, vervalt de mogelijkheid om een
evenement te organiseren waarmee een belangrijke inkomstenbron voor de cultuur- en
sportsector verdwijnt.
Om de draagkracht voor het beperken van sociale contacten op peil te houden en de sociaaleconomische schade te beperken is het belangrijk om te onderzoeken onder welke
omstandigheden activiteiten zoals een evenement wél mogelijk zijn. In het kader hiervan heeft de
evenementensector het Fieldlab Evenementen gestart. Het Fieldlab Evenementen heeft als
ambitie om, binnen de kaders van veiligheid en gezondheid, verschillende elementen te toetsen
die inzicht kunnen bieden om te komen tot versoepelingen van de coronamaatregelen. Hiertoe
coördineert het Fieldlab verschillende onderzoekstrajecten om tot een integraal pakket van
maatregelen te komen.
In het kader hiervan heeft Fieldlab Evenementen bba binnenmilieu gevraagd om een richtlijn op
te stellen waarmee beoordeeld kan worden of er bij een evenement voldoende ventilatie is om
overdracht van infectieziekten via de lucht over afstanden groter dan 1,5m (zogenaamde
aerogene overdracht) te beperken tot een acceptabel risico. Uit eerder onderzoek van bba
binnenmilieu blijkt namelijk dat het gebrek aan ventilatie een belangrijke rol kan spelen bij
aerogene overdracht van SARS-CoV-2 (Boerstra & Beuker, 2020). Het Landelijk Centrum
Infectieziekten van het RIVM geeft aan dat ventilatie conform Bouwbesluit of aanvullende
richtlijnen (zoals Arbocatalogi en de NOC*NSF eisen) voldoende is om aerogene overdracht van
SARS-CoV-2 te voorkomen (RIVM, 2020). Het eerder genoemde onderzoek van bba liet zien dat
voldoen aan het Bouwbesluit niet altijd voldoende bescherming biedt. Daarom heeft Fieldlab
Evenementen bba binnenmilieu gevraagd om een concept ventilatierichtlijn op te stellen om een
basisniveau van veiligheid bij alle evenementen te realiseren als het gaat om de kans op
aerogene overdracht van SARS-CoV-2. Merk op dat de evenementensector hiermee meer doet
dan strikt noodzakelijk van hun verwacht (geëist) wordt vanuit de Rijksoverheid. De sector neemt
hiermee proactief haar verantwoordelijkheid om veilige evenementen te organiseren.
Opgemerkt wordt dat aerogene overdracht niet volledig voorkomen kan worden door te voldoen
aan de eisen in deze richtlijn. Het bijeen brengen van groepen mensen brengt nu eenmaal een
inherente overdrachtskans met zich mee. Deze richtlijn kan echter wel gebruikt worden om
betrouwbaar onderscheid te maken tussen risicovolle en niet risicovolle situaties en zo de weg te
openen voor het organiseren van voldoende veilige (risico-arme) evenementen.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Ook geeft deze richtlijn de mogelijkheid om het risico op aerogene overdracht van SARS-CoV-2
tijdens een evenement te vergelijken met andere situaties zoals een huiskamerconcert of sport
kijken in een bar. Dit geeft de Rijksoverheid de mogelijkheid om objectieve afweging te maken
tussen de werkelijke overdrachtsrisico’s van meerdere kleinschalige bijeenkomsten (thuis) of één
grootschalig evenement.
Verder wordt benadrukt dat deze richtlijn alleen in gaat op aerogene overdracht via de lucht over
afstanden >1,5m. Naast deze overdrachtsroute is er ook overdracht mogelijk via andere routes
zoals via contactoppervlakken of via directe druppeloverdracht binnen 1,5m. Dit rapport gaat
alleen in op de aerogene overdracht > 1,5m.
De concepteisen van de Ventilatierichtlijn zijn bij pilot evenementen toegepast in combinatie met
andere maatregelen zoals de toepassing van toegangstesten. Gebleken is dat de combinatie van
toegangstesten en ventilatie conform deze richtlijn bij alle pilot evenementen van fase I voor
voldoende veiligheid zorgde (Fieldlab Evenementen, 2021). Er zijn bezoekers besmet geraakt
tijdens de evenementen maar dit bleef beperkt tot slechts enkele personen. Dit wijst erop dat de
ventilatie-eisen uit deze richtlijn voor een voldoende veilige ventilatiesituatie zorgen.
Doel
Doel van het project was om:
• Een integrale methode (of combinatie van methodes) te ontwikkelen waarmee beoordeeld
kan worden of een evenementenlocatie veilig genoeg is gelet op de ventilatie-situatie en het
risico van COVID-19 overdracht via de lucht.
• Het toepassen van de voorgestelde methode op een standaard evenementensituatie &
‘vertaling’ van e.e.a. naar een 1e voorstel voor een ventilatie richtlijn.
Scope
De richtlijn is gericht op de ventilatie tijdens evenementen. Onder een evenement wordt hier
verstaan het bijeen brengen van een grote groep mensen om incidentele gebeurtenissen bij te
wonen zoals een sportwedstrijd, een muziekconcert of een theatervoorstelling. Dit betekent dat
de richtlijn van toepassing is op permanente gebouwen maar ook op tijdelijke bouwwerken zoals
een festivaltent. De richtlijn is gericht op de ventilatie voor het publiek, artiesten en medewerkers
bij een evenement. De richtlijn is niet gericht op bijvoorbeeld de sporters tijdens een
sportwedstrijd.
De richtlijn is bedoeld om te beoordelen of er bij een (voorgenomen) evenementenlocatie sprake
is van voldoende ventilatie om aerogene overdracht (>1,5m) van een bepaalde infectieziekte tot
een acceptabel niveau te beperken. De methode uit deze richtlijn kan bijvoorbeeld in het kader
van een vergunningaanvraag gebruikt worden om te laten zien dat er voldoende ventilatie is om
besmettingen via de aerosolroute te beperken.
Merk op dat deze richtlijn niet bedoeld is als ontwerprichtlijn op componentniveau. Voor het
ontwerp van een goed ventilatiesysteem wordt doorverwezen naar bestaande ontwerprichtlijnen.
Deze richtlijn is verder gericht op de kans op aerogene overdracht over afstanden groter dan
1,5m (via aerosolen). Binnen 1,5m rond een geïnfecteerde is de aerosolconcentratie 4-7 keer
hoger dan buiten de 1,5m zone en is daarmee de besmettingskans ook 4-7 keer hoger (Liu et al,
2016), nog los van de overdrachtsroute via grote druppels. Voldoende afstand houden en / of het

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

dragen van mondneusmaskers blijft dus belangrijk, ook als er voldaan wordt aan de ventilatieeisen uit deze richtlijn.
Daarnaast is deze richtlijn niet gericht op de overdracht via contactoppervlakken en zal
bijvoorbeeld goede handhygiëne nog steeds noodzakelijk zijn om overdracht van bepaalde
infectieziekten te voorkomen.
Disclaimer
Aangezien het Corona virus (SARS-CoV-2) een relatief nieuw virus is, is nog niet alles bekend en
zeker in relatie tot bijvoorbeeld besmettingskansen en virusoverdracht mechanismes. Dagelijks
komt er nieuwe informatie beschikbaar over het virus. Bba binnenmilieu heeft het onderhavige
onderzoek zo goed mogelijk, naar eer en geweten, rekening houdend met de laatste stand van
de wetenschap, uitgevoerd. Desalniettemin kan het gebeuren dat toekomstig onderzoek tot
nieuwe inzichten en conclusies leidt; ook daar waar het gaat om besmettingsrisico’s tijdens
grootschalige evenementen.
Leeswijzer
De snelle lezer wordt verwezen naar bba rapport “Voorstel ventilatierichtlijn evenementen” van
augustus 2021 waarin de beoordelingsmethode voor evenementen wordt samengevat. In dit (het
voorliggende) achtergrondrapport wordt toegelicht waar de ventilatierichtlijn op is gebaseerd.
Per hoofdstuk kunt u de volgende achtergrondinformatie vinden:
• In hoofdstuk 2 wordt een overzicht gegeven van relevante Bouwbesluit- en andersoortige
ventilatierichtlijnen;
• In hoofdstuk 3 wordt beschreven hoe in het algemeen ventilatie-eisen bepaald kunnen
worden om overdracht van infectieziektes via aerosolen te beperken;
• In hoofdstuk 4 worden specifiek voor evenementen tijdens de COVID-19 pandemie ventilatieeisen afgeleid;
• In hoofdstuk 5 worden de eisen uit hoofdstuk 2 (bestaande eisen) en hoofdstuk 4 (berekening
ventilatie-eisen op basis van de Wells-Riley methode) vergeleken en worden de aan te houden
ventilatie-eisen gekozen;
• In hoofdstuk 6 wordt aan de hand van een stroomdiagram weergegeven hoe men de
ventilatie van een evenementenlocatie kan beoordelen om overdracht van COVID-19 via
aerosolen te voorkomen;
• In hoofdstuk 7 wordt beschreven hoe de ventilatiehoeveelheid tijdens een evenement
gemonitord kan worden met CO2-metingen.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Inschatting ondergrens op basis van bestaande eisen
Om een beeld te krijgen bij de bestaande ventilatie-eisen wordt hieronder een overzicht gegeven
van ventilatie-eisen die relevant zijn (of op termijn kunnen zijn) voor evenementenlocaties in het
kader van aerogene overdracht van infectieziektes.
tabel 1. Overzicht ventilatie-eisen voor evenementenlocaties. De genoemde eisen zijn wettelijke eisen
of eisen in het kader van de aerogene overdracht van infectieziektes / COVID-19.

Wettelijke eisen:
Bouwbesluit 2020
•
Bijeenkomstfunctie
bestaande bouw

•

≥3,44

•

Sportfunctie nieuwbouw

≥6,5

≥4

Drank- en Horecabesluit
(per 1 juli 2021 vervallen)
COVID-19 richtlijnen:
REHVA COVID-19 Guidance

Aanbevelingen ventilatie Hoge
Gezondheidsraad België

ventilatievoud

≥2,12

Bijeenkomstfunctie
nieuwbouw
Sportfunctie bestaande bouw

•

l/s per m2

Ventilatie-eis

l/s per persoon

2

≥3,8

n.t.b., ventilatie-eisen
worden naar verwachting
in een latere versie
meegenomen
≥ 14-22

COVID Event Protocol België

≥ 17*

Norwegian Institute of Public
Health richtlijn ventilatie i.r.t.
COVID-19

≥7

WHO Roadmap voor ventilatie
i.r.t. COVID-19
Andere relevante richtlijnen:
WHO richtlijn voor
infectiepreventie in natuurlijk
geventileerde ziekenhuizen

≥ 10

Betreft

Bron

Bestaande gebouwen
met een
bijeenkomstfunctie zoals
theaters.
Nieuwe gebouwen met
een bijeenkomstfunctie
Bestaande gebouwen
met een sportfunctie
zoals een sporthal.
Nieuwe gebouwen met
een sportfunctie
Bestaande en nieuwe
gebouwen met
horecafunctie

(Rijksoverheid, 2020b)

Richtlijnen voor COVID19 beheer van
klimaatinstallaties

(REHVA, 2020)

Aanbevelingen voor de
ventilatie van alle
Belgische gebouwen
behalve zorggebouwen
Richtlijn voor Belgische
COVID-19 veilige
evenementen
Alle gebouwen in
Noorwegen

(Hoge
Gezondheidsraad,
2021)

Alle soorten gebouwen

6-12

Natuurlijk geventileerde
ziekenhuizen

(Rijksoverheid, 2020c)

(Event Flanders, 2021)

(Folkehelseinstituttet
(FOI) - Norwegian
Institute of Public
Health (NIPH), 2020)
(World Health
Organization, 2021)
(World Health
Organization, 2009)

* Het Covid Event Protocol van de Belgische overheid schrijft voor dat er vanaf een CO2-concentratie van 900 ppm maatregelen genomen
moeten worden om de ventilatie te verhogen. Om tijdens een evenement een CO2-concentratie van 900 ppm te waarborgen is volgens
berekening van bba ca. 17 l/s per persoon ventilatie nodig.

Volgens het huidige beleid van het RIVM is er (impliciet) sprake van een acceptabel risico op
aerogene overdracht van COVID-19 als een evenementenlocatie aan de eisen van Bouwbesluit
2012 voldoet.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

In de LCI richtlijn ten aanzien van ventilatie tijdens COVID-19 stond hierover bijvoorbeeld het
volgende (RIVM, 2020b):

Stel men hanteert die benadering, dan is de vraag natuurlijk: wat zijn goede referentie-eisen op
ventilatiegebied daar waar het gaat om evenementen binnen dan wel in tijdelijke bouwwerken,
tenten etc.? Om die vraag te beantwoorden kijken we naar de diverse eisen zoals samengevat in
tabel 1.
In principe zullen de meeste evenementenlocaties qua Bouwbesluit categorie in de categorie
“bijeenkomstfunctie” vallen. Hiervoor gelden aparte eisen voor nieuwbouw (4 l/s per persoon) en
bestaande bouw (2,12 l/s per persoon). Houd men er rekening mee dat soms tijdens
evenementen sprake is van hoge activiteitenniveaus (denk aan dansen) dan zou je kunnen stellen
dat aanvullend ook de Bouwbesluit-eisen t.a.v. sportruimten een belangrijke referentie vormen.
Aan de ventilatie in ruimten met een sportfunctie stelt het Bouwbesluit hogere ventilatie-eisen
dan aan ruimten met een bijeenkomstfunctie : 6,5 l/s per persoon bij nieuwbouw en 3,44 l/s per
persoon bij bestaande bouw.
Bij het advies van het RIVM is het dus de vraag welke Bouwbesluiteisen men precies voor ogen
heeft als voldoende ventilatie om aerogene overdracht van COVID-19 te voorkomen tijdens
evenementen die soms meer passief (stil zitten), soms meer actief (dansen, meezingen) van
karakter zijn.
Formeel gezien gelden in ruimten bedoeld voor evenementen misschien soms alleen de
bijeenkomstruimte eisen uit het Bouwbesluit (officieel zelfs ook nog eens alleen de vangnet-eisen
voor bestaande bouw), desalniettemin is het advies hier om als referentie de nieuwbouweis (van
6,5 l/s pp) aan te houden zoals die geldt voor sportruimten. Onder meer omdat zoals gezegd er
soms sprake is van een actief evenement waarbij (een deel van de tijd) sprake is van een duidelijk
verhoogd metabolisme / dansen). Anderzijds ook omdat de reguliere Bouwbesluiteisen (nog)
geen rekening houden met het gegeven dat men bij stemverheffing (denk aan hoge
achtergrondgeluidniveaus zoals die bijvoorbeeld bij concerten optreden) of bij meezingen /
schreeuwen hogere aerosolconcentraties geproduceerd worden. Vandaar de keuze om de
genoemde 6,5 l/s uit het Bouwbesluit voor nu even als basisreferentie te nemen (nog even los
van de uitkomsten van de exercities vermeld in het volgende hoofdstuk).
Naast de Bouwbesluiteisen gelden er voor evenementenlocaties waar alcoholhoudende drank
geschonken wordt ook de eisen van het Besluit Eisen Inrichtingen Drank- en Horecawet (DHW)1.
Zoals aangegeven in tabel 1 bedraagt de ventilatie-eis uit het DHW Besluit 3,8 l/s per m2. Stel dat
men uit gaat van een bezetting van 1 persoon per 2 m2, dan levert dit een ventilatie-eis van 7,6
l/s per persoon op wat ongeveer overeen komt met de nieuwbouweis voor sportfuncties uit het
Bouwbesluit. Stel dat we uit gaan van een bezetting van 1 persoon per m 2, dan levert dit een

1

opmerking: deze eisen zijn sinds 1-7-2021 komen te vervallen. Op dit moment gelden alleen de eisen uit het
Bouwbesluit.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

ventilatie-eis van 3,8 l/s per persoon op wat ongeveer overeen komt met de nieuwbouweis voor
bijeenkomstfuncties uit Bouwbesluit 2012.
Voor zowel de eisen uit het Bouwbesluit als de eisen uit het Drank- en Horecabesluit geldt dat de
eisen niet expliciet zijn ‘ontworpen’ om aerogene overdracht van infectieziektes zoals COVID-19
te voorkomen. Wanneer we naar richtlijnen kijken die wel gericht zijn op het voorkomen van
aerogene overdracht van infectieziektes (COVID-19), zoals de richtlijnen van de WHO, de
aanbevelingen van de Belgische Hoge Gezondheidsraad en het Event Protocol uit België, dan
wordt voorgesteld om een ventilatiehoeveelheid van 10-22 l/s per persoon te hanteren.
Puur redenerende vanuit de bestaande wettelijke eisen en richtlijnen en kijkend naar
andere kentallen die in omloop zijn, lijkt een uitgangspunt van 6,5 l/s per persoon een
goede eerste aanname voor de minimaal benodigde hoeveelheid ventilatie.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

3

De Wells-Riley methode
Bij aerogene overdracht van infectieziektes is het zo dat een geïnfecteerd persoon tijdens
ademen, praten, schreeuwen, zingen, hoesten en/of niezen infectieuze deeltjes verspreid die
vervolgens worden ingeademd door een gezond persoon en daar een infectie veroorzaken. Aan
de kant van de ‘ontvanger’ is het zo dat de kans om besmet te raken samenhangt met de dosis
infectieus materiaal die men binnen krijgt. De dosis wordt bij aerogene overdracht bepaald door
de concentratie infectieus materiaal in de lucht en de hoeveelheid lucht die een gezond persoon
inademt (vooral ingegeven door de tijd dat iemand in die lucht verblijft). De concentratie
infectieus materiaal in de lucht wordt bijvoorbeeld beïnvloedt door de mate waarin een
geïnfecteerde infectueuze deeltjes produceert (‘bronsterkte’) en de mate waarin die deeltjes
worden afgevoerd via ventilatie of filtratie voordat zij een gezond persoon bereiken.
Om te bepalen hoeveel ventilatie nodig is om aerogene overdracht tot een acceptabel niveau te
beperken, bestaan er op hoofdlijnen twee methodes (die op hetzelfde neer komen als alle
invoerparameters bekend zijn):
• Dosis-respons modellen
• Wells-Riley model
Dosis-respons modellen zijn de meest nauwkeurige modellen waarbij exact duidelijk is hoeveel
infectieuze deeltjes een geïnfecteerde produceert, hoeveel deeltjes een gezond persoon moet
ontvangen om besmet te raken en wat het effect van omgevingsvariabelen is op de aerogene
overdracht van de deeltjes tussen de twee personen. Om een dosis-respons model op te kunnen
stellen moet exact duidelijk zijn wat de invoerparameters bedragen en wat hun onderlinge relatie
is. Dit maakt het dosis-respons model weliswaar het meest nauwkeurige model maar zorgt er
tegelijk voor dat het model ongeschikt is voor nieuwe ziekteverwekkers. Bij de start van de
COVID-19 pandemie was bijvoorbeeld lang onduidelijk hoeveel virus een geïnfecteerd persoon
uit stoot en is 8 maanden na de start nog steeds onduidelijk wat de infectieuze dosis bedraagt.
Het Wells-Riley model (Riley et al, 1978) is vanuit een andere gedachte ontwikkeld. Het model is
gebaseerd op het idee dat personen onder gelijke omstandigheden worden blootgesteld aan
dezelfde concentratie infectieuze deeltjes en dat daar, gemiddeld genomen, hetzelfde aantal
mensen besmet raakt. Door de infectieuze dosis uit te drukken als fractie van de hoeveelheid
geproduceerd infectieus materiaal door een geïnfecteerde, kan men uitrekenen wat de kans is
dat een persoon besmet raakt in een bepaalde situatie ondanks dat zowel de infectieuze dosis als
de uitgestoten hoeveelheid infectieuze deeltjes onbekend zijn.
Het model kan dus vanaf de eerste cluster in een pandemie worden gebruikt om in te schatten
wat de besmettingskansen zijn in verschillende situaties (al zal het dan relatief onbetrouwbaar
zijn). Vervolgens kan het model gaandeweg verfijnd worden naar mate er meer gegevens
beschikbaar komen over de invloed van bijvoorbeeld ventilatie of de verschillen in bronsterkte
tussen geïnfecteerden.
Vanwege de praktische toepasbaarheid van het Wells-Riley model kiezen we ervoor om de
bepaling van de benodigde hoeveelheid ventilatie tijdens evenementen te baseren op dit model.
Opgemerkt wordt dat de World Health Organization het Wells-Riley model bijvoorbeeld ook
gebruikt heeft om de hoeveelheid ventilatie te bepalen die vanuit infectiepreventie nodig is in

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

natuurlijk geventileerde ziekenhuizen (World Health Organization, 2009). In zijn algemeenheid is
het een methode die wereldwijd gebruikt wordt, zie o.a. (Miller et al, 2020); (Li et al, 2020).
De Wells-Riley methode
De hoeveelheid infectieus materiaal die een gezond persoon binnen moet krijgen voordat
iemand besmet raakt, wordt de infectieuze dosis genoemd. Gevoelsmatig zou men wellicht
verwachten dat wanneer iemand wordt blootgesteld aan de infectieuze dosis, dat er dan een
100% kans is dat die persoon besmet raakt. Er zijn echter allerlei redenen waarom de
besmettingskans in de praktijk lager ligt. Zo bereiken bijvoorbeeld niet alle infectieuze deeltjes de
zone in het lichaam waar de verwekker de beste overlevingskans heeft.
In 1955 heeft Wells de theorie gelanceerd dat de kans om besmet te raken na blootstelling aan
een infectieuze dosis ‘quantal’ is (Wells, 1955). Men raakt ofwel geïnfecteerd na blootstelling aan
de infectieuze dosis of niet. Als gevolg stelde Wells dat de kans op besmet te raken na
blootstelling aan de infectieuze dosis een Poisson verdeling volgt. In formulevorm ziet dit er als
volgt uit:

𝑃(𝑖𝑛𝑓) = 1 − 𝑒 −𝑁𝑞𝑢𝑎𝑛𝑡𝑢𝑚

(1)

P(inf) =

besmettingskans

[%]

Nquantum=

aantal infectieuze doses

[qanta]

Nquantum is hierbij een dimensieloze maat voor de hoeveelheid infectieuze doses waar een gezond
persoon onder bepaalde omstandigheden aan wordt blootgesteld. De term e-Nquantum geeft
vervolgens de kans dat een gezond persoon niet geïnfecteerd raakt bij blootstelling aan dosis
Nquantum. Bij blootstelling van een gezond persoon aan eenmaal de infectieuze dosis (Nquantum = 1)
volgt dus een kans van e-1 = 36,8% dat de persoon gezond blijft. Bij blootstelling aan tweemaal de
infectieuze dosis volgt dat de kans dat de persoon gezond blijft e-2 = 13,5% is, bij driemaal de
infectieuze dosis is dit <1%. Door de inverse van deze waarde te nemen krijgt men de kans dat
een gezond persoon wel geïnfecteerd raakt: bij blootstelling aan 1 quantum is de kans hierop
1-e-1 = 1-36,8% = 63,2%. Eén quantum is dus gelijk aan de dosis waarbij 63% van de aanwezigen
besmet raakt (ID63).
In 1978 hebben E.R. Riley, G. Murphy en R.L. Riley de formule van Wells aangepast om een
uitbraak van mazelen op een school te onderzoeken (Riley et al, 1978). In de aangepaste formule
zijn termen opgenomen om meer in detail de dosis virusdeeltjes te berekenen waaraan
scholieren zijn blootgesteld. De aangepaste formule wordt in het kader op de volgende bladzijde
weergegeven.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

𝑃(𝑖𝑛𝑓) = 1 − 𝑒

−𝐼∙𝑞∙𝑃∙𝑡
𝑄

(2)

P(inf) =

besmettingskans

[%]

I

=

aantal geïnfecteerde personen

[-]

q

=

emissie van infectieuze deeltjes van één geinfecteerde

[quanta/uur]

P

=

ademvolume

[m3/uur]

t

=

blootstellingsduur

[uur]

Q

=

hoeveelheid luchtverversing

[m3/uur]

De aangepaste formule wordt ook wel de “Wells-Riley-formule” genoemd. Zoals te zien is in het
kader wordt de virusconcentratie waaraan gezonde personen worden blootgesteld nu bepaald
door het aantal geïnfecteerde personen (I) vermenigvuldigt met de virusproductie van één
geïnfecteerd persoon (q), het ademvolume van de gezonde personen (P) en de tijdsduur (t) dat
men is blootgesteld aan de geïnfecteerde personen gedeeld door de hoeveelheid ventilatie (Q).
Doordat de virusemissie van de geïnfecteerde personen is weergegeven in infectieuze doses
(quanta), levert deze berekening op hoeveel ‘infectieuze doses’ de gemiddelde gezonde
aanwezige binnenkrijgt. Op basis hiervan wordt in de Wells-Riley formule net als bij de Wells
formule (1) berekend hoeveel personen gemiddeld genomen geïnfecteerd raken onder de
genoemde omstandigheden.
Om te bepalen hoeveel ventilatie nodig is om een bepaalde besmettingskans te bereiken, kan de
formule als volgt worden omgeschreven:

𝑄=

−𝐼 ∙ 𝑞 ∙ 𝑃 ∙ 𝑡
ln (1 − 𝑃(𝑖𝑛𝑓) )

(3)

P(inf) =

besmettingskans

[%]

I

=

aantal geïnfecteerde personen

[-]

q

=

emissie van infectieuze deeltjes van één geinfecteerde

[quanta/uur]

P

=

ademvolume

[m3/uur]

t

=

blootstellingsduur

[uur]

Q

=

hoeveelheid luchtverversing

[m3/uur]

Formule (3) vormt de basis van de Wells-Riley analyse in dit achtergronddocument. In de
paragrafen 3.2 en verder worden correctiefactoren aan de formule toegevoegd voor bijvoorbeeld
het gebruik van mondkapjes en luchtfiltratie. In hoofdstuk 4 worden voor COVID-19 alle
inputparameters bepaalt, enerzijds als basis voor de COVID-19 ventilatie-eisen in hoofdstuk 4 en
anderszijds als voorbeeld van hoe de inputparameters afgeleid kunnen worden.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Effect aanname onderlinge afstand
Het is belangrijk om op te merken dat de Wells-Riley formule rekent met de steady state
concentratie in de binnenlucht. Dit betekent dat het uitgangspunt is dat de infectieuze deeltjes
die vrijkomen in de ruimte zich gelijkmatig verspreiden door een ruimte (volledige menging). Op
alle locaties in een ruimte is met andere woorden dezelfde concentratie infectieuze deeltjes.
Om te bepalen of de aanname van volledige menging ook in de praktijk aangenomen kan
worden, heeft Liu et al in 2016 uitgebreid laboratoriumonderzoek uitgevoerd (Liu et al, 2016).
Hierbij zijn ademende, thermische mannequins in een klimaatkamer tegenover elkaar gezet en is
vervolgens gemeten hoeveel tracergas pop A van pop B in kon ademen. Daarnaast is bekeken
wat de concentratie tracergas in de klimaatkamer zelf was en hoe die twee zich tot elkaar
verhouden. Met CFD-simulaties is op basis van deze resultaten onderzocht hoe de
aerosolconcentratie in de ruimte is. De simulaties laten zien dat de aerosolconcentratie (en
daarmee de concentratie infectieuze deeltjes) in een goed geventileerde ruimte vanaf 1 m rond
een geïnfecteerd persoon gelijk is aan de concentratie in de rest van de ruimte. Binnen de 1m
rond een geïnfecteerd persoon ligt de aerosolconcentratie 4 tot 7 keer hoger dan de gemiddelde
ruimteconcentratie (op 0,5m van een persoon). De aanname dat sprake is van ideale menging
gaat dus op zolang er wel 1-1,5m gehouden wordt van de bron (in dit geval: de besmette
persoon). Wanneer er geen 1-1,5m afstand wordt gehouden, dan moet er dus van worden
uitgegaan dat de blootstelling aan aerosolen met infectieuze deeltjes een factor 7 hoger ligt.
Effect luchtstromingspatronen
Ook op ruimteniveau kunnen er concentratieverschillen optreden als het luchtstromingspatroon
niet gelijkmatig verdeeld is in de ruimte en is het de vraag onder welke omstandigheden men uit
kan gaan van volledige menging (randvoorwaarde Wells-Riley formule).
Om van volledige menging uit te kunnen gaan is het belangrijk dat de lucht in de gehele ruimte
in beweging wordt gebracht. Dit kan bereikt worden door verplaatsing van lucht met een
ventilator of luchtinblaaspunt al dan niet in combinatie met het variëren van de luchttemperatuur
in de ruimte (warme lucht stijgt op). In figuur 1 wordt een basis ventilatieprincipe getoond
waarmee in een evenementenruimte met tribune voldoende doorspoeling kan worden bereikt.

luchtafvoer

luchttoevoer
optie b

figuur 1. voorbeeld van een standaard ventilatieprincipe voor evenementenruimten waarbij volledige
doorspoeling wordt bereikt. De basisoplossing is dat de lucht wordt toegevoerd via inblaasroosters boven
het publiek of via inblaasroosters bij de voeten van het publiek. De vervuilde lucht dient te worden
afgevoerd via het plafond.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

De figuur laat zien dat de (koele) toevoerlucht het beste bij de voeten van publiek of langs de
hoofden van de bezoekers kan worden toegevoerd. Op deze manier wordt de uitgeademde lucht
van het publiek (met eventuele infectieuze deeltjes) naar het midden van de ruimte geblazen.
Vervolgens wordt de vervuilde (warmere) lucht afgevoerd via openingen in het plafond van de
ruimte.
Wanneer er wordt afgeweken van het ventilatieprincipe in figuur 1, dan zal de
evenementenlocatie zelf moeten beoordelen of de locatie voldoet aan de randvoorwaarde van
doorspoeling (al dan niet in samenwerking met een ingeschakelde specialist / installatieadviseur). Hiervoor zijn meerdere mogelijkheden beschikbaar:
Rookproeven. Met rookproeven kunnen de luchtstromingen in een ruimte zichtbaar worden

•

gemaakt. Op deze manier kan een evenementenlocatie visueel beoordelen of er sprake is van
doorspoeling (nergens is ‘stilstaande’ lucht zichtbaar tijdens de rookproef). Let er hierbij op
dat de rookproeven onder voor een evenement representatieve omstandigheden worden
uitgevoerd: het klimaatsysteem moet in bedrijf zijn en er moeten voldoende personen
aanwezig zijn of de warmte van personen moet met warmtebronnen gesimuleerd worden.
CFD-simulaties. Met CFD-simulaties kunnen de luchtstromingen in de ruimte berekend /

•

gesimuleerd worden. Het voordeel hiervan is dat in detail de verdeling van de concentratie
infectieuze deeltjes berekend kan worden, bijvoorbeeld door de local air quality index te
berekenen conform de methode uit Rehva Guidebook 2 (REHVA, 2004).
In principe is het mogelijk om in de Wells-Riley formule een correctiefactor op te nemen voor een
niet uniforme verdeling van de infectieuze deeltjes over de ruimte. In deze richtlijn wordt dit niet
gedaan omdat er, met het oog op beperking van blootstelling aan infectieuze deeltjes, gestreefd
moet worden naar een goede doorspoeling van de ruimte.
Mondkapjes
In de formule hieronder zijn correctiefactoren (m1 en m2) toegevoegd voor het effect van
mondkapjes op de besmettingskans:

𝑚1
𝑚
∙ (𝑃 ∙ (1 − 2 )) ∙ 𝑡
))
100
100
ln (1 − 𝑃(𝑖𝑛𝑓) )

−𝐼 ∙ (𝑞 ∙ (1 −

(4)

P(inf) =

besmettingskans

[%]

I

=

aantal geïnfecteerde personen

[-]

q

=

emissie van infectieuze deeltjes van één geinfecteerde

[quanta/uur]

P

=

ademvolume

[m3/uur]

t

=

blootstellingsduur

[uur]

Q

=

hoeveelheid luchtverversing

[m3/uur]

d1,5m =

aanwezigen houden wel 1,5m afstand (=1) of niet (=7)

[-]

m1 =

filterefficiëntie mondkapje bij geïnfecteerde

[%]

m2 =

filterefficiëntie mondkapje bij gezonde personen

[%]

𝑄=

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Zoals te zien is in het voorgaande kader wordt de quantaproductie (q) van de geïnfecteerde
gecorrigeerd voor het filterende effect van het mondkapje dat de geïnfecteerden dragen. Het
ademvolume van de gezonde personen (P) wordt gecorrigeerd voor de filterefficiëntie van de
mondkapjes die de gezonde personen dragen. Merk op dat dit laatste vooral een wiskundige
oplossing is die gelezen moet worden als een reductie van de concentratie infectieuze deeltjes
die een gezond persoon inademt. Het geeft dus niet aan dat het dragen van een mondkapje de
ademhaling beperkt.
De reden dat voor de bron en de ontvanger aparte correctiefactoren zijn toegevoegd heeft
ermee te maken dat de filterefficiëntie (van hetzelfde mondkapje) bij de bron en ontvanger
verschilt. Bij de bron wordt met een regulier mondkapje al snel een reductie van de uitstoot van
infectieuze deeltjes bereikt doordat een groot deel van de ademlucht door het mondkapje gaat.
Aan de ontvangerkant is het effect van mondkapjes veel beperkter: daar zoekt de ingeademde
lucht de makkelijkste route en dat is vaak langs de rand van het mondkapje. Hierdoor valt de
filterefficiëntie van mondkapjes aan de ontvangerkant vaak tegen.
Luchtfiltratie
Hoewel ventilatie verreweg de meest efficiënte manier is om de concentratie infectieuze deeltjes
in de binnenlucht te verminderen, kan luchtfiltratie een alternatieve oplossing zijn. In het kader
van deze richtlijn kan luchtfiltratie alleen worden meegerekend als aan de volgende drie eisen
wordt voldaan:
•

Er wordt gebruik gemaakt van HEPA filters met een filterefficiëntie die tenminste voldoet aan
klasse H13 conform NEN-EN 1822 (CEN, 2019) of aan klasse ISO 35 H conform ISO 29463
(ISO, 2017). Wanneer er andere filtertechnieken worden toegepast zoals UV-filtratie of
elektrostatische filtratie, dan dient de fabrikant aan te tonen wat de filterefficiëntie voor de te
filteren ziekteverwekker is (uitgedrukt in m3/uur lucht dat volledig vrij is van infectieuze
deeltjes).

•

Door middel van rookproeven wordt aangetoond dat de te filteren ruimtelucht de luchtfilters
bereikt.

•

De luchtfilterapparaten produceren geen schadelijke bijproducten zoals ozon dan wel
reactieproducten (denk aan aldehyden, ultrafijn stof) die gelinkt kunnen zijn aan ozon
productie.

Wanneer aan de bovenstaande voorwaarden voor luchtfiltratie is voldaan, dan mag de
hoeveelheid gefilterde lucht (F) als volgt meegenomen worden in de berekening:

𝑄+𝐹 =

𝑚1
𝑚
∙ (𝑃 ∙ (1 − 2 )) ∙ 𝑡
))
100
100
ln (1 − 𝑃(𝑖𝑛𝑓) )

−𝐼 ∙ (𝑞 ∙ (1 −

(5)

P(inf) =

besmettingskans

[%]

m1 =

filterefficiëntie mondkapje bij geïnfecteerde

[%]

m2 =

filterefficiëntie mondkapje bij gezonde personen

[%]

zie formule 4 voor een beschrijving van de andere parameters

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Effect van depositie en inactivatie
Een deel van de infectieuze deeltjes verdwijnt ‘vanzelf’ uit de lucht. Als gevolg van de
zwaartekracht ‘vallen’ de deeltjes na verloop van tijd (uren) neer op een oppervlak (depositie).
Daarnaast neemt de levensvatbaarheid van de infectieuze deeltjes na verloop van tijd af
(inactivatie). Het is mogelijk om de Wells-Riley formule te corrigeren voor depositie en
inactivatie-effecten.
In deze richtlijn wordt dit om de volgende redenen niet gedaan:
•

Het uitgangspunt is dat de quantaproductie retrospectief wordt bepaald aan de hand van
besmettingsclusters, zie paragraaf 2.8. Depositie- en inactivatie-effecten worden impliciet
meegenomen in de berekening van de quantaproductie. Er wordt immers gekeken hoeveel
personen besmet raken na verblijf bij een geïnfecteerd persoon.

•

Wanneer de berekende quantaproductie wordt gebruikt om te berekenen wat de
besmettingskans voor een andere situatie is en in beide situaties is sprake van vergelijkbare
omstandigheden (verblijfsduur, temperatuur, relatieve vochtigheid etc.), dan kan men er
vanuit gaan dat de depositiesnelheid en inactivatiesnelheid in beide situaties vergelijkbaar
zijn. Het wel of niet corrigeren van de quantaproductie voor inactivatie en depositie komt dan
op hetzelfde neer. Het gebruiken van de correctiefactoren voor depositie en inactivatie heeft
pas zin op het moment dat die correctiefactoren gebruikt kunnen worden om verschillen in
depositie en inactivatie tussen situaties te verklaren / voorspellen. En dit laatste vereist een
nauwkeurig inzicht in de mechanismen achter depositie- en inactivatieeffecten, zie het
volgende punt.

•

Depositie- en inactivatie-effecten zijn afhankelijk van meerdere factoren zoals luchtsnelheid,
turbulentie-intensiteit, temperatuur, relatieve luchtvochtigheid en samenstelling van de
aerosolen / druppels. De exacte invloed van deze factoren op de depositie- en
inactivatiesnelheid is vaak onbekend, zeker bij de start van een pandemie. Daarnaast is de
exacte temperatuur / luchtsnelheid etc. tijdens een uitbraak vaak ook onbekend. Dit maakt
het zeer complex om nauwkeurig de invloed van depositie- en inactivatie-effecten in te
schatten.

Wat bba betreft levert het introduceren van correctiefactoren voor depositie- en inactivatie alleen
een schijnnauwkeurigheid op en draagt het dus niet bij aan de voorspellende waarde van de
Wells-Riley berekeningen.
Twee opmerkingen:
• Wanneer gebruik gemaakt wordt van quantawaardes uit publicaties van derden, dan moet
altijd goed bekeken worden of die waardes berekend zijn met of zonder correctie voor
depositie en inactivatie. Voor de berekening in deze richtlijn dienen de quantawaardes
gekozen te worden exclusief eventuele correctie voor inactivatie en depositie. Met andere
woorden: stel dat een quantaproductie van 200 quanta/uur berekend is waarbij men uit gaat
van een inactivatiesnelheid van 50%/uur. Dan betekent het dat in het kader van deze richtlijn
met een quantaproductie van 100 quanta/uur gerekend moet worden.
• Wanneer er een vergelijking wordt gemaakt tussen de berekende quantaproductie en de
werkelijke virale load van een geïnfecteerde, dan moet uiteraard wel gecorrigeerd worden
voor depositie- en inactivatiesnelheid. Besef dat de quantaproductie wordt berekend op basis
van het aantal infecties en dus op basis van het aantal deeltjes dat de weg van een

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

geïnfecteerde naar een gezond persoon heeft overleefd (inclusief de inactivatie- en depositieeffecten die onderweg optreden).
Correctie t.a.v. aanname aantal geïnfecteerden bij gebruik sneltesten
Voor bepaalde ziektes is het mogelijk om aan de hand van sneltesten een betrouwbaar beeld te
krijgen of een bezoeker van een evenement geïnfecteerd is of niet. Hierdoor hoeft er niet langer
een inschatting gemaakt te worden van de hoeveelheid geïnfecteerden tijdens een evenement
maar mag het aantal te verwachten geïnfecteerden gereduceerd worden met de testsensitiviteit.
De testsensitiviteit geeft aan welke fractie van het totaal aantal geïnfecteerden een positieve
testuitslag krijgt. Een sensitiviteit van 100% wil dus zeggen dat 100% van de geïnfecteerden een
positieve testuitslag krijgt en dat de test dus ontzettend nauwkeurig aangeeft of een bezoeker
geïnfecteerd is of niet. Merk op dat een sensitiviteit van 100% fout-positieven niet uit sluit:
mensen die niet geïnfecteerd zijn maar waarvan de test aangeeft dat ze wel geïnfecteerd zijn. De
mate waarin dit gebeurd wordt weergegeven met de specificiteit van de test (hier verder buiten
beschouwing gelaten).
Bij sensitiviteit wordt onderscheid gemaakt tussen technische en klinische sensitiviteit. Technische
sensitiviteit geeft aan hoe betrouwbaar de test is om in laboratoriumomstandigheden een
bepaalde verwekker aan te tonen. De klinische sensitiviteit geeft aan hoe nauwkeurig de test in
de praktijksituatie is. Hierbij wordt bijvoorbeeld rekening gehouden met de manier waarop de
test wordt afgenomen. In deze richtlijn wordt verwezen naar de klinische sensitiviteit omdat dit
de beste indicator is voor de betrouwbaarheid van het weren van geïnfecteerden ‘aan de deur’.
Hierbij dient de klinische sensitiviteit wel bepaald te worden voor het daadwerkelijke testbeleid
rondom een evenement.
Het aantal geïnfecteerden (I) in formule 2-6 mag als volgt worden gecorrigeerd voor het gebruik
van testen ‘aan de deur’:

𝐼𝑡𝑒𝑠𝑡 = ⌈𝐼 ∙ (1 −
Itest =

𝑆test
)⌉
100

(7)

verwacht aantal geïnfecteerden na correctie sensitiviteit test
(naar boven afgerond op een heel getal)

[-]

I=

verwacht aantal geïnfecteerden zonder testcorrectie

[-]

Stest =

klinische sensitiviteit test

[%]

[quantum]
Merk op dat de bovenstaande formule alleen in 0 verwachte geïnfecteerden resulteert als de
klinische sensitiviteit van de test 100% is. Als dus met andere woorden alle geïnfecteerden met
100% betrouwbaarheid geweerd kunnen worden bij het evenement. In gevallen waarbij de
testsensitiviteit kleiner is dan 100%, moet altijd met tenminste één geïnfecteerde rekening
worden gehouden (het aantal geïnfecteerden dient naar boven te worden afgerond op een heel
getal). In de praktijk heeft een sneltest zelden een klinische sensitiviteit van 100% (RIVM, 2020c)
dus zal er vaak, ook bij gebruik van sneltesten, nog met één of meerdere geïnfecteerden
gerekend moeten worden.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

4

Inschatting ondergrens ventilatie op basis van de Wells-Riley methode
Om te bepalen hoeveel ventilatie nodig is om de kans op COVID-19 besmettingen via de
aerosolroute tot een acceptabel niveau te reduceren, wordt eerst met de Wells-Riley analyse uit
hoofdstuk 3 bepaald welke ventilatiehoeveelheden nodig zijn. De gekozen invoerparameters voor
deze berekening worden weergegeven in paragraaf 4.1. In paragraaf 4.2 worden de benodigde
ventilatiehoeveelheden berekend. In hoofdstuk 5 worden de berekende ventilatiehoeveelheden
vergeleken met de bestaande ventilatie-eisen uit hoofdstuk 2.
Bepaling COVID-19 specifieke inputparameters
In tabel 2 worden de COVID-19 specifieke inputparameters voor de Wells-Riley berekening
samengevat. In paragraaf 4.1.1 t/m 4.1.7 wordt toegelicht hoe deze parameters bepaald zijn.
tabel 2. overzicht inputparameters Wells-Riley berekening ten aanzien van COVID-19.
Parameter
I

Gehanteerde aannames

Aantal geïnfecteerde

100:100.000

personen

Bron
Gebaseerd op Corona Dashboard
Rijksoverheid (Rijksoverheid, 2021).
Zie par. 4.1.1.

q

Emissie van infectieuze

Dansen &

700

(Buonanno et al, 2020), (World

deeltjes door één

100% van de

quanta/uur

Health Organization, 2021) zie

geïnfecteerde

tijd zingen:

verder par. 4.1.2.

Dansen &

200

25% van de

quanta/uur

tijd zingen:
Stil zitten &
P

50 quanta /

praten:

uur

Ademvolume gezonde

Dansen &

0,6 m3/uur

Zie par. 4.1.3.

personen

zingen:
0,5 m3/uur

(CARB, 1993), zie par. 4.1.3.

Stil zitten &
praten:
t

Blootstellingsduur

3 uur

Keuze vanuit Fieldlab Evenementen,
zie verder par. 4.1.4.

m1

Filterefficiëntie

Mondneusmaskers worden

mondkapje bij

niet gebruikt (0%)

Zie paragraaf 4.1.5.

geïnfecteerde
m2

Filterefficiëntie

Mondneusmaskers worden

mondkapje bij

niet gebruikt (0%)

gezonde personen
P(inf)

Aerosol
besmettingskans

≤5 %

Keuze, zie paragraaf 4.1.6 voor
onderbouwing.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

4.1.1 Uitgangspunt aantal geïnfecteerde personen (I)
Voor het te verwachten aantal geïnfecteerde personen wordt aansluiting gezocht bij de
risiconiveaus van het Coronadashboard van de Rijksoverheid (Rijksoverheid, 2021), zie figuur 2.
Het dashboard definieert aan de hand van het aantal positieve coronatesten 4 risiconiveaus:
Waakzaam, Zorgelijk, Ernstig en Zeer Ernstig. De ventilatie-eisen in deze richtlijn zijn gericht op
de bovengrens van risiconiveau zorgelijk: 100 positieve testen per 100.000 inwoners. Bij deze
besmettingsgraad kan verwacht worden dat 1:1.000 bezoekers geïnfecteerd is (als er geen
gebruik wordt gemaakt van toegangstesten). Bij risiconiveaus Ernstig en Zeer Ernstig zal het
aantal geïnfecteerde bezoekers hoger liggen dan 1:1.000 en bieden de ventilatie-eisen
onvoldoende bescherming tegen aerogene overdracht. Toegangstesten moeten er dan voor
zorgen dat geïnfecteerde bezoekers worden geweerd en het aantal geïnfecteerde bezoekers
achter de voordeur lager is dan 1:1.000.

figuur 2. De signaalwaarden per risiconiveau van het Corona Dashboard Rijksoverheid (Rijksoverheid,
2021).

4.1.2 Uitgangspunt emissie infectieuze deeltjes (q)
De quantaproductie (q) is gebaseerd op onderzoek van Buonanno et al (Buonanno et al, 2020). Bij
de berekeningen in deze richtlijn worden de P95-waardes uit het onderzoek van Buonanno et al
gehanteerd voor de virusemissie:
• Stil zitten en praten:

25 quanta per uur

• Dansen en 25% van de tijd meezingen:

100 quanta per uur

• Dansen en 100% van de tijd meezingen:

340 quanta per uur

Opgemerkt wordt dat Buonnanno et al de quantaproductie op twee manieren heeft berekend:
• Prospectief vanuit microbiologisch oogpunt. Hierbij is eerst berekend wat het volume is van
druppels / aerosolen die worden uitgeademd bij ademen, praten en zingen. Vervolgens is dit
vermenigvuldigd met de virusconcentratie die bij presymtomatische patiënten wordt
aangetroffen in de neuskeelholte (108 RNA-kopieën per ml met een standaardafwijking van
0,7 log 10 2) om de virale emissie te bepalen. Om dit vervolgens uit te kunnen drukken in
infectieuze doses (quanta), is een infectiviteitsfactor van 0,025 (standaardafwijking 0,125)
2

Een recente review laat zien dat de 90e percentielwaarde van de virusconcentratie in de neuskeelholte bij
presymptomatische patiënten tussen 109 en 1010 RNA-kopieën per ml ligt (Chen et al., 2020). Dit betekent dat de door
Buonnano et al gebruikte uitgangspunten relatief conservatief zijn.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

gebruikt op basis van de infectiviteit van HCoV-229E bij mensen en MHV-1 bij muizen. Met
een Monte Carlo analyse is vervolgens onderzocht wat de resulterende quantawaardes zijn bij
verschillende aannames voor bijvoorbeeld ademvolume.
• Retrospectief vanuit epidemiologisch oogpunt. Hierbij is op basis van 2 uitbraakclusters met de
Wells-Riley berekening uit hoofdstuk 2 bekeken wat de verwachte quantaproductie moet zijn
geweest als men uit gaat van één geïnfecteerde en kijkt naar het aantal besmette personen.
Op basis van het retrospectieve onderzoek concludeert Buonnano et al dat respectievelijk de
92e en 93e percentielwaardes voor de quantaproductie het beste pasten op het
besmettingspatroon bij de twee onderzochte clusters. Dit bevestigd dat het uitgangspunt om
de P95 waardes in deze richtlijn te gebruiken, een goede aanname is.
In bijlage 1 bij dit rapport wordt in detail toegelicht hoe de quantaproductie door Buonnanno et
al is berekend.
De door Buonnanno et al berekende quantawaardes waren gebaseerd op de originele variant van
het SARS-CoV-2 virus. In juli 2021 is de delta-variant van het virus aan een opmars bezig in
Nederland. Op basis van onderzoek in India schat de WHO in dat deze variant een 97% hogere Rwaarde heeft dan het oorspronkelijke SAR-CoV-2 virus (World Health Organization, 2021). Om
rekening te houden met de verhoogde besmettelijkheid van de deltavariant zijn de
quantawaardes van Buonnano et al verdubbeld. De volgende waardes worden aangehouden in
de Ventilatierichtlijn Evenementen:
•

Stil zitten en praten:

50 quanta per uur

• Dansen en 25% van de tijd meezingen:

200 quanta per uur

• Dansen en 100% van de tijd meezingen:

700 quanta per uur

4.1.3 Uitgangspunt ademvolume gezond persoon (P)
Het ademvolume is van meerdere factoren afhankelijk zoals het activiteitsniveau, het geslacht en
het lichaamsgewicht. Omdat de ventilatie-eisen uit deze richtlijn toepasbaar moeten zijn bij een
brede range van bezoekers aan evenementen, wordt hier uitgegaan van de worst-case situatie.
Het ademvolume voor zittende personen is gebaseerd op het onderzoek van the Californian Air
Resources Board (CARB) uit 1993. In dit onderzoek is bij 160 personen het ademvolume gemeten
bij verschillende activiteiten (CARB, 1993). De gemeten waardes worden in tabel 3 weergegeven.
Uitgaande van de worst case situatie wordt in deze richtlijn uitgegaan van het gemiddeld
ademvolume bij zittende mannen: 8,9 l/min of 0,5 m 3/uur. Dit uitgangspunt komt overeen met
het ademvolume dat Buonnano et al in hun onderzoek heeft gehanteerd bij de bepaling van de
quantaproductie voor zittende personen (Buonanno et al, 2020).
Het ademvolume voor dansende personen laat zich moeilijker bepalen omdat dit sterk afhankelijk
is van het activiteitsniveau van de dansende personen. Zo zal een meewiegende bezoeker aan
een concert eerder een metabolisme en ademvolume hebben dat te vergelijken is met dat van
een stilstaand persoon (11 l/min zie tabel 3). In het Exposure Factors Handbook (EPA, 2011)
berekend de Amerikaanse EPA dat het ademvolume van dansende personen ca. 25 l/min (=1,5
m3/uur) is, zie tabel 4. Hierbij gaat men er vanuit dat het activiteitsniveau bij dansen grofweg 1,53 keer het rustmetabolisme is (in METS). Metingen van het ademvolume bij sporters die op

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

relatief lage snelheid fietsen laat ademvolumes rond de 40 l/min (=2,4 m3/uur) zien (Cruz et al,
2015).
tabel 3. Gemiddeld ademvolume (VE in l/min) bij verschillende activiteiten (CARB, 1993).

tabel 4. Inhalatievolume bij verschillende activiteiten volgens het EPA Exposure Factors Handbook
(EPA, 2011).

Het Compendium of Physical Activities (Ainsworth et al, 2020) verzamelt literatuur wat het
activiteitsniveau (metabolisme) van verschillende acitiviteiten laat zien. Voor discodansen en
volksdansen geeft het compendium op basis van 6 studies een gemiddeld metabolisme van 7,8
Met. Door de formules van Persily & De Jonge (Persily & De Jonge, 2017) en Holmann (Holmann,
1985) samen te voegen kan op basis van het metabolisme het ademvolume worden berekend
met de onderstaande formule. Uitgaande van een basaal metabolisme van 6,94 MJ/dag (Persily &

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

De Jonge, 2017) en het metabolisme van 7,8 Met voor dansen, komt het te verwachten
ademvolume rond de 2,3 m3/uur.

𝑃 = 25 ∙ 3,6 ∙ BMR ∙ M ∙ 0,484 ∙ 10−3

(8)

P=

ademvolume

[m3/uur]

BMR =

basaal metabolisme

[MJ/dag]

M=

activiteitsniveau

[Met]

Uitgaande van een luchtdruk van 101 kPa, een luchttemperatuur van 273K en een RQ
(respiratory coefficient) van 0,85.
In de conceptversie van de ventilatierichtlijn is op basis van deze uitgangspunten in eerste
instantie uitgegaan van een ademvolume van 2 m 3/uur per persoon voor bezoekers van actieve
evenementen waar gedanst wordt. Onderzoek tijdens één van de Fieldlab evenementen (in een
discotheek) heeft laten zien dat het werkelijke metabolisme van de dansende bezoekers eerder in
de buurt van 1,6-1,8 Met lag, een factor 5 lager. In de definitieve versie van de Ventilatierichtlijn
Evenementen wordt daarom uitgegaan van een activiteitsniveau van 1,8 Met voor dansende
bezoekers. Bij 1,8 Met is het ademvolume volgens formule 8 ≈ 0,6 m3/uur.
4.1.4 Uitgangspunt blootstellingsduur (t)
Voor de blootstellingsduur (t) wordt uitgegaan van 3 uur. Dit uitgangspunt is in overleg met
Fieldlab Evenementen vastgesteld als gangbaar uitgangspunt voor de gemiddelde duur van een
evenement.
Merk op dat een evenement dat langer duurt dan 3 uur een grotere aerosol besmettingskans met
zich mee brengt terwijl er bij een evenement met een verblijfstijd korter dan 3 uur een kleinere
besmettingskans is.
4.1.5 Uitgangspunt filterefficiëntie mondneusmaskers (m1 en m2)
In de concept Ventilatierichtlijn is in eerste instantie rekening gehouden met het gebruik van
mondneusmaskers. Tijdens de Fieldlab Evenementen bleek echter dat veel bezoekers de
mondkapjes afzetten, al was het maar omdat het lastig is om te drinken met een mondkapje. In
de definitieve Ventilatierichtlijn wordt er daarom vanuit gegaan dat er geen mondneusmaskers
worden gedragen. Hieronder wordt toegelicht welke waarde men voor de filterefficiëntie van de
mondkapjes aan kan houden als men voor een specifiek evenement toch mondkapjes toe wil
passen.
Laboratoriumonderzoek waarbij twee ademende mannequins afwisselend wel en niet een
mondneusmasker dragen, wijst uit dat alleen N95 respirators bescherming tegen inademing van
(besmette) aerosolen bieden (Patel et al, 2016). Aangezien N95 respirators op dit moment
bedoeld zijn voor de medici c.q. het overall advies t.a.v. mondkapjes is om niet-N95 maskers te
gebruiken, zijn we er in deze richtlijn verder vanuit gegaan dat het dragen van mondneusmaskers
gezonde personen verder niet beschermt als het gaat om het inademen van door anderen
uitgestoten (besmette) aerosolen (m2 =0).

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Patel et al laten wel zien dat de virusemissie aan de bronkant gereduceerd kan worden met een
goed 3 laags chirurgisch masker (type II of IIR), zoals bv. bij apotheek of HEMA te verkrijgen voor
minder dan een euro per stuk. Een mondneusmasker wat slecht aansluit houdt bij de bron
ongeveer 5-20% van de aerosolen tegen. Een goed aansluitend chirurgisch mondneusmasker
houdt ca. 50% van de virusemissie tegen. Bij hoesten wordt volgende de onderzoekers zelfs 100%
van de aerosolen afgevangen door het masker. Daar waar het gaat om het blokkeren van
aerosolen (en grotere druppels) in de ademzone van besmette personen (bron kant) is de
aanname dus dat e.e.a. wel werkt c.q. er een factor 2 lagere virus emissie is als er
mondneuskapjes (op de goede manier) gedragen worden.
Mansour en Smaldone geven aan dat in het onderzoek van Patel et al gebruik is gemaakt van
harde mannequins en dat dit mogelijk heeft gezorgd voor de slechte aansluiting van de
mondneusmaskers op de mannequins (met als gevolg dat de filterefficiëntie slechter lijkt dan het
in werkelijkheid is). Zij hebben het onderzoek van Patel et al herhaald maar dan zachte
mannequins gebruikt die dus beter lijken op de werkelijke structuur van iemands gezicht
(Mansour & Smaldone, 2012). Mansour en Smaldone bevestigen de eerder genoemde bevinding
dat alleen een goed aansluitende N95 mondneusmasker enige bescherming biedt aan de drager
als het gaat om het voorkomen van inademing van besmette personen die door anderen
verspreid zijn (ontvanger kant). Voor de reductie aan de bronkant vinden zij echter een
filterefficiëntie van vrijwel 100% voor twee verschillende 3-laagse chirurgische mondneusmaskers.
Dit betekent dat de chirurgische mondneusmaskers de virusemissie in theorie met 100% kunnen
reduceren.
In deze richtlijn wordt een wat conservatievere aanname gedaan voor de filterefficiëntie van
mondneusmaskers bij de bron om rekening te houden slecht afsluitende mondneusmaskers in de
praktijk. Uitgegaan is van een 50% reductie van de virusemissie bij de bron (m2) en 0% reductie
aan de kant van de ontvanger (m1).
4.1.6 Uitgangspunt toelaatbare besmettingskans (Pinf)
Het doel van de Wells-Riley berekening is om te bepalen bij welke ventilatiehoeveelheid er sprake
is van een voldoende lage aerosol besmettingskans in relatie tot COVID-19. Hiervoor zal bepaald
moeten worden wat een voldoende lage aerosol besmettingskans (Pinf) is om te kunnen spreken
van een ‘acceptabel risico’.
Op het moment van schrijven bestaan er nationaal of internationaal geen duidelijke
grenswaardes voor de aan te houden besmettingskans. Als we een grove indeling maken, dan
kunnen we stellen dat de besmettingskans in ieder geval onacceptabel hoog is op het moment
dat de besmettingskans 30% of hoger is. Een acceptabele kans zal ergens onder de 10% liggen.
In deze richtlijn is ervoor gekozen om een grenswaarde van maximaal 5% aan te houden als
toelaatbare besmettingskans. Uiteraard kan deze grenswaarde worden bijgesteld in overleg met
de Rijksoverheid als een hoger of lager veiligheidsniveau gewenst is.
Ter vergelijking wordt in tabel 5 berekend wat de te verwachten aerosol besmettingskans is als
men bij evenementenruimten alleen de eisen uit het Bouwbesluit voor bijeenkomstfuncties zou

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

hanteren (2,12 l/s per persoon voor bestaande bouw en 4 l/s per persoon voor nieuwbouw). Dit is
relevant omdat dat het beschermingsniveau is dat door het RIVM impliciet als acceptabel wordt
beschouwd (zie hoofdstuk 2).
Tabel 5 laat zien dat in de concertzalen sprake is van een aerosol besmettingskans van 6-8%
(ventilatie conform Bouwbesluit 2012 nieuwbouw bijeenkomstruimten) tot 10-15% (ventilatie
conform Bouwbesluit bestaande bouw bijeenkomstruimten) als de eisen van het Bouwbesluit
gehanteerd worden en men 1,5m afstand houdt. Dit laat zien dat het uitgangspunt voor de
toelaatbare besmettingskans (max. 5%) een hoger veiligheidsniveau nastreeft dan het RIVM nu
vereist. Conclusie: voorstel van de eerder genoemde 5% besmettingskans als grenswaarde biedt
een hoger niveau van veiligheid dan de huidige Bouwbesluiteisen en vormt daarmee een
verantwoord en conservatief uitgangspunt.

Ventilatie cf. BB 2012

[m3/uur]

[%]

10.000

8

6.250

6

700

90.000

8%

47.700

15%

5.000

8

3.125

3

700

45.000

8%

23.850

15%

2.500

8

1.562

1

700

22.500

6%

11.925

10%

besmettingskans

[%]

Aerosol

[m3/uur]

bestaand

[quanta/uur]

besmettingskans

[-]

Aerosol

[-]

nieuwbouw

Verwacht aantal

Ventilatie cf. BB 2012

Aantal bezoekers

[m]

geïnfecteerde

Hoogte

[m2]

geïnfecteerden

Vloeroppervlakte
Grote

Quantaproductie per

tabel 5. Berekende COVID-19 aerosol besmettingskans in concertzalen (dansen & zingen) die voldoen
aan de Bouwbesluiteisen en waar men 1,5m afstand houdt.

concertzaal
Middelgrote
concertzaal
Kleine
concertzaal

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Berekening COVID-19 specifieke ventilatie-eisen
Aan de hand van formule 6 uit paragraaf 4.1.5 kan berekend worden hoeveel ventilatie nodig is
om de aerosol besmettingskans voor COVID-19 onder 5% te houden. Als we de inputparameters
uit paragraaf 4.1 invullen in formule 6, dan levert dit het overzicht op uit tabel 6.
tabel 6. Benodigde ventilatiehoeveelheid (Q+F) om de COVID-19 aerosol besmettingskans tot een
acceptabel niveau (5%) te beperken bij een verblijfsduur van 3 uur. Bij dansen en zingen is uitgegaan
van een verhoogde virusproductie van 200 quanta/uur, bij stil zitten is dit slechts 50 quanta/uur.

risiconiveau 2: zorgelijk
≤100:100.000 positieve testen per week
1 geïnfecteerde per 1.000 bezoekers

Type evenement:

Type II / IV:

Type II / IV:

Type I:

100% van de tijd

Dansen en 25% van de tijd

Stil zitten of staan

meezingen

meezingen

≥25.000 m3/uur

≥7.500 m3/uur

≥1.500 m3/uur

24 m3/uur

7 m3/uur

1,4 m3/uur

Benodigde ventilatiehoeveelheid (Q+F):
per geïnfecteerd
persoon (= absolute
ondergrens ventilatie):
Per bezoeker:
(>1.100 bezoekers)

De vereiste hoeveelheid luchtverversing is afhankelijk van het aantal geïnfecteerde personen
tijdens een evenement. Dit is logisch omdat de virusconcentratie in de binnenlucht volgt uit de
verhouding tussen de hoeveelheid virusdeeltjes die per tijdseenheid vrij komen en de
hoeveelheid virusdeeltjes die in diezelfde tijdseenheid worden afgevoerd via ventilatie of filtratie.
Dit is met name relevant voor de kleinere evenementen. Een voorbeeld: stel dat er een
evenement is met 100 personen waarbij de bezoekers 25% van de tijd staan te zingen. Dan is
daar volgens bovenstaande tabel 24 * 100 = 2.400 m 3/uur ventilatie nodig als we naar de
persoonsgebonden eis kijken. Mocht er echter een geïnfecteerd persoon binnen komen, dan is er
minimaal 7.500 m3/uur ventilatie nodig om de aerogene besmettingskans tot een acceptabel
niveau te beperken. Door bij kleine evenementen uit te gaan van de persoonsgebonden
ventilatie-eis, wordt dus niet het gewenste veiligheidsniveau bereikt. Vandaar dat er naast de
persoonsgebonden ventilatie-eis ook een absolute ondergrens voor de minimum hoeveelheid
ventilatie geldt. Deze minimum ondergrens houdt er rekening mee dat er altijd tenminste één
geïnfecteerd persoon binnen kan komen.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

5

Vergelijking bestaande ventilatie-eisen en resultaten Wells-Riley analyse
Om een indruk te krijgen van de verhouding tussen de bestaande eisen uit hoofdstuk 2 en de
met de Wells-Riley berekende eisen uit paragraaf 4.2, worden in figuur 3 & 4 alle eisen
vergeleken.
Figuur 3 geeft de vergelijking weer voor evenementen tot 1.000 bezoekers, figuur 4 geeft de
situatie weer voor evenement vanaf 1.000 bezoekers. Met de rode lijnen wordt de vereiste
ventilatiehoeveelheid aangegeven die nodig is om de aerosol besmettingskans onder 5% te
houden voor de situatie met dansen en zingen zonder een mondkapje, dansen en zingen met
mondkapje en voor de situatie stil zitten. De staven geven de vereiste ventilatiehoeveelheid aan
conform de wettelijke eisen. De figuren kunnen als volgt gelezen worden:
• Wanneer de staven boven de rode grenslijnen komen, dan vereist de wet meer ventilatie dan
nodig is om de aerosol besmettingskans op 5% te brengen. De wettelijke eisen bieden dan
dus voldoende veiligheid.
• Wanneer de staven onder de rode grenslijnen komen, dan is extra ventilatie nodig om de
aerosol besmettingskans op 5% te brengen. De wettelijke eisen bieden dan onvoldoende
veiligheid.
Uit figuur 3 kan worden afgelezen dat voor kleine evenementen (<1.000 personen):
• Bij dansen en 100% van de tijd meezingen meer ventilatie nodig is dan de wettelijke eisen om
de aerosol besmettingskans onder de 5% te brengen. Vanaf 1.000 personen biedt de
Bouwbesluiteis voor nieuwbouw sportruimten (6,5 dm3/s per persoon) voldoende veiligheid,
de andere wettelijke eisen leiden ook bij 1.000 bezoekers nog tot te lage
ventilatiehoeveelheden.
• Bij dansen en 25% van de tijd meezingen biedt de Bouwbesluiteis voor nieuwbouw
sportruimten (6,5 l/s per persoon) voldoende veiligheid vanaf 300 bezoekers, vanaf 1.000
bezoekers biedt de Bouwbesluiteis voor bijeenkomstruimten ook voldoende veiligheid.
• Bij stil zitten bieden de wettelijke eisen vanaf 200 bezoekers voldoende veiligheid. Onder de
200 bezoekers is meer ventilatie nodig dan wettelijk vereist om de aerosol besmettingskans
op een acceptabel niveau te brengen.
Uit figuur 4 kan worden afgelezen dat bij grote evenementen (>1.000 personen):
• Bij dansen en zingen de Bouwbesluiteis voor nieuwbouw sportruimten (6,5 dm3/s per persoon)
en de eis voor nieuwbouw bijeenkomstruimten (4 dm3/s per persoon) voldoende veiligheid
bieden.
• Bij stil zitten geven alle wettelijke eisen voldoende veiligheid vanaf 1.000 bezoekers.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

figuur 3. Vergelijking tussen de ventilatie-eisen uit deze richtlijn en de beschikbare wettelijke eisen
uit het Bouwbesluit en het Drank- en Horecabesluit voor evenementen tot 1.000 bezoekers. Merk op
dat de benodigde hoeveelheid ventilatie om aerogene overdracht van COVID-19 te voorkomen bij
bezoekersaantallen tot 1.000 bezoekers gelijk blijft (horizontale rode lijnen). Dit heeft ermee te maken dat er
bij deze lage bezoekersaantallen vanuit wordt gegaan dat tenminste 100:100.000 (=1:1.000) bezoekers
geïnfecteerd zijn met een minimum van tenminste één geïnfecteerd persoon. Bij bezoekersaantallen onder
1.000 bezoekers wordt dus uitgegaan van één geïnfecteerd persoon en is de benodigde hoeveelheid
ventilatie, die wordt afgestemd op het aantal geïnfecteerde personen, hetzelfde.

figuur 4. Vergelijking tussen de ventilatie-eisen uit deze richtlijn en de beschikbare wettelijke eisen
uit het Bouwbesluit en het Drank- en Horecabesluit voor evenementen vanaf 1.000 bezoekers. Merk
op dat zowel de horizontale als verticale as een andere schaal hebben dan bij figuur 3.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Om met deze COVID-19 ventilatierichtlijn aan te sluiten bij de geldende wettelijke ventilatie-eisen
wordt voorgesteld om:
• Voor evenementen waar gedanst en / of gezongen wordt, de nieuwbouweisen uit Bouwbesluit
2012 voor sportruimten als basis te nemen (6,5 dm 3/s per persoon ≈ 24 m3/uur). Bij kleine
evenementen (<1.000 bezoekers) is dit onvoldoende en zal een aanvullende vangneteis
gesteld moeten worden:
o

minimaal 25.000 m3/uur als er 100% van de tijd wordt meegezongen.

o

minimaal 7.500 m3/uur als er 25% van de tijd wordt meegezongen.

• Voor evenementen waar men stil zit, bieden alle wettelijke ventilatie-eisen vanaf 200
bezoekers voldoende bescherming. Voor evenementen met minder dan 200 bezoekers is dit
onvoldoende en zal een aanvullende vangneteis gesteld moeten worden: minimaal 1.500
m3/uur.
In hoofdstuk 6 worden de bovenstaande eisen weergegeven in een stroomschema zodat het
makkelijk is om te controleren of de COVID-19 aerosol besmettingskans bij een evenementlocatie
tot een acceptabel niveau beperkt is.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

6

Stroomschema beoordeling COVID-19 aerosol besmettingskans
Om te beoordelen of de COVID-19 aerosol besmettingskans tijdens een evenement op een
acceptabel niveau is, kan de vereenvoudigde rekenmethode uit dit hoofdstuk worden gebruikt.
Hiervoor dienen de volgende stappen te worden doorlopen:
Toelichting
1. Bepaal de hoeveelheid verse
luchttoevoer (Q) (exclusief
recirculatie)

Bij mechanische ventilatie kan de hoeveelheid ventilatie
(Q) bepaald worden aan de hand van een recent
luchtzijdig inregelrapport of aan de hand van nieuwe
debietmetingen conform ISSO-publicatie 52.
Bij natuurlijk geventileerde locaties kan men met de
formule uit bijlage 1 indicatief de ventilatiehoeveelheid
bepalen.
Het gaat hierbij om de hoeveelheid verse buitenlucht die
wordt toegevoerd. Indien er gebruik gemaakt wordt van
recirculatie, dan wordt het aandeel gerecirculeerde lucht
dus buiten beschouwing gelaten.

In plaats van met ventilatie (Q) kan men de
aerosolconcentratie in een (kleine) ruimte ook verlagen
met filtratie (F) mits het filtratiesysteem aan een aantal
randvoorwaarden voldoet. Zie het achtergronddocument
voor de randvoorwaarden.
2. Wordt de ruimte goed
doorspoeld (is de lucht overal in
beweging)?

Nee

Verbeter de doorspoeling van de
ruimte zodat alle lucht in beweging
komt

Ja

Is Q
m3/uur per persoon
(=6,5 l/s per persoon) met een
minimum van 1.500 m3/uur?

Of er voldoende doorspoeling is kan het beste worden
vastgesteld met rookproeven of een CFD-berekening.
Vraag een specialist om hulp bij twijfel.

Ja

3. Is het een evenement waar
bezoekers stil zitten en er niet wordt
gezongen?

Ja

Geen maatregelen nodig

Nee

Verhoog Q+F naar
m3/uur per persoon
(=6,5 l/s per persoon) met een
minimum van 1.500 m3/uur

Ja

Geen maatregelen nodig

Nee

Verhoog Q+F naar
m3/uur per persoon
(=6,5 l/s per persoon) met een
minimum van 7.500 m3/uur

Ja

Geen maatregelen nodig

Nee

Verhoog Q+F naar
m3/uur per persoon
(=6,5 l/s per persoon) met een
minimum van 25.000 m3/uur

Nee

4. Zingen of schreeuwen de
bezoekers meer dan 25% van de tijd
(denk aan concerten)?

Nee

Is Q
m3/uur per persoon
(=6,5 l/s per persoon) met een
minimum van 7.500 m3/uur?

Ja

Ja

Is Q
m3/uur per persoon
(=6,5 l/s per persoon) met een
minimum van 25.000 m3/uur?

Flowchart 1: diagram ter bepaling van de minimaal benodigde verse luchttoevoer tijdens een
evenement. Randvoorwaarde is dat het aantal geïnfecteerden binnen niet meer is dan 1:1000 (te
waarborgen middels toegangstesten).

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

7

Waarborging aan de hand van CO2-metingen
Hoofdstuk 6 geeft een minimum ventilatiehoeveelheid die nodig is om de overdracht van COVID19 via de aerosolroute tot een acceptabel niveau te beperken. In de praktijk kunnen er situaties
zijn waarbij de ventilatiehoeveelheid varieert. Bijvoorbeeld omdat de ventilatie afhankelijk is van
de wind en aanwezigheid van personen (denk aan natuurlijk geventileerde festivaltenten). Maar
ook bij mechanische ventilatie komt het voor dat een luchtbehandelingskast in storing valt
zonder dat iemand het in de gaten heeft (met geen ventilatie als gevolg). In dergelijke gevallen is
het handig als er een monitoringssysteem is dat continu laat zien of er voldoende ventilatie is om
aan de eisen uit hoofdstuk 6 te voldoen.
Eén van de manieren om de ventilatiehoeveelheid continu te monitoren is door de CO2concentratie in de ruimte te meten. In dit hoofdstuk wordt uitgelegd hoe men aan de hand van
CO2-metingen kan waarborgen dat er voldoende ventilatie is om aan de eisen van hoofdstuk 6
te voldoen. In paragraaf 7.1 wordt de rekenmethode toegelicht die hieraan ten grondslag ligt. In
paragraaf 7.2 wordt toegelicht hoe men in de praktijk met CO2-metingen kan waarborgen dat
aan de ventilatie-eisen uit hoofdstuk 6 wordt voldaan.
Achtergrond CO2-monitoring
Het idee achter CO2-monitoring is dat er een verband is tussen de CO2-concentratie in een
ruimte, het aantal aanwezige personen en de ventilatiecapaciteit. Dit werkt als volgt: personen
ademen CO2 uit wat deels wordt afgevoerd via ventilatie. Na verloop van tijd ontstaat een
evenwichtsconcentratie (steady state concentratie) waarbij de personen net zoveel CO2
produceren als er wordt afgevoerd via ventilatie. Hoe meer ventilatie of des te minder personen,
hoe lager de evenwichtsconcentratie. Bij weinig ventilatie of een relatief hoge bezetting is er
sprake van een hoge evenwichtsconcentratie.
Als men weet hoeveel personen er zijn en men weet hoeveel ventilatie er zou moeten zijn, dan
kan berekend worden wat de CO2-evenwichtsconcentratie zal zijn. Door in de praktijk de CO2concentratie te meten kan men vervolgens beoordelen of er voldoende ventilatie is:
• Als de gemeten CO2-concentratie boven de berekende evenwichtsconcentratie ligt, dan is er
onvoldoende ventilatie voor het aantal aanwezige personen.
• Als de gemeten CO2-concentratie onder de berekende evenwichtsconcentratie ligt, dan is er
voldoende ventilatie voor het aantal aanwezige personen.
Het is belangrijk om te realiseren dat het even duurt voordat de CO 2-concentratie in een ruimte
de evenwichtsconcentratie heeft bereikt. Des te sneller de lucht in een ruimte wordt ververst, des
te sneller wordt de evenwichtsconcentratie bereikt. De snelheid waarmee de lucht in een ruimte
wordt ververst wordt uitgedrukt in ventilatievoud. Ventilatievoud is het aantal keer per uur dat de
lucht in een ruimte wordt ververst (ventilatievoud = ventilatiehoeveelheid / ruimtevolume).
In figuur 5 wordt op basis van het ventilatievoud aangegeven hoe snel de CO2evenwichtsconcentratie in een ruimte wordt bereikt. Zoals te zien is in de figuur wordt de CO2evenwichtsconcentratie bij ruimten met een ventilatievoud van 2 of hoger grofweg binnen het
uur bereikt. Uitgaande van een gemiddelde evenementduur van 3 uur, is de CO 2evenwichtsconcentratie dus een goede indicator voor de hoeveelheid ventilatie tijdens een
evenement.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Bij evenementenlocaties met een ventilatievoud lager dan 2 wordt de CO 2-evenwichtsconcentratie pas na 2-3 uur bereikt. Dit betekent dat de CO2-concentratie het hele evenement
onder de evenwichtsconcentratie ligt en de evenwichtsconcentratie dus geen goed indicator is
van de hoeveelheid ventilatie. Om in dergelijke situaties op basis van de CO2-concentratie de
ventilatiehoeveelheid te monitoren zou men dus per tijdseenheid moeten berekenen wat de te
verwachten CO2-concentratie op dat moment is (op uur 1 is het maximaal 1500 ppm, op uur 2
maximaal 2000 ppm enz.). Dit maakt de praktische toepassing van CO2-monitoring bij
evenementenlocaties met een ventilatievoud < 2 complex. Omdat de ventilatie-eisen uit
hoofdstuk 5 er ook toe leiden dat bij een redelijke persoonsbezetting al een ventilatievoud van 2
of hoger vereist is, wordt de dynamische berekening in deze richtlijn verder buiten beschouwing
gelaten.

figuur 5. Relatie tussen het ventilatievoud van een ruimte en het verloop van de CO 2-concentratie in
die ruimte. In het voorbeeld is een ruimte gebruikt met een inhoud van 10.000 m3 en 780 dansende
bezoekers (Met = 2).

Bij ruimten met een ventilatievoud van 2 of hoger kan de CO2-evenwichtsconcentratie als volgt
worden berekend (ASHRAE, 2013):

𝑁
𝐶𝑠 = ( ) ∗ 106 + 𝐶𝑜
𝑉𝑜

(7)

Cs

=

CO2-evenwichtsconcentratie in de ruimte

[ppm]

N

=

CO2-productie per persoon

[l/s per persoon]

Vo

=

verse luchttoevoerhoeveelheid per persoon

[l/s per persoon]

Co

=

CO2-concentratie in de buitenlucht

[ppm]

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

De CO2-productie per persoon (N) is net als het ademvolume (zie paragraaf 4.1.3) afhankelijk van
het activiteitsniveau (metabolisme) van de bezoekers, hun leeftijd, hun gewicht en hun geslacht.
In tabel 7 wordt ter referentie de CO2-productie van mannen in de leeftijd tussen 21 en 60 jaar
weergegeven bij activiteitsniveaus tussen 1 en 4 Met. Voor stil zitten wordt normaal gesproken
een metabolisme van 1,2 Met aangehouden. Dit betekent dat voor stil zitten een CO 2-productie
van (0,0046+0,0036)/2 = 0,0041 l/s aangehouden mag worden.
tabel 7. CO2-productie van mannen en vrouwen in de leeftijd 21 tot 60 jaar bij 273 K en 101 kPa
(Persily & De Jonge, 2017).

Voor dansen is het lastiger om een CO2-productie te bepalen. Zoals beschreven in paragraaf 4.1.3.
zal het metabolisme bij dansen ergens tussen 1,5 en 7,8 Met liggen afhankelijk de intensiteit van
de activiteit. Omdat de hier te berekenen CO2-concentraties bedoeld zijn om de hoeveelheid
ventilatie te waarborgen, wordt voorgesteld om een conservatieve aanname te gebruiken voor
het activiteitsniveau. Voorstel is om hiervoor 2,5-3 Met aan te houden als uitgangspunt.
Persily & De Jonge geven de volgende formule om de CO 2-productie bij hoge
metabolismewaardes uit te rekenen (Persily & De Jonge, 2017):

𝑁 = 𝑅𝑄 ∙ 𝐵𝑀𝑅 ∙ 𝑀 ∙ 0,000569
N

=

(8)

CO2-productie per persoon

[l/s per persoon]

RQ =

verhouding ingeademde zuurstof en uitgeademde CO2

[-]

BMR =

basaal metabolisme

[MJ/dag]

M

metabolisme bezoekers

[Met]

=

Uitgaande van een BMR van 6,94 MJ/dag (gemiddelde mannen en vrouwen), een RQ van 0,85
(Persily & De Jonge, 2017) en metabolismes tussen 2,5 en 3,0 Met levert formule 8 een CO2productie van respectievelijk 0,008 l/s (2,5 Met) tot 0,010 l/s (3 Met) op. Deze waarde is in de
concept Ventilatierichtlijn aangehouden. Tijdens één van de Fieldlab evenementen bleek het
activiteitenniveau van dansende bezoekers in een discotheek lager te zijn: ca. 1,8 Met. In de
definitieve Ventilatierichtlijn wordt daarom uitgegaan van een activiteitsniveau van 1,8 Met voor
dansende bezoekers. Bij dit activiteitsniveau hebben de bezoekers een CO 2-productie van 0,006
l/s per persoon.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

In hoofdstuk 5 is voorgesteld om tenminste 24 m3/uur ventilatie per persoon (≈6,5 l/s per
persoon) aan te houden (bij bezoekersaantallen vanaf ca. 500 personen). In tabel 8 wordt op basis
van formule 7 berekend wat de te verwachten CO2-concentratie is in de verschillende situaties.
tabel 8. Verwachte CO2-evenwichtsconcentratie op basis van de ventilatie-eisen uit hoofdstuk 5.
CO2-productie
VentilatieAanname CO2Maximale CO2per persoon
hoeveelheid
concentratie
evenwichtsconcentratie
(N)
per persoon buitenlucht (Co)
binnen (Cs)
(Vo)
[l/s]
[l/s]
[ppm]
[ppm]
Activiteit bezoekers
Stil zitten
(aanname 1,2 Met)
Dansen
(aanname: 1.8 Met)

0,004

6,5

400

1000

0,006

6,5

400

1300

Op basis van tabel 8 kan gesteld worden dat de COVID-19 aerosol besmettingskans acceptabel is
als er bij een evenementenlocatie waar men stil zit een CO2-concentratie van (afgerond)
maximaal 1.000 ppm is (of: de buitenconcentratie + 600 ppm).
Bij een evenement waar gezongen en gedanst wordt, is de COVID-19 aerosol besmettingskans
acceptabel als de CO2-concentratie binnen onder (afgerond) 1.300 ppm ligt (of: de
buitenconcentratie + 900 ppm).
Merk op dat de hier beschreven monitoringsmethode er puur op is gericht om te bepalen of de
ventilatie-eisen uit hoofdstuk 5 worden gehaald. In theorie is het ook mogelijk om op basis van
de gemeten CO2-concentratie te berekenen welke fractie van de binnenlucht bestaat uit
uitgeademende lucht en om op basis hiervan realtime te berekenen wat de ontvangen
quantadosis per bezoeker is (Peng & Jimenez, 2020) (Rudnick & Milton, 2020). Vanwege het
gegeven dat het zingen van bezoekers niet tot uiting komt in de CO 2-concentratie maar wel in de
aerosolconcentratie (en dus de besmettingskans), is het onvoldoende om bij evenementen alleen
op basis van CO2-metingen de aerosol besmettingskans te bepalen.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Stroomschema CO2-monitoring
Met het onderstaande stroomschema kan in de praktijk, in ruimten met minimaal 1.100
bezoekers, met CO2-metingen gemonitord worden of er voldaan wordt aan de ventilatie-eisen uit
hoofdstuk 5.

1. Is het een evenement waar
bezoekers stil zitten en er niet wordt
gezongen?

Ja

Nee

2. Is de gemeten CO2-concentratie
ppm?

Is de gemeten CO2-concentratie
ppm?

Ja

Ja

Nee

Nee

Nee

Er is onvoldoende ventilatie.
Verhoog de ventilatiehoeveelheid
door het openen van ramen en
deuren (of tentopeningen) en bekijk
of het ventilatiesysteem naar een
hogere stand kan
Als dit niet mogelijk is: beperk het
aantal bezoekers of beëindig de
activiteit.

Geen maatregelen nodig
Er is onvoldoende ventilatie.
Verhoog de ventilatiehoeveelheid
door het openen van ramen en
deuren (of tentopeningen) en bekijk
of het ventilatiesysteem naar een
hogere stand kan
Als dit niet mogelijk is: beperk het
aantal bezoekers of beëindig de
activiteit.

Flowchart 2: procedure om op basis van CO2-duurmetingen te bepalen of er in een ruimte
met meer dan 1.100 personen tijdens een evenement wordt voldaan aan de ventilatie-eisen
uit Flowchart 1.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Bijlagen

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Toelichting berekening quantaproductie COVID-19
Zoals beschreven in paragraaf 3.1.2 is de ‘virusemissie’ (q) gebaseerd op onderzoek van
Buonanno et al (Buonanno et al, 2020). Hieronder wordt beschreven welke methode Buonanno et
al hiervoor heeft gebruikt en hoe bba daar vervolgens de uitgangspunten voor de virusemissie
van af heeft geleid.
Buonanno et al heeft eerst bekeken binnen welke range waardes voor de virusemissie /
quantaproductie zouden kunnen liggen op basis van:
• De gemeten druppel- / aerosolproductie van personen bij verschillende activiteiten.
• De gemeten SARS-CoV-2 concentratie in de mond van symptomatische en asymptomatische
patiënten.
• Een conversiefactor (de verhouding tussen de hoeveelheid uitgeademd virus en de infectieuze
dosis) tussen 0,01 en 0,1 op basis van de bekende conversiefactoren voor HCoV-229E en
MHV-1.
Omdat er onzekerheid is rondom de exacte waardes van de bovenstaande invoerparameters
heeft Buonanno et al een hele range aan berekeningen uitgevoerd met verschillende
uitgangspunten voor de bovenstaande parameters. Volgens de Monte Carlo methode is aan de
uitgangspunten voor de invoerparameters een waarschijnlijkheidkans gekoppeld: hoe extremer
de uitgangspunten, des te onwaarschijnlijker dat dit in werkelijkheid de juiste uitgangspunten
zijn. Dit resulteerde in de uitgangspunten voor de quantaproductie uit tabel B1.1.
Tabel B1.1. Quantaproductie bij verschillende activiteiten (Buonanno et al, 2020).

Ter vergelijking heeft Buonanno et al de berekende quantaproducties vervolgens retrospectief
vergeleken met de clusters in Skagit Valley (Miller et al, 2020) en het restaurant in Guangzhou (Li
et al, 2020). Voor de koorrepetitie in Skagit Valley kwam men op een quantaproductie van 341
quanta per uur dat overeen kwam met de 92e percentielwaarde bij ‘light activity, singing’ (zoals
gevonden door Buonnano et al). Bij het restaurant in Guangzhou kwam men op een

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

quantaproductie van 61 quanta per uur wat overeen komt met de 93e percentiel voor “light
activity, speaking” (zoals gevonden door Buonnano et al). Dit wijst erop dat de door Buonanno et
al berekende quantaproductie realistisch is voor de situatie waarin er geïnfecteerde personen zijn
die bovengemiddeld veel virus uitscheiden (zogenaamde super emitters / super spreaders).
Hierbij moet wel opgemerkt worden dat Buonanno et al bij het berekenen van de
quantaproductie alle besmettingen toegerekend hebben aan de overdracht via de aerosolroute.
Het is niet uit te sluiten dat een deel van de besmettingen (ook deels) via directe
druppeloverdracht binnen 1,5m werd veroorzaakt. Hiermee wordt de werkelijke quantaproductie
naar verwachting dus overschat. Besloten is om hier in het onderzoek van bba binnenmilieu niet
voor te corrigeren om zo een conservatieve aanname te hebben voor de quantaproductie.
Virus in de binnenlucht wordt op 3 manieren ‘verwijderd’ uit de lucht: via ventilatie, via depositie
en via inactivatie. Bij ventilatie wordt lucht met virus uit de ruimte gezogen en vervangen door
schone buitenlucht zonder virus. Bij depositie slaan de virusdeeltjes na tijd x neer uit de lucht en
daalt de virusconcentratie in de binnenlucht. Met inactivatie wordt bedoeld dat het virus naar
verloop van tijd vanzelf afsterft en de virusconcentratie in de binnenlucht op die manier afneemt.
Buonanno et al hebben ervoor gekozen om bij het bepalen van de quantaproductie rekening te
houden met depositie (k=0,24) en inactivatie (ʎ=0,63). De door Buonanno et al berekende
quantaproductie is dus hoger omdat men (vervolgens) rekening houdt met depositie en afsterven
van het virus in de lucht.
In het onderzoek van bba binnenmilieu is ervoor gekozen om de quantaproductie te gebruiken
zonder depositie en inactivatie expliciet mee te nemen in de berekening vanwege de onzekerheid
van deze factoren. Hiervoor is met de invoerparameters van Buonnano et al een nieuwe
berekening gemaakt van de quantawaardes voor de twee clusteruitbraken die Buonnano et al
retrospectief hebben onderzocht zonder de correctie voor depositie en inactivatie mee te nemen.
Door deze correctie gaat de berekende quantaproductie voor de clusteruitbraak in Guanghzhou
(zitten en praten) van 61 quanta / uur naar 47 quanta / uur (-23%). Voor de clusteruitbraak bij het
koor in Skagit Valley (zingen en zitten) daalt de quantaproductie van 341 quanta/uur naar 220
quanta / uur (-35%). Merk op dat het berekende aantal besmette personen voor en na deze
correctie exact hetzelfde is.
De berekende correctiefactoren voor het niet meenemen van depositie en inactivatie is
vervolgens ook toegepast op de waardes uit tabel B1.1:
• Gecorrigeerde P95 quantaproductie voor zingen: 450 * 77% = 346 quanta / uur
• Gecorrigeerde P95 quantaproductie voor dansen: 30 * 77% = 23 quanta / uur
• Gecorrigeerde P95 quantaproductie voor praten en zitten: 71 * 65% = 46 quanta / uur
De quantaproductie voor stil zitten (5,2 quanta / uur) is niet gecorrigeerd omdat dit een hele lage
waarde is.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Op basis van de op de vorige bladzijde genoemde, gecorrigeerde P95-waardes uit tabel B1.1
worden in dit rapport verder de volgende uitgangspunten gehanteerd:
• Stil zitten en praten: 25 quanta per uur. Dit is gebaseerd op 50% van de tijd praten met 46
quanta / uur (=23 quanta / uur) en 50% van de tijd stil zitten (=2,5 quanta / uur), in totaal ≈ 25
quanta / uur.
• Dansen en 25% van de tijd meezingen: 100 quanta per uur. Dit is gebaseerd op 25% van de
tijd meezingen met 346 quanta / uur (= 86,5 quanta / uur) en 75% van de tijd dansen met 23
quanta / uur (= 17 quanta / uur), in totaal ≈ 100 quanta / uur.
• Dansen en 100% van de tijd meezingen: 340 quanta / uur
Naar aanleiding van de introductie van de deltavariant van het virus en de toegenomen
besmettelijkheid van die variant, is besloten om de quantawaardes te verdubbelen. In dit rapport
wordt gerekend met:
• Stil zitten en praten:

50 quanta per uur

• Dansen en 25% van de tijd meezingen:

200 quanta per uur

• Dansen en 100% van de tijd meezingen:

700 quanta per uur

Merk op dat bij het gebruik van deze quantawaardes niet meer gecorrigeerd mag worden voor
depositie en inactivatie, dit is al meegenomen in de lagere aannames voor de quantaproductie.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Indicatieve bepalingsmethode capaciteit natuurlijke ventilatie
In een mechanisch geventileerde ruimte is het eenvoudig om aan de hand van metingen te
bepalen of de eisen uit hoofdstuk 5 gehaald worden. Bij natuurlijk geventileerde gebouwen is het
niet mogelijk om aan de hand van debietmetingen de ventilatiehoeveelheid vast te stellen. Om
toch een risicobeoordeling mogelijk te maken, wordt in deze bijlage een bepalingsmethode
gegeven waarmee de capaciteit van natuurlijke ventilatievoorzieningen indicatief bepaald kan
worden. Hiermee wordt het mogelijk om voor natuurlijk geventileerde ruimten zoals stadions en
festivaltenten een inschatting te maken van de beschikbare hoeveelheid ventilatie.
Natuurlijke ventilatie is afhankelijk van thermische trek en / of de wind. Hieronder wordt eerst
berekend hoeveel te openen dak- & geveloppervlak nodig is als er alleen van thermische trek
uitgegaan wordt. Vervolgens wordt berekend hoeveel te openen geveloppervlak nodig is als er
alleen ventilatie onder invloed van wind tot stand komt. Vervolgens worden deze twee
gecombineerd tot één set eisen.
Benodigde gevel- en dakopeningen voor voldoende ventilatie door thermische trek
De natuurlijke ventilatie als gevolg van thermische trek kan berekend worden met de volgende
formule (Linden, 1999):
1
2
∆𝑇
𝑄𝑡ℎ𝑒𝑟𝑚 = 𝐴 ∙ ((𝑔 ∙ ) ∙ 𝐻) ∙ 3600
𝑇
Qtherm=

ventilatiehoeveelheid als gevolg van thermische trek

A

oppervlak dakopening (randvoorwaarde: gevelopening is

=

[m3/uur]

tenminste gelijk aan dakopening)

[m2]

g

=

zwaartekracht

[m/s2]

T

=

ruimtetemperatuur op persoonsniveau

[K]

ΔT

=

verschil in temperatuur op persoonsniveau en dakopening

[K]

H

=

hoogte (afstand tussen dakopening en hoofd personen)

[m]

Uitgaande van een temperatuurverschil (ΔT ) tussen persoonsniveau en de lucht bij de
dakopening van 5K en een ruimtetemperatuur van 20 °C (293K), wordt in tabel B2.1 de
ventilatiehoeveelheid per m 2 dakopening gegeven ten opzichte van de hoogte van de ruimte. In
de laatste kolom wordt dit vervolgens omgerekend naar de benodigde oppervlakte dakopening
en gevelopening om aan de ventilatie-eisen van hoofdstuk 5 te voldoen.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Tabel B2.1. Indicatieve ventilatiecapaciteit van 1 m2 dakopening (incl. 1 m2 gevelopening) als gevolg
van thermische trek bij een temperatuurverschil van 5K en een ruimtetemperatuur van 293K. In de
laatste kolom wordt berekend hoeveel m2 dakopening en gevelopening per persoon nodig is om te voldoen
aan de ventilatie-eisen uit hoofdstuk 5 (24 m3/uur per persoon met een minimum van 12.000 m3/uur).
Ventilatiecapaciteit van 1 m2
Benodigd oppervlak gevelHoogte ruimte (H)
dakopening
en dakopening per persoon
[m]
[m3/uur]
[m2]
3 meter
2.500
0,009 m2 per persoon
met een minimum van 4,7 m2
5 meter
3.300
0,007 m2 per persoon
met een minimum van 3,6 m2
10 meter
4.700
0,005 m2 per persoon
met een minimum van 2,6 m2

Benodigde gevelopeningen voor voldoende ventilatie bij wind
De natuurlijke ventilatie als gevolg van wind bij openingen aan twee zijdes van een ruimte kan
berekend worden met de volgende formule (World Health Organization, 2009):

𝑄𝑤𝑖𝑛𝑑 = 0,65 ∙ 𝐴 ∙ 𝑢 ∙ 3600
Qwind =

ventilatiehoeveelheid als gevolg van wind

A

oppervlak kleinste gevelopening (randvoorwaarde:

u

=
=

[m3/uur]

gevelopeningen aan beide zijdes van de ruimte)

[m2]

windsnelheid

[m/s]

Op basis van het Fieldlab evenement in Biddinghuizen, waarbij de luchtsnelheid in de
tentopening is gemeten en vergeleken met de windsnelheid op 10m hoogte, is gebleken dat de
formule van de WHO de werkelijke hoeveelheid natuurlijke ventilatie overschat. Op de twee
evenementendagen lag de luchtsnelheid in de tentopening op ca. 30% van de windsnelheid op
10m hoogte. In de formule hieronder wordt rekening gehouden met deze praktijkverhouding:

𝑄𝑤𝑖𝑛𝑑 = 0,30 ∙ 𝐴 ∙ 𝑢 ∙ 3600
Qwind =

ventilatiehoeveelheid als gevolg van wind

A

oppervlak kleinste gevelopening (randvoorwaarde:

u

=
=

[m3/uur]

gevelopeningen aan beide zijdes van de ruimte)

[m2]

windsnelheid

[m/s]

Volgens NEN 1087, de norm die wordt gebruikt om te bepalen of aan de wettelijke eisen voor
spuiventilatie wordt voldaan, ligt de windsnelheid in Nederland tenminste 85% van de tijd boven
2 m/s. In tabel B2.2 wordt op basis van een windsnelheid van 2 m/s de ventilatiehoeveelheid per
m2 gevelopening gegeven (uitgaande van gevelopeningen aan twee zijdes van de ruimte). In de
laatste kolom wordt dit vervolgens omgerekend naar de benodigde oppervlakte dakopening en
gevelopening om aan de ventilatie-eisen van hoofdstuk 5 te voldoen.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Tabel B2.1. Indicatieve ventilatiecapaciteit van 1 m2 gevelopening (beide zijdes van de ruimte) bij een
windsnelheid van 2 m/s. In de laatste kolom wordt berekend hoeveel m2 gevelopening per persoon nodig
is om te voldoen aan de ventilatie-eisen uit hoofdstuk 5 (24 m3/uur per persoon met een minimum van
25.000 m3/uur).
Ventilatiecapaciteit van 1 m2 gevelopening
Benodigd oppervlak gevelopening per
(aan beide zijdes van de ruimte)
persoon (aan beide zijdes van de ruimte)
[m3/uur]
[m2]
2.200
0,01 m2 gevelopening per persoon
met een minimum van 11 m2

Pragmatische eisen voor benodigde gevel- en dakopening
Wanneer we de benodigde gevelopening bij wind en bij thermische trek vergelijken, dan zien we
dat we grofweg kunnen stellen dat er tenminste 0,01 m2 gevelopening per persoon aan beide
zijdes van de ruimte moet zijn en / of aan één zijde van de ruimte én in het dak.

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Bibliografie
Ainsworth et al. (2020, Oktober 31). Compendium of Physical Activity - Category Dancing.
Opgehaald van https://sites.google.com/site/compendiumofphysicalactivities/home:
https://sites.google.com/site/compendiumofphysicalactivities/ActivityCategories/dancing
ARBOPodium. (sd). arbopodium.nl. Opgehaald van ARBOpodium: https://www.arbopodium.nl/
ASHRAE. (2013). ANSI / ASHRAE Standard 62.1 - 2013 - Ventilation for Acceptable Indoor AIr
Quality. Atlanta: ANSI / ASHRAE.
Boerstra & Beuker. (2020). Onderzoek risico COVID-19 aerosol overdracht - AFAS Live Ziggo
Dome_DEFv2. den haag: bba binnenmilieu.
Buonanno et al. (2020, Juni 2). Quantitative assessment of the risk of airborne transmission of
SARS-CoV-2 infection: prospective and retrospective applications. Opgehaald van
https://www.medrxiv.org:
https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.06.01.20118984v1
CARB. (1993). https://ww2.arb.ca.gov. Opgehaald van Measurement of Breathing Rate and Volume
in Routinely Daily Performed Activities:
https://ww2.arb.ca.gov/sites/default/files/classic//research/apr/past/a033-205.pdf
CEN. (2019). NEN-EN 1822:2019-1 Luchtfilters met een hoog rendement (EPA, HEPA en ULPA) Deel 1: Classificatie, beproevingsmethoden, merken.
Chen et al. (2020, October 15). Heterogeneity in transmissibility and shedding SARS-CoV-2 via
droplets and aerosols. Opgehaald van https://www.medrxiv.org/:
https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.10.13.20212233v1
Cruz et al. (2015). Estimating the Inhaled Dose of Pollutants during Indoor Physical Activity. The
Science of the Total Environment, 111-118.
Doremalen et al. (2020). Aerosol and surface stability of SARS-CoV-2 as compared with SARSCoV-1. The New England Journal of Medicine, 1-3.
EPA. (2011). Exposure Factors Handbook - Chapter 6 - Inhalation Volumes. Opgehaald van
https://www.epa.gov: https://www.epa.gov/sites/production/files/201509/documents/efh-chapter06.pdf
Event Flanders. (2021, Juli 5). Covid event protocol 2021. Opgehaald van
https://www.covideventriskmodel.be:
https://www.covideventriskmodel.be/assets/docs/protocol-nl.pdf
Fears et al. (2020, April 18). Comparative dynamic aerosol efficiencies of three emergent
coronaviruses and the unusual persistence of SARS-CoV-2 in aerosol suspensions.
Opgehaald van https://www.ncbi.nlm.nih.gov/:
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7217084/
Fieldlab Evenementen. (2021, Juli 11). Fieldlab Evenementen - Resultaten fase 1. Opgehaald van
https://fieldlabevenementen.nl/: https://fieldlabevenementen.nl/resultaten-fase-1/
Folkehelseinstituttet (FOI) - Norwegian Institute of Public Health (NIPH). (2020, Oktober 27).
Inneklima og risiko for smitte av covid-19 - Råd om ventilasjon. Opgehaald van
www.fhi.no:
https://www.fhi.no/contentassets/1af4c6e655014a738055c79b72396de8/inneklima-ogrisiko-for-smitte-av-covid-19---rad-om-ventilasjon_27102020.pdf

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

Günther et al. (2020, Juli 23). Investigation of a superspreading event preceding the largest meat
processing plant-related SARS-Coronavirus 2 outbreak in Germany. Opgehaald van
https://papers.ssrn.com: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3654517
Hoge Gezondheidsraad. (2021, Februari). Aanbevelingen betreffende de ventilatie van gebouwen
met uitzondering van ziekenhuizen en zorginstellingen om de overdracht van SARS-CoV-2
via de lucht te beperken. Opgehaald van https://www.health.belgium.be/:
https://www.health.belgium.be/sites/default/files/uploads/fields/fpshealth_theme_file/20
210218_hgr-9616_covid-19_ventilatie_vweb3_0.pdf
Holmann. (1985). Zentrale Themen der Sportmedizin. Berlijn: Springer Verlag.
IOW. (2012). Meetrapportage lucht- en waterzijdig inregelen klimaatinstallatie Ziggo Dome te
Amsterdam.
ISO. (2017). ISO 29463-1: 2017 - High efficiency filters en filter media voor de verwijdering van
stofdeeltjes uit lucht - Deel 1: Classificatie, prestatie, beproeving en markering.
Kay. (2020, Augustus 11). COVID-19 Superspreader Events. Opgehaald van
https://docs.google.com/:
https://docs.google.com/spreadsheets/d/1nAWy94mS14sJBtSCBgh6GLCWKP_JvAaz0yanv
q4kmzs/edit#gid=1025534428
Leclerc et al. (2020, Mei - Juni). What settings have been linked to SARS-CoV-2 transmission
clusters? Opgehaald van https://wellcomeopenresearch.org:
https://wellcomeopenresearch.org/articles/5-83/v2
Leung et al. (2020). Respiratory virus shedding in exhaled breath and efficacy of masks. Nature
Medicine, 676-680.
Li et al. (2020, April 22). Aerosol transmission of SARS-CoV-2 - Evidence for probable aerosol
transmission in a poorly ventilated restaurant. Opgehaald van https://www.medrxiv.org:
https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.04.16.20067728v1
Linden. (1999). The Fluid Mechanics of Natural Ventilation. The Annual Review of Fluid Mechanics,
201-238.
Liu et al. (2016). Short-range airborne transmission of expiratory droplets between two people.
Indoor Air, 452-462.
Mansour & Smaldone. (2012). Respiratory source control versus receiver protection: impact of
facemask fit. Journal of Aerosol Medicine and Pulmonary Drug Delivery, 131-137.
Miller et al. (2020, Juni 18). Preprint server. Opgehaald van https://www.medrxiv.org:
https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.06.15.20132027v2
Morawska. (2006). Droplet fate in indoor environments, or can we prevent the spread of
infection? Indoor Air, 335-347.
Nicas et al. (2005). Toward understanding the risk of secondary airborne infection: emission of
respirable pathogens. Journal of Occupational and Environmental Hygiene, 143-154.
Patel et al. (2016). Respiratory source control using a surgical mask: an in vitro study. Journal of
occupational and environmental hygiene, 569-576.
Peng & Jimenez. (2020, September 10). Exhaled CO2 as COVID-19 infection risk proxy for different
indoor environments and activities. Opgehaald van https://www.medrxiv.org/:
https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.09.09.20191676v1.full.pdf
Persily & De Jonge. (2017). Carbon Dioxide Generation Rates for Building Occupants. Indoor AIr,
868-879.
Qian et al. (2020, April 7). Indoor transmission of SARS-CoV-2 (pre-print). Opgehaald van
https://www.medrxiv.org/:
https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.04.04.20053058v1.full.pdf

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

REHVA. (2004). Rehva Guidebook 2 - Ventilation Effectiveness. Brussel, België: REHVA.
REHVA. (2020, Augustus 3). REHVA COVID-19 Guidance. Opgehaald van https://www.rehva.eu/:
https://www.rehva.eu/activities/covid-19-guidance/rehva-covid-19-guidance
REHVA. (2020). REHVA COVID-19 Guidance document V3. Opgehaald van www.rehva.eu:
https://www.rehva.eu/fileadmin/user_upload/REHVA_COVID19_guidance_document_V3_03082020.pdf
Rijksoverheid. (2020a, November 4). Risiconiveaus en maatregelen COVID-19. Opgehaald van
www.rijksoverheid.nl:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2020/10/13/risiconiveaus-enmaatregelen-covid-19
Rijksoverheid. (2020b, Oktober 30). Bouwbesluit 2012. Opgehaald van https://wetten.overheid.nl/:
https://wetten.overheid.nl/BWBR0030461/2020-10-01
Rijksoverheid. (2020c, Oktober 30). Besluit eisen inrichtingen Drank- en Horecawet. Opgehaald van
https://wetten.overheid.nl/: https://wetten.overheid.nl/BWBR0011700/2016-07-01
Rijksoverheid. (2021, Juli 7). Corona Dashboard Rijksoverheid. Opgehaald van
https://coronadashboard.rijksoverheid.nl/over-risiconiveaus:
https://coronadashboard.rijksoverheid.nl/over-risiconiveaus
Rijksoverheid.nl. (2020, Juli 1). Nederlandse maatregelen tegen het coronavirus. Opgehaald van
www.Rijksoverheid.nl: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-covid19/nederlandse-maatregelen-tegen-het-coronavirus/openbaar-en-dagelijks-leven
Rijksoverheid.nl. (2020, Augustus 8). www.rijksoverheid.nl. Opgehaald van Het coronavirus en
ventilatie in gebouwen: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-covid19/openbaar-en-dagelijks-leven/ventilatie-in-gebouwen
Riley. (1982). Indoor airborne infection. Environmental International, 317-320.
Riley et al. (1978). Airborne spread of measles in a suburban elementary school. American Journal
of Epidemiology, 421-432.
RIVM. (2020, augustus 21). LCI richtlijn ventilatie en COVID-19. Opgehaald van https://lci.rivm.nl/:
https://lci.rivm.nl/ventilatie-en-covid-19
RIVM. (2020a, Juni 30). Aerogene verspreiding SARS-CoV-2 en ventilatiesystemen onderbouwing.
Opgehaald van lci.rivm.nl: https://lci.rivm.nl/aerogene-verspreiding-sars-cov-2-enventilatiesystemen-onderbouwing
RIVM. (2020a, 07 23). Verspreiding COVID-19. Opgehaald van www.rivm.nl:
https://www.rivm.nl/coronavirus-covid-19/verspreiding
RIVM. (2020b, Augustus 21). Ventilatie en COVID-19 - bijlage bij LCI-richtlijn COVID-19.
Opgehaald van lci.rivm.nl: https://lci.rivm.nl/ventilatie-en-covid-19
RIVM. (2020c, November 23). Status validatie SARS-CoV-2 antigeen sneltesten. Opgehaald van
https://www.rivm.nl: https://www.rivm.nl/documenten/status-validatie-sars-cov-2antigeen-sneltesten
Rudnick & Milton. (2020). Risk of Indoor Airborne Infection Transmission Estimated from Carbon
Dioxide Concentration. Indoor Air, 237-245.
Santarpia et al. (2020, Juni 3). Aerosol and surface transmission potential of SARS-CoV-2.
Opgehaald van https://www.medrxiv.org:
https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.03.23.20039446v3
Smitsair. (2017). Meetrapport AFAS Live Amsterdam.
Smitsair. (2019). Meetrapport Ziggo Dome Amsterdam.
Swinkels. (2020, Augustus 11). COVID-19 Superspreading Events. Opgehaald van
https://docs.google.com/:

Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen

https://docs.google.com/spreadsheets/d/1c9jwMyT1lw2P0d6SDTno6nHLGMtpheO9xJyG
HgdBoco/edit#gid=206521141
Wei, J., & Li, Y. (2016). Airborne spread of infectious agents in the indoor environment. American
Journal of Infection Control, 102-108.
Wells. (1955). Airborne Contagion and Air Hygiene. Cambridge MA: Cambridge University Press.
World Health Organization. (2009). Natural ventilation for infection control in health-care settings.
Genève, Zwitserland: World Health Organization.
World Health Organization. (2020, Oktober 30). Science in 5 - Episode #10 - Ventilation & COVID19. Opgehaald van https://www.who.int:
https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/mediaresources/science-in-5/episode-10---ventilation-covid-19
World Health Organization. (2021, Maart 1). Roadmap to improve and ensure good indoor
ventilation in the context of COVID-19. Opgehaald van https://www.who.int/:
https://www.who.int/publications/i/item/9789240021280
World Health Organization. (2021, Juli 6). Weekly epidemiological updat on COVID-19 - 6 July
2021. Opgehaald van https://www.who.int/:
https://www.who.int/publications/m/item/weekly-epidemiological-update-on-covid-19--6-july-2021

Voorstel
VENTILATIERICHTLIJN EVENEMENTEN
Datum:

11-8-2021

Projectnummer:

BM20200911

Status:

Definitieve versie augustus 2021

Adviseurs:

ir. Tim Beuker & dr. ir. Atze Boerstra

Contactinformatie:

e-mail: tb-bba@binnenmilieu.nl, tel.: 088-222 9494

Opdrachtgever:

Fieldlab Evenementen

1

Inleiding
Een COVID-19 veilig event organiseren houdt in dat niet alleen ingezet wordt op de juiste
maatregelen ten aanzien van bv. hygiëne, afstand houden, looproutes en registratie van
bezoekers. Ook is het belangrijk dat gezorgd wordt dat er genoeg geventileerd wordt en op
de juiste manier.
‘Goed’ ventileren is volgens het RIVM (zie https://www.rivm.nl/coronavirus-covid19/ventilatie & https://lci.rivm.nl/aerogene-transmissie-sars-cov-2*1) nodig om de
overdracht van luchtweginfecties, zoals COVID-19, te beperken in combinatie met ‘reguliere
maatregelen’. Dat kan met natuurlijke ventilatievoorzieningen (te openen delen) of met
behulp van mechanische systemen die verontreinigde binnenlucht vervangen door verse
lucht van buiten.
Voldoende ventilatie om COVID-19 overdracht via de lucht te voorkomen is op dit moment
niet altijd gewaarborgd in ruimten die gebruikt worden door de evenementensector. Ten
eerste bestaat er voor een deel van de evenementenruimten geen formele eis voor ventilatie
omdat het tijdelijke bouwwerken zijn (denk aan tenten op een festivalterrein). Ten tweede
gelden voor permanente evenementenruimten weliswaar de ventilatie-eisen uit het
Bouwbesluit maar deze eisen blijken onvoldoende bescherming te bieden tegen aerogene
transmissie als bezoekers (mee)zingen of dansen. Verder is het zo dat de praktijk leert dat
bestaande ventilatievoorzieningen niet altijd optimaal gebruikt worden tijdens events.
Daarom is er een ventilatierichtlijn ontwikkeld specifiek gericht op ventilatie van
evenementen gedurende de COVID-19 pandemie. In dit document wordt (in hoofdstuk 2)
eerst uitgelegd wat de basiseisen zijn. Aan de hand van een versimpeld stroomdiagram kan
een organisator van een evenement (van tevoren) bepalen of er tijdens een evenement
voldoende ventilatie is om de kans op aerogene overdracht tot een acceptabel niveau te
verlagen.

1

1

Het RIVM stelt o.a. (met verwijzing naar de World Health Organisation) het volgende: ‘Uit epidemiologische
en modelleringstudies blijkt dat onder bepaalde omstandigheden en over een grotere afstand ook indirecte
transmissie via aerogene overdracht van infectieuze aerosolen kan plaatsvinden. Bijvoorbeeld in ruimtes
waar geen of te weinig ventilatie is en/of veel mensen, vooral voor een langere tijd, bij elkaar zijn.’

VENTILATIERICHTLIJN EVENEMENTEN

In hoofdstuk 3 worden aanbevelingen gegeven om aan de hand van CO2-monitoring in de
gaten te houden of er tijdens een evenement voldoende ventilatie is. Hiermee kan de
organisator vinger aan de pols houden en is het voor handhaving mogelijk om controles uit
te voeren.
De eisen en aanpak uit deze richtlijn zijn getest tijdens de Fieldlab Pilot Evenementen.
Gebleken is dat er met de combinatie van 100% testen vooraf én ventilatie conform deze
richtlijn een voldoende veilige situatie achter de voordeur ontstaat. Bij geen van de
testevenementen in fase I is namelijk sprake geweest van grootschalige clusters ondanks een
hoge besmettingsgraad in het land, zie: https://fieldlabevenementen.nl/resultaten-fase-1/.

Wijzigingen ten opzichte van de conceptversie van deze richtlijn:
In deze versie van de richtlijn zijn alle leerpunten uit de Fieldlab Evenementen verwerkt. Zo
zijn de uitgangspunten voor actieve evenementen aangepast op basis van de metingen in de
praktijk en zijn de ventilatie-eisen hierop aangepast. Daarnaast is bij de nieuwe ventilatieeisen rekening gehouden met de verhoogde besmettelijkheid van de deltavariant.

1.1

Scope

Deze ventilatierichtlijn is van toepassing op evenementen. Onder evenementen worden
incidentele bijeenkomsten van relatief grote groepen personen verstaan waarbij een groot
deel van de bezoekers als publiek kan worden beschouwd. Denk aan een theatervoorstelling,
een festival, of een popconcert. De ventilatierichtlijn is bijvoorbeeld niet bedoeld voor
sportruimten.
Verder is deze richtlijn van toepassing op evenementen waar er een risico is op overdracht
van COVID-19 (al zal de richtlijn ook de kans op overdracht van andere aerogeen
overdraagbare infectieziektes beperken). Voor tijdelijke locaties, waar nu geen ventilatieeisen voor gelden, wordt wel aangeraden om in de toekomst een eis voor de minimum
ventilatiehoeveelheid vast te stellen. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan de eisen
uit het oude Drank- en Horecabesluit (3,8 l/s per m2) of de eisen uit deze richtlijn.
1.2

Methode

De methode die gebruikt is om de ventilatie-eisen op te stellen, wordt uitgebreid toegelicht
in bba rapport ‘Achtergrond voorstel ventilatierichtlijn evenementen’, versie augustus 2021. In
het kort komt het erop neer dat enerzijds is gekeken naar de beschikbare nationale en
internationale ventilatie-eisen en anderzijds met behulp van Wells-Riley berekeningen
onderzocht is hoeveel ventilatie nodig is om een acceptabele besmettingskans te bereiken.
De concepteisen zijn tijdens de Fieldlab Evenementen getest. Op basis van de resultaten zijn
de definitieve eisen opgesteld.

2

VENTILATIERICHTLIJN EVENEMENTEN

2

Basiseisen
De basiseisen zoals die gelden ten aanzien van de vereiste minimum verse luchttoevoer zijn
in onderstaande flowchart 1 samengevat. Met de flowchart is te bepalen of een beoogde
locatie voldoende ventilatie biedt om het risico op aerogene overdracht van SARS-CoV-2 tot
een acceptabel niveau te beperken. Ook kan met behulp van de flowchart bekeken worden
welke aanpassingen eventueel nodig zijn. De volgorde van stappen is gebaseerd op een
bestaand gebouw waarvan men de ventilatie wil beoordelen. Als men deze methode wil
gebruiken om voor een nieuw gebouw te bepalen hoeveel ventilatie nodig is, dan kan men
de stappen ook van onder naar boven doorlopen.
Toelichting
1. Bepaal de hoeveelheid verse
luchttoevoer (Q) (exclusief
recirculatie)

Bij mechanische ventilatie kan de hoeveelheid ventilatie
(Q) bepaald worden aan de hand van een recent
luchtzijdig inregelrapport of aan de hand van nieuwe
debietmetingen conform ISSO-publicatie 52.
Bij natuurlijk geventileerde locaties kan men met de
formule uit bijlage 1 indicatief de ventilatiehoeveelheid
bepalen.
Het gaat hierbij om de hoeveelheid verse buitenlucht die
wordt toegevoerd. Indien er gebruik gemaakt wordt van
recirculatie, dan wordt het aandeel gerecirculeerde lucht
dus buiten beschouwing gelaten.

In plaats van met ventilatie (Q) kan men de
aerosolconcentratie in een (kleine) ruimte ook verlagen
met filtratie (F) mits het filtratiesysteem aan een aantal
randvoorwaarden voldoet. Zie het achtergronddocument
voor de randvoorwaarden.
2. Wordt de ruimte goed
doorspoeld (is de lucht overal in
beweging)?

Nee

Verbeter de doorspoeling van de
ruimte zodat alle lucht in beweging
komt

Ja

Is Q
m3/uur per persoon
(=6,5 l/s per persoon) met een
minimum van 1.500 m3/uur?

Of er voldoende doorspoeling is kan het beste worden
vastgesteld met rookproeven of een CFD-berekening.
Vraag een specialist om hulp bij twijfel.

Ja

3. Is het een evenement waar
bezoekers stil zitten en er niet wordt
gezongen?

Ja

Geen maatregelen nodig

Nee

Verhoog Q+F naar
m3/uur per persoon
(=6,5 l/s per persoon) met een
minimum van 1.500 m3/uur

Ja

Geen maatregelen nodig

Nee

Verhoog Q+F naar
m3/uur per persoon
(=6,5 l/s per persoon) met een
minimum van 7.500 m3/uur

Ja

Geen maatregelen nodig

Nee

Verhoog Q+F naar
m3/uur per persoon
(=6,5 l/s per persoon) met een
minimum van 25.000 m3/uur

Nee

4. Zingen of schreeuwen de
bezoekers meer dan 25% van de tijd
(denk aan concerten)?

Nee

Is Q
m3/uur per persoon
(=6,5 l/s per persoon) met een
minimum van 7.500 m3/uur?

Ja

Ja

Is Q
m3/uur per persoon
(=6,5 l/s per persoon) met een
minimum van 25.000 m3/uur?

Flowchart 1: diagram ter bepaling van de minimaal benodigde verse luchttoevoer
tijdens een evenement. Randvoorwaarde is dat het aantal geïnfecteerden binnen niet meer
is dan 1:1000 (te waarborgen middels toegangstesten).
De flowchart geldt voor evenementen met een duur van ca. 2 tot 4 uur. Onder duur wordt
hier de aaneengesloten periode verstaan waarbij meer dan 50% van het verwachtte totale
aantal bezoekers aanwezig is. Dit is inclusief in- en uitloop van bezoekers maar exclusief het
opruimen, opbouwen of afbreken van de evenementlocatie.

3

VENTILATIERICHTLIJN EVENEMENTEN

Verdere uitgangspunten zijn:
• De hoeveelheid ventilatie wordt bepaald op basis van het maximaal aantal bezoekers.
• Bij kleine evenementen met minder dan 1.100 bezoekers is het uitgangspunt dat er altijd
tenminste één geïnfecteerde aanwezig kan zijn. Om de virusaerosolen van die
geïnfecteerde af te voeren is een minimumhoeveelheid ventilatie nodig: 1.500 m3/uur,
7.500 m3/uur of 25.000 m3/uur afhankelijk van het gedrag van de bezoekers (zie stap 3 en
4 uit Flowchart 1). Vandaar dat er naast een eis van 24 m3/uur per persoon ook een
absolute ondergrens voor de totale hoeveelheid ventilatie wordt gegeven. Merk op dat
deze absolute ondergrens er praktisch toe leidt dat evenementen waar veel wordt
gezongen (concerten etc.) het beste gehouden kunnen worden in grote
evenementenruimten met veel ventilatie (of buiten). Voor evenementen waar niet wordt
gezongen (beurs, congres etc.) zijn de ventilatie-eisen minder streng en kan er vaak in
kleinere ruimten ook aan de ventilatierichtlijn worden voldaan.
• Het aantal geïnfecteerden binnen mag niet meer zijn dan 1:1.000. Dit komt in principe
overeen met het aantal geïnfecteerden dat men gemiddeld genomen aan de deur zou
verwachten zo lang de besmettingsgraad overeen komt met ‘Niveau 1 Waakzaam’ of
‘Niveau 2 Zorgelijk’ van het Coronadashboard van de Rijksoverheid2. Wanneer de
besmettingsgraad risiconiveau 3 of 4 bereikt, dan zijn toegangstesten noodzakelijk om te
waarborgen dat het aantal geïnfecteerden niet boven de 1:1.000 bezoekers komt. Veiliger
is om bij alle risiconiveaus (dus altijd) toegangstesten toe te passen om te waarborgen
dat het aantal geïnfecteerden onder 1:1.000 blijft.
• In Flowchart 1 is geen rekening gehouden met het gebruik van mondneusmaskers. Als er
wel mondneusmaskers worden toegepast, dan mag de ventilatiehoeveelheid worden
verlaagd. Dit is verder toegelicht in het achtergronddocument.
• Basis-aanname is (zie stap 2) dat de ruimtes goed doorspoeld worden (er geen ‘dode
hoeken’ zijn, de ventilatie-efficiency op orde is) en er in redelijke mate sprake is van
‘volledige menging’. Bij twijfel over de ruimtedoorspoeling dient hier apart onderzoek
naar gedaan te worden.
• Bij zingen neemt de aerosolproductie sterk toe. Om hier rekening mee te houden is voor
actieve evenementen waar gedanst en 25% van de tijd wordt meegezongen rekening
gehouden met factor 4 hogere aerosolproductie dan voor een passief type I evenement
(stil zitten). Bij specifieke evenementen waarbij bezoekers vrijwel de gehele tijd
meezingen (denk aan concerten van artiesten die uitnodigen tot meezingen, carnaval) is
rekening gehouden met een virusemissie die nogmaals een factor 4 hoger ligt.

2

https://coronadashboard.rijksoverheid.nl/over-risiconiveaus

4

VENTILATIERICHTLIJN EVENEMENTEN

De eisen zoals vermeld in flowchart 1 komen neer op het volgende:
Per persoon dient minimaal 24 m3/uur (6,5 l/s)3 geventileerd te worden, rekening
houdend met de beoogde maximale bezettingsgraad (maximum aantal aanwezigen).
Betreft het een relatief kleine ruimte (< 1.100 personen) dan geldt aanvullend de
volgende eis: de totale hoeveelheid verse4 luchttoevoer in de ruimte bedraagt:
• minimaal 1.500 m3/uur bij een passief (type I) evenement waar bezoekers stil zitten
of staand praten.
• minimaal 7.500 m3/uur bij een actief (type II / type IV) evenement waar bezoekers
staan of dansen en maximaal 25% van de tijd meezingen.
• minimaal 25.000 m3/uur bij een actief (type II / type IV) evenement waar bezoekers
staan of dansen en vrijwel 100% van de tijd meezingen.

Uitzondering bij risiconiveau Waakzaam: ventilatie conform Bouwbesluit & minimum norm
Een combinatie van risiconiveau “Waakzaam” en testen van 100% van de bezoekers zorgt
ervoor dat de kans op een geïnfecteerde binnen laag is. Aangezien de ventilatiehoeveelheid
is gebaseerd op het aantal verwachte geïnfecteerden, kan er in deze situatie worden volstaan
met minder ventilatie. Men kan er dan voor kiezen om de Bouwbesluit-eisen te hanteren zo
lang daarmee de eisen voor de minimum totale ventilatie-hoeveelheid worden gehaald.
Concreet: onder de voorwaarde dat het risiconiveau maximaal “Waakzaam” is én 100% van
de bezoekers getest wordt, kan gebruik gemaakt worden van de volgende eisen:
Per persoon dient minimaal 7,6 m3/uur (= 2,12 l/s – Bouwbesluit 2012 bestaande
bijeenkomstruimten) geventileerd te worden, rekening houdend met de beoogde
maximale bezettingsgraad (maximum aantal aanwezigen). Daarnaast geldt aanvullend de
volgende eis: de totale hoeveelheid verse4 luchttoevoer in de ruimte bedraagt:
• minimaal 1.500 m3/uur bij een passief (type I) evenement waar bezoekers stil zitten of
staand praten.
• minimaal 7.500 m3/uur bij een actief (type II / type IV) evenement waar bezoekers
staan of dansen en maximaal 25% van de tijd meezingen.
• minimaal 25.000 m3/uur bij een actief (type II / type IV) evenement waar bezoekers
staan of dansen en vrijwel 100% van de tijd meezingen.
Merk op dat de CO2-concentratie bij deze ventilatie-eisen en maximale bezetting in veel
gevallen boven 1.000 respectievelijk 1.300 ppm zal liggen (standaard grenswaarden CO2monitoring hoofdstuk 3). Bij gebruik van de ventilatie-eisen uit dit kader zal de
evenementenlocatie zelf de bovengrens voor de CO2-concentratie moeten berekenen met
de rekenmethode voor kleine evenementenlocaties uit hoofdstuk 3.

Deze ventilatiehoeveelheid komt overeen met de vereiste ventilatiehoeveelheid voor nieuwbouw sportruimten uit
Bouwbesluit 2012. De eis is hoger dan de Bouwbesluit eis voor bijeenkomst ruimten (4 l/s per persoon nieuwbouw,
2,12 l/s per persoon bestaande bouw) met als argument dat (net als in sportruimten) sprake is (althans als het een
type II evenement betreft) van een bovengemiddeld hoog metabolisme (= ook meer aerosol productie).
4
Het betreft ofwel verse lucht rechtstreeks van buiten ofwel een combinatie van verse lucht van buiten en gerecirculeerde
lucht die eerst door een aantoonbaar effectief (virus filterend) luchtfilter is gegaan. Het apparaat dat de lucht filtert
kan al dan niet opgenomen zijn in centrale retourkanalen of in aparte filterapparaten .
3

5

VENTILATIERICHTLIJN EVENEMENTEN

3

Monitoring ventilatie in de praktijk
Om in de praktijk op een laagdrempelige manier te bepalen of er voldoende ventilatie is
tijdens een evenement, kan er gebruik gemaakt worden van CO2-metingen. De CO2concentratie geeft weer wat de verhouding is tussen de hoeveelheid CO2 die aanwezigen
uitademen en de hoeveelheid CO2 die via ventilatie wordt afgevoerd. Des te meer ventilatie
er is (bij gelijkblijvend aantal personen), des te lager de CO2-concentratie is. Door de CO2concentratie te meten kan een organisator van een evenement, een bezoeker of een
handhaver dus in real time controleren hoeveel ventilatie er in de ruimte is. Ook is het
mogelijk om op basis van de CO2-metingen na een event te bewijzen dat er tijdens het event
voldoende ventilatie was. Dit kan van belang zijn voor het bevoegd gezag.
Opgemerkt wordt dat het meten van de CO2-concentratie geen alternatief is voor een
beoordeling van de benodigde en beschikbare ventilatiecapaciteit volgens de aanbevelingen
uit hoofdstuk 2. De CO2-metingen zijn puur bedoeld om in de praktijk te waarborgen dat er
wordt voldaan aan de ventilatie-eisen uit hoofdstuk 2.
Voor ruimten met meer dan 1.100 bezoekers kan men gebruik maken van Flowchart 2 om
aan de hand van de CO2-concentratie te bepalen of de ventilatie voldoet aan de eisen uit
Flowchart 1. Zodra de CO2-concentratie in de ruimte de grenswaarden uit Flowchart 2 met
meer dan 100 ppm overschrijdt, dan wordt er niet voldaan aan de ventilatie-eisen uit
Flowchart 1 (is er te weinig ventilatie).
Flowchart 2: procedure om op basis van CO2-duurmetingen te bepalen of er in een
ruimte met meer dan 1.100 personen tijdens een evenement wordt voldaan aan de
ventilatie-eisen uit Flowchart 1.

1. Is het een passief (type I)
evenement waar bezoekers stil
zitten of staan?

Ja

Nee

2. Is de gemeten CO2-concentratie
ppm?

Is de gemeten CO2-concentratie
ppm?

Ja

Ja

Nee

Nee

Nee

Er is onvoldoende ventilatie.
Verhoog de ventilatiehoeveelheid
door het openen van ramen en
deuren (of tentopeningen) en bekijk
of het ventilatiesysteem naar een
hogere stand kan
Als dit niet mogelijk is: beperk het
aantal bezoekers of beëindig de
activiteit.

Geen maatregelen nodig
Er is onvoldoende ventilatie.
Verhoog de ventilatiehoeveelheid
door het openen van ramen en
deuren (of tentopeningen) en bekijk
of het ventilatiesysteem naar een
hogere stand kan
Als dit niet mogelijk is: beperk het
aantal bezoekers of beëindig de
activiteit.

Bij kleinere ruimten (<1.100 personen) kan er niet gewerkt worden met de
standaardwaarden uit Flowchart 2 en zal op basis van de in hoofdstuk 2 vereiste
ventilatiehoeveelheid en het verwachte aantal bezoekers de ruimtespecifieke CO2evenwichtsconcentratie moeten worden berekend met de formule op de volgende bladzijde.

6

VENTILATIERICHTLIJN EVENEMENTEN

𝑁
) ∗ 106 + 400
𝐶𝑂2 𝑒𝑣𝑒𝑛𝑤𝑖𝑐ℎ𝑡𝑠𝑐𝑜𝑛𝑐𝑒𝑛𝑡𝑟𝑎𝑡𝑖𝑒 = (
𝑉𝑜 /3.6
N
Vo

=
=

CO2-productie per persoon, zie tabel 1
verse luchttoevoerhoeveelheid per persoon

[l/s per persoon]
[m3/uur per persoon]

De CO2-productie per persoon kan afgelezen worden uit tabel 1. Om de verse
luchttoevoerhoeveelheid per persoon te berekenen kan de via Flowchart 1 (zie hoofdstuk 2)
vereiste luchttoevoerhoeveelheid gedeeld worden door het maximum aantal personen dat in
de ruimte wordt verwacht.
tabel 1. CO2-productie per persoon op basis van het metabolisme van de bezoekers.
CO2-productie per persoon (N)
Activiteit bezoekers
Passief (type I) evenement - stil zitten / staan
(aanname 1.2 Met)
Actief (type II / IV) evenement - dansen
(aanname: 1.8 Met)

[l/s]
0,004
0,006

Een voorbeeld: stel dat er een zaal is waar een kleinschalig concert wordt gehouden voor
100 personen. Op basis van Flowchart 1 is er dan minimaal 7.500 m3/uur ventilatie nodig (er
vanuit gaande dat de aanwezigen maximaal 25% van de tijd meezingen). De verse
luchttoevoerhoeveelheid per persoon (Vo) is dan 7.500 / 100 = 75 m3/uur per persoon. De
CO2-evenwichtsconcentratie is dan: (0,006/(75/3,6)*106+400 = 700 ppm. Zo lang de CO2concentratie in de zaal onder de 700 ppm ligt, dan voldoet de ventilatie aan de
Ventilatierichtlijn Evenementen (hoofdstuk 2).
Een paar praktische aanbevelingen voor CO2-monitoring:
• Maak gebruik van automatisch kalibrerende CO2-sensoren met een meetafwijking van
maximaal +/- 50 ppm.
• Zorg dat er elke 1.000 m2 één sensor wordt geplaatst.
• Plaats de sensoren vooral ter hoogte van de gebruikers (<1,8m hoogte). Eventueel kan
men ervoor kiezen om in hoge ruimten bovenin de ruimte een sensor te plaatsen om zo
vroeg mogelijk een stijging van de CO2-concentratie waar te nemen.
• Bij mechanische luchttoevoer wordt er bij voorkeur één CO2-sensor in het
luchttoevoerkanaal geplaatst. Hiermee kan gewaarborgd worden / aangetoond worden
dat er 100% buitenlucht wordt toegevoerd en er dus niet gerecirculeerd wordt.
• Kies bij voorkeur voor een sensornetwerk dat automatisch een pushbericht genereert als
bepaalde CO2-concentraties worden overschreden.
• Het gebruik van CO2-kannonnen & pyro-effecten tijdens evenementen zorgt voor een
hogere CO2-concentratie. Als betrouwbare CO2-monitoring een vereiste is, bijvoorbeeld
in het kader van terugkoppeling naar bevoegd gezag, dan kan er tijdens het event geen
gebruik gemaakt worden van CO2-kannonnen & pyro-effecten.

7

VENTILATIERICHTLIJN EVENEMENTEN

4

Tot slot
Het komt regelmatig voor dat er bij evenementenlocaties wel een ventilatiesysteem is met
voldoende capaciteit maar dat die capaciteit niet wordt benut doordat het ventilatiesysteem
op een verkeerde stand staat of doordat er sprake is van een storing. Om te waarborgen dat
er tijdens een evenement daadwerkelijk voldoende ventilatie is, worden de volgende
stappen aangeraden:
1. Controleer voorafgaand aan een evenement of de ruimte de juiste ventilatievoorzieningen heeft. Zijn er bijvoorbeeld voorzieningen voor luchttoevoer en luchtafvoer
en is er sprake van voldoende doorspoeling?
2. Controleer voorafgaand aan een evenement met metingen of de ventilatiecapaciteit in de
praktijk voldoet aan de eisen van Flowchart 1 uit hoofdstuk 2.
3. Controleer op de evenementdag of het ventilatiesysteem in de juiste stand staat.
4. Controleer tijdens het evenement met CO2-metingen of er voldoende ventilatie is volgens
de methode uit hoofdstuk 3.
Naast de eisen die vanuit COVID-19 aan ventilatie worden gesteld, gelden er vaak ook
andere eisen t.a.v. ventilatievoorzieningen die niet gekoppeld zijn aan het beperken van de
overdracht van infectieziekten. Denk dan o.a. aan eisen ten aanzien van afstraling van
installatiegeluid. Hier wordt in dit document niet verder op ingegaan. Desalniettemin gelden
dergelijke ‘overige’ eisen uiteraard onverkort.
Het beperken van de overdracht van infectieziektes tijdens een grootschalig evenement
vraagt om meer dan alleen maar voldoende ventileren. Pas naast de ventilatie-eisen dus ook
altijd de eisen van de Rijksoverheid of de Veiligheidsregio toe (denk bijvoorbeeld aan
verplichte controles bij de deur op test- of vaccinatiebewijzen).
Verder de opmerking dat een 100% veilige situatie niet is te garanderen. De kwantitatieve
bepalingen uit dit document moeten gezien worden als richtwaarden die gehanteerd kunnen
worden om de kans op onderlinge besmetting ten gevolge onvoldoende ventilatie zo laag
als redelijkerwijs mogelijk is te maken (as low as reasonable achievable, ALARA). Hiermee
worden onveilige situaties zoveel mogelijk te voorkomen.
Hou er tot slot rekening mee dat het Corona virus (SARS-CoV-2) een relatief nieuw virus is.
Er is nog veel onbekend over de bestaande virussen en er verschijnen regelmatig nieuwe
varianten. Informatie uit toekomstig onderzoek kan aanleiding geven om deze richtlijn aan te
passen zoals dat bijvoorbeeld al gebeurd is naar aanleiding van de resultaten uit de pilot
evenementen en het verschijnen van de delta-variant. Deze richtlijn moet daarom gezien
worden als een levend document dat in de toekomst zowel strengere als minder strenge
eisen zou kunnen bevatten, al naar gelang de meest recente onderzoeksresultaten.

8

RESULTATEN ENQUETE REISBEWEGINGEN

Inleiding
In de tweede fase van de Fieldlab Evenementen werd naast de risico’s op de evenementen
zelf ook naar risico’s en belevingen tijdens de reis gekeken. Hiervoor werd via de Close App
een enquête onder de bezoekers verspreid. De responsepercentages lagen voor de meeste
evenementen boven 50% wat heel hoog is voor dit soort enquêtes. De communicatie en
motivatie voor de bezoekers werd door de makkelijke communicatieflow in de Close App
geoptimaliseerd. Tabel 1 toont een overzicht van alle zes evenementen waarbij de enquête
uitgevoerd is. De evenementen vonden plaats tussen 7 en 22 mei 2021, met een variërend
bezoekersaantal tussen 100 en 5000. Onderstaande resultaten geven een overzicht van de
antwoorden op de meest belangrijke onderzoeksvragen.

Tabel 1: Overzicht van pilotevenementen binnen Fieldlab Evenementen Fase 2 waarbij de enquête over
de reisbewegingen is uitgevoerd.
PILOTEVENEMENTEN
Type

Evenement

Omschrijving

Datum

II

Racoon

Concert

IV

Mud Masters

I
IV
I
II

Aanvang

Einde

Locatie

Personen

7 mei 2021

Terrein
open
18:00 uur

20:00 uur

22:30 uur

Main Stage – Den Bosch

3.500

Sportevenement

8 mei 2021

07:30 uur

08:00 uur

17:00 uur

Floriadeterrein Haarlemmermeer

5.000

Residentieorkest

Concert

14 mei 2021

18:30 uur

20:00 uur

22:30 uur

Zuiderstrandtheater – Den Haag

1.000

Ready for Takeoff
Event Summit

Sportevenement

16 mei 2021

09:00 uur

10:00 uur

17:00 uur

Vliegveld Twente - Enschede

5.000

Congres

20 mei 2021

08:00 uur

10:00 uur

18:00 uur

Jaarbeurs - Utrecht

3.000

Eurovisie
Songfestival

Concert

17 t/m 22
mei 2021

19:00 uur

20:00 uur

23:30 uur

Rotterdam Ahoy

3.500

Resultaten
Onderzoeksvraag: Hoe is naar dit evenement gereisd?
Racoon concert, Main Stage Brabanthallen Den Bosch, 7 mei 2021

Racoon concert
(2226 respondenten)

3%

19%

Auto
(Brom-)fiets
Openbaar vervoer

11%
67%

Te voet

Mud Masters Obstacle Run, Haarlemmermeer, 8 mei 2021

Mud Masters
(2529 respondenten)
3%

0%
5%

Auto
(Brom-)fiets
Openbaar vervoer
Te voet
92%

#

Residentieorkest, Zuiderstrandtheater Den Haag, 14 mei 2021

Residentieorkest
(285 respondenten)

5%
8%

Auto
42%

(Brom-)fiets
Openbaar vervoer
Te voet

45%

Ready for Take-off Hardloopwedstrijd, Vliegveld Twente, 16 mei 2021

Ready for Take-off
(1008 respondenten)
2%

0%

19%

Auto
(Brom-)fiets
Openbaar vervoer
Te voet
79%

Eurovisie Songfestival, Rotterdam Ahoy, 17-22 mei 2021

Eurovisie Songfestival
(13728 respondenten)
1%

29%

Auto
(Brom-)fiets
Openbaar vervoer
65%

5%

Te voet

Event Summit Congres, Jaarbeurs Utrecht, 18 mei 2021

Event Summit
(554 respondenten)
2%

20%

Auto
(Brom-)fiets

3%

Openbaar vervoer
Te voet
75%

Onderzoeksvraag: Indien u met de auto heeft gereisd samen met iemand uit een ander
huishouden, heeft u in de auto een mondkapje gedragen?

Reisgedrag in de auto (alle evenementen)
Reizen in de auto samen met mensen buiten eigen huishouden
(6810 respondenten)

12%

36%

18%

Met 1 persoon
Met 2 personen
Met 3 personen
Met 4 of meer personen

34%

Mondkapje tijdens reizen met mensen buiten eigen huishouden
(6505 respondenten)

9%

Ja
Nee

91%

Onderzoeksvraag: Indien u met het OV heeft gereisd. Heeft u zich voor en na het event
gehouden aan het dragen van een mondkapje in het OV?

Mondkapje tijdens reizen met openbaar vervoer
(3566 respondenten)
1%

Ja
Nee

99%

Onderzoeksvraag: Indien u met het OV heeft gereisd. Hoe heeft u de drukte beleefd in het
OV voor én na het event?
We hebben aan mensen gevraagd hoe zij de drukte tijdens de reis hebben beleefd. We
hebben hier geen verschil gemaakt tussen heen- en terugreis omdat het anders te veel vragen
worden en de percentage respondenten omlaaggaat. Verder hebben we dit als open vraag
gesteld, zodat bezoekers vrij kunnen aangeven hoe hun belevenis van de drukte was.
Hierdoor is het wel ingewikkeld om een samenvatting van de data te geven. In de bijlage vindt
u een tabel met alle antwoorden, gesorteerd per evenement. De algemene indruk lijkt heel
positief te zijn, met enkele negatieve voorbeelden (bijvoorbeeld de metro na afloop van het
Eurovisie Songfestival).

Onderzoeksvraag: Indien u met het OV heeft gereisd was er sprake van
overlast/conflictsituaties tijdens de reis met het OV voor of na dit evenement, gerelateerd
aan COVID-19-maatregelen?

Alle evenementen en alle vervoersmiddelen
Ik heb mezelf aan de RIVM-maatregelen gehouden tijdens de reis
(16100 respondenten)

8%

Ja
Nee

92%

Ik heb gezien dat andere mensen zich niet aan de RIVMmaatregelen hebben gehouden tijdens de reis
(15959 respondenten)

21%

Ja
Nee

79%

Alle evenementen (alleen OV)
Ik heb mezelf aan de RIVM-maatregelen gehouden tijdens de reis
(3445 respondenten)

5%

Ja
Nee

95%

Ik heb gezien dat andere mensen zich niet aan de RIVMmaatregelen hebben gehouden tijdens de reis
(3431 respondenten)

28%

Ja
Nee
72%

Per evenement (alle vervoersmiddelen)

Ik heb mezelf aan de RIVM-maatregelen gehouden tijdens
de reis
100
90
80
70
60
50

40
30
20
10
0

Racoon

Mud Masters

Ready for Take- Residentieorkest
Off
Ja

Eurovisie
Songfestival

Event Summit

Nee

Ik heb gezien dat andere mensen zich niet aan de RIVMmaatregelen hebben gehouden tijdens de reis
100

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
Racoon

Mud Masters

Ready for Take- Residentieorkest
Off
Ja

Nee

Eurovisie
Songfestival

Event Summit

Per evenement (alleen OV)

Ik heb mezelf aan de RIVM-maatregelen gehouden tijdens
de reis
15

100
90

311

84

Racoon

Mud Masters

19

3037

82

80
70
60
50

40
30
20
10
0

Ready for Take- Residentieorkest
Off
Ja

Nee

Eurovisie
Songfestival

Event Summit

Getallen boven balken = aantal respondenten

Ik heb gezien dat andere mensen zich niet aan de RIVMmaatregelen hebben gehouden tijdens de reis
120
13
100
80

82

84
19
310

2923

60
40
20
0
Racoon

Mud Masters

Ready for Take- Residentieorkest
Off
Ja

Nee

Eurovisie
Songfestival

Event Summit

Getallen boven balken = aantal respondenten

Onderzoeksvraag: Hoe veel mensen heeft u tijdens de reis gezien van veraf (1.5 – 10 meter)
en nabij (binnen 1.5 meter, risicocontacten)? Deze data is enkel gebaseerd op de
uitkomsten van de vragenlijsten en niet op afstandsmetingen tijdens de reis.

Aantal mensen in coupé/bus heenreis
(4122 respondenten, alle evenementen)

10%

35%

1 t/m 5
23%

6 t/m 10
11 t/m 20
Meer dan 20

32%

Aantal mensen in coupé/bus terugreis
(4031 respondenten, alle evenementen)

19%

1 t/m 5

39%

6 t/m 10
18%

11 t/m 20
Meer dan 20

24%

Aantal mensen in coupé/bus per evenement
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

1 t/m 5

6 t/m 10

11 t/m 20

Meer dan 20

Ter vergelijking aantal risicocontacten tijdens evenement
- Passief binnen (bijv. theater): 5-10 contacten
- Actief binnen (bijv. concert/dance event): 30-60 contacten
- Passief buiten (bijv. voetbalwedstrijd): 5-10 contacten
- Actief buiten (bijv. festival): 20-60 contacten

Conclusie
Op basis van de uitslagen van de enquête over de reisbewegingen tijdens de Fieldlab
Evenementen zijn enkele globale conclusies te trekken. In het algemeen is een groot verschil
te zien in de voorkeur voor een bepaald vervoersmiddel tussen de evenementen. Dit heeft
waarschijnlijk te maken met de bereikbaarheid van de locatie, maar ook met persoonlijke
voorkeuren van de betreffende doelgroep. Verder is te concluderen dat de bezoekers zich in
het OV beter aan de maatregelen houden dan in een privé situatie (bijvoorbeeld in de auto).
In het algemeen hielden mensen zich heel goed aan de maatregelen voor en na het
evenement (80-90% compliance). De drukte in het OV leek tijdens de Fieldlab Evenementen
mee te vallen. Een kanttekening hierbij is wel dat Nederland toen nog in een lockdown was
en er sowieso minder reisbewegingen waren. De drukte in het OV zal in de toekomst vooral
afhankelijk zijn van de opzet van het evenement (tijdsloten, verspreide aankomst/vertrek,
vermijden van spits, extra inzet van treinen en bus etc.).
Wat betreft het aantal (risico)contacten tijdens de reis kan aan de hand van de
enquêteresultaten geconcludeerd worden dat deze om vele malen lager zijn dan tijdens de
evenementen. En omdat alle bezoekers vooraf negatief getest zijn zullen de reisbewegingen
heel weinig besmettingsrisico toevoegen.