Welzijn
in de
sector Paardenhouderij
Plan van Aanpak

Opdrachtgever:

Sectorraad Paarden

Uitvoerder:

Drs. Fenna Westerduin

Datum:

Januari 2009

1
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

Inhoudsopgave
1. INLEIDING .......................................................................................................................................... 3
2. PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: HUISVESTING ........................................ 5
2.1. SCHEMATISCH OVERZICHT PLAN VAN AANPAK HUISVESTING ........................................................................... 6
3. PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: VOEDING................................................ 7
3.1. SCHEMATISCH OVERZICHT PLAN VAN AANPAK VOEDING ................................................................................. 8
4. PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: TRAINING EN HULPMIDDELEN............ 9
4.1. SCHEMATISCH OVERZICHT PLAN VAN AANPAK TRAINING EN HULPMIDDELEN ................................................. 10
5. PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: TRANSPORT ........................................ 11
5.1. SCHEMATISCH OVERZICHT PLAN VAN AANPAK TRANSPORT ............................................................................ 11
6. PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: FOKKERIJ............................................. 12
6.1. SCHEMATISCH OVERZICHT PLAN VAN AANPAK FOKKERIJ .............................................................................. 13
7. PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: PARAVETERINAIREN EN
COMPLEMENTAIRE BEROEPEN ....................................................................................................... 14
7.1. SCHEMATISCH OVERZICHT PLAN VAN AANPAK PARAVETERINAIREN EN COMPLEMENTAIRE BEROEPEN ............. 14

TOELICHTING ...................................................................................................................................... 15
1.

AANLEIDING VAN DIT RAPPORT .............................................................................................. 17

2.

WAT IS WELZIJN?....................................................................................................................... 19

3.

STATEMENT VAN DE SRP......................................................................................................... 22

4.

PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: HUISVESTING ................................. 24
4.1. AANDACHTSPUNTEN EN VERBETERINGEN VAN HUISVESTING VAN PAARDEN .................................................... 24

5.

PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: VOEDING ......................................... 29
5.1. AANDACHTSPUNTEN EN VERBETERINGEN VAN VOEDING VAN PAARDEN .......................................................... 29

6.

PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: TRAINING EN HULPMIDDELEN ..... 32
6.1. AANDACHTSPUNTEN EN VERBETERINGEN VAN TRAINING EN HULPMIDDELEN VAN EN BIJ PAARDEN .................. 32

7.

PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: TRANSPORT ................................... 37
7.1. AANDACHTSPUNTEN EN VERBETERINGEN VAN TRANSPORT VAN PAARDEN ....................................................... 37

8.

PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: FOKKERIJ ........................................ 40
8.1. AANDACHTSPUNTEN EN VERBETERINGEN VAN FOKKERIJ VAN PAARDEN.......................................................... 40

9. PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: PARAVETERINAIREN EN
COMPLEMENTAIRE BEROEPEN ....................................................................................................... 43
9.1. AANDACHTSPUNTEN EN VERBETERINGEN VAN COMPLEMENTAIRE BEROEPEN ................................................. 43
BRONNEN ............................................................................................................................................ 44

2
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

1. Inleiding
Aanleiding van dit rapport
De minister van LNV heeft naar aanleiding van de nota Dierenwelzijn uit 2007 de sector
Paardenhouderij gevraagd om met een Plan van Aanpak Welzijn Paardenhouderij te komen.
De Sectorraad Paarden (SRP) heeft dit direct opgepakt. Het resultaat hiervan leest u in dit
rapport.
De SRP vertegenwoordigt de georganiseerde paardenhouderij. De niet-georganiseerde
paardenhouderij is moeilijk te informeren. De SRP vraagt de minister ondersteuning om ook
deze groep met dit rapport te bereiken.
Dit rapport is samengesteld uit informatie aangeleverd door de samenwerkende partijen van
de SRP. Hiernaast heeft de overheid twee projecten geïnitieerd om dit rapport te
ondersteunen. Politiek Online heeft onderzoek uitgevoerd om vanuit de maatschappij input
te krijgen over het welzijn van paarden. Hiernaast heeft het LEI(Landbouw Economische
Instituut)-Wageningen UR en ASG(Animal Science Group)-Wageningen UR onderzocht hoe
verschillende typen paardenliefhebbers beter bereikt kunnen worden met bestaande (en
nieuw ontwikkelde) kennis over de preventie en vermindering van welzijnsproblemen bij
paarden. De SRP heeft kennis genomen van de resultaten van deze projecten welke
overeenkomen met de informatie die uit de sector is gekomen.
Welzijn
Om eenduidig het begrip welzijn te interpreteren is aan de hand van de vijf vrijheden van
Brambell voor dit rapport de werkdefinitie voor welzijn gedefinieerd als:
“Welzijn is een mentale toestand van welbevinden, dat ontstaat als het dier in voldoende
mate in zijn natuurlijke behoeften kan voorzien en waarbij het dier vrij is van pijn en andere
ongemakken.”

Statement SRP
De SRP:
◊ wil, ondanks het feit dat er géén Europese regelgeving of richtlijnen bestaan op het
gebied van welzijn bij paarden, toch al een aantal verbeteringen in Nederland gaan
realiseren;
◊ wil dat paardenhouders met zorg omgaan met paarden en hierop aanspreekbaar zijn;
◊ wil dat paardenhouders een manier van houden en werken met paarden bezigen,
waarbij de paarden natuurlijk gedrag kunnen tonen en ingrepen aan het dier niet nodig
zijn conform het Ingrepenbesluit;
◊ streeft ernaar dat Nederland internationaal op paardengebied toonaangevend is op het
gebied van dierenwelzijn en dat blijft;
◊ wil tijdig invulling geven aan nieuwe ontwikkelingen, rekening houdend met de
overgangstermijnen van Europese regelgeving;
◊ wil evenwicht tussen enerzijds de maatschappelijke zorg en anderzijds de praktische
ervaringen van de paardenhouders en de mensen die met paarden werken;
◊ wil voortvarend verder werken aan nieuwe concepten, die het mogelijk maken dat
houders van paarden en mensen die met paarden werken, dierenwelzijn uitdragen in
hun handelskenmerk;
◊ verlangt van alle bij de SRP aangesloten organisaties dat ze in 2009 een beleidsnota
Welzijn Paard hebben en daarnaar handelen.

3
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

De SRP distantieert zich van:
◊ het gebruik van ongeoorloofde middelen door paardenhouders en eigenaren;
◊ verwaarlozing van paarden;
◊ het couperen van paardenstaarten en branden;
◊ het verbieden van paardenmarkten.
Nationaal Hippisch Kenniscentrum
In de sector Paardenhouderij is kennis in overvloed aanwezig. Deze is echter zeer
versnipperd. De SRP is zich zeer bewust van de noodzaak van het bundelen van kennis.
Het opzetten van het Nationaal Hippisch Kenniscentrum (NHK) bevindt zich dan ook in de
eindfase. Dit NHK is een onafhankelijk orgaan met als doel het stimuleren en coördineren
van innovatie en kennisontwikkeling in de sector en het toegankelijk maken van beschikbare
kennis en informatie.
Opbouw van het “Plan van Aanpak Verbeteren Welzijn in de sector Paardenhouderij”.
In dit rapport worden eerst kort de aandachtspunten, verbeteringen, actoren en termijnen
van het “Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij” samengevat. Hierin zijn de
aandachtspunten opgenomen die op korte termijn worden opgepakt. Hierna volgt het “Plan
van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij, toelichting” waarin een onderbouwing
wordt gegeven van de gekozen aandachtspunten. Deze zijn gerangschikt volgens de vijf
vrijheden van Brambell. In deze toelichting komen ook aandachtspunten aan bod die op
langere termijn opgenomen gaan worden, zoals onderzoek. Daarnaast is over de hele
breedte van de sector Paardenhouderij over alle onderwerpen voorlichting nodig. Waar
voorlichting staat zonder verwijzing naar een uitvoerende partij, neemt het NHK de
verantwoordelijkheid. Deze aandachtspunten zijn ook grotendeels terug te vinden in de
toelichting, omdat ze op middellange termijn (2010-2011) worden verbeterd.
De onderwerpen van dit “Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij” zijn de
volgende:
• Huisvesting
• Voeding
• Training en hulpmiddelen
• Transport
• Fokkerij
• Paraveterinairen en complementaire beroepen

4
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

2. Plan van aanpak bevorderen Welzijn Paard: HUISVESTING
De huisvesting van paarden kent vele facetten. De mate van welzijn op stal wordt beïnvloed
door de samenhang van de volgende omgevingsfactoren: mogelijkheden voor sociaal
contact, licht- en luchtkwaliteit, boxafmetingen in relatie tot de mogelijkheden voor beweging,
stalmanagement. Het streefbeeld is te komen tot huisvesting waarbij recht wordt
gedaan aan een goede samenhang tussen de behoefte aan sociale contacten,
lichaamsbeweging, het natuurlijke eetgedrag en voorkomen van lichamelijke of
mentale ongemakken.
Tot op heden ontbreken objectieve parameters om het welzijn van paarden in hun
huisvesting te meten. Daardoor is het nog niet mogelijk om de invloed van ieder facet
afzonderlijk op het welzijn vast te stellen.
De SRP ziet de volgende mogelijkheden om op een beperkte termijn welzijnsverbeteringen
te realiseren voor paarden op het gebied van huisvesting:
1. Sector neemt de verantwoordelijkheid voor stalaanpassingen zodat sociaal contact
mogelijk is.
2. SRP-partijen LTO, FNHO en KNHS starten met de WUR in 2009 een onderzoeksproject
voor de ontwikkeling van objectieve parameters om de relatie tussen welzijn en
huisvestingsfactoren vast te stellen, naar analogie van het onderzoek naar
welzijnsparameters in de vleeskalverhouderij. De onderzoeksresultaten kunnen
geïmplementeerd worden in bestaande certificeringssystemen.
3. SRP-partijen LTO, FNHO en KNHS faciliteren daarna de monitoring van paardenwelzijn
onder de verschillende huisvestingsomstandigheden met behulp van deze parameters.
4. Het nieuwe Handboek Huisvesting Paarden wordt door LTO en FNHO in 2010
uitgebracht. Daarin worden richtlijnen opgenomen m.b.t. boxafmetingen, licht- en
luchtkwaliteit, beweging volgens de meest actuele wetenschappelijke kennis.
5. SRP vraagt om toepassing van de nieuwe Handreiking Ruimtelijke Ordening (december
2008). Daarin staan de voorwaarden waaronder lokale overheden kunnen meewerken
aan het realiseren van een schuilgelegenheid.
6. SRP zet zich in om ook de paardenhouderij op te nemen in het vervolgtraject van het
Europese project “Welfare Quality”.
7. Sector wil af van paardenweiden met prikkeldraadomheiningen.
8. Informatie op het gebied van huisvesting ontsluiten en toegankelijk maken voor een
breed paardenpubliek via het NHK.

5
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

2.1. Schematisch overzicht Plan van aanpak Huisvesting
In de kolom “Actoren” staat de partij die de verantwoordelijkheid zal nemen, vetgedrukt.
Aandachtspunt
Sociaal contact bij
individuele huisvesting in
paardenboxen

Verbetering
Verantwoordelijkheid sector: stallen
aanpassen zodat sociaal contact
mogelijk is.
Richtlijnen en adviezen voor
paardenhouders.

Ontwikkeling objectieve
welzijns-parameters voor
huisvesting

Onderzoeksproject LTO/FNHO in
samenwerking met WUR/ASG

Monitoring van welzijn in
huisvesting op bedrijven

Facilitering door LTO/FNHO

Handboek Huisvesting
Paardenhouderij (2010)
Uniformering beleid voor
schuilgelegenheden in de
wei
Europees Project
welzijnsmonitoring
Prikkeldraad omheining
Ontwikkelen van
kengetallen tijdsbesteding
Uitgebreide betrouwbare
informatie voorziening
voor iedere
paardenhouder

Richtlijnen (1998) worden getoetst aan
nieuwste wetenschappelijke inzichten en
vertaald naar richtlijnen 2010.
Toepassing van nieuwe Handreiking
Ruimtelijke Ordening door lokale
overheden
Aansturen op de opname van de
Paardenhouderij in het vervolgtraject van
Europese project “Welfare Quality”.
Sector maakt zich sterk voor de
omheining van paardenweiden zonder
prikkeldraad
Het inventariseren van de tijdsbesteding
van paarden gedurende de dag en nacht.
Goed onderbouwde informatie
toegankelijk maken voor een breed
paardenpubliek
Te vergelijken met het LICG

Actoren
LNV
SRP
NHK

LTO
FNHO
KNHS
WUR
LTO
FNHO
KNHS
LTO
FNHO
WUR/ASG
LNV
Gemeenten

Termijn

2009-2010

2009-2010

2011

Medio 2010

2009

SRP
LNV

2009

SRP

2009-2010

LNV
WUR/ASG

2009-2011

NHK

6
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

3. Plan van aanpak bevorderen Welzijn Paard: VOEDING
Op het gebied van voeding voor paarden is weliswaar veel bekend, maar de verspreiding
van die kennis naar alle paardenhouders is nog voor verbetering vatbaar.
Een goed samengesteld rantsoen en een adequate voerfrequentie leveren een wezenlijke
bijdrage aan het welzijn van paarden. Deze kunnen dan immers het van nature aanwezige
foerageergedrag nog uitoefenen. Dit speelt bovendien een belangrijke rol bij het voorkomen
van afwijkend gedrag door verveling bij paarden (stereotypieën).
Het voldoende beschikbaar zijn van schoon drinkwater is onder alle omstandigheden
noodzakelijk (op stal, in de wei, langdurig transport, wedstrijden, evenementen).
Het streefbeeld is te komen tot een voermanagement, waarbij rekening wordt
gehouden met het natuurlijk eetgedrag van het paard, een goede afstemming van de
voeding op voedingsbehoefte die past bij het gebruik van het paard, en het
voorkomen dat de gebruikte voedingsmiddelen een nadelige invloed hebben op de
gezondheid van het paard.
De SRP ziet de volgende mogelijkheden om op korte termijn belangrijke vooruitgang te
boeken in het verbeteren van het welzijn van paarden op het gebied van voeding:
1. Het ontsluiten en toegankelijk maken van goed onderbouwde kennis over voeding in
relatie tot welzijn, gezondheid en prestatie/gebruik naar praktisch toepasbare informatie.
Extra aandacht daarbij verdient de zorg voor een rantsoen met een voldoende aanbod
van ruwvoer verspreid over de dag.
2. De SRP vindt het een vereiste dat bij iedere vorm van huisvesting, tijdens langdurig
transport en bij evenementen wordt voorzien in voldoende schoon drinkwater.
3. Verantwoordelijkheid sector: op alle evenementen waarbij paarden aanwezig zijn moet
volop schoon drinkwater voor paarden beschikbaar zijn. In 2010 wordt het aanbieden
van schoon drinkwater opgenomen in alle wedstrijdreglementen.
4. In 2010 wordt het aanbieden van schoon drinkwater opgenomen in alle vergunningen
voor evenementen waarbij paarden betrokken zijn en ook in alle wedstrijdreglementen.
5. In 2009 wordt door de SRP opnieuw volop aandacht besteed (voorlichting/media) aan de
gevaren van Jakobskruiskruid en de bestrijding daarvan. Terreineigenaren en
wegbermbeheerders zijn verantwoordelijk voor de bestrijding en kunnen aansprakelijk
worden gesteld voor de verspreiding van het Jakobskruiskruid. Het wordt verboden om
zaad van Jakobskruiskruid nog in enig zaadgoed op te nemen.
6. Bij onoordeelkundig gebruik van voedingssupplementen kan de gezondheid van paarden
in het geding komen. Dit vraagt om betere voorlichting door producenten, de sector en
dierenartsen.

7
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

3.1. Schematisch overzicht Plan van aanpak Voeding
In de kolom “Actoren” staat de partij die de verantwoordelijkheid zal nemen, vetgedrukt.
Aandachtspunt

Verbeteringen

Actoren

Termijn

Ontoereikende
kennis bij
paardenhouders
over relatie
voeding-welzijn

Ontsluiten en toegankelijke maken van kennis
over voeding in relatie tot welzijn, gezondheid
en prestatie/gebruik

NHK
SRP
Hippische
opleidingen
Producenten

2009-2010

SRP

2009

SRP

2010

Producenten
SRP
GGP

2009

Bestrijding
Jakobskruiskruid

Voorlichting over bestrijding Jakobskruiskruid
Actief bestrijdingsbeleid gemeenten/provincies
Advies GMP-ruwvoer

Locale en
provinciale
overheden
/LNV
SRP

2009-2010

Zaad
Jakobskruiskruid

Verbod op het toestaan van Jakobskruiskruid in
zaaigoed in Nederland

LNV

2009

Giftige planten in
gedroogde vorm

Voorlichting

NHK

2009

Onder alle omstandigheden dienen paarden
regelmatig (dagelijks meerdere malen) vrij
toegang te hebben tot schoon drinkwater
Verantwoordelijkheid sector: op alle
evenementen waarbij paarden aanwezig zijn
Verstrekken schoon
moet volop schoon drinkwater voor paarden
drinkwater
beschikbaar zijn.
Actieve communicatie en eigen regelgeving
Onoordeelkundig
gebruik van
Verbeterde voorlichting
voedingssuppleme
nten
Aanwezigheid van
schoon drinkwater

8
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

4. Plan van aanpak bevorderen Welzijn Paard: Training en hulpmiddelen
Onder de noemer “Training en hulpmiddelen” valt niet alleen het voorbereiden van paarden
op een bepaald niveau, maar ook het toetsen ervan tijdens een wedstrijd. De SRP vindt dat
het gebruik van paarden op een paardvriendelijke manier moet gebeuren. Binnen de sport
zijn al veel aanpassingen gemaakt om het welzijn van het paard te verbeteren. Het
streefbeeld is dat bij het trainen van het paard als uitgangspunt genomen wordt dat
de toegepaste methode aansluit bij de natuurlijke aanleg van het betreffende dier. De
trainingsmethode heeft een positieve invloed op het welbevinden van het paard.
1. Binnen de paardensport bestaat een streng reglement in het kader van ongeoorloofde
middelen. De SRP wil deze controle intensiveren, maar mist de financiële middelen. De
SRP is van oordeel dat, ten behoeve van een adequate uitvoering van het beleid tegen
ongeoorloofde middelen, meer controles uitgevoerd moeten worden. Uit de
Gezondheids- en Welzijnswet voor Dieren blijkt dat het de bedoeling van de wetgever is
om wedstrijden zo eerlijk mogelijk te laten verlopen. Gelet op deze doelstelling en
gegeven het feit dat de overheid ook controles op ongeoorloofde middelen in andere
sectoren subsidieert, zou het wenselijk zijn als de overheid ook in de paardensport
bijdraagt in de kosten die de controles met zich meebrengt. Daarnaast kunnen de kosten
van het achterliggend onderzoek wellicht naar beneden worden gebracht als het
onderzoek dichterbij plaats kan vinden. De SRP vraagt de overheid dan ook de controles
op ongeoorloofde middelen in de paardensport te subsidiëren, zoals in andere sporten.
De SRP vraagt de overheid ook om te onderzoeken of de controles dichterbij kunnen
worden uitgevoerd om de kosten te drukken.
2. De SRP is voorstander van out-of-competition controles van dwangmiddelen bij
sportpaarden. Organisatie en financiering moeten nog uitgewerkt worden.
3. Om ook het bereden paard te kunnen beoordelen op het welbevinden moeten ook voor
het bereden paard objectieve welzijnsparameters geformuleerd worden. Op dit moment
inventariseert het project Match or Mismatch deze parameters. Dit project wordt geleid
door de WUR.
4. Om in kaart te brengen hoe in Nederland de loopbaan van een paard verloopt en welke
relatie er bestaat tussen welzijnsproblemen en carrière-beëindiging moet onderzoek
gedaan worden. Dit zal onderzocht worden door de Hoofdafdeling Paard van de
Faculteit Diergeneeskunde van de UU.
5. Het moet in de wedstrijdsport worden toegestaan zonder sporen een proef te rijden. De
KNHS zal dat in 2010 in de reglementen hebben aangepast.
6. Om een paard efficiënt te trainen is kennis van de leer- en trainingsprincipes
onontbeerlijk. Ook is kennis van de trainingmethoden nodig. Deze onderwerpen dienen
basis te zijn van de ruiteropleidingen. Ook voorlichting en kennisverspreiding zijn
noodzakelijk.
7. Om de veiligheid rond paarden in het verkeer te vergroten kan een vergelijking worden
gemaakt met het verkeersrecht in België. Daar mogen voetgangers, fietsers en ruiters op
bepaalde wegen de hele breedte van de weg gebruiken zolang ze het overige verkeer
niet nodeloos belemmeren. Tevens zijn bepaalde wegen voorbehouden aan
voetgangers, fietsers en ruiters. De overheid dient deze aanpassing door te voeren.

9
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

4.1. Schematisch overzicht Plan van aanpak Training en hulpmiddelen
In de kolom “Actoren” staat de partij die de verantwoordelijkheid zal nemen, vetgedrukt.
Aandachtspunt
Ongeoorloofde middelen
Ongeoorloofde
dwangmiddelen
Objectieve
welzijnsparameters bij
bereden paarden

Verbetering
Controles op ongeoorloofde
middelen intensiveren en
subsidiëren
Out-of-competition controles

Actoren

Termijn

Overheid

2009
inventarisatie

Overheid

Januari 2010

Match or Mismatch

KNHS
Universiteiten

2009 start

Loopbaan van het paard

Wetenschappelijk onderzoek

UU
Sectorraad
Universiteiten

2010 start

Harnachement: sporenkarwatsgebruik tijdens
wedstrijden
Leertheorieën en
trainingsprincipes

Sporengebruik in M1 en hoger
niet meer verplichten:
aanpassingen reglementen

KNHS

2010

Basis van ruiteropleidingen
Voorlichting

Hippische
opleidingen
NHK

2009

Aanpassen Reglement
Verkeersregels, Verkeerstekens

Overheid

2010

Paarden in het verkeer

10
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

5. Plan van aanpak bevorderen Welzijn Paard: TRANSPORT
Het streefbeeld is dat elk vervoer van paarden zodanig dient te geschieden dat daarbij
de veiligheid, het bewegen, eten en drinken en het tijdig rusten gewaarborgd zijn.
Transport van dieren is op Europees niveau vastgelegd in de EU Transportverordening. De
Sectorraad Paarden heeft met het ministerie van LNV een interpretatie van deze
verordening gemaakt voor de paardenhouderij. Het transport dat onder de EU
Transportverordening valt is gereguleerd. De wetgeving in het kader van welzijn is altijd van
toepassing.
1. SRP ontwikkelt een Gids Goede Praktijken met hierin richtlijnen waaraan volgens de
SRP paardentransport, dat niet onder de EU Transportverordening valt, moet voldoen.
Deze Gids Goede Praktijken is in 2010 gereed.
2. De SRP vindt het noodzakelijk dat een kwaliteitssysteem voor de beroepsvervoerders
van paarden wordt ontwikkeld en nageleefd. Zo’n systeem moet er toe leiden dat
vervoerders en vervoersmiddelen voldoen aan veilig en welzijnsvriendelijk transport.
3. Paardenmarkten moeten blijven om het welzijn van de paarden daar te kunnen blijven
controleren. Dit om wildgroei van paardenhandel te voorkomen.
4. Om de kwaliteit van trailers en vrachtwagens en het hiermee verwante welzijn van
paarden tijdens transport te waarborgen, roept de SRP de overheid op om controles van
trailers weer in te voeren.
5. De SRP gaat overleggen met het CBR om te komen tot een vrijwillige cursus
“paardenvervoer”.
6. Als een paard op een evenement langer dan 4 uur moet verblijven, dient de organisatie
een ruimte met strobed beschikbaar te hebben als faciliteit om te urineren en te mesten.

5.1. Schematisch overzicht Plan van aanpak Transport
In de kolom “Actoren” staat de partij die de verantwoordelijkheid zal nemen, vetgedrukt.
Aandachtspunt
Geen wetgeving voor transport
dat niet onder de EU
Transportverordening valt
Kwaliteit professioneel
transport
Verbieden van
paardenmarkten
Controle op trailers

Verbetering

Actoren

Termijn

Gids Goede Praktijken

SRP
NHK

2010

Transportsector

2010

Overheid

2009

Overheid

2010

Transportsector ontwikkelt
kwaliteitssysteem voor haar
leden
Niet verbieden ter controle van
het welzijn van het paard
Meerjaarlijkse controle op
trailers herinvoeren

Besturen van auto met trailer

Cursus “paardenvervoer”

SRP
CBR

2009-2010

Verhinderen natuurlijk gedrag
tijdens het verblijf in een trailer
tijdens wedstrijd

Wedstrijdreglement: organisatie
zorgt voor ruimte met stro als
faciliteit voor urineren en mesten

KNHS

2010

11
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

6. Plan van aanpak bevorderen Welzijn Paard: FOKKERIJ
Fokkerij is één van de onderwerpen waarop de minister géén nadruk heeft gelegd. In de
SRP is ook de fokkerij vertegenwoordigd. De stamboeken streven ernaar dat paarden
gefokt worden met een gezonde geest in een gezond lichaam.
Het Nederlands gefokte paard en pony wordt internationaal zeer gewaardeerd door de
goede prestaties, hoge gezondheid, duurzaamheid en het feit dat ze met plezier en gemak
hun taak doen. Dit komt door de doelgerichte selectie die stamboeken al jaren doorvoeren.
Stamboeken ontwikkelen steeds weer nieuwe initiatieven om fokken met gezonde en
mentaal evenwichtige ouderdieren te stimuleren en ongezonde dieren uit te sluiten of te
beperken. Om het welzijn van paarden via fokkerijmaatregelen verder te bevorderen stelt de
SRP voor in 2009 en 2010 op de volgende onderwerpen aanscherpingen van het fokbeleid
van stamboeken door te voeren: het uitbannen van couperen van paardenstaarten en het
aanbrengen van brandmerken, het terugdringen van erfelijke gebreken, het verbeteren van
de mentale weerbaarheid, het stimuleren van sociaal contact bij spenen en het bestrijden
van het gebruik van ongeoorloofde middelen.
1. Door een kleine groep fokkers worden nog steeds staarten gecoupeerd en nog slechts
bij uitzondering worden brandmerken aangebracht. De SRP vindt dat couperen van
staarten en aanbrengen van brandmerken in Nederland verboden moeten worden. Dit
zal gebeuren door tijdens keuringen het hebben van een volledige staart te verplichten.
Via voorlichting en communicatie zullen de stamboeken het omzeilen van het
coupeerverbod en het brandmerkverbod zoveel mogelijk tegengaan.
2. De SRP steunt de minister om het couperen en branden op de Europese agenda te
zetten.
3. De stamboeken overleggen met de overheid over aanpassing van de wetgeving op
erkenning van stamboeken.
4. De stamboeken maken het fokbeleid transparant.
5. Proactief en vooruitstrevend
communiceren.

welzijnsbeleid

én

inteeltbeleid

formuleren

en

6. Erfelijke gebreken worden geregistreerd en jaarlijks gerapporteerd evenals de
vorderingen die zijn gemaakt bij de selectie. De opgedane kennis wordt gedeeld.
7. Veel stamboeken gaan selecteren op gedragskenmerken. Door selectie op erfelijke
achtergronden van gedrag, zullen de paarden zich nog beter kunnen aanpassen aan de
huidige omstandigheden. Op dit moment ontwikkelt de WUR een nieuw
selectieonderzoek, namelijk op onderliggende karaktereigenschappen. Dit onderzoek
wordt volledig uit private middelen betaald.
8. De stamboeken gaan in 2009 voorlichting verzorgen over het spenen van veulens. Ook
het afspenen van veulens gebeurt op veel (professionele) bedrijven in groepen.
Sommige particuliere hobbyfokkers die maar één veulen hebben, spenen het veulen en
houden dat vervolgens alleen op stal. Dat is zeer stressvol voor zo’n veulen.
9. In 2009 formuleert de SRP beleid op gebied van gebruik van ongeoorloofde middelen in
het selectie- en keuringsproces. Zie ook Hoofdstuk 4.

12
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

6.1. Schematisch overzicht Plan van aanpak Fokkerij
In de kolom “Actoren” staat de partij die de verantwoordelijkheid zal nemen, vetgedrukt.
Aandachtspunt
Couperen van staarten
en aanbrengen van
brandmerken

Verbetering

Actoren

Termijn

Mbv voorlichting en aanpassen
reglementen omzeilen van coupeeren brandmerkverbod tegen gaan

Stamboeken

2010

Couperen van staarten

SRP ondersteunt overheidsbeleid om
couperen niet toe te laten en het
onderwerp in Europa op de kaart te
zetten

Selectie van erfelijke
afwijkingen, erkenning
stamboeken

Overleg erkenning regels
stamboeken

Terugdringen erfelijke
gebreken
Terugdringen erfelijke
gebreken
Verbeteren mentale
weerbaarheid
Spenen
Gebruik ongeoorloofde
middelen

Fokbeleid transparant maken
Welzijnsbeleid en inteeltbeleid
formuleren
Registratie en rapportage van
erfelijke gebreken
Kennis verspreiden
Selecteren op gedragskenmerken en
karaktereigenschappen
Voorlichting
Beleid formuleren

Per direct

Overheid
SRP
Stamboeken

Stamboeken
NHK
Stamboeken
Stamboeken
SRP

2009-2010

2010

2010
2009-2010
2009
2009

13
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

7. Plan van aanpak Bevorderen Welzijn Paard: PARAVETERINAIREN en
COMPLEMENTAIRE BEROEPEN
Het Besluit Paraveterinairen (1991) omvat de werkzaamheden door dierenartsassistentparaveterinair en in het kader van transplanteren van embryo’s, fysiotherapie voor dieren en
activiteiten in het kader van politionele en georganiseerde dierziektenbestrijding. Andere
beroepen die complementair kunnen zijn aan de diergeneeskunde worden ook
paraveterinair genoemd, maar zijn dit volgens de wet niet. De SRP heeft dit hoofdstuk wel
opgenomen in dit rapport, omdat complementaire beroepen zeker een bedreiging kunnen
vormen voor het welzijn van het paard. Het streefbeeld is dat de complementaire
beroepen een kwaliteitssysteem opzetten, zodat de paardenhouders en –eigenaren
een veilige keuze kunnen maken voor het paard.
De SRP wil:
1. Erkenning voor juist opgeleide personen.
2. Voorlichting geven aan de achterban over de kwaliteit van complementaire beroepen.
3. Certificering binnen de complementaire beroepen.
4. Een extern kwaliteitsorgaan dat de kwaliteit binnen de complementaire beroepen
bewaakt.
5. Hoefsmeden en gebitsverzorgers zijn essentieel voor een goede gezondheid van het
paard. Deze beroepsgroepen vallen niet onder de paraveterinairen. In het kader van het
welzijn van paarden wil de SRP een erkenning voor deze beroepen. De hoefsmeden
hadden in het verleden een beroepserkenning. De SRP vraagt de overheid om in
overleg met deze beroepsgroepen erkenning mogelijk te maken.

7.1. Schematisch overzicht Plan van aanpak Paraveterinairen en
complementaire beroepen
In de kolom “Actoren” staat de partij die de verantwoordelijkheid zal nemen, vetgedrukt.
Aandachtspunt
Erkenning
Kwaliteit

Verbetering
Alleen juist opgeleide
personen
Voorlichting

Kwaliteitsbeoordeling Certificering
Kwaliteitsbeoordeling Extern kwaliteitsorgaan
Erkenning
hoefsmeden en
gebitsverzorgers

Erkenning mogelijk
maken

Actoren

Termijn

Overheid

2009-2010

Paraveterinaire en
complementaire beroepen
NHK
Paraveterinaire en
complementaire beroepen
Paraveterinaire en
complementaire beroepen
Overheid

2009-2010
2009-2010
2009-2010
2009-2010

14
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

Welzijn
in de
sector Paardenhouderij
Plan van Aanpak
Toelichting

Opdrachtgever:

Sectorraad Paarden

Uitvoerder:

Drs. Fenna Westerduin

Datum:

Januari 2009

15
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

Inhoud

TOELICHTING ...................................................................................................................................... 15
1.

AANLEIDING VAN DIT RAPPORT .............................................................................................. 17

2.

WAT IS WELZIJN?....................................................................................................................... 19

3.

STATEMENT VAN DE SRP......................................................................................................... 22

4.

PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: HUISVESTING ................................. 24
4.1. AANDACHTSPUNTEN EN VERBETERINGEN VAN HUISVESTING VAN PAARDEN .................................................... 24

5.

PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: VOEDING ......................................... 29
5.1. AANDACHTSPUNTEN EN VERBETERINGEN VAN VOEDING VAN PAARDEN .......................................................... 29

6.

PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: TRAINING EN HULPMIDDELEN ..... 32
6.1. AANDACHTSPUNTEN EN VERBETERINGEN VAN TRAINING EN HULPMIDDELEN VAN EN BIJ PAARDEN .................. 32

7.

PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: TRANSPORT ................................... 37
7.1. AANDACHTSPUNTEN EN VERBETERINGEN VAN TRANSPORT VAN PAARDEN ....................................................... 37

8.

PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: FOKKERIJ ........................................ 40
8.1. AANDACHTSPUNTEN EN VERBETERINGEN VAN FOKKERIJ VAN PAARDEN.......................................................... 40

9. PLAN VAN AANPAK BEVORDEREN WELZIJN PAARD: PARAVETERINAIREN EN
COMPLEMENTAIRE BEROEPEN ....................................................................................................... 43
9.1. AANDACHTSPUNTEN EN VERBETERINGEN VAN COMPLEMENTAIRE BEROEPEN ................................................. 43
BRONNEN ............................................................................................................................................ 44

16
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

1.

Aanleiding van dit rapport

De minister van LNV heeft in 2007 de Nota Dierenwelzijn gepresenteerd. Zij heeft aan de
sector Paardenhouderij gevraagd om binnen een jaar met een Plan van Aanpak te komen
waarin wordt beschreven hoe, met betrekking tot een aantal onderwerpen, de noodzakelijke
welzijnsverbeteringen kunnen worden gerealiseerd. De minister heeft hierbij de volgende
onderwerpen prioriteit gegeven: huisvesting, voeding, transport en trainingsmethoden. De
Sectorraad Paarden (SRP) heeft als officieel overlegorgaan van de georganiseerde
paardenhouderij deze opdracht direct ter harte genomen. Ook wil de SRP, naast de
onderwerpen waarop de minister de nadruk heeft gelegd, meer onderwerpen aanpakken.
Waar in dit rapport de SRP wordt genoemd, wordt daarmee de georganiseerde
paardenhouderij bedoeld. De SRP vertegenwoordigt niet de niet-georganiseerde
paardenhouderij. Deze groep is moeilijk te informeren. De SRP geeft in dit rapport een visie
op de hele sector Paardenhouderij. De SRP is van mening dat ook de niet-georganiseerde
paardenhouderij moet uitgaan van het welzijn van het paard en vraagt de minister om
handvatten om de niet-georganiseerde paardenhouderij te bereiken.
De samenwerkende partijen van de SRP hebben notities ingediend, waarin zij beschrijven
hoe zij in de komende jaren de verschillende welzijnsproblemen binnen hun specialiteit gaan
aanpakken. De belangenorganisaties zijn de volgende:
• Sport: KNHS en NDR
• Fokkerij: Koepel Fokkerij
• Ondernemers: FNHO en LTO.
Ondersteuning vanuit overheid
De overheid heeft twee project geïnitieerd om dit rapport te ondersteunen. Politiek Online
heeft onderzoek uitgevoerd om vanuit de maatschappij input te krijgen over het welzijn van
paarden. Hiernaast heeft het LEI(Landbouw Economische Instituut)-Wageningen UR en
ASG(Animal Science Group)-Wageningen UR onderzocht hoe verschillende typen
paardenliefhebbers beter bereikt kunnen worden met bestaande (en nieuw ontwikkelde)
kennis over de preventie en vermindering van welzijnsproblemen bij paarden. De SRP heeft
kennis genomen van de resultaten van deze projecten welke overeenkomen met de
informatie die uit de sector is gekomen.
Het concept van de “Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij” is voorgelegd
ter bespreking aan de samenwerkende partijen van de SRP en daarnaast ter kennisgeving
toegestuurd aan dierenbelangenorganisaties, zoals de Dierenbescherming, Vereniging
Eigen Paard en De Nederlandse Belangenvereniging van Hobbydierhouders.
Met dit rapport wil de SRP samen met de niet-georganiseerde paardenhouderij,
belangstellenden en de overheid komen tot een verbeterd welzijn van het paard in
Nederland. Als nieuwe inzichten uit wetenschap of praktijk bewijzen dat het voorgestelde
pad in dit rapport niet meer het juiste is, moet het pad aangepast worden. Het welzijn van
het paard dient te worden bezien met oog voor een evenwicht tussen de maatschappelijke
zorg en de realiteit van de paardenhouders en de mensen die met paarden werken.
Opbouw van dit rapport
Het rapport is als volgt ingedeeld: in hoofdstuk twee wordt bediscussieerd wat welzijn bij
paarden inhoudt. Ook wordt hier beschreven wat de SRP in de afgelopen jaren heeft gedaan
op het gebied van welzijnsverbetering. Vervolgens geeft de SRP haar Statement. Hierna
volgen de verschillende onderwerpen: Huisvesting, Voeding, Training en hulpmiddelen,
Transport, Fokkerij en Paraveterinairen en complementaire beroepen. Per onderwerp wordt

17
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

een korte inleiding gegeven op het onderwerp. Hierna worden aan de hand van de vijf
vrijheden van Brambell de aandachtspunten en verbeteringen besproken. In het laatste
hoofdstuk zijn de bronnen beschreven.

18
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

2.

Wat is welzijn?

Het woord welzijn kent vele definities. In dit rapport zal een definitie gebruikt worden, die het
meest toegepast lijkt te zijn op het paard in Nederland. Om een goede definitie te kunnen
formuleren wordt eerst naar de achtergrond van het paard gekeken.
Hoe is het paard ontstaan?
Al drie miljoen jaar geleden is de Equus ontstaan. Dit was een ééntenig dier, zoals het paard
nu. Anderhalf miljoen jaar geleden ontstond al het Przewalskii paard, Takhi genoemd door
de Mongolen. Dit paard, waaruit het Nederlandse paard is ontstaan, zwierf al een miljoen
jaar over de steppen toen de Homo Sapiens, onze voorganger, 40.000 jaar geleden is
ontstaan. Ongeveer 6000 jaar geleden heeft de mens het paard gedomesticeerd en heeft
sinds die tijd invloed gehad op het dier, waardoor het zich heeft aangepast. (Equine
Behaviour: Principles and Practice,1999).
Behoeften van een paard
Paarden zijn van oorsprong prooidieren. Om te kunnen overleven was het efficiënt om in
een groep te leven. Om met een groep te overleven is onderling een snelle, subtiele
communicatie noodzakelijk, om binnen seconden op de juiste manier op gevaar te kunnen
reageren. Sociaal contact is dan ook een essentiële behoefte. Lichamelijk contact is hierbij
ook belangrijk (The importance of social relationships in horses, 2006).
Het paard is van oorsprong gebouwd om te grazen op de steppen. Het gras op de steppen
heeft een matige kwaliteit: het is stengelig, taai en daardoor structuurrijk. Omdat gras weinig
energie bevat, eten de paarden op de steppe en in natuurreservaten kleine hoeveelheden
per keer en lopen daarbij 5-15 km per dag. Veel beweging is dus natuurlijk gedrag van het
paard. Het maag-darmstelsel is ingericht op het verwerken van dat stengelig, energiearme
gras. Het paard besteedt dagelijks veel tijd aan het zoeken en selecteren van voedsel,
hetgeen foerageren wordt genoemd. (Paard en Voer, 2006).
Paarden in Nederland
De fokkerij heeft de paarden de laatste 6000 jaar geselecteerd op aanpassingsvermogen
aan de mens. Hierdoor kunnen veel paarden goed omgaan met de wijze waarop paarden in
Nederland worden gehouden. Net als bij andere diersoorten is ook in de paardenhouderij
soms sprake van antropomorfisme. Dit houdt in dat de mens het paard dezelfde norm oplegt
als zichzelf. Dit antropomorfisme kan een bedreiging zijn voor het welzijn van het paard. Dit
voorgaande roept de volgende vraag op: wat is dan precies welzijn voor het paard in
Nederland?
Het welzijn van dieren in het algemeen is geregeld in de Gezondheids- en welzijnswet voor
dieren (GWWD), die waarschijnlijk in de toekomst opgaat in de Wet Dieren. Het is een
kaderwet, die uitgaat van het ‘nee, tenzij’-principe. Dit houdt in dat er geen handelingen met
dieren verricht mogen worden, tenzij in de wet staat dat dit wel mag. De GWWD regelt de
bescherming van het welzijn en de gezondheid van gehouden dieren. Op bepaalde plaatsen
wordt uitgegaan van het ‘ja, mits’-principe. Dit houdt in dat er strikte voorwaarden gesteld
worden aan bijvoorbeeld huisvesting (www.lnvloket.nl, 12 november 2008). Voor paarden
zijn alleen richtlijnen opgesteld.
Op Europees niveau worden binnen het beleid over welzijn van dieren de vijf vrijheden van
de Brambell commissie (1965) als leidraad gebruikt. In de nota Dierenwelzijn worden deze
ook genoemd.

19
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

De vijf vrijheden zijn: dieren moeten vrij zijn
1. van dorst, honger en onjuiste voeding;
2. van fysiek en fysiologisch ongerief (discomfort);
3. van pijn, verwonding en ziektes;
4. van angst en chronische stress;
5. om natuurlijk gedrag te vertonen.
De ‘vijf vrijheden’ bieden handvatten voor de beoordeling van dierenwelzijn. Het betekent
niet, dat als tijdelijk niet aan één van de vijf vrijheden wordt voldaan door bijvoorbeeld ziekte
of blessure, er direct een welzijnsprobleem is. De vrijheden dienen altijd in de context
beoordeeld te worden. De verdere opbouw van dit rapport is tot stand gekomen door een
aantal onderwerpen te toetsen aan deze vijf vrijheden.
Aan de hand van de vijf vrijheden wordt voor dit rapport de werkdefinitie voor welzijn
gedefinieerd als:

“Welzijn is een mentale toestand van welbevinden, dat ontstaat als het dier in voldoende
mate in zijn natuurlijke behoeften kan voorzien en waarbij het dier vrij is van pijn en andere
ongemakken.”

De vijf vrijheden worden in dit rapport gebruikt als leidraad om aandachtspunten te
formuleren en verbeteringen te bespreken.
Welzijnsverbetering voor paarden in Nederland in de afgelopen jaren
De SRP signaleert dat het bewustwordingsproces wat welzijn is voor een paard, al jaren in
volle gang is. In de jaren tachtig en negentig is begonnen met het onderzoeken van
verschillende huisvestingssystemen op het Paardenproefbedrijf in Brunssum en Lelystad.
De opgedane ervaringen zijn vastgelegd in het Handboek Paarden uit 1998. Hiernaast
hebben alle samenwerkende partijen van de SRP in de afgelopen jaren welzijn in de
reglementen verwerkt. Daarbij kwam direct een aandachtspunt naar voren: hoe kan welzijn
worden gemeten?
Toch hebben de verschillende organisaties naar vermogen het welzijn van paarden
geïmplementeerd. Dit uit zich bijvoorbeeld in regels ter bescherming van het jonge
sportpaard, de inrichting van wedstrijden (of onderdelen ervan) en vastgestelde
controlemomenten door een wedstrijddierenarts. In alle sportdisciplines zijn aanpassingen
gedaan om het welzijn van paarden te verbeteren. Tijdens wedstrijden wordt strenger
gecontroleerd op bitten en hulpmiddelen.
Certificering
Hiernaast zijn er op meerdere vlakken binnen de paardensector certificeringsmogelijkheden.
Het Veiligheidscertificaat voor accommodaties is een voorbeeld hiervan. Het
Veiligheidscertificaat zorgt voor de veiligheid van de mensen die gebruik maken van de
accommodatie, maar ook voor de veiligheid van de paarden. Binnen de sector is naast dit
certificaat ook een kwaliteitsbeoordelingssysteem, middels een sterrensysteem, ontwikkeld
voor de bij de FNRS aangesloten maneges, pension-, instructie- sport- en trainingsstallen.
Hiernaast heeft de Hengstenhouderij een certificering en de VSN een gedragscode.
Voorlichting en educatie
Door alle partijen worden over zowel bedrijfstechnische als paardtechnische onderwerpen
studieavonden en voorlichtingsbijeenkomsten gegeven, waarbij welzijn duidelijk naar voren

20
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

wordt gebracht. Ook in de hippische opleidingen en bijscholingen wordt structureel aandacht
gegeven aan het welzijn van het paard. Dit geldt zowel voor het groen onderwijs als de
opleidingen tot jurylid, official, parcoursbouwer en instructeur. De KNHS investeert veel in
educatie en voorlichting van de recreatieve paardenliefhebber. Dit uit zich onder andere in
de cursussen EHBO, (Van) paarden houden en “Rondjes Educatie”. Tegenwoordig zijn ook
gratis videocursussen op internet beschikbaar (www.abouthorses.nl, 12 november 2008).
Tevens is voorlichtingsmateriaal opgesteld voor mensen die niets met paarden te maken
hebben. Deze laatste groep wordt onderwezen over paarden in de campagne ”Weet wat je
doet als je een paard ontmoet”. Met deze campagne wil de KNHS alle weggebruikers
bewust maken van het gedrag van paarden in het verkeer en tips geven hoe te reageren als
ze een paard tegenkomen op de openbare weg (www.paardopdeweg.nl, 12 november
2008). De FNRS heeft in samenwerking met de KNHS een ruiteropleiding ontwikkeld voor
de ruiters zonder eigen paard of pony, waarbij vooral de focus ligt op het aanleren van
vaardigheden van de ruiter. Zodra de ruiter voldoende bekwaam is, mag deze van het paard
meer vragen. Door verschillende organisaties worden cursussen aangeboden voor het
houden en rijden van paarden op allerlei verschillende niveaus en met allerlei verschillende
methoden.
Door Nederlandse onderzoekers is en wordt, ook internationaal gezien, vooruitstrevend
onderzoek gedaan op gebied van onder andere training, gedrag, gezondheid en de
ontwikkeling van jonge paarden (onder andere EXOC, Jumpex, “Horsonality, a study of the
personality of the horse.”, The importance of social relationships in horses, overtraining
(Endocrinological and behavioural adaptations to experimentally induced physical stress in
horses) , interactie-ruiter-paard (The interaction between rider, saddle and horse:
opportunities to prevent injuries)). Mede hierdoor staan het Nederlands sportpaard en de
Nederlandse paardenkennis internationaal gezien in hoog aanzien.
In Nederland zijn er twee universiteiten die wetenschappelijk onderzoek doen met
betrekking tot paarden. Dit zijn de Universiteit van Utrecht (UU) en Wageningen Universiteit
en Research Centre (WUR). Andere universiteiten doen maar sporadisch onderzoek naar
paarden. Daarnaast biedt Helicon NHB Deurne de faciliteiten om (wetenschappelijk)
praktijkonderzoek te doen, en wordt er steeds meer kleinschalig onderzoek gedaan door
studenten van de hogescholen (HAS Den Bosch, van Hall Larenstein, CAH Dronten etc.) in
de vorm van afstudeervakken (wel of niet begeleid door een onderzoeker van een
universiteit). De UU en WUR hebben regelmatig contact, maar stemmen het
wetenschappelijk onderzoek niet op elkaar af. In het verleden is geprobeerd om een
interfaculteit met UU en WUR op te richten, maar dit is niet gelukt. Om het onderzoek aan
het paard breed op te kunnen zetten in bijvoorbeeld welzijn, gezondheid of training is het
voor de hand liggend dat deze universiteiten meer van elkaars expertise gebruik maken.
Een intensief samenwerkingsverband lijkt de voor de hand liggende oplossing.
Zelfregulering
Om ongewenst gedrag of gebruik van ongeoorloofde middelen te voorkomen is binnen de
paardensector een Tuchtreglement actief. Hiermee reguleert de sector overtredingen van
reglementaire en/of statutaire overtredingen. Omdat welzijn ook in reglementen is
opgenomen, worden door het Tuchtrechter straffen in het kader van verminderd welzijn
opgelegd.

21
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

3.

Statement van de SRP

Binnen de SRP informeren en stimuleren de samenwerkende organisaties (de
georganiseerde paardenhouders) hun leden, om in hun paardenhouderij en/of omgang met
paarden aandacht te hebben voor het welzijn.
De SRP verwacht dat paardenhouders door het uitwisselen van kennis en ervaring nieuwe,
eenvoudig in te voeren methoden in hun bedrijfsvoering implementeren.
De SRP zoekt financiering voor de start van wetenschappelijk onderzoek om aan te tonen
dat er significante verbeteringen mogelijk zijn door bedrijfsaanpassingen en/of aanpassing
van trainingsmethoden. Hiernaast is wetenschappelijk onderzoek nodig naar de
betrouwbaarheid van objectieve meetmethoden en hun betrouwbaarheid.
De SRP:
◊ wil, ondanks het feit dat er géén Europese regelgeving of richtlijnen bestaan op het
gebied van welzijn bij paarden, toch al een aantal verbeteringen in Nederland gaan
realiseren;
◊ wil dat paardenhouders met zorg omgaan met paarden en hierop aanspreekbaar zijn;
◊ wil dat paardenhouders een manier van houden en werken met paarden bezigen,
waarbij de paarden natuurlijk gedrag kunnen tonen en ingrepen aan het dier niet nodig
zijn conform het Ingrepenbesluit;
◊ streeft er naar dat Nederland internationaal op paardengebied toonaangevend is op het
gebied van dierenwelzijn en dat blijft;
◊ wil tijdig invulling geven aan nieuwe ontwikkelingen, rekening houdend met de
overgangstermijnen van Europese regelgeving;
◊ wil evenwicht tussen enerzijds de maatschappelijke zorg en anderzijds de praktische
ervaringen van de paardenhouders en de mensen die met paarden werken;
◊ wil voortvarend verder werken aan nieuwe concepten, die het mogelijk maken dat
houders van paarden en mensen die met paarden werken, dierenwelzijn uitdragen als
hun handelskenmerk;
◊ verlangt van alle bij de SRP aangesloten organisaties, dat ze in 2009 een beleidsnota
Welzijn Paard hebben en daar naar handelen.
De SRP distantieert zich van:
◊ het gebruik van ongeoorloofde middelen door paardenhouders en eigenaren.
◊ het couperen van paardenstaarten en aanbrengen van brandmerken.
◊ het verbieden van paardenmarkten.
◊ verwaarlozing van paarden.
Bij signalering van verwaarlozing is het belangrijk dat de aanstichter wordt aangesproken en
voorgelicht over wat niet klopt. Deze sociale controle binnen de sector moet nog meer
verspreid en normaal worden. Als de aanstichter van de verwaarlozing herhaaldelijk niet
reageert zal de AID of LID ingeschakeld worden. Iedere paardenhouder moet de
verantwoordelijkheid nemen om andere paardenhouders aan te spreken wanneer men
vermoedt dat het welzijn in het geding is.
Nationaal Hippisch Kenniscentrum
Binnen Nederland is veel kennis over paarden aanwezig. Deze is echter versnipperd en
moeilijk te vinden. De SRP realiseert zich terdege dat bundeling van deze informatie een
sprong vooruit kan betekenen voor het welzijn van het paard. Ook kan het bundelen van
informatie zorgen voor een stroomversnelling in het opdoen van nieuwe kennis, omdat meer
partijen samenwerken en onderzoeken op elkaar afgestemd kunnen worden. Het opzetten
van het Nationaal Hippisch Kenniscentrum bevindt zich dan ook in de eindfase.

22
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

Het Nationaal Hippisch Kenniscentrum (NHK) is een onafhankelijk orgaan, geïnitieerd door
de SRP. Het NHK zal de innovatie-, kennis- en onderzoeksagenda opzetten in
samenwerking met ondernemers, onderzoek en onderwijs. De kennisontwikkeling, onder
coördinatie van het NHK, zal voortkomen uit degelijk (wetenschappelijk) onderzoek door de
onderzoeksinstituten, het (groen) onderwijs en de ondernemers uit de paardensector.
Tevens zal de kennis aangevuld worden door relevant onderzoek uit het buitenland. Het
NHK zal deze kennis terug laten stromen naar de sector. Overal waar in dit rapport over
voorlichting zonder verwijzing naar een verantwoordelijke partij wordt gesproken, wordt
voorlichting door het NHK bedoeld.

23
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

4.

Plan van aanpak bevorderen Welzijn Paard: HUISVESTING

Huisvesting is één van de onderwerpen waarop de minister de nadruk heeft gelegd. Dit
onderwerp heeft vele facetten. De SRP ziet bij het onderwerp Huisvesting veel
mogelijkheden om op korte termijn vooruitgang te boeken in het verbeteren van het welzijn
van het paard. Het streefbeeld is te komen tot huisvesting waarbij recht wordt gedaan
aan een goede samenhang tussen de behoefte aan sociale contacten,
lichaamsbeweging, het natuurlijke eetgedrag en voorkomen van lichamelijke of
mentale ongemakken. Hieronder worden de aandachtspunten en verbeteringen toegelicht.

4.1. Aandachtspunten en verbeteringen van huisvesting van paarden
De huisvesting van paarden in Nederland is heel divers. De meerderheid van de volwassen
paarden wordt gehuisvest in individuele boxen, terwijl jongere dieren en fokmerries vaak in
groepshuisvesting binnen of buiten staan. Hiernaast bestaan er stands, inloopstallen en
allerlei verschillende typen boxen, waarbij meer of minder sociaal contact mogelijk is. Verder
is er veel verschil in de tijdsduur die paarden buiten doorbrengen. Dit varieert van altijd in de
wei, via een paar uur in de wei of een uitloopmogelijkheid aan de stal, tot aan nooit naar
buiten. In grote lijnen is bekend dat aspecten als mogelijkheden voor sociaal contact,
boxgrootte en beweging van invloed zijn op het welzijn van paarden. Er is echter geen direct
verband te leggen tussen welzijn en een bepaalde wijze van huisvesten, omdat naast
staltype ook andere managementfactoren een belangrijke rol spelen. Een verbetering bij
recent nieuw gebouwde stallen is een grotere mogelijkheid voor sociaal contact. Op dit
moment zijn er echter geen objectieve welzijnsparameters, die op basis van de vijf vrijheden,
het effect van een bepaald type huisvesting op het welzijn van paarden kunnen meten. Als
gevolg van het ontbreken van zo’n methode zijn er voor Nederland geen kengetallen over
de omvang van welzijnsproblemen. Daarmee kan het effect van een aanpassing in de
huisvesting ook niet beoordeeld worden. Het streefbeeld is te komen tot huisvesting waarbij
recht wordt gedaan aan een goed samenhang tussen de behoefte aan sociale contacten,
lichaamsbeweging, het natuurlijke eetgedrag en voorkomen van lichamelijke of mentale
ongemakken.
Verbeteringen voor het ontbreken van methoden om het welzijn te meten met behulp van
objectieve welzijnsparameters
Het is niet duidelijk hoe welzijn gemeten kan worden. Hiervoor moeten objectieve
parameters vastgesteld worden, die goed in de praktijk te gebruiken zijn. Hierbij moet
gekeken worden naar zowel de omgeving van het paard als naar het paard zelf. Niet ieder
paard reageert hetzelfde op een bepaalde omgeving. Binnen het grote Europees project
Welfare Quality® worden voor de grote landbouwhuisdiersoorten (kip, varken, rund)
welzijnsparameters ontwikkeld (monitoringssystemen) om het welzijn in de praktijk te
inventariseren en vervolgens advies uit te kunnen brengen over risicofactoren en kansen
aan de veehouders. Het paard is niet in dit project opgenomen, maar een soortgelijk project
voor paarden kan op deze manier worden opgezet (Rapport Beantwoording vragen PVA
Paardenhouderij, November 2008).
De methode zou vervolgens gebruikt kunnen worden in de beoordeling van bedrijven en
daarmee ook opgenomen kunnen worden in bestaande certificeringssystemen. In de
paardenhouderij is certificering mogelijk binnen de hengstenhouderij en als
accommodatiehouder (Veiligheidscertificaat). Het welzijn van paarden kan met de
welzijnsmonitorings-methode op bedrijven in kaart worden gebracht en de stalhouder kan op
basis daarvan ook advies inwinnen omtrent risicofactoren in zijn bedrijf. FNHO en LTO
hebben met WUR een project in voorbereiding om deze objectieve welzijnsparameters te
bepalen. In dit project wordt ook gekeken naar soortgelijke ontwikkelingen in andere
dierensectoren.

24
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

Verbeteringen voor het gebrek aan kengetallen over welzijnsproblemen
De laatste jaren is de georganiseerde sector zich ervan bewust geworden dat het paard in
bepaalde mate tegemoet moet kunnen komen aan zijn natuurlijke behoefte, omdat er anders
verminderd welzijn kan ontstaan. Het is niet duidelijk hoe het op dit moment met het welzijn
van paarden in Nederland gesteld is. Als er een methode is ontwikkeld om het welzijn
met behulp van objectieve welzijnsparameters betrouwbaar in beeld te brengen,
kunnen kengetallen voor Nederland verkregen worden in een monitoringssysteem.

4.1.1. Dieren moeten vrij zijn van dorst, honger en onjuiste voeding
De aandachtspunten die in het kader van deze vrijheid benoemd kunnen worden, komen in
Hoofdstuk 5 aan bod.

4.1.2. Dieren moeten vrij zijn van fysiek en fysiologisch ongerief (discomfort)
4.1.2.1. Klimaat in paardenstallen
Omdat paarden relatief veel tijd op stal doorbrengen, is het klimaat in de paardenstal
belangrijk voor zijn gezondheid en welzijn. Het paard heeft echter een andere thermale
comfortzone dan de mens, hetgeen tot misverstanden kan leiden. Ook de kwaliteit van de
lucht in de stal is erg belangrijk. Met andere woorden: de aan- en afvoer van de lucht moet
goed geregeld zijn. Door het paard zelf komen vocht en irriterende gassen als ammoniak in
de stal. Stof kan vaak de oorzaak zijn van het ontstaan van astmatische aandoeningen zoals
COPD (Rapport Beantwoording vragen PVA Paardenhouderij, November 2008). Paarden
staan graag in een lichte stal. Vooral voor fokmerries is voldoende (dag)licht erg belangrijk
voor de cyclus (Rapport Beantwoording vragen PVA Paardenhouderij, November 2008). In
Nederland zijn richtlijnen voor het stalklimaat gegeven in het Handboek Paardenhouderij
(1998). Dit handboek is verouderd en moet een vervolg krijgen. In Nederland is nog
onvoldoende onderzoek naar de invloed van het stalklimaat op het welbevinden van het
paard gedaan.
Verbetering voor het aandachtspunt: Klimaat in paardenstallen
De LTO en FNHO gaan een nieuwe versie van het Handboek Paardenhouderij samen
(laten) stellen. In dit handboek worden meerdere aandachtspunten aangepakt. Medio 2010
is het nieuwe Handboek Huisvesting Paarden gereed. De richtlijnen m.b.t. boxafmetingen,
licht- en luchtkwaliteit, beweging en voeding zijn getoetst aan de nieuwste
wetenschappelijke inzichten en vertaald naar praktische richtlijnen.
Voorlichting aan de stalhouders over klimaat in paardenstallen is belangrijk. Klimaat
dient binnen de hippische opleidingen een belangrijkere rol te krijgen.
Ook de gemeente moet bij het beoordelen van een (ver)bouwaanvraag de aanpassingen,
die nodig zijn voor een optimaal stalklimaat, kunnen begrijpen. Hiervoor is ook voorlichting
nodig van de gemeenteambtenaren. De SRP levert door middel van het Handboek
Huisvesting Paardenhouderij aan de gemeenten de benodigde informatie aan.
4.1.2.2. Schuilgelegenheid
Paarden kunnen goed tegen regen en kou. Belangrijk is wel dat ze een droge plek hebben
met mogelijkheid om te schuilen tegen regen, zon, wind of andere weersinvloeden. Ook een
schuilgelegenheid tegen insecten kan aangenaam voor de paarden zijn. Vaak wordt hieraan
al voldaan door een open stal, afdak of bomen. Het aandachtspunt waar paardenhouders
tegen aanlopen is het beleid van gemeenten op het gebied van ruimtelijke ordening
(onderdak/schuilhutten). Per gemeente verschillen de eisen waaraan een schuilgelegenheid

25
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

moet voldoen. Voor paardenhouders is niet altijd duidelijk wat de achterliggende motieven
van de voorwaarden zijn.
Verbetering voor het aandachtspunt: Schuilgelegenheid
Binnen de gemeenten is nog weinig kennis van paarden en hun behoeften. Het beleid ten
aanzien van ruimtelijke ordening sluit dan ook niet altijd aan bij de wensen van het paard en
de paardenhouders. Door voorlichting kan het inzicht over de behoeften van het paard bij
gemeenteambtenaren vergroot worden. De sector voltooit op dit moment een nieuwe
versie van de handreiking Ruimtelijke Ordening. Deze wordt verspreid onder alle
gemeenten. Met deze handreiking worden oplossingen voor problemen aangedragen.

4.1.3. Dieren moeten vrij zijn van pijn, verwonding en ziektes
Pijn of verwonding op stal en in de wei
Het paard moet op stal beschermd worden tegen verwondingen door scherpe voorwerpen of
uitstekende delen. Ook moet de stal ruim genoeg zijn om zich zonder problemen in te
kunnen bewegen. In de Nederlandse wetgeving staan geen normen voor huisvesting voor
paarden. Er zijn wel richtlijnen gegeven in het Handboek Paardenhouderij (1998).
In de wei geeft prikkeldraad verhoogd risico op ernstige verwondingen.
Verbetering voor het aandachtspunt: Pijn en verwonding op stal en in de wei
In stallen moeten scherpe punten en uitstekende delen verwijderd te worden. De
verantwoordelijkheid hiervoor ligt bij de stalhouder of eventueel bij de dierenarts die het
probleem signaleert. De stal moet in ieder geval groot genoeg zijn om het paard veilig
te laten bewegen. De discussie over de grootte van de stal in verhouding tot de
hoeveelheid beweging die een paard nodig heeft, komt in 4.1.5.1. aan de orde.
De sector wil af van paardenweiden met prikkeldraad omheining om verwondingen te
voorkomen.

4.1.4. Dieren moeten vrij zijn van angst en chronische stress
Angst en acute stress zijn normaal voor een vluchtdier zoals het paard en een voorwaarde
om te kunnen overleven. Chronische angst en stress gaan echter ten koste van het
welbevinden. Of en in welke mate er sprake is van chronische angst en/of stress onder
Nederlandse omstandigheden is niet duidelijk.
4.1.4.1. Abnormaal gedrag en stereotypieën
Als paarden herhaaldelijk niet aan hun basisbehoeften kunnen voldoen, weinig tot geen
invloed op hun omgeving kunnen uitoefenen of hun omgeving niet voorspelbaar kunnen
maken, dan ontstaat chronische stress. Eén van de overlevingsmechanismen die het paard
gebruikt om met chronische stress om te kunnen gaan is het ontwikkelen van abnormaal
gedrag of stereotiep gedrag. Stereotypieën of ook wel abnormaal repetitief gedrag
(Abnormal Repetitive Behaviours, ARB) genoemd, zijn een indicatie van verminderd welzijn
in het heden of het verleden. Er is een duidelijke relatie tussen chronische stress
(verminderde voorspelbaarheid en beïnvloedbaarheid van de omgeving), conflict gedrag en
het optreden van ARB’s aangetoond (Rapport Beantwoording vragen PVA Paardenhouderij,
November 2008).
Verbetering voor het aandachtspunt: Abnormaal gedrag en stereotypieën
Het is niet bekend hoeveel paarden in Nederland abnormaal en/of stereotiep gedrag
vertonen. De hierboven genoemde ontwikkeling van een welzijnsmonitoringssysteem kan

26
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

gebruikt worden om onderzoek hiernaar uit te voeren. Dit betekent dat rond 2011
begonnen kan worden aan het onderzoek naar abnormaal gedrag en stereotypieën
met onderbouwde welzijnsparameters.
4.1.4.2. Verhinderen van stereotiep gedrag
Voorbeelden van stereotiep gedrag zijn onder andere luchtzuigen en weven. Vaak worden
de dieren geïsoleerd van andere paarden gezet, zodat het gedrag niet gekopieerd kan
worden. Wetenschappelijk onderzoek heeft echter niet kunnen aantonen dat paarden dit
gedrag van elkaar kopiëren (Nicol, 1999). Het lijkt er eerder op dat de omstandigheden
waaronder deze paarden zich bevinden aanleiding zijn voor de ontwikkeling van stereotiep
gedrag. Het ene paard lijkt er overigens wel gevoeliger voor te zijn dan het andere paard.
Het uitvoeren van een stereotypie zorgt voor de productie van endorfinen in het lichaam van
het paard. Het paard komt hierdoor in een soort roes en voelt zich prettig in een onprettige
omgeving. Het verhinderen van stereotiep gedrag zorgt voor verminderd welzijn, omdat er
geen roes ontstaat. Om zich dan toch weer prettiger te voelen, gaat het paard weer ander,
vaak ook ongewenst gedrag vertonen.
Verbetering voor het aandachtspunt: Verhinderen van stereotiep gedrag
Het verhinderen van stereotiep gedrag kan leiden tot vermindering van het welbevinden. Om
stereotiep gedrag te voorkomen en maatregelen te nemen indien dit geconstateerd wordt, is
voorlichting aan (stal-)eigenaren noodzakelijk. Het NHK is bij uitstek geschikt deze
informatie toegankelijk te maken. Daarnaast is informatieverspreiding via hippische
opleidingen en bladen geïndiceerd.

4.1.5. Dieren moeten vrij zijn om natuurlijk gedrag te vertonen
4.1.5.1. Individuele huisvesting
Vroeger werden paarden meer in stands gehouden. Dit zijn smalle ruimtes, waar meerdere
dieren naast elkaar staan. Ze hebben sociaal contact, maar weinig beweging en
mogelijkheid tot lichamelijk contact. In het verleden zijn paarden uit de stands gehaald en in
boxen gezet met het idee dat de paarden dan in ieder geval meer ruimte hadden en meer
konden bewegen. Als dieren in boxen staan met drie dichte muren kunnen ze veel minder
sociaal contact hebben met andere paarden. Dit is van invloed op het welbevinden. Als een
boxwand mogelijkheden biedt voor sociaal contact, moeten paarden naast elkaar staan die
elkaar tolereren, anders kan de stalling alsnog stress opleveren.
Verbetering voor het aandachtspunt: Individuele huisvesting
Tegenwoordig staan de meeste paarden in een box. De SRP ziet het belang van sociaal
contact. Er worden steeds meer stallen gemaakt met (gedeeltelijk) open wanden. Hierdoor
kan het paard wel sociaal contact hebben zonder de verwondingen die erbij kunnen
optreden. Al eerder genoemd hierbij is, dat paarden naast elkaar moeten staan die elkaar
tolereren. Een goed stalmanagement is hiervoor noodzakelijk, hetgeen door voorlichting
bereikt kan worden.
De grootte van een individuele box is minder belangrijk, mits het paard genoeg contact met
andere paarden kan hebben en dagelijks voldoende beweegt. Als de paarden lange tijd per
dag op stal staan, is het noodzakelijk om zorg te dragen voor andere aspecten van het
natuurlijk gedrag. De dieren moeten dan sociaal contact kunnen hebben en ook beweging
door een grotere afmeting van de box of een uitloop. De richtlijn voor de oppervlakte van
een paardenbox is 3m x 3m. Belangrijker vindt de SRP het verband tussen grootte,
beweging, sociaal contact en het klimaat in de stal. De SRP vindt dat de stal dusdanig
aangepast moet zijn, dat een paard sociaal contact kan hebben. Nadat de resultaten van

27
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

onderzoek met behulp van het monitoringssysteem bekend zijn, wordt bekeken of de
richtlijnen moeten worden aangepast.
4.1.5.2. Groepshuisvesting
In Nederland worden steeds meer paarden in groepshuisvesting gehouden. Deze
ontwikkeling is al gestart in de tachtiger jaren naar aanleiding van praktijkonderzoek. In
groepshuisvesting kunnen paarden veel natuurlijk gedrag vertonen. In groepshuisvesting
bestaat echter ook een verhoogd risico op verwondingen en uitsluiting van ranglagere
paarden in vergelijking met solitaire huisvesting. De voor- en nadelen van groepshuisvesting
in het kader van het welzijn van paarden zijn in Nederland nog niet wetenschappelijk
onderzocht.
Verbetering voor het aandachtspunt: Groepshuisvesting
In de fokkerij vindt tegenwoordig veel opfok van jonge paarden plaats in groepen. Er worden
ook zogenaamde bewegingsstallen gebouwd. Hierbij lopen paarden in een groep en moeten
zij voor hun krachtvoer, water, ruwvoer en ligplaats naar een speciaal daarvoor ingerichte
plek. Deze stallen voldoen goed aan de natuurlijke behoeften van paarden. Alhoewel er vele
voordelen zijn van bewegingsstallen, zijn er ook nog (praktische) bezwaren. De problemen
die door groepshuisvesting ontstaan, komen vaak door een verkeerde indeling van de
stal of door een instabiele samenstelling van de groep. Management is een belangrijke
factor in deze. Voorlichting kan hier verbetering brengen.

28
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

5.

Plan van aanpak bevorderen Welzijn Paard: VOEDING

Voeding is één van de onderwerpen waarop de minister de nadruk heeft gelegd. Dit
onderwerp heeft vele facetten. De sector Paardenhouderij ziet bij het onderwerp Voeding
volop mogelijkheden om op korte termijn vooruitgang te boeken in het bevorderen van het
welzijn van het paard. Het streefbeeld te komen tot een voermanagement, waarbij
rekening wordt gehouden met het natuurlijk eetgedrag van het paard, een goede
afstemming van de voeding op voedingsbehoefte die past bij het gebruik van het
paard, en voorkomen wordt dat de gebruikte voedingsmiddelen een nadelige invloed
hebben op de gezondheid van het paard. Hieronder worden de aandachtspunten
toegelicht.

5.1. Aandachtspunten en verbeteringen van voeding van paarden
Paarden grazen zowel overdag als ’s nachts. Ze eten niet tot ze genoeg energie opgenomen
hebben, maar eten tot ze lang genoeg eetgedrag hebben vertoond. Het
spijsverteringsstelsel werkt constant en niet alleen rond voertijd. Om dit natuurlijk gedrag op
stal te benaderen dient het rantsoen voldoende structuur te bevatten en meermalen per dag
te worden aangeboden. Vervolgens moeten er de juiste voedingsstoffen in zitten. (Paard en
Voer, 2006)

5.1.1. Dieren moeten vrij zijn van dorst, honger en onjuiste voeding
5.1.1.1. Te weinig structuurrijk ruwvoer
Om het maag-darmstelsel van paarden goed te laten functioneren zijn voldoende vezels en
een structuurrijk rantsoen essentieel. Structuurrijk ruwvoer is moeilijker te vermalen en
verteren dan krachtvoer en zorgt dus voor een langduriger vulling van het
spijsverteringsstelsel. De opname van ruwvoer door een paard kost veel tijd en voorkomt
verveling en het ontstaan van ongewenst gedrag.
Het verstrekken van relatief veel ruwvoer wordt in de praktijk voor sportpaarden als
ongewenst ervaren omdat de paarden tijdens de sport hinder zouden ondervinden van
overmatige buikvulling door ruwvoer in het spijsverteringskanaal. In Nederland is een
onderzoek uitgevoerd naar gedrag, bloedwaarden en prestaties bij paarden met een relatief
hoge en relatief lage ratio ruwvoer/krachtvoer. Bij middelzware arbeid werd geen verschil
gevonden tussen de prestaties van deze twee groepen paarden (Ellis, 2002).
Verbetering voor het aandachtspunt: Te weinig structuurrijk ruwvoer
Binnen de sector Paardenhouderij ontwikkelt zich geleidelijk de bewustwording van de
noodzaak van ruwvoer voor paarden. Toch blijft het een aandachtspunt door een aantal
praktische problemen. In de internationale paardenhouderij is veel wetenschappelijk
onderzoek gedaan naar de invloed van de kwaliteit van ruwvoer op het welzijn van het
paard. Er zijn grote verschillen tussen de voederbehoeften van paarden. Dit maakt het
moeilijk om de resultaten van het onderzoek toe te passen. Ook is vaak niet bekend welke
voedingswaarde een bepaalde partij ruwvoer heeft. Het is dus moeilijk om het rantsoen goed
af te stemmen op de behoefte van het paard. Hier is meer bemonstering van het ruwvoer
wenselijk om meer onderbouwing te krijgen voor het aandeel van het ruwvoer in het
rantsoen. De verantwoordelijkheid van de bemonstering ligt bij de paardenhouders. Zij
kunnen dit door meerdere partijen laten doen.
Uit onderzoek van Ellis (2002) blijkt dat een rantsoen van enkel ruwvoer tot op middelzwaar
trainingsniveau genoeg is om in de energie van het paard te voorzien. Wel moet het ruwvoer
vezelrijk genoeg zijn voor de vertering, maar ook als tijdverdrijf. Zo kan ongewenst gedrag

29
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

door verveling worden tegengegaan. Het is belangrijk om de paardengebruikers breed
voor te lichten over het belang van ruwvoer voor het welzijn van het paard.
5.1.1.2. Teveel krachtvoer per voerbeurt
Onder de noemer ‘krachtvoer’ vallen verschillende voedingsmiddelen, zoals kant en klare
brokken en muesli. De tijd die het paard nodig heeft om krachtvoer op te nemen is veel
korter dan voor ruwvoer. De maag van het paard heeft maar een beperkte capaciteit.
Wanneer in korte tijd te veel krachtvoer aan een paard wordt verstrekt kan dat ten koste van
de gezondheid gaan, bijvoorbeeld koliek of hoefbevangenheid. De hoeveelheid krachtvoer
dient aangepast te zijn aan het paardenras en het gebruiksdoel. Daarnaast is een goede
balans tussen krachtvoer en ruwvoer essentieel.
Verbetering voor het aandachtspunt: Teveel krachtvoer per voerbeurt
Veel paardenhouders geven teveel krachtvoer per voerbeurt aan het paard. Hierdoor kan de
vertering uit balans raken. Vaak hebben de paarden niet veel krachtvoer nodig, tenzij ze op
hoog niveau presteren. Ook is het beter voor het paard om meerdere keren per dag een
kleinere hoeveelheid voer te krijgen. Voorlichting over het voeren van krachtvoer is
nodig.
5.1.1.3. Frequenties van het verstrekken van voer
Het belang van het meerdere malen per dag verstrekken van voeding wordt te weinig
onderkend.
Verbetering voor het aandachtspunt: Frequenties van het verstrekken van voer
Het kan het welzijn van paarden verbeteren door de periodes tussen de voerbeurten
te verkorten. Door uitgebreide voorlichting zal hier grote vooruitgang geboekt kunnen
worden. Daarnaast zullen nieuwe ontwikkelingen (automatische voedermachines) een groter
aantal voergiften per dag op eenvoudige wijze mogelijk maken.
5.1.1.4. Voedingssupplementen
Een breed scala van voedingssupplementen is voor de consument beschikbaar en vindt
door een uitgekiende marketing volop afzet. Informatie over het juiste gebruik en soms zelfs
schadelijke effecten (overdosering, verkeerde combinaties van producten) is onvoldoende
beschikbaar.
Verbetering voor het aandachtspunt: Voedingssupplementen
Bij overdreven gebruik van voedingssupplementen kan de gezondheid van het paard
in het geding komen. Adequate voorlichting over het toepassen van deze producten is
noodzakelijk door producenten, hippische opleidingen en dierenartsen.
5.1.1.5. Water
Het paard moet over voldoende vers water kunnen beschikken bij iedere vorm van
huisvesting, tijdens langdurig transport en bij evenementen. De behoefte aan water hangt af
van de omstandigheden. Aandachtspunten zijn situaties waarin het paard wenst te drinken,
maar daar geen gelegenheid toe heeft.
Verbetering voor het aandachtspunt: Water
Op plaatsen waar geen waterbron aanwezig is, moet het paard regelmatig en
voldoende water aangeboden krijgen. Door middel van voorlichting zal de SRP dit
uitdragen.

30
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

Hiernaast dient op alle evenementen waarbij paarden aanwezig zijn volop schoon drinkwater
beschikbaar te zijn. In 2010 wordt het aanbieden van schoon drinkwater opgenomen in alle
wedstrijdreglementen.

5.1.2. Dieren moeten vrij zijn van fysiek en fysiologisch ongerief (discomfort)
Zie Hoofdstuk 4 Huisvesting.

5.1.3. Dieren moeten vrij zijn van pijn, verwonding en ziektes
Zie Hoofdstuk 5.1.1. Dieren moeten vrij zijn van dorst, honger en onjuiste voeding.

5.1.4. Dieren moeten vrij zijn van angst en chronische stress
Onder deze kop kunnen meerdere punten vallen zoals voernijd en stereotypieën. Voernijd
hangt direct samen met het staldesign en met de relatie met buurpaarden. Zie hiervoor
Hoofdstuk 4. Huisvesting. Ook stereotypieën zijn in dat hoofdstuk besproken.

5.1.5. Dieren moeten vrij zijn om natuurlijk gedrag te vertonen
5.1.5.1. Foerageren
Het foerageergedrag is belangrijk voor het welbevinden van het paard. Onder foerageren
verstaat men het vergaren van voedsel. Foerageren hoeft niet in een grote ruimte te
gebeuren, maar kan goed op stal. Het aandachtspunt bij dit onderwerp is, dat paarden soms
te weinig voerbeurten per dag hebben. (Paard en Voer, 2006)
Verbetering voor het aandachtspunt: Foerageren
Foerageren is een belangrijke behoefte voor het paard. Ruwvoer geeft meer foerageer
mogelijkheid dan krachtvoer. Om het paard langere tijd gedurende de dag bezig te houden,
kan hierin voorzien worden door meerdere keren per dag te voeren. Dit kan zowel hooi,
kuilvoer, stro of een ander ruwvoer zijn. Met stalspeeltjes en speciaal ontwikkelde
voederballen kan soms ook in de foerageerbehoefte voorzien worden. Met voorlichting
zijn zeker verbeteringen mogelijk bij het foerageren bij paarden.
5.1.5.2. Giftige planten
De meeste paarden eten geen giftige planten. In gedroogde vorm herkennen ze de planten
niet als giftig en worden deze wel gegeten.
Een voorbeeld hiervan is (Sint-)
Jakobskruiskruid. Deze plant groeit in de weilanden, wegbermen en natuurlijk grasland en
kan in het hooi terecht komen. Er is een uitgebreide lobby naar de overheid bezig om het
inzaaien van Jakobskruiskruid in wegbermen tegen te gaan. Ook andere giftige planten
hebben aandacht nodig. (Paard en Voer, 2006)
Verbetering voor het aandachtspunt: Giftige planten
Voorlichting aan paardenhouders is van belang om het publiek duidelijk te maken
welke planten giftig zijn. Ook de symptomen bij vergiftiging zijn nog relatief onbekend.
De overheid moet het inzaaien van Jakobskruiskruid in wegbermen verbieden.
Terreineigenaren en wegbermbeheerders zijn verantwoordelijk voor de bestrijding en
kunnen aansprakelijk worden gesteld voor de verspreiding van het Jakobskruiskruid.
Het dient verboden te worden om zaad van Jakobskruiskruid nog in enig zaadgoed op te
nemen. De SRP bevordert via de media aandacht voor het gevaar van Jakobskruiskruid.

31
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

6.
Plan van aanpak Bevorderen Welzijn Paard: TRAINING en
HULPMIDDELEN
Training en hulpmiddelen is één van de onderwerpen waarop de minister de nadruk heeft
gelegd. Dit onderwerp heeft vele facetten. Het streefbeeld is dat bij het trainen van het
paard als uitgangspunt genomen wordt dat de toegepaste methode aansluit bij de
natuurlijke aanleg van het betreffende dier. De trainingsmethode heeft een positieve
invloed op het welbevinden van het paard. Hieronder worden de aandachtspunten en
verbeteringen toegelicht.

6.1. Aandachtspunten en verbeteringen van training en hulpmiddelen van en
bij paarden
Training is een proces waarbij de mens het paard nieuwe associaties probeert te leren.
Hierbij moet een waarneembare gedragsverandering optreden, anders is er volgens de
definitie niets geleerd. Hiernaast wordt het lichaam door training aangepast aan andere
belasting van bijvoorbeeld botten, pezen, ligamenten, spieren, metabole processen. Van de
belangenorganisaties voelen de KNHS en de NDR zich het meest met dit onderwerp
verwant. Zij vormen samen dan ook de vertegenwoordigers van de sport binnen de SRP.
Beide organisaties hebben de laatste jaren veel veranderingen doorgevoerd om het welzijn
van paarden in de sport te verbeteren. Bij de verbeteringen komt naar voren wat er is
veranderd en wat nog beter kan.
In dit Plan van Aanpak wordt voor het hoofdstuk training de (top) sport en recreatie onder
één noemer geplaatst. Bij recreatie worden minder lichamelijke eisen gesteld aan de
paarden. Waar nodig wordt in onderstaande hoofdstukken verschil gemaakt tussen
(top)sport en recreatie.

6.1.1. Dieren moeten vrij zijn van dorst, honger en onjuiste voeding
Dit wordt besproken in Hoofdstuk 5 Voeding.

6.1.2. Dieren moeten vrij zijn van fysiek en fysiologisch ongerief (discomfort)
6.1.2.1. Ongeoorloofde middelen
Doping is een ongeoorloofd hulpmiddel. In de Gezondheids- en Welzijnswet voor dieren
(GWWD), artikel 62 staat dat middelen kunnen worden aangewezen als ongewenst in de
sport, omdat ze de prestatie kunnen beïnvloeden. Om paarden te beschermen werden alle
niet-lichaamseigen stoffen als ongewenst gezien. Om echter sommige behandelingen toch
mogelijk te maken in het belang van het welzijn van de paarden, is na de Olympische
Spelen in Athene (2004) het beleid op ongeoorloofde middelen aangepast. De KNHS volgt
het reglement van de FEI (Fédération Equestre Internationale) en de NDR volgt het
reglement van de UET(Union Européene du Trot) en de IFHA(International Federation of
Horseracing Athorities). De KNHS en de NDR hebben de laatste jaren de controle op
ongeoorloofde middelen geïntensiveerd, maar kunnen nog steeds maar een laag
percentage van de sportpaarden controleren. Dit komt door de hoge kosten, mede door de
onderzoeken van de controles. In de humane sport komen de financiering van het
onderzoek en de kosten van de controles voor rekening van de overheid.
Verbetering voor het aandachtspunt: Ongeoorloofde middelen
De controle op ongeoorloofde middelen functioneert in de praktijk goed. De SRP is echter
van oordeel dat, ten behoeve van een adequate uitvoering van het beleid, het aantal

32
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

controles geïntensiveerd moet worden. Uit de Gezondheids- en Welzijnswet voor Dieren
blijkt dat het de bedoeling van de wetgever is om wedstrijden zo eerlijk mogelijk te laten
verlopen. Gelet op deze doelstelling en gegeven het feit dat de overheid ook controles op
ongeoorloofde middelen in andere sectoren subsidieert, zou het wenselijk zijn als de
overheid ook in de paardensport bijdraagt in de kosten, die de intensivering van controles
met zich meebrengt. De SRP vraagt de overheid dan ook de controles op ongeoorloofde
middelen in de paardensport te subsidiëren, zoals in andere sporten. De SRP vraagt de
overheid om te onderzoeken of de controles dichterbij kunnen worden uitgevoerd, om de
kosten te drukken.
6.1.2.2. Objectieve welzijnsparameters bij bereden paarden
Net als bij huisvesting zijn er bij paarden geen objectieve welzijnsparameters voor het
berijden en gebruik van een paard. De KNHS heeft sinds de nota “Welzijn moet er wel zijn”
uit 2004 welzijn nadrukkelijker opgenomen in de opleidingen tot instructeur en official. Ook
zijn er twee boeken uitgebracht om paardensporters meer voor te lichten over het wezen
paard. Hiernaast heeft de KNHS een gedragscode waar tijdens KNHS-wedstrijden leden
zich aan moet houden. Ook de NDR controleert tijdens de wedstrijden op een correcte en
respectvolle benadering van het paard. Buiten de wedstrijden is er geen controle. Het blijkt
moeilijk om een interpretatie van het welbevinden van het paard te geven van het gedrag en
de omgeving, omdat er geen objectieve welzijnsparameters zijn. De ISES (International
Society for Equitation Science) is internationaal bezig om objectieve welzijnsparameters te
formuleren voor het gedrag van het paard binnen de combinatie ruiter-paard. Meerdere
scholen die participeren in de Groene Kennis Coöperatie (GKC), zijn onder leiding van de
WUR in 2008 begonnen met objectieve welzijnsparameters vanuit de mens in de combinatie
ruiter-paard te formuleren. De SRP participeert in dit project in de stuurgroep. Dit project
Match or Mismatch wil binnen een jaar een lijst hebben om op een gestructureerde manier
het gedrag van het bereden paard te interpreteren.
Verbetering voor het aandachtspunt: Objectieve welzijnsparameters bij bereden paarden
Om ook het bereden paard te kunnen beoordelen op het welbevinden moeten ook
voor het bereden paard objectieve welzijnsparameters geformuleerd worden.
Twee wetenschappelijke organisaties zijn al bezig met onderzoek om welzijnsparameters te
formuleren en onderbouwen, namelijk de internationale organisatie ISES en de WUR (Match
or Mismatch). Deze formuleren de welzijnparameters vanuit gedragskenmerken. Er is een
onderzoek geïnitieerd om vanuit biomechanische en sportfysiologische kenmerken te komen
tot welzijnsparameters.

6.1.3. Dieren moeten vrij zijn van pijn, verwonding en ziektes
6.1.3.1. Loopbaan van het sportpaard
Er zijn veel sportpaarden die tot op hoge leeftijd goed presteren of hebben gepresteerd.
Sommige sportpaarden verdwenen in het verleden voortijdig uit beeld. Aangenomen wordt
dat een blessure de onderliggende reden was. Om jonge paarden te beschermen zijn in alle
takken van de paardensport aanpassingen gedaan, zoals bijvoorbeeld de startleeftijd. Bij de
NDR moeten paarden eerst een kwalificatieproef doen, voordat ze aan wedstrijden mee
mogen doen. Precieze cijfers over de loopbaan van het paard zijn niet bekend. In het kader
van het welzijn van het sportpaard is het goed om te inventariseren hoe het gesteld is met
de loopbaan van paarden in Nederland en of er nog meer aanpassingen gedaan moeten
worden. Voor jonge paarden zijn de aanlegtesten een belangrijke moment in de training.
Hierop wordt in Hoofdstuk 8 Fokkerij verder ingegaan.

33
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

Verbetering voor het aandachtspunt: Loopbaan van het sportpaard
Om in kaart te brengen hoe in Nederland de loopbaan van een paard verloopt en
welke relatie er bestaat tussen welzijnsproblemen en carrière-beëindiging, moet
onderzoek gedaan worden. Om vervroegde uitval tegen te gaan zijn de wedstrijdnormen
en startleeftijd voor jonge paarden al aangepast. Toch zijn er nog geen cijfers over
vervroegd uitval in Nederland. Dit zal onderzocht worden door de Hoofdafdeling Paard van
de Faculteit Diergeneeskunde van de UU.
6.1.3.2. Harnachement
De NDR beseft dat het gebruik van de zweep en het gebruik van dwangmatig harnachement
als paardonvriendelijk kan worden gezien. Voor deze hulpmiddelen zijn echter binnen de
draf- en rensport strenge regels. Het toezicht wordt aangescherpt. De NDR zal het gebruik
van de zweep verder inperken.
Ook de KNHS ziet in dat hulpmiddelen welzijnsverminderend kunnen zijn bij oneigenlijk
gebruik. Hulpmiddelen kunnen echter een meerwaarde zijn voor mens en dier, mits op een
verantwoorde manier gebruikt. Een juiste keuze van hulpmiddel is situatie-, ruiter- en
paardafhankelijk en dus een moeilijke keuze. De KNHS ziet het als een verplichting van de
instructeur om in te grijpen bij oneigenlijk gebruik.
Hulpmiddelen die
verboden worden.

als ‘dwangmiddel’ ingezet kunnen worden, moeten algemeen

Tijdens het rijden van wedstrijden zijn eisen gesteld voor het gebruik van zweep en sporen.
In de dressuur zijn vanaf de klassen M1 en hoger sporen verplicht en zweep/karwats
verboden.
Bitloos rijden komt voor. Bij de KNHS zijn aanvragen binnen gekomen om bij wedstrijden
bitloos te mogen rijden. De KNHS vindt dat niet alleen het welzijn en veiligheid van het paard
meetelt, maar ook het welzijn en de veiligheid van de ruiter.
Verbetering voor het aandachtspunt: Harnachement
Om meer inzicht te krijgen in en begrip te kweken over het juiste gebruik van
hulpmiddelen is voorlichting noodzakelijk.
Hiernaast is het goed om met de te ontwikkelen objectieve welzijnsparameters de
invloed van hulpmiddelen op het welzijn van het paard in kaart te brengen.
De SRP is voorstander van out-of-competition controles van dwangmiddelen bij
sportpaarden. Organisatie en financiering moeten nog uitgewerkt worden. De SRP spreekt
zich uit tegen dwangmiddelengebruik tijdens wedstrijden, maar ook daarbuiten.
Het moet in de wedstrijdsport worden toegestaan zonder sporen een proef te rijden. Vanaf
2010 zijn vanaf de klassen M1 en hoger sporen niet meer verplicht.
De KNHS gaat wedstrijden uitschrijven, die uitsluitend bestemd zijn voor combinaties zonder
bit.

6.1.4. Dieren moeten vrij zijn van angst en chronische stress
6.1.4.1. Leertheorieën en trainingsprincipes
Trainen van paarden is onlosmakelijk verbonden met leertheorieën. Leertheorieën gaan
ervan uit dat als een paard een prikkel krijgt door een hulp of door een gebeurtenis in de

34
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

omgeving, het paard hier op een bepaalde manier op reageert. Leerprocessen zorgen
ervoor dat een paard in de training leert. Paarden zijn van nature dieren die snel leren, om
gevaren te voorkomen. Paarden kunnen dus veel leren, mits de leertheorie op de juiste
manier wordt toegepast. De leertheorie heeft een aantal vormen van leren, bijvoorbeeld de
klassieke conditionering (honden van Pavlov) en operante conditionering (wijken voor druk).
De leertheorie wordt vaak onbewust toegepast. Veel ongewenst gedrag van paarden op stal
of in de training is onbewust door de eigenaar aangeleerd. In de opleidingen tot instructeur
en in het groen onderwijs wordt veel aandacht aan de leertheorie gegeven.
Trainingsprincipes zijn gebaseerd op de trainingsfysiologie, waarin de aanpassing van het
lichaam wordt beschreven.
Verbetering voor het aandachtspunt: Leertheorieën en trainingsprincipes
Leren is natuurlijk gedrag voor een paard. Trainingsfysiologie is de basis van verbetering
van prestatie. De leertheorieën en trainingsprincipes moeten de basis zijn van de
ruiteropleidingen. Hiernaast dient door middel van voorlichting de kennis breder in de
sector Paardenhouderij verspreid te worden.
6.1.4.2. Trainingsmethoden
De Nederlandse paardentopsport staat internationaal bovenaan in de dressuursport,
springsport en het mennen. In de topsport is veel kennis over het toepassen van de
trainingsprincipes. De topsport heeft altijd een voorbeeldfunctie voor alle beoefenaars van
de sport. Het risico hiervan is dat trainingsmethoden gekopieerd worden zonder de
bijbehorende kennis. De topsporters geven voorlichting over de trainingsprincipes, maar
bereiken hiermee maar een beperkte groep beoefenaars. Hiernaast is er nog weinig
onderzoek gedaan naar het welbevinden van het paard tijdens de training.
In het buitenland is controverse over het Laag-Diep-Rond (LDR) rijden, dat door meerdere
Nederlandse en buitenlandse topruiters wordt gebruikt. De Universiteit Utrecht(UU) heeft in
2006 in samenwerking met universiteiten in Uppsala en Zürich een uitgebreid onderzoek
gedaan naar de verschillende houdingen van paarden tijdens de training. Uit dat onderzoek
is gebleken de LDR houding geen nadeel heeft voor het welbevinden van het paard, maar
eerder een voordeel. Er is meer onderzoek gepland in navolging van het Jumpex onderzoek.
Tot de resultaten hiervan bekend zijn is het van belang om paardengebruikers voorlichting te
geven over het veilig gebruik van de LDR methode.
De KNHS heeft een Code of Conduct waaraan deelnemers aan een KNHS wedstrijd zich
moeten houden. Hierin zijn ook welzijnsaspecten in wedstrijdomgeving opgenomen, die
gecontroleerd kunnen worden door officials tijdens wedstrijden, zowel binnen als buiten de
wedstrijdring. De SRP is van mening dat deze controle geïntensiveerd moet worden. Ook
hierin kunnen de objectieve welzijnsparameters een belangrijke rol spelen. Om officials het
welzijn van paarden op het wedstrijdterrein objectiever te kunnen laten beoordelen, moeten
zij praktische handvatten hebben.
Verbetering voor het aandachtspunt: Trainingsmethoden
Om een paard efficiënt te trainen is kennis van de trainingsprincipes onontbeerlijk. De
trainingsmethoden moeten opgenomen worden in de ruiteropleidingen. Voorlichting en
kennisverspreiding zijn hierbij nodig.
Ook is het nodig om de invloed van training op het welzijn van het paard te monitoren.
De te ontwikkelen welzijnsparameters voor het bereden paard zijn hiervoor nodig. Zie
hiervoor 6.1.2.2.

35
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

6.1.4.3. Paarden in het verkeer
Ruiters en koetsiers, die zich op de openbare weg begeven, dienen zich te houden aan de
geldende (verkeers)regels. Volgens artikel 1 van het Reglement Verkeersregels en
Verkeerstekens 1990 (RVV 1990) zijn ruiters en koetsiers bestuurders, net als bijvoorbeeld
automobilisten, fietsers en vrachtwagenchauffeurs. Dit betekent dat zij gebruik moeten
maken van de openbare weg en dezelfde rechten en plichten hebben als alle andere
bestuurders.
Ingevolge artikel 8 van het RVV 1990 behoren ruiters gebruik te maken van het ruiterpad. Zij
gebruiken de berm of de rijbaan indien een ruiterpad ontbreekt. Dit houdt automatisch in dat
wanneer de berm ontbreekt, de ruiter zich op de rijbaan moet begeven. In de praktijk kan dit
gevaarlijke situaties opleveren. De afgelopen jaren heeft de KNHS in veiligheid geïnvesteerd
door de overige weggebruikers te informeren over de wijze waarop zij met paarden in het
verkeer om dienen te gaan. Zo is de KNHS in 2005 gestart met de verkeerscampagne
"Weet wat je doet als je een paard ontmoet". Met deze campagne heeft de KNHS alle
weggebruikers bewust willen maken van het gedrag van paarden in het verkeer en tips
gegeven hoe te reageren als ze een paard tegenkomen op de openbare weg. Daarnaast
heeft de KNHS in samenwerking met Veilig Verkeer Nederland een brochure ontwikkeld
over paarden in het verkeer.
Echter, om de veiligheid van de verkeersdeelnemers te vergroten is het wenselijk dat de
ruiter en zijn paard en mogelijkerwijs ook de koetsier en zijn aanspanning waar mogelijk
gebruik mogen maken van de fietspaden en/of voetpaden. Het bovenstaande houdt niet
persé in dat de ruiter een status aparte in het verkeer moet krijgen. De veiligheid wordt
voldoende gegarandeerd wanneer de ruiter zich mag begeven op paden waarvan het
weggebruik nu exclusief is voorbehouden aan voetgangers en fietsers.
Verbetering voor het aandachtspunt: Paarden in het verkeer
Om de veiligheid rond paarden in het verkeer te vergroten kan een vergelijking
worden gemaakt met het verkeersrecht in België. Daar mogen voetgangers, fietsers en
ruiters op bepaalde wegen de hele breedte van de weg gebruiken zolang ze het overige
verkeer niet nodeloos belemmeren. Tevens zijn bepaalde wegen voorbehouden aan
voetgangers, fietsers en ruiters. De overheid kan deze aanpassing doorvoeren.

6.1.5. Dieren moeten vrij zijn om natuurlijk gedrag te vertonen
Paarden in training vertonen in beperkte mate natuurlijk gedrag. Veel oefeningen in de
dressuur zijn afgeleid van natuurlijk gedrag. De kunst is om bij de training juist zo veel
mogelijk gebruik te maken van dat natuurlijk gedrag, zie 6.1.4.1. Leertheorieën en
trainingsprincipes. Uiteraard is het van belang dat de training gebeurt zonder inbreuk te
maken op het welzijn van het paard.

36
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

7.

Plan van aanpak Bevorderen Welzijn Paard: TRANSPORT

Transport is één van de onderwerpen waarop de minister de nadruk heeft gelegd. Dit
onderwerp heeft vele facetten. Het streefbeeld is dat elk vervoer van paarden zodanig
dient te geschieden dat daarbij de veiligheid, natuurlijke stand van het paard, eten en
drinken en het tijdig rusten gewaarborgd zijn. Hieronder worden de aandachtspunten
toegelicht.

7.1. Aandachtspunten en verbeteringen van transport van paarden
Elk vervoer van paarden dient zodanig te geschieden dat daarbij de veiligheid, het bewegen,
eten en drinken en het tijdig rusten gewaarborgd zijn. Transport van dieren is op Europees
niveau vastgelegd in de EU Transportverordening. De Nederlandse overheid implementeert
de verordening. Transport kan plaatshebben over de weg, per trein, per boot of per vliegtuig.
In dit Plan van Aanpak wordt ingezoomd op het transport via de weg. Binnen deze wijze van
transport zijn twee groepen paarden aan te duiden. Aan de ene kant de paarden gebruikt
voor sport en recreatie en de andere kant de slachtpaarden. Paarden vallen onder bepaalde
omstandigheden onder de EU Transportverordening. De SRP heeft met LNV een
interpretatie van deze verordening gemaakt voor de paardenhouderij, volgens welke de
controles in Nederland zullen verlopen. Deze interpretatie is terug te vinden op de site van
de SRP (www.sectorraadpaarden.nl, 9 december 2008). De wetgeving in het kader van
welzijn is altijd van toepassing.

7.1.1. Dieren moeten vrij zijn van dorst, honger en onjuiste voeding
De SRP acht het noodzakelijk dat paarden die vervoerd worden regelmatig toegang krijgen
tot vers water en voedsel.

7.1.2. Dieren moeten vrij zijn van fysiek en fysiologisch ongerief (discomfort)
Tijdens vervoer staan paarden in een relatief nauwe ruimte, waardoor deze vrijheid snel in
het geding komt. Voor het transport dat valt onder de interpretatie van de EU
Transportverordening is wetgeving. Voor het transport dat buiten deze verordening valt is
geen controle. Door aandacht te hebben voor het klimaat, de rijstijl en rusttijden hoeft
transport geen welzijnsbelemmerend discomfort te geven.
Gids Goede Praktijken
De SRP ontwikkelt een Gids Goede Praktijken met hierin richtlijnen waaraan volgens
de SRP paardentransport dat niet onder de EU Transportverordening valt, moet
voldoen.
7.1.3. Dieren moeten vrij zijn van pijn, verwonding en ziektes
7.1.3.1. Slachtpaardenvervoer
In Nederland worden relatief weinig paarden geslacht. Het slachten gebeurt veelal in België
of verder weg. Hierdoor hebben de paarden onnodig lange reistijden.
Op Europees niveau is een uitgebreid onderzoek bezig naar slachtpaardenvervoer over
grote afstand. Uit tussentijdse resultaten blijkt dat het slecht gesteld is met de gezondheid bij
aanvang, geschiktheid voor transport, de aanwezigheid van paspoorten en de gezondheid bij
aankomst. De SRP ziet geen overeenkomsten met de Nederlandse situatie, maar houdt zich
van de voortgang van de onderzoek op te hoogte. Als het definitief resultaat van het
onderzoek schrijnend is, kan de Europese wetgeving aangepast worden. Dit heeft ook
invloed op de Nederlandse situatie.
37
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

De SRP vindt het gewenst dat een kwaliteitssysteem voor de beroepsvervoerders van
paarden wordt ontwikkeld en nageleefd. Zo’n systeem moet er toe leiden dat vervoerders en
vervoersmiddelen voldoen aan veilig en welzijnsvriendelijk transport.
Verbetering voor het aandachtspunt: Slachtpaardenvervoer
De SRP houdt zich op de hoogte van het Europees onderzoek en informeert de
achterban.
Hiernaast ontwikkelt de transportsector een kwaliteitssysteem voor haar leden.
7.1.3.2. Verbieden van paardenmarkten
Er gaan stemmen op om paardenmarkten te verbieden. Om het welzijn van paarden te
beschermen wordt door de overheid op deze markten streng gecontroleerd. De SRP ziet de
handel van paarden en pony’s uit het gezichtsveld verdwijnen indien paardenmarkten
verboden worden. Dit zal het welzijn van deze paarden niet ten goede komen door wildgroei
van handel. De SRP is dan ook tegen het verbieden van paardenmarkten.
Verbetering voor het aandachtspunt: Verbieden van paardenmarkten
Paardenmarkten moeten blijven om het verhandelen van paarden in beeld te kunnen
houden, waardoor controle op het welzijn van de paarden mogelijk blijft.
7.1.3.3. Controle op trailers en vrachtwagens
Een aantal jaar geleden is de verplichting om trailers voor recreatief gebruik te laten
controleren afgeschaft. Om zoveel mogelijk het welzijn van paarden tijdens transport te
waarborgen, roept de SRP de overheid op om de controle weer in te voeren. Trailers in
slechte staat van onderhoud kunnen het welbevinden van paarden tijdens transport ernstig
schaden.
Verbetering voor het aandachtspunt: Controle op trailers en vrachtwagens
De SRP roept de overheid op om periodieke controles van trailers weer in te voeren,
om daardoor de technische staat van deze vervoersmiddelen te laten toetsen aan
vastgestelde minimumvoorwaarden. De vrachtwagens die niet professioneel paarden
vervoeren, moeten ook onder deze controle vallen.

7.1.4. Dieren moeten vrij zijn van angst en chronische stress
Paarden leren snel. Gewenning aan verantwoorde transportprocedures zal de stress bij
paarden verder verminderen.
Verbetering voor het aandachtspunt: Gewenning aan trailer
Voorlichting over gewenning aan transportprocedures is noodzakelijk. Daarnaast gaat
de SRP overleggen met de CBR om in 2009-2010 tot een aparte cursus “paardenvervoer”
te komen, ontwikkeld voor het besturen van een voertuig met paard.

7.1.5. Dieren moeten vrij zijn om natuurlijk gedrag te vertonen
Het is bijna onmogelijk om omstandigheden te creëren waarbij een paard tijdens het
transport het natuurlijk gedrag kan uiten. Als de omstandigheden waaronder transport
gebeurt, zo optimaal mogelijk zijn, hoeft de stress bij paarden niet groot te zijn.
7.1.5.1. Natuurlijk gedrag tijdens het verblijf in de trailer
Een ander moment dat een paard tijd in een transportmiddel doorbrengt, maar niet
tegelijkertijd getransporteerd wordt, is tijdens wedstrijden. Paarden worden vaak tussen de

38
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

proef en de prijsuitreiking op de trailer gehouden. Zij willen vaak niet plassen, eten en
drinken in de trailer.
Verbetering voor het aandachtspunt: Natuurlijk gedrag tijdens het verblijf in de trailer
In geval het paard meer dan 4 uur op een evenement moet verblijven, dient de organisatie
een ruimte met strobed beschikbaar te hebben, als faciliteit voor het paard om te
urineren en te mesten.

39
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

8.

Plan van aanpak Bevorderen Welzijn Paard: FOKKERIJ

Fokkerij is één van de onderwerpen waarop de minister géén nadruk heeft gelegd. In de
SRP is ook de fokkerij vertegenwoordigd. Om over de hele breedte van de sector
Paardenhouderij de invloed van fokkerij op het welzijn van het paard te verankeren, is dit
onderwerp toch meegenomen in dit Plan van Aanpak Verbeteren Welzijn in de sector
Paardenhouderij. De SRP heeft als streefbeeld dat paarden gefokt moeten worden met
een gezonde geest in een gezond lichaam. Hieronder worden de aandachtspunten en
verbeteringen toegelicht.

8.1. Aandachtspunten en verbeteringen van fokkerij van paarden
Fokkerij is een samenvattend woord voor het hele proces van veulen tot africhting van het
jonge paard. Het Nederlands gefokte paard wordt in het buitenland zeer gewaardeerd door
de goede prestaties, exterieur en karakter in de verschillende takken van sport. In Nederland
spelen stamboeken een belangrijke rol in de hoge kwaliteit van de fokkerij. Er zijn dan ook 26
erkende pony- en paardenstamboeken. Deze stamboeken worden in de SRP
vertegenwoordigd door de Koepel Fokkerij. Ook de Federatie Bonden van Hengstenhouders
wordt vertegenwoordigd door de Koepel Fokkerij.

8.1.1. Dieren moeten vrij zijn van dorst, honger en onjuiste voeding
Dit wordt besproken in Hoofdstuk 5 Voeding.

8.1.2. Dieren moeten vrij zijn van fysiek en fysiologisch ongerief (discomfort)
8.1.2.1 Selectie van erfelijke afwijkingen
Binnen de fokkerij dekt een hengst meerdere merries. De fokkerij kent verschillende trends.
De invloed van een populaire hengst op de paardenpopulatie kan groot zijn. Daarom is het
van belang dat bij de hengstenselectie gelet wordt op het vererven van eigenschappen die
op termijn nadelige consequenties hebben voor de gezondheid en kwaliteit van de
fokproducten. Naarmate het aantal paarden binnen een ras en stamboek beperkter is, is het
risico op vererving van afwijkingen groter. De erkenning van nieuwe stamboeken ligt bij het
ministerie van LNV. LNV heeft deze taak gedelegeerd aan het Productschap van Vee, Vlees
en Eieren (PVE). Het PVE zal de aanvraag voor erkenning van een nieuw stamboek
beoordelen aan de hand van de huidige wetgeving. De aanvraag voor erkenning van een
nieuw stamboek komt vaak voort uit afsplitsing van bestaande stamboeken.
De erkende stamboeken worden door de overheid gecontroleerd op de kwaliteit van hun
fokproducten.
Erkende stamboeken willen kwaliteit van hun product. De selectie op erfelijke afwijkingen
wordt volgens de SRP niet altijd streng genoeg gedaan, waardoor welzijnsproblemen
ontstaan. Deze selectie ligt bij de stamboeken. Als er inbreuk gemaakt wordt op het welzijn
van het paard door een slecht fokbeleid, moet het stamboek hierop aangesproken worden en
eventueel moeten maatregelen genomen worden.
Stress, angst, overactief gedrag, agressie, kribbebijten en luchtzuigen zijn symptomen dat
paarden mentaal onvoldoende zijn toegerust op de taken die gebruikers vandaag de dag van
paarden vragen. Voor een deel spelen erfelijke achtergronden hierbij een rol. Reden waarom
veel stamboeken ook selecteren op gedragskenmerken.

40
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

Verbetering voor het aandachtspunt: Selectie van erfelijke afwijkingen
In Nederland zijn 26 erkende stamboeken. De SRP gaat met LNV/PVE afspraken maken
waaraan erkenning van stamboeken moet voldoen. Leidraad daarbij is een voldoende
grote omvang van de populatie om een verantwoord fokbeleid te kunnen garanderen.
Ditzelfde geldt voor het toezicht op het naleven van de erkenning van stamboeken. De SRP
is van oordeel dat de stamboeken in hun beleid zoveel als mogelijk is, erfelijke afwijkingen
tegen moeten gaan. De stamboeken moeten het fokbeleid transparant maken. In het
fokbeleid is een proactief en vooruitstrevend welzijnsbeleid geformuleerd. Ook het
inteeltbeleid moet in het fokbeleid terug komen. Kennis over selectie tegen erfelijke
gebreken wordt onderling meer uitgewisseld.
Om het welzijn van paarden in de toekomst nog beter te kunnen waarborgen is er een nieuw
selectieonderzoek in ontwikkeling, namelijk op onderliggende karaktereigenschappen. Dit
onderzoek vindt laats in samenwerking met WUR en wordt volledig betaald uit private
middelen.
8.1.2.2 Exterieur en prestatie
De stamboeken formuleren fokdoelen en een fokbeleid. In selecties en keuringen wordt het
fokbeleid beoordeeld. Om gezonde paarden te fokken is in het verleden selectie geweest op
een aantal aandoeningen zoals cornage en hoefkatrolontsteking. Deze aandoeningen komen
nu beduidend minder voor.
Ter voorbereiding op de keuringen worden handelingen verricht die mogelijk van invloed
kunnen zijn op het welzijn van de paarden. Ingrepen die het natuurlijk gedrag van paarden
beïnvloeden en het op jonge leeftijd extreem trainen zijn niet wenselijk. In dit kader zijn door
verschillende stamboeken nieuwe, harde afspraken gemaakt.
Aanlegtesten maken deel uit van veel fokprogramma’s. Paarden worden in eerste instantie
bekeken of ze een natuurlijke aanleg hebben voor een bepaalde tak van sport. Deze
aanlegtesten zijn vaak de eerste aanraking van jonge paarden met het werk waar ze voor
worden gefokt. Er zijn minimum leeftijdsgrenzen gesteld voor de testen, om het paard niet te
overbelasten. Bij een beoordeling van het paard dient het welzijn voorop te staan.
Verbetering voor het aandachtspunt: Exterieur en prestatie
De fokdoelen en het fokbeleid van elk stamboek in Nederland moeten kenmerken bevatten
die goed zijn voor het ras en voor de ontwikkeling van gezonde paarden. Het fokbeleid moet
door de stamboeken transparant worden gemaakt. De stamboeken moeten dan ook
welzijnsaspecten opnemen in haar reglementen of in een beleidsnota.
Het moment van toetsen van de aanleg van een paard moet in balans zijn met de leeftijd
waarop dat gebeurt. Om de jonge paarden voor en tijdens aanlegtesten op een
verantwoorde manier te begeleiden moeten de condities waaronder de paarden worden
getraind en beoordeeld zo helder mogelijk geformuleerd zijn. Paarden dienen een leeftijd
van circa drie jaar te hebben bereikt voor ze op aanleg worden getest.

8.1.3. Dieren moeten vrij zijn van pijn, verwonding en ziektes
Couperen van staarten en branden
Het couperen van staarten en branden is in Nederland volgens de wet verboden. Het
couperen van staarten en branden van paarden is niet in alle landen van Europa verboden.
De Nederlandse paardeneigenaren die de staarten willen couperen of willen branden,
kunnen dit zo op legale wijze doen. De SRP spreekt zich krachtig uit tegen het couperen van
staarten en het branden.

41
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

Verbetering voor het aandachtspunt: Couperen van staarten en branden
De minister heeft al aangegeven dat zij het verbieden van couperen van staarten op de
Europese agenda gaat zetten. De SRP steunt haar hierin. Daarbij wordt beoogd:
1. Dat tijdens keuringen het hebben van een volledige staart verplicht wordt.
2. Dat de stamboeken via voorlichting en communicatie zoveel mogelijk tegengaan dat
het coupeer- en brandmerkverbod wordt omzeild.

8.1.4. Dieren moeten vrij zijn van angst en chronische stress
Spenen
Er is wetenschappelijk onderzoek gedaan naar het afspenen van veulens. Bij professionele
fokkers worden veulens in een groep met merries gehouden en dan samen met de andere
veulens gespeend. In Nederland zijn veel hobbyfokkers, met één merrie met veulen.
Sommige van deze hobbyfokkers houden dit veulen na het spenen alleen op stal. Dat is zeer
stressvol voor het veulen.
Verbetering voor het aandachtspunt: Spenen
Om het spenen bij veulens te verbeteren is voorlichting nodig. Vooral hobbyfokkers met
één merrie met veulen kunnen door later en geleidelijk spenen het welzijn van het veulen
verbeteren. Het hebben van sociaal contact is eerder besproken. De voorlichting dient door
de stamboeken te worden verzorgd.

8.1.5. Dieren moeten vrij zijn om natuurlijk gedrag te vertonen
De onderwerpen die hieronder vallen zijn bijvoorbeeld spenen en groepshuisvesting. Deze
zijn al eerder besproken.

42
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

9. Plan van aanpak Bevorderen Welzijn Paard: PARAVETERINAIREN en
COMPLEMENTAIRE BEROEPEN
Het Besluit Paraveterinairen (1991) omvat de werkzaamheden door dierenartsassistentparaveterinair en in het kader van transplanteren van embryo’s, fysiotherapie voor dieren en
activiteiten in het kader van politionele en georganiseerde dierziektenbestrijding. Andere
beroepen die complementair kunnen zijn aan de diergeneeskunde worden ook paraveterinair
genoemd, maar zijn dit volgens de wet niet. In dit rapport worden deze beroepen
complementaire beroepen genoemd. Voorbeelden van beroepen complementair aan de
diergeneeskunde zijn: hoefsmid, gebitsverzorger, chiropracter, homeopaat, etc.
De SRP heeft dit hoofdstuk wel opgenomen in dit rapport, omdat complementaire beroepen
zeker een bedreiging kunnen vormen voor het welzijn van het paard. Het streefbeeld is dat
de complementaire beroepen een kwaliteitssysteem opzetten, zodat de
paardenhouders en –eigenaren een veilige keuze kunnen maken voor het paard.
Hieronder volgt een toelichting en verbeteringen.

9.1. Aandachtspunten en verbeteringen van complementaire beroepen
Het aandachtspunt van de meeste complementaire beroepen is dat de naam niet beschermd
is en dus iedereen zich een complementair beroep kan aanmeten. Toch zijn veel van deze
beroepen noodzakelijk voor de paardenhouderij. Veel complementaire beroepen hebben de
basis voor een gedegen kwaliteitssysteem klaar liggen om in gebruik te nemen. De
erkenning van een beroep bij LNV kost echter veel moeite. Een voorbeeld hiervan is de
hoefsmid. De erkenning van dit beroep is in de jaren negentig beëindigd. De beroepsgroep
wil deze erkenning graag terug, maar loopt tegen procedurele problemen aan. Ook
gebitsverzorgers leveren een substantiële bijdrage aan het welzijn van paarden. De SRP
roept de overheid op om erkenning van hoefsmeden en gebitsverzorgers op korte termijn
mogelijk te maken.
Tevens is binnen de complementaire beroepen geen kwaliteitskenmerk of certificering
aanwezig. Hierdoor kunnen paardeneigenaren moeilijk inschatten of de uitvoerder
handelingsbevoegd is en daadwerkelijk kwaliteit kan leveren. Als dit niet zo blijkt te zijn, is
het welzijn en het leven van het paard ernstig in gevaar.
Verbeteringen voor complementaire beroepen rond paarden
De SRP wil de dialoog aangaan met vertegenwoordigers van de complementaire beroepen.
De SRP wil graag voorlichting kunnen bieden aan de achterban over de kwaliteit van
de verschillende complementaire beroepen. De sector roept dan ook de beoefenaren van
complementaire beroepen op om te certificeren om een kwaliteitskenmerk naar de
paardeneigenaren te kunnen laten zien. Hiernaast is het van belang dat de kwaliteit ook
gecontroleerd wordt door een daartoe bevoegd extern kwaliteitsorgaan.

43
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij

BRONNEN
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Bestuur van de Nederlandse Vereniging Bitloos Paardrijden, Bitloos rijden, 21 november
2007.
Ellis A.D., Visser E.K., van Reenen, C.G. (2002). Effect van rantsoen op het gedrag van
paarden.
Equine Behaviour: Principles and Practice. Mills, D. S., and K. J. Nankervis. 1999.
Oxford, UK: Blackwell Science Ltd.
FNHO/LTO, Het ontwikkelen van een monitoringssysteem voor het beoordelen van
welzijn van paarden in de Nederlandse paardenhouderij, FNRS, 8 mei 2008.
Handboek Huisvesting Paardenhouderij 1998. Praktijkonderzoek Rundvee, Schapen en
Paarden, Lelystad.
KNHS, Notitie Welzijn KNHS, 6 juni 2008.
Koepel Fokkerij, Welzijn-Koepel Fokkerij, juni 2008.
KWPN, Welzijnsconcept fokkerij, mei 2008.
LTO/FNHO, Plan van Aanpak Dierenwelzijn, vakgroep paardenhouderij, portefeuille
Diergezondheid en Dierwelzijn, 4 juli 2008.
NDR, Hoe is het bewaken van het welzijn van het paard binnen de Nederlandse Draf- en
Rensport ingericht?, R. Milders, maart 2008.
Memorie van toelichting bij het Wetsvoorstel Wet Dieren (31389), 19 maart 2008.
Nicol, C.J. 1999. Understanding equine stereotypies. Equine Veterinary Journal
Supplement 28, 20-25
Nota Dierenwelzijn, Ministerie van LNV, oktober 2007.
Ongerief bij rundvee, varkens, pluimvee, nertsen en paarden, rapport 71. Animal
Sciences Group, Wageningen, oktober 2007.
Paard en Voer, Praktische gids voor gezond voeren en beweiden, A. Ellis. 2006,
Roodbont uitgeverij, Zutphen. pg 8-9.
Rapport Beantwoording vragen PVA Paardenhouderij. Visser E. K., van Dierendonck
M.C., Neijenhuis F. 12 november 2008.
The importance of social relationships in horses, dissertatie M.C. van Dierendonck, 2006.
Visser E.K., Ellis, A.D., Van Reenen C.G. (2008). The effect of two different housing
conditions on the welfare of young horses stabled for the first time. Applied Animal
Behaviour Science 114, 521-533.
Welzijn in de paardenhouderij in Nederland, concept januari 2006, SRP.

Internetbronnen
•

•
•
•
•

www.lnvloket.nl, 12 november 2008:
http://www.hetlnvloket.nl/portal/page?_pageid=116,1640785&_dad=portal&_schema=PO
RTAL&p_document_id=111245&p_node_id=1811937&p_mode=BROWSE
www.paardopdeweg.nl, 12 november 2008
www.abouthorses.nl, 12 november 2008
www.group-housing-horses.net, 12 november 2008
www.sectorraadpaarden.nl, 9 december 2008

44
Plan van Aanpak Welzijn in de sector Paardenhouderij