Aanvullend advies

14 – 07– 2016

Inhoud
Inleiding
Aanvullend advies

3
4

Adviezen
Podiumkunsten

7

Theater
Theater Rotterdam
Theater Utrecht		
Toneelgroep Amsterdam
Toneelgroep Maastricht
Tryater

8
9
13
17
21
25

Jeugdtheater
Holland Opera
Theater Sonnevanck
Het Toneelschap Beumer & Drost

29
30
34
38

Productiehuizen
Akoesticum
De Diamantfabriek
Grand Futura
Intro
Paradiso Melkweg Productiehuis
Toneelschuur Producties
VIA ZUID

42
43
46
50
51
57
62
66

Dans
Het Nationale Ballet
Scapino Ballet Rotterdam

70
71
75

Nederlands Fotomuseum
Rijksmuseum
Rijksmuseum van Oudheden
Het Scheepvaartmuseum
Slot Loevestein
Vincent van GoghHuis
Zuiderzeemuseum

146
149
153
157
162
166
169

Beeldende kunst
Presentatie-instellingen

172
173

de Appel
Kunstvereniging Diepenheim
Noorderlicht
Stroom Den Haag

174
179
183
188

Postacademische instellingen

193

De Ateliers
Rijksakademie van beeldende kunsten
Van Eyck

194
198
203

Film
Festivals
Cinekid
International Film Festival Rotterdam
Nederlands Film Festival

209
216
220

Ondersteunende instelling

226

EYE
Symfonieorkesten
Metropole Orkest
NedPhO|NKO
Noord Nederlands Orkest
philharmonie zuidnederland
Rotterdams Philharmonisch Orkest

79
80
85
88
91
96

Opera
Opera Zuid

100
101

Musea

106

GeoFort
Joods Historisch Museum
Letterkundig Museum
Mauritshuis
Museum Boerhaave
Museum Catharijneconvent
Museum de Gevangenpoort
Museum Meermanno-Westreenianum
Museum Oud Amelisweerd
Nationaal Glasmuseum Leerdam /
Glasblazerij

107
110
114
118
121
125
129
133
138
142

207
208

227

Letteren
Fonds Bijzondere
Journalistieke Projecten		
Schrijvers School Samenleving
Stichting Lezen

231
232
236
241

Creative industrie

245

Het Nieuwe Instituut

246

Bovensectorale
ondersteunende instellingen

252

Boekmanstichting
Digitaal Erfgoed Nederland
DutchCulture

253
259
263

Bijlage		

268

Overzicht samenstelling commissies
Colofon

269
271

Inleiding

Culturele Basisinfrastrcutuur 2017 – 2020

3

BIS / Inleiding / Aanvullend advies

Aanvullend advies

De Raad voor Cultuur heeft op 19 mei 2016 zijn advies over de Culturele Basisinfrastructuur
2017 – 2020 (BIS) gepubliceerd. De minister van OCW heeft de instellingen vervolgens de
gelegenheid gegeven te reageren op feitelijke onjuistheden in de adviezen van de raad. Deze
reacties worden besproken bij de betreffende instellingsadviezen.
Algemene opmerkingen
De advisering over subsidieaanvragen brengt met zich mee dat de raad naast positieve
adviezen ook aanvragen moet afwijzen. In een aantal gevallen heeft de raad een keuze
moeten maken tussen kwalitatief goede aanvragen omdat er maar een beperkt aantal
plekken beschikbaar is in de BIS, of omdat de subsidieregeling geen ruimte biedt. De raad is
zich bewust van de verstrekkende gevolgen van een negatief subsidieadvies.
Overigens hebben veel aanvragende instellingen ook een subsidieaanvraag ingediend bij
andere overheden en rijkscultuurfondsen. Een negatief advies van de raad wil dus niet
automatisch zeggen dat zij geen subsidie meer zullen ontvangen. Wanneer er sprake is van
knellende subsidiekaders, dan heeft de raad de minister en Tweede Kamer gewezen op de
onwenselijk of ondoelmatige neveneffecten daarvan.
Er hebben 61 instellingen gebruikgemaakt van de mogelijkheid te reageren op het advies van
de raad. De reacties verschillen van aard. Het gaat vaak niet, of niet alleen, om feitelijke
onjuistheden maar ook om een nadere toelichting op de eigen aanvraag, om aanvullende of
nieuwe informatie. Ook geven sommige instellingen inhoudelijk commentaar op het oordeel
van de raad, op het beleid van de minister of op het cultuurbestel in algemene zin. In drie
gevallen richtte de reactie van de instelling zich op de het algemene cultuurbeleid van de
minister; in die gevallen beantwoordt het ministerie van OCW deze brieven zelf.
De raad gaat bij de behandeling van de reacties met name in op de feitelijke onjuistheden.
Wanneer daarvan sprake is, gaat de raad na of en in hoeverre die leiden tot een herziening
van het advies. Desgevraagd en waar nodig geeft de raad een toelichting op de argumenten
die tot zijn oordeel hebben geleid. Van aanvullende of nieuwe informatie neemt de raad
kennis, maar die kan niet worden gebruikt om tot een herziening van het advies te komen.
Gebruik ervan zou leiden tot ongelijke behandeling van de aanvragers.
Toelichting
Sommige vragen van instellingen komen in meer dan één reactie terug of snijden algemene
kwesties aan:
Waarom heeft de raad zich eigenlijk aan de subsidieregeling gehouden?
De raad maakt een strikt onderscheid tussen beleidsadviezen en instellingsadviezen. Bij
beleidsadviezen wil de raad richting geven aan het cultuurbeleid. De raad prikkelt dan waar
het kan, moedigt aan of wijst op nieuwe perspectieven. Bij dit soort adviezen zoekt hij de
grenzen van het cultuurdebat op en geeft hij ook aan wat de sector financieel nodig heeft.
Een voorbeeld daarvan is de ‘Agenda Cultuur,’ het advies waarin de raad een aantal
uitgangspunten voor het cultuurbestel uiteen heeft gezet en waaraan hij ook een
investeringsagenda heeft verbonden.

4

Bij instellingsadviezen wordt de raad gevraagd te oordelen over de subsidieaanvraag en het
functioneren van een instelling. In die gevallen houdt de raad zich aan de regeling die de
minister heeft opgesteld en de Tweede Kamer heeft goedgekeurd. Voor een transparante,
eerlijke beoordeling is het van belang dat die de kaders vooraf helder zijn en dat de raad
deze ook consequent toepast. Als hij dat niet zou doen, dan kunnen oordelen onrechtmatig
blijken te zijn.
Dat neemt niet weg dat de raad de kaders soms ziet knellen. Hij geeft dat onder meer aan in
de Inleiding – onder ‘Werkwijze en verantwoording’. Ook doet de raad, onder meer op basis
van de beoordelingen, een aantal observaties die naar zijn idee zouden moeten leiden tot
aanpassingen van het bestel op de langere termijn. Wat de raad betreft maakt het verbeteren
van de geografische spreiding van voorzieningen daarvan zeker onderdeel uit. Voorstellen
voor stappen die moeten leiden tot deze bestelwijzigingen zijn ook te vinden in de inleiding –
onder ‘Toekomst culturele basisinfrastructuur’.
Wijkt de minister af van het oordeel van de raad?
De minister heeft laten weten dat zij van plan is de adviezen van de raad te volgen. Dit
voornemen kan worden omgezet in een besluit, nadat zij de aanvullende adviezen – naar
aanleiding van de reacties van de instellingen op feitelijke onjuistheden – heeft ontvangen.
De minister maakt één uitzondering op haar voornemen. Zij volgt niet de interpretatie van de
raad ten aanzien van de standplaats van het EKWC, en kan om die reden het positieve
advies van de raad niet overnemen. De raad betreurt dat. Los van de juridische interpretatie,
vindt de raad dat het EKWC hierdoor onredelijk getroffen wordt. De instelling is op grond van
artistieke en financiële overwegingen verhuisd naar een locatie die slechts acht kilometer
buiten een kernpunt ligt. Met een deel van haar activiteiten richt de instelling zich
onverminderd op het nabijgelegen kernpunt. En met deze locatie draagt de instelling ook bij
aan de geografische spreiding van voorzieningen op het gebied van postacademisch
onderwijs in de beeldende kunsten. De raad adviseert de minister dan ook een oplossing te
zoeken voor deze situatie.
Waarop heeft de raad het financiële kader bij de musea gebaseerd?
Meerdere musea hebben vragen gesteld over het financieel kader. Zo blijkt het door de raad
genoemde ‘aangevraagde subsidiebedrag’ in verschillende gevallen niet overeen te komen
met het bedrag dat zij zelf hebben ingevuld op het aanvraagformulier. In andere gevallen blijkt
het geadviseerde bedrag van 90 of 100 procent van het huidige subsidiebedrag niet te
corresponderen met de berekeningen van het museum zelf. De raad betreurt dat er
onduidelijkheid is ontstaan over de financiële advisering.
Door de recent in werking getreden Erfgoedwet is het huidige subsidiebedrag in twee delen
gesplitst. Over het berekende bedrag dat onder de Erfgoedwet valt, bestaat nog discussie
tussen het ministerie van OCW en de musea. Dit heeft invloed gehad op de
subsidieaanvragen voor de BIS (zie hiervoor ook de ‘Inleiding Musea’). Gezien de discussie
en onduidelijkheden, heeft de raad ervoor gekozen uit te gaan van de bedragen die het
ministerie van OCW aan hem heeft doorgegeven. Hij moet de musea over deze kwestie dan
ook verwijzen naar het departement.

5

Adviezen

Culturele Basisinfrastrcutuur 2017 – 2020

6

Podiumkunsten

7

Podiumkunsten
Theater

8

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Theater / Theater Rotterdam

Theater Rotterdam
€

Stichting Theater Rotterdam (hierna: Theater Rotterdam) is ontstaan uit een fusie van het Ro
Theater, de Rotterdamse Schouwburg en Productiehuis Rotterdam. Theater Rotterdam
produceert en programmeert grootstedelijk geïnspireerd, internationaal theater en ontwikkelt
autonoom functionerend talent. De aanvraag voor ‘algemeen theater’ in de
basisinfrastructuur heeft alleen betrekking op de taken die de instelling uitvoert op het gebied
van het produceren van theatervoorstellingen, met name voor grotezaalproducties en
locatieprojecten voor de stad, voor het land en internationaal. Theater Rotterdam profileert
zich als een stadstheater dat bestaat uit een ensemble van theatermakers en groepen. Het
combineert naar eigen zeggen ‘een sterke stedelijke werking met een internationale
voortrekkersrol en artistieke avant-gardementaliteit’.

1.600.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

2.670.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.8 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Theater Rotterdam een subsidiebedrag toe te
kennen van € 1.600.000, op voorwaarde dat de instelling een aangepast
activiteitenplan met een nieuwe – sluitende – begroting indient.
De raad verwacht hierin een uitwerking van de volgende aandachtspunten:
– Positionering van de makers en van hun bijdrage aan het nieuwe profiel van de
instelling.
– Oriëntatie van de instelling op de stad en de (cultureel) diverse inwoners.
– Marketingstrategie en educatiebeleid in het licht van het nieuwe profiel.
Omdat de raad adviseert Theater Rotterdam te subsidiëren als middelgroot gezelschap, hoort
bij het nieuwe plan ook een begroting die is aangepast op een rijkssubsidie van 1.600.000
euro. Daartoe behoort ook een goede strategie in geval van tegenvallende inkomsten.
De raad is van mening dat Theater Rotterdam, een fusie van het Ro Theater, de Rotterdamse
Schouwburg en Productiehuis Rotterdam, een inspirerend nieuw profiel heeft, maar dat dat
nog onvoldoende in de plannen is uitgewerkt. Het plan bestaat in de kern vooralsnog uit niet
veel meer dan een constellatie van interessante makers. Theater Rotterdam maakt niet
duidelijk wat de verschillende makers gaan produceren, hoe zij zich ten opzichte van elkaar
gaan positioneren en hoe zij zullen bijdragen aan het profiel van de instelling.
De raad mist ook een solide plan waarmee Theater Rotterdam inhoud geeft aan zijn ambitie
als stadstheater en waarbij het ook specifieker de culturele diversiteit van de inwoners van de
stad betrekt. Ook het beleid en de plannen op het gebied van educatie schieten tekort.
Daarnaast vindt de raad de ambities op het gebied van publieksbereik wankel, gelet op het
artistieke profiel van de meeste makers en de weinig uitgewerkte marketingplannen.
Er zijn drie instellingen in de grote gemeenten die een aanvraag doen als groot
theatergezelschap. De raad adviseert op basis van een vergelijking tussen de artistieke
kwaliteit van de drie aanvragers om Theater Rotterdam niet te subsidiëren als groot
theatergezelschap. Voor een integrale afweging tussen de verschillende aanvragers groot
theatergezelschap, zie de ‘Inleiding Theater en jeugdtheater’.
Beoordeling
9

Kwaliteit
Het Ro Theater had de afgelopen periode een gevarieerd aanbod van een aantal vaste
regisseurs. De raad vindt dat het overtuigend opereerde als grotestadsgezelschap, wat
zichtbaar was in thematiek, de samenstelling van het tableau en de marketing. Hij constateert
wel dat de voorstellingen niet altijd geslaagd waren; interessante uitgangspunten leidden dan
niet tot een artistiek hoogwaardige productie.
Nu de fusie van het Ro Theater met de Rotterdamse Schouwburg en Productiehuis Rotterdam
heeft geleid tot Theater Rotterdam en er een nieuwe directie aantreedt, krijgt de Rotterdamse
theaterproducerende instelling een ander profiel en een geheel nieuwe artistieke invulling.
Volgens eigen zeggen wordt een sterke stedelijke werking gecombineerd met een
internationale voortrekkersrol en artistieke avant-gardementaliteit. De raad vindt een
dergelijk concept van een grootstedelijk stadstheater een inspirerend idee. Bevlogen
gedachten hierover kunnen leiden tot een nieuw type BIS-instelling waarin gezelschap,
productiehuis en schouwburg elkaar versterken.
Maar de raad is van mening dat dit profiel onvoldoende tot uitdrukking komt in de artistieke
plannen van het theaterproducerende deel van de instelling. Theater Rotterdam heeft een
aantal gevestigde en aanstormende theatermakers van nationale en internationale klasse aan
zich verbonden, maar uit de aanvraag wordt niet duidelijk wat het resultaat van hun inbreng
zal zijn. De aanvraag mist vooralsnog een focus. Zowel het avant-gardistische profiel als de
gewaarborgde kwaliteit van grotezaalproducties is allerminst zichtbaar in alle producties.
Daarbij valt het de raad op dat het (zichtbare) aandeel van een van de architecten van het
gezelschap – Johan Simons – beperkt blijft tot één coproductie per jaar.
De raad mist in de plannen ook een nadere invulling van de oriëntatie op de stad. Theater
Rotterdam profileert zich als een grootstedelijke instelling, maar de projecten die specifiek op
de stad zijn gericht, blijven intentioneel en zijn weinig overtuigend. Daarbij ontbreekt ook een
benadering van de stad en haar inwoners vanuit een cultureel divers perspectief. De keuze
van de makers weerspiegelt niet de veelkleurigheid van de stad en de raad mist ook aandacht
voor culturele diversiteit in de toekomstige producties.
Gezien het artistieke profiel is talentontwikkeling ook een belangrijke taak van Theater
Rotterdam. Deels wordt die taak ingevuld door de keuze voor een aantal jonge makers die ook
producties voor de grote zaal zullen maken; het zwaartepunt ligt echter bij het Productiehuis
Rotterdam, dat een aparte aanvraag doet als BIS-instelling.
Educatie en participatie
Het Ro Theater had de afgelopen jaren een sterke educatieve werking. Het vervult in
Rotterdam een voortrekkersrol en gaat goede samenwerkingen aan. Het gezelschap slaagt
erin het aanbod voor volwassenen aantrekkelijk te maken voor jongeren. Door middel van de
zogenaamde ’combinatiefunctie’ heeft het gezelschap de afgelopen periode een goede
samenwerking opgebouwd met een aantal Rotterdamse scholen.
Theater Rotterdam heeft het educatiebeleid nog niet afgestemd op het nieuwe profiel; de visie
daarop en de plannen blijven oppervlakkig en slecht uitgewerkt. Er wordt niet dieper
ingegaan op de toekomstige rol van cultuurcoaches, die in het verleden goed werk hebben
verricht. Daarnaast vindt de raad het onwenselijk dat het educatiebeleid voornamelijk
aanbodgericht is en zich nog niet richt op de behoefte van scholen.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De producties van het Ro Theater hebben de afgelopen jaren een sterk wisselend
publieksbereik gehad. De familievoorstelling brengt jaarlijks een grote hoeveelheid
toeschouwers op de been, terwijl het bereik van andere grotezaalproducties daarbij sterk
achterblijft.

10

Voor de komende periode blijft de familievoorstelling als publiekstrekker gehandhaafd. De
raad vindt dat verstandig, gezien het onzekere publieksbereik van de meeste andere
projecten.
De raad denkt dat de gewenste publieksstijging van gemiddeld ongeveer 63.000 bezoekers in
2013 en 2014 naar ruim 84.000 bezoekers in 2017 niet realistisch is. Hij verwacht dat veel
van de nieuwe producties voor een groot publiek in artistiek opzicht te hoogdrempelig zullen
blijken te zijn. Theater Rotterdam moet er bovendien rekening mee houden dat het zijn
publiek opnieuw moet opbouwen. Een ‘ensemble van makers’ zal bovendien minder
herkenbaar zijn voor het publiek dan een vaste spelersgroep, zoals het Ro Theater die de
afgelopen jaren had. De marketingplannen zijn dermate schetsmatig dat de raad twijfelt over
voldoende aanwas van nieuw publiek.
Ondernemerschap
De financiële positie van Theater Rotterdam is gezond en de fusie van de afzonderlijke
onderdelen kan financiële voordelen opleveren, zoals efficiëntie en risicospreiding. De raad is
van mening dat Theater Rotterdam terecht inschat dat het vanwege het nieuwe,
internationale, profiel aanspraak kan doen op private fondsen en andere subsidies. Vreemd
genoeg ontbreken in de begroting concrete bedragen onder de post private fondsen. De raad
constateert daarnaast dat de instelling geen strategie bij tegenvallende inkomsten heeft.
De organisatiestructuur van Theater Rotterdam oogt topzwaar. Naast een driekoppige
directie (van wie, naast de artistiek directeur, nog twee personen moeten worden aangezocht),
zijn er ook nog vier artistiek leiders. De raad vraagt zich af hoe effectief en (kosten)efficiënt
deze constructie is en krijgt daar op basis van de cijfermatige gegevens geen inzicht in.
De raad staat positief tegenover het streven om in de raad van toezicht rekening te houden
met de vertegenwoordiging van vrouwen, jonge mensen en mensen met een biculturele
achtergrond.

11

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Theater / Theater Rotterdam

Theater Rotterdam

Aanvullend advies
Theater Rotterdam stelt in zijn reactie dat hij, anders dan de raad in zijn advies schrijft, wel
dieper ingaat op de toekomstige rol van cultuurcoaches. De instelling citeert een passage uit
de subsidieaanvraag waarin staat dat de cultuurcoaches een duurzame relatie hebben
opgebouwd met partnerscholen. Daarnaast spreekt Theater Rotterdam tegen dat het
educatiebeleid voornamelijk aanbodgericht is. In de aanvraag staat dat de instelling jongeren
op meerdere momenten in hun schoolcarrière ontmoet; Theater Rotterdam licht toe dat de
educatieve activiteiten voortkomen uit de behoefte van scholen. De raad erkent dat hij deze
passages niet bij zijn oordeel heeft betrokken en ondersteunt de wijze waarop de instelling
haar educatieve activiteiten volgens haar toelichting vormgeeft.
Theater Rotterdam is het niet eens met het oordeel van de raad dat de gewenste
publieksstijging voor de komende jaren niet realistisch is. De instelling stelt dat de toename
van het aantal bezoekers vanaf 2014 voor het grootste deel voor rekening komt van de
familievoorstelling. Het aantal bezoekers zal daarna maar weinig toenemen, terwijl het aantal
voorstellingen wel fors hoger is. De instelling heeft de raad ervan overtuigd dat de stijging van
het aantal bezoekers hierdoor kan worden verklaard.
De reactie van Theater Rotterdam heeft geen consequenties voor het advies van de Raad voor
Cultuur. De raad kijkt uit naar het aangepaste activiteitenplan van de instelling.

12

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Theater / Theater Utrecht

Theater Utrecht
€

Stichting Theater Utrecht (hierna: Theater Utrecht) brengt grote- en middenzaalproducties in
Utrecht en in de rest van Nederland. Het gezelschap wil ‘op het snijvlak van verbeelding,
verdieping en verbinding zoeken naar theatrale antwoorden op fundamentele vragen van
mensen in een gespannen tijdgewricht’. De canon van toneelteksten en literatuur wordt
daarbij als instrument gehanteerd. De instelling profileert zich als het theatergezelschap van
Midden-Nederland. Via intensieve samenwerkingen met Utrechtse (culturele) instellingen en
podia en het eigen theater De Paardenkathedraal positioneert het gezelschap zich in de stad
Utrecht.
Subsidieadvies

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

1.600.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.8 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Theater Utrecht geen subsidie toe te kennen,
omdat het gezelschap gemiddeld over de jaren 2013, 2014 en 2015 de eigen
inkomstennorm van 23,5% niet heeft gehaald. Op grond van artikel 3.5 lid 1 komt
Theater Utrecht niet in aanmerking voor subsidie.
Theater Utrecht heeft de afgelopen jaren een enorme bevlogenheid getoond om het
gezelschap nieuw leven in te blazen. De raad oordeelt positief over de instelling; de plannen
getuigen van een degelijk uitgewerkte visie en interessante samenwerkingsverbanden in de
stad en de regio. Ook waardeert de raad de inzet van het gezelschap op het gebied van
talentontwikkeling. De educatieve plannen zijn prima uitgewerkt en de raad is benieuwd naar
het equivalent daarvan dat de instelling wil ontwikkelen in het domein van de zorg. Wel vindt
de raad de marketingstrategieën van Theater Utrecht voor zijn verwachte publieksgroei
buiten de eigen standplaats te summier om deze als realistisch te kunnen aanmerken. Het
gezelschap opereert als een kleine, slagvaardige organisatie.
Beoordeling
Kwaliteit
Theater Utrecht heeft twee jaar geleden een doorstart gemaakt met een nieuw team en een
nieuw artistiek profiel. De raad vindt het bewonderenswaardig hoe het gezelschap zichzelf
met nieuw elan weer op de kaart heeft gezet. De theaterproducties zijn over het algemeen van
goede kwaliteit. De plannen voor de komende periode geven de raad vertrouwen; de
activiteiten stralen ideologische gedrevenheid en engagement uit.
Het programma voor de komende periode is een sterke combinatie van grote toneelschrijvers,
zoals Norén, Koltès en Ibsen, minder bekende titels en nieuw werk. De aangekondigde
producties sluiten inhoudelijk goed aan bij de missie en de visie van het gezelschap. Wel
vraagt de raad zich af in hoeverre de meer filosofische stukken verdieping en verbinding met
de buurt of de regio opleveren. De voorgenomen cocreatie met Adelheid Roosen past in dit
kader wel goed, net als de cross-overs met de wetenschap, journalistiek en andere
kunstdisciplines. De Paardenkathedraal is voor deze ontmoetingen en uitwisselingen een
goede uitvalsbasis.
De afgelopen periode zijn de producties hoofdzakelijk door artistiek directeur Thibaud
Delpeut geregisseerd. Met zijn regies heeft hij een beloftevolle stap gezet, waarmee hij
duidelijk zoekt naar een eigen theatertaal met een sterk muzikaal karakter en een strakke
vormgeving. Deze zoektocht zet Delpeut de komende jaren voort. Vanaf 2017 wordt Casper
Vandeputte aan het artistieke team toegevoegd. De raad meent dat beide artistieke signaturen
13

goed op elkaar aansluiten en is benieuwd naar de verdere ontwikkeling van de regisseurs. De
raad vindt het een verstandige keuze om een vast aantal acteurs regelmatig te laten
terugkeren in de producties, zodat de herkenbaarheid van het gezelschap wordt vergroot. Wel
verwacht de raad de komende jaren aandacht voor een cultureel diversere cast.
Theater Utrecht vindt talentontwikkeling van groot belang en ziet daarin een taak voor
zichzelf weggelegd. Het theatergezelschap is er de afgelopen jaren echter nog niet aan
toegekomen om talentontwikkeling in zijn beleid in te bedden. Wel heeft Delpeut op
individuele basis makers en studenten begeleid. In de komende periode gaat
talentontwikkeling wel structureel deel uitmaken van de activiteiten van het gezelschap. De
raad is positief over de samenwerkingen met andere culturele instellingen in de stad. Theater
Utrecht ontfermt zich de komende tijd over een aantal interessante jonge makers.
Educatie en participatie
Theater Utrecht maakt voor het voortgezet onderwijs speciale theaterproducties van goede
kwaliteit die in de schoolklas worden opgevoerd. In deze voorstellingen worden actuele
thema’s op maat gesneden voor jongeren, waarmee het gezelschap een groot aantal scholieren
bereikt. De komende periode bouwt het gezelschap voort op deze formule en biedt het
scholen, in samenwerking met DOX, ook lessen, workshops en nagesprekken aan. De raad is
positief over het grote netwerk dat Theater Utrecht de afgelopen jaren heeft opgebouwd met
scholen in de stad en de regio.
De raad is benieuwd naar het nieuwe plan van Theater Utrecht om de educatieactiviteiten uit
te breiden naar de zorg, onder de noemer ‘Voorstellingen in de zorg’. Wel mist de raad de
achterliggende motivering bij dit plan.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Theater Utrecht heeft na de herstart opnieuw publiek moeten opbouwen. De eerste jaren
bleek dat niet eenvoudig te zijn; de publieksaantallen bleven met gemiddeld zo’n 15.000
bezoekers in de jaren 2013 en 2014 laag. Theater Utrecht heeft zich de afgelopen jaren
geprofileerd als stadsgezelschap en bespeelt weer een eigen theaterzaal. Onder meer via die
weg wil Theater Utrecht in de eigen standplaats een nieuw publiek aan zich binden. Dat vindt
de raad realistisch, omdat het gezelschap inmiddels een groot netwerk in Utrecht heeft
opgebouwd en deze stad over het algemeen veel theaterliefhebbers kent. Het streven van het
gezelschap om de komende periode met vrijwel hetzelfde aantal voorstellingen aanzienlijk
meer bezoekers te trekken buiten de standplaats, vindt de raad minder reëel. Naast het feit
dat het gezelschap nog weinig naamsbekendheid heeft in de rest van het land en redelijk
veeleisende voorstellingen biedt, ontbreken op dit vlak concrete marketingstrategieën. Uit de
omschrijving blijkt onvoldoende hoe Theater Utrecht de bezoekersdoelstellingen de komende
periode gaat realiseren.
De raad is enthousiast over de voorstellingsregistraties, waardoor een groot publiek de
producties na afronding van de speelperiode ook digitaal kan zien.
Ondernemerschap
Theater Utrecht heeft de afgelopen jaren in afgeslankte vorm effectief gefunctioneerd.
Inmiddels is het negatieve saldo weggewerkt en is de instelling weer financieel gezond
geworden. De raad heeft veel waardering voor de inzet van de artistiek leider en de zakelijk
leider in de afgelopen jaren.
Theater Utrecht blijft echter wel hoofdzakelijk afhankelijk van subsidies. De eigen inkomsten
van Theater Utrecht zijn, ondanks de nodige inspanningen, onder de norm gebleven.
Theater Utrecht gaat de komende jaren nieuwe interessante samenwerkingen aan in de stad
en de regio, en zet reeds opgebouwde relaties met andere (culturele) instellingen, podia en
festivals voort. De raad constateert dat het gezelschap in korte tijd een goed netwerk heeft
14

opgebouwd.
In de huidige periode werkt Theater Utrecht naar eigen zeggen bewust met een kleine kern in
vaste dienst. Het gezelschap verwacht de komende jaren een grote toename van vaste en
tijdelijke krachten, met name op de afdelingen marketing/fondsenwerving en
productie/techniek. Met het oog op het onderhouden van relaties en het vergroten van het
netwerk vindt de raad dit een verstandige uitbreiding van het team. Theater Utrecht hanteert
de Governance Code Cultuur en licht in zijn aanvraag beknopt toe hoe het gezelschap hiermee
omgaat.

15

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Theater / Theater Utrecht

Theater Utrecht

Aanvullend advies
In zijn reactie schrijft Theater Utrecht dat het advies van de raad onvolledig is, omdat hij
daarin niet ingaat op een brief van de instelling (d.d. 1 februari 2016). In die brief doet
Theater Utrecht een gemotiveerd beroep op de uitzonderingsbepaling van artikel 3.5, lid 7, in
samenhang met artikel 6.1 van de subsidieregeling. Het eventueel toepassen van de
hardheidsclausule is de bevoegdheid van de minister; zij vraagt daarover geen advies aan de
raad. De raad heeft in zijn advies wel expliciet het belang van Theater Utrecht en het
vertrouwen in de huidige artistieke en financiële koers benadrukt.
Daarnaast reageert Theater Utrecht op de constatering van de raad dat het gezelschap
hoofdzakelijk afhankelijk blijft van subsidies. In zijn reactie laat Theater Utrecht weten de
komende jaren 25,9 procent eigen inkomsten te halen. De raad waardeert dat de instelling
volgens deze prognose de eigen inkomstennorm zal halen. Vergeleken met de meeste
theatergezelschappen blijft Theater Utrecht echter wel meer afhankelijk van subsidies.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van Theater Utrecht geen aanleiding het advies te
herzien.

16

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Theater / Toneelgroep Amsterdam

Toneelgroep Amsterdam
€

Stichting Toneelgroep Amsterdam (hierna: Toneelgroep Amsterdam) is een grootstedelijk
internationaal repertoiregezelschap onder leiding van directeur Ivo van Hove. Met een groot
ensemble van acteurs speelt zij grootschalige, vernieuwende en vaak multidisciplinaire
theaterproducties. Toneelgroep Amsterdam heeft een grote internationale uitstraling; het
coproduceert met internationale partners, speelt veelvuldig over de grens en nodigt een keur
aan internationale regisseurs uit om voorstellingen te maken.
Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Toneelgroep Amsterdam een subsidiebedrag
toe te kennen van € 2.937.000, bestaande uit € 2.670.000 voor de functie van groot
theater en € 267.000 als opslag voor internationale statuur.

2.937.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

2.985.410

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd op
artikel 3.8 en artikel 3.10 lid 2
van de Subsidieregeling
culturele basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Toneelgroep Amsterdam is een theatergezelschap van excellente kwaliteit. Zij heeft
veelbelovende artistieke plannen ontwikkeld die haar positie als toonaangevend gezelschap
verder versterken. Ook ondersteunt de raad de voortzetting van het succesvolle
talentontwikkelingsprogramma. Hij is van mening dat Toneelgroep Amsterdam in het
reisbeleid haar focus terecht verlegt naar de Amsterdamse en internationale speelbeurten, al
moet dit niet onevenredig ten koste gaan van de toegankelijkheid in Nederland. De raad gaat
ervan uit dat de financiële stabiliteit van de organisatie in de toekomst wordt gewaarborgd.
Er zijn drie instellingen in de grote gemeenten die een aanvraag doen als groot
theatergezelschap. De raad adviseert op basis van een vergelijking tussen de artistieke
kwaliteit van de drie aanvragers om Toneelgroep Amsterdam te subsidiëren als groot
theatergezelschap. Voor een integrale afweging tussen de verschillende aanvragers groot
theatergezelschap, zie de inleiding.
Toneelgroep Amsterdam neemt in de internationale theaterwereld een voorhoedepositie in.
In de toekomst zal zij haar mondiale zichtbaarheid en haar internationale partnerschappen
versterken. Om die reden komt de instelling in aanmerking voor de toeslag van tien procent
van het subsidiebedrag voor internationale excellentie.
Beoordeling
Kwaliteit
Toneelgroep Amsterdam heeft de afgelopen periode haar reputatie als internationaal
excellerend theatergezelschap bestendigd. De theaterproducties zijn over het algemeen van
hoge kwaliteit en tonen op ieder gebied groot vakmanschap. Het werk van directeur Ivo van
Hove, dat fungeert als boegbeeld van het gezelschap, heeft een grootse theatrale
zeggingskracht. Het gezelschap beschikt over geweldige acteurs, die medebepalend zijn voor
het gezicht en de aantrekkingskracht van Toneelgroep Amsterdam.
In de plannen voor de komende periode wordt de succesvolle koers van het gezelschap
voortgezet. De instelling kondigt een aantal beloftevolle producties aan, waarin samengewerkt
wordt met klinkende namen als het Koninklijk Concertgebouworkest, Collegium Vocale en
F.C. Bergman. Ook de keuze voor Simon Stone als nieuwe vaste regisseur vindt de raad
interessant. De producties van andere buitenlandse gastregisseurs zijn ook een verrijking
voor het Nederlandse theateraanbod. Deze zijn over het algemeen van hoog artistiek niveau,
hoewel meestal minder beeldbepalend voor het gezelschap.
17

Toneelgroep Amsterdam heeft de afgelopen jaren een aantal getalenteerde jongere regisseurs
aan zich verbonden die ervaring hebben opgedaan in de grote zaal en inmiddels zijn
uitgestroomd naar andere BIS-gezelschappen. Voor de komende periode wordt dit
succesvolle talentontwikkelingsprogramma samen met de Toneelschuur en Frascati terecht
voortgezet.
Toneelgroep Amsterdam kondigt daarnaast aan om het schrijven van toneelteksten voor de
grote zaal te stimuleren. De raad vindt dit een lovenswaardig initiatief, maar vindt deze
plannen vooralsnog te schetsmatig om er een goede indruk van te krijgen.
De internationale uitstraling van Toneelgroep Amsterdam is onontkoombaar. Het gezelschap
speelt inmiddels op alle continenten en gaat met theaters, festivals en gezelschappen van
wereldformaat coproducties aan. Daardoor heeft Toneelgroep Amsterdam niet alleen een
mondiale uitstraling, maar is ze ook in staat producties te maken op een schaal en met een
cast die anders moeilijk te realiseren zijn.
Ondanks het kosmopolitische profiel valt het de raad op dat het acteurstableau nauwelijks
cultureel divers is. Op het gezelschap rust in de ogen van de raad de verantwoordelijkheid om
de culturele samenstelling van de stad Amsterdam te weerspiegelen. De raad vindt de eigen
interpretatie van culturele diversiteit te beperkt. Hij verwacht van Toneelgroep Amsterdam
dat zij het ensemble de komende periode versterkt met acteurs met een niet-westerse
achtergrond en zodoende een voorbeeld neemt aan soortgelijke Angelsaksische
topgezelschappen.
Educatie en participatie
Toneelgroep Amsterdam ontwikkelt verschillende activiteiten in het kader van educatie,
namelijk een juniorproductie, de mogelijkheid te spelen in het toneelbeeld en workshops.
Deze projecten leveren onmiskenbaar een bijdrage aan het Amsterdamse educatieve aanbod,
maar ontberen een visie op educatie die aansluit bij het artistieke profiel van Toneelgroep
Amsterdam. Dit vindt de raad een gemiste kans, ook omdat educatieve activiteiten voor
volwassenen, zoals ‘Wish you were here’, de theaterproducties van Toneelgroep Amsterdam
wel vanuit een artistiek perspectief in een bredere maatschappelijke context plaatsen. Het
gezelschap zou deze activiteiten ook kunnen verbreden door bijvoorbeeld allianties aan te
gaan met Amsterdamse hogescholen en de universiteiten.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Toneelgroep Amsterdam bereikt een groot publiek van meer dan 100.000 bezoekers per jaar
en bouwt vooral in Amsterdam een nauwe band op met haar achterban. Het uitgebreide
reprisebeleid werpt zijn vruchten af en zorgt ervoor dat oude producties telkens weer nieuw
publiek trekken. De afgelopen jaren is ook het aantal internationale toeschouwers
toegenomen; niet alleen in het buitenland met meer dan 40.000 bezoekers in 2014, maar ook
in de eigen schouwburg door boventiteling toe te voegen aan voorstellingen.
De raad vindt de voorziene, beperkte groei van bezoekersaantallen realistisch. Daarnaast
verlegt Toneelgroep Amsterdam accenten in haar reisbeleid. De instelling schrijft in het
activiteitenplan dat zij gemiddeld twintig voorstellingen per jaar meer in Amsterdam gaat
spelen en meer internationale tournees gaat maken (tot een aantal van 75 speelbeurten per
jaar). Verder zal Toneelgroep Amsterdam met slechts één succesvolle repriseproductie per
jaar door het land reizen en zal zij twee nieuwe producties in zes steden spelen.
De raad ondersteunt deze keuze, gezien het profiel van het gezelschap, dat vooral de nadruk
legt op de Amsterdamse en internationale oriëntatie. Niettemin vindt de raad het belangrijk
dat het werk van Toneelgroep Amsterdam voor een breed Nederlands theaterpubliek
toegankelijk blijft. Daarom is hij van mening dat het gezelschap zich moet inspannen om het
aantal speelplekken van de reizende producties uit te breiden.

18

De raad benadrukt ook dat er een goede strategie vereist is om met minder reisbeurten toch
het aantal bezoekers buiten Amsterdam te consolideren. De marketingplannen zijn daartoe
een goede aanzet.
Ondernemerschap
Toneelgroep Amsterdam heeft op dit moment een gezonde financiële positie. De afgelopen
jaren heeft het gezelschap flink geïnvesteerd in het aantrekken van sponsors en particuliere
producenten. Dat heeft zijn vruchten afgeworpen, waardoor het zich financiële tegenslagen
kan veroorloven. Daarnaast heeft het gezelschap door middel van buitenlandse
coproducenten een groot productiebudget tot zijn beschikking.
Ook voor de komende periode verwacht Toneelgroep Amsterdam een fikse groei van private
middelen, die gezien haar ervaringen realistisch is. De instelling haalt ruim de eigen
inkomstennorm.
Toneelgroep Amsterdam becijfert in haar plan echter dat zij jaarlijks een gemiddeld tekort
van 190.000 euro opbouwt en stelt dat zij zonder verhoging van de structurele subsidies van
het Rijk en de gemeente Amsterdam haar plannen niet kan uitvoeren. De raad verwacht dat
Toneelgroep Amsterdam, als die subsidies niet worden verhoogd, haar begroting zal
aanpassen, zodat zij geen onverantwoorde financiële risico’s neemt.
Volgens de instelling heeft de raad van toezicht in 2015 de statuten getoetst aan de
Governance Code Cultuur en waar nodig aanpassingen gedaan, maar de raad mist een
verdere reflectie hierop.

19

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Theater / Toneelgroep Amsterdam

Toneelgroep Amsterdam

Aanvullend advies
Toneelgroep Amsterdam geeft in haar reactie een nadere toelichting op haar educatieaanbod,
omdat de raad in zijn advies schrijft dat de activiteiten op dat gebied een visie ontberen die
aansluit bij het artistieke profiel. De instelling schrijft dat de educatieve activiteiten juist wel
voortkomen uit de reguliere producties. Die programma’s bieden de deelnemers een
inhoudelijke en maatschappelijke verdieping, in het verlengde van de producties. De raad
waardeert dit en had deze aanvullende informatie graag bij zijn oordeel willen betrekken.
Daarnaast reageert Toneelgroep Amsterdam op het oordeel van de raad dat hij de
interpretatie van het begrip culturele diversiteit die de instelling hanteert te beperkt vindt.
Toneelgroep Amsterdam schrijft dat zij het begrip vier jaar geleden in het activiteitenplan zo
definieerde, zonder dat de raad daarop destijds reageerde. Ook constateert het gezelschap dat
de raad er tijdens het monitorgesprek geen vragen over heeft gesteld of kritische
opmerkingen over heeft gemaakt. Toneelgroep Amsterdam benadrukt dat zij de Code
Culturele Diversiteit volgt.
De raad heeft in het vorige advies en in het monitorgesprek het thema culturele diversiteit wel
aan de orde gesteld, maar de kritiek niet geëxpliciteerd. Gezien de voortschrijdende
ontwikkelingen in de samenleving, in de cultuursector en in de (toekomstige)
publieksopbouw vindt de raad dat culturele instellingen meer inspanningen moeten
verrichten op het gebied van culturele diversiteit – met de nadruk op nieuwe Nederlanders
met een niet-westerse afkomst. De raad volgt daarin ook de aanbevelingen van de Commissie
Ter Horst. Hij is van mening dat Toneelgroep Amsterdam, gezien haar standplaats en haar
vooraanstaande positie in de podiumkunstensector, op dit gebied een voorbeeldfunctie zou
moeten vervullen, met name in de samenstelling van het acteurstableau.
De reactie van Toneelgroep Amsterdam heeft geen consequenties voor het positieve advies
van de Raad voor Cultuur.

20

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Theater / Toneelgroep Maastricht

Toneelgroep Maastricht
€

Stichting Toneelgroep Maastricht (hierna: Toneelgroep Maastricht) is een gezelschap dat
voorstellingen maakt vanuit en voor de regio Limburg, met tevens speelbeurten in de rest van
Nederland. Sinds 2015 wordt het gezelschap artistiek geleid door Michel Sluysmans en Servé
Hermans, twee jonge theatermakers van Limburgse afkomst. Zij stellen zich ten doel
Toneelgroep Maastricht weer te laten wortelen in stad en regio, door met cultureelmaatschappelijke activiteiten het sociale netwerk te versterken. Vanuit het Limburgse land
richten zij hun blik op de wereld. Onder Limburg worden hierbij nadrukkelijk ook Belgischen Duits-Limburg verstaan. Om het gezelschap een eigen gezicht te geven, wordt een vast
ensemble samengesteld van negen acteurs.
Subsidieadvies

1.600.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

1.604.455

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.8 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Toneelgroep Maastricht een subsidiebedrag
toe te kennen van € 1.600.000.
Na een moeilijke start in de huidige periode wist Toneelgroep Maastricht in 2015 een
positieve draai te geven aan haar situatie door twee nieuwe, jonge artistiek leiders aan te
stellen. De raad heeft met enthousiasme kennisgenomen van het artistieke plan dat zij
ontvouwen voor de komende periode. De raad vindt het prijzenswaardig hoe het gezelschap
met zijn theaterproducties weer een band wil aangaan met het regionale publiek.
Op educatief vlak spreekt de raad zijn zorgen uit over het feit dat Toneelgroep Maastricht
haar klassenvoorstellingen gratis aanbiedt; in zijn ogen gaat daar een verkeerd signaal van
uit. De samenwerking met amateurverenigingen spreekt hem wel zeer aan. Ook het plan voor
een tweede grotezaalvoorstelling vindt hij goed, mits dat niet te grote financiële risico’s met
zich meebrengt.
Het ondernemerschapsplan van Toneelgroep Maastricht vindt de raad onvoldoende
uitgewerkt. Over het eigen werkgeverschap schrijft het gezelschap niets in zijn aanvraag. Het
marketingplan is niet uitgebreid uitgewerkt. Ook rekent Toneelgroep Maastricht op forse
extra subsidies van de provincie Limburg en de gemeente Maastricht, zonder toe te lichten of
die reeds zijn toegezegd.
Beoordeling
Kwaliteit
Toneelgroep Maastricht bevindt zich in een transitiefase. Met betrekking tot de eerste jaren
van de huidige BIS-periode merkt de raad op dat het gezelschap zijn band met de regio, die
het na de fusie tussen Het Vervolg en Els Inc. in 2009 was kwijtgeraakt, niet wist te
hervinden. De producties waren in artistiek opzicht redelijk tot goed, maar misten urgentie
voor het publiek. Grotezaalproducties werden slecht bezocht.
Het verheugt de raad daarom dat Toneelgroep Maastricht zich de afgelopen jaren heeft
bezonnen op haar positie in de regio en plannen heeft gemaakt om zich steviger te wortelen in
de stad en de omgeving van Maastricht. Met het aantreden van het nieuwe artistiek
leidersduo Sluysmans en Hermans in januari 2015 heeft het gezelschap een nieuwe koers
ingezet, waarbij een sterkere nadruk ligt op het aangaan van een band met het regionale
publiek. De raad beoordeelt het recente werk als degelijk en goed gespeeld acteurstheater, dat
duidelijk regionale thema’s op de kaart zet. Hij bemerkt bij de nieuwe leiding een aanstekelijk
21

enthousiasme voor de toekomst.
Toneelgroep Maastricht laat in haar plan aansprekend zien hoe zij de komende jaren haar
banden met de eigen omgeving wil versterken door verhalen te ensceneren die ontspruiten
aan de Limburgse cultuur. De raad vindt dat hiervoor interessante schrijvers worden
aangetrokken. De muzikale kwaliteit wordt gewaarborgd door samen te werken met ervaren
muzikanten en componisten. Door een vast, negenkoppig acteursensemble te vormen wordt
de herkenbaarheid voor het publiek vergroot. De raad verwacht dat met dit team
aansprekende producties tot stand kunnen worden gebracht, die het publiek in de regio zeker
kunnen aanspreken. De raad constateert verder dat beide artistiek leiders zelf nog weinig
ervaring hebben met het regisseren van grotezaaltoneel; hij ziet hun ontwikkeling op dit
terrein met belangstelling tegemoet.
Door te kiezen voor Limburgse thema’s die ook landelijk tot de verbeelding spreken,
waarborgt Toneelgroep Maastricht ook haar afzet in de rest van het land. Hoge verwachtingen
heeft de raad in dat opzicht van de producties over de gewezen strafpleiter Moszkowicz en
over het populaire festival Pinkpop.
De raad is kritisch over het gebrek aan initiatieven op het gebied van talentontwikkeling.
Hoewel Sluysmans en Hermans zelf nog relatief jonge makers zijn, vindt hij toch dat het
gezelschap meer verantwoordelijkheid moet nemen voor de aanwas van nieuw talent. Het
volstaat in zijn ogen niet om samen met Via Zuid een maand lang te werken met zes jonge
talenten, uitmondend in een eindpresentatie. Ook met het argument dat regelmatig wordt
samengewerkt met jonge medewerkers geeft de instelling onvoldoende blijk van een
uitgewerkte visie op talentontwikkeling. Met de Toneelacademie Maastricht naast de deur
meent de raad hier een doordachter beleid te mogen verwachten.
Educatie en participatie
De raad heeft bedenkingen over de wijze waarop Toneelgroep Maastricht haar educatiepakket
aanbiedt. Hij vindt het een goed voornemen om voor het initiatief ‘Theater in de Klas’,
waarmee het gezelschap jaarlijks vele scholen bezoekt, te gaan samenwerken met
jeugdtheatergezelschap Het Laagland. Van de keuze om deze voorstellingen gratis aan te
bieden aan scholen gaat volgens hem echter een verkeerd signaal uit.
De raad onderkent de problemen die Toneelgroep Maastricht ondervindt met scholen die
geen geld overhebben voor theater, maar meent dat dit niet moet worden ondervangen door
‘om niet’ op de scholen te spelen. Hij pleit er daarom voor dat Toneelgroep Maastricht zich
oriënteert op andere oplossingen, zoals het ontwikkelen van een ander soort product in
samenspraak met scholen of het aankaarten van deze problematiek op hogere beleidsniveaus.
De raad is enthousiast over het plan van Toneelgroep Maastricht om participatie en sociale
cohesie te bevorderen door theatercursussen te gaan verzorgen voor tien
amateurverenigingen per jaar, in nauwe samenwerking met Het Huis voor de Kunsten. Ook
de ‘Week van het Amateurtoneel’, waar de resultaten zullen worden gepresenteerd, spreekt
tot de verbeelding.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De afgelopen periode is het Toneelgroep Maastricht niet gelukt om met haar voorstellingen
een maatschappelijke inbedding te vinden in de stad. Dat was af te lezen aan de
bezoekersaantallen, die matig waren en in de periode 2012 – 2014 geen groei lieten zien.
De komende jaren voorziet Toneelgroep Maastricht dat het aantal bezoekers varieert van
ruim 41.000 bezoekers in 2017 tot bijna 24.000 bezoekers in 2020, wanneer het gezelschap
twee grotezaalproducties gaat maken. Met onder andere nieuwe stukken, Limburgse thema’s
en een jaarlijkse openlucht-Shakespeare denkt het gezelschap een aanzienlijk breder publiek
te kunnen trekken dan voorheen. Ook wordt het draagvlak vergroot door de nauwe
22

samenwerking met amateurverenigingen en toegankelijke komedies van een Limburgse
volksschrijver. De keuze voor een tweede grotezaalproductie in 2017 getuigt volgens de raad
van gezonde ambitie, mits de financiële risico’s niet te hoog zijn. Uit het plan wordt niet
duidelijk waarom Toneelgroep Maastricht de speelbeurten met een derde gaat terugbrengen.
De flinke toename van het aantal bezoekers vraagt om een sterke marketingstrategie.
De raad merkt in dat verband op dat de marketingmiddelen niet uitgebreid zijn uitgewerkt.
De wijze waarop nieuwe publieksgroepen worden benaderd, online en social media worden
gebruikt en andere communicatiestrategieën worden ingezet, verdient een nadere uitwerking.
Het is de raad nu niet duidelijk hoe Toneelgroep Maastricht haar producties en nieuwe koers
onder de aandacht van nieuw publiek denkt te gaan brengen. Het gezelschap reflecteert in
zijn aanvraag bovendien niet op manieren om ook een cultureel divers publiek aan te spreken.
Ondernemerschap
Toneelgroep Maastricht zag zich aan het begin van de vorige BIS-periode geconfronteerd met
grote financiële problemen. Deze zijn de afgelopen jaren gedeeltelijk opgelost. Nog steeds
beschikt het gezelschap echter over een beperkt eigen vermogen en een klein aandeel eigen
inkomsten, wat volgens de raad risico’s met zich meebrengt voor de ambitieuze
bedrijfsvoering. Toneelgroep Maastricht reflecteert hier zelf ook op, maar de raad is er niet
van overtuigd dat haar manier om de situatie te verbeteren, zal verbeteren.
Behalve dat het marketingplan nauwelijks is uitgewerkt, licht het gezelschap ook niet toe hoe
realistisch de verhoogde begrote bijdragen van de provincie Limburg en de stad Maastricht
zijn. Mochten deze bijdragen niet worden toegekend, dan ontstaat daardoor een groot gat in
de begroting. Dit kan de toekomstbestendigheid van Toneelgroep Maastricht in gevaar
brengen.
Om de eigen inkomsten te vergroten, blaast Toneelgroep Maastricht de vriendenstructuur en
het bedrijvengenootschap nieuw leven in. Ook wordt uitgezocht of er een beroep kan worden
gedaan op particuliere vermogensfondsen. Het is de raad niet duidelijk of de inkomsten die
hieruit worden verwacht ook daadwerkelijk kunnen worden verworven.
Over het eigen werkgeverschap schrijft Toneelgroep Maastricht niets in haar plan. Wel geeft
zij aan de Governance Code Cultuur te hanteren en licht zij beknopt toe hoe taakverdeling,
bevoegdheden, toezicht en deskundigheid zijn vastgelegd in het bestuursmodel.

23

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Theater / Toneelgroep Maastricht

Toneelgroep Maastricht

Aanvullend advies
Toneelgroep Maastricht reageert allereerst op de zorgen van de raad over het gratis aanbieden
van schoolvoorstellingen aan het onderwijs. Het gezelschap schrijft dat dit inmiddels niet
meer de praktijk is. De raad is blij dit te vernemen.
Toneelgroep Maastricht erkent de magere uitwerking op het onderdeel ondernemerschap,
maar wijt dit vooral aan de afwezigheid van een zakelijke leiding tijdens de ontwikkeling van
het beleidsplan. De raad neemt dit voor kennisgeving aan en is verheugd te lezen dat de
genoemde elementen in de aanvraag momenteel door het gezelschap verder worden
uitgewerkt en geconcretiseerd.
Daarnaast laat Toneelgroep Maastricht weten dat de kritische opmerking van de raad over de
te verwachte bijdragen van de provincie Limburg en de gemeente Maastricht een terechte,
maar lastige constatering is. Het gezelschap wijst er op dat de aanvraagprocedures van
verschillende overheden synchroon lopen, waardoor het voor een gesubsidieerde instelling
lastig is de planvorming en de bijbehorende financiering direct op elkaar aan te laten sluiten.
De raad verwijst voor zijn reactie met betrekking tot dit onderwerp naar de ‘Inleiding’.
Tot slot schrijft Toneelgroep Maastricht dat zij ondanks het ontbreken van een toelichting in
de aanvraag, wel degelijk een visie heeft op het eigen werkgeverschap. De raad is blij dit te
lezen.
De reactie van Toneelgroep Maastricht heeft geen consequenties voor het positieve advies van
de Raad voor Cultuur.

24

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Theater / Tryater

Tryater
€

Stichting Fryske Toaniel Stifting Tryater (hierna: Tryater) maakt in en vanuit Friesland
theater voor volwassenen, jeugd en jongeren – met de Friese taal als uitgangspunt. Het
gezelschap nodigt een breed publiek uit tot reflectie, ontmoeting en gesprek. Tryater wil ‘de
voorwaarden scheppen voor een vitale, duurzame ontwikkeling van het culturele klimaat in
Friesland en de noordelijke regio’. Er wordt vooral gekozen voor politiek-maatschappelijke
thema’s, waarin de Friese cultuur in relatie wordt gebracht met globale ontwikkelingen. Het
gezelschap zoekt zijn publiek, behalve in theaters, ook in dorpshuizen, sporthallen en scholen
en op bijzondere locaties.
Subsidieadvies

1.600.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

1.607.400

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.8 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Fryske Toaniel Stifting Tryater een
subsidiebedrag toe te kennen van € 1.600.000.
De raad ziet Tryater als een sterke speler in Friesland, waarbij zijn kracht vooral ligt in het
levend houden van de Friese (taal)cultuur. Tryater weet tot in de haarvaten van de provincie
door te dringen door op talloze locaties in dorpen en steden te spelen, en bereikt daarmee een
groot publiek van volwassenen, kinderen en jongeren. De raad waardeert de manier waarop
Tryater jonge talenten onder zijn hoede neemt. In dit licht is onder andere de ondersteuning
die het gezelschap verleent aan nieuwe jonge Friese collectieven (Tryater Satellyt)
veelzeggend. Al met al levert Tryater met zijn aanbod een grote bijdrage aan de ontwikkeling
en het behoud van de Friese (taal)cultuur.
De zorgelijke financiële situatie waarin Tryater ten tijde van de vorige adviesronde verkeerde,
heeft het achter zich gelaten. De beoogde publieksaantallen zijn gehaald, waardoor Tryater nu
een financieel gezonde instelling is.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad oordeelt positief over de manier waarop Tryater in de afgelopen periode zijn rol in de
stad en regio heeft ingevuld. Hij is van mening dat de kracht van Tryater niet zozeer ligt in de
artistieke ontwikkeling van het theater, als wel in de wijze waarop het gezelschap door middel
van theater de Friese (taal)cultuur levend weet te houden. Daaraan geeft het gezelschap vorm
door voornamelijk nieuwe verhalen te vertellen die aansluiten bij de Friese identiteit en
actualiteit.
Tryater geeft in zijn plan blijk van een uitgekristalliseerde visie op de manier waarop het aan
deze regionale functie gestalte wil geven. Het gezelschap ziet het beeld van Friesland als
gesloten monocultuur als achterhaald en wil de Friese identiteit in een breder cultureel
verband plaatsen. Het Fries wordt naar voren gebracht als onderdeel van een meertalige
realiteit en het gezelschap kiest vooral voor politiek-maatschappelijke thema’s, waarin het de
vertaalslag maakt van globale vraagstukken naar de eigen belevingswereld. In de ogen van de
raad is Tryater goed tot in de haarvaten van de Friese cultuur doorgedrongen, met zijn vele
speelbeurten buiten het theater, zoals in buurthuizen en andere maatschappelijke locaties.
Dat Tryater met een regie van artistiek leider Ira Judkovskaja de opening van LeeuwardenFryslân Culturele Hoofdstad van Europa 2018 zal verzorgen, onderstreept nog eens dat het
gezelschap een culturele spilfunctie vervult in de eigen provincie.
25

De raad is positief over de keuze van Tryater om acteursbezettingen samen te stellen uit
bekende Tryater-acteurs en jonge Friese spelers uit de eigen interne opleiding, aangevuld met
jonge acteurs van nationale theateropleidingen en bekende Nederlandse acteurs. Hiermee
levert Tryater een goede bijdrage aan de talentontwikkeling in het Friese taalgebied. Ook de
gekozen gastregisseurs hebben in de huidige periode gezorgd voor een nieuwe artistieke
impuls.
De raad merkt wel op dat de kwaliteit van de producties van Tryater op het gebied van spel,
regie en scenografie weinig innovatief is. In een provincie met een relatief klein cultureel
aanbod vindt minder artistieke kruisbestuiving plaats dan in de rest van Nederland. Daarbij
lijkt er bij het gezelschap meer oog te zijn voor de inbedding in de Friese cultuur dan voor de
artistieke waarde van het gepresenteerde werk.
De raad erkent dat Tryater voor de lastige taak staat zijn artistieke niveau naar een hoger peil
te brengen, zonder zijn brede (niet altijd met theater vertrouwde) publiek van zich te
vervreemden. Toch vindt hij dat het gezelschap de komende periode de mogelijkheden moet
onderzoeken om de producties in artistiek opzicht te verbeteren.
Wat dit betreft ziet de raad een positieve impuls in het talentontwikkelingstraject dat Tryater
jonge regisseurs aanbiedt. Tryater Satellyt, waarmee het gezelschap jonge Friese collectieven
en makers gebruik laat maken van zijn faciliteiten en voorziet van zakelijk en artistiek advies,
vindt de raad een sterk initiatief. Het bestaan van deze collectieven toont de positieve invloed
aan die Tryater heeft uitgeoefend op het theaterklimaat in Friesland.
De jeugdvoorstellingen die Tryater maakt onder de noemer Tryater Jong, hadden in de
huidige periode vooral een fysiek karakter. Het verbaast de raad dat de Friese taal hierbij niet
meer op de voorgrond stond. Uit de plannen voor de komende jaren kan de raad niet
opmaken in hoeverre in de meeste 4+- en 8+-voorstellingen gebruik wordt gemaakt van tekst,
hoewel een van de 4+-voorstellingen over meertaligheid zal gaan. De raad hoopt dat het
gezelschap ook de jongste Friezen zal meenemen in zijn enthousiasme voor de Friese taal.
Educatie en participatie
Met betrekking tot het aanbod voor de jeugd blijft de doelstelling van het gezelschap om ieder
Fries kind in het primair onderwijs ten minste één keer een voorstelling van Tryater Jong te
laten zien. De raad waardeert dit streven.
Met zijn educatieve aanbod laat Tryater zien hoe educatie kan functioneren als integraal
onderdeel van de theaterpraktijk. Het educatiepakket bedient zowel kinderen, jongeren als
volwassenen. In de programma’s voor de jeugd ligt de nadruk op taalvaardigheid (primair
onderwijs) en de ontwikkeling van persoonlijk sociaal bewustzijn (voortgezet onderwijs).
Voor volwassenen zijn er bij voorstellingen participatieprogramma’s rond hun persoonlijke
sociale context. Participatie is ook een terugkerend element in Tryaters voorstellingen, vooral
bij de community-gebaseerde projecten.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Hoewel de raad met betrekking tot de huidige periode heeft geoordeeld dat de voorziene
stijging van bezoekersaantallen erg rooskleurig was, zijn de beoogde aantallen ruimschoots
gehaald. Prijzenswaardig is het fijnmazige speelveld dat het gezelschap al lange tijd in stand
houdt en de manier waarop het zijn achterban weet te mobiliseren in buurthuizen en andere
gemeenschapsgebouwen, evenals in theaterzalen.
Met enkele producties speelt Tryater in op het gegeven dat de bevolkingssamenstelling ook in
Friesland, zij het in minder sterke mate dan elders in het land, verandert. De raad vindt dat
positief.
Tryater legt voor de komende periode een redelijk marketingplan neer om zijn voorstellingen
26

en activiteiten onder de aandacht te brengen. De raad vindt dat het gezelschap goed uitwerkt
hoe diverse publieksgroepen worden bereikt en hoe het zijn prijsstrategie daarop afstemt.
Het valt de raad verder op dat Tryater de komende periode meer (school)voorstellingen gaat
spelen, maar daarbij een sterke afname van bijna 14.000 toeschouwers verwacht. Het
gezelschap schrijft dat het de nadruk meer wil leggen op het vergroten van de
maatschappelijke impact en de inhoudelijke ontwikkeling van producties dan op
publieksaantallen. Er worden daarom minder grootschalige locatieproducties gemaakt. De
raad ondersteunt deze keuze. In 2018 worden er, met het oog op de grote openingsproductie
van Leeuwarden-Fryslân 2018, wel meer bezoekers verwacht.
Ondernemerschap
Naar aanleiding van de vorige aanvraag heeft de raad geconstateerd dat de financiële situatie
zorgelijk was en extra aandacht nodig had. In de periode 2013 – 2016 heeft Tryater op dit vlak
een positieve kentering laten zien. Het gezelschap heeft zijn financiële positie op peil gebracht
en heeft ruim aan de eigen inkomstennorm voldaan, vooral door de verkoop van
voorstellingen. Het gezelschap heeft de afgelopen periode een ander bestuursmodel
ontwikkeld, met de Governance Code Cultuur als uitgangspunt. Als werkgever heeft Tryater in
de periode 2013 – 2016 het aantal vaste medewerkers teruggebracht, om meer te gaan werken
met zzp’ers. Allen worden betaald volgens de cao Theater. Er zijn meer werknemers
aangetrokken om de overheadstaken beter uit te voeren. Dit alles getuigt van een actief
ondernemerschap.
Een zwak punt is dat het verdienmodel in vrij grote mate leunt op subsidies van OCW. Van de
provincie Friesland en de gemeente Leeuwarden verwacht Tryater kleine structurele
subsidies. Ook het aantrekken van bedrijven en sponsors blijft in de Friese regio lastig, wat
voor Tryater reden is om zich de komende periode meer toe te leggen op het maken van
vrienden en bedrijfsvriendschappen. Ook hiermee zijn echter relatief kleine bijdragen
gemoeid.
Voor het overige voorziet de raad weinig risico’s voor de komende periode. Bij tegenvallende
inkomsten kan Tryater geplande programmaonderdelen relatief eenvoudig laten vallen,
waardoor de continuïteit van de organisatie niet in gevaar komt.

27

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Theater / Tryater

Tryater

Aanvullend advies
In zijn reactie is Tryater verbaasd over de opmerking van de raad dat taal niet meer op de
voorgrond staat bij de jeugdvoorstellingen. De raad benadrukt dat deze opmerking betrekking
heeft op de huidige periode, maar erkent dat hij in zijn formulering te stellig is geweest.
De indruk van de raad komt voort uit het feit dat hij uit het plan niet goed kon opmaken in
hoeverre de jeugdvoorstellingen voor de komende periode gericht zijn op de Friese taal;
uitgezonderd de voorstelling ‘Lȃn fan Taal’ die zich expliciet richt op de Friese taal en
meertaligheid in Friesland. Over het plan voor deze voorstelling is de raad dan ook verheugd.
Daarnaast erkent de raad dat hij in zijn advies met betrekking tot de voorstelling ‘Lȃn fan
Taal’ een onjuiste verwijzing heeft gemaakt naar de doelgroep: dit moet 8+ zijn.
Tryater laat weten dat zij de komende periode, anders dan de raad beweert, wel degelijk twee
grote producties gaat maken, net als in eerdere subsidieperiodes. De raad stelt vast dat hij op
dit punt een foutief getal heeft vermeld.
De reactie van Tryater heeft geen consequenties voor het positieve advies van de Raad voor
Cultuur.

28

Podiumkunsten
Jeugdtheater

29

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Jeugdtheater / Holland Opera

Holland Opera
€

Stichting Holland Opera Xpress (hierna: Holland Opera) brengt nieuwe opera’s voor kinderen
vanaf zes jaar in haar standplaats Amersfoort, in de rest van Nederland en in het buitenland.
Het gezelschap heeft als missie tot de ziel van zijn jonge en brede publiek door te dringen met
opera die ontroert en betovert, die toegankelijk en actueel is en maatschappelijk relevante
onderwerpen centraal stelt. Holland Opera onderscheidt zich naar eigen zeggen binnen het
jeugdmuziektheater door nieuwe, doorgecomponeerde opera’s uit te voeren met klassiek
geschoolde zangers, waarin ook hedendaagse stijlen en disciplines terugkeren. Het gezelschap
profileert zich door verdere ontwikkelingen op het gebied van jeugdopera aan te jagen en zet
zich ook actief in voor talentontwikkeling.
Subsidieadvies

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

500.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.9 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Holland Opera Xpress geen subsidie toe te
kennen.
Holland Opera zet de ingeslagen artistieke koers de komende jaren voort. De raad vindt de
aangekondigde plannen interessant, maar plaatst vraagtekens bij de beoogde doelgroepen.
Uit de aanvraag wordt niet duidelijk of alle producties zich in de eerste plaats richten op
jeugd.
De raad vindt de educatieve activiteiten van Holland Opera goed. Ook weet het gezelschap bij
zowel de reguliere producties als de educatieve programma’s voldoende publiek te bereiken.
De verwachte groei van bezoekersaantallen vindt de raad onvoldoende onderbouwd. Holland
Opera is door zijn eigen theater, vrijwilligers en diverse samenwerkingen goed geworteld in
de regio. Het gezelschap is financieel gezond.
Er zijn acht instellingen in de regio’s Oost, Midden en Zuid die een aanvraag doen als
jeugdtheatergezelschap. Op basis van een vergelijking tussen de aanvragers adviseert de raad
Holland Opera niet te honoreren als jeugdtheatergezelschap. Voor een toelichting op de
onderlinge afweging, zie de inleiding.
Beoordeling
Kwaliteit
Holland Opera is een gezelschap dat opera wil overbrengen op de jeugd. Met zijn producties
laat het naar eigen zeggen een ander geluid horen in het jeugdtheaterlandschap. De afgelopen
jaren heeft Holland Opera over het algemeen kwalitatief redelijk tot goede producties
gemaakt, waarin oude verhalen verbonden worden met hedendaagse thema’s en
muziekstijlen. Wel vindt de raad Holland Opera weinig vernieuwend, omdat het gezelschap al
geruime tijd met hetzelfde format werkt.
De artistieke koers van Holland Opera wordt de komende jaren voorgezet. De keuze voor
succesvolle verhalen uit de jeugdliteratuur, klassieke mythen en klassiek repertoire, alsmede
de cross-overs met andere stijlen, vindt de raad aantrekkelijk. Ook de artistiek medewerkers
die het gezelschap voor de totstandkoming van het libretto en compositie aan zich bindt, zijn
interessant. De raad is daarnaast positief over de verschillende samenwerkingen, in het
bijzonder die met de twee dansgezelschappen DOX en De Stilte, waarmee wordt beoogd meer
samenhang tussen beweging en zang te creëren.
30

Holland Opera biedt in het kader van talentontwikkeling in samenwerking met Opera Zuid
jonge zangers de mogelijkheid ervaring op te doen en begeleidt de komende jaren vier
interessante jonge regisseurs en choreografen.
De raad vindt het opmerkelijk dat Holland Opera zich in zijn beschrijving van de activiteiten
meer richt op de ontwikkeling van zangers, makers en het operagenre dan op het
jeugdaanbod zelf. De raad mist vanuit de missie en visie van het gezelschap een coherent
verhaal rondom de jeugd; niet alle activiteiten lijken zich te richten op die doelgroep. In de
aangekondigde plannen wordt in ieder geval niet consequent de leeftijd van de beoogde
doelgroep aangegeven. Ook neemt de grootschalige opera op locatie een stevige plek in
binnen het programma en de begroting, terwijl deze vorm niet expliciet voor de jeugd is
bedoeld.
Educatie en participatie
Holland Opera wil jong publiek door middel van educatie warm maken voor opera. Het
gezelschap biedt naast besloten schoolvoorstellingen verschillende programma’s voor scholen
aan en is een aantal nieuwe educatieprojecten gestart. De raad vindt het educatieve aanbod
van Holland Opera goed; het wordt op een professionele manier aan de reguliere producties
verbonden. Holland Opera slaagt erin voldoende schoolbezoeken te realiseren.
Het educatietraject Muziek Xpress is een goede manier om scholieren te enthousiasmeren
voor muziek. Zeker in combinatie met zijn sponsorbedrijf heeft Holland Opera de afgelopen
jaren een interessant, vakoverschrijdend project neergezet waarin bewust een bredere context
werd opgezocht. Ook andere initiatieven, zoals Tafelmuziek, moedigt de raad aan. Wel vindt
hij het een gemiste kans dat de educatieve activiteiten hoofdzakelijk op muziek gericht zijn,
terwijl opera juist een breed scala aan kunstvormen omvat.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Holland Opera trok met gemiddeld bijna 18.000 toeschouwers in 2013 en 2014 voldoende
publiek. De meeste bezoekers worden bereikt via school- en familievoorstellingen. Het
gezelschap ambieert het aantal speelbeurten en bezoekersaantallen te vergroten door in het
kader van Muziek Xpress meer voorstellingen in het eigen theater te realiseren en meer
schoolvoorstellingen in het land te spelen. Holland Opera heeft specifieke
marketingstrategieën ontwikkeld, maar de raad vindt de stijging van het aantal bezoekers
niettemin onvoldoende onderbouwd.
Vanuit zijn eigen theater De Veerensmederij in Amersfoort maakt Holland Opera deel uit van
een creatieve broedplaats. Het is naar eigen zeggen in de loop der jaren een inspirerende
ontmoetingsplaats geworden voor professionals en amateurs, buurt- en stadgenoten, jong en
oud. De grote groep vrijwilligers wordt als ambassadeurs effectief ingezet om publiek te
werven. Door diverse samenwerkingen met scholen, amateurgroepen en jeugdorkesten is het
gezelschap goed geworteld in Amersfoort.
Holland Opera waarborgt culturele diversiteit in zijn beleid, wat blijkt uit de acteurscast, de
thematiek van de voorstellingen en de speciale samenwerking met drie gemengde scholen in
de komende jaren.
De raad waardeert de samenwerking met andere jeugdgezelschappen onder de noemer Klasse
Theater, omdat dat leidt tot een goede uitwisseling binnen het landelijke aanbod en tot een
groter landelijk publieksbereik.
Ondernemerschap
Holland Opera is een financieel gezonde instelling en haalt ruim de eigen inkomstennorm.
Het gezelschap weet zijn voorstellingen door de aantrekkelijke titels goed te verkopen, heeft
een reprisemodel waarbij succesvolle kerstvoorstellingen op tournee gaan en gaat
interessante samenwerkingsverbanden aan met bedrijven en (culturele) instellingen. Holland
31

Opera positioneert zich actief in het stedelijke netwerk.
Holland Opera heeft een grote toename van het aantal tijdelijke fte’s en een kleine toename
van het aantal vaste fte’s begroot. De organisatie leunt momenteel sterk op zzp’ers en
tijdelijke krachten. Het is een goede ontwikkeling dat Holland Opera de zangers en musici
vanaf 2017 waarschijnlijk in vaste dienst neemt, en dat zij, evenals freelancers, conform de
cao Theater worden betaald.
De raad mist in het plan een toelichting op de naleving van de Governance Code Cultuur.
Holland Opera gaat niet in op de wijze waarop bevoegdheden, taakverdeling, toezicht en
deskundigheid van het bestuur zijn geregeld.

32

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Jeugdtheater / Holland Opera

Holland Opera

Aanvullend advies
Holland Opera schrijft in zijn reactie dat hij de opmerking van de raad over de kwaliteit van
de producties niet kan rijmen met de lovende waardering van de pers. De raad benadrukt dat
hij de artistieke kwaliteit niet beoordeelt op basis van recensies, maar op basis van de
indrukken van de commissieleden en in dit specifieke geval ook op basis van de monitoring
van het Fonds Podiumkunsten.
Daarnaast vraagt Holland Opera zich af wat de raad bedoelt met de uitspraak dat ‘Holland
Opera weinig vernieuwend is, omdat het gezelschap al geruime tijd met hetzelfde format
werkt’. De raad constateert op basis van het plan dat Holland Opera zijn format (de
verbinding van oude verhalen met hedendaagse thema’s en muziekstijlen) de komende jaren
op minder ambitieuze wijze verder ontwikkelt. Niettemin benadrukt de raad in de
daaropvolgende alinea van het advies dat hij alsnog positief is over de ingeslagen artistieke
koers.
Ook betreurt Holland Opera het dat de raad niet zijn waardering uitspreekt voor de wijze
waarop het gezelschap zich staande heeft gehouden in de periode van 2012 – 2014, ondanks
een benarde financiële positie. De raad heeft wel degelijk waardering voor de wijze waarop
Holland Opera zijn financiële tegenvallers heeft opgevangen, maar hij vindt het niet altijd
nodig deze in al zijn adviezen expliciet te benoemen.
Holland Opera wijst op de kritiek van de raad dat de verwachte publieksgroei onvoldoende is
onderbouwd. Naar eigen zeggen vindt het gezelschap de stijging van 2.000 bezoekers reëel en
goed beargumenteerd in het plan. Bij nader inzien beaamt de raad dit.
Tot slot schrijft Holland Opera dat een toelichting op het toezicht en de deskundigheid met
betrekking tot de Governance Code Cultuur te vinden is in de jaarverslagen. De raad verwijst
naar het aanvraagformulier waarin staat dat aanvragers ook in de beschrijving van het
ondernemerschap aandacht moeten geven aan de wijze waarop de instelling de Governance
Code Cultuur naleeft.
De reactie van Holland Opera heeft geen consequenties voor het advies van de Raad voor
Cultuur.

33

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Jeugdtheater / Theater Sonnevanck

Theater Sonnevanck
€

Stichting theater Sonnevanck (hierna: Sonnevanck) is een landelijk jeugdtheatergezelschap
dat zijn basis heeft in Enschede. Het maakt muziektheaterproducties voor kinderen en
jongeren in de leeftijd van vier tot achttien jaar. Het gezelschap positioneert zich in de
oostelijke regio met voorstellingen in speellokalen van basisscholen en op schoolpleinen in
een theatertrailer, samen met Toneelgroep Oostpool. Het vertoont in theaters in het hele land
voorstellingen voor de kleine zaal en de middenzaal. Binnen de jeugdtheatersector
onderscheidt Sonnevanck zich naar eigen zeggen met narratief, geëngageerd muziektheater.
Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting theater Sonnevanck een subsidiebedrag toe
te kennen van € 585.000.

585.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

585.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.9 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De artistieke kwaliteit van Sonnevanck is de afgelopen jaren volgens de raad flink
toegenomen. De instelling maakt hoogwaardige muziektheaterproducties voor de jeugd, met
originele en gedurfde titels en muziek. Voor de komende jaren heeft de instelling met een
groep goede regisseurs inspirerende plannen gemaakt die vertrouwen wekken voor de
toekomst. Ook de samenwerking met Toneelgroep Oostpool leidt volgens de raad tot
producties van hoge kwaliteit met uitdagende thema’s. Deze coproducties dragen sterk bij aan
het artistieke en maatschappelijke profiel van de instelling. Sonnevanck levert met een brede
waaier aan activiteiten een goede bijdrage aan de cultuureducatie in de regio Oost. De
verwachte lichte stijging van het aantal bezoekers in de komende jaren acht de raad met het
oog op de producties en educatieve activiteiten realistisch.
Er zijn acht instellingen in de regio’s Oost, Midden en Zuid die een aanvraag doen als
jeugdtheatergezelschap. Op basis van een vergelijking van de aanvragers adviseert de raad
Sonnevanck te subsidiëren als jeugdtheatergezelschap. Voor een integrale afweging tussen de
verschillende aanvragers jeugdtheater, zie de ‘Inleiding Theater en jeugdtheater’.
Beoordeling
Kwaliteit
De artistieke kwaliteit van Sonnevanck heeft de afgelopen jaren een stijgende lijn laten zien.
De raad is van mening dat de instelling op originele wijze intelligente
muziektheaterproducties maakt, waarbij het muzikale en het theatrale aandeel met elkaar in
evenwicht zijn en elkaar versterken. De producties zijn toegankelijk voor een groot publiek
zonder dat er concessies worden gedaan aan de kwaliteit; de keuzes voor titels en muziek zijn
origineel en gedurfd. Sonnevanck heeft zich ten opzichte van de periode 2009-2012 sterk
gerevitaliseerd. De instelling heeft naast artistiek directeur Flora Verbrugge een aantal
getalenteerde (jonge en mid-career-)regisseurs aangetrokken, die de afgelopen jaren
geslaagde theaterproducties hebben gemaakt.
Sonnevanck heeft een inspirerend en samenhangend plan geschreven. De raad heeft er
vertrouwen in dat er ook de komende jaren aanstekelijk en relevant muziektheater wordt
gemaakt. De genoemde titels spreken tot de verbeelding. De raad juicht het ook toe dat de
instelling alvast rekening houdt met het vertrek van de huidige artistiek directeur in 2020 en
stappen zet voor haar opvolging.
Met de jongerenproducties die de instelling samen met Toneelgroep Oostpool maakt in een
34

tot theater omgebouwde trailer, heeft Sonnevanck zijn aanbod en doelgroepen verbreed. In
deze voorstellingen worden op een artistiek hoogwaardige wijze aansprekende thema’s voor
jongeren aangesneden. Voor de komende periode hebben Sonnevanck en Oostpool een aantal
veelbelovende gastregisseurs uitgenodigd die de mogelijkheden van het relatief nieuwe genre
‘trailertheater’ verder kunnen verbreden.
In het kader van talentontwikkeling waardeert de raad het concours voor
muziektheaterconcepten 2Scoremusictheatre, dat Sonnevanck organiseert in samenwerking
met de Nederlandse Reisopera, het Kameroperahuis en het ArtEZ Conservatorium. Daarnaast
heeft Sonnevanck met Karlijn Kistemaker een talentvolle, pas afgestudeerde regisseur
aangetrokken die zich binnen het gezelschap kan ontwikkelen.
Educatie en participatie
Sonnevanck werkt op het gebied van educatie op een goede manier samen met zogenaamde
adoptiescholen. Het gezelschap heeft een band opgebouwd met de leerkrachten op deze
scholen en heeft zich de afgelopen tijd sterk ingezet op het gebied van
deskundigheidsbevordering. De manieren waarop Sonnevanck kinderen laat participeren in
zijn voorstellingen vindt de raad slim en aanstekelijk.
De raad vindt het positief dat Sonnevanck voor een vraaggerichte benadering kiest en de
komende jaren binnen zijn educatieve pakketten meer aandacht wil besteden aan de
ontwikkeling van sociaal-emotionele vaardigheden. Het werk van Sonnevanck biedt daar veel
aanknopingspunten voor. De raad juicht het ook toe dat Sonnevanck educatieve activiteiten
wil ontwikkelen voor het speciaal onderwijs.
De samenwerking tussen Sonnevanck, de Nederlandse Reisopera en Orkest van het Oosten,
waarin ook oog is voor een doorlopende leerlijn, kan de educatieve werking in de regio Oost
versterken. Ook vindt de raad het positief dat de instelling haar educatieve activiteiten
permanent evalueert.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Sonnevanck heeft de afgelopen jaren, mede door zijn coproducties met Toneelgroep Oostpool,
het aantal bezoekers van vrije en schoolvoorstellingen aanzienlijk uitgebreid. Voor de
komende periode streeft de instelling naar een lichte toename van het aantal bezoekers naar
ruim 30.000 in 2020, die met name haar beslag moet krijgen in de standplaats. Daarvoor
heeft Sonnevanck een goede samenwerkingspartner gevonden in het Wilminktheater in
Enschede, waarmee het een gezamenlijk marketingplan gaat ontwikkelen. De instelling zet
zich ervoor in om meer kennis over het publiek te verwerven.
Gezien de grote vraag van de scholen in de regio Oost is het goed dat Sonnevanck daar zijn
positie probeert te versterken. Het gezelschap streeft ernaar het bereik van zijn
schoolgebonden activiteiten te vergroten. Het bereik van leerlingen in het voortgezet
onderwijs blijft echter gelijk.
Ondernemerschap
De raad constateert dat de financiële positie van de instelling niet zo solide is. Met name het
eigen vermogen en de liquide middelen zijn beperkt. De instelling heeft de afgelopen jaren
ruim de eigen inkomstennorm gehaald en de komende jaren zullen er naar verwachting geen
grote financiële risico’s worden genomen. Niettemin vindt de raad dat mogelijkheden om
financiële tegenvallers op te vangen aandacht behoeven. Sonnevanck verwacht voor de
komende jaren privaat geld te verwerven voor de activiteiten in het speciaal onderwijs. Op die
manier kan de financieringsmix van het gezelschap verder worden verbreed.
De instelling toont zich een goed werkgever, waarbij veel aandacht uitgaat naar de
professionele en persoonlijke ontwikkeling van de medewerkers.

35

De raad is van mening dat het bestuursmodel goed wordt beschreven, waarbij in de raad van
toezicht diversiteit in kennis en vaardigheden aanwezig is. In de aanvraag wordt gereflecteerd
op de wijze waarop de raad van toezicht de Governance Code Cultuur toepast.

36

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Jeugdtheater / Theater Sonnevanck

Theater Sonnevanck

Aanvullend advies
Sonnevanck schrijft dat, in tegenstelling tot wat de raad beweert, de huidige artistiek
directeur niet in 2020, maar pas in 2022 zal vertrekken. Zo staat het ook in de
subsidieaanvraag van de instelling vermeld. De raad erkent dat hij een foutief jaartal heeft
genoemd.
De reactie van Sonnevanck heeft geen consequenties voor het positieve advies van de Raad
voor Cultuur.

37

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Jeugdtheater / Het Toneelschap Beumer & Drost

Het Toneelschap Beumer & Drost
€

Stichting Het Toneelschap B & D (hierna: Beumer & Drost) maakt familievoorstellingen voor
iedereen vanaf acht jaar. Sinds 2012 heeft het Deventer als standplaats. De voorstellingen
komen op de speelvloer ‘ex nihilo’ tot stand, uit liefde voor het spel. Ze worden gekenmerkt
door een poëtische beeldtaal en grote geestigheid. Door de aanstelling van een jonge, tweede
artistiek leider wil Beumer & Drost het gezelschap in deze transformerende samenleving
vruchtbaar en origineel houden, met thema’s die uit de huidige maatschappij gegrepen zijn.
Het gezelschap wil zich de komende periode sterker in Oost-Nederland verankeren, terwijl
het daarnaast als reisgezelschap in Nederland en Vlaanderen actief blijft.
Subsidieadvies

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

485.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.9 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Het Toneelschap B & D geen subsidie toe te
kennen.
De raad oordeelt positief over het artistieke vakmanschap van Beumer & Drost, net als over
de keuze voor een jonge, tweede artistiek leider. Verder wordt er een bescheiden aantal
interessante banden aangeknoopt met artistieke partners. De raad meent dat het gezelschap
zich aan het ontwikkelen is als waardevolle regionale partner in Oost-Nederland.
De raad verwacht echter dat de activiteiten van Beumer & Drost op het gebied van productie,
samenwerking, talentontwikkeling en educatie een minder grote regionale en landelijke
werking zullen hebben dan die van de andere aanvragers in de regio Oost. Ook vindt hij de
samenwerkingsplannen onvoldoende uitgewerkt.
Over de bedrijfsvoering van Beumer & Drost oordeelt de raad positief, maar de verwachte
forse batenstijging is volgens de raad te optimistisch begroot. Hetzelfde kan worden gezegd
over de beoogde verdubbeling van het aantal bezoekers, die niet wordt toegelicht.
Er zijn acht instellingen in de regio’s Oost, Midden en Zuid die een aanvraag doen als
jeugdtheatergezelschap. Op basis van een vergelijking tussen de aanvragers adviseert de raad
Beumer & Drost niet te subsidiëren als jeugdtheatergezelschap. Voor een integrale afweging
tussen de verschillende aanvragers jeugdtheater, zie de ‘Inleiding Theater en jeugdtheater’.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad oordeelt positief over het vakmanschap waarmee Beumer & Drost uit het niets
voorstellingen ontwikkelt die jong en oud aanspreken. De filmische theaterproducties die
sinds 2004 deel uitmaken van het aanbod, vindt de raad onderscheidend. Ook is hij
enthousiast over de keuze om de jonge maker Maurits van den Berg aan te stellen als tweede
artistiek leider naast Peter Drost, die het gezelschap sinds de pensionering van Loek Beumer
in 2012 zelfstandig leidde. Met de keuze voor Van den Berg kan het gezelschap op artistiek
vlak een nieuwe weg inslaan, terwijl de herkenbare signatuur behouden blijft.
Toch meent de raad dat de regionale en landelijke werking van de activiteiten van Beumer &
Drost te beperkt is voor een plek in de BIS. Weliswaar gaat het gezelschap de komende
periode een paar artistiek interessante samenwerkingen aan met Het Gevolg van Stefan
Perceval uit Turnhout (België) en met BonteHond, maar voor het overige is de landelijke
inbedding bescheiden.
38

In het kader van het 1250-jarig bestaan van Deventer staat er een aansprekende productie op
stapel, ondersteund door VVV Deventer en in samenwerking met diverse opleidingen en
dans-, zang- en sportverenigingen. Ook wordt samengewerkt met het Orkest van het Oosten.
De regionale plannen blijven echter beperkt tot een klein aantal producties en partners. De
activiteiten die Beumer & Drost onder de noemer TheaterExtra organiseert op landgoederen,
in huiskamers en in fabriekshallen vindt de raad interessant. Hij ziet dit als waardevolle
initiatieven om mensen in contact te brengen met theater.
De raad constateert verder dat de plannen met betrekking tot samenwerking weinig
onderbouwd zijn. Beumer & Drost schrijft te willen samenwerken met diverse organisaties in
de regio Oost en met zorginstellingen en het Deventer bedrijfsleven, maar concretiseert deze
plannen niet. Ook het voornemen de komende periode te spelen in diverse steden in het
Duitse taalgebied wordt niet nader uitgewerkt. De raad kan zich hierover daarom moeilijk een
oordeel vormen.
De raad stelt vast dat Beumer & Drost op het gebied van talentontwikkeling weinig
activiteiten ontplooit. Het gezelschap beperkt zich ertoe per productie toepasselijk
lesmateriaal te ontwikkelen met de studenten van de Hogeschool voor de Kunsten ArtEZ en
trekt pas afgestudeerde acteurs en ontwerpers aan voor zijn nieuwe initiatieven.
Educatie en participatie
Educatieve activiteiten en het spelen van schoolvoorstellingen zijn voor Beumer & Drost
relatief nieuw. Het gezelschap beschikt inmiddels over een aansprekend programma onder de
noemer ‘plug & play’. Leerlingen krijgen eerst een film te zien die op speelse wijze ingaat op
de inhoud van een voorstelling, en aansluitend kan de docent kiezen uit diverse educatieve
middelen, zoals een nagesprek of een les met digitaal materiaal.
Met de Hogeschool voor de Kunsten ArtEZ en de Muzehof, Centrum voor de Kunsten in
Zutphen, richt Beumer & Drost een educatiepool in, de ‘Beumer & Drost Theater Leerfabriek’,
waar makers, educatiedeskundigen en studenten nieuwe vormen van educatie kunnen
ontwikkelen. Hoewel de raad dit in beginsel een boeiend concept vindt, verdient het in zijn
ogen nadere uitwerking. Beumer & Drost speelt in vergelijking met andere
jeugdtheatergezelschappen slechts weinig schoolvoorstellingen; ook op dit vlak ziet de raad
mogelijkheden tot verbetering.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De afgelopen jaren trok Beumer & Drost een groot aantal bezoekers. Een klein deel daarvan
waren scholieren. Verder bezoeken veel kinderen met ouders de voorstelling en is er een hoog
aandeel volwassen publiek.
In de komende periode streeft Beumer & Drost naar een grote toename van het aantal
bezoekers (van gemiddeld ruim 22.000 in 2013 en 2014 tot gemiddeld ruim 40.000 in 2020),
bij een iets hoger aantal voorstellingen. Het gezelschap licht in de aanvraag niet toe hoe het
deze verdubbeling tot stand denkt te brengen. Het gezelschap schrijft zijn publiek te
benaderen via samenwerking met regionale partners, via traditionele en online
marketingmiddelen en via diverse extra activiteiten bij voorstellingen. Dit lijken de raad
echter geen middelen waarvan zonder meer een verdubbeling van het publiek kan worden
verwacht.
De raad betreurt het dat Beumer & Drost nog vrijwel geen initiatieven heeft ondernomen om
ook een cultureel divers publiek te bedienen. In dit licht staat hij wel positief tegenover de
productie die tot stand wordt gebracht in samenwerking met vechtsportscholen; hieraan
zullen mensen met verschillende culturele achtergronden meewerken en de productie wordt
doelbewust uitgezet in stedelijke buitenwijken.
Ondernemerschap
39

De raad constateert dat de financiële situatie van Beumer & Drost goed is. De financiën zijn
op orde, de eigen inkomsten zijn hoog (ruim 56 procent in de afgelopen periode). Er is een
eigen vermogen dat als financiële buffer kan dienen en waarmee zorgvuldig wordt omgegaan.
Dit alles geeft blijk van een financieel gezonde organisatie.
De raad heeft echter twijfels over de begrote batenstijging voor de komende periode. Beumer
& Drost voorziet in een ruime verdubbeling van de totale baten. Het gezelschap gaat uit van
een toename van de subsidie van OCW en rekent daarnaast op structurele subsidies van
provincie en gemeente, die het in de huidige periode niet ontvangt. Ook de begrote
publieksinkomsten laten een forse stijging zien. De raad kan op basis van de aangeleverde
gegevens niet vaststellen of deze toename realistisch is. Hij ziet de stijging niet onderbouwd
door de artistieke plannen, noch licht Beumer & Drost een dergelijk grote toename in de
aanvraag toe. Aangezien er ook een flinke toename van de kosten wordt voorzien, meent de
raad dat Beumer & Drost zijn financiële zekerheid hiermee mogelijk in gevaar brengt.
De raad oordeelt positief over het werkgeverschap van Beumer & Drost. De organisatie is
klein en flexibel, en tijdelijke werknemers en zzp’ers worden volgens cao-afspraken beloond.
Ook worden zij nauw bij artistieke en logistieke keuzes betrokken.
Hoewel de organisatie klein is, besteedt Beumer & Drost veel aandacht aan de omgang met de
Governance Code Cultuur. Het gekozen bestuursmodel en de verdeling van taken worden
uitvoerig toegelicht en deskundigheid in het bestuur is gewaarborgd.

40

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Jeugdtheater / Het Toneelschap Beumer & Drost

Het Toneelschap Beumer & Drost

Aanvullend advies
Beumer & Drost schrijft in zijn reactie het merkwaardig te vinden dat de raad vraagtekens zet
bij de aangegeven forse batenstijging en de geraamde verdubbeling van het aantal bezoekers
in 2020. De instelling voert aan dat met drie grotezaalproducties meer toeschouwers worden
bereikt dan met het huidige aanbod. De raad heeft dit niet kunnen opmaken uit het plan,
maar heeft met belangstelling de toelichting gelezen en hoopt dat het Beumer & Drost lukt de
hoge ambities te behalen.
Beumer & Drost maakt bezwaar tegen het oordeel van de raad dat de instelling te weinig
activiteiten zou ontplooien op het gebied van talentontwikkeling en benadrukt dat ze jonge
makers in de arm neemt en laat doorstromen (zo werd Maurits van den Berg aangesteld als
tweede artistiek leider). De raad erkent dat dit een waardevolle manier kan zijn om
beginnende makers binnen het gezelschap te laten rijpen. Hij heeft zijn indruk gebaseerd op
de summiere informatie over talentontwikkeling in het activiteitenplan.
Beumer & Drost is het oneens met de opmerking van de raad dat het gezelschap een
bescheiden aantal samenwerkingsverbanden aangaat en noemt nogmaals de instellingen
waarmee wordt samengewerkt. De raad merkt op dat de aard van veel van deze
samenwerkingen in de aanvraag te beperkt wordt toegelicht om er een goed beeld van te
krijgen. Hij benadrukt dat hij voor dit oordeel voornamelijk heeft gekeken naar de
samenwerkingen van Beumer & Drost in relatie tot de nationale en regionale
samenwerkingspartners van andere theatergezelschappen in de BIS.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van Beumer & Drost geen aanleiding het advies te
herzien.

41

Podiumkunsten
Productiehuizen

42

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Productiehuizen / Akoesticum

Akoesticum
€

Stichting Akoesticum (hierna: Akoesticum) is een nationale trainingslocatie in Ede voor het
beoefenen van podiumkunsten in combinatie met bij- en nascholing. Daarnaast biedt de
stichting ruimte en ondersteuning aan professionele gezelschappen en
amateurgezelschappen. De instelling profileert zich als knooppunt van talentontwikkeling en
als productiehuis voor de podiumkunsten door haar faciliteiten ter beschikking te stellen. De
instelling maakt deel uit van een breed netwerk van regionale, landelijke en buitenlandse
(culturele) organisaties en gezelschappen.
Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Akoesticum geen subsidie toe te kennen.

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

450.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.11 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De raad vindt de plannen van Akoesticum met betrekking tot de functie als productiehuis
onvoldoende overtuigend. Hij constateert dat Akoesticum eerder een faciliterende dan een
producerende instelling is; de instelling ondersteunt een groot aantal artistieke projecten,
maar mist zelf een overkoepelend artistiek profiel vanwaaruit zij nieuwe producties creëert en
talentontwikkelingstrajecten formuleert.
Akoesticum heeft goed zicht op zijn doelgroepen. De meeste daarvan zijn deelnemers aan de
gefaciliteerde projecten. De raad mist een duidelijke visie op het bereiken van regulier
publiek.
Akoesticum is financieel gezond en toont zich volgens de raad een goed ondernemer. De raad
vindt de verwachte publieksinkomsten realistisch.
Beoordeling
Kwaliteit
Sinds de oprichting in 2014 biedt Akoesticum facilitaire ondersteuning; in het gebouw zijn
repetitie- en congresruimtes aanwezig, er zijn overnachtingsmogelijkheden en er zijn coaches
en mentoren beschikbaar. Doordat er voldoende vraag vanuit (culturele) organisaties en
gezelschappen naar de faciliteiten van Akoesticum is, vinden er gedurende het jaar veel
verschillende activiteiten plaats. Het gebouw wordt hoofdzakelijk gebruikt voor
repetitieweekenden, bijscholing, trainingen, optredens en bijeenkomsten. De raad heeft geen
zicht op de artistieke kwaliteit van de afzonderlijke activiteiten, omdat die afhangt van
individuele kunstbeoefenaars. De komende periode bouwt Akoesticum voort op zijn huidige
werkwijze. Akoesticum wil als knooppunt van talentontwikkeling uitgroeien tot een
expertisecentrum met een structureel scholingsaanbod voor podiumkunstbeoefenaars en
‘uitzonderlijk’ talent.
De raad waardeert de bevlogenheid, het onderscheidende profiel en het grote netwerk van
Akoesticum. Op basis van het ingediende plan constateert de raad echter dat Akoesticum in
de eerste plaats een faciliterende en geen producerende instelling is, waardoor het niet in
aanmerking kan komen voor een plek als productiehuis in de basisinfrastructuur. De
instelling heeft naar eigen zeggen als kerntaak de faciliterende ondersteuning van productie,
presentatie en talentontwikkelingstrajecten. Ook ontbreekt in het plan een overkoepelende
visie op de wijze waarop het productiehuis en de daarbij horende activiteiten, zoals
talentontwikkelingstrajecten en begeleiding, vorm moeten krijgen. Ondersteuning vanuit een
eigen artistieke visie ontbreekt.
43

Daarnaast vindt de raad het verschil tussen de plannen met en zonder extra financiering uit
de basisinfrastructuur minimaal. De bestaande activiteiten kunnen in de toekomst ook zonder
rijksoverheidsgeld worden voortgezet en de urgentie van de nieuw te ontwikkelen activiteiten,
waarbij Akoesticum hoogstwaarschijnlijk alleen als facilitator of als coproducent betrokken is,
wordt niet beschreven.
Educatie en participatie
Akoesticum heeft een groot netwerk van coaches en mentoren die vraaggericht masterclasses,
workshops en scholing geven. Deze educatieve activiteiten, die tot de kerntaak van de
instelling behoren, worden door de instelling goed georganiseerd en gefaciliteerd. Akoesticum
heeft de afgelopen jaren zijn contacten met diverse opleidingen succesvol vergroot.
Aanvullend op deze educatieve activiteiten organiseert Akoesticum, zoals uit de begroting
blijkt, een klein aantal schoolgebonden activiteiten. De instelling gaat hier in haar plan verder
niet op in.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Akoesticum heeft de afgelopen twee jaar gemiddeld 8.250 bezoekers bereikt. De primaire
doelgroep van Akoesticum zijn de deelnemers aan de activiteiten in het gebouw:
gezelschappen, organisaties en individuen met een trainings- en opleidingsbehoefte op het
gebied van muziek, dans en theater. De raad vindt dat Akoesticum als trainingslocatie goed
zicht heeft op de verschillende doelgroepen die de ruimtes huren. Van een productiehuis mag
echter worden verwacht dat er duidelijk aandacht is voor het werven en binden van regulier
publiek. Ook betreurt de raad de beperkte opvatting van Akoesticum over het aantrekken van
cultureel divers publiek.
Ondernemerschap
Akoesticum is een financieel stabiele organisatie. De afgelopen jaren kwamen bijna alle
inkomsten van bijdragen uit private middelen. In 2017 en 2020 verwacht Akoesticum een
groot deel van zijn inkomsten uit publieksinkomsten te halen. De raad heeft hier vertrouwen
in. Uit de begroting kan de raad niet opmaken welke middelen precies worden besteed aan
het producerende gedeelte van Akoesticum.
De raad waardeert de ondernemende en ambitieuze houding van Akoesticum. In korte tijd
heeft de instelling een mooi en succesvol initiatief op de kaart weten te zetten. Onder meer
door zijn goede samenwerkingsverbanden met diverse organisaties, verenigingen en
opleidingen in binnen- en buitenland vinden er veel activiteiten plaats in Akoesticum. De
raad waardeert de gehanteerde prijsstrategie, waarbinnen onderscheid wordt gemaakt tussen
zijn primaire doelgroep en doelgroepen die niet voor culturele activiteiten komen.
De raad mist een goed beschreven personeelsbeleid; de raad kan niet vaststellen welk
inhoudelijk beleid wordt gehanteerd voor vaste en flexibele krachten en voor vrijwilligers.
De Governance Code Cultuur wordt toegepast, al wordt in de aanvraag niet toegelicht op
welke manier de instelling daarmee omgaat.

44

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Productiehuizen / Akoesticum

Akoesticum

Aanvullend advies
Akoesticum schrijft in zijn reactie 16.500 bezoekers in één jaar te hebben bereikt, en niet
gemiddeld 8.250 bezoekers over twee jaar. De raad erkent dat hij op dit punt een fout heeft
gemaakt.
Ten tweede is Akoesticum van mening dat de raad zichzelf tegenspreekt wanneer hij schrijft
‘een visie te missen op het bereiken van regulier publiek’ en tegelijkertijd constateert dat
Akoesticum een groot netwerk heeft en goed zicht heeft op de verschillende doelgroepen.
De raad meent echter dat hier geen sprake is van een contradictie. Hij vindt dat Akoesticum
goed zicht heeft op zijn primaire doelgroep, namelijk de organisaties, gezelschappen en
individuele podiumkunstenaars die aan de gefaciliteerde projecten deelnemen. Daarentegen
constateert de raad dat in de aanvraag weinig aandacht wordt besteed aan het werven en
binden van regulier publiek: publiek dat als toeschouwer de resultaten bezoekt van projecten
die het productiehuis faciliteert.
De reactie van Akoesticum heeft geen consequenties voor het advies van de Raad voor
Cultuur.

45

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Productiehuizen / De Diamantfabriek

De Diamantfabriek
€

Stichting De Diamantfabriek (hierna: De Diamantfabriek) is een productiekern die zich op
stedelijk en landelijk niveau richt op de ontwikkeling van excellentie binnen muziektheater,
opera en nieuwe gecomponeerde hedendaagse muziek met jonge en ervaren toptalenten. De
producties die tot stand komen, zijn volgens de instelling het resultaat van een gelijkwaardige
samenwerking tussen regisseurs en componisten. De instelling beschrijft dat dit een
langdurig werkproces is, waarbij vorm en inhoud gezamenlijk tot stand komen. De instelling
is gehuisvest in het Ostade A’dam, heeft het Muziekgebouw aan ’t IJ als presentatiepodium en
betrekt in 2018 het nieuwe theater Podium Zuid. Zij neemt naar eigen zeggen een essentiële
positie in binnen de keten van muziektheater.
Subsidieadvies

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

150.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.0 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting De Diamantfabriek geen subsidie toe te
kennen.
De raad is van mening dat De Diamantfabriek een te kleine en kwetsbare organisatie is om als
productiehuis in de basisinfrastructuur te functioneren. De instelling geeft op te bescheiden
wijze invulling aan scouting, artistieke coaching en productionele begeleiding van
componisten en regisseurs. De raad vindt de focus op muziektheater ook te smal voor een
productiehuis in de basisinfrastructuur. De instelling heeft de afgelopen jaren een aantal
kleine, opmerkelijke producties gerealiseerd. Als solide ontwikkelaar van talent kan zij echter
(nog) niet goed functioneren en de positie in het muziektheaterveld is nog groeiende.
Daarnaast vindt de raad dat het bereik als ontwikkelplek voor talent te klein is, en dat het
aantal speelbeurten en het aantal bezoekers te laag zijn. De Diamantfabriek initieert op
bescheiden schaal educatieve activiteiten, die nog niet zijn uitgewerkt. De financiële positie
van de instelling is wankel en de organisatie is te beperkt in omvang.
Beoordeling
Kwaliteit
De Diamantfabriek is in 2009 opgericht en ontvangt sinds 2013 subsidie van de gemeente
Amsterdam. De afgelopen jaren heeft de instelling een bescheiden maar opmerkelijke
bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van nieuwe muziektheaterproducties. De
Diamantfabriek heeft originele samenwerkingsprojecten tussen makers geïnitieerd, waaruit
ondanks de minimale budgetten een paar opmerkelijke voorstellingen zijn ontstaan. Het
trackrecord van de instelling is niettemin nog erg klein. De raad acht het werkterrein van De
Diamantfabriek, die zich specifiek bezighoudt met muziektheater, ook te beperkt voor een
plek als productiehuis in de basisinfrastructuur.
De plannen van De Diamantfabriek zijn ambitieus; de instelling wil het aantal makers en
producties uitbreiden en zoekt in andere disciplines inspiratiebronnen voor haar producties.
In de ogen van de raad is De Diamantfabriek op basis van die plannen meer een kleine
productiekern die met weinig middelen kleinschalig muziektheater produceert, dan een
speler van landelijke betekenis op het gebied van talentontwikkeling.
De raad vindt dat De Diamantfabriek voor een productiehuis in de basisinfrastructuur op te
bescheiden schaal invulling geeft aan scouting, artistieke coaching en productionele
begeleiding van makers. De omvang van de begeleidende staf is minimaal en de pool van
experts zou om deze functies te bekleden groter moeten zijn, evenals de artistieke diversiteit.
46

Het is onduidelijk op welke gronden makers en componisten worden gekozen en op basis
waarvan de samenwerking tussen hen tot stand komt.
Educatie en participatie
De Diamantfabriek heeft in de ogen van de raad bescheiden plannen op het gebied van
educatie en participatie. De producties worden begeleid door educatieve projecten, en
leerlingen van de aanpalende middelbare school kunnen onder de titel ‘Young Diamonds’
zelfgemaakte producties uitvoeren. Deze plannen worden onvoldoende uitgewerkt. Het aantal
leerlingen dat wordt bereikt is zeer beperkt.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De producties van De Diamantfabriek hebben aansprekende onderwerpen, die ook prikkelend
zijn voor een publiek dat niet specifiek geïnteresseerd is in muziektheater. De instelling is
bezig zich goed te wortelen in de directe omgeving en de rest van de stad. Zij heeft daarnaast
een aantal landelijke samenwerkingspartners en zet zich in voor een verdere ontwikkeling van
het nationale en internationale netwerk.
Niettemin was het publieksbereik de afgelopen jaren zeer bescheiden. Ook na de beoogde
groei voor de komende jaren blijft het aantal bezoekers sterk achter bij dat van andere
aanvragers. De Diamantfabriek verwacht een groter publieksbereik wanneer ze is gehuisvest
in het nieuwe Podium Zuid, maar de raad vindt die toename, gelet op de geleverde cijfers,
toch betrekkelijk laag.
Ondernemerschap
De financiële positie van De Diamantfabriek is erg kwetsbaar, waarbij de instelling bij
tegenvallers zowel op de korte als op de lange termijn in problemen komt. De instelling
verwacht een flinke toename van de baten, maar deze verwachting is in de ogen van de raad te
optimistisch. Dit heeft zowel betrekking op een verhoging van de subsidie van de gemeente
Amsterdam als op de stijging van de publieksinkomsten. De raad mist in het plan een
strategie bij tegenvallende inkomsten.
De Diamantfabriek is nu nog een zeer kleine organisatie, met slechts 0,6 fte in dienst. Gezien
de huidige formatie vindt de raad het een goed idee dat de instelling ernaar streeft de
organisatie te versterken.
De raad is van mening dat de instelling inzicht heeft in de verschillende doelgroepen, maar
het is onduidelijk welke marketingactiviteiten tot welke resultaten zullen leiden.
De Diamantfabriek heeft bewust gekozen voor haar besturingsmodel en vermeldt een
duidelijke verdeling van taken en bevoegdheden. Dit vindt de raad te prijzen.

47

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Productiehuizen / De Diamantfabriek

De Diamantfabriek

Aanvullend advies
De Diamantfabriek schrijft in haar reactie dat de drie productiehuizen die de raad een positief
advies heeft gegeven niet ‘een brede waaier aan disciplines’ vertegenwoordigen. Volgens de
instelling ligt de focus eenzijdig op theater en blijven de genres muziektheater, opera,
moderne muziek en dans volledig buiten beschouwing. De raad erkent dat niet alle
podiumkunstendisciplines dezelfde aandacht krijgen, en heeft dat ook geschreven in de
inleiding bij de adviezen over de productiehuizen. Maar de drie productiehuizen met een
positief advies hebben een sterke multidisciplinaire focus en mede dankzij de allianties die zij
met andere instellingen aangaan ondersteunen zij ook talentontwikkelingstrajecten voor
onder andere muziektheater, opera, moderne muziek en dans.
De Diamantfabriek is verbaasd dat de raad het productiehuis voor muziektheater te
specialistisch vindt en dat tegelijkertijd interdisciplinariteit in de beoordeling een
aandachtspunt is. De instelling betoogt vervolgens dat muziektheater bij uitstek een
interdisciplinair genre is. De raad is het met die laatste bewering eens, maar is wel van
mening dat muziektheater als uitgangspunt voor een productiehuis in de basisinfrastructuur
een smalle basis biedt voor talenten uit verschillende disciplines. Gezien de beperkte ruimte
die in de basisinfrastructuur beschikbaar is gesteld, heeft de raad gekozen voor
productiehuizen die een grotere variëteit aan disciplines en interdisciplinaire mogelijkheden
ondersteunt.
De instelling schrijft dat de raad in een kennismakingsgesprek heeft gezegd dat De
Diamantfabriek aan de criteria voldoet en een aanvraag kan indienen, mits deze bescheiden
zou zijn. De raad weerspreekt deze bewering. Hij betreurt het dat De Diamantfabriek uit het
gesprek deze te positieve conclusie heeft getrokken. De raad erkent dat de instelling aan alle
criteria voldoet, maar gezien de grote hoeveelheid aanvragen zijn alleen de instellingen
positief beoordeeld die in de hoogste mate aan de criteria voldeden.
De Diamantfabriek is teleurgesteld dat de raad niet heeft geadviseerd het gehele budget toe te
kennen aan de aanvragende productiehuizen, maar heeft besloten om 100.000 euro ter
beschikking te stellen aan het Fonds Podiumkunsten. De raad begrijpt de teleurstelling maar
voelde zich genoodzaakt tot deze keuze in het belang van een goede geografische spreiding.
Met dit bedrag kan het Fonds Podiumkunsten talentontwikkeling buiten de Randstad een
extra impuls geven.
De Diamantfabriek nuanceert het beeld dat de instelling een kleine en wat fragiele instelling
zou zijn, door te wijzen op stijgende eigen inkomstenpercentages en een stijgende
bezettingsgraad. Daarnaast licht de instelling toe op welke wijze talenten worden gescout en
gecoacht. Ook legt De Diamantfabriek uit dat het voor haar moeilijk is om aanvullende
subsidies te verwerven, terwijl juist de dure disciplines muziektheater en opera een
structurele financiële basis verlangen. De raad juicht toe dat de instelling groeiambities heeft
en heeft met belangstelling kennisgenomen van de aanvullende informatie.
Ten slotte noemt de Diamantfabriek een feitelijke onjuistheid. De instelling is niet gevestigd
in Ostade A’dam maar werkt daarmee samen. De raad erkent dat hij dat verkeerd heeft
vermeld.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van De Diamantfabriek geen aanleiding het advies te
48

herzien.

49

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Productiehuizen / Grand Futura

Grand Futura
€

Stichting Grand Futura (hierna: Grand Futura) is een productiehuis in Groningen dat zich
positioneert als vrijplaats voor makers op het gebied van (muziek)theater en dans, waarbij de
artistieke autonomie van de maker centraal staat. Het is gehuisvest in het Grand Theatre in
Groningen, waar voorheen ook een gelijknamig productiehuis was gevestigd. Onder
begeleiding van een team van ervaren makers kunnen zowel nieuwe als mid-career-makers
een kleinschalige productie ontwikkelen in een starttraject en een zelfstandige productie
produceren in een meerjarig vervolgtraject. De organisatie gaat zich de komende jaren
ontwikkelen vanuit samenwerkingen met structurele partners en het netwerk van
podiumkunstorganisaties Station Noord in Noord-Nederland. Grand Futura wil het Grand
Theatre herprofileren als een referentiepunt in het noorden, in overig Nederland en
Vlaanderen en binnen een bredere internationale context.

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

533.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.11 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Grand Futura geen subsidie toe te kennen.
De raad waardeert het initiatief van Grand Futura om in de noordelijke regio de voorziening
voor talentontwikkeling op een vertrouwde plek nieuw leven in te blazen. De instelling bouwt
aan een relevant netwerk van samenwerkingspartners. Ook staat de raad positief tegenover
het voornemen om talentontwikkeling te koppelen aan loopbaanontwikkeling.
Volgens de raad schiet het plan van Grand Futura echter op diverse punten tekort en komt het
daarom niet in aanmerking voor een plek in de basisinfrastructuur. De aanvraag biedt de raad
nog te weinig vertrouwen om deze instelling als productiehuis in de basisinfrastructuur op te
nemen. De raad mist een duidelijke inhoudelijke visie op het talentontwikkelingsprogramma.
In het plan ontbreekt een uitwerking van de begeleiding bij de talentontwikkelingstrajecten;
daarbij worden de selectiecriteria voor de gekozen makers niet genoemd. Het programma
‘Experimenteerregio We The North 2017 – 2020’ en de samenwerking met Station Noord 2.0
worden onvoldoende geconcretiseerd.
Er ontbreekt een duidelijk programma op het gebied van educatie en participatie. Bezien
vanuit de opstartfase acht de raad de oplopende bezoekersaantallen en publieksinkomsten
realistisch, al ontbreken er concrete publieksstrategieën. De raad heeft vertrouwen in de
tweekoppige directie, gezien hun ervaring en netwerk. Hij ziet potentie in de functie van het
productiehuis binnen de stad en regio en zal de instelling de komende jaren met
belangstelling volgen.
Beoordeling
Kwaliteit
De Stichting Grand Theatre Groningen, gevestigd in het gelijknamige theater, kreeg tot 2013
rijkssubsidie als productiehuis. Na een faillissement in 2015 heeft de stichting met een nieuwe
tweekoppige directie het productiehuis en het theater onder een nieuwe naam voortgezet.
Grand Futura continueert de artistieke koers van zijn voorganger en omarmt naar eigen
zeggen de oorspronkelijke vrijplaats, waar ruimte en ideeën van makers prioriteit krijgen
boven het beleid van de instelling.
De raad waardeert het dat er een nieuw initiatief is ontstaan om in het noorden van het land
talent te begeleiden en te faciliteren. Daarbij oordeelt de raad positief over de meerjarige
50

relaties die het huis wil aangaan met makers en artistieke partners en andere partners in de
regio. De raad ondersteunt het voornemen om talentontwikkeling te koppelen aan
loopbaanontwikkeling, waarbij jong talent wordt gecoacht door een ‘mentorpool’ van
adviseurs om zich zowel op artistiek als op zakelijk gebied voor te bereiden op een loopbaan
in de podiumkunsten. Daarnaast heeft de raad vertrouwen in directeuren Mark Yeoman en
Niek vom Bruch, die door hun ervaring en netwerk een solide basis kunnen leggen op
artistiek en zakelijk gebied.
Het plan dat Grand Futura presenteert, schiet volgens de raad echter op diverse punten tekort
en komt het daarom niet in aanmerking voor een plek in de basisinfrastructuur. De raad mist
een uitgewerkt begeleidingsplan voor de verschillende talentontwikkelingstrajecten. De
instelling maakt niet duidelijk hoe de voorgenomen kortlopende starttrajecten van
kleinschalige producties en presenteeravonden worden ingevuld, en de producerende en
begeleidende taak van de instelling blijft hier erg beperkt. De beschrijving van de meerjarige
vervolgtrajecten blijft te schetsmatig om er vertrouwen in te hebben.
Ook wordt in het plan niet geconcretiseerd op basis waarvan Grand Futura de makers
selecteert met wie het wil gaan werken. Grand Futura schrijft met een aantal makers in
gesprek te zijn, maar dit zijn veelal makers die op andere plekken in Nederland ook reeds
kansen worden geboden. Wel is de raad positief over de culturele diversiteit binnen de
gekozen makers en projectpartners.
De raad waardeert het cultuurprogramma ‘Experimenteerregio We The North 2017 – 2020’,
waarbij talentontwikkeling met steun van de noordelijke overheden (de provincies Drenthe,
Groningen en Friesland en vier steden) is gewaarborgd. Er wordt een samenwerking tot stand
gebracht tussen Grand Futura en het netwerk van Station Noord, waarbij tien
rijksgefinancierde podiumkunstorganisaties (waaronder het Grand Theatre) zich verenigd
hebben. De plannen binnen dit programma verkeren echter nog in de beginfase en de
aanvraag maakt niet kenbaar hoe in dit samenwerkingsverband talentontwikkeling tot stand
zal worden gebracht. Ook hier zijn er nog geen concrete afspraken met makers gemaakt.
Educatie en participatie
De raad mist een duidelijke visie van Grand Futura op educatie. De instelling richt zich in het
kader van ‘We The North’ wel op talentontwikkeling en cultuuronderwijs. Deze
programmalijn wordt in het plan echter niet uitgewerkt. In de toelichting op de begroting
wordt aangegeven dat er geen specifieke projecten voor onderwijs worden ontwikkeld, maar
dat educatieve activiteiten worden verbonden aan de programmering van onder andere Het
Houten Huis en het Jonge Harten Theaterfestival.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Grand Futura zit in een opstartfase en beoogt een laag aantal bezoekers bij de start van 2017.
De raad begrijpt dat de instelling tijd nodig heeft om publiek aan zich te binden, maar meent
dat zij te voorzichtig inzet. Op grond van de uitgebreide samenwerkingsverbanden en de
bouw van een nieuw online platform ziet de raad de publieksopbouw van bijna 16.000 die
Grand Futura voorziet voor 2020, tegenover ruim 7.000 in 2017, met vertrouwen tegemoet.
De raad vindt het echter een gemis dat publieksstrategieën en doelgroepenbeleid niet in het
plan zijn uitgewerkt. Hoe samenwerkingen met (inter)nationale relaties en projectpartners
hun weerslag vinden in het marketingbeleid, blijft onduidelijk.
Ondernemerschap
Grand Futura is sinds 2015 een stichting met een tweekoppige directie. Vanaf 2017 vormt de
subsidie van de gemeente Groningen en de provincie Groningen de basis voor een gezonde
financiering van het productiehuis.
Voor de komende jaren verwacht Grand Futura in 2020 ten opzichte van 2017 een
51

verdubbeling van het aantal producties, het aantal voorstellingen en het aantal bezoeken. De
voorzichtige begroting in 2017 volgt volgens de raad logischerwijs uit de opstartfase van de
instelling. Oplopende bezoekersaantallen en publieksinkomsten zijn volgens de raad dan ook
een realistische ambitie.
De raad constateert dat volgens de begroting weinig producties worden gerealiseerd in
verhouding tot het begrote subsidiebedrag. Daardoor ontstaat een hoog aandeel subsidie per
bezoeker in vergelijking met andere productiehuizen.
De raad waardeert het dat de instelling in het kader van werkgeverschap passende
vergoedingen conform de cao biedt. Ook is er een duidelijke strategie van kostenreductie op
activiteiten bij tegenvallende inkomsten. Op de naleving van de Governance Code Cultuur en
de wijze waarop Grand Futura hier invulling aan geeft, wordt niet ingegaan. Naast het
noemen van de directieleden wordt het besturingsmodel niet toegelicht. Ook ontbreken de
taakverdeling, benoeming en samenstelling van het bestuur en de invulling van het toezicht in
het plan.

52

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Productiehuizen / Grand Futura

Grand Futura

Aanvullend advies
Grand Futura schrijft in zijn reactie dat hij geen voortzetting van het failliete Grand Theatre
is, maar een nieuw opgerichte stichting. De raad betreurt deze vergissing in zijn advies die
overigens niet van invloed is geweest op de beoordeling.
Grand Futura wijst de raad erop dat de ingediende aanvraag een sterk verkorte versie was van
het beleidsplan dat in korte tijd is geschreven. De instelling beperkt zich er in haar aanvraag
toe de uitgangspunten, kaders en ‘architectuur’ van de instelling toe te lichten. De raad heeft
hierover positief geoordeeld, maar constateert dat de aanvraag op een aantal punten
tekortschiet: zij geeft geen helder beeld van de voorgenomen activiteiten en werkwijze van
Grand Futura.
Grand Futura meent dat de raad in zijn advies te weinig oog heeft voor het specifieke karakter
van het productiehuis en voor het feit dat het een zogenaamd ‘coproductiehuis’ wil zijn dat
nauw samenwerkt met andere instellingen in de regio. De raad heeft met belangstelling
kennisgenomen van de nadere toelichting die Grand Futura geeft op zijn plannen en is
benieuwd naar de uitwerking daarvan.
Grand Futura wijst er verder op dat in alle aanvragen uit de regio Noord het netwerk Station
Noord en het cultuurprogramma ‘Experimenteerregio We the North 2017 – 2020’ zijn
genoemd, maar dat de raad alleen in het advies over Grand Futura constateert dat uit de
aanvraag niet blijkt hoe in dit samenwerkingsverband talentontwikkeling tot stand zal
worden gebracht. Omdat Grand Futura een instelling is met talentontwikkeling als
kernactiviteit, heeft de raad deze specifieke functie zwaarder gewogen dan in de aanvragen
van de andere instellingen binnen ‘We the North’.
Grand Futura stelt dat educatie niet centraal staat in zijn plan, maar dat hij op dit gebied
samenwerkt met partners als Het Houten Huis of Jonge Harten. Dit weerspreekt volgens de
raad niet zijn advies. Zijn opmerking over talentontwikkeling en cultuuronderwijs in het
kader van ‘We The North’ moet worden gelezen als een toelichting op de kritiek dat de raad
een duidelijke visie op educatie en participatie mist.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van Grand Futura geen aanleiding zijn advies te
herzien.

53

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Productiehuizen / Intro

Intro
€

Stichting Intro in situ (hierna: Intro) is een productiehuis voor eigentijdse
muziekperformances en -installaties, gevestigd in Maastricht. Het productiehuis heeft als
missie aansprekende muziekproducties te maken waarbinnen ruim baan is voor aanstormend
talent. Intro begeleidt, faciliteert en coacht talenten bij hun zoektocht naar nieuwe
muziekvormen. Het productiehuis profileert zich als expert op het gebied van eigentijdse
muziekontwikkelingen en gaat vanuit de eigen stedelijke regio samenwerkingen aan met
andere culturele instellingen, het onderwijs, podia en festivals op lokaal en (inter)nationaal
niveau.
Subsidieadvies

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

500.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.11 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Intro in situ geen subsidie toe te kennen.
De raad erkent de unieke positie van Intro in het Nederlandse culturele landschap. De
aangekondigde plannen vindt de raad goed passen bij de missie en de visie van het
productiehuis; de talentontwikkelingstrajecten, de vele samenwerkingen en de educatieve
activiteiten sluiten aan bij de onderzoekende en innovatieve werkwijze van Intro.
Desondanks adviseert de raad Intro niet te honoreren als productiehuis. De raad vindt de
focus op experimentele eigentijdse muziek van het productiehuis te smal voor een plek in de
basisinfrastructuur. Daarnaast ontbreekt in de aanvraag een duidelijke beschrijving van de
artistiek-inhoudelijke begeleiding van de talenten bij hun activiteiten.
Intro bereikt voldoende publiek en verwacht de komende jaren een forse toename van het
aantal bezoekers. De raad vindt deze ambitie niet realistisch, gezien het zeer specifieke
publiekssegment dat Intro bedient.
Beoordeling
Kwaliteit
Intro is sinds de oprichting in 1984 een huis voor hedendaagse muziektalenten en ontving tot
2009 rijkssubsidie. Intro is, als productiehuis voor experimentele eigentijdse muziek, uniek in
Nederland. Daarmee is het een belangrijke plek voor talenten om zich binnen dit segment te
kunnen ontwikkelen, waarbij ook ruimte is voor interdisciplinaire samenwerkingsverbanden.
Het productiehuis heeft door zijn uitgebreide netwerk goed zicht op nieuwe talenten en weet
daardoor een groot aantal getalenteerde makers aan zich te binden.
De komende periode zet Intro zijn artistieke koers voort. De visie en de missie van het
productiehuis komen in de plannen goed tot uiting; het presenteert een gevarieerd palet aan
activiteiten waarin de innovatieve kracht van Intro wordt bevestigd. Het productiehuis maakt
als talentontwikkelaar onderscheid tussen twee fases: de ontwikkelfase en de productiefase.
De ontwikkelfase is bedoeld voor prille talenten die in diverse labs experimenten kunnen
uitvoeren met verschillende genres, vormen en technieken. De productiefase richt zich op
gevorderde talenten die in opdracht of autonoom kunnen werken aan een productie. Intro
zorgt voor speelmogelijkheden en koppelt het talent aan mogelijke opdrachtgevers.
In de beschrijving van de talentontwikkelingstrajecten komt duidelijk de faciliterende kant
van de begeleiding naar voren; Intro zorgt onder meer voor technische ondersteuning en
speelplekken. De raad mist echter een helder geformuleerd plan waarin de artistiek54

inhoudelijke begeleiding van de talenten in de trajecten en projecten wordt beschreven.
Als productiehuis voor experimentele eigentijdse muziek vult Intro volgens de raad een
belangrijke niche in het culturele veld op, maar hij vindt het specialisatiegebied van Intro te
klein voor een plek in de basisinfrastructuur. Ondanks ruimte voor interdisciplinaire
samenwerkingen is de focus hoofdzakelijk gericht op een zeer specifieke discipline. De raad
vindt de samenwerkingsverbanden van Intro, waarbinnen ook aandacht is voor
maatschappelijke verbindingen, op zowel artistiek als zakelijk vlak interessant.
Educatie en participatie
Binnen de mogelijkheden van een productiehuis doet Intro voldoende op het gebied van
educatie. Intro ontwikkelt educatie- en participatieprojecten, geeft workshops en organiseert
masterclasses. Het productiehuis ziet educatie als belangrijk middel om het ‘publiek van
morgen’ te enthousiasmeren voor klank en geluiden. Naar eigen zeggen vormen het
stimuleren van luisteren, het bijbrengen van de betekenis van klank en de bewustwording van
de rol van geluid in intermenselijke communicatie een belangrijke basis voor de projecten. De
komende periode zet Intro deze koers voort met aansprekende educatieve activiteiten.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Intro trok door zijn specifieke profiel met gemiddeld bijna 14.000 bezoekers in 2013 en 2014
een select publiek van liefhebbers. De raad vindt het aantal bezoekers buiten Maastricht
voldoende om te kunnen spreken van landelijke zichtbaarheid.
Uit de begroting blijkt dat Intro de komende periode een toename van het aantal bezoekers
verwacht. De raad mist in de aanvraag, op een minimale opsomming van de
promotieactiviteiten na, welke strategie het productiehuis hanteert om deze toename van
gemiddeld 3.000 bezoekers per jaar te verwezenlijken. Met het oog op het zeer specifieke
publiekssegment vindt de raad deze groeiambitie niet realistisch.
Ondernemerschap
Intro is een financieel stabiele organisatie en voldoet aan de eigen inkomstennorm. Uit de
begroting wordt duidelijk dat het productiehuis een flinke toename van eigen inkomsten
verwacht. De raad mist echter een concrete beschrijving van de wijze waarop de activiteiten
kunnen bijdragen aan de verhoging van de inkomsten. Ook rekent Intro op een forse toename
van de subsidie van de provincie Limburg. Uit het activiteitenplan wordt niet duidelijk of de
provincie deze stijging reeds heeft toegezegd.
Het productiehuis bestaat naar eigen zeggen uit een klein en flexibel team. In de periode 2014
– 2017 breidt Intro het vaste team uit van 3,1 fte naar 4,0 fte, en in 2020 met nog 1 fte, door
de bestaande uren van werknemers te vergroten. Intro geeft aan dat het wegens zijn kleine
omvang niet aangesloten is bij een cao, maar probeert naar eigen zeggen ‘zo veel mogelijk’ de
cao te volgen. De raad onderstreept het belang hiervan.
Intro hanteert de Governance Code Cultuur en licht in zijn aanvraag toe hoe hiermee wordt
omgegaan. De raad waardeert dit. Wel mist hij een onderbouwing van de deskundigheid van
de raad van toezicht.

55

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Productiehuizen / Intro

Intro

Aanvullend advies
Intro schrijft in zijn reactie het gevoel te hebben dat de activiteiten van het productiehuis ten
onrechte in verband worden gebracht met een achterhaald beeld van de (nieuwe)
muzieksector, namelijk dat die klein en smal is. In dit verband merkt Intro op dat de
eigentijdse muziek juist enorm in beweging is en zich verbindt met andere disciplines.
De raad benadrukt dat hij zeker niet van mening is dat de niche van Intro als productiehuis in
het algemeen te klein en te smal is. Hij erkent dan ook in het advies de belangrijke positie van
Intro in het culturele landschap. Hij heeft echter gekozen voor drie productiehuizen in de BIS
met een bredere artistieke focus. De raad verwijst voor een toelichting hierop naar de
‘Inleiding Productiehuizen’.
Daarnaast vindt Intro het moeilijk te plaatsen wat de raad met de opmerking bedoelt dat er in
de aanvraag een duidelijke omschrijving van de artistiek-inhoudelijke begeleiding ontbreekt.
De raad meent dat de invulling hiervan in de aanvraag te vrijblijvend is geformuleerd.
Aangezien dit de kernactiviteit van een productiehuis is, had de raad graag meer willen lezen
over de wijze waarop een talent artistiek wordt bijgestaan om zich zo een beter beeld te
kunnen vormen van de begeleiding.
Ook is Intro het oneens met de constatering van de raad dat de verwachte publiekstoename
niet realistisch is. Het productiehuis vindt het argument van de raad dat Intro ‘een zeer
specifiek publieksegment bedient’ een onterechte framing. De raad benadrukt echter dat
Intro zijn belangrijkste doelgroep zelf omschrijft als ‘cultuurzoekers, jonge cultuurfreaks en
cultuurfanaten’. Ook vindt Intro dat de groei van 3.000 bezoekers reëel is en goed is
toegelicht in het plan. Bij nader inzien beaamt de raad dit.
Tot slot reageert Intro op de opmerking van de raad dat hij een concrete beschrijving mist van
de wijze waarop de activiteiten kunnen bijdragen aan de verhoging van de inkomsten. Het
productiehuis verwijst hiervoor naar de toelichting op de cijfers. De raad is van mening dat
deze toelichting summier is en hij op basis hiervan niet kan opmaken op welke manier de
activiteiten concreet bijdragen aan de verhoging van de inkomsten.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van Intro geen aanleiding het advies te herzien.

56

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Productiehuizen / Paradiso Melkweg Productiehuis

Paradiso Melkweg Productiehuis
€

Stichting Paradiso Melkweg Productiehuis (hierna: Paradiso Melkweg Productiehuis) is een
productiehuis in Amsterdam ‘waar getalenteerde muzikanten, makers en kunstenaars de
ruimte krijgen hun artistieke handtekening (verder) te ontwikkelen door het produceren van
innovatief, genre-overstijgend aanbod voor het pop- en festivalcircuit’. Het kerndoel is de
ontwikkeling van talent; als nevendoelstelling formuleert Paradiso Melkweg Productiehuis
genre- en conceptontwikkeling. De voorstellingen worden gespeeld op podia en festivals,
passend bij de maat en schaal van de productie. Paradiso Melkweg Productiehuis verzorgt
maatwerk met betrekking tot het artistieke proces, het eindproduct, de speelplekken, het
publiek en de financieringsmiddelen.
Subsidieadvies

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

175.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.11 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Paradiso Melkweg Productiehuis geen
subsidie toe te kennen.
De raad vindt dat Paradiso Melkweg Productiehuis een goede manier heeft gevonden om
autonome artiesten vlieguren te laten maken. De afgelopen jaren werd een aantal
aansprekende bands en musici begeleid, voor een groter publiek dan werd beoogd. De raad
meent echter dat de artistieke focus van Paradiso Melkweg Productiehuis, met zijn nadruk op
(pop)muziek, te smal is voor een plek in de basisinfrastructuur. Enkele elementen in de
aanvraag, zoals de op te richten redactieraad, vindt hij onvoldoende uitgewerkt. Ook vindt hij
de output van Paradiso Melkweg Productiehuis te klein voor een productiehuis in de
basisinfrastructuur. In het netwerk van Paradiso bevinden zich voornamelijk
presentatieplekken en op het gebied van educatie en participatie ontplooit Paradiso
Melkweg Productiehuis geen activiteiten.
Over de financiële situatie van Paradiso Melkweg Productiehuis, een kleine organisatie die
veel gebruikmaakt van werknemers van Paradiso en de Melkweg, oordeelt de raad positief. De
raad waardeert de uitvoerige wijze waarop de naleving van de Governance Code Cultuur in
het plan is uitgewerkt.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad vindt dat Paradiso Melkweg Productiehuis een frisse kijk op talentontwikkeling aan
de dag legt door autonome artiesten, die interdisciplinair en sectorbreed willen werken,
vlieguren te bieden. De raad merkt op dat Paradiso Melkweg Productiehuis zijn nek uitsteekt
voor experimentele makers die programmeurs (nog) niet durven boeken vanwege de risico’s
die daarmee gepaard gaan. De afgelopen jaren werd er een aantal aansprekende artiesten
begeleid, van wie sommigen een (inter)nationale uitstraling bereikten, zoals My Baby en Rita
Zipora.
Het feit dat Paradiso Melkweg Productiehuis (pop)muziek verbindt aan video, dans, digitale
kunst en andere disciplines vindt de raad aantrekkelijk. De output vindt hij echter vrij laag,
met vijf producties (waaronder één coproductie) in 2017 en zeven producties (waaronder twee
coproducties) in 2020. Daarnaast meent hij dat op artistiek vlak de coaching achterloopt op
de stevige productionele begeleiding. Talenten worden door twee (vanaf 2017 drie) creatieve
producenten onder hun hoede genomen en alvorens te gaan produceren worden belangrijke
zaken als mediapartners, coproducenten, financieringsmix en speelplekken geregeld. Dit

1

Mogelijk kan deze worden
toegeschreven aan het feit dat
BOKKO in 2014 een
(inter)nationale festivalhit werd.

57

model vindt de raad sterk, maar hij mist aandacht voor de manier waarop talent in artistiek
opzicht wordt ondersteund.
De raad is positief over de manier waarop Paradiso Melkweg Productiehuis talenten scout op
rock- en popafdelingen van conservatoria, de performanceopleiding van de Toneelacademie
Maastricht en in het eigen netwerk. Het voornemen om per 2018 met een redactieraad te
gaan werken van programmeurs en labels in het land vindt de raad onvoldoende uitgewerkt.
Hij kan zich op basis van het prille karakter van deze plannen geen beeld vormen van het
effect dat deze werkwijze sorteert op de selectie en begeleiding van talent. Hetzelfde geldt
voor het feit dat Paradiso Melkweg Productiehuis nog geen projecten noemt voor de periode
2017 – 2020.
De raad vindt dat Paradiso Melkweg Productiehuis een goed netwerk aan het opbouwen is
met Amsterdamse, landelijke en internationale partners. Daarbij valt echter op dat vooral met
podia en festivals (presentatieplekken) wordt samengewerkt en nauwelijks met andere
artistieke producenten. De instelling meldt dat ze waar mogelijk coproduceert of samenwerkt
met de andere Amsterdamse productiehuizen Frascati en Dansmakers, maar hiervan vindt de
raad geen voorbeelden in het plan.
Educatie en participatie
De raad kan uit de plannen niet opmaken of Paradiso Melkweg Productiehuis activiteiten op
het gebied van educatie en participatie ontplooit. Aangezien dit een van de
beoordelingscriteria is, beschouwt de raad het als een gemis in de aanvraag dat Paradiso
Melkweg Productiehuis hier geen toelichting op geeft. Hij meent dat muziek zich bij uitstek
leent voor een aantrekkelijk educatie- of participatiebeleid.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De afgelopen jaren heeft Paradiso Melkweg Productiehuis een groter publiek getrokken dan
werd beoogd. Het aantal bezoekers varieerde van ruim 4.700 in 2013 tot bijna 27.000 in
2014, respectievelijk 100 en 180 bezoekers per voorstelling. De grote uitschieter in 2014
wordt niet toegelicht. [ 1 ] Het is niet duidelijk waarom het productiehuis de komende periode
een geleidelijke afname van het aantal bezoekers per voorstelling verwacht, tot 79 in 2020
(8.700 in totaal). Zowel het aantal beoogde bezoekers per voorstelling in de eigen standplaats
als dat daarbuiten neemt af. Dit is niet in lijn met de uitgesproken wens om het bestaande
publiek te vergroten.
Paradiso Melkweg Productiehuis neemt zich voor om te werken aan het draagvlak voor zijn
onbekende, vaak experimentele aanbod, met name buiten Amsterdam. De instelling heeft
hiervoor een landelijke redactieraad opgezet met een aantal belangrijke poppodia in het land.
Deze samenwerking gaat in 2018 van start. De raad kan zich uit de summier uitgewerkte
plannen geen beeld vormen van het mogelijke effect dat deze samenwerking sorteert op het
publieksbereik. Uitgaande van de voorgenomen bezoekersaantallen constateert hij echter dat
de ambities van Paradiso Melkweg Productiehuis op dit terrein te gering zijn.
De marketingmiddelen die Paradiso Melkweg Productiehuis presenteert om het aanbod
bekend en geliefd te maken bij het publiek, lijken de raad doeltreffend.
Ondernemerschap
Paradiso Melkweg Productiehuis is een zelfstandige organisatie binnen Paradiso
Research&Development, net als onder andere Likeminds, Sonic Acts en de Grote Prijs van
Nederland. Het heeft 1,4 fte aan personeel in dienst, in de komende periode uit te breiden tot
2,2 fte. Het maakt verder gebruik van programmeurs, technici, productieleiders,
publiciteitsmedewerkers en managers van Paradiso en de Melkweg.
Financieel staat Paradiso Melkweg Productiehuis er redelijk voor. Er is sprake van een goede
financieringsmix en de eigen inkomsten zijn voldoende. Paradiso Melkweg Productiehuis
58

ontving in de periode 2013 – 2016 structurele subsidies van de gemeente Amsterdam en het
Fonds Podiumkunsten. Omdat het weerstandsvermogen aan de lage kant is, is niet zeker of de
voorgenomen activiteiten kunnen worden voortgezet bij tegenvallende inkomsten. Er is
echter een afspraak dat de moederorganisatie in dat geval ondersteuning kan bieden, al
vraagt de raad zich af of die steun volstaat wanneer het productiehuis geen structurele
subsidie toegekend krijgt.
Paradiso Melkweg Productiehuis werkt met een raad-van-toezichtmodel en onderneemt
volgens de Governance Code Cultuur. Er is een gefaseerd rooster van aftreden opgesteld voor
de drie leden van de raad van toezicht. Gestreefd wordt naar een evenwichtige mix van man,
vrouw, jong, ervaren; ook op culturele diversiteit wordt gelet.

59

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Productiehuizen / Paradiso Melkweg Productiehuis

Paradiso Melkweg Productiehuis

Aanvullend advies
Paradiso Melkweg Productiehuis vraagt zich in zijn reactie af waarom de raad het een
probleem vindt dat de artistieke focus van het productiehuis te smal is; het merkt op dat het
zich richt op de interdisciplinaire maker binnen de gehele popcultuur. De raad benadrukt dat
hij zeker niet van mening is dat de artistieke focus van de instelling te smal is om als
productiehuis succesvol te kunnen functioneren. Hij heeft echter gekozen voor drie
productiehuizen in de BIS met een bredere artistieke focus. Dit licht hij toe in het inleidende
hoofdstuk dat voorafgaat aan de beoordelingen van de aanvragende productiehuizen.
Paradiso Melkweg Productiehuis stelt dat er op dit moment geen enkele instelling in de BIS is
opgenomen die zich op (pop)muziek richt. Voor de periode 2013 – 2016 is dit juist, maar voor
de periode 2017 – 2020 adviseert de raad De Nieuwe Oost als productiehuis op te nemen,
waarvan onder andere Productiehuis Oost-Nederland deel uitmaakt. Dit productiehuis richt
zich met name op popmuziek.
Op de opmerking van de raad dat hij de output van Paradiso Melkweg Productiehuis vrij laag
vindt, werpt de instelling tegen dat zij voor zichzelf een realistisch groeimodel heeft
ontwikkeld, waarbij iedereen marktconform wordt betaald. De raad heeft waardering voor
deze werkwijze. Zijn opmerking dat de output te laag is, moet worden gezien in het licht van
de afweging tussen de aanvragende productiehuizen onderling. De raad heeft gekozen voor
enkele productiehuizen met een grotere output.
Paradiso Melkweg Productiehuis wijst de raad erop dat de constatering niet juist is dat de
coaching op artistiek vlak achterloopt op de stevige productionele begeleiding. De raad heeft
zich voor zijn indruk gebaseerd op de aanvraag, waarin in grote mate aandacht wordt besteed
aan de productionele begeleiding en nauwelijks aan de wijze waarop talent artistiek wordt
bijgestaan. De raad had hierover graag meer gelezen.
Naar aanleiding van de kritiek van de raad dat het voornemen om met een redactieraad te
werken nog onvoldoende is uitgewerkt, zegt Paradiso Melkweg Productiehuis het
ongeloofwaardig te vinden om hier al een kant en klaar voorstel te kunnen doen, terwijl het
idee nog pril is. De raad heeft hiervoor begrip, maar heeft in zijn afweging gekozen voor
productiehuizen waarvan de plannen in een minder pril stadium verkeren.
De constatering van de raad dat Paradiso Melkweg Productiehuis vooral samenwerkt met
presentatieplekken weerspreekt de instelling. Zij noemt nogmaals de organisaties waarmee
op artistiek vlak wordt samengewerkt: de Grote Prijs van Nederland, Orkater, Likeminds,
Dansmakers, Excelsior Recordings en Conservatorium Amsterdam. De raad vindt dit goede
keuzes. De opmerking in zijn advies vloeit voort uit de geringe aandacht die in de aanvraag is
besteed aan de aard en de vorm van deze samenwerkingen.
Paradiso Melkweg Productiehuis kan zich niet vinden in de opmerking van de raad over de
geleidelijke afname in publieksbereik. Hij wijst erop dat de bezoekersaantallen op nieuwe
locaties niet direct op het niveau zitten van de bestaande speelplekken. De raad erkent dat hij
op dit punt iets te stellig is geweest en spreekt het vertrouwen uit dat Paradiso Melkweg
Productiehuis ook op de nieuwe locaties zijn publiek zal weten op te bouwen.
De opmerking van de raad dat Paradiso Melkweg Productiehuis er financieel redelijk
60

voorstaat en dat de eigen inkomsten voldoende zijn, stuit op weerstand; de instelling
realiseerde in de jaren 2013 – 2015 een gemiddeld eigen inkomstenpercentage van 99,7
procent. De raad vindt de kritiek van Paradiso Melkweg Productiehuis terecht; hij erkent dat
de gekozen formulering te voorzichtig is want de instelling heeft een zeer goed eigen
inkomstenpercentage behaald en staat er financieel goed voor. Hetzelfde verwacht hij voor de
komende periode.
Ten slotte is Paradiso Melkweg Productiehuis het niet eens met het oordeel van de raad dat
het weerstandsvermogen aan de lage kant is. Paradiso Melkweg Productiehuis zegt dat het in
zijn aanvraag heeft aangegeven dat het per project de juiste financieringsmix zoekt, waardoor
er altijd kostendekkend kan worden geproduceerd. De raad merkt op dat dit echter geen
graadmeter is voor het weerstandsvermogen van de organisatie.
Hij berekent het weerstandsvermogen door het eigen vermogen te delen door de totale baten.
Dan kan worden geconstateerd dat het weerstandsvermogen van Paradiso Melkweg
Productiehuis in 2013 en 2014 aan de lage kant was. De raad oordeelt hiermee niet over de
vraag of en in hoeverre Paradiso Melkweg Productiehuis een risico loopt op tegenvallende
baten.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van Paradiso Melkweg Productiehuis geen aanleiding
het advies te herzien.

61

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Productiehuizen / Toneelschuur Producties

Toneelschuur Producties
€

Stichting Toneelschuur Producties (hierna: Toneelschuur Producties) biedt toptalent
begeleiding in een professionele omgeving. De instelling richt zich op talentvolle, startende en
meer ervaren theatermakers, die excellent teksttoneel maken voor de kleine zaal, de
middenzaal en op locatie. Toneelschuur Producties is gevestigd in De Toneelschuur, een
theater- en filmcomplex in Haarlem. De aanvraag heeft alleen betrekking op de producerende
organisatie binnen De Toneelschuur.
Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Toneelschuur Producties geen subsidie toe
te kennen.

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

533.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.11 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De raad erkent de statuur van Toneelschuur Producties als talentontwikkelaar voor regisseurs
van teksttoneel en zijn rol bij de doorstroming van makers naar toneelgezelschappen in de
basisinfrastructuur. Hij is echter van mening dat een dergelijke focus voor een productiehuis
in de basisinfrastructuur te smal is. Daarnaast vindt hij dat de plannen voor producties die de
instelling voor de komende jaren heeft ontwikkeld zodanig zijn uitgewerkt dat ze niet het best
tot hun recht komen in een productiehuis.
Toneelschuur Producties heeft een goede reputatie en een sterke positie in het land met een
aantal betrouwbare samenwerkingspartners. In dit licht vindt de raad het een ongewenste
ontwikkeling dat het aantal bezoekers volgens de prognose van Toneelschuur Producties de
komende jaren sterk zal afnemen. Toneelschuur Producties is een financieel gezonde
organisatie.
Beoordeling
Kwaliteit
De Toneelschuur is als podium en producent al enkele decennia een vaste waarde in de
Nederlandse theatersector. De instelling scout talentvolle theatermakers die zich willen
specialiseren in teksttoneel en biedt hun een solide begeleiding, die leidt tot een – meestal –
succesvolle carrière als zelfstandige maker of als regisseur bij een theatergezelschap. Deze
regisseurs krijgen de gelegenheid hun artistieke signatuur te ontwikkelen, maar kunnen ook,
indien zij dit willen, worden voorbereid op het regisseren voor de grote zaal. Het theater
functioneert als een warm bad voor deze regisseurs en vormt een inspirerende artistieke
omgeving. De raad prijst de nauwe samenwerking met Toneelgroep Amsterdam, Theater
Utrecht, Theater Rotterdam en de Toneelmakerij om getalenteerde regisseurs te begeleiden
bij hun ontwikkeling. Hij heeft ook waardering voor het initiatief ‘de Coproducers’, dat erop
gericht is om samen met zeven andere theaterinstellingen nieuwe makers een groter landelijk
speelgebied te bieden.
De raad vindt dat de focus op teksttoneel voor een productiehuis in de basisinfrastructuur vrij
smal is. De raad mist in de plannen daarnaast een visie op innovatie en verbreding van het
artistieke beleid die aansluit bij de ontwikkelingen in de podiumkunstensector.
De instelling onderscheidt in haar plannen twee trajecten: het ‘Schuur Atelier’, waar pas
afgestudeerde makers gedurende een korte periode hun eerste schreden in het regievak
kunnen zetten, en de meerjarige trajecten, die vier regisseurs de kans geven zich gedurende
een aantal jaren verder te ontwikkelen. De raad vindt de beschreven trajecten helder, maar
62

acht de maatvoering ervan niet ideaal. Het ‘Schuur Atelier’ biedt weliswaar kansen aan veel
regisseurs, maar er zijn slechts beperkte mogelijkheden om een voorstelling te maken. De
meerjarige trajecten daarentegen stellen makers in staat om gedurende een aantal jaren
volwaardige producties te maken waarvan de titels al vaststaan. Hierbij is het aantal makers
(vier) te beperkt. De raad mist een type traject dat daartussenin ligt, met meer flexibiliteit en
een grotere maatvoering, en voor meer makers. De raad is ook van mening dat een
productiehuis in de basisinfrastructuur niet de best passende plek is om deze al zeer
uitgestippelde meerjarige trajecten uit te voeren.
Educatie en participatie
Toneelschuur Producties organiseert educatieve activiteiten rond de voorstellingen, zoals
inleidingen, workshops, rondleidingen en nagesprekken. Deze activiteiten zijn goede
manieren om jongeren aan het theater te binden. De raad vindt ook de jongerenvoorstelling
‘Starring#’ en het inzetten van jongerenambassadeurs goede methodes om jongeren in
Haarlem voor theater te interesseren.
De raad waardeert de randprogrammering voor volwassenen, maar betreurt het dat die alleen
in het eigen theater plaatsvindt, en niet bij reizende voorstellingen.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Door de combinatie van de reputatie van de instelling, goede coproducenten, de keuze van
talentvolle regisseurs en een aantal relatief bekende gastacteurs slaagt Toneelschuur
Producties er voor een productiehuis goed in een redelijk groot publiek te bereiken, van
gemiddeld 21.000 bezoekers in 2013 en 2014.
De raad juicht het toe dat Toneelschuur Producties in zijn activiteitenplan schrijft dat het zijn
publieksbereik zowel in de standplaats als op tournee wil vergroten. De cijfers wijzen echter
uit dat de instelling ten opzichte van 2013 – 2014 juist verwacht ongeveer een derde minder
bezoekers te bereiken, tot gemiddeld 13.500 per jaar. De raad vindt dat een ongewenste
ontwikkeling. Ook gezien het initiatief ‘de Coproducers’, dat de landelijke afzet moet
vergroten, vindt de raad het vreemd dat wordt verwacht dat het aantal voorstellingen in het
land flink daalt.
De raad waardeert het dat Toneelschuur Producties de culturele diversiteit in de producties
en bij het publiek wil vergroten en nieuwe mogelijke maatschappelijke publieksgroepen in
kaart wil brengen.
Ondernemerschap
De financiële positie van Toneelschuur Producties was in de jaren 2013 en 2014 in orde. De
instelling beschikt over voldoende reserves die ze kan aanspreken bij tegenvallende
inkomsten. Er worden geen mogelijkheden voor kostenreductie genoemd in het geval zich
financiële tegenvallers voordoen.
De instelling heeft verschillende marketingstrategieën ontwikkeld om nieuw publiek te
trekken en hanteert een gedifferentieerd prijsbeleid. De raad waardeert dit, maar kan het niet
rijmen met de verwachte forse afname van het aantal bezoekers.
Toneelschuur Producties meldt dat het de Governance Code Cultuur naleeft, maar licht dit
niet verder toe. Daarnaast schrijft de instelling dat ze de cao Theater volgt en zich opstelt als
een goed werkgever. Hiervan ontbreekt eveneens een uitwerking.

63

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Productiehuizen / Toneelschuur Producties

Toneelschuur Producties

Aanvullend advies
Toneelschuur Producties schrijft in zijn reactie niet de visie van de raad te delen op het profiel
waaraan productiehuizen in de basisinfrastructuur moeten voldoen. Toneelschuur Producties
beschrijft dat hij zich onderscheidt van andere productiehuizen en dat hij daarmee voldoet
aan de typering van productiehuizen die in ‘De Cultuurverkenning’ is gegeven.
In de ogen van de instelling heeft de raad, door nu te kiezen voor productiehuizen met een
brede waaier aan disciplines, voor een nieuwe invalshoek gekozen. Hierdoor komt het profiel
van Toneelschuur Producties niet meer overeen met het profiel dat de raad voor een
productiehuis in de BIS heeft bepaald. De raad vindt het gekozen profiel van Toneelschuur
Producties, dat zich specifiek richt op tekst- en repertoiretoneel, van grote waarde voor het
Nederlandse podiumkunstenbestel.
Mede vanwege de beperkte ruimte voor productiehuizen in de basisinfrastructuur, heeft de
raad gekozen voor productiehuizen die makers uit meer verschillende disciplines de
gelegenheid geven zich te ontwikkelen. Zijn voorkeur voor productiehuizen met een
interdisciplinaire basis heeft de raad reeds uitgesproken in ‘Agenda Cultuur ’en daarna in het
‘Beoordelingskader’ opgenomen.
Toneelschuur Producties spreekt tegen dat de ‘randprogrammering voor volwassenen […]
alleen in het eigen theater plaatsvindt, en niet bij reizende voorstellingen’, zoals de raad
schrijft. De instelling schrijft dat ‘letterlijk in onze aanvraag staat: ‘Randprogramma’s worden
aangeboden rond de producties in huis en op tournee. Op deze wijze proberen wij een breed
landelijk publiek te binden aan onze producties, makers en huis.’ De raad heeft de eerste zin
echter niet in de aanvraag kunnen terugvinden. Uit de aanvraag en observaties van de raad is
niet duidelijk geworden dat de instelling ook op tournee randprogramma’s organiseert. Als
Toneelschuur Producties die wel regelmatig organiseert, dan juicht de raad dit toe.
Toneelschuur Producties vindt het niet juist dat de raad bezoekcijfers uit 2013 en 2014
vergelijkt met de verwachte cijfers voor 2017 – 2020, en dat hij vervolgens concludeert dat de
instelling een derde minder bezoekers gaat trekken. De instelling stelt dat zij in die jaren veel
extra voorstellingen heeft gespeeld vanwege producties in het Theaterfestival en producties
waarvoor zij in het kader van de Nieuwe Makersregeling extra subsidie van het Fonds
Podiumkunsten heeft ontvangen. Daarom kunnen de resultaten uit het verleden volgens
Toneelschuur Producties niet worden vergeleken met de verwachte bezoekersaantallen. De
instelling schrijft dat zij wel uitgaat van een lichte stijging van het gemiddeld aantal bezoekers
per voorstelling.
De raad erkent dat Toneelschuur Producties in 2013 en 2014 extra voorstellingen heeft
gespeeld in het Theaterfestival en in die jaren over een hoger subsidiebedrag beschikte dan hij
voor de komende periode bij OCW kon aanvragen. In de aanvraag van Toneelschuur
Producties heeft de raad echter gelezen dat het ‘speerpunt in de komende periode […] een
verdere vergroting van het publieksbereik’ is. Dat vindt hij op gespannen voet staan met een
afname van het aantal bezoekers met ongeveer een derde.
Hierbij tekent de raad aan dat het totale subsidiebedrag met gemiddeld slechts 70.000 euro
zal afnemen. Voor de komende periode heeft de instelling het gemiddeld aantal bezoekers per
voorstelling geprognosticeerd op 126, in plaats van gemiddeld 123 over de afgelopen periode.
64

In de ogen van de raad is dat geen ‘lichte’, maar een minimale stijging.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van Toneelschuur Producties geen aanleiding het
advies te herzien.

65

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Productiehuizen / VIA ZUID

VIA ZUID
€

Stichting VIA ZUID (hierna: VIA ZUID) is een Limburgs samenwerkingsverband, gevestigd in
Maastricht, dat is opgebouwd als een ledencoöperatie met podia, producenten,
kunstvakopleidingen, maatschappelijke partners en het bedrijfsleven, die zich alle aan de
talentontwikkeling in Limburg committeren. Pas afgestudeerde makers in de eerste vijf jaar
van hun ontwikkeling worden aangespoord zelfstandig hun ideeën om te zetten in
publieksvoorstellingen, daarbij begeleid door de partners. Door van meet af aan het vinden
van publiek te integreren in het proces van creatie, productie, presentatie en distributie wil
VIA ZUID bijdragen aan de ontwikkeling van nieuw artistiek idioom en nieuwe werkwijzen.
Behalve in de stedelijke regio Zuid-Limburg wil VIA ZUID zich ook nadrukkelijk wortelen in
de omliggende Belgische en Duitse steden.

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

300.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.11 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting VIA ZUID geen subsidie toe te kennen.
De raad vindt dat VIA ZUID zich in korte tijd heeft ontwikkeld tot een slimme
netwerkorganisatie, die makers, producenten, podia, kunstvakopleidingen, maatschappelijke
partners en het bedrijfsleven in heel Limburg met elkaar verbindt. De organisatie geniet een
brede steun onder provinciale en stedelijke overheden en onder deelnemende partners. VIA
ZUID vervult als productiehuis vooral een bemiddelende rol en betrekt partners voor de
artistieke en productionele begeleiding van talentvolle makers. Er is veel aandacht voor
distributie binnen Limburg en de presentatiemogelijkheden voor het eindproduct.
In de periode 2013 – 2014 voldeed de instelling niet aan de eigen inkomstennorm, omdat de
instelling zich beperkte tot het beschikbaar stellen van ontwikkelbudgetten aan individuele
makers en geen eigen inkomsten wierf. Sinds 2015 worden de vereiste eigen inkomsten wel
gehaald, omdat de instelling sindsdien als coproducent werkt.
De raad vindt VIA ZUID als productiehuis echter nog te pril voor een plek in de
basisinfrastructuur. Vanwege het korte bestaan kan de meerwaarde van de instelling ten
opzichte van de samenwerkingspartners nog niet worden vastgesteld. Ook is het bereik,
vooral op landelijke schaal, nog te beperkt voor een productiehuis in de basisinfrastructuur.
Hij adviseert om die redenen VIA ZUID niet op te nemen als productiehuis in de
basinfrastructuur. De raad constateert verder dat VIA ZUID geen activiteiten ontwikkelt voor
en met het primair en voortgezet onderwijs. Hij zal de verdere ontwikkeling van het
netwerkmodel dat VIA ZUID heeft geïnitieerd de komende periode met belangstelling volgen.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad ziet VIA ZUID als een slimme netwerkorganisatie, die makers, producenten, podia,
kunstvakopleidingen, maatschappelijke partners en het bedrijfsleven in heel Limburg met
elkaar verbindt. De raad meent dat deze samenwerking effectief kan zijn voor het vergoten
van het draagvlak voor de podiumkunsten en voor makers in Limburg. Ook kan de instelling
vanwege haar samenwerkingspartners talenten uit verschillende disciplines faciliteren.
Hierbij worden verbintenissen gelegd die niet voor de hand liggen, bijvoorbeeld tussen een
theatermaker en de Limburgse Land- en Tuinbouwbond of tussen Toneelgroep Maastricht,
festival Cultura Nova en diverse zorgorganisaties. Dat de regio openstaat voor dit initiatief,
blijkt onder andere uit reeds toegezegde subsidies van de provincie Limburg en diverse

1

Zie hierover ook de algemene
inleiding.

66

Zuid-Limburgse steden.
Als productiehuis neemt VIA ZUID een bemiddelende rol op zich, waarbij de afzonderlijke
partners de artistieke en productionele begeleiding van talentvolle makers voor hun rekening
nemen. De nadruk ligt op het samenbrengen van verschillende aspecten van het
productieproces, waarbij veel aandacht uitgaat naar distributie binnen Limburg en de
presentatiemogelijkheden voor het eindproduct. De wijze waarop theatermakers door de
diverse partners worden begeleid tot zelfbewuste kunstenaars, blijft helaas onbesproken in
het plan.
De raad verwacht van VIA ZUID een grote regionale uitstraling. De landelijke en
internationale uitstraling die de raad van een productiehuis in de basisinfrastructuur
verwacht, zijn echter minder evident, temeer omdat VIA ZUID nog in een prille fase van zijn
bestaan verkeert. De instelling heeft al een groot aantal landelijke speelplekken, maar uit de
aanvraag wordt onvoldoende duidelijk in hoeverre de huidige activiteiten van VIA ZUID erop
gericht zijn makers te laten doorstromen naar producenten, gezelschappen, of theaters in het
landelijke podiumkunstenlandschap. De focus is voornamelijk regionaal.
De raad meent ook dat VIA ZUID zich er effectiever voor moet inspannen om makers aan zich
te binden met een niet-Nederlandse of biculturele achtergrond. Het productiehuis werkt
enkel met deze makers mits zij zich aandienen via het kunstvakonderwijs in de regio. De raad
verwacht van een instelling een meer initiërende rol op dit terrein.
Educatie en participatie
Hoewel VIA ZUID met vele artistieke en maatschappelijke partners in Limburg samenwerkt,
ontwikkelt de instelling geen activiteiten voor en met het primair en voortgezet onderwijs.
Ook organiseert zij geen activiteiten die gericht zijn op de bevordering van de participatie van
het publiek.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
VIA ZUID streeft met 334 voorstellingen van 41 coproducties en drie eigen producties per jaar
naar 19.520 bezoekers. Dit aantal blijft in de periode 2017 – 2020 naar verwachting constant.
Hoewel dit een verhoging is van ruim 4.600 bezoekers op jaarbasis, vindt de raad dit weinig
ambitieus; het aantal toeschouwers per voorstelling neemt af van 65 tot 58 en er worden
jaarlijks ruim honderd voorstellingen meer gegeven. Dit vindt de raad niet in lijn met de
uitgesproken ambities van VIA ZUID om het publiek te vergroten, makers en hun werk
zichtbaarder te maken en het label VIA ZUID stevig neer te zetten. Dat voornemen krijgt
bijvoorbeeld wel gestalte in de samenwerking met Media Valley om innovatieve
communicatie- en promotiemethoden te ontwikkelen en in de doelstelling mediapartnerships
met online en offline media te sluiten.
Ondernemerschap
VIA ZUID is een netwerkorganisatie die geen personeel in dienst heeft. Directie, zakelijke
ondersteuning, financiële administratie en communicatieve en secretariële ondersteuning
worden freelance ingehuurd. Hierdoor kan 75 procent van de middelen worden besteed aan
de activiteiten. VIA ZUID is momenteel een financieel gezonde organisatie.
De raad is verheugd over het draagvlak dat VIA ZUID geniet bij provinciale en gemeentelijke
overheden en partners. In zijn pilotjaren 2013 en 2014 ontving VIA ZUID subsidies van de
provincie Limburg en de gemeente Maastricht, die in de periode 2017 – 2020 worden
gecontinueerd. Hiernaast hebben Sittard-Geleen en Parkstad Limburg hun steun toegezegd.
In de periode 2013 – 2015 werd de eigen inkomstennorm gemiddeld niet gehaald, omdat de
instelling zich in 2013 en 2014 beperkte tot het beschikbaar stellen van ontwikkelbudgetten
aan individuele makers en geen eigen inkomsten binnenhaalde. [ 1 ] Sinds 2015 werkt de
instelling, na een evaluatie en mede op instigatie van de provincie Limburg, als coproducent.
67

Hierbij nemen VIA ZUID en de deelnemende partner(s) elk een deel van de kosten voor hun
rekening, waarbij VIA ZUID vijf procent van alle publieksinkomsten ontvangt. Door
daarnaast sponsor- en fondsenbijdragen te werven, behaalt VIA ZUID sinds 2015 wel de
vereiste eigen inkomsten. Dit wordt ook verwacht voor de periode 2017 – 2020. Volgens de
raad heeft VIA ZUID hiermee een interessant bedrijfsmodel ontwikkeld, waarbij de
verschillende partners gezamenlijk de verantwoordelijkheid dragen voor het productiehuis.
VIA ZUID geeft een realistische kijk op zijn bedrijfsvoering. Mochten de inkomsten
tegenvallen, dan kan het aantal ondersteunde talenten worden verkleind of kan de aanstelling
van de freelance medewerkers in omvang worden beperkt. Ook kan de verhouding worden
aangepast waarin VIA ZUID en de coproducerende partner(s) de activiteiten financieren.
VIA ZUID werkt conform de Governance Code Cultuur en licht dit in zijn aanvraag beknopt
toe. Op instigatie van de provincie Limburg werd de raad van toezicht bij aanvang
samengesteld uit vertegenwoordigers van de oprichters: Toneelgroep Maastricht, Het
Laagland, de Nederlandse Dansdagen, festival Cultura Nova en Toneelacademie Maastricht.
In de loop van 2016 worden minimaal drie leden vervangen door leden die meer op afstand
staan, met het doel om de onafhankelijkheid van het toezicht te garanderen.

68

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Productiehuizen / VIA ZUID

VIA ZUID

Aanvullend advies
VIA ZUID vindt de constatering van de raad dat de focus van de instelling voornamelijk
regionaal is onjuist. VIA ZUID wijst er in zijn reactie op dat hij nauw is verbonden met de
twee buurlanden, zowel praktisch als productioneel. De raad constateert aan de hand van het
activiteitenplan echter dat VIA ZUID zich vooralsnog hoofdzakelijk richt op Limburg en de
Euregio. In een overzicht van culturele en maatschappelijke partners in de afgelopen jaren
noemt VIA ZUID dertien Limburgse partners, twee Brabantse partners, vier Belgische
partners en een Duitse partner. Als landelijke partners worden vrijwel alleen podia genoemd.
Ook inhoudelijk richt de aanvraag zich zeer sterk op de (Eu)regionale uitwerking en
samenwerking. Samenwerkingsverbanden met landelijke partners worden niet tot nauwelijks
uitgediept. De raad kan daarom moeilijk een oordeel hierover vellen. Verder benadrukt de
raad dat hij zijn oordeel over VIA ZUID heeft gevormd in relatie tot andere aanvragers in het
land. Dan concludeert hij dat de landelijke uitstraling van VIA ZUID beperkter is dan die van
de drie gekozen productiehuizen.
VIA ZUID spreekt verder de constatering van de raad tegen dat hij alleen werkt met
niet-Nederlandse makers of makers met een bi-culturele achtergrond, als zij zich aandienen
via het kunstvakonderwijs in de regio. VIA ZUID toont aan dat van de 23 begeleide makers
veertien van hen geen Nederlandse achtergrond hebben maar van Vlaamse, Duitse,
Israëlische, Japanse, Italiaanse of Marokkaanse afkomst zijn. De raad is verheugd over dat
aantal. Mogelijk is zijn oordeel gebaseerd op een misverstand, omdat VIA ZUID in zijn
aanvraag schrijft: ‘VIA ZUID scout en verkent actief het talent dat zich na het
kunstvakonderwijs (zowel hbo als mbo) in de regio aandient.’ De raad heeft deze opmerking
kennelijk te nauw geïnterpreteerd.
Tot slot reageert VIA ZUID op de constatering van de raad dat de instelling geen activiteiten
ontwikkelt voor en met het primair onderwijs, of ter bevordering van publieksparticipatie.
VIA ZUID zegt geen opdracht te hebben om zelf educatieve trajecten te ontwikkelen, maar wel
makers te ondersteunen bij educatieve trajecten met partners en deze eventueel te
coproduceren. De raad merkt op dat hij deze aanvulling in de aanvraag heeft gelezen en
daarvan ten onrechte geen melding heeft gemaakt in de educatieparagraaf van het advies.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van VIA ZUID geen aanleiding zijn advies te herzien.

69

Podiumkunsten
Dans

70

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Dans / Het Nationale Ballet

Het Nationale Ballet
€

Stichting Nationale Opera & Ballet profileert zich als een cultuurinstelling die opera en ballet
van topkwaliteit brengt op internationaal niveau, en is gevestigd in Amsterdam. Ze wil op
allerlei vlakken een voorbeeldfunctie vervullen en wil investeren in een breed, klassiek en
innovatief opera- en balletrepertoire en in nieuwe generaties kunstenaars. Hiermee beoogt de
instelling een breed en divers samengesteld publiek te bereiken.
Het Nationale Ballet (hierna: HNB), onderdeel van Nationale Opera & Ballet, specialiseert
zich in een combinatie van romantisch klassiek, neoklassiek en eigentijds ballet, dat het
constant wil vernieuwen. Het werkt met een aantal vaste choreografen en nodigt ook gasten
uit om choreografieën te maken. Om bij te dragen aan de ontwikkeling van talent heeft het de
Junior Company opgericht en is het mede-initiator van de Nationale Balletacademie.

6.950.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

6.950.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.13 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Nationale Opera & Ballet een subsidiebedrag
toe te kennen van € 6.950.000, op voorwaarde dat de aanvraag wordt aangevuld met
een onderbouwing van de governance.
De raad oordeelt positief over het constant hoge artistieke niveau van HNB, waardoor een
groot publiek zich aangesproken voelt. Door ook invloeden toe te laten van andere
kunstvormen en kunstenaars draagt het gezelschap bij aan de vitaliteit van de dans in
Nederland.
De Junior Company is een goede plek gebleken voor talentontwikkeling van jonge dansers. De
raad benadrukt wel dat talentontwikkeling tot een kerntaak van HNB behoort en dat het
voortbestaan van de Junior Company niet afhankelijk moet zijn van sponsors of aanvullende
subsidies.
Het gezelschap heeft zijn publiek in de eigen standplaats goed in kaart en ontwikkelt
effectieve campagnes en acties om dit verder te verbreden. Ook op educatief gebied
ontwikkelt HNB een aantal aansprekende activiteiten. De aandacht voor en van een cultureel
divers publiek vindt de raad nog te gering.
De wijze waarop governance in de organisatie is geregeld, verdient nadere toelichting; de
instelling besteedt volgens de raad te weinig aandacht aan haar werkgeverschap en bestuur.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad oordeelt positief over de hoge artistieke prestaties van HNB. Het gezelschap weet een
groot publiek te enthousiasmeren met klassieke sprookjesballetten, moderner repertoire en
hedendaagse choreografieën. Het valt op dat het gezelschap steeds naar nieuwe impulsen
blijft zoeken in zijn choreografische keuzes. Naast choreografen Hans van Manen en David
Dawson zijn bijvoorbeeld Christopher Wheeldon en Alexei Ratmansky aangetrokken.
De raad heeft grote waardering voor de manier waarop artistiek directeur Ted Brandsen de
afgelopen periode het balletgezelschap heeft opengesteld voor invloeden van andere
kunstdisciplines. Het verheugt de raad dat dit nieuwsgierige onthaal van nieuwe kunstvormen
en kunstenaars in de komende periode wordt voortgezet. Hij kijkt in dit verband vooral uit
71

naar de samenwerkingsverbanden met harpist Remy van Kesteren en zangeres Wende
Snijders, naar het vervolg van ‘Dutch Doubles’, en naar de creatie van de animatiefilm
‘Coppélia’. De raad vindt dit goede manieren om de zichtbaarheid van het balletgezelschap en
van de dans in Nederland te vergroten. Als goede voorbeelden noemt hij daarnaast de
samenwerking met Lowlands en de Museumnacht en de televisiedocumentairereeks ‘Bloed,
zweet en blaren’. Ook is hij verheugd over de samenwerking met multiculturele partners in
Amsterdam, zoals Theater de Meervaart en ISH Dance Collective.
HNB creëert elk jaar een nieuwe avondvullende balletproductie. Met het oog op de grote
rijkdom in het bestaande repertoire van het gezelschap en de hoge kosten voor een
avondvullende choreografie vraagt de raad zich af wat de ‘artistieke’ motivatie is om jaarlijks
zo’n nieuw ballet uit te brengen.
Hoewel de raad de dans van HNB van hoog niveau vindt, uit hij ook zijn zorgen over het feit
dat het het gezelschap niet lukt eerste solisten vast te houden, waardoor sommige dansers een
rang te hoog dansen. De raad beseft dat dit samenhangt met een sterk concurrerende
internationale markt, waarin veelal hogere bedragen omgaan. Toch zou hij graag zien dat
HNB reflecteert op mogelijkheden om toptalent steviger aan zich te binden en de groep
solisten kwantitatief op niveau te houden.
Met de Junior Company levert HNB een belangrijke impuls aan de talentontwikkeling van
jonge dansers. De raad heeft veel vertrouwen in de artistieke leiding van Ernst Meisner. Hij
kijkt uit naar de organisatie van een Europees festival met vergelijkbare juniorgezelschappen
in 2018.
Ook de samenwerkingen met instellingen als Dansmakers, ISH en ICKamsterdam dragen
volgens de raad substantieel bij aan talentontwikkeling.
Wel benadrukt de raad dat talentontwikkeling een kerntaak is van HNB en dat het
voortbestaan van de Junior Company niet afhankelijk moet zijn van sponsors of aanvullende
subsidies. Het gezelschap vraagt extra subsidie aan bij de gemeente Amsterdam voor de
Junior Company. Als dat bedrag niet wordt toegekend, zal het gezelschap dit waardevolle
initiatief vanuit de huidige exploitatie moeten financieren.
In het kader van talentontwikkeling voor choreografen is de raad positief over het jaarlijkse
programma ‘New Moves’.
Educatie en participatie
De raad is verheugd dat Nationale Opera & Ballet zijn educatieve activiteiten en
participatieprojecten verder heeft uitgebouwd met een evenwicht tussen meedoen, ervaren en
reflecteren. Zo organiseert het de kennismakingslessen ‘Ballet met je klas’ en zijn er
ckv-workshops voor middelbare scholieren. De raad vindt het een goed streven om alle
schoolkinderen uit Amsterdam minstens één keer een voorstelling van HNB te laten
bezoeken.
Op het gebied van participatie heeft HNB de afgelopen jaren enkele aantrekkelijke projecten
opgezet met onder andere DOX en een aantal amateurdansverenigingen. Ook heeft de raad
waardering voor projecten die worden ontwikkeld met instellingen op het gebied van zorg,
sport en beweging. De afgelopen periode werd in samenwerking met Dance for Health een
pilot opgezet van een dansprogramma voor MS-patiënten, dat HNB de komende jaren blijft
aanbieden.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Nationale Opera & Ballet steekt over het algemeen veel energie in het bereiken van
uiteenlopende doelgroepen en heeft een goed vormgegeven marketingbeleid met bijzondere
aandacht voor de prijsstrategie. Door continu publieksonderzoek heeft de organisatie een
72

goed beeld van haar bezoekers in Amsterdam. Zij werkt op een inventieve manier aan een
uitbreiding van het publiek door verschillende acties en campagnes te organiseren. De
zaalbezetting van HNB in het eigen theater bereikte in 2014 een hoogtepunt met gemiddeld
94 procent. De raad vraagt zich af of het publiek in Amsterdam nog verder kan worden
vergroot door meer voorstellingen te spelen in het eigen theater.
De raad heeft er vertrouwen in dat Nationale Opera & Ballet het effectieve beleid voortzet. De
manier waarop topdansers in de media worden ingezet om de nieuwsgierigheid van het
publiek te vergroten lijkt vruchten af te werpen. Wel meent de raad dat extra inspanningen
nodig zijn om meer publiek met een niet-westerse achtergrond naar de voorstellingen te
trekken. Van een dansgezelschap van deze omvang en statuur verwacht hij meer visie op dit
vlak.
Ook merkt de raad op dat het werk van HNB relatief weinig buiten de standplaats te zien is,
met slechts een kwart van de binnenlandse voorstellingen. Het betreft hier vooral werk van de
Junior Company.
Ondernemerschap
Het Muziektheater, HNB en De Nederlandse Opera zijn per 2013 gefuseerd tot Nationale
Opera & Ballet. Hoewel de organisatie de fusie in de aanvraag zeer succesvol noemt en de
instelling meldt dat het programma’s heeft ontwikkeld met minder middelen dan voorheen,
licht de organisatie niet toe in hoeverre de fusie tot een efficiëntere of kostenbesparende
bedrijfsvoering heeft geleid in de backoffice of in het productiewerk. De raad had hierop graag
een reflectie gelezen.
De financiële situatie van NO&B als geheel en van HNB afzonderlijk is gezond en de instelling
weet voldoende eigen inkomsten te genereren. De aanvraag kent een solide financiële
onderbouwing en een stabiele financieringsmix.
Verder constateert de raad dat het aandeel publieksinkomsten is de afgelopen periode
toegenomen tot 23 procent van de baten; dit aandeel blijft de komende periode gelijk. De raad
meent dat de stijging van de overige eigen inkomsten te voorzichtig begroot is, van 6 procent
in 2014 tot 9 procent in 2020. Opvallend vindt hij vooral dat het aandeel sponsorinkomsten
gelijk blijft, te meer omdat Nationale Opera & Ballet schrijft een meerjarenplan te hebben
opgesteld om de inkomsten uit sponsoring, fondsen, bijdragen van particulieren en events te
vergroten. Ondanks de krappe sponsormarkt meent de raad dat de organisatie haar
voorhoedepositie actiever kan inzetten om sponsors binnen te halen.
De operationele organisatie heeft een uitstekend niveau en kent een degelijk personeelsbeleid.
De raad beschouwt het als een gemis dat in de aanvraag de governance nauwelijks wordt
toegelicht, ook omdat de organisatie een fusie achter de rug heeft.

73

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Dans / Het Nationale Ballet

Het Nationale Ballet

Aanvullend advies
In een reactie op het advies geeft HNB aan dat het onjuist is dat zij jaarlijks een nieuwe
avondvullende productie creëert. De instelling heeft daarvoor niet voldoende middelen. Wel
streeft ze ernaar elk jaar een nieuwe titel van een avondvullend ballet toe te voegen aan het
beperkte repertoire aan grote ballettitels, om het publiek te blijven inspireren en verrassen.
Dit kunnen zowel nieuwe eigen producties zijn als gehuurde bestaande producties of
coproducties. De raad erkent dat hij ten onrechte uit het advies heeft opgemaakt dat het
jaarlijks om een nieuw avondvullend ballet zou gaan.
De instelling is het verder oneens met de zorgen die de raad uit over het vasthouden van
eerste solisten. HNB toont aan dat het verloop van solisten een normaal en internationaal
gebruikelijk patroon kent. De raad kan zich hierin vinden en merkt op dat zijn opmerking is
voortgekomen uit het monitorgesprek in de huidige BIS-periode, waarin de instelling aangaf
te weinig (vrouwelijke) solisten te hebben. Dit zou de instelling kwetsbaar maken, ook
vanwege internationale verplichtingen. De raad benadrukt het van belang te vinden dat het
hele solistencorps voldoende zichtbaar is.
De instelling ontkent dat de huidige subsidie vanuit de BIS voldoende zou zijn om de Junior
Company te kunnen financieren naast de activiteiten van het grote gezelschap. De raad heeft
oog voor de financiële knelpunten van het gezelschap maar blijft bij zijn standpunt dat het
voortbestaan van de Junior Company niet (volledig) afhankelijk mag zijn van externe
financiering.
Op basis van de reactie van HNB handhaaft de Raad voor Cultuur zijn positieve advies. Hij
kijkt verder uit naar de toegezegde uitwerking van de toepassing van de Governance Code
Cultuur, de diversiteit in het publieksbereik en de meerjarige ontwikkeling van de
sponsorinkomsten van Nationale Opera & Ballet.

74

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Dans / Scapino Ballet Rotterdam

Scapino Ballet Rotterdam
€

Scapino Ballet Rotterdam (hierna: Scapino) is een middelgroot dansgezelschap in Rotterdam
dat nieuwe vormen van avontuurlijke, grensverkennende en onderscheidende dans maakt
voor een breed publiek in de standplaats en de rest van Nederland. Artistiek directeur en
choreograaf Ed Wubbe zoekt volgens de instelling in zijn concepten naar contrasten,
gelaagdheid en kwetsbaarheid. Daarbij worden theatrale elementen uit andere disciplines
gebruikt, zoals opera, variété en circus. Daarnaast zijn er enkele choreografen vast aan het
gezelschap verbonden die ook bijdragen leveren aan het repertoire. Scapino ontwikkelt veel
educatieve en participatieactiviteiten en gaat hiermee een aantal hechte
samenwerkingsverbanden in de eigen stad aan.
Subsidieadvies

1.650.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

1.650.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.13 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Scapino Ballet Rotterdam een subsidiebedrag toe te
kennen van € 1.650.000.
Scapino is volgens de raad een dansgezelschap dat presteert op een niveau dat past bij zijn
profiel; de dansproducties zijn aansprekend en toegankelijk en bieden een variëteit aan
stijlen, dankzij de verschillende huischoreografen. De raad is wel van mening dat de instelling
moet blijven waken voor sleetsheid van de choreografische concepten en moedigt het
gezelschap aan om oog te houden voor artistieke vernieuwing. Scapino levert een goede
bijdrage aan de talentontwikkeling van dansers en choreografen. De activiteiten op het gebied
van educatie en participatie dragen in hoge mate bij aan een goede worteling van Scapino in
Rotterdam. De raad vindt wel dat de instelling te weinig beleid ontwikkelt op het gebied van
culturele diversiteit.
De raad is positief over de marketingstrategieën van Scapino en de focus op enkele
satellietsteden. Maar het aantal steden en het verwachte publieksbereik kunnen ambitieuzer
worden geprognosticeerd. Nu de instelling extra heeft geïnvesteerd in het aanboren van
private financiële bronnen, verwacht de raad de komende jaren daar zichtbare resultaten van
te vernemen.
Beoordeling
Kwaliteit
Scapino maakt dansproducties die in de ogen van de raad appelleren aan de smaak van een
breed publiek. De raad vindt de producties getuigen van groot vakmanschap. De thematische
invalshoek is vaak aansprekend en de raad vindt het verfrissend dat andere theatrale
disciplines, zoals opera, circustheater en variété, in de choreografieën worden verwerkt. De
raad vindt niettemin dat de concepten enigszins voorspelbaar zijn geworden en is daarom
optimistisch gestemd over de voortzetting van nieuwe samenwerkingen met Robert Carsen en
Rambert Dance Company. De raad betreurt het dat hij afgezien van deze plannen in de
aanvraag weinig nieuwe ambities in de artistieke activiteiten aantreft, wat op gespannen voet
staat met het avontuurlijke profiel van de instelling. Hij spoort Scapino daarom aan zijn
identiteit te blijven verdiepen en meer artistieke risico’s te nemen. [ 1 ]

1

Zie ook het tussentijdse
raadsadvies over Scapino van
1 oktober 2015.
2

De raad waardeert het dat het gezelschap plaats biedt aan een aantal jongere en mid-careerchoreografen. Artistiek directeur Ed Wubbe heeft over het algemeen een goede neus voor
talent, en het werk van deze dansmakers geeft het gezelschap een artistieke impuls. De raad is

Deze satellietsteden zijn:
Alkmaar, Drachten, Enschede,
Haarlem, Heerlen,
’s-Hertogenbosch, Nijmegen,
Zwolle.

75

wel van mening dat talent begeleiding vereist en vraagt zich af of Scapino daar structureel
voldoende aandacht aan schenkt. Het danserstableau is in de ogen van de raad van hoog
niveau. Hij vindt het positief dat Scapino de omvang van zestien dansers in stand kan houden.
Scapino heeft een goede reputatie op het gebied van talentontwikkeling; de instelling heeft
een sterke band met Codarts en betrekt haar dansers voornamelijk van Nederlandse
dansopleidingen. De raad is positief gestemd over de succesvolle jaarlijkse TWOOLSvoorstellingen, waarin jonge choreografen de gelegenheid krijgen hun werk te presenteren.
Scapino ambieert het internationale publieksbereik te vergroten. De raad staat positief
tegenover die ambitie, maar vindt wel dat die niet ten koste mag gaan van de financiële
stabiliteit. Evenmin zou de werkdruk daardoor naar een onverantwoord niveau mogen
stijgen.
Educatie en participatie
Scapino heeft vanuit een doordachte visie op educatie een breed programma ontwikkeld in
intensieve samenwerking met de Rotterdamse educatieorganisatie SKVR en het Rotterdamse
expertisecentrum KCR. Voor scholen zijn er verschillende keuzemogelijkheden: workshops,
cultuurdagen en activiteiten voor ckv-leerlingen. De activiteiten worden verzorgd door
professionele docenten en oud-Scapinodansers en hebben een groot bereik in Rotterdam. De
raad waardeert het dat de specifieke signatuur van Scapino zichtbaar is in de educatieve
activiteiten.
Scapino heeft in de ogen van de raad de afgelopen jaren een aantal interessante
maatschappelijke verbindingen gelegd, vooral met gezondheidsorganisaties en wijkcentra.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Het bezoekersaantal van Scapino is de afgelopen periode gestegen, al vertonen de cijfers van
2015 een teruggang. De instelling is goed geworteld in de eigen stad en bereikt daar een breed
publiek.
Het gezelschap wil de komende jaren een meerjarige samenwerking aangaan met podia in
acht zogenaamde satellietsteden. [ 2 ] Het wil daar door middel van meer speelavonden,
educatieve projecten en andere activiteiten een lokale dansgemeenschap rond Scapino
opbouwen. Dit satellietstedenprogramma en een uitgebreide marketingvisie moeten leiden
tot een hogere zaalbezetting in combinatie met minder speelbeurten. De raad vindt dit nieuwe
reisbeleid op zichzelf een goed idee, dat aansluit bij ontwikkelingen in de
podiumkunstensector. Volgens de raad blijft de prognose van de uiteindelijke stijging van het
aantal bezoekers wel achter bij deze inspanningen. Hij vindt het onwenselijk dat niet alleen
het aantal voorstellingen, maar ook het aantal bezoekers buiten de standplaats daalt.
Daarnaast stelt de raad vast dat er nog verscheidene andere podia zijn met een sterke
dansprogrammering, zoals in Utrecht en Groningen. Als Scapino ook met dergelijke
satellietsteden gaan samenwerken, is de landelijke spreiding van het aanbod van het
gezelschap nog meer gegarandeerd.
De raad mist in de subsidieaanvraag van Scapino aandacht voor culturele diversiteit. Dat
vindt hij merkwaardig gezien de cultureel zeer gemêleerde bevolking van Rotterdam. Scapino
zou in de toekomst meer inspanningen moeten verrichten om een breder publiek voor haar
voorstellingen te interesseren.
Ondernemerschap
De financiële huishouding van Scapino is goed op orde en de organisatie heeft de korting op
de rijkssubsidie de afgelopen jaren goed opgevangen. De raad constateert met genoegen dat
Scapino heeft geïnvesteerd in het werven van private inkomsten door hiervoor extra
personeel aan te nemen. Hij verwacht dat de instelling zodoende de financiële bronnen kan
aanboren die zij in de begroting verwacht te behalen, ook gezien de positie en statuur van
76

Scapino in de eigen standplaats.
Scapino schrijft dat de werkdruk in de hele organisatie voelbaar is. In zijn activiteitenplan
stelt Scapino dat het de komende BIS-periode in totaal 400.000 euro extra subsidie nodig
heeft, om op basis van goed werkgeverschap een groeiscenario uit te voeren. De raad kan op
grond van de gegevens in de aanvraag niet vaststellen of Scapino terecht beweert dat deze
investering zal worden terugverdiend.
Scapino schrijft dat de Governance Code Cultuur secuur wordt gevolgd, maar de instelling
reflecteert daar verder niet op.

77

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Dans / Scapino Ballet Rotterdam

Scapino Ballet Rotterdam

Aanvullend advies
In een reactie op het advies schrijft Scapino dat het zijn intentie was om 100.000 euro meer
aan te vragen dan het subsidiebedrag dat wordt vermeld in de subsidieregeling. Dit bedrag is
volgens het gezelschap nodig om op basis van goed werkgeverschap aan een groeiscenario te
kunnen werken. Scapino heeft dit wel geschreven in zijn activiteitenplan en in zijn toelichting
op de begroting, maar heeft dit hogere bedrag niet ingevuld op het aanvraagformulier.
Scapino vraagt of deze omissie kan worden gecorrigeerd en of de raad dit hogere
subsidiebedrag kan beschouwen als het gevraagde subsidiebedrag. De raad heeft
geconstateerd dat er in de aanvraag op diverse plekken verschillende gevraagde
subsidiebedragen worden vermeld. Hij is zijn advisering uitgegaan van het bedrag dat
overeenkomt met de subsidiehoogte uit de subsidieregeling. De raad houdt zich aan de door
de minister en Tweede Kamer vastgestelde subsidieplafonds. De raad stelt in de inleiding van
het advies daarom dat hij ‘er best begrip voor (heeft) dat instellingen na de ingrijpende
bezuinigingen van de afgelopen jaren een hoger subsidiebedrag zouden willen, maar dat is
gezien de regeling niet realistisch’.
Het verbaast Scapino dat de raad zich afvraagt of de instelling structureel voldoende aandacht
besteedt aan de begeleiding van talent. Scapino schrijft dat het gehele artistieke en technische
team en de kantoororganisatie jonge choreografen ondersteunen en hen ook betrekken bij
alle facetten van de organisatie. De raad prijst Scapino voor de plek die talentontwikkeling in
het gezelschap inneemt en voor de manier waarop jonge choreografen bij de organisatie
worden betrokken. Op basis van de voorstellingen die jonge choreografen bij Scapino hebben
gemaakt, vraagt de raad zich echter af of de choreografen tijdens het maakproces wel
voldoende inhoudelijk zijn gecoacht. De raad miste in het activiteitenplan een uitwerking van
de wijze waarop choreografen worden begeleid in hun talent; een beschrijving van de
scouting, het type trajecten en de artistieke ondersteuning ontbrak. Wanneer een talent een
(avondvullende) choreografie maakt voor de grote zaal, moet hij goed worden begeleid in zijn
artistieke keuzes. De raad stelt de vraag aan de orde of een dergelijke begeleiding altijd
optimaal plaatsvindt.
De Raad voor Cultuur had Scapino een positief advies gegeven en ziet in de reactie geen
aanleiding dit te herzien.

78

Podiumkunsten
Symfonieorkesten

79

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Symfonieorkesten / Metropole Orkest

Metropole Orkest
€

Stichting Metropole Orkest (hierna: Metropole Orkest) is een pop- en jazzorkest met een
symfonische bezetting dat een breed repertoire aanbiedt onder leiding van een chef-dirigent
en een aantal gastdirigenten. Het Metropole Orkest wil als orkest voor pop-, jazz- en
wereldmuziek een internationaal erkende, leidende positie innemen en bijdragen aan de
ontwikkeling van orkestrale niet-klassieke muziek. Het orkest programmeert en produceert
eigen producties en concerten en speelt daarnaast op festivals en op uitnodiging van
internationaal befaamde artiesten.
Nadat het Metropole Orkest lange tijd onderdeel was geweest van het Muziekcentrum van de
Omroep, werd het in 2013 zelfstandig en kreeg het een tijdelijke rijkssubsidie. Het orkest
bracht in 2013 de contracten van de musici terug naar 50 procent. Het Metropole Orkest kon
met de tijdelijke subsidie concerten en producties blijven realiseren en een aanvraag voor de
BIS voorbereiden voor de periode 2017 – 2020.

3.000.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

3.500.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd op
artikel 3.18 en in samenhang
met artikel 3.15 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur 2017 –
2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Metropole Orkest een subsidiebedrag toe te
kennen van € 3.000.000, op voorwaarde dat de instelling de aanvraag aanvult met:
– Een sluitende begroting, die uitgaat van het integrale, ingediende activiteitenplan.
– Een realistische en verder uitgewerkte strategie om de eigen inkomsten te
vergroten.
De raad waardeert het Metropole Orkest als pop- en jazzorkest met een veelzijdig repertoire.
Het presenteert in de aanvraag voor de komende periode heldere programmalijnen en
interessante samenwerkingen.
De raad vindt de activiteiten voor educatie in de aanvraag mager uitgewerkt. Hij verwacht van
een BIS-instelling op dit gebied meer ambitie. De raad waardeert de inspanningen om een
breed en diverser publiek te bereiken, vooral de online activiteiten. Maar hij verwacht van het
orkest een duidelijke strategie en rijkere visie.
De raad vindt het ondernemerschap van het Metropole Orkest onvoldoende ambitieus. De
financiële positie is zwak en het orkest toont nauwelijks aan hoe het deze de komende periode
wil versterken.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad is van mening dat het Metropole Orkest een aansprekend en breed repertoire biedt:
het speelt pop-, jazz-, film- en wereldmuziek. Het orkest is aanwezig op verschillende
festivals, waaronder het Holland Festival, de Uitmarkt en het Knoop in je Zakdoek Gala.
Verder werkt het orkest mee aan commerciële projecten, zoals cd- en dvd-opnames en
commercials.
Het orkest heeft volgens de raad de afgelopen twee jaar laten zien goede keuzes te maken op
het gebied van samenwerking met spraakmakende artiesten. Zo ontving het Metropole Orkest
voor het zelf geïnitieerde project met Snarky Puppy een Grammy in de categorie ‘best
contemporary instrumental album’. De raad constateert dat het Metropole Orkest projecten
80

onderneemt die passen bij zijn signatuur, zoals optredens met Laura Mvula tijdens de BBC
Proms en een concert in Paradiso dat wereldwijd in bioscopen werd vertoond.
Het Metropole Orkest presenteert voor de komende periode heldere artistieke kaders en
interessante samenwerkingen. Het orkest onderscheidt vier verschillende programmalijnen,
met als zwaartepunt programma’s waarin het zelf leidend is. Verder zijn er projecten die
verschillende culturen bij elkaar brengen, het presenteren van niet-klassiek erfgoed en
concerten met laagdrempelige muziek, bedoeld als kennismaking met de wereld van muziek
en het orkest. Het Metropole Orkest geeft aan dat het met een flexibele programmering op de
actualiteit inspeelt, een visie die de raad gerechtvaardigd vindt en passend bij het profiel van
het orkest.
Het Metropole Orkest heeft de ambitie om op topniveau te musiceren en ambieert een
leidende, internationale positie als pop- en jazzorkest. Uit de aanvraag kan de raad niet direct
opmaken hoe het orkest deze positie wil bereiken en behouden. Het valt de raad verder op dat
het Metropole Orkest de eigen concerten en producties vanaf 2017 behoorlijk wil verminderen
ten opzichte van 2014. Het aantal concerten buiten de standplaats gaat van 48 naar 40,
binnen de standplaats van 22 naar 10 en internationale activiteiten gaan van 9 naar 2 per jaar.
De raad mist in de aanvraag een argumentatie voor deze koerswijziging.
Educatie en participatie
De raad vindt het activiteitenplan voor educatie en participatie mager uitgewerkt,
onvoldoende met cijfers onderbouwd en summier van omvang. Het Metropole Orkest meldt
in de aanvraag dat er geen middelen zijn om de educatieve activiteiten uit te breiden. De raad
vindt echter dat een BIS-instelling de verplichting heeft om deze activiteiten op een hoger
niveau te brengen.
Het Metropole Orkest heeft naar de mening van de raad een interessant initiatief genomen
om talent te stimuleren. De net opgerichte Metropole Academy biedt aan minimaal 320
studenten uit verschillende disciplines van de Nederlandse conservatoria de kans om in
projecten van het orkest mee te werken. Studenten leren naast musiceren andere
vaardigheden, zoals het maken van arrangementen. Jaarlijks zijn er vier programma’s in het
kader van deze Metropole Academy, die overigens extern gefinancierd is.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Het orkest bereikt met zijn activiteiten een breed publiek. Voorheen lag de marketing van het
orkest bij de omroeporganisaties, sinds 2013 heeft het Metropole Orkest een eigen
marketingafdeling. Het orkest meldt in de aanvraag dat het jaarlijks 80.000 mensen bereikt
via concerten en 1,5 miljoen via het eigen YouTube-kanaal.
De aanvraag geeft weliswaar een beeld van de gewenste groei van het publiek, maar het
activiteitenplan geeft weinig prijs over de marketingstrategieën en over de samenstelling en
diversiteit van het publiek. De raad acht het van belang dat het orkest blijk geeft van een
duidelijkere koppeling tussen de publieksprofielen en de beoogde programmalijnen.
Daarnaast ziet de raad geen onderbouwing van het orkest om te groeien van ruim 40.000
betalende bezoekers in 2014 naar 55.000 in 2017.
De raad waardeert de inzet van de traditionele media in combinatie met online activiteiten,
zoals het streamen van producties, de Metropole-app en het bereik via YouTube. Verder stelt
de raad vast dat het Metropole Orkest de samenwerking met vijf steden (Amsterdam,
Rotterdam, Utrecht, Eindhoven en Groningen) bestendigt om daar een vast publiek op te
bouwen en spreiding van de activiteiten in het land te realiseren.
Ondernemerschap
De raad vindt het ondernemerschap van het Metropole Orkest onvoldoende ambitieus. Het
verbaast de raad dat het orkest ervoor kiest om het aantal programma’s vanaf 2017 omlaag te
81

brengen ten opzichte van 2014 en toch een subsidiebedrag van 3,5 miljoen euro aan te vragen,
een even hoog bedrag als het in 2014 kreeg. De raad vindt dat het orkest de voorgestelde
activiteiten wel degelijk kan realiseren met een subsidiebedrag van 3 miljoen euro. Met de
geraamde groei van het aantal betalende bezoekers zou de raad een forse stijging van de
publieksinkomsten verwachten, in plaats van de flinke daling die het orkest in de begroting
heeft opgenomen.
De raad vindt de consequenties die het orkest verbindt aan het maken van een sluitende
begroting onaanvaardbaar: een verdergaande reductie van het aantal programma’s en het
staken van de ontwikkeling van educatieve activiteiten. Ook het halveren van de projecten van
de Metropole Academy is niet nodig, aangezien deze extern gefinancierd zijn.
De aanvraag vermeldt vrijwel niets over het personeelsbeleid en het werkgeverschap, terwijl
de musici de afgelopen periode fors hebben moeten inleveren op hun aanstelling en hun
toekomst deels onzeker is. De raad vindt het in dit licht ongepast dat de directeur de
afgelopen periode een salaris heeft verdiend dat hoger is dan het bedrag dat volgens de Wet
normering topinkomens geldt. Het Metropole Orkest werkt ook niet verder uit hoe het de
Governance Code Cultuur naleeft.
De raad verwacht een nieuwe sluitende begroting met een beter ontwikkeld en realistisch
verdienmodel, inclusief een goed uitgewerkt sponsorplan en een realistische raming van de
publieksinkomsten. Het Metropole Orkest dient daarbij oog te hebben voor de verhouding
tussen de kosten van de staf en die van de musici, de mogelijkheden van private middelen en
sponsoring en het aantal concerten per productie; het orkest speelt nu een programma
gemiddeld nog geen twee keer.

82

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Symfonieorkesten / Metropole Orkest

Metropole Orkest

Aanvullend advies
In zijn reactie vraagt het Metropole Orkest aandacht voor de hoogte van het geadviseerde
subsidiebedrag van 3.000.000 euro, waar het 3.500.000 euro had aangevraagd; het bedrag
dat het orkest de afgelopen periode ontving. Volgens het Metropole Orkest wordt het met een
lager budget gedwongen tot scherpere keuzes, die ten koste gaan van het profiel. De raad
merkt op dat hij zich houdt aan de door de minister en Tweede Kamer vastgestelde
subsidieplafonds.
Verder uit de instelling kritiek op enkele observaties van de raad. Zo bevreemdt het haar dat
de raad uit de aanvraag niet kan opmaken hoe het orkest zijn leidende, internationale positie
wil bereiken en behouden, terwijl hij wel positief is over de artistieke kaders, de
samenwerkingen en het profiel van het orkest. De zorgen van de raad betreffen echter niet het
programma, maar het aantal voorgenomen concerten en daarmee samenhangend de kwaliteit
van het spel. Hij vraagt zich af of het orkest met een groep musici die slechts in deeltijd in
dienst is deze positie wel kan behouden, omdat minder frequent samen spelen kan leiden tot
kwaliteitsverlies.
Ook onderstreept het Metropole Orkest naar aanleiding van de kritiek van de raad over de
teruggang in het aantal concerten en producties in 2017 ten opzichte van 2014 dat 2014 een
atypisch jaar was, waarin het eenmalig ruim een miljoen euro extra kon investeren in het
orkest. Uit de aanvraag werd de raad echter niet duidelijk dat het om een atypisch jaar ging;
het is hem evenmin duidelijk waarom de extra middelen in de komende periode niet eveneens
geworven kunnen worden.
De instelling vindt het bevreemdend dat de raad met betrekking tot educatie geen enkele
opmerking maakt over de methode ‘Metropole op School’ en de componeertool voor het
onderwijs ikcomponeer.nl. De raad merkt op dat de kwaliteit van deze middelen goed is, maar
dat het educatiemateriaal van het Metropole Orkest in vergelijking met andere orkesten laag
is. Hij benadrukt dat alle BIS-instellingen een educatieve taak hebben.
Ook is de instelling verbaasd dat de raad een koppeling mist tussen de publieksprofielen en
de beoogde programmalijnen. De raad bevestigt dat het orkest in zijn aanvraag een
onderscheid van publieksdoelgroepen opneemt en ook vier artistieke lijnen benoemt die de
kaders voor zijn programmering vormen, maar de raad mist een uitwerking van de wijze
waarop beoogde publieksdoelgroepen in contact worden gebracht met het aanbod.
De instelling bestrijdt het oordeel van de raad over het ondernemerschap. Zij is het oneens
met de opvatting dat het onaanvaardbare consequenties verbindt aan het maken van een
sluitende begroting. De raad blijft echter bij zijn standpunt dat het orkest met de geadviseerde
subsidie van 3.000.000 euro zijn activiteiten zou moeten kunnen realiseren. Het verheugt de
raad overigens dat het Metropole Orkest in de bijgestelde begroting de groei van het aantal
betalende bezoekers vertaalt naar een forse stijging van de publieksinkomsten, in plaats van
de daling die in de huidige begroting is opgenomen.
Het Metropole Orkest merkt verder op dat de externe financiering voor de Metropole
Academy niet langdurig is gegarandeerd en dat het geen inkomsten meer mag verwachten uit
de Stichting Suppletiefonds en private cultuurfondsen. De raad ziet in deze redenering zijn
standpunt ondersteund dat het orkest zich weinig ambitieus toont als ondernemer. De raad
83

verwacht van BIS-instellingen dat ze ondersteunende financiering zoeken bij fondsen en
sponsoren. Het is gebruikelijk dat fondsen maar voor beperkte tijd ondersteuning bieden.
De zorgen die de raad uitspreekt over het feit dat de aanvraag vrijwel niets vermeldt over het
personeelsbeleid en het werkgeverschap terwijl de musici fors hebben moeten inleveren op
hun aanstelling en hun toekomst deels onzeker is, zijn volgens het Metropole Orkest
onterecht. Met een vijftigprocentsaanstelling biedt het orkest zijn musici naar eigen zeggen
juist een zekere toekomst en maakt het zich hard voor de loopbaanmogelijkheden en voor
meerwerk voor de musici. De raad is daar verheugd over maar mist in de aanvraag een
uitwerking van hoe het orkest voor zijn personeel zorgt, hoe musici worden begeleid, hoe
eenheid in het orkest wordt bewaakt, hoe musici worden vastgehouden, et cetera.
Het Metropole Orkest acht het oordeel feitelijk onjuist dat de directeur de afgelopen periode
een salaris genoot dat hoger is dan het bedrag dat volgens de Wet normering topinkomens
(Wnt) is toegestaan. De instelling merkt op dat de bezoldiging van de directeur in 2015 fors
naar beneden is bijgesteld, waardoor deze ruim onder het toepasselijke Wnt-maximum komt.
De raad ziet zich naar aanleiding hiervan geroepen zijn constatering met betrekking tot de
Wnt-norm te herzien, maar blijft van mening dat de bezoldiging van de directeur niet in
verhouding staat tot die van de musici en die van overige directeuren van de kleinere orkesten
in de BIS.
Op de kritiek van de raad dat het Metropole Orkest in zijn aanvraag niet uitwerkt hoe het de
Governance Code Cultuur naleeft, reageert het orkest met de toezegging om in de loop van het
jaar 2016 een uitgebreide verantwoording voor de Stichting Metropole Orkest en de gelieerde
stichtingen op zijn website op te nemen. De raad spreekt hiervoor zijn waardering uit.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van het Metropole Orkest geen aanleiding zijn
positieve advies te herzien.

84

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Symfonieorkesten / NedPhO|NKO

NedPhO|NKO
€

Stichting Nederlands Philharmonisch Orkest bestaat uit het Nederlands Philharmonisch
Orkest (hierna: NedPhO) en het Nederlands Kamerorkest (hierna: NKO). Het NedPhO|NKO
begeleidt per seizoen minimaal zes operaproducties van De Nationale Opera en verzorgt
symfonisch aanbod in Amsterdam en Haarlem.
Als operaorkest heeft het NedPhO een internationale status verworven. Daarnaast presenteert
het NedPhO symfonische muziek voor een inmiddels groot eigen publiek. Met dit profiel, in
combinatie met programma’s voor educatie en talentontwikkeling, neemt het NedPhO|NKO
naar eigen zeggen zijn verantwoordelijkheid voor de toekomst van de klassieke muziek en de
borging én verbreding van het publiek.
Subsidieadvies

10.160.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

10.191.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd op
artikel 3.16 en in samenhang
met artikel 3.15 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur 2017 –
2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Nederlands Philharmonisch Orkest een
subsidiebedrag toe te kennen van € 10.160.000, op voorwaarde dat de instelling de
aanvraag aanvult met een uitgewerkt plan voor de positionering en het profiel van het
Nederlands Kamerorkest.
De raad is enthousiast over de begeleiding door het NedPhO van de operaproducties van De
Nationale Opera en over de eigen concertseries in Amsterdam en Haarlem. De uitvoeringen
en concerten zijn van een hoog niveau en het orkest weet een breed publiek aan zich te
binden. De raad plaatst kanttekeningen bij de wijze waarop het NKO zich positioneert en is
nog niet overtuigd van de artistieke meerwaarde van dit kamerorkest.
Volgens de raad vervult het NedPhO zijn educatieve taak uitstekend; het orkest speelt hierin
een toonaangevende rol binnen de orkestensector. Hoewel het ondernemerschap in grote
lijnen in orde is, zet de raad vraagtekens bij de haalbaarheid van het ambitieuze sponsorplan.
Beoordeling
Kwaliteit
NedPhO
De raad heeft waardering voor de wijze waarop het NedPhO zijn veelzijdige taak uitvoert. Het
orkest begeleidt op overtuigende wijze de producties van De Nationale Opera en werkt
efficiënt en succesvol samen met deze organisatie. De afgelopen periode heeft het orkest laten
horen dat het op uitstekende wijze kan bijdragen aan operavoorstellingen en heeft het
daarvoor ook internationale erkenning gekregen. De spelkwaliteit van het NedPhO op het
podium en in de orkestbak is van een constant hoog niveau. De raad heeft er vertrouwen in
dat het NedPhO de komende BIS-periode op hetzelfde niveau de operaproducties begeleidt.
De symfonische concerten in Haarlem en het Koninklijk Concertgebouw die het NedPhO zelf
produceert en uitvoert, hebben volgens de raad aansprekende formats. Met onder andere
koepelconcerten, zondagmatinees en specials, zoals een filmconcert als ‘The Firebird’, weet
het orkest een breed en verjongend publiek aan zich te binden. Door de verschillende
programma’s heeft het orkest een eigen signatuur in het Koninklijk Concertgebouw in
Amsterdam ontwikkeld. Hoewel de aanvraag weinig onderbouwing laat zien van de artistieke
visie en kaders, gaat de raad ervan uit dat het NedPhO de concertactiviteiten op hetzelfde
niveau blijft uitvoeren en tegelijkertijd blijft vernieuwen.
85

Nederlands Kamerorkest
De raad oordeelt positief over het spelniveau van het Nederlands Kamerorkest. Hij vindt de
profilering en positionering van het orkest echter zwak: de raad vindt dat het NKO zich
duidelijker kan positioneren met een uitgesproken profiel van een aantoonbare toegevoegde
artistieke meerwaarde voor de sector en voor het NedPhO zelf. Overigens stelt de raad vast
dat deze constatering ook in het vorige BIS-advies aan de orde is geweest.
Educatie en participatie
De raad heeft waardering voor de wijze waarop het orkest de activiteiten voor cultuureducatie
en participatie ontwikkelt en uitvoert. Het NedPhO speelt in de orkestensector en in de stad
Amsterdam een prominente rol. Het orkest heeft sterke samenwerkingspartners en
experimenteert geregeld met nieuwe educatievormen. Het orkest trekt met kleine ensembles
de wijken in en organiseert (familie)concerten in eigen huis. In de vorige BIS-periode
vervulde het orkest ook voor het Koninklijk Concertgebouworkest de educatiefunctie en dit
deed het op eminente wijze.
Met de projecten van NedPhO GO! bereikt het orkest diverse doelgroepen, in het bijzonder
scholieren in Amsterdam. Het orkest werkt met een doorlopende leerlijn muziek en maakt
een goed doordacht onderscheid tussen educatieve en participatie-activiteiten.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
In de tot NedPhO-koepel getransformeerde Majellakerk beschikt het orkest over een
uitstekende repetitieruimte, die ook dienstdoet als locatie voor kleinschalige voorstellingen en
educatieve activiteiten. Met de coördinaten in Amsterdam-Oost heeft het orkest ervoor
gekozen zich te vestigen in het multiculturele hart van de hoofdstad, een ontwikkeling die de
raad toejuicht.
Het NedPhO hanteert een brede mix aan marketingmiddelen, die in de aanvraag helder
beschreven worden en onderbouwd zijn met cijfers en onderzoek. Voor de symfonische
concerten in Amsterdam heeft het NedPhO een eigen, divers samengesteld publiek weten op
te bouwen. Het NedPhO ontwikkelt aantrekkelijke formats om nieuwe concertbezoekers te
bereiken.
Voor de concertseries in Haarlem zou het orkest naar de mening van de raad meer
inspanningen kunnen verrichten om het publieksbereik te vergroten. Voor het publieksbereik
van de operaproducties is het NedPhO afhankelijk van de inspanningen van De Nationale
Opera.
Ondernemerschap
De raad heeft in grote lijnen een positief beeld van het ondernemerschap van het NedPhO. De
financiële huishouding van het NedPhO is op orde. Het verdienvermogen is, met het oog op
de grote afhankelijkheid van rijkssubsidie, een aandachtspunt. Verder vindt de raad de
veronderstelde toename van sponsorinkomsten en inkomsten uit private middelen ambitieus
en stelt hij vraagtekens bij de haalbaarheid hiervan.
De taak van het NedPhO is veelomvattend. De raad vraagt daarom aandacht voor de relatief
hoge werk- en prestatiedruk bij de orkestleden door de intensieve begeleiding van de
operaproducties, in combinatie met de concerttaak en educatieve activiteiten. De raad dringt
erop aan dat het NedPhO zich blijft opstellen als een goede werk- en opdrachtgever.
De raad is van mening dat de aanvraag weinig duidelijkheid biedt over de naleving van de
Governance Code Cultuur.

86

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Symfonieorkesten / NedPhO|NKO

NedPhO|NKO

Aanvullend advies
In zijn reactie op het advies brengt het Nederlands Philharmonisch Orkest naar voren dat de
afkorting NedPhO op enkele plekken onjuist is gebruikt. Waar het NedPhO en het Nederlands
Kamer Orkest (NKO) samen zijn bedoeld, had NedPhO|NKO moeten staan. Het gaat om die
tekstdelen waar de tekst betrekking heeft op beide orkesten, het geheel van de
orkestvoorziening en/of de daarin werkzame musici, om de educatieve activiteiten (NedPhO
GO!) en de marketing- en publieksontwikkelingen.
De raad spreekt enkele keren van symfonische muziek of symfonisch aanbod waar (ook) de
concerten zijn bedoeld van het NKO. Hier had de raad beter de term ‘concertprogrammering’
kunnen gebruiken.
De instelling wijst er verder op dat het zelf de term ‘operabegeleiding’ niet hanteert; het
aandeel van het orkest binnen opera is immers geen begeleiding. De term ‘operabegeleiding’
heeft de raad overgenomen uit de subsidieregeling. Hij vraagt de minister in het vervolg in de
regeling te spreken van ‘het verzorgen van operaproducties’.
De reactie van het NedPhO heeft geen consequenties voor het positieve advies van de Raad
voor Cultuur.

87

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Symfonieorkesten / Noord Nederlands Orkest

Noord Nederlands Orkest
€

Stichting Noord Nederlands Orkest (hierna: Noord Nederlands Orkest), met als thuisbasis
Groningen, verzorgt concerten met een overwegend symfonisch repertoire in de regio Noord.
Het orkest profileert zich met een veelzijdige programmering en focust op het bedienen van
een breed publiek. Het Noord Nederlands Orkest houdt de symfonische uitvoeringspraktijk in
de regio levend door avontuurlijke programma’s op een hoog niveau te presenteren.
Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Noord Nederlands Orkest een
subsidiebedrag toe te kennen van € 6.090.000.

6.090.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

6.306.900

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.15 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De raad vindt dat het Noord Nederlands Orkest op overtuigende wijze een prikkelend aanbod
van symfonische muziek biedt. De raad heeft waardering voor de wijze waarop het orkest zijn
positie in het bestel waarmaakt door een eigenzinnige programmering en bijzondere
projecten in de regio Noord. De raad constateert dat het orkest goed verankerd is in de regio.
Het orkest bereikt met goede educatieprogramma’s verschillende doelgroepen. De raad vindt
de inspanningen voor publieksbereik realistisch en waardeert de inventieve pogingen van het
Noord Nederlands Orkest om met een brede programmering nieuwe publieksgroepen aan te
boren. De financiële positie van het Noord Nederlands Orkest is stabiel.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad is positief over de activiteiten van het Noord Nederlands Orkest en het
uitvoeringsniveau van de concerten. De afgelopen periode heeft het orkest bewezen in staat te
zijn met verschillende concertformats en avontuurlijk repertoire een breed publiek te
bereiken.
Het orkest heeft de afgelopen periode een kwaliteitsslag gemaakt in spelniveau. Het Noord
Nederlands Orkest bestaat uit een groep gemotiveerde en veelal jonge musici die met elan de
verschillende concerten op de podia presenteren. Daarnaast weet het orkest met speciale
programma’s speelbeurten elders in het land te krijgen, wat zijn reputatie ten goede komt en
het niveau hoog houdt.
De raad waardeert de breedte van het symfonische repertoire en het onderscheidende
karakter ervan: het Noord Nederlands Orkest speelt regelmatig hedendaagse muziek en
ontwikkelt concertprogramma’s, waarin ook verbindingen met andere muziekgenres
voorkomen, zoals jazz en pop. Het orkest speelt waar mogelijk in op de actualiteit en werkt
regelmatig met solisten en dirigenten van een nieuwe generatie. Het orkest zoekt op
innovatieve wijze verbinding met de regio en is een gewaardeerde partner voor festivals,
evenementen en amateurkoren in het noorden.
Het Noord Nederlands Orkest heeft volgens de raad een onderscheidend profiel. Het orkest
weet voor de komende BIS-periode zijn vooruitstrevende programmering in duidelijke
artistieke kaders en met visie te presenteren. De raad is ervan overtuigd dat de instelling de
artistieke plannen zal waarmaken.
Educatie en participatie
88

De educatieve activiteiten van het Noord Nederlands Orkest vindt de raad van een goed
niveau. Het Noord Nederlands Orkest is effectief in het bereiken van verschillende
doelgroepen en zorgt ervoor dat een substantieel aantal bewoners van de regio Noord kan
deelnemen aan educatieve projecten. Het orkest richt zich met maatwerk op alle groepen van
basisscholen in de noordelijke provincies, het speciaal onderwijs en het voortgezet onderwijs.
Daarnaast organiseert het workshops en ontwikkelt het speciaal lesmateriaal bij
jeugdconcerten.
Het Noord Nederlands Orkest omschrijft in de aanvraag duidelijk zijn plannen voor het
educatieprogramma in de drie noordelijke provincies en de samenwerkingsverbanden
waarmee het dit wil realiseren. De raad vindt het positief dat naast de bestaande activiteiten
het Noord Nederlands Orkest een samenwerking is gestart met het Leerorkest Groningen en
het Frysk Leerorkest, die basisschoolleerlingen uit alle lagen van de bevolking in staat stellen
een instrument te leren bespelen.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Het Noord Nederlands Orkest heeft het bezoekersaantal voor zijn kernactiviteiten de
afgelopen jaren stabiel weten te houden met circa 65.000 bezoekers per jaar. Het orkest kent
een gedegen marketingbeleid. De raad ziet ook dat de pogingen van het orkest om met
cross-overs nieuwe publieksgroepen aan te boren, de afgelopen periode tot een positief
resultaat hebben geleid. Bij sommige kleine zalen bleek het voor het Noord Nederlands
Orkest lastiger om voldoende publiek te trekken. Het orkest is regelmatig te gast bij
concertzalen in de Randstad, zoals het Koninklijk Concertgebouw in Amsterdam,
TivoliVredenburg in Utrecht en de Doelen in Rotterdam.
De raad vindt de inspanningen voor het vergroten van het publieksbereik realistisch; die gaan
uit van een lichte stijging bij verschillende concertformules naar 67.500 bezoekers in 2020.
De raad waardeert de wijze waarop het Noord Nederlands Orkest de artistieke kaders koppelt
aan de doelstellingen om het vaste publiek te behouden en nieuw publiek te bereiken. De raad
heeft er vertrouwen in dat het Noord Nederlands Orkest de doelstellingen zal behalen.
Ondernemerschap
De financiën van het Noord Nederlands Orkest zijn stabiel. Het orkest neemt weinig zakelijke
risico’s. De activiteiten en doelstellingen zijn overwegend goed gekwantificeerd en realistisch.
Het activiteitenplan is gericht op vergroting van de eigen inkomsten, geïllustreerd door een
matrix die de relatie tussen product en publiek duidelijk maakt. Als kanttekening merkt de
raad op dat het verdienvermogen van het Noord Nederlands Orkest beperkt blijft en dat de
afhankelijkheid van rijkssubsidie hoog blijft.
Het valt de raad op dat de noordelijke provincies, zeker in vergelijking met andere provincies,
nauwelijks structurele financiële bijdragen leveren aan het orkest in de eigen regio. De raad
adviseert met de lagere overheden in regio Noord in gesprek te gaan over ondersteuning van
het orkest.
In de aanvraag is summier uitgewerkt hoe het orkest de Governance Code Cultuur naleeft.

89

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Symfonieorkesten / Noord Nederlands Orkest

Noord Nederlands Orkest

Aanvullend advies
Het Noord Nederlands Orkest wijst er in zijn reactie op dat de door de raad aangehaalde
bezoekcijfers te laag zijn. De raad spreekt van 65.000 bezoekers per jaar en van een prognose
om in de nieuwe BIS-periode 67.500 bezoekers te halen. De instelling wijst erop dat dit alleen
de bezoekers van reguliere uitvoeringen betreft, terwijl voor de prestatie-eisen van de
minister ook de schoolgebonden voorstellingen worden meegerekend.
De raad erkent dat hij deze cijfers had moeten meetellen; inclusief schoolgebonden
voorstellingen trok het orkest in 2013 en 2014 gemiddeld ruim 76.000 bezoekers per jaar.
Voor de komende periode verwacht het orkest inclusief schoolbezoeken gemiddeld bijna
85.000 bezoekers.
De reactie van het Noord Nederlands Orkest heeft geen consequenties voor het positieve
advies van de Raad voor Cultuur.

90

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Symfonieorkesten / philharmonie zuidnederland

philharmonie zuidnederland
€

Stichting philharmonie zuidnederland (hierna: philharmonie zuidnederland) is in 2012
ontstaan uit een fusie van Het Brabants Orkest en het Limburgs Symfonie Orkest. De
afgelopen periode bracht het orkest met twee orkestkernen en vanuit twee standplaatsen
uitvoeringen van symfonische muziek in Noord-Brabant, Limburg en Zeeland. Het orkest
biedt zijn publiek een gevarieerd repertoire, met educatie en initiatieven die zijn afgestemd op
bestaande en nieuwe doelgroepen. Het orkest ziet zichzelf als een belangrijke speler en
pleitbezorger van klassieke muziek vanuit traditionele en innovatieve formules: ‘philharmonie
zuidnederland staat daarbij voor kwaliteit, cultureel ondernemerschap en toegankelijkheid
voor alle groepen in de samenleving’.
Subsidieadvies

7.110.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

7.133.420

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.15 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting philharmonie zuidnederland een
subsidiebedrag toe te kennen van € 7.110.000, op voorwaarde dat de instelling de
aanvraag aanvult met:
– Een plan om binnen de komende subsidieperiode via volledige integratie van de
twee orkestkernen tot één orkest met één standplaats te komen.
– Een uitgewerkte strategie voor een groter publieksbereik en voor het behalen van
meer eigen inkomsten.
De raad adviseert om begin 2019 te toetsen of de volledige integratie van twee orkestkernen
tot één orkest met één standplaats is gerealiseerd.
Door de twee standplaatsen en de twee orkestkernen fungeerde philharmonie zuidnederland
de afgelopen periode in feite als een organisatie met twee afzonderlijke orkesten. De raad is
van mening dat deze situatie niet heeft bijgedragen aan het spelniveau van philharmonie
zuidnederland. De raad is ervan overtuigd dat de kwaliteit van de activiteiten zal toenemen
als philharmonie zuidnederland toegroeit naar een model van één orkest met één standplaats.
Het orkest heeft de activiteiten voor educatie en participatie sinds de fusie voortvarend ter
hand genomen en heeft op dit terrein een overtuigende strategie. De raad vindt de
onderbouwing van publieksontwikkeling echter te beperkt. De raad maakt zich verder zorgen
over het verdienvermogen van philharmonie zuidnederland; het orkest heeft de eigen
inkomstennorm maar net gehaald.
Beoordeling
Kwaliteit
Sinds de vorige BIS-periode zijn Het Brabants Orkest en het Limburgs Symfonie Orkest
opgegaan in philharmonie zuidnederland. De raad heeft waardering voor de inspanningen die
beide orkesten, hun musici en het management hebben geleverd om toe te groeien naar de
huidige nieuwe organisatie met een brede programmering.
De raad constateert ook dat de kwaliteit van het nieuwe orkest daarmee nog niet evident is
gebleken. Het orkest handhaafde twee standplaatsen en werkte met twee orkestkernen: een
die opereerde vanuit Eindhoven en een vanuit Maastricht. In feite fungeerde philharmonie
zuidnederland de afgelopen BIS-periode nog steeds als twee orkesten met een significant
niveauverschil tussen de kernen uit Eindhoven en Maastricht. Wanneer er sprake was van
91

projecten met beide orkestkernen op het podium, kenden die concerten volgens de raad een
beduidend hoger uitvoeringsniveau dan de activiteiten van de afzonderlijke kernen.
De raad is dan ook van mening dat de kwaliteit van de activiteiten zal toenemen als
philharmonie zuidnederland toegroeit naar een model met één orkest dat één standplaats
heeft. De raad stelt overigens vast dat philharmonie zuidnederland in de aanvraag al lijkt uit
te gaan van één orkest. De raad adviseert een plan op te stellen voor een daadwerkelijke
integratie van de twee orkestkernen tot één orkest met één standplaats.
De raad vindt de programmering over het algemeen behoudend en ziet weinig koppeling
tussen de initiatieven voor vernieuwing in het activiteitenplan en de programmalijnen. Wel
kijkt de raad met belangstelling naar de oprichting van een innovatieprogramma, dat bedoeld
is om vernieuwingen in de symfonische muziekpraktijk te stimuleren.
Educatie en participatie
Het orkest heeft de activiteiten voor educatie en participatie voortvarend opgepakt en een
degelijk aanbod ontwikkeld voor met name leerlingen van basisscholen: workshops,
lesmateriaal en concertbezoek. philharmonie zuidnederland noemt een aantal
samenwerkingspartners, maar werkt verder niet uit hoe die samenwerking in de praktijk
verloopt. De instelling licht de samenwerking met koren en partners in Maastricht
bijvoorbeeld niet toe.
De raad waardeert de initiatieven voor talentontwikkeling: via de orkestacademie kunnen
studenten van de conservatoria van Tilburg en Maastricht meespelen in het orkest. Verder
geeft het orkest prijswinnaars van muziekconcoursen de kans om als solist op te treden. De
raad is enthousiast over het ‘HaFa-project’, waarbij philharmonie zuidnederland
harmonieorkesten en fanfares de gelegenheid biedt om concerten te geven en workshops te
volgen bij de musici van het orkest. Ook kunnen dirigenten van deze amateurorkesten bij
philharmonie zuidnederland ervaring opdoen met een professioneel orkest.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
In 2013 en 2014 heeft philharmonie zuidnederland jaarlijks rond de 98.000 bezoekers
getrokken; dat is volgens de raad passend bij de activiteiten en ambities van het orkest.
philharmonie zuidnederland doet pogingen om een jonger publiek te trekken, maar de raad
stelt vast dat die vooralsnog niet tot een substantieel resultaat hebben geleid. De raad vindt
het opvallend dat het orkest een daling van bezoekers verwacht naar ongeveer 95.000 per jaar
in de periode 2017 – 2020, maar wel een stijging van het aantal betalende bezoekers. De raad
ziet niet welke strategie het orkest hiervoor hanteert en met welk repertoire of type
programma’s.
De raad staat wel positief tegenover de ambitie om de zaalbezetting van de reguliere
concerten te verhogen. Daarnaast vindt de raad het een goede ontwikkeling dat philharmonie
zuidnederland een cultureel diverser publiek wil trekken, maar hij ziet in de aanvraag geen
onderbouwing van publieksontwikkeling terug.
De raad maakt zich zorgen over de regionale spreiding van de concerten van philharmonie
zuidnederland. De instelling heeft de opdracht om drie provincies van symfonische muziek te
voorzien, maar noemt in de aanvraag slechts een aantal speelplekken. Het valt de raad
bovendien op dat het orkest niet aangeeft of en hoe het concertpubliek in de provincie
Zeeland wil bereiken.
Ondernemerschap
De raad maakt zich zorgen over het verdienvermogen van philharmonie zuidnederland, in het
bijzonder de eigen inkomsten. Het orkest heeft de afgelopen BIS-periode de eigen
inkomstennorm maar net gehaald. De raad vindt het wel hoopgevend dat er in 2014 en 2015
een stijging is van de eigen inkomsten ten opzichte van 2013. De raad verwacht dat het orkest
92

deze positieve trend zal vasthouden.
De vermogenspositie van het orkest is mager. Hierdoor is er op het eerste gezicht weinig
ruimte om tegenvallende inkomsten op te vangen, afgezien van eventueel resterende
frictiegelden. De raad zet vraagtekens bij het voornemen van philharmonie zuidnederland om
de frictiegelden, die per 1 januari 2017 vrijkomen, te gebruiken om de vermogenspositie te
versterken. Bovendien zou een verdere samenvoeging tot één orkest met één standplaats weer
nieuwe frictiekosten met zich mee kunnen brengen.
De raad heeft kennisgenomen van de verwachting dat het aantal arbeidsplaatsen van de
musici door natuurlijk verloop van de huidige 105 fte zal dalen naar 87 fte in 2020. De raad
verwacht dat philharmonie zuidnederland met die formatie zijn taak zowel artistiek als
organisatorisch slechts kan uitvoeren als er sprake is van één orkest met één standplaats. Dit
maakt volledige integratie noodzakelijk. De raad gaat er hierbij van uit dat in de komende
BIS-periode de omvang van de staf evenredig zal krimpen, zodat de verhouding tussen het
aantal orkestleden en ondersteunend personeel in evenwicht komt.
De raad concludeert uit de aanvraag dat het orkest de principes van de Governance Code
Cultuur onderschrijft, maar nog bezig is het governancemodel te implementeren.

93

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Symfonieorkesten / philharmonie zuidnederland

philharmonie zuidnederland

Aanvullend advies
In een reactie laat philharmonie zuidnederland weten het oneens te zijn met het advies van de
raad om vanaf 2019 vanuit één standplaats te opereren. De argumentaties van het orkest
leiden tot een lichte aanpassing van het advies.
Volgens de instelling constateert de raad ten onrechte dat zij de afgelopen periode als twee
orkesten fungeerde. Ook is het orkest het oneens met de geconstateerde niveauverschillen
tussen de twee kernen. Verder benadrukt het dat de begroting niet is gebaseerd op een
verkleining van de formatie; het orkest geeft aan ook voor de komende periode uit te gaan van
110 fte voor musici. Het vraagt ook aandacht voor de frictie tussen het belang dat de raad
hecht aan regionale inbedding van BIS-organisaties en zijn advies zich in één standplaats te
vestigen. philharmonie zuidnederland zal door deze keuze de subsidie van een van beide
provincies en een van beide steden mogelijk verliezen, met grote financiële gevolgen.
De raad kan zich gedeeltelijk vinden in de zienswijze van de instelling, maar weerspreekt
enkele van haar argumentaties. Volgens de raad heeft philharmonie zuidnederland naast twee
standplaatsen nog altijd twee orkestkernen – al worden musici niet alleen in de eigen kern
ingezet. Toch is de raad de meerwaarde niet duidelijk van het handhaven van twee
orkestkernen op twee standplaatsen. Noch de aanvraag, noch de reactie op het advies licht dit
beleid toe. De raad meent dat het de kwaliteit van de instelling goed zou doen als er echt
sprake zou zijn van één orkest.
De raad is het met de instelling eens dat zij voor de keuze van een standplaats rekening moet
houden met de provinciale en gemeentelijke inbedding en subsidiëring. Hij vindt het
verstandig om voor één standplaats te kiezen vanuit het oogpunt van een efficiënter inzet van
fte’s en middelen. Maar op dit punt ziet de raad ook ruimte om modellen te ontwikkelen die
meer rekening houden met de rol van een orkest in verschillende regio’s en met de steun van
provincies en gemeenten. Hij adviseert de minister daarom de instelling om een plan te
vragen waarin de twee orkestkernen volledig integreren, waarbij ruimte wordt gegeven om
met alternatieven te komen voor de keuze voor één standplaats. Ook adviseert de raad de
minister om, voordat het besluit over een standplaats genomen wordt, eerst in gesprek te
gaan met de andere hoofdsubsidiënten: de provincies Noord-Brabant en Limburg en de
gemeenten Eindhoven en Maastricht.
De raad erkent dat hij op grond van de aanvraag ten onrechte heeft aangenomen dat het
orkest van plan is de formatie van musici terug te brengen van 110 naar 87 fte. Hij merkt wel
op dat hij zich hierbij heeft gebaseerd op informatie die philharmonie zuidnederland zelf
heeft aangeleverd. Het orkest maakt duidelijk dat de formatie van 87 fte wordt verwacht door
een natuurlijk verloop onder de musici. De raad wil graag meer duidelijkheid over de
besteding van de middelen die hierdoor vrijkomen. De instelling schrijft in haar reactie deze
ruimte te willen gebruiken voor verjonging en verandering van de formatie, waar nodig. De
raad ziet dit graag nader toegelicht.
Anders dan de raad stelt, meent philharmonie zuidnederland ten slotte dat zij wel degelijk
goed heeft nagedacht over de wijze waarop de eigen inkomsten kunnen worden verhoogd en
een groter publieksbereik kan worden gerealiseerd. Ook stelt de instelling dat zij de
maatregelen en strategieën voor de komende periode expliciet en helder benoemt in het
businessplan. Ze is het daarom oneens met het advies van de raad om de instelling om een
94

uitgewerkte strategie te vragen. De raad stelt vast dat het hier om een verschil van opvatting
gaat. In een nadere uitwerking van het strategisch plan ziet hij de innovatieve ideeën uit het
activiteitenplan graag vertaald in de programmering, waarbij ook rekening wordt gehouden
met het aanspreken van diverse doelgroepen. In het huidige plan heeft de raad weinig gelezen
over de (marketing)strategieën om aanbod aan publiek te koppelen; bovendien signaleert hij
een afname aan speelplekken die niet wordt verklaard.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van philharmonie zuidnederland aanleiding zijn
positieve advies aan te passen. Hij adviseert Stichting philharmonie zuidnederland een
subsidiebedrag toe te kennen van € 7.110.000, op voorwaarde dat de instelling de aanvraag
aanvult met:
– Een plan om binnen de komende subsidieperiode via volledige integratie van twee
orkestkernen tot één orkest te komen. Onderdeel van dat plan is een strategie ten aanzien
van de geografische vestiging (standplaats) van het orkest die rekening houdt met zowel
artistieke als bedrijfsmatige en regionale overwegingen.
– Een uitgewerkte strategie voor een groter publieksbereik en voor het behalen van meer
eigen inkomsten.

95

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Symfonieorkesten / Rotterdams Philharmonisch Orkest

Rotterdams Philharmonisch Orkest
€

Stichting Rotterdams Philharmonisch Orkest (hierna: Rotterdams Philharmonisch Orkest)
vervult de symfonische voorziening in het verzorgingsgebied Rotterdam, onder leiding van
een chef-dirigent en met een aantal gastdirigenten. Het orkest ziet het als zijn taak om het
groot symfonische repertoire te spelen en heeft als thuisbasis concertzaal de Doelen in
Rotterdam. De instelling vult de kernprogrammering aan met muziek uit de barok en de
klassieke periode.
Het Rotterdams Philharmonisch Orkest profileert zich als een ambitieus orkest dat op
internationaal niveau musiceert en daarmee een breed publiek bereikt. De organisatie wil
naar eigen zeggen vanuit een open houding zo veel mogelijk mensen raken met symfonische
muziek en combineert avontuurlijk met traditioneel repertoire.

3.910.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

4.368.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.15 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Rotterdams Philharmonisch Orkest een
subsidiebedrag toe te kennen van € 3.910.000 op voorwaarde dat de instelling voor de
start van de nieuwe subsidieperiode:
– Samen met het Residentie Orkest een plan indient dat gericht is op het gezamenlijk
verzorgen van een complementair symfonisch aanbod in de Metropoolregio
Rotterdam Den Haag en een weerslag is van de verschillende profielen van de twee
instellingen.
De raad ziet het Rotterdams Philharmonisch Orkest als een van de toonaangevende orkesten
binnen de BIS. Het spelniveau is doorgaans hoog. De instelling heeft op de nationale en
internationale podia een reputatie opgebouwd als vooraanstaand orkest. Met innovatieve
programma’s toont het orkest zijn ambities voor publieksbereik en educatie.
De plannen die het orkest voor publieksontwikkeling ontvouwt, geven de raad vertrouwen. De
instelling heeft een aantoonbaar gezonde financiële positie. De raad vindt wel dat het orkest
een beter uitgewerkte strategie bij tegenvallende inkomsten mag ontwikkelen.
Voor een toelichting op het geadviseerde subsidiebedrag verwijst de raad naar de ‘Inleiding
Symfonieorkesten’.
Beoordeling
Kwaliteit
Het Rotterdams Philharmonisch Orkest heeft ook de afgelopen periode laten horen dat het,
vooral onder leiding van zijn chef-dirigent, tot de top van de Nederlandse orkesten behoort.
De raad tekent daarbij aan dat bij samenwerking met sommige gastdirigenten het niveau niet
altijd overeen lijkt te komen met het eigen ambitieuze artistieke beleid.
De raad heeft waardering voor het elan waarmee het orkest zich presenteert in bijzondere
projecten, zoals in Ahoy, de Operadagen Rotterdam, het Internationaal Film Festival
Rotterdam en het Gergiev Festival. De jaarlijkse begeleiding van een productie van De
Nationale Opera die het Rotterdams Philharmonisch Orkest verzorgt, vindt de raad van een
hoog niveau.
96

Het is volgens de raad een goede ontwikkeling dat het orkest zich nadrukkelijker dan tevoren
heeft gericht op de stad Rotterdam en dat het zich onderscheidt van het nabijgelegen
Residentie Orkest met uitvoeringen van grote, symfonische werken. De raad vindt dat het
orkest dit profiel de komende periode nog verder kan uitbouwen en verfijnen. Dat het orkest
daarnaast zijn internationale ambities meer dan waarmaakt, is verheugend.
Het Rotterdams Philharmonisch Orkest stelt in de aanvraag dat het langdurig werken met
remplaçanten op aanvoerdersposities consequenties heeft gehad voor de spelkwaliteit. Het
orkest wil daarom binnenkort de aanvoerdersposities weer bezetten met vaste krachten.
Het orkest heeft als enige symfonieorkest in de afgelopen periode een hogere subsidie
ontvangen dan de periode daarvoor; onder meer was daaraan de opdracht verbonden om
intensief samen te werken met het Residentie Orkest en zodoende gezamenlijk een
complementair symfonisch aanbod te realiseren in de Metropoolregio Rotterdam Den Haag.
De raad vindt dat die samenwerking onvoldoende uit de verf is gekomen.
De raad constateert op basis van de aanvraag dat het Rotterdams Philharmonisch Orkest de
intentie heeft om de samenwerking met het Residentie Orkest te continueren, vooral voor
educatie en talentontwikkeling. De raad juicht dat toe, maar verwacht dat het accent binnen
deze samenwerking specifiek komt te liggen op het complementaire symfonische aanbod voor
de Metropoolregio. In dat licht mist de raad in de aanvraag voor de komende periode
uitgewerkte programmalijnen en een richtinggevende visie. De raad verwacht dat beide
orkesten op korte termijn en in samenwerking met elkaar tot een plan komen voor een
complementair aanbod van symfonische muziek voor de Metropoolregio Rotterdam Den
Haag.
Educatie en participatie
Het orkest neemt zijn educatieve taak serieus en was de afgelopen periode een actieve speler
in het Rotterdamse netwerk van cultuuraanbieders. Formats als familievoorstellingen, de
Rotterdams Philharmonisch Orkest-show voor het primair onderwijs, het tweejaarlijks
orkestproject voor het voortgezet onderwijs en de samenwerking met ‘Ieder Kind Een
Instrument’ getuigen van een verantwoordelijkheidsgevoel voor educatie en hebben ook voor
meer verankering in de stad gezorgd.
De raad stelt met voldoening vast dat het orkest de ambitie heeft om de kwaliteit en de
kwantiteit van de educatieprogramma’s de komende periode te laten toenemen.
In de programma’s ‘Bekwamen’ en ‘Excelleren’ toont het Rotterdams Philharmonisch Orkest
zijn ambities om jonge musici bij de hand te nemen. Musici van het orkest leiden
masterstudenten van het Rotterdamse conservatorium Codarts op in het orkestspel en in
ensemblesessies. Daarnaast krijgen jonge solisten, onder wie concourswinnaars en
veelbelovende dirigenten, kansen om met het orkest op te treden.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Het Rotterdams Philharmonisch Orkest ontving in 2013 en 2014 voor zijn kernactiviteiten
gemiddeld ongeveer 150.000 bezoekers per jaar, een prestatie die de raad passend vindt bij
de omvang en ambities van het orkest. Ook wist het orkest de zaalbezetting constant te
houden.
Het Rotterdams Philharmonisch Orkest heeft voor de komende periode grote ambities wat
betreft publieksontwikkeling, in aantallen en diversiteit. De instelling wil groeien naar een
publieksbereik voor concerten van bijna 166.000 bezoekers in 2020. Het orkest wil het vaste
publiek behouden en bewoners uit de regio van verschillende leeftijdsgroepen en met
verschillende etnische achtergronden in aanraking laten komen met symfonische muziek. Het
orkest baseert zijn strategie op publieksonderzoek en de analyse daarvan, een aanpak die de
raad vertrouwen geeft. Overigens vindt de raad dat het orkest onvoldoende duidelijk maakt
97

wat de programmastrategie is die het orkest in gedachten heeft om de diverse groepen op
maat te bedienen. Ook is niet helder wat de beoogde bezoekersaantallen zijn binnen de
verschillende categorieën.
Ondernemerschap
De raad is positief over het ondernemerschap van het Rotterdams Philharmonisch Orkest.
Het orkest heeft een goed uitgewerkt personeelsbeleid en een gezonde financieringsmix. De
raad stelt echter vast dat het aandeel eigen inkomsten de afgelopen periode stevig is gedaald.
Het Rotterdams Philharmonisch Orkest verwacht voor de komende periode een stijging van
de eigen inkomsten en heeft die verwachting onderbouwd. Vooral het sponsorbeleid is goed
uitgewerkt. Maar de raad ziet in de aanvraag geen uitgewerkte strategie bij tegenvallende
inkomsten.
De raad zet vraagtekens bij het voornemen om meer musici in vaste dienst te nemen en
daarmee de formatie terug te brengen naar de omvang van enkele jaren geleden. De raad
heeft begrip voor de ambitie van het orkest om een stabiele en permanente kwaliteit na te
streven, maar hij heeft de overtuiging dat bij een groter aantal vaste werknemers het orkest
minder flexibel wordt en het lastiger is om kosten te reduceren bij tegenvallende inkomsten.
Overigens onderschrijft de raad de zienswijze van de instelling dat voor sleutelfuncties wel
vaste musici in dienst kunnen zijn.
Het orkest geeft aan dat de nieuw samengestelde raad van toezicht, mede door lessen uit het
verleden en in lijn met de Governance Code Cultuur, heeft besloten een ander bestuurs- en
directiemodel te hanteren. De raad heeft waardering voor dit besluit.

98

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Symfonieorkesten / Rotterdams Philharmonisch Orkest

Rotterdams Philharmonisch Orkest

Aanvullend advies
In een reactie op het advies weerlegt het Rotterdams Philharmonisch Orkest de vaststelling
van de raad dat het aandeel eigen inkomsten de afgelopen periode stevig is gedaald. De cijfers
van de instelling tonen inderdaad aan dat dit percentage de afgelopen periode juist is
gestegen ten opzichte van de voorgaande periode. De raad erkent dat hij hier een vergissing
heeft gemaakt in de berekeningen, omdat het jaar 2015 niet is betrokken in zijn analyse. Hij
laat weten dat dit foutief in het advies is opgenomen.
Het Rotterdams Philharmonisch Orkest brengt verder een aantal zaken naar voren waarin de
raad geen aanleiding ziet zijn advies te herzien:
De instelling bestrijdt dat het geadviseerde subsidiebedrag een verruiming is van de middelen
van 490.000 euro ten opzichte van de periode 2009 – 2012. Volgens de instelling gaat het
maar om een verruiming van 176.125 euro. De raad is voor zijn berekening uitgegaan van de
eerdere beschikkingen. De beschikking voor de periode 2009 – 2012 betrof een gemiddeld
subsidiebedrag van 3.420.104 euro. Voor de periode 2017 – 2020 adviseert de raad een
bedrag van 3.910.000 euro. Dit is afgerond 490.000 euro meer dan het gemiddelde bedrag
voor de periode 2009 – 2012.
De instelling meent verder dat de opdracht tot samenwerking met het Residentie Orkest in de
afgelopen periode niet in relatie stond tot het volledige subsidiebedrag. Dat is ook niet wat de
raad schrijft; aan het extra bedrag was ‘onder meer’ de opdracht verbonden samen te werken
met het Residentie Orkest. Het Rotterdams Philharmonisch Orkest en het Residentie Orkest
kregen samen 1.000.000 euro voor samenwerking. De raad blijft het belang van deze
samenwerking onderstrepen.
Ook is de instelling het oneens met het advies om in de subsidietoekenning af te wijken van
de aangevraagde subsidiebedragen in de Metropoolregio Rotterdam Den Haag. Zij kan zich
niet vinden in de geadviseerde verdeling tussen het Residentie Orkest en het eigen orkest. De
instelling vraagt de raad ook de term ‘Metropoolregio’ te verduidelijken. De raad benadrukt
dat hij deze term heeft overgenomen uit de aanvraag van het orkest, waar het schrijft over de
samenwerking met het Residentie Orkest. Het gaat hier om de gecombineerde steden
Rotterdam en Den Haag en omgeving, waarin de beide orkesten opereren. De door de raad
geadviseerde verdeling van subsidiebedragen is in de vorige periode tot stand gekomen op
basis van het artistieke profiel van de instellingen en met het oog op samenwerking. De raad
ziet voor de komende periode geen reden om een andere verdeling te adviseren.
De instelling is het ten slotte oneens met het oordeel van de raad dat ze onvoldoende duidelijk
maakt welke programmastrategie ze in gedachten heeft om de diverse groepen op maat te
bedienen. Ze licht toe dat het inzicht krijgt in zijn doelgroepen door middel van het
programma Mosaic. De raad blijft bij zijn standpunt dat hij uit de aanvraag onvoldoende de
marketing- en programmastrategieën van het orkest kan opmaken. Zijn kritiek betreft niet
het programma Mosaic maar de uitwerking van de marketing- en progammastrategieën in de
aanvraag.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van het Rotterdams Philharmonisch Orkest geen
aanleiding het positieve advies te herzien.
99

Podiumkunsten
Opera

100

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Opera / Opera Zuid

Opera Zuid
€

De Stichting Opera Zuid (hierna: Opera Zuid) maakt reizende operavoorstellingen voor een
breed publiek. Het gezelschap presenteert opera’s, verspreid over de regio Zuid en indien
mogelijk ook in het land. Opera Zuid brengt per seizoen minimaal twee grote operaproducties
en een kleinere muziektheatervoorstelling op de planken. Opera Zuid profileert zich naar
eigen zeggen als een gezelschap dat op een verfrissende wijze opera’s brengt in de regio en
ruim aandacht besteedt aan talentontwikkeling.
Subsidieadvies

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

1.020.000

gereserveerd
subsidiebedrag
€

1.026.643

gevraagd
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Opera Zuid geen subsidiebedrag toe te
kennen, tenzij de aanvrager een nieuw activiteitenplan indient dat voldoet aan de
volgende voorwaarden.
– Opera Zuid gaat in dit nieuwe plan uit van twee volwaardige operaproducties.
– Het gezelschap onderbouwt zijn artistieke visie en licht de inrichting van de
artistieke kwaliteitszorg duidelijk toe.

subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.21 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De raad maakt zich zorgen over de artistieke kwaliteit van de instelling. De raad is van
mening dat Opera Zuid zich op dit moment in artistiek opzicht onvoldoende ontwikkelt en
verwacht op basis van de aanvraag weinig verbetering. De raad ziet kansen voor de instelling
om een artistiek steviger positie te verwerven door samenwerking met sterke partners in de
Euregio en door het inrichten van een kwaliteitsproces. De raad vindt de stapeling van
functies van één persoon bij Opera Zuid een onwenselijke werkwijze. De raad adviseert de
minister om hierover met de instelling in gesprek te gaan.
Opera Zuid is goed geworteld in de regio Zuid, voert een passend educatiebeleid en geeft
(jong) talent kansen. De raad waardeert de inspanningen van het operagezelschap om een
breed publiek te bereiken.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad is bezorgd over de artistieke kwaliteit van de producties van Opera Zuid. De muzikale
en scenische kwaliteit is wisselend en kende de afgelopen periode volgens de raad te veel
uitschieters naar beneden. Een inrichting van het artistieke kwaliteitsproces en de
bijbehorende monitoring en evaluatie daarvan zijn weinig zichtbaar. De raad waardeert het
dat Opera Zuid met weinig middelen voorstellingen kan maken voor een breed publiek en
daarbij ook jong talent kansen geeft, maar verwacht van een instelling in de
basisinfrastructuur een evenwichtiger kwaliteit van de kernactiviteiten. De raad betreurt het
dat Opera Zuid niet zelf reflecteert op de behaalde artistieke resultaten in de periode
2013 – 2016 en zijn positie in het bestel.
De raad mist in het activiteitenplan een koppeling tussen missie, visie en een uitwerking
hiervan op het artistieke beleid. De aanvraag geeft in het algemeen weinig prijs over de
concrete invulling van de artistieke teams, en ook ontbreken gefundeerde argumenten voor de
keuzes van de verschillende opera’s op het programma. De raad vindt het wel prijzenswaardig
dat Opera Zuid per seizoen één werk van een Nederlandse componist wil uitbrengen.
Opera Zuid vermeldt allerlei samenwerkingspartners in de aanvraag. De raad juicht
101

samenwerking met andere (opera)gezelschappen toe, maar twijfelt eraan of de genoemde
partners – uitgezonderd philharmonie zuidnederland – de juiste zijn om bij te dragen aan het
artistieke niveau van de operavoorstellingen. De raad ziet meer kansen in samenwerking met
partners in de Euregio. Daarnaast verwacht de raad afstemming met de Nederlandse
Reisopera over speeldata en repertoire.
De raad waardeert de inspanningen die Opera Zuid verricht op het gebied van
talentontwikkeling. De raad mist wel een solide inrichting van het kwaliteitsproces en de
externe begeleiding, en wil graag weten hoe het eigen traject zich verhoudt tot lokale,
regionale en landelijke partners.
De raad vindt de oprichting van een operastudio, samen met De Nationale Opera en de
Nederlandse Reisopera, een stap voorwaarts, maar mist een concrete uitwerking van de rol
van Opera Zuid in deze operastudio. De raad wil meer weten over de wijze van werven,
selecteren (voor rollen) en begeleiden, en over de bijdragen van de verschillende partners.
De raad meent dat de instelling het artistieke beleid beter moet kunnen onderbouwen en het
kwaliteitsproces van het operagezelschap en zijn talentontwikkelingstrajecten moet voorzien
van heldere kaders. Alleen op die manier gaat het gezelschap een duurzame toekomst
tegemoet. Om deze kwaliteitsslag met dezelfde middelen te kunnen maken, adviseert de raad
om in het nieuwe activiteitenplan voor de komende periode uit te gaan van twee volwaardige
operaproducties met begeleiding door philharmonie zuidnederland in plaats van twee grote
producties en één kleinere.
Educatie en participatie
Opera Zuid besteedt relatief veel aandacht aan educatie en participatie en weet de
verschillende doelgroepen goed in kaart te brengen. De instelling heeft een uitgebreid
netwerk van partners die met elkaar werken aan kennismaking, enthousiasmering en
verbinding van jong publiek met de opera. De activiteiten zijn behoorlijk arbeidsintensief en
vragen veel van een relatief kleine organisatie. De meerwaarde is dat Opera Zuid mede door
educatie een breed publiek kan bereiken en dat het operagezelschap door de
educatieactiviteiten werkt aan verankering in de omgeving.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De raad heeft waardering voor de pogingen van Opera Zuid om een jonger publiek te
bereiken. Het baart de raad wel zorgen dat de gemiddelde zaalbezetting substantieel is
gedaald en dat Opera Zuid in de komende periode een daling van de publieksinkomsten
verwacht. Opvallend is dat Opera Zuid juist een toename van het aantal bezoekers verwacht,
een lichte groei van bijna 29.000 bezoekers in 2014 tot ruim 30.000 in 2020, terwijl het
aantal gratis bezoeken op 10.000 blijft staan. Opera Zuid wil ook een diverser publiek
bereiken. De specificatie van de publieksgroei en de publieksdiversiteit wordt onvoldoende
onderbouwd en komt niet overeen met de dalende publieksinkomsten in de begroting.
Ondernemerschap
De raad vindt het ondernemerschap van Opera Zuid op een aantal punten zorgelijk. Het
gezelschap is in de afgelopen subsidieperiode overgestapt van een tweekoppige directie naar
een model met één intendant, die zakelijk en artistiek verantwoordelijk is én het artistieke
team van zangers en regisseurs begeleidt en geregeld in de eigen producties optreedt.
Daarmee is Opera Zuid nu zowel artistiek als operationeel te veel afhankelijk van en
vereenzelvigd met één persoon. De raad vindt dit model onwenselijk en adviseert de minister
hierover in gesprek te gaan met de instelling.
Opera Zuid heeft vanaf 2013 ingeteerd op het eigen vermogen. De financiële positie van
Opera Zuid is nog stabiel, maar bij tegenvallende baten bestaat het risico dat het gezelschap
de activiteiten niet langer kan voortzetten. De strategie bij tegenvallende inkomsten is weinig
uitgewerkt. In de komende periode is Opera Zuid voor meer dan 70 procent afhankelijk van
102

subsidie; in de aanvraag staan geen toezeggingen van provinciale en gemeentelijke
overheden.
In de aanvraag gaat Opera Zuid onvoldoende in op personeelsbeleid en werk- en
opdrachtgeverschap voor zangers en regisseurs. Daarnaast is in de aanvraag is niet uitgewerkt
hoe Opera Zuid de Governance Code Cultuur naleeft.

103

BIS / Adviezen / Podiumkunsten / Opera / Opera Zuid

Opera Zuid

Aanvullend advies
In een reactie op het advies stelt Opera Zuid vragen bij enkele constateringen en
kritiekpunten van de raad. De instelling merkt op dat de samenwerkingsverbanden met De
Nationale Opera en de Nederlandse Reisopera wel degelijk zijn omschreven in de aanvraag.
De raad benadrukt dat zijn advies om met betrekking tot speeldata en repertoire afstemming
te bereiken met de Nederlandse Reisopera voortvloeit uit zijn monitoring van de prestaties
van Opera Zuid (en de andere operagezelschappen) in de afgelopen periode. Hij heeft
kennisgenomen van de samenwerkingsplannen en ziet uit naar de vertaling daarvan in de
praktijk.
Ook is Opera Zuid het oneens met de geschetste ontwikkelingen in het publieksbereik. De
raad schrijft dat de gemiddelde zaalbezetting substantieel is gedaald: in 2013 bedroeg de
zaalbezetting volgens de raad 60 procent en het jaar daarna 47 procent. Volgens Opera Zuid
bleef het gemiddelde aantal betalende bezoekers per voorstelling echter gelijk; de instelling
spreekt van 712 bezoekers in 2013 en 758 in 2014. De raad merkt op dat deze aantallen alle
bezoekers betreffen – betaald en gratis – aan reguliere binnen- en buitenlandse
voorstellingen plus schoolvoorstellingen. Voor de bezettingsgraad kijkt hij echter naar het
totale aantal betalende bezoekers aan reguliere, binnenlandse voorstellingen. In 2013 trok
Opera Zuid gemiddeld 522 betalende bezoekers per voorstelling, in 2014 waren dat er 386.
Het grote verschil kan worden verklaard door een grote gratis openluchtvoorstelling die in
beide jaren veel bezoekers trok. Uiteraard heeft de raad waardering voor het grote aantal
gratis bezoekers dat Opera Zuid heeft gehaald.
De opmerking van de raad dat de publieksgroei niet overeenkomt met de dalende
publieksinkomsten in de begroting is volgens Opera Zuid in tegenspraak met wat er in het
activiteitenplan staat. Opera Zuid zegt een toename van het aantal bezoekers te verwachten
van 25.000 per jaar in de huidige BIS-periode tot meer dan 30.000 in 2020. Ook in de
begroting zou gerekend zijn met een lichte stijging van publieksinkomsten. De raad ziet dit
echter niet terug in de aangeleverde cijfers; hij constateert een verschil tussen het
activiteitenplan en de aangeleverde begroting. Daarin nemen de bezoekersaantallen toe van
gemiddeld ruim 28.000 in 2013 – 2014 tot ruim 30.000 in 2020, terwijl de
publieksinkomsten afnemen van gemiddeld bijna 603.000 euro in 2013 – 2014 tot gemiddeld
456.000 euro in 2017 en 2020. De raad vermoedt dat Opera Zuid een fout heeft gemaakt in
de aangeleverde gegevens.
Opera Zuid nuanceert de constatering van de raad dat Opera Zuid is overgestapt van een
tweekoppige directie naar een model met een intendant, die zakelijk en artistiek
verantwoordelijk is. Opera Zuid legt uit dat de intendant samen met de zakelijk manager het
managementteam vormt. De raad is daarvan op de hoogte. Hij waarschuwt echter voor een
situatie waarin de intendant te veel bevoegdheden en functies heeft en vraagt de raad van
toezicht in de toekomst scherp toe te zien op de scheiding van bestuurlijke, zakelijke en
artistieke verantwoordelijkheden.
Opera Zuid noemt de constatering van de raad dat er in de aanvraag geen toezeggingen staan
van provinciale en gemeentelijke overheden een misverstand, omdat de instelling deze
bedragen wel heeft opgenomen in de begroting. Er is hier echter geen sprake van een
misverstand; de bedragen zijn weliswaar opgenomen in de begroting en het activiteitenplan,
maar ze zijn nog niet door provincie en gemeente toegezegd. Opera Zuid wijst er terecht op
104

dat toekenningen procedureel pas kunnen volgen na de definitieve besluitvorming van de
minister. De raad erkent dat dit een probleem is waarmee veel BIS-instellingen te kampen
hebben.
De reactie van Opera Zuid is voor de Raad voor Cultuur geen aanleiding zijn advies te herzien.
De raad kijkt uit naar het nieuwe activiteitenplan van de instelling.

105

Musea

106

BIS / Adviezen / Musea / GeoFort

GeoFort
€

Stichting GeoFort (hierna: GeoFort) is een educatief science center op een fort in de Nieuwe
Hollandse Waterlinie. GeoFort richt zich op cartografie en navigatie, en wil de interesse voor
geografie bij een breed publiek vergroten. GeoFort heeft een deel van de Kadastercollectie in
bruikleen. Hiervoor is een bruikleenovereenkomst opgesteld. De fysieke zorg voor de
roerende collectie in bruikleen ligt bij bruikleengever het Kadaster. De Kadastercollectie
bestaat onder andere uit meetinstrumenten, atlassen en luchtfoto’s. GeoFort opende in 2012
zijn deuren en is eind 2015 opgenomen in het Museumregister. In 2020 wil GeoFort tot de
top vijf van science centers van Nederland behoren.
Subsidieadvies

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

350.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting GeoFort geen subsidie toe te kennen.
De raad vindt het museale karakter van GeoFort van onvoldoende kwaliteit. De raad ziet
GeoFort vooral als een educatief science center dat tot doel heeft kinderen en jongeren kennis
te laten maken met en te enthousiasmeren voor de geo-wereld. De museale presentatie van de
roerende collectie vindt de raad te summier tot uiting komen. Als science center heeft de
instelling echter een sterk en onderscheidend profiel. Daarmee bindt de instelling belangrijke
partners aan zich. GeoFort heeft een uitgebreid educatief programma, maar het aanbod dat
specifiek gericht is op erfgoed vindt de raad mager. Het richt zich primair op
techniekeducatie.
GeoFort bewijst zich als ondernemer in hart en nieren. De afgelopen jaren heeft de instelling
goed geïnvesteerd in het aantrekken van sponsors en particuliere investeerders. Desondanks
signaleert GeoFort een tekort aan inkomsten. De instelling onderschrijft de Governance Code
Cultuur.
Beoordeling
Kwaliteit
GeoFort heeft een sterke visie en een onderscheidend profiel, maar de raad vindt het profiel
onvoldoende museaal. Het profiel en de visie van GeoFort richten zich met name op de
beleving van de geo-wereld, een consistent gegeven in het activiteitenprogramma. Daarmee
positioneert het museum zich vooral als een science center. Bij de realisatie van het
programma schakelt GeoFort professionele bureaus in, zoals MMEK. Bezoekers van GeoFort
maken kennis met het geo-verleden en de geo-innovaties van de toekomst. Belangrijke
thema’s zijn watermanagement, duurzame energie en ruimtelijke vindingrijkheid. De
objecten variëren van een drijvend eiland waar bezoekers kunnen onderzoeken of ze onder de
zeespiegel wonen tot een virtuele lift waarmee het publiek naar het diepste van de aarde
‘reist’.
GeoFort heeft drie kernactiviteiten:
– Het ontplooien van educatie- en publieksactiviteiten.
– Het presenteren van de collectiestukken van het Kadaster en het cultureel erfgoed van de
dertien rijksmonumenten van Fort bij de Nieuwe Steeg.
– Het beheren en behouden van het fort.
Omdat de fysieke zorg voor de roerende collectie bij bruikleengever het Kadaster ligt, is het de
107

raad niet duidelijk in hoeverre GeoFort een eigen roerende collectie beheert en presenteert en
een daarbij passend collectieplan regisseert en volgt. GeoFort wil de Kadastercollectie
presenteren, maar vertaalt deze doelstelling niet in een concreet plan. De raad heeft dan ook
bedenkingen bij de zichtbaarheid van deze collectie. Hij is van mening dat de collectie beter
kan worden benut om het museale karakter te versterken. Daarnaast is de raad benieuwd hoe
GeoFort zich verhoudt tot het Kadastermuseum in Arnhem.
Educatie en participatie
Met de educatieve activiteiten wil GeoFort scholieren enthousiasmeren voor een studie in de
bètawetenschappen. Het educatieve aanbod dat specifiek gericht is op erfgoed vindt de raad
echter te mager. De instelling richt zich primair op techniekeducatie en te weinig op de
(Kadaster)collectie. In 2013 ontving GeoFort ruim 2.800 leerlingen en studenten. In 2015
waren dat er bijna 5.400.
De raad is onder de indruk van de veelzijdigheid van het educatieve aanbod van GeoFort. De
GeoExperience, met het uitgangspunt ‘leren door te doen’, vervult een belangrijke rol op het
fort. Daarnaast zijn er geo-lesmodules voor de bovenbouw van het primair onderwijs en voor
het voortgezet onderwijs, en trainingen voor mbo-, hbo- en wo-studenten. Met de lesmodules
wil GeoFort ‘21st-century skills’ bij kinderen ontwikkelen, zoals samenwerking en digitale
behendigheid. Door de ontwikkeling van het webportaal EduGus reikt het aanbod van digitale
kaarten ook tot in de klas.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De raad is enthousiast over de manier waarop GeoFort zich de afgelopen jaren heeft
gemanifesteerd als middelgrote publieksinstelling. In het openingsjaar ontving GeoFort tegen
de 19.000 bezoekers. In 2015 bezochten 58.000 bezoekers het fort. Dit getuigt van meer dan
voldoende draagvlak.
Aan de hand van onderzoek en ervaring uit het verleden heeft GeoFort zijn doelgroepen in
kaart gebracht. De belangrijkste doelgroepen van GeoFort zijn gezinnen met kinderen,
jongeren en scholieren. De instelling sluit goed aan op deze groepen met een toegankelijk,
eenvoudig en educatief programma.
De komende jaren zet GeoFort in op vergroting van de naamsbekendheid en het
publieksbereik. GeoFort gaat uit van een groei tot 73.500 bezoekers in 2020. De begrote
toename in het publieksbereik is realistisch en goed onderbouwd. Wat betreft diversiteit wil
GeoFort behalve jongens ook meisjes enthousiast maken voor de geo-wereld. Dit doet de
instelling door maatschappelijke vraagstukken centraal te stellen in plaats van technieken.
Daarnaast wil GeoFort thema’s aansnijden die aansprekend zijn voor bezoekers met een
niet-westerse achtergrond, zoals met de module ‘Kennismaken met Suriname’.
Ondernemerschap
De raad is in het algemeen positief over het ondernemerschap van GeoFort. GeoFort heeft
veel geïnvesteerd in het aantrekken van sponsors en particuliere investeerders. Mede dankzij
deze inspanning heeft GeoFort kunnen uitgroeien tot een middelgroot science center. Dat
vindt de raad bewonderenswaardig. Desondanks voorspelt GeoFort een tekort aan inkomsten.
Enerzijds wijt de instelling dit aan het aflopen van subsidies van de provincie Gelderland,
anderzijds aan de kosten die gemoeid zijn met het financieren van de ingezette
schaalvergroting.
GeoFort begroot een forse toename van het personeel in vaste dienst, van 3,6 fte in 2014 naar
10 fte in 2020. Dit hangt samen met de groeiambitie van het museum. In 2015 is het
personeels- en vrijwilligersbeleid geformaliseerd. De raad prijst GeoFort voor de aandacht
voor personeelsontwikkeling.
GeoFort hanteert de Governance Code Cultuur en licht dit beknopt toe in zijn aanvraag.
108

BIS / Adviezen / Musea / GeoFort

GeoFort

Aanvullend advies
GeoFort is het niet eens met de zienswijze van de raad. De instelling kan zich niet vinden in
het oordeel dat het museale karakter van GeoFort van onvoldoende kwaliteit is en dat de
museale presentatie van de roerende collectie te summier tot uiting komt. Volgens GeoFort
geeft het museum op een oorspronkelijke wijze invulling aan de collectie door de beleving
ervan en het verhaal eromheen centraal te stellen. De raad verschilt hierover van mening met
GeoFort.
De raad ziet de instelling op dit moment nog vooral als een educatief science center waarin de
museale presentatie van de roerende collectie nog onvoldoende tot uiting komt. GeoFort wil
de Kadastercollectie presenteren, maar vertaalt deze ambitie niet in een concreet plan. De
raad heeft dan ook twijfels over de zichtbaarheid van deze collectie. Hij is van mening dat
deze collectie beter kan worden benut om het museale karakter te versterken.
GeoFort vraagt de raad met een ruime blik te kijken naar de bijdrage die de instelling met
haar innovatieve museale invulling levert, en verzoekt om een heroverweging van het advies.
De raad waardeert de inspanningen van GeoFort, maar blijft van mening dat de invulling van
de museale activiteiten in het plan slechts beperkt is uitgewerkt. Vanuit dat perspectief is de
raad van mening dat de aanvraag onvoldoende aanknopingspunten biedt om als museale
instelling te kunnen worden opgenomen in de BIS.
GeoFort geeft in een bijlage onder andere een toelichting op het collectiebeleid en het
educatieve aanbod. Aangezien dit nieuwe informatie betreft die niet in de subsidieaanvraag
aan de orde kwam, kan de raad deze bijlage niet in de oordeelsvorming betrekken.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie geen aanleiding het advies over GeoFort te herzien.

109

BIS / Adviezen / Musea / Joods Historisch Museum

Joods Historisch Museum

[1]

€

2.213.151

geadviseerd
subsidiebedrag
Het Joods Historisch Museum en het JHM Kindermuseum maken deel uit van het Joods
Cultureel Kwartier (hierna: JCK), dat verder nog bestaat uit de Portugese Synagoge en de
Hollandse Schouwburg. Daarnaast zal in mei 2016 het Nationaal Holocaust Museum in
oprichting (hierna: NHM i.o.) met een bescheiden eerste fase van start gaan. In het JCK
kunnen bezoekers kennismaken met de Joodse cultuur en geschiedenis. Het publiek wordt
uitgenodigd om bestaande kennis te verdiepen en actief na te denken over diversiteit. Het
uitgangspunt van het museum is het ‘Joodse verhaal’ op een positieve manier open te stellen
voor een breed publiek. Het JCK legt op verschillende locaties verschillende accenten. In de
komende jaren houdt de instelling ruimte in de programmering om te kunnen inspringen op
de actualiteit en het maatschappelijke debat.

€

3.935.500

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Joods Historisch Museum een
subsidiebedrag toe te kennen van € 2.213.151, onder de voorwaarde dat het museum
een nieuwe – sluitende – begroting indient met een daarop aangepast activiteitenplan.
Dit bedrag is conform de indeling in categorie 2.
De raad vindt dat het Joods Historisch Museum goede stappen heeft gezet met de
ontwikkeling van het Joods Cultureel Kwartier. Het museum heeft de ambitie het Nationaal
Holocaust Museum als nieuwe entiteit op te nemen. Hoewel het activiteitenplan van het
museum veel ambitie uitstraalt, is de raad nog niet geheel overtuigd van de meerwaarde van
het NHM i.o.. Wel is de raad positief over het voornemen ruimte te creëren in de
programmering voor de actualiteit en een rol te gaan spelen in het maatschappelijke debat.
De inzet op het verbreden van het publieksbereik stemt de raad eveneens positief. Ook uit het
educatieprogramma spreekt grote maatschappelijke betrokkenheid. De raad spreekt zijn
zorgen uit over de financiële onderbouwing van het activiteitenplan, met name van het NHM
i.o., en de impact die dit heeft op de rest van de organisatie.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad is van mening dat het Joods Historisch Museum in de afgelopen periode het Joods
Cultureel Kwartier, waaronder ook het JHM Kindermuseum, de Hollandsche Schouwburg en
de Portugese Synagoge vallen, goed op de kaart heeft gezet. De combinatie van deze vier
entiteiten is een goede keus geweest en heeft de positie en uitstraling van het museum
versterkt. Het museum beheert een belangrijke collectie en ook de kennis die het museum
daarover heeft, is van grote waarde binnen het erfgoeddomein in Nederland. Wel is de raad
van mening dat de vaste tentoonstelling van de Hollandsche Schouwburg verouderd aandoet
en dat het tentoonstellingsbeleid nog onvoldoende focus heeft.
Het gehele ensemble dat het museum omspant, heeft een grote zeggingskracht. Het museum
denkt niet alleen na over het museale deel en de gebouwen, maar ook over de andere
onderdelen van het ensemble, zoals de bibliotheek. De raad is van mening dat het museum
zich meer zou kunnen profileren als kenniscentrum.
De maatschappelijke ontwikkelingen hebben het Joods Historisch Museum niet onberoerd

1

Uit nagekomen informatie is de
raad gebleken dat het Joods
Historisch Museum abusievelijk
€ 3.573.000 in plaats van
€ 2.348.000 heeft aangevraagd.
Op grond van de subsidieregeling
dient de raad te adviseren op
basis van de oorspronkelijke
gegevens en mag hij nieuwe
informatie niet betrekken bij zijn
oordeel.

110

gelaten. Vanwege de aard van het museum is meer geïnvesteerd in beveiliging. De raad kan
zich voorstellen dat dit een grote wissel op de medewerkers heeft getrokken.
De raad vindt dat het activiteitenplan van het museum veel ambitie uitstraalt, met een
nadrukkelijke rol voor de nieuwe loot aan de stam van het museum: het Nationaal Holocaust
Museum in oprichting. De raad begrijpt de behoefte om in Amsterdam een plek in te richten
met speciale aandacht voor het complete verhaal van de Jodenvervolging, voor, tijdens en na
de Tweede Wereldoorlog, maar vindt de plannen en de financiële onderbouwing onvoldoende
concreet uitgewerkt. De raad leest in het plan niet hoe het NHM i.o. iets toevoegt en wat het
toevoegt aan de bestaande musea en herinneringscentra over Joodse geschiedenis en cultuur.
Veel activiteiten in het plan zijn expliciet gerelateerd aan het NHM i.o., maar missen
onderbouwing.
De raad vindt het positief dat het museum ruimte inbouwt om in te spelen op de actualiteit
door minder tentoonstellingen te programmeren. Hij prijst de instelling voor haar voornemen
een belangrijke bijdrage te willen bieden aan het maatschappelijke debat.
De raad is ook positief over de diverse en vooral duurzame samenwerkingsverbanden, zowel
nationaal als internationaal. Voorbeelden hiervan zijn de herinneringscentra Kamp
Westerbork en Kamp Vught, het Menasseh ben Israel Instituut en Museum
Catharijneconvent. De raad moedigt duurzame samenwerkingsverbanden met instellingen
van een andere religieuze signatuur verder aan, evenals samenwerkingsverbanden buiten de
museale en culturele sector.
Educatie en participatie
De raad vindt het educatiebeleid van het Joods Historisch Museum van een kwalitatief hoog
niveau en op veel fronten vernieuwend. De educatieve methode ‘I ASK’ is een succes en wordt
door het museum uitgedragen naar collega-instellingen. Ook de programma’s onder de
noemer ‘Educatie voor educatie’ die het museum aanbiedt aan docentengroepen waardeert de
raad. De raad is van mening dat het museum op het gebied van educatie, met name met de
methode ‘I ASK’ en het JHM Kindermuseum, voorbeeldstellend opereert. Het museum wil
het succesvolle JHM Kindermuseum stapsgewijs vernieuwen. De raad waardeert het dat het
museum tijdig nadenkt over hoe het JHM Kindermuseum verder ontwikkeld kan worden.
Het museum ontving in 2013 ruim 38.000 leerlingen uit basis- en voortgezet onderwijs. In
2015 was dit ruim 34.000. Gelet op het educatie-aanbod is de raad van mening dat de inzet
om in de komende subsidieperiode jaarlijks 37.000 leerlingen te bereiken realistisch is.
De raad is positief over het educatieprogramma ‘Talkshow in de klas: het JCK komt naar je
toe’, ter bevordering van de dialoog over beeldvorming op de middelbare school. Het
programma beoogt in een open sfeer te praten over wat er in de media over Joden, moslims
en andere minderheden wordt gezegd en geschreven. Het museum mengt zich hiermee in het
maatschappelijke debat en treedt ook buiten de museummuren. De raad is benieuwd naar de
wijze waarop het museum scholen met leerlingen van verschillende achtergronden aan zich
gaat binden.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De raad waardeert de inspanningen van het museum om een divers publiek te trekken. De
instelling geeft in het activiteitenplan aan zich te willen richten op gezinnen met kinderen,
mensen met een auditieve of visuele beperking en laagopgeleiden, maar ook mensen met een
niet-Nederlandse oorsprong en vluchtelingengezinnen met een minder dan gemiddelde
kennis van kunst, cultuur en Jodendom.
Het museum heeft de afgelopen jaren het bezoekersaantal licht zien oplopen van ruim
277.000 in 2013 naar ruim 284.000 in 2015. De instelling verwacht voor de komende jaren
een verdere stijging van het aantal bezoekers tot 350.000 in 2020 door de opening van het
111

NHM i.o.. De raad mist onderbouwing en betwijfelt of het een realistische prognose is.
Ondernemerschap
Het Joods Historisch Museum heeft met het Joods Cultureel Kwartier een sterk merk in
handen. Het businessmodel dat hieraan ten grondslag ligt onderschrijft de raad. Het museum
weet veel sponsoren aan zich te binden en heeft de eigen inkomsten weten te verhogen van
74,3 procent in 2013 naar 81,6 procent in 2014. De ambitie voor 2020 is 101,5 procent.
Hoewel het eigen inkomstenpercentage hoog is, vindt de raad de algehele financiële positie
van de instelling kwetsbaar, omdat vrijwel alle onderdelen samenhangen met het NHM i.o.,
waarbij de uitwerking en onderbouwing summier zijn of op onderdelen ontbreken. De
begroting van het museum is voor een deel gebaseerd op de toename aan inkomsten door de
opening van het NHM i.o.. Het wordt de raad uit de plannen niet duidelijk hoe het NHM i.o.
in de nabije toekomst structureel wordt bekostigd.
De raad is positief over de verkoop van het educatieprogramma ‘I ASK’ en het werven van
externe middelen. De raad vindt het goed dat de instelling nadenkt over verjonging van de
vriendenkring. Ook het streven naar verduurzaming van de bedrijfsvoering juicht de raad toe.
Naar de mening van de raad is het personeelsbeleid summier omschreven. Het museum geeft
aan de Governance Code Cultuur te hanteren en licht beknopt toe hoe de benoeming en
bezoldiging zijn opgebouwd.

112

BIS / Adviezen / Musea / Joods Historisch Museum

Joods Historisch Museum

Aanvullend advies
In zijn reactie vraagt het Joods Historisch Museum om een aanpassing van het gevraagde
subsidiebedrag: 2.347.700 euro in plaats van 3.935.500 euro. Het verschil wordt veroorzaakt
doordat het Joods Historisch Museum de vergoeding op basis van de Erfgoedwet bij het
subsidiebedrag voor de BIS heeft opgeteld.
Het daadwerkelijke bedrag dat nodig is voor publieksactiviteiten ligt dus lager dan in het
advies wordt vermeld. Ten onrechte wordt nu de indruk gewekt dat het Joods Historisch
Museum overvraagd heeft. In zijn advies is de raad uitgegaan van een bedrag dat het
ministerie van OCW heeft berekend. Voor eventuele onjuistheden met betrekking tot het
aangevraagde bedrag verwijst de raad dan ook naar het ministerie.
Omdat de raad in zijn advies aangeeft dat hij de uitwerking en onderbouwing van het
Nationaal Holocaust Museum in oprichting summier vindt, heeft het Joods Historisch
Museum het ‘Plan van aanpak realisatie Fase 1 Nationaal Holocaust Museum’ meegestuurd.
De raad dankt het Joods Historisch Museum voor de aanvullende informatie. Omdat dit
nieuwe informatie betreft die niet in de adviesaanvraag aan de orde is gekomen, kan de raad
deze bijlage niet betrekken bij de oordeelsvorming.
In een aanvullende brief op zijn reactie wil het Joods Historisch Museum een beroep doen op
een ‘verouderingstoeslag’; hierdoor wordt na de invoering van de nieuwe Erfgoedwet een
gelijkwaardige uitgangspositie ten opzichte van de andere rijksmusea gecreëerd voor het
beheer van de gebouwen. De verantwoordelijkheid voor de financiering via de Erfgoedwet ligt
bij het ministerie van OCW. De raad kan daarom niet inhoudelijk ingaan op dit verzoek.
De reactie van het Joods Historisch Museum heeft geen consequenties voor het positieve
advies van de Raad voor Cultuur.

113

BIS / Adviezen / Musea / Letterkundig Museum

Letterkundig Museum
€

Stichting Nederlands Letterkundig Museum en Documentatiecentrum (hierna: Letterkundig
Museum) verzamelt, conserveert, ontsluit en exposeert archieven van Nederlandse schrijvers
en illustratoren. Het Letterkundig Museum ziet het als zijn missie ‘de kracht van de literatuur
én de rijkdom van het Nederlandse literaire erfgoed zichtbaar te maken’. De instelling wil
transformeren tot een organisatie die bestaat uit twee entiteiten: het archief als moderne
intellectuele opslagplaats van het Nederlandse literaire erfgoed, en het museale deel als een
vrijetijdsvoorziening die een educatieve literaire ervaring biedt.
Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Nederlands Letterkundig Museum en
Documentatiecentrum een subsidiebedrag toe te kennen van € 1.050.704 onder de
volgende voorwaarden. Dit bedrag is conform de indeling in categorie 2.

1.050.704

geadviseerd
subsidiebedrag
€

1.937.032

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

– Het museum dient een aangepaste – sluitende – begroting in met een daarop
aangepast activiteitenplan.
– Het museum dient in de eerste helft van 2017 een aanvulling in op het plan waarin
het zijn voornemen voor eventuele nieuwe huisvesting concretiseert, evenals de
consequenties hiervan voor de activiteiten in de komende subsidieperiode.
Het Letterkundig Museum heeft de afgelopen periode benut om een scherpe analyse te maken
van zijn positie en een heldere koers uit te zetten voor de toekomst. Naar de mening van de
raad is het museum daarin geslaagd, al kan de uitwerking nog concreter worden gemaakt, ook
met het oog op de gedwongen aanstaande verhuizing en de onduidelijkheden die daaraan
kleven.
De nadruk op de formule van het Kinderboekenmuseum enerzijds en het archief anderzijds
ondersteunt de raad. De digitale benadering van het archief is helder beargumenteerd en
logisch, en het Kinderboekenmuseum heeft zich in de afgelopen jaren bewezen als een sterk
merk.
De raad maakt zich wel zorgen over de financiële positie van het museum en de
huisvestingsproblematiek. De raad is van mening dat het museum gebaat is bij nieuwe
huisvesting, in ieder geval wat betreft de museale functie.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad heeft in ‘Slagen in Cultuur’ twijfels verwoord omtrent het bestaansrecht van het
Letterkundig Museum. In het Kinderboekenmuseum waren de tentoonstellingen goed
uitgedacht en werd ruim baan gemaakt voor experiment. De museale presentatie van de
collectie voor volwassenen vond de raad echter van een kwalitatief minder hoog niveau. Na
een mislukte poging tot samenwerking met Museum Meermanno-Westreenianum adviseerde
de raad in december 2013 de aandacht voornamelijk te richten op het Kinderboekenmuseum
en de archieffunctie.
De raad constateert dat het Letterkundig Museum daarmee aan de slag is gegaan en de
afgelopen periode heeft gewerkt aan een toekomstverkenning. Deze verkenning heeft geleid
tot een nieuwe positionering en toekomststrategie, waarmee de instelling zichzelf op een
114

goede manier heeft heruitgevonden. Het plan geeft blijk van zelfreflectie en een zoektocht
naar bestaansrecht. Het museum heeft een scherpe analyse gemaakt van de sterke en minder
sterke kanten, en ook van kansen en bedreigingen. Het nieuwe profiel is een logische
uitkomst van deze analyse.
Het museum wil het succes van het Kinderboekenmuseum benutten en tegelijk de
archieffunctie meer in positie brengen. De aandacht voor de digitale benadering daarbij
ondersteunt de raad.
Het Letterkundig Museum wil het museale deel voor volwassenen beter laten aansluiten bij
het Kinderboekenmuseum. Ook worden de tentoonstellingen voor volwassenen bescheidener
in omvang en meer thematisch ingericht. De raad vindt dit een verstandige keuze. De
presentatie van het Kinderboekenmuseum is van hoge kwaliteit; het museale deel voor
volwassenen blijft daarbij achter. Een meer op elkaar afgestemde aanpak biedt mogelijkheden
voor een inhoudelijke verrijking en het bereiken van een groter publiek.
De raad zet vraagtekens bij de uitwerking van de programmering van het museum. Het plan
geeft blijk van een aantal vaste tentoonstellingen en één wisseltentoonstelling per jaar. Te
weinig wisselingen kan echter een negatieve invloed hebben op de dynamiek van het museum
en daarmee op eventueel herhaalbezoek.
Op het gebied van samenwerking kan het museum eveneens nog stappen zetten. Vooral
samenwerking met universiteiten biedt mogelijkheden die het museum nu nog onvoldoende
benut. De raad vindt het bemoedigend dat samenwerking met Museum MeermannoWestreenianum opnieuw wordt onderzocht.
Educatie en participatie
Het educatieve aanbod van het Letterkundig Museum is van hoog niveau. De
schoolbegeleiding is professioneel en educatie is goed verankerd in de organisatie en het
beleid. Er wordt maatwerk geleverd aan scholen. In Den Haag is er intensieve en structurele
samenwerking met andere partijen op het gebied van literatuureducatie. Het museum
bereikte in 2013 ruim 5.300 leerlingen en in 2014 bijna 6.000 leerlingen. In 2015 steeg dit
aantal verder tot circa 7.400 leerlingen.
De raad vindt het een verstandige keuze de komende periode deze sterke kant van het
museum beter te benutten. Literatuureducatie wordt het uitgangspunt bij alle museale
activiteiten. De raad merkt daarbij op dat de nadruk die het museum legt op het literaire
aspect niet ten koste mag gaan van de erfgoedkant van literatuur. Ook op dit vlak kan het
museum een belangrijke rol vervullen.
De raad is enthousiast over het plan om de komende periode een vaste tentoonstelling voor
kinderen in de leeftijdsgroep 14 tot en met 18 jaar te realiseren. Hiermee wordt een nieuwe
doelgroep aangeboord. Gezien de kwaliteiten van het museum op het gebied van educatie
heeft de raad alle vertrouwen in de ontwikkeling van deze tentoonstelling.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De raad is positief over het publieksbereik van het Letterkundig Museum in de afgelopen
jaren, zeker gezien de zichtbaarheid van de plek waar het museum is gevestigd, in het gebouw
van de Koninklijke Bibliotheek. Het bezoek is in de afgelopen jaren flink gestegen: van bijna
40.000 bezoekers in 2013 naar ruim 65.000 bezoekers in 2015. Het museum heeft diverse
exposities op locatie georganiseerd en wist veel media-aandacht te genereren. Het museum
organiseerde ook andere evenementen, zowel voor het volwassen publiek als voor kinderen.
De komende periode richt het museum zich vooral op de profilering van het
Kinderboekenmuseum. Naast het fysieke bezoek zal het museum zijn publiek ook zoeken via
digitale kanalen. De bezoekersaantallen zijn voorzichtig begroot, met een stijging van 60.000
115

in 2017 naar 65.000 in de daaropvolgende jaren. Het museum wil zich de komende jaren
meer richten op het aantrekken van publiek met een migrantenachtergrond. Het museum
participeert in een NT2-project (Nederlands als tweede taal) en werkt samen met de
Voorleesexpress. De raad vindt dit passend bij de aard van het museum en waardeert de inzet
hierop.
De raad denkt dat de huidige locatie een risico vormt voor de nagestreefde stijging van de
bezoekersaantallen. In het plan wordt aangekondigd dat de huidige locatie binnen het
complex van de Koninklijke Bibliotheek medio 2020 tijdelijk moet worden verlaten wegens
een grootschalige renovatie. De raad adviseert het Letterkundig Museum daar nu al op te
anticiperen en de mogelijkheden te onderzoeken van een structurele locatie elders. Hierbij is
het van belang dat de museale functie voldoende zichtbaar is. De zichtbaarheid van het
archief heeft naar de mening van de raad minder prioriteit.
Ondernemerschap
De financiële positie van het Letterkundig Museum is naar de mening van de raad kwetsbaar.
Het eigen vermogen is aan de magere kant, wat een dempende invloed heeft op de
solvabiliteit. Daarnaast geven de onzekerheden over de locatie en een mogelijke langdurige
sluiting van het museum reden tot zorg. Het museum maakt bovendien in de aanvraag niet
duidelijk wat de terugvalopties zijn bij verdere bezuinigingen. De doelstellingen op het gebied
van personeelsbeleid zijn helder gepreciseerd.
Het Letterkundig Museum meldt dat in 2016 de bestuursstructuur meer in overeenstemming
wordt gebracht met de Governance Code Cultuur, maar het ontbreekt aan een verdere
toelichting.

116

BIS / Adviezen / Musea / Letterkundig Museum

Letterkundig Museum

Aanvullend advies
Het Letterkundig Museum wijst er in zijn reactie op dat het museum per jaar niet één maar
drie tentoonstellingen programmeert. De raad verwijst in zijn advies specifiek naar
wisseltentoonstellingen. Hierbij is de raad uitgegaan van de volgende zin in het
activiteitenplan van het Letterkundig Museum: ‘Verder brengt het NLMD vanaf 2018 jaarlijks
één nieuwe wisseltentoonstelling voor jong en oud.’
In een schema voor de periode 2018 – 2020 worden in het activiteitenplan echter meerdere
wisseltentoonstellingen genoemd. Omdat het schema niet correspondeert met de tekst in het
plan is over dit punt blijkbaar verwarring ontstaan. De raad beaamt dat er, uitgaande van het
schema, sprake is van een feitelijke onjuistheid in zijn advies. Hij waardeert het dat er meer
wisseltentoonstellingen worden geprogrammeerd.
De raad heeft geen verhoging van de subsidie geadviseerd, waardoor de effecten van de
bezuinigingen van kracht blijven. De doorwerking daarvan heeft volgens het Letterkundig
Museum niet alleen betrekking op zijn museumfunctie, maar ook op de behoud- en
beheerfunctie. Het museum verwijst in dit verband naar het dagelijks groeiende archief.
Volgens de instelling heeft de raad te weinig oog voor het behoud, beheer en uitbouw van dit
archief. In het belang van het Nederlands literair erfgoed en de urgentie van leesbevordering
verzoekt het Letterkundig Museum zijn budget in positieve zin bij te stellen.
De minister van OCW heeft de raad gevraagd te adviseren over museale activiteiten. Hoewel
de raad groot belang hecht aan zorgvuldig beheer en behoud van collecties, waaronder
archieven, en begrip heeft voor de argumenten van het museum, vallen activiteiten die
hiermee verband houden vooralsnog onder de toekomstige Erfgoedwet en buiten de
subsidieadvisering in het kader van de BIS.
Het is het Letterkundig Museum opgevallen dat de raad in zijn advies niet ingaat op het feit
dat het museum de hoeder van het nationale literaire erfgoed is. In zijn advies constateert de
raad dat het Letterkundig Museum het als zijn missie ziet de kracht van de literatuur en de
rijkdom van het Nederlandse literaire erfgoed zichtbaar te maken. Daarbij dient het archief
als een moderne opslagplaats. Vanzelfsprekend ziet de raad het Letterkundig Museum als
hoeder van het nationale literaire erfgoed.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van het Letterkundig Museum geen aanleiding het
advies te herzien. Hij kijkt uit naar het aangepaste activiteitenplan van de instelling.

117

BIS / Adviezen / Musea / Mauritshuis

Mauritshuis
€

De collectie van Stichting Koninklijk Kabinet van Schilderijen Mauritshuis (hierna:
Mauritshuis) beslaat de Noord-Europese schilderkunst uit de periode 1500 – 1800, met als
zwaartepunt de Nederlandse schilderkunst van de 17e eeuw. Het merendeel van de collectie
bestaat uit schilderijen die worden getoond in een gebouw uit dezelfde tijd. Ook beheert het
Haagse museum de Galerij Prins Willem V aan het Buitenhof en een voormalig hoekpand van
Sociëteit de Witte. De instelling stelt zich tot doel het Mauritshuis wereldwijd bekend te
maken als hét museum van de Nederlandse schilderkunst uit de Gouden Eeuw.
Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Koninklijk Kabinet van Schilderijen
Mauritshuis een subsidiebedrag toe te kennen van € 1.212.081. Dit bedrag is conform
de indeling in categorie 2.

1.212.081

geadviseerd
subsidiebedrag
€

1.588.300

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De raad oordeelt positief over het functioneren en het activiteitenplan van het Mauritshuis.
Het museum heeft een succesvolle verbouwing achter de rug en de plannen voor de komende
periode zijn veelbelovend. De raad is enthousiast over het voornemen van het Mauritshuis om
zijn maatschappelijke betrokkenheid te vergroten. De raad hoopt dat dit zal resulteren in een
concrete uitwerking en uitvoering. Het educatiebeleid van het Mauritshuis is helder
geformuleerd en het aanbod is initiatiefrijk. Het museum besteedt veel aandacht aan moeilijk
toegankelijke doelgroepen en dat waardeert de raad. Het Mauritshuis heeft zijn financiële
huishouding goed op orde en toont zich een creatief ondernemer.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad is zeer te spreken over de manier waarop het Mauritshuis zich de afgelopen periode
heeft ontwikkeld. Het museum is grondig verbouwd. Er is een nieuwe entree en de vaste
expositie heeft een nieuwe inrichting gekregen. De raad vindt de wijze waarop het
Mauritshuis deze verbouwing heeft doorgevoerd van hoge kwaliteit; hiermee geldt het
museum als voorbeeld voor de sector. Niet alleen is de verbouwing binnen het budget en de
geplande termijn gerealiseerd, ook heeft het museum op creatieve wijze inkomsten vergaard
voor de bekostiging ervan. Door een deel van de collectie te laten reizen in binnen- en
buitenland heeft het museum de eigen inkomsten en de naamsbekendheid vergroot.
Het activiteitenplan van het Mauritshuis is helder geformuleerd en past goed bij het gekozen
profiel. De raad vindt de plannen goed onderbouwd en van hoog niveau. Het Mauritshuis
profileert zich als een intiem huis en wil een spiegel zijn van maatschappelijke vraagstukken.
Daarbij wil het museum openstaan voor nieuwe ontwikkelingen en ideeën uit de
maatschappij. De raad vindt dit een interessant uitgangspunt, maar mist hiervan een concrete
uitwerking en inbedding in het activiteitenplan. De raad hoopt dat het museum in de
komende periode zal experimenteren met maatschappelijk engagement, onder andere door
zijn betrokkenheid te vergroten bij maatschappelijke vraagstukken of door verbinding te
zoeken in (Haagse) stadswijken. Met de zaterdagschool in buurthuis De Mussen in de
Schilderswijk (Den Haag) is hiermee al een goede start gemaakt.
Het Mauritshuis beheert een zeer waardevolle collectie. De Hollandse schilderijen uit de
Gouden Eeuw behoren tot de absolute wereldtop. Het Mauritshuis voert een actief
verzamelbeleid dat erop gericht is de collectie te versterken en lacunes op te vullen. Hierbij is
118

de Collectie Nederland steeds leidend. De raad is positief over het wetenschappelijk
onderzoek als een van de prioriteiten van het museum, en als basis voor tentoonstellingen en
collectievorming en -beheer.
De Galerij Prins Willem V biedt volgens de raad kansen om de collectie van het museum
verder uit te dragen. De raad is daarom verheugd te lezen dat het Mauritshuis een aparte
strategie heeft ontwikkeld voor de galerij. Het is de bedoeling dat het aantal bezoekers in
2020 is gestegen tot 30.000, onder andere door het stimuleren van combinatiebezoek en
gerichte communicatie. De raad is benieuwd naar de verdere uitwerking en ontwikkeling van
de plannen.
Educatie en participatie
De raad onderschrijft de importantie van cultuureducatie als een van de kerntaken van het
Mauritshuis, zeker gezien het unieke profiel van het museum. Het Mauritshuis heeft een
nieuwe educatieve afdeling, evenals een vernieuwd educatief aanbod. Het heeft een helder
geformuleerd beleid voor zijn cultuureducatieaanbod, waarbij een koppeling is gemaakt met
de uitgangspunten van de collectie en het profiel. De programma’s worden uitgevoerd door
professionals met een pedagogische achtergrond. Er wordt samengewerkt met scholen en het
bedrijfsleven.
In 2013 ontving het Mauritshuis bijna 5.000 bezoeken uit het primair en voortgezet
onderwijs. In 2014 waren dat er bijna 6.000, in 2015 zelfs bijna 11.000. In 2020 wil het
Mauritshuis 15.000 bezoeken uit het onderwijs realiseren. Hiertoe participeert het onder
andere in het project ‘Cultuuronderwijs op z’n Haags’. Dit vindt de raad een goed initiatief, en
hij heeft er vertrouwen in dat het museum zijn ambitie kan waarmaken.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De raad is onder de indruk van het publieksbereik van het Mauritshuis. Hoewel het museum
twee jaar gesloten is geweest, heeft het toch publiek weten te bereiken door een deel van de
collectie tentoon te stellen in het Gemeentemuseum en diverse stukken naar het buitenland te
verplaatsen. Ook over het bereik na de heropening is de raad positief. In 2015, het eerste
volledige jaar dat het Mauritshuis open was, bezochten bijna 527.000 bezoekers het museum.
Het museum wil het bezoek in 2020 consolideren op 455.000. Dit vindt de raad een
realistisch streven. De openingsjaren geven immers geen reëel beeld van het uiteindelijke
gemiddelde bezoek.
De raad is enthousiast over de aandacht die het museum besteedt aan nieuwe en moeilijk
toegankelijke publieksgroepen, zoals jongeren in achterstandswijken en volwassenen met de
ziekte van Alzheimer. Door de actieve rol die het museum inneemt op social media, weet het
Mauritshuis veel online publiek aan zich te binden. De raad is positief over de betrokkenheid
van het museum bij de zaterdagschool in buurthuis De Mussen.
Ondernemerschap
Ook op het gebied van ondernemerschap is het Mauritshuis succesvol. Het museum is
financieel gezond en de algemene reserve is hoog, mede door de opbrengsten van de verhuur
van de collectie. Overigens is er geen goed beeld van het verdienmodel, omdat de cijfers door
de heropening in 2014 niet goed kunnen worden geïnterpreteerd.
Het museum is creatief op het gebied van marketing, waardoor het nieuwe en jongere
doelgroepen weet te bereiken. Volgens het activiteitenplan heeft het Mauritshuis een
indrukwekkende groep van bijna 160 vrijwilligers. Uit het plan wordt niet duidelijk of er een
gericht vrijwilligersbeleid is.
De Governance Code Cultuur wordt toegepast, maar in het plan ontbreekt een ruime
omschrijving van het bestuursmodel en het plan geeft geen informatie over de samenstelling
en de werkwijze van de raad van toezicht.
119

BIS / Adviezen / Musea / Mauritshuis

Mauritshuis

Aanvullend advies
In een reactie op het advies vraagt het Mauritshuis om een aanpassing van het geadviseerde
subsidiebedrag. Sinds de periode 2009 – 2012 krijgt het Mauritshuis extra subsidie voor
huisvesting- en exploitatiekosten. Voor de periode 2017 – 2020 heeft het museum hiervoor
376.219 euro aangevraagd. Het Mauritshuis verzoekt het geadviseerde bedrag van 1.212.081
euro met 376.219 euro te verhogen naar 1.588.300 euro. In zijn advies is de raad uitgegaan
van een door het ministerie van OCW berekend bedrag. Voor onjuistheden met betrekking tot
het aangevraagde bedrag verwijst de raad dan ook naar het ministerie. De raad ziet in de
reactie daarom geen aanleiding om zijn positieve advies over het Mauritshuis te herzien

120

BIS / Adviezen / Musea / Museum Boerhaave

Museum Boerhaave
€

Stichting tot Beheer van het Museum Boerhaave (hierna: Museum Boerhaave) is het
rijksmuseum voor de geschiedenis van de natuurwetenschappen en geneeskunde. Het
museum benadert de geschiedenis als een bron van verhalen met als boodschap: ‘wetenschap
werkt en wetenschap is mensenwerk’. Museum Boerhaave heeft als doel het maatschappelijk
draagvlak voor wetenschap in Nederland te versterken en het begrip ervan te vergroten. De
collectie van het museum richt zich op ruim vijf eeuwen wetenschap en innovatie in
Nederland. Behalve als beheerder van deze collectie vervult Museum Boerhaave een rol als
kenniscentrum om de collectie in goede staat te houden en via onderzoek verhalen te
achterhalen.
Subsidieadvies

1.754.508

geadviseerd
subsidiebedrag
€

2.206.024

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting tot Beheer van het Museum Boerhaave een
subsidiebedrag toe te kennen van € 1.754.508. Dit bedrag is conform de indeling in
categorie 2.
De raad is positief over het functioneren en het plan van Museum Boerhaave. Vanuit een
inhoudelijk perspectief zoekt het museum samenwerkingspartners in de culturele sector, het
bedrijfsleven, maatschappelijke sectoren en het onderwijs. De raad waardeert in het bijzonder
de inzet die het museum toont in de richting van het onderwijs en de
samenwerkingsverbanden die het museum op dat gebied aangaat. Wel kan het museum meer
aandacht geven aan de diversiteit van het publieksbereik. Het museum voorziet na 2017 een
sterke stijging van het aantal bezoekers door de vernieuwing van de presentatie van de
collectie. De raad betwijfelt of de veronderstelde groei van bezoekersaantallen realistisch is.
De raad waardeert de wijze waarop het museum opereert op het gebied van
ondernemerschap. Het museum weet veel partners uit diverse sectoren aan zich te binden en
geeft aandacht aan de loopbaanontwikkeling van medewerkers.
Beoordeling
Kwaliteit
Museum Boerhaave beschikt over een prachtige collectie op het gebied van geneeskunde en
natuurwetenschappen. De raad is onder de indruk van de manier waarop het museum deze
collectie tentoonstelt en uitdraagt. Museum Boerhaave neemt zijn rol als kenniscentrum
serieus en heeft er de afgelopen jaren voor gekozen om ondanks de korting op de subsidie niet
te bezuinigen op conservatoren en restauratoren.
Ook de samenwerking die het museum met diverse partners is aangegaan spreekt de raad
aan. De naar buiten gerichte blik van Museum Boerhaave is een voorbeeld voor andere
musea, zowel in het bruikleenverkeer als op het gebied van kennisdeling en expertiseuitwisseling. Een voorbeeld hiervan is de samenwerking die het museum is aangegaan met
NEMO en Teylers Museum om de collectie digitaal te ontsluiten en te presenteren. Museum
Boerhaave werkt ook samen met organisaties buiten de culturele sector, zoals het
academische veld en het bedrijfsleven. In dit kader valt het de raad op dat er nog geen
samenwerking is aangegaan met Stichting Academisch Erfgoed.
De raad is positief over het activiteitenplan van Museum Boerhaave. Het plan getuigt van een
heldere visie, waar een grondige analyse van het bestaansrecht van het museum aan ten
121

grondslag ligt. De missie om het maatschappelijk draagvlak voor en begrip van de wetenschap
in Nederland via verhalen te versterken is actueel; de doelgroepen, de geplande activiteiten en
de samenwerkingspartners zijn daarbij passend.
Ook waardeert de raad het voornemen van Museum Boerhaave om in de komende periode
samen met NEMO en Teylers Museum een Nationale Collectie voor Wetenschap en
Technologie samen te stellen. Dit moet leiden tot een digitaal toegankelijke Nationale
Collectie voor Wetenschap en Technologie voor onderzoekers, conservatoren,
tentoonstellingsmakers en het publiek. De samenstelling van een dergelijke nationale
collectie is een interessant en belangwekkend initiatief, en de raad vindt dat de drie
instellingen op dit vlak voorbeeldig opereren.
De plannen om de vaste presentatie van de collectie te vernieuwen vindt de raad verstandig
en noodzakelijk. De huidige chronologische indeling zal plaatsmaken voor een meer
thematische; dit is naar de mening van de raad een goede keuze.
Educatie en participatie
Door verbreding van het educatieve programma voor het primair onderwijs is het aantal
leerlingen dat de instelling bezocht in 2013 gedaald naar bijna 22.000. Het museum heeft dit
in de jaren daarna goed weten te herstellen en realiseerde in 2015 een bezoekcijfer van ruim
30.000 leerlingen. Het museum is gaan samenwerken met Naturalis en Stichting Technolab,
wat heeft geresulteerd in een digitale leeromgeving onder de noemer ‘Verwonderpaspoort’.
Museum Boerhaave is van mening dat een meer bèta- en techniekgeoriënteerd
educatieaanbod meer recht doet aan de collectie. De raad onderschrijft dit, omdat het
museum daarmee kan voorzien in een lacune. Hij vindt wel dat het erfgoedaspect hierbij niet
uit het oog moet worden verloren.
De raad onderschrijft de plannen van Museum Boerhaave voor de komende periode. Ook over
de voorgenomen samenwerkingsverbanden is de raad enthousiast. De instelling continueert
het beleid op het gebied van het ‘Verwonderpaspoort’ en werkt samen met Stichting Leerplan
Ontwikkeling voor het ontwikkelen van activiteiten voor leerlingen in het voortgezet
onderwijs. Met dit initiatief wordt aansluiting gezocht bij vakken als scheikunde,
natuurkunde, geschiedenis en biologie.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
In de huidige BIS-periode zijn de bezoekersaantallen van Museum Boerhaave gestegen van
ruim 73.000 in 2013 naar ruim 100.000 in 2015. Het museum heeft hiermee de
verwachtingen van de raad overtroffen.
De komende periode is het museum tijdelijk gesloten vanwege de herinrichting. In juni 2017
zal het de deuren weer openen. Boerhaave verwacht dat het aantal bezoekers na de opening
verder oploopt tot 125.000 in 2020. De raad vindt dit ambitieus en twijfelt aan het
realiteitsgehalte ervan. Gezien de andere musea in de directe omgeving, die tegen die tijd ook
verbouwingen achter de rug hebben, verwacht de raad dat de concurrentie groot zal zijn.
Op het gebied van diversiteit van het publiek kan het museum naar de mening van de raad
nog stappen zetten. Uit het plan wordt onvoldoende duidelijk hoe het museum nieuwe
doelgroepen wil bereiken.
Ondernemerschap
Op het gebied van ondernemerschap functioneert het museum goed. De
samenwerkingsverbanden met partners als Shell en Philips zijn niet alleen interessant op
financieel, maar ook op inhoudelijk gebied. Opererend in een niche weet Museum Boerhaave
relatief veel partners aan zich te binden en een breed publiek te bereiken. De heldere
positionering speelt hierbij een belangrijke rol.
122

De raad vindt het positief dat Museum Boerhaave zijn personeelsbeleid de komende periode
voortzet. Eigen personeel wordt ‘uitgeleend’ om kennis te verspreiden en
loopbaanontwikkeling mogelijk te maken. Ook gaat het museum op zoek naar nieuwe
strategische partners zoals media, academische ziekenhuizen en dagattracties.
De raad vindt de toelichting met betrekking tot de Governance Code Cultuur summier.

123

BIS / Adviezen / Musea / Museum Boerhaave

Museum Boerhaave

Aanvullend advies
In een reactie op het advies wijst Museum Boerhaave de raad erop dat er wel degelijk een
samenwerking is aangegaan met de Stichting Academisch Erfgoed (SAE). De SAE en Museum
Boerhaave hebben een geassocieerd lidmaatschap geïntroduceerd. Sinds twee jaar is het
museum het eerste en voorlopig enige geassocieerd lid van de SAE, en in het onderdeel
Medisch Conservatoren Nederland vervult het museum al meer dan tien jaar een actieve rol.
De raad constateert dat hier sprake is van een feitelijke onjuistheid in zijn advies. Hij is
positief over de samenwerking tussen de SAE en het museum.
Museum Boerhaave vraagt daarnaast om een correctie van het geadviseerde subsidiebedrag:
van 1.754.508 euro naar 1.956.023 euro. Hierbij laat het museum de bijdrage vanuit de
Erfgoedwet van 250.000 euro buiten beschouwing. In zijn advies is de raad uitgegaan van een
door het ministerie van OCW berekend bedrag. Voor onjuistheden met betrekking tot het
aangevraagde bedrag verwijst de raad dan ook naar het ministerie.
Naar aanleiding van de reactie ziet de Raad voor Cultuur geen aanleiding zijn positieve advies
over Museum Boerhaave te herzien.

124

BIS / Adviezen / Musea / Museum Catharijneconvent

Museum Catharijneconvent
€

Stichting Museum Catharijneconvent (hierna: Catharijneconvent) is het nationale museum
voor christelijke kunst en cultuur in Nederland. Het museum richt zich op christelijk erfgoed,
zowel binnen als buiten de muren van het museum. Het wil met partners en publiek ‘de
esthetische, culturele en historische waarden van het christelijk erfgoed belichten, met het
doel meer inzicht te krijgen in de huidige leefwereld’. Het profiel van het Catharijneconvent is
drieledig. Het beheert de belangrijkste collectie kunst- en cultuurhistorische objecten van het
christelijk erfgoed in Nederland, het is een netwerkmuseum met vele partners in binnen- en
buitenland en het is een nationaal kenniscentrum voor het christelijk erfgoed.
Subsidieadvies

2.748.302

geadviseerd
subsidiebedrag
€

2.850.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Museum Catharijneconvent een
subsidiebedrag toe te kennen van € 2.748.302. Dit bedrag is conform de indeling in
categorie 2.
De raad is positief over het plan van het Catharijneconvent. Het profiel van het museum komt
in het activiteitenplan op alle vlakken consequent tot uiting. Het museum heeft zich nationaal
en internationaal bewezen als netwerkmuseum en kenniscentrum en werkt deze functies
verder uit. De raad waardeert de rol van het museum als hoeder van het religieus erfgoed. Het
educatieprogramma voor het primair onderwijs zit gedegen in elkaar; voor het voortgezet
onderwijs liggen er echter nog uitdagingen. Het museum zou er goed aan doen het
doelgroepenbeleid te verbreden en nadrukkelijker het maatschappelijke debat op te zoeken.
De raad is positief over de eigenzinnige manier van ondernemen die voor het museum
succesvol heeft uitgepakt.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad vindt het Catharijneconvent een kwalitatief hoogwaardig museum. Het museum kiest
in zijn benadering voor een cultuurhistorisch perspectief, zonder de kunsthistorische kwaliteit
van de collectie uit het oog te verliezen. Deze benadering vindt de raad goed gekozen. De
kwaliteit van de programmering en de tentoonstellingen is uitstekend. De interdisciplinaire
benadering is op veel vlakken geslaagd. De verbinding die het museum legt tussen de
christelijke religie en samenleving is sterk, maar de raad mist een heldere visie op de
verhouding tot andere religies. De raad is van mening dat het museum op dit vlak een
verantwoordelijkheid heeft en hier meer op kan inzetten.
De beleidskeuzes die het museum maakt vindt de raad gedegen en betrouwbaar, maar ze
mogen wat voortvarender in gang worden gezet. De raad zou graag zien dat het museum meer
aansluit bij de huidige tijdgeest, zonder de eigen identiteit te verliezen.
De raad is positief over de positie die het museum inneemt als kenniscentrum en
netwerkmuseum, zowel nationaal als internationaal, en juicht verdere versterking van deze
functies toe. De raad waardeert de rol die het Catharijneconvent vervult bij het behoud van
religieus erfgoed binnen en buiten het museum, door onder meer de openstelling van
belangwekkende kerken voor het publiek en de deelname aan het onderzoeksproject
Kerkinterieurs in Nederland. Over het meerjarige landelijke publieksproject rond kerkelijk
erfgoed in situ dat de werktitel Het Grootste Museum van Nederland draagt, is de raad zeer
positief.
125

De raad vindt dat het religieuze immateriële erfgoed onlosmakelijk verbonden is met het
karakter van het museum. De aandacht die het museum hiervoor heeft, met name met het
project rond herinneringsverhalen, vindt de raad aansprekend. De toevoeging van verhalen
aan objecten is volgens de raad een meerwaarde voor het museum en zijn collectie.
Het museum beweegt zich in talrijke constructieve samenwerkingsverbanden, echter in
mindere mate met instellingen met een andere religieuze signatuur. De raad ziet hier kansen
voor verbreding en verdieping.
Educatie en participatie
De raad waardeert de educatieprogramma’s van het museum. De raad vindt het
educatieprogramma ‘Feest! Weet wat je viert’ voor het primair onderwijs goed uitgewerkt en
vindt dat het museum dit succesvol op de kaart heeft gezet. De raad ziet juist hier ook kansen
voor het vergelijkend perspectief met andere religies dan het christendom en zou graag zien
dat dit op alle ‘Feest!’-locaties even stevig in de presentatie wordt verankerd. Nu het
educatieprogramma ‘Feest!’ geruime tijd loopt, is de raad benieuwd wat de volgende stap is
op het gebied van educatie voor het primair onderwijs.
De raad is positief over de ambities van het museum voor de ontwikkeling van programma’s
voor leerlingen in het voortgezet onderwijs. De raad ziet hier mogelijkheden voor jonge
tentoonstellingsmakers of gastconservatoren om meer te kunnen aansluiten bij de
belevingswereld van jongeren.
De raad waardeert de initiatieven en activiteiten die het museum ontplooit op het gebied van
participatie, met name de intensivering van de samenwerking met migrantenkerken.
Het museum voert verkennende gesprekken met het Nationaal Museum van Wereldculturen
op het vlak van educatie. De raad vindt dit museum een logische partner en juicht
samenwerking tussen beide instellingen, ook op een breder vlak, toe.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Het Catharijneconvent heeft de bezoekersaantallen met specifiek doelgroepenbeleid de
afgelopen jaren flink weten te verhogen. In 2013 verwelkomde het museum ruim 88.000
bezoekers, in 2015 was dit aantal gestegen tot ruim 112.000 bezoekers. Voor de komende
subsidieperiode beraamt het museum 87.750 bezoekers in 2017, oplopend naar 92.250 in
2020. De raad is van mening dat deze inschatting aan de voorzichtige kant zit. De instelling
handhaaft de komende jaren het bestaande beleid door zich te richten op de traditionele
museumbezoekers: kinderen in schoolverband en doelgroepen gelieerd aan het karakter van
het museum. De raad vindt dat het museum zichzelf hiermee tekortdoet en op zoek moet gaan
naar een breder publiek.
De huidige tijdgeest en het maatschappelijke debat vragen om meer kennis over religie. De
raad ziet hier kansen en uitdagingen voor het museum om een groter publiek kennis te laten
maken met het religieuze gedachtegoed. Ook ziet de raad een rol voor het museum weggelegd
in het maatschappelijke debat. Dit past goed bij de missie: met kennis van christelijk erfgoed
meer inzicht krijgen in de huidige leefwereld.
Het Catharijneconvent stelt zichzelf ten doel structureel een diverser publiek te bereiken door
partnerschappen aan te gaan. Het onderwerp culturele diversiteit is expliciet belegd in de
organisatie en het museum streeft naar een cultureel divers personeelsbestand. De raad vindt
het goed dat het museum aandacht besteedt aan diversiteit en is benieuwd naar de uitwerking
van dergelijke partnerschappen.
Ondernemerschap
De raad waardeert de manier die het Catharijneconvent heeft gekozen om te ondernemen
(met gebruik van de zogenaamde effectuation theory) en vindt het knap dat de instelling de
126

eigen inkomsten de afgelopen jaren op deze wijze heeft laten groeien. Zo vindt de raad dat het
museum op constructieve wijze inkomstenbronnen aanboort. De verkoop van het programma
‘Feest!’ aan andere instellingen is goed gelukt. Ook is de raad positief over de manier waarop
het museum het mecenaat invult. Het museum heeft de financiële huishouding goed op orde.
Bij interessante, mogelijk risicovolle initiatieven kan het museum overwegen zijn enigszins
veilige koers in beperkte mate los te laten.
De raad is van mening dat het museum het personeelsbeleid in de aanvraag goed heeft
uitgewerkt. De Governance Code Cultuur wordt toegepast, al wordt in de aanvraag niet
toegelicht op welke manier de organisatie daarmee omgaat.

127

BIS / Adviezen / Musea / Museum Catharijneconvent

Museum Catharijneconvent

Aanvullend advies
In zijn reactie licht Catharijneconvent zijn doelgroepen toe. De raad constateert in zijn advies
dat het museum zich richt op kinderen in schoolverband en doelgroepen die zijn gelieerd aan
het karakter van het museum. Echter, naast traditionele museumbezoekers worden in het
activiteitenplan ook families als doelgroep genoemd. De raad erkent dat er hier sprake is van
een feitelijke onjuistheid in zijn advies. Hij is positief over het feit dat het doelgroepenbeleid
van het museum breder reikt dan alleen de traditionele museumbezoekers.
Het Catharijneconvent betreurt de verwarring die is ontstaan rondom het geschatte aantal
bezoekers voor de periode 2017 – 2020. Bij het beoordelen hiervan heeft de raad de cijfers
gebruikt die het museum heeft ingevuld in de bijlage van het activiteitenplan. De raad
noemde de inschatting voor de komende jaren aan de voorzichtige kant. In het
activiteitenplan is echter opgenomen dat het Catharijneconvent ernaar streeft elk jaar
100.000 bezoekers te ontvangen.
In zijn advies gaat de raad uit van de getallen die het museum heeft ingevuld in het
aanvraagformulier. Hierin wordt gevraagd om de realisatiecijfers van 2013 en 2014, en de
verwachte cijfers in 2017 en 2020. Voor de komende periode heeft het Catharijneconvent
87.750 bezoekers in 2017 beraamd, oplopend naar 92.250 in 2020. De raad constateert dat de
cijfers in het aanvraagformulier niet overeenkomen met de cijfers die zijn opgenomen in het
activiteitenplan. De raad vindt het positief dat de ambities van het Catharijneconvent hoger
liggen.
Het Catharijneconvent wijst de raad erop dat het museum wel de initiatiefnemer en
coördinator van het programma ‘Feest!’ is, maar dat er geen sprake is van verkoop van het
project. Het gaat om co-creatie en kennisdeling. Het Catharijneconvent geeft terecht aan dit
op een verkeerde manier is vermeld in het advies.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van Catharijneconvent geen aanleiding het positieve
advies te herzien.

128

BIS / Adviezen / Musea / Museum de Gevangenpoort

Museum de Gevangenpoort
€

Museum de Gevangenpoort (hierna: Gevangenpoort) is onderdeel van Stichting Haags
Historisch Museum. De Gevangenpoort is gehuisvest in een middeleeuws cellencomplex en
heeft een collectie straf-, martel- en politiewerktuigen van de middeleeuwen tot de 19e eeuw.
De Gevangenpoort profileert zich als een spannend museum waar bezoekers een authentieke
beleving kunnen ervaren en aan het denken worden gezet over misdaad en straf, strafrecht en
de Nederlandse rechtsstaat. De vaste opstelling kan met rondleidingen bezichtigd worden.
Daarnaast organiseert het museum publieksactiviteiten die een verband leggen met het
rechtssysteem.

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

155.630

gereserveerd
subsidiebedrag
€

302.833

gevraagd

Subsidieadvies

subsidiebedrag

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Haags Historisch Museum geen subsidie toe
te kennen, tenzij de stichting een nieuw activiteitenplan indient dat voldoet aan de
volgende voorwaarden.

De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

– De instelling werkt haar activiteiten concreet uit, gekoppeld aan kwantitatieve en/of
kwalitatieve doelstellingen en een doelgroepenanalyse.
– In het aangepaste plan wordt ook het educatieve programma concreet uitgewerkt.
– De aanvrager geeft een beschrijving van de invulling van zijn werkgeverschap en
personeelsbeleid en de wijze waarop de governance recht doet aan de twee
afzonderlijke onderdelen, de Gevangenpoort en het Haags Historisch Museum,
binnen de overkoepelende stichting.
– De instelling stelt een aangepaste en sluitende begroting op, in lijn met het nieuwe
activiteitenplan.
De Gevangenpoort vormt door de combinatie van gebouw en collectie een belangrijk
ensemble. Hoewel de raad het profiel van de Gevangenpoort helder vindt, is de concretisering
daarvan in zijn ogen onvoldoende. De plannen die het museum beschrijft bieden
mogelijkheden, maar zijn nauwelijks uitgewerkt en onderbouwd. De raad mist een verbinding
met kwalitatieve of kwantitatieve doelstellingen en een doelgroepenanalyse. Het is voor hem
ongewis hoe het in het plan gestelde zich zal vertalen naar werkelijke activiteiten. De raad is
positief over het educatieve programma en ziet kansen voor een grotere
publieksbetrokkenheid. Maar ook hier mist de raad uitwerking en onderbouwing.
De Gevangenpoort is financieel stabiel. De positie van de Gevangenpoort binnen Stichting
Haags Historisch Museum is voor de raad niet transparant. Hij pleit dan ook voor een
verheldering van de governance en het werkgeverschap.
Beoordeling
Kwaliteit
Het gebouwde monument van de Gevangenpoort vormt met de collectie straf-, martel- en
politiewerktuigen een belangrijk ensemble. De afgelopen jaren vond de raad de presentatie
echter te statisch en ook miste hij de relatie met de actualiteit. Uit onderzoek door de
Gevangenpoort zelf bleek dat de presentatie ook voor bezoekers een verbeterpunt was.
De raad vindt het profiel als spannend museum – ‘spannender dan de nieuwste James
Bond-film’ – en de bijbehorende missie, visie en doelstellingen helder. De Gevangenpoort
focust in haar missie en visie op het strafrecht en de rechtsstaat.
129

Dit profiel biedt naar de mening van de raad mogelijkheden voor een uniek en inspirerend
verhaal over de rechtsstaat en vrede, over vervolging en vrijheid en over misdaad en straf. De
raad kan zich echter niet aan de indruk onttrekken dat het beleidsplan van de Gevangenpoort
meer neigt naar reflectie, dan dat het een perspectief en houvast voor de komende jaren biedt.
De zware thematiek van gevangenschap, misdaad en straf is leidend en de raad mist de
aandacht voor de positievere componenten vrede en vrijheid in het museum. Ook verbaast
het de raad dat de Gevangenpoort niet de samenwerking zoekt – of daarvan in elk geval geen
melding maakt – met organisaties als het Nationaal Gevangenismuseum in Veenhuizen.
In het algemeen vindt de raad het plan onvoldoende onderbouwd en uitgewerkt. Een
doelgroepenanalyse ontbreekt en het museum spreekt in algemene termen over thema’s,
zonder deze verder te specificeren of daaraan onderbouwde kwalitatieve of kwantitatieve
doelstellingen te verbinden. De voorgenomen programmering biedt mogelijkheden, maar ook
hier mist de raad verdere uitwerking. Het is voor hem onduidelijk hoe de ambities in het plan
door het museum bewerkstelligd zullen worden.
Educatie en participatie
De Gevangenpoort werkt wat betreft schoolgebonden en niet-schoolgebonden activiteiten
samen met diverse organisaties in Den Haag, zowel in het basis- als in het voortgezet
onderwijs. Met een jaarlijks bezoekcijfer van circa 10.000 middelbare scholieren in de
afgelopen drie jaar is de Gevangenpoort vooral onder deze groep een populaire bestemming.
De raad constateert dat de samenwerking met Pro Demos het aanbod voor scholen de
afgelopen jaren heeft versterkt. Samen kunnen zij laten zien hoe de rechtsstaat vroeger
functioneerde en hoe dat nu gebeurt. De insteek met bezoek en rondleidingen is enigszins
traditioneel, maar over de inhoud en professionaliteit van de programma’s is de raad positief.
Het voornemen van de Gevangenpoort om de inzet op educatie te vergroten en het aanbod te
vernieuwen vindt de raad goed, maar ook hiervan ontbreken uitwerking en onderbouwing.
Participatie wordt door het museum vooral ingevuld als ‘meedoen’; dit is naar de mening van
de raad een te statische benadering. De raad ziet kansen voor een grotere
publieksbetrokkenheid zowel bij de collectie als in de presentaties.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De Gevangenpoort heeft stabiele bezoekersaantallen, die over de jaren licht stijgen. In 2013
trok het museum ruim 52.000 bezoekers. In 2015 ligt dit aantal op ruim 55.000. In de ogen
van de raad zijn dit prima aantallen voor zo’n klein museum. Voor de komende periode zet
het museum in op een groei van het bezoekersaantal naar 60.000 in 2020. Dit lijkt de raad
reëel.
De Gevangenpoort wil zich de komende jaren nadrukkelijk positioneren binnen
publieksgerichte initiatieven rond het thema ‘Den Haag internationale stad van vrede en
recht’ en daarnaast een etniciteit-overstijgende plaats van betekenis zijn in het debat over
onrecht in de wereld. De raad vindt dit mooie voornemens, maar deze worden in het plan niet
geconcretiseerd.
Ondernemerschap
De raad stelt vast dat de Gevangenpoort financieel stabiel is. De financieringsmix is reëel, de
liquiditeit, de solvabiliteit en het weerstandsvermogen zijn hoog en het eigen
inkomstenpercentage is licht gestegen naar 97,2 procent.
De governance en het werkgeverschap van de Gevangenpoort zijn voor de raad
aandachtspunten. Het museum hanteert de Governance Code Cultuur en licht in zijn
aanvraag beknopt toe hoe het hiermee omgaat. Het werkgeverschap wordt zeer summier
beschreven in de toelichting op de begroting. Beide onderdelen blijven daardoor voor de raad
ondoorzichtig. De realisatie van de plannen met een nauwelijks stijgende personeelsbezetting
vindt de raad weinig realistisch.
130

De Gevangenpoort deelt haar ingang met Galerij Willem V en op organisatorisch gebied
nagenoeg alles met het Haags Historisch Museum, waarmee zij sinds 1994 Stichting Haags
Historisch Museum vormt. De Gevangenpoort is daarmee een rijksgesubsidieerd onderdeel
van een stadsmuseum met gemeentelijke financiering. De raad vraagt meer inzicht in deze
constructie. De Gevangenpoort is voor het ondernemerschap volledig afhankelijk van de
stichting en voert hierop geen zelfstandig beleid. Dit kan het museum belemmeren in zijn
initiatieven op dit gebied, met als risico dat het oude martelmuseum een gevangene in zijn
eigen poort wordt.

131

BIS / Adviezen / Musea / Museum de Gevangenpoort

Museum de Gevangenpoort

Aanvullend advies
De Stichting Haags Historisch Museum (hierna: Stichting HHM) stelt in haar reactie dat de
raad een onjuist uitgangspunt hanteert. In zijn advies schrijft de raad dat de Gevangenpoort
op organisatorisch gebied nagenoeg alles deelt met het Haags Historisch Museum, waarmee
hij sinds 1994 Stichting HHM vormt. Volgens deze stichting concludeert de raad ten onrechte
dat de Gevangenpoort een rijksgesubsidieerd onderdeel is van een stadsmuseum met
gemeentelijke financiering. Stichting HHM wijst de raad terecht op deze feitelijke onjuistheid.
Stichting HHM maakt bezwaar tegen de constatering van de raad dat de Gevangenpoort geen
zelfstandig beleid voert en daardoor belemmerd wordt in haar initiatieven op het gebied van
ondernemerschap. De raad is verheugd dat hiervan kennelijk wel sprake is, maar heeft dit in
de aanvraag niet teruggelezen. Hij ziet dit in het nieuwe activiteitenplan graag toegelicht.
Stichting HHM stelt dat zij volledig in lijn opereert met de eisen van haar subsidiegevers: de
Gemeente Den Haag en het Rijk. De raad mist in het plan echter een heldere toelichting op de
positie van de Gevangenpoort binnen de structuur van de stichting, ook wat betreft
werkgeverschap en de principes van de Governance Code Cultuur.
Volgens Stichting HHM is de raad in zijn advies uitgegaan van een onjuiste berekening door
het ministerie van OCW. Het gaat hierbij om een verschil van 28.411 euro in het nadeel van
het museum. Voor eventuele onjuistheden met betrekking tot dit bedrag verwijst de raad naar
het ministerie.
In haar reactie schrijft Stichting HHM dat de structurele huisvestingssubsidie van de
Gevangenpoort in 2009 – 2010 is verhoogd met tweemaal 20.000 euro. Zo konden de
gestegen huisvestingskosten worden opgevangen die het gevolg waren van de uitvoering van
het ‘Masterplan Gezamenlijke Entree Galerij Prins Willem V en Gevangenpoort’. Volgens de
stichting heeft het ministerie geadviseerd het totale bedrag van 40.000 euro aan te vragen; dit
bedrag is echter niet meegenomen in de berekening van het richtbedrag voor de BIS.
Hierdoor is er sprake van een onbedoelde korting; Stichting HHM vraagt om een oplossing.
De raad betreurt het dat de tegemoetkoming in de gestegen huisvestingskosten tussen wal en
schip dreigt te vallen. De raad is echter gehouden aan de bedragen die hij van het ministerie
van OCW ontvangt. Hij kan dan ook niet anders dan de stichting doorverwijzen naar het
ministerie.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie geen aanleiding het advies over de Gevangenpoort te
herzien. De raad kijkt uit naar het nieuwe activiteitenplan van de instelling.

132

BIS / Adviezen / Musea / Museum Meermanno-Westreenianum

Museum Meermanno-Westreenianum
€

Stichting tot Beheer van het Museum van het Boek / Meermanno- Westreenianum (hierna:
Meermanno) verzamelt en beheert boeken uit alle perioden van de westerse
boekgeschiedenis. Meermanno heeft als missie mensen te verbinden rond de
maatschappelijke betekenis en universele waarde van het boek, zowel in fysieke als in digitale
vorm. Het museum wil dat bereiken door een plek te zijn waar een breed publiek kan genieten
van de collectie, waar de betekenis van het boek in een werkplaats wordt geëxploreerd, en
waar onderzoek wordt gedaan naar vernieuwende vormen van lezen en kennisoverdracht.
Meermanno wil fungeren als een schatkamer, clubhuis en platform voor instellingen, makers
en gebruikers.

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

611.845

gereserveerd
subsidiebedrag
€

1.339.888

gevraagd
subsidiebedrag

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting tot Beheer van het Museum van het Boek /
Meermanno-Westreenianum geen subsidie toe te kennen, tenzij wordt voldaan aan de
volgende voorwaarden.

De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

– De instelling dient een nieuw plan in met daarin een uitgewerkt
activiteitenprogramma, inclusief eventuele samenwerkingspartners, een
uitgewerkte doelgroepenanalyse en een nadere toelichting op de governance en de
organisatorische consequenties van de fusie met de Koninklijke Bibliotheek.
– De instelling dient een nieuwe sluitende begroting in, die in lijn is met het
aangepaste plan.
Hoewel de raad positief is over het gekozen profiel, vindt hij de vertaling ervan naar de
activiteiten, het te bereiken publiek en samenwerkingsverbanden nog onvoldoende. De
plannen die het museum beschrijft bieden tal van mogelijkheden, maar de wijze waarop het
museum daar invulling aan wil geven is nog onvoldoende concreet. Ook is het de raad niet
duidelijk hoe het historische ensemble van het verzamelaarsmuseum zich zal verhouden tot
het nieuwe profiel. Educatie vindt de raad wel goed uitgewerkt in het plan en passend bij het
gekozen profiel. De raad verwacht een scherpe doelgroepenanalyse en een toelichting op de
governance in het licht van de bestuurlijke fusie met de Koninklijke Bibliotheek.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad heeft in eerdere adviezen gesteld dat de kernkwaliteit van Meermanno niet sterk
genoeg is om het voortbestaan als zelfstandig museum te rechtvaardigen. Het advies om een
samenwerking met het Letterkundig Museum aan te gaan heeft niet geresulteerd in
structurele en uitgebreide samenwerking met dit museum. Meermanno heeft daarentegen
een mogelijke samenwerking met de Koninklijke Bibliotheek verkend. Dit heeft geresulteerd
in een bestuurlijke fusie met de Koninklijke Bibliotheek en een nieuw profiel en een nieuwe
missie en visie.
De raad is positief over het gekozen profiel en de bijbehorende missie en visie. Meermanno
presenteert in zijn aanvraag een inhoudelijke koerswijziging. Het boek in al zijn
verschijningsvormen wordt als uitgangspunt genomen, evenals de discussie over het
bestaansrecht ervan. Daarmee speelt het museum in op actuele thema’s en wordt het debat
niet geschuwd.
133

De raad onderschrijft de bestuurlijke fusie tussen Meermanno en de Koninklijke Bibliotheek.
Hij vindt het gekozen profiel een logische uitkomst van deze samenwerking. De Koninklijke
Bibliotheek en het Letterkundig Museum zijn momenteel in gesprek om de
samenwerkingsmogelijkheden tussen de twee verwante musea opnieuw te onderzoeken, met
als doel een sterk boek-, lees- en letterencluster in Nederland te formeren. De raad waardeert
dit initiatief. Hij is nog steeds van mening dat samenwerking tussen Meermanno en het
Letterkundig Museum, ondanks de verschillende collecties, voor de hand ligt en zou graag
zien dat deze samenwerking daadwerkelijk wordt gerealiseerd.
Uit de aanvraag wordt de raad niet duidelijk in hoeverre het ensemble van Meermanno,
inclusief het historische interieur, een rol heeft gespeeld bij de keuze voor het nieuwe profiel
van de instelling. De keuze voor het boek is een gewaagde en, zoals eerder gesteld, niet
onlogisch, maar hiermee wordt het verzamelaarsensemble verlaten.
De raad vindt de onderbouwing en uitwerking van het plan nog onvoldoende. Over
doelgroepen bijvoorbeeld spreekt het museum vooral in algemene termen; iedereen met
belangstelling voor het boek is een potentiële bezoeker. Een analyse van de doelgroepen
ontbreekt. Dit geldt ook voor de beschrijving van samenwerkingsverbanden. De lijst met
eventuele netwerkpartners is indrukwekkend, maar hoe deze zich in de praktijk zal vertalen
naar gezamenlijke activiteiten blijft nog ongewis.
De voorgenomen programmering biedt veel interessante mogelijkheden, maar ook hier mist
de raad uitwerking.
Educatie en participatie
Het museum heeft zijn schoolgebonden educatie redelijk op orde. Op de zolder is een kleine
ruimte ingericht voor educatieve doeleinden. Het aantal leerlingen dat het museum bezoekt is
tussen 2013 en 2015 gedaald van ruim 5.300 naar ruim 3.800 leerlingen.
De komende periode wil het museum zijn educatieve aanbod richten op oude ambachten en
nieuwe technieken. Hiermee wil het museum bijdragen aan het behoud van immaterieel
erfgoed. De raad vindt dit in het licht van het gekozen profiel een prima keuze. De
samenwerking met grafische opleidingen wordt voortgezet en uitgebreid en er worden
workshops aangeboden aan amateurs en liefhebbers.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De raad ziet dat de instelling in de afgelopen periode veel moeite heeft gedaan om meer
bezoekers naar het museum te trekken. Het aantal bezoekers steeg van circa 21.000 in 2013
naar bijna 47.000 in 2015. Het museum heeft zijn publieksbereik vergroot door onder andere
tentoonstellingen buiten de eigen muren te programmeren.
De raad vindt het aandeel betalende bezoekers in relatie tot het totale aantal bezoekers laag:
in 2014 lag dit op 33 procent. Het museum verwacht dat het aandeel betalende bezoekers in
2017 naar 40 procent oploopt. Ook dit percentage is volgens de raad te laag.
De samenwerking met de Koninklijke Bibliotheek biedt mogelijkheden om het publieksbereik
te vergroten. De uitwerking ervan vindt de raad in het plan echter onvoldoende terug. Er
wordt gesproken over ‘kansrijke bezoekersgroepen’, maar hoe het museum deze groepen
denkt te bereiken blijft ongewis.
De raad is positief over de wijze waarop het museum culturele diversiteit in het programma
wil bewerkstelligen. Bij het ontwikkelen van het programma zal door middel van
gesprekspartners specifiek aandacht komen voor culturele diversiteit.
Ondernemerschap
De raad is negatief over het ondernemerschap van Meermanno. De subsidieafhankelijkheid is
134

en blijft groot. De instelling is voor driekwart van de inkomsten afhankelijk van subsidies. De
raad verwacht van het museum dat het steviger inzet op het aanboren van andere financiële
bronnen.
Het financiële beeld in 2014 is vertekend door een verkregen legaat, waarvan onduidelijk is
wanneer dit verzilverd kan worden. De raad vindt dat het museum dit bedrag onder de
buitengewone baten had moeten verantwoorden, om een vertekend beeld van het eigen
inkomstenpercentage in 2014 te voorkomen.
Het aandeel publieksinkomsten op de totale inkomsten ligt laag, zo’n 8 procent in de
komende jaren. Hoewel hij een stijging van publieksinkomsten van belang acht, vindt de raad
de begrote stijging van de publieksinkomsten vanaf 2017 met meer dan 40 procent en in 2020
met meer dan 80 procent onvoldoende onderbouwd.
Ook op het vlak van governance en het personeelsbeleid vindt de raad de aanvraag
onvoldoende concreet. Meermanno geeft aan de Governance Code Cultuur te hanteren, al
wordt dit in de aanvraag niet nader toegelicht. De organisatorische gevolgen van de
bestuurlijke fusie met de Koninklijke Bibliotheek worden slechts beperkt toegelicht.

135

BIS / Adviezen / Musea / Museum Meermanno-Westreenianum

Museum Meermanno-Westreenianum

Aanvullend advies
In een reactie op het advies wijst Meermanno de raad op enkele onjuistheden en vraagt het
aandacht voor een paar onduidelijkheden in het advies.
Het museum wijst erop dat de raad niet in meerdere maar slechts in één advies, namelijk in
het advies voor de subsidieperiode 2013 – 2016, stelt dat de kernkwaliteit van het museum
niet sterk genoeg is om het voortbestaan als zelfstandig museum te rechtvaardigen. De raad
constateerde dit inderdaad in het advies ‘Slagen in Cultuur’. Hij verwoordde dit advies ook in
een brief van 19 december 2013, als reactie op het verzoek van de minister om
richtinggevende aandachtspunten te formuleren naar aanleiding van de aanvullende plannen
en stukken van onder andere Meermanno. De raad verwoordt dus meerdere keren zijn
standpunt.
Meermanno weerlegt de constatering dat alleen op de zolder een kleine ruimte is ingericht
voor educatieve doeleinden. Het museum licht toe dat de educatieve ruimten zich uitstrekken
over de hele zolderverdieping, het souterrain en het overige museum; in totaal beslaan de
educatieve ruimten ruim 20 procent van de publieksruimten. De raad waardeert dit. Hij kon
dit niet opmaken uit het activiteitenplan.
Meermanno vindt het onterecht dat de raad in zijn advies schrijft dat het museum het in 2014
ontvangen legaat onder de buitengewone baten had moeten verantwoorden. Het ontvangen
van legaten en schenkingen is een reguliere activiteit, die ook als zodanig is benoemd in de
statuten van de stichting. In dat opzicht heeft Meermanno dit niet onjuist verwerkt in de
jaarrekening. Gezien de bijzondere omvang van het legaat, ruim 50 procent van de reguliere
inkomsten van het museum, was een opvallender positie in de jaarrekening naar de mening
van de raad op zijn plaats geweest.
Volgens Meermanno is het aandeel publieksinkomsten op de totale inkomsten in de komende
jaren niet 8 procent; dit geldt alleen voor 2015. Meermanno wijst de raad hier terecht op een
feitelijke onjuistheid. Het aandeel publieksinkomsten op de totale inkosten is voor 2017
begroot op 10,7 procent en voor 2020 op 13,2 procent.
Het museum herkent zich niet in de geconstateerde begrote stijging van publieksinkomsten
van 40 procent in 2017 en 80 procent in 2020. Mogelijk heeft de raad deze percentuele
stijgingen onvoldoende duidelijk toegelicht. De publieksinkomsten nemen toe van 168.800
euro in 2014 naar 240.500 euro in 2017, een stijging van 42,5 procent. De publieksinkomsten
in 2020 worden geschat op bijna 310.300 euro, een stijging van 83,8 procent ten opzichte van
2014. Deze begrote stijgingen lijken de raad niet realistisch en worden in het plan niet
kwantitatief gespecificeerd.
Volgens Meermanno zou het museum volgens de huidige advisering slechts 70 procent van
het huidige subsidiebedrag ontvangen. Dit is niet in overeenstemming met de toezegging dat
musea in principe in aanmerking komen voor tenminste 90 procent van de subsidie die in de
periode 2013 – 2016 is verleend. In zijn advies is de raad uitgegaan van een door OCW
berekend bedrag. Voor onjuistheden met betrekking daarop verwijst de raad naar het
ministerie.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van Meermanno geen aanleiding het advies te herzien.
136

Hij ziet een nieuw plan graag tegemoet.

137

BIS / Adviezen / Musea / Museum Oud Amelisweerd

Museum Oud Amelisweerd
€

Stichting Museum Oud Amelisweerd (hierna: MOA) is een historische buitenplaats uit 1770,
die in 2014 zijn deuren opende als museum. MOA profileert zich als een huis van kunst in de
natuur dat de relatie tussen de mens en de natuur onderzoekt in verleden, heden en toekomst.
Hierbij staan de buitenplaats, het (Chinese) behang en de Armando Collectie centraal. MOA
wil een plek zijn waar zijn collecties tot maximale expressie komen. Een belangrijke
doelstelling van het museum is om in de top twintig van cultuurmerken van de provincie
Utrecht te komen.
Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Museum Oud Amelisweerd geen subsidie toe
te kennen.

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

125.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De raad vindt de samenhang tussen het landhuis, het Chinese behang en de Armando
Collectie gezocht en onvoldoende uitgewerkt. Naar de mening van de raad vormt het landhuis
in combinatie met het landgoed en het behang een waardevol ensemble. De raad is echter niet
overtuigd van de museale samenhang met de Armando Collectie die het museum beoogt. Wel
is hij van mening dat MOA een grote betekenis heeft voor de regio Utrecht en een
toegevoegde waarde levert aan de lokale culturele infrastructuur.
De raad meent dat MOA zijn plannen kwalitatief en kwantitatief onvoldoende heeft
onderbouwd. Hierdoor heeft de raad te weinig aanknopingspunten om vertrouwen te hebben
in de presentatiekoers voor de komende periode. De raad constateert dat MOA op educatief
vlak sterk lokaal gericht is. Dat geldt ook voor het publieksbereik: het museum ligt in een
populair wandelgebied, waar veel dagjesmensen komen die MOA bezoeken als onderdeel van
een ontspannen uitje. Zowel bij educatie als bij publieksbereik ontbreekt de nodige
uitwerking.
Hoewel MOA goed aan de weg timmert, is de raad van mening dat er wat betreft
ondernemerschap nog een grote slag te slaan is. De liquiditeit, de solvabiliteit en het
weerstandsvermogen van MOA zijn laag. Dit heeft een hoog financieel risico tot gevolg.
Bovendien is het museum pas twee jaar geopend. De raad heeft onvoldoende zicht op hoe het
museum zich verder gaat ontwikkelen.
Beoordeling
Kwaliteit
MOA wil een plek zijn voor rust, reflectie, betekenisgeving en inspiratie in een gehaaste
wereld. De locatie van het museum is daarvoor uitermate geschikt: in de ‘tuin van Utrecht’ op
het kruispunt van de Romeinse limes en de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
MOA maakt onderscheid tussen drie collectieonderdelen: de buitenplaats, het Chinees en
ander historisch behang en de Armando Collectie. De raad erkent de hoge ensemblewaarde
van het monumentale landhuis en het landgoed. Het Chinese behang is daarbij de troef van
het museum vanwege de cultuurhistorische waarde. Het museum is daarnaast belast met het
beheer, het behoud, de exploitatie en de expositie van de Armando Collectie. MOA wil de
collectie moderne kunst van Armando in dialoog brengen met het historische erfgoed en de
natuurlijke omgeving. Het museum verbindt de collectieonderdelen met elkaar in een
overkoepelend thema: de relatie tussen de mens en de natuur. De verbinding die MOA tussen
138

de drie collectieonderdelen legt, vindt de raad gezocht en onvoldoende uitgewerkt. Hoewel de
onderdelen op zichzelf aantrekkelijk zijn, vormen deze geen samenhangend geheel. Hierdoor
ontbreekt naar de mening van de raad de museale samenhang die de instelling beoogt.
In zijn tentoonstellings- en activiteitenprogramma verbindt MOA de waarden van het
landgoed met thema’s van deze tijd. Het stelt daarbij universele vragen aan de orde. De
tentoonstellingen van MOA bestaan in het voorjaar en in de zomer uit kunst en/of fotografie.
In het najaar en in de winter programmeert het museum verschillende activiteiten rondom de
historische buitenplaats, het behang en de bewonersgeschiedenis. De raad vindt de
voorgenomen plannen van MOA onvoldoende concreet en onderbouwd. Hoewel het museum
het programma in algemene zin beschrijft, geeft het niet duidelijk genoeg aan op welke wijze
het dit zal realiseren. Ook de randprogrammering, waaronder lezingen, debatten en
workshops, krijgt geen inhoudelijke toelichting.
De raad is van mening dat MOA vooral waardevol is voor zijn nabije omgeving en een
toegevoegde waarde levert aan de culturele infrastructuur in de regio. Dit blijkt onder andere
uit de vele samenwerkingspartners uit de stad en de provincie Utrecht, zoals de Botanische
Tuin Utrecht, Het Utrechts Landschap, HKU / Utrechts Conservatorium en Stichting
Samenwerkende Kastelen Provincie Utrecht.
Educatie en participatie
Het educatieaanbod van MOA is vooral op de regio Utrecht georiënteerd. Het museum
ambieert om aan het einde van de periode 2017 – 2020 ruim zeventig schoolklassen per jaar
te ontvangen, waarvan de helft uit de stad Utrecht en de helft uit de rest van de provincie.
MOA vat zijn educatieve activiteiten samen onder de aanduiding ‘MOA-school’. Twee
educatiemedewerkers ontwikkelen een programma rondom de kernwaarden leren, kijken en
doen. Het museum heeft een participatieve aanpak die goed aansluit bij het huidige
onderwijs. Het leent zich ook uitstekend voor educatie die is gerelateerd aan de natuur. De
raad oordeelt dan ook positief over een samenwerking met het Waterliniemuseum Fort
Vechten, Staatsbosbeheer en Landschap Erfgoed Utrecht. Het museum heeft dit echter nog
onvoldoende uitgewerkt.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
MOA ontving in 2014 32.000 bezoekers. In 2015 daalde dat aantal naar ruim 22.000; volgens
MOA een bekend verschijnsel voor een tweede jaar na de opening. Dat onderschrijft de raad.
De kerndoelgroep van het museum zijn actieve vijftigplussers uit heel Nederland, met
interesse voor moderne kunst, erfgoed en natuur. Daarmee sluit MOA aan bij een groeiende
vrijetijdsmarkt.
Net als voor educatie geldt voor het publieksbereik dat MOA met name waardevol is op
regionaal niveau. Het ligt op een strategische plek in een populair wandelgebied, waar veel
dagjesmensen komen die MOA bezoeken vanwege de situering van het ensemble.
MOA heeft de ambitie om een breder publiek te bereiken, maar licht in het plan slechts
minimaal toe hoe het deze doelstelling wil behalen. Gezien de hoogstaande kwaliteit van het
Chinese behang vindt de raad het een logische stap dat MOA zich in het bijzonder richt op
buitenlandse, met name Chinese bezoekers. Daarmee verruimt MOA zijn reikwijdte.
Daarnaast vindt de raad het verstandig dat het museum de fysieke toegankelijkheid verbetert,
zeker gezien de leeftijd van de omvangrijkste doelgroep van het museum: 77 procent van de
bezoekers is 56 jaar of ouder, en 32 procent is ouder dan 65.
Ondernemerschap
MOA is een jonge organisatie en heeft in de beginfase nog geen sluitende begroting kunnen
overleggen. De financiële positie is vooralsnog onzeker. MOA had in 2013, 2014 en 2015 een
negatief exploitatieresultaat. Het museum heeft een lage liquiditeit en solvabiliteit, en een
139

laag weerstandsvermogen.
MOA heeft een vaste staf van 3 fte, die wordt ondersteund door vijftig vrijwilligers en vier
freelancers. Vrijwilligers en rondleiders worden inhoudelijk opgeleid en getraind. In de
aanvraag wordt geen toelichting gegeven op het werkgeverschap en op het vrijwilligersbeleid.
Ook ontbreekt een toelichting op de wijze waarop de instelling de Governance Code Cultuur
hanteert.

140

BIS / Adviezen / Musea / Museum Oud Amelisweerd

Museum Oud Amelisweerd

Aanvullend advies
In een reactie op het advies vraagt MOA zich af waarom de raad een museum dat erin slaagt
onverenigbaar lijkende collecties met elkaar te verbinden niet beloont. MOA informeert of de
raad het museum heeft bezocht. De raad hecht een grote waarde aan het bezoeken van de
instellingen waarover hij adviseert en heeft MOA uiteraard bezocht. Volgens de raad heeft het
museum een grote betekenis voor de regio Utrecht. Het landhuis in combinatie met het
landgoed en het behang vormen een waardevol ensemble. Echter, de verbinding die het
museum legt tussen het landgoed, het behang en de Armando Collectie vindt de raad in het
activiteitenplan onvoldoende uitgewerkt. De onderdelen vormen volgens de raad nog geen
samenhangend museaal geheel.
Volgens MOA is het hoge financiële risico, dat gepaard gaat met de lage liquiditeit,
solvabiliteit en het lage weerstandsvermogen van het museum, een aanvaardbaar risico
geworden dankzij de subsidietoezegging van de gemeente en provincie Utrecht voor vier jaar.
De raad is verheugd te horen dat MOA de aankomende periode gemeentelijke en provinciale
gelden zal ontvangen. Dat is een erkenning voor de grote toegevoegde waarde die MOA levert
aan de lokale culturele infrastructuur.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van MOA geen aanleiding zijn advies te herzien.

141

BIS / Adviezen / Musea / Nationaal Glasmuseum Leerdam / Glasblazerij

Nationaal Glasmuseum Leerdam / Glasblazerij
€

Stichting Nationaal Glasmuseum Leerdam (hierna: Glasmuseum) ontsluit en beheert
voorwerpen die betrekking hebben op de glasindustrie en beheert de Glasblazerij. Het
museum stelt glas centraal in een nationale en internationale context. Het benadert het
materiaal vanuit verschillende invalshoeken. De vier fronten waarop het museum zich wil
profileren zijn: de schatkamer, het glaslab, het kenniscentrum en het verhaal. Het museum is
een netwerkmuseum dat verbindingen tot stand wil brengen, bijvoorbeeld tussen vormgeving
en kunst, maar ook tussen ambacht, creatie en productie en kennis, presentatie en educatie.
Er wordt voortdurend naar het heden, het verleden en de toekomst gekeken. Naast het
museum en kenniscentrum is er ruimte voor experiment in het glaslab, waar de Glasblazerij
deel van uitmaakt. Het museum fungeert tevens als werkplaats en broedplaats voor
kunstenaars en makers.

286.497

geadviseerd
subsidiebedrag
€

698.211

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Nationaal Glasmuseum Leerdam een
subsidiebedrag toe te kennen van € 286.497, op voorwaarde dat het museum een
nieuwe, sluitende, begroting indient met een daarop aangepast activiteitenplan. Dit
bedrag is conform de indeling in categorie 1.
De raad is van mening dat het museum een collectie beheert die van nationaal belang is en
deze op vernieuwende wijze toegankelijk maakt. Het museum heeft laten zien met zeer weinig
middelen een aansprekende koers te kunnen varen. Het activiteitenplan bevat ambitieuze
plannen met verrassende invalshoeken. Ook laat het plan zien dat het museum nadenkt over
zijn museale functie en de eigenzinnige invulling daarvan. Het museum geeft ruimte aan
vernieuwing en experiment.
Het gekozen profiel komt terug in alle facetten van het plan. Het museum toont zich op
(inter)disciplinair vlak vindingrijk. De Glasblazerij is zowel een werkplaats als een
broedplaats voor kunstenaars en de creatieve industrie. De educatie is goed doordacht en het
initiatief voor een kinderdirectie spreekt aan. Het publieksbereik van het museum loopt
enigszins terug, maar de instelling ontvouwt aansprekende plannen om deze trend te keren.
Op het gebied van ondernemerschap heeft de instelling veel inventiviteit getoond, maar de
financiële situatie vindt de raad niettemin zorgelijk.
Beoordeling
Kwaliteit
Het Glasmuseum heeft de afgelopen periode met weinig middelen een aansprekend en
vernieuwend museumconcept ontwikkeld. Het museum heeft veel aandacht getoond voor
vernieuwing en experiment. In combinatie met de Glasblazerij is het museum in staat de vele
kanten van glas te tonen.
De raad is onder de indruk van het ambitieuze activiteitenplan. Het plan is prikkelend en op
veel fronten interdisciplinair. Het museum gaat verrassende verbindingen aan. De raad geeft
in de missie aan een ‘broedplaats van idealen’ te willen zijn, een mooi initiatief ook met
betrekking tot de creatieve industrie. De raad prijst het museum in de aandacht die het geeft
aan de techniek van het glasblazen en de ontwikkeling van jonge kunstenaars. Hij is positief
over de samenwerking met de Gerrit Rietveld Academie en de Design Academy Eindhoven.
De raad vraagt zich af of het museum nadenkt over samenwerking met andere instellingen
142

waarin oude ambachten centraal staan, zoals het Textiellab in Tilburg en het
Keramiekmuseum Het Princessehof in Leeuwarden.
De raad vindt de indeling van de activiteiten in thema’s goed gekozen. De thema’s zijn
uitgebreid beschreven in het plan en sluiten goed aan bij het profiel van het museum. In het
thema ‘Hub’ draait het om verbindingen tussen verschillende werelden en het aangaan van
verschillende coalities. Bij het thema ‘Transmediaal Podium’ gaat het ook om verbindingen,
maar dan met andere materialen en met de podiumkunsten. De raad noemt hier met name
het project ‘Muzikaal Materiaal’, dat opvalt door de vernieuwende en verrassende benadering
van het materiaal. Binnen de thema’s ‘Research Centre’ en ‘Lab’ staan onderzoek en
experiment centraal. In beide thema’s wordt het verleden verbonden aan het heden.
Bovendien wordt binnen het thema ‘Lab’ gezocht naar vernieuwende toepassingen van het
materiaal glas. De output manifesteert zich in bijvoorbeeld tentoonstellingen en
performances in de Glasblazerij, maar ook buiten de muren van het museum. In het thema
‘Broedplaatsen van idealen’ is de raad het project ‘Zwart Glas’ opgevallen. Hij is benieuwd
naar de uitwerking van dit project. Het verheugt de raad dat het museum bij veel projecten
verrassende en vaak interdisciplinaire verbindingen aangaat en ook buiten de grenzen van
Nederland kijkt.
De raad waardeert het dat het museum aandacht heeft voor het ambacht van glasmaken. Het
heeft kennis van oude en nieuwe technieken van het glasblazen en zorgt ervoor dat deze
kennis niet verloren gaat. Het ‘Lab’ is daarom in de ogen van de raad een uitstekend gekozen
thema. De eigen glasblazerij die actief deel uitmaakt van het ‘Lab’ is een meerwaarde voor het
museum.
De raad is van mening dat het Glasmuseum met deze plannen, die in veel opzichten
interdisciplinair en experimenteel zijn, de museale functie op een vernieuwende manier
invult. Deze werkwijze is in de ogen van de raad een voorbeeld voor het gehele museale bestel.
Educatie en participatie
Het Glasmuseum heeft de afgelopen jaren met weinig middelen indrukwekkende stappen
gezet op het gebied van educatie. In 2013 ontving het museum 747 leerlingen. Dit aantal steeg
in 2014 naar ruim 1.300 en in 2015 naar ruim 4.500 leerlingen. De educatie is in veel gevallen
ingebed in het lesprogramma van de bezoekende school. Het museum vervult een
verbindende rol in de regio door als trekker op te treden voor de regeling ‘Cultuureducatie
met Kwaliteit’. Het museum treedt daarin op als penvoerder. Het is de raad opgevallen dat
het museum in deze hoedanigheid verbindingen tussen verschillende disciplines en partners
tot stand heeft gebracht. Dit heeft mede geleid tot de grote toename van het aantal leerlingen
in 2015.
De raad vindt de plannen voor schoolgebonden educatie goed in elkaar zitten. Het verleden,
het heden en de toekomst van de glaskunst zitten goed verweven in de activiteiten en er wordt
ook veel aandacht besteed aan het ambacht. Het plan om educatie buiten de museummuren
te brengen met behulp van een ‘glaskast’ spreekt de raad aan.
De raad vindt het benoemen van een kinderdirectie een aantrekkelijk initiatief. Het is een
vernieuwende invalshoek om kinderen serieus en participatief te betrekken bij het beleid en
de aantrekkingskracht van het museum.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De raad vindt dat het museum heldere en aansprekende plannen heeft om meer publiek te
interesseren voor glas als kunstvorm, zowel binnen als buiten de museummuren. De raad is
van mening dat het tentoonstellingsprogramma voor de komende periode aantrekkelijk is
voor een breed publiek. De grootste aantrekkingskracht van het museum is de Glasblazerij.
De raad ziet dat het museum dit goed aanwendt om nieuwe doelgroepen te bereiken en te
interesseren voor glas. Het museum organiseert workshops glasblazen voor jong en oud. Door
143

de aanwezigheid van een mobiele glasblazerij op evenementen buiten de museummuren,
vergroot het museum zijn zichtbaarheid.
Het Glasmuseum heeft de bezoekersaantallen de afgelopen jaren zien teruglopen van ruim
65.000 in 2013 naar circa 58.000 in 2015. Het museum heeft de ambitie om in 2020 75.000
bezoekers te verwelkomen. De raad benadrukt dat het van groot belang is dat het museum
inzet op een breder publieksbereik.
In het kader van de Code Culturele Diversiteit wil het Glasmuseum met de mobiele
Glasblazerij op zoek gaan naar een diverser en breder publiek. De raad vindt dit een mooi
initiatief, maar mist een concrete uitwerking van dit doel.
Ondernemerschap
De raad vindt de financiële situatie van het Glasmuseum zorgelijk. Het museum is er de
afgelopen periode niet in geslaagd de financiële huishouding op orde te krijgen. De gemeente
Leerdam heeft het museum een noodlening gegeven om de deuren open te kunnen houden.
Het museum heeft risicovol ondernomen en verloren. De raad vreest dat de situatie bij
gelijkblijvende en relatief lage subsidie niet lang houdbaar is. Om het ambitieuze
activiteitenplan te kunnen uitvoeren is verantwoord en meer realistisch ondernemerschap
noodzakelijk, evenals een hoger subsidiebedrag.
De raad is positief over de eigen inkomsten, die voornamelijk worden verkregen uit de eigen
productieafdeling. Het museum wil in de komende periode 100 procent aan eigen inkomsten
genereren.
De raad vindt het personeelsbeleid kwetsbaar. Het museum verzet veel werk met een krappe
personeelsbezetting. De raad vindt het zorgelijk dat het museum zijn personeel geen optimale
sociale zekerheid kan bieden. Het vrijwilligersbeleid zit evenwel goed in elkaar; het museum
wil hier de komende tijd meer aandacht aan besteden. Het is de raad niet duidelijk wat het
museum hiermee beoogt.
De Governance Code Cultuur wordt toegepast, al wordt in de aanvraag niet toegelicht op
welke manier de organisatie daar invulling aan geeft.

144

BIS / Adviezen / Musea / Nationaal Glasmuseum Leerdam / Glasblazerij

Nationaal Glasmuseum Leerdam / Glasblazerij

Aanvullend advies
In een reactie op het advies schrijft het Glasmuseum de constatering van de raad niet te
begrijpen dat het museum risicovol heeft ondernomen en verlies heeft geleden. Volgens het
Glasmuseum doet deze waarneming geen recht aan de financiële situatie. Huidige tekorten
verklaart het museum doordat de begroting voor de periode 2013 – 2016 was gebaseerd op
90.000 bezoekers, terwijl de instelling het afgelopen jaar in werkelijkheid 60.000 bezoekers
ontving. Ondernemerschap veronderstelt volgens de raad mede een goed evenwicht tussen
inhoudelijk en zakelijk beleid. Gezien de financiële situatie van het museum is de raad van
mening dat een tijdige bijstelling van de koers verstandig zou zijn geweest.
De reactie van het Glasmuseum geeft de Raad voor Cultuur geen aanleiding zijn positieve
advies te herzien.

145

BIS / Adviezen / Musea / Nederlands Fotomuseum

Nederlands Fotomuseum
€

De collectie van Stichting Nederlands Fotomuseum (hierna: het Fotomuseum) geeft een beeld
van de maatschappelijke en artistieke ontwikkeling van het medium fotografie en van de
geschiedenis van Nederland. Het museum wil een zo breed mogelijk publiek deelgenoot
maken van de rijkdom van het medium, en zich positioneren als internationale speler en als
hét museum voor de fotografie in Nederland. Voor het Fotomuseum is de sterke
documentaire traditie in Nederland en de vernieuwende kracht daarvan de leidraad bij het
verzamelen, het presenteren en zijn educatieve activiteiten.
Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Nederlands Fotomuseum een subsidiebedrag
toe te kennen van € 709.301, op voorwaarde dat het museum een aangepaste –
sluitende – begroting indient met een daarop aangepast activiteitenplan. Dit bedrag is
conform de indeling in categorie 2.

709.301

geadviseerd
subsidiebedrag
€

1.427.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Het Fotomuseum heeft een helder profiel en is ambitieus in zijn plannen. De raad is positief
over het activiteitenprogramma waarmee het Fotomuseum de eigen collectie op de voorgrond
wil plaatsen en zich internationaal wil positioneren. De raad onderschrijft het aangescherpte
collectiebeleid, zeker gezien de achterstanden in digitalisering. Het plan om samen met de
SKVR en de Fotovakschool een Internationaal Centrum voor Fotografie te formeren vindt de
raad van grote waarde. Ook is de raad enthousiast over de wijze waarop het museum een
jonger publiek aan zich weet te binden. Wel vindt de raad het werkgeverschap en de naleving
van de Governance Code Cultuur onvoldoende uitgewerkt.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad is positief over het functioneren van het Fotomuseum. Het museum heeft een
duidelijk profiel en richt zich op de documentaire fotografie. Hiermee heeft het museum een
onderscheidende positie in het bestel. Het museum heeft een collectie van nationaal belang
en draagt de kennis hierover op aantrekkelijke wijze uit.
De grote ambitie die het Fotomuseum formuleert in zijn plan ziet de raad deels terug in de
landelijke samenwerkingspartners. Binnen de fotografie werkt het museum logischerwijs
samen met FOAM. De raad is echter van mening dat samenwerking met instellingen als
UNSEEN en Noorderlicht ook passend zijn. Hierover leest de raad geen reflectie in de
aanvraag.
De raad is daarentegen positief over het activiteitenprogramma. Het Fotomuseum wil de
eigen collectie een prominentere rol laten spelen in de tentoonstellingen en nieuw werk in
opdracht van het museum laten maken. Het museum wil zich vooral met de eigen collectie in
het buitenland profileren.
Een van de doelen die het museum zichzelf stelt, is het aanscherpen van het aankoopbeleid.
In plaats van hele archieven aan te kopen, wil het museum meer projectmatig gaan
verzamelen. De raad vindt dit een verstandige keuze; het getuigt van realiteitszin. Zoals het
museum zelf aangeeft in het plan is de collectie de afgelopen jaren sneller gegroeid dan ze is
beschreven en gedigitaliseerd. De registratie- en digitaliseringsgraden op objectniveau liggen
daardoor laag, respectievelijk op 12 en 3 procent. Een aangescherpt verzamelbeleid is gezien
146

deze achterstanden van groot belang.
Educatie en participatie
De samenwerking die het Fotomuseum is aangegaan met de SKVR/Beeldfabriek vindt de raad
een goede zet. Inhoudelijk levert deze samenwerking veel op, doordat de bestaande kennis in
beide instellingen optimaal wordt ingezet. De raad ziet wel een daling in het schoolgebonden
bezoek in 2015. Volgens het museum komt dit met name door de toenemende concurrentie
met betrekking tot het aanbod voor het Cultuurtraject. De raad vindt het dan ook verstandig
dat het museum voorzichtig inzet op een stijging van educatief bezoek.
Over de plannen voor de komende periode is de raad enthousiast. De geplande verhuizing van
de SKVR heeft geen negatieve gevolgen voor het Fotomuseum en men wil de samenwerking
behouden en verbreden. De Fotovakschool wordt de derde partner, met als gezamenlijk doel
een Internationaal Centrum voor Fotografie op te bouwen. Hierdoor kan educatie van het
primair onderwijs tot aan de masteropleiding in een doorlopende leerlijn worden
aangeboden.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Het publieksbereik van het Fotomuseum is de afgelopen jaren gestegen van bijna 70.000 in
2013 naar bijna 88.000 in 2015. Voor een museum van dit formaat is dit een mooie prestatie.
De ontwikkeling van het stadsgebied Kop van Zuid in Rotterdam, waar het Fotomuseum is
gevestigd, heeft grote invloed op de ambities van het museum. De raad vindt het van belang
dat het museum en de gemeente hierover in gesprek blijven.
De raad acht de plannen ten aanzien van het publieksbereik haalbaar. Het museum wil zijn
bereik vergroten naar 100.000 bezoekers in 2017 en 115.000 bezoekers in 2020. Anders dan
andere musea trekt het Fotomuseum veel relatief jonge, mannelijke bezoekers. De
doelgroepen zijn goed uitgewerkt en de analyse is helder. De verwachte bezoekerstoename
vindt de raad dan ook realistisch.
De talkshows die het museum organiseert, vindt de raad een goed initiatief. De raad mist in
het plan wel aandacht voor culturele diversiteit.
Ondernemerschap
De wijze waarop het Fotomuseum met ondernemerschap omgaat, vindt de raad interessant.
Er is een team Cultureel Ondernemen aangesteld dat zich richt op het vergroten van de eigen
inkomsten. In 2015 is het percentage eigen inkomsten gestegen naar 79 procent ten opzichte
van 68 procent in 2014, een prima resultaat. De liquiditeit is echter laag en het
weerstandsvermogen is in 2015 gedaald. Deze punten verdienen naar de mening van de raad
de nodige aandacht.
De raad ondersteunt het uitgangspunt van het museum dat alle activiteiten ingezet worden
vanuit de kern van de collectie. De collectie en de kennis erover worden hierdoor op een
integere wijze vermarkt.
De raad mist in het plan een toelichting op het werkgeverschap van de instelling en op de
naleving van de Governance Code Cultuur.

147

BIS / Adviezen / Musea / Nederlands Fotomuseum

Nederlands Fotomuseum

Aanvullend advies
In een reactie op het advies geeft het Fotomuseum aan dat de raad is uitgegaan van een
onjuist bedrag dat het museum in de periode 2013 – 2016 heeft ontvangen. Het gaat hierbij
om een verschil van 105.500 euro in het nadeel van het museum. In zijn advies is de raad
uitgegaan van een door het ministerie van OCW berekend bedrag. Voor onjuistheden met
betrekking tot dit bedrag verwijst de raad dan ook naar het ministerie.
Het Fotomuseum merkt op dat de aansporing om met Noorderlicht samen te werken in een
curieus licht staat, omdat de raad adviseert Noorderlicht geen subsidie te verlenen. De raad
begrijpt de opmerking van het Fotomuseum in het licht van de advisering. Toch is hij van
mening dat samenwerking tussen beide instellingen in de rede ligt, ongeacht een eventuele
rijksbijdrage.
Het Fotomuseum kan zich erin vinden dat de raad een toelichting op werkgeverschap en de
naleving van de Governance Code Cultuur mist in het plan, maar het museum merkt op dat in
de richtlijnen voor het plan niet om een uitwerking van deze onderwerpen wordt gevraagd. In
het aanvraagformulier staat echter dat aanvragers in de beschrijving van het
ondernemerschap aandacht moeten geven aan de wijze waarop de instelling de Governance
Code Cultuur naleeft. Ook in het ‘Beoordelingskader’ dat de raad in november 2015 heeft
gepubliceerd wordt uiteengezet dat hij bij de beoordeling van het criterium ondernemerschap
onder meer kijkt naar personeelsbeleid, goed werkgeverschap en de wijze waarop de
instelling de Governance Code Cultuur naleeft.
Het Fotomuseum wijst de raad erop dat acquisitie ‘om niet’ en het aankoopbeleid van het
museum in het advies door elkaar worden gehaald. De raad is het met het museum eens.
Waar de raad schrijft: ‘Een van de doelen die het museum zichzelf stelt, is het aanscherpen
van het aankoopbeleid. In plaats van hele archieven aan te kopen, wil het museum meer
projectmatig gaan verzamelen’ moet worden gelezen: ‘Een van de doelen die het museum
zichzelf stelt, is het aanscherpen van het verzamelbeleid door meer projectmatig te gaan
werken.’
De reactie van het Fotomuseum geeft de Raad voor Cultuur geen aanleiding zijn positieve
advies te herzien.

148

BIS / Adviezen / Musea / Rijksmuseum

Rijksmuseum
€

Stichting Het Rijksmuseum (hierna: Rijksmuseum) profileert zich als de nationale
schatkamer en het collectief geheugen voor Nederlandse kunst en geschiedenis. Het
Rijksmuseum biedt een overzicht vanaf de middeleeuwen tot het heden; ook het tonen van
belangrijke aspecten van Europese en Aziatische kunst behoort tot zijn doelstelling. ‘Open’ en
‘verbinden’ zijn de kernwoorden van het museum: ‘Een open Rijksmuseum biedt gevoel van
schoonheid en besef van tijd en is een bron van kennis en creativiteit, lokaal, nationaal en
internationaal.’ Het museum benadert de collectie vanuit de vraag ‘Wat definieert
Nederland?’ Een grote publiekstrekker in de afgelopen periode was een overzicht van het late
werk van Rembrandt van Rijn.
Subsidieadvies

6.518.198

geadviseerd
subsidiebedrag
€

7.646.852

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Het Rijksmuseum een subsidiebedrag toe te
kennen van € 6.518.198. Dit bedrag is conform de indeling in categorie 2.
De raad is positief over het functioneren van het Rijksmuseum en het ingediende plan. Het
museum heeft sinds de heropening een groot publiek weten te bereiken met verrassende en
inspirerende tentoonstellingen. Het museum zet genereus werken uit de eigen collectie in ten
behoeve van internationaal bruikleenverkeer met andere musea. De raad waardeert dit zeer.
Hij mist echter een uitgebreide reflectie op het beoogde Karel van Mander Instituut en een
uitwerking van samenwerking met de Rijksdienst Kunsthistorische Documentatie.
Over het educatieprogramma is de raad enthousiast. Het educatieve beleid is goed verankerd
in de organisatie en de programma’s voor diverse doelgroepen zijn van hoog niveau. Het
publieksbereik is groot en de raad is positief over het feit dat het museum de komende jaren
meer wil inzetten op herhaalbezoek. De verwachte ontwikkelingen in het totale
publieksbereik acht de raad echter voorzichtig ingeschat; het beleid gericht op de diversiteit
van het publiek is onvoldoende uitgewerkt.
Op het vlak van ondernemerschap weet het museum veel partijen aan zich te binden,
waardoor de sponsorinkomsten hoog zijn. De raad zet wel vraagtekens bij de relatief grote
toename van vast personeel; dit wordt in het plan niet toegelicht.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad is enthousiast over de wijze waarop het museum het Nederlandse publiek weet te
bereiken en de collectie uitdraagt. In de afgelopen jaren heeft het Rijksmuseum zijn positie
als nationaal museum in een internationaal speelveld geconsolideerd. De kwaliteit van de
collectie die het Rijksmuseum beheert, is van uitzonderlijk niveau, evenals de positie van het
museum, zowel landelijk als internationaal. Sinds de heropening heeft het museum zijn
naamsbekendheid verder vergroot en veel publiek uit binnen- en buitenland weten te
bereiken.
Het museum heeft bij de herinrichting gekozen voor een nieuwe insteek, waarbij gekozen is
voor historische chronologie in plaats van museale ordening van materiaalsoort. Naast het
gebouw zelf zijn ook de tuinen, waarin zomertentoonstellingen worden georganiseerd,
succesvol gerenoveerd. Het museum creëert met deze buitententoonstellingen voor het
publiek de mogelijkheid op een laagdrempelige en aantrekkelijke manier kennis te maken
149

met het museum.
Met de Philipsvleugel heeft het Rijksmuseum er volgens de raad een mooie
tentoonstellingsruimte bij gekregen. De tentoonstellingen die het museum daar
programmeert, spreken tot de verbeelding, mede door de samenwerking met hedendaagse
kunstenaars en vormgevers.
Op het gebied van digitalisering continueert het Rijksmuseum zijn succesvolle Rijksstudio.
Nieuwe toepassingen snijdt het museum in het plan echter niet aan.
De raad betreurt het dat de ontwikkeling van het Karel van Mander Instituut, het
onderzoeksinstituut dat het Rijksmuseum samen met de Rijksdienst Kunsthistorische
Documentatie (RKD) zou opzetten, voortijdig is gestrand. Het Rijksmuseum geeft in het plan
aan dat dit instituut door de tijd is ingehaald en dat samenwerkingen nu organisch ontstaan.
Het museum zegt op te trekken met de RKD, maar de concrete uitwerking hiervan vindt de
raad in het plan niet terug. Hij vindt dat hoe dan ook voorkomen moet worden dat op
verschillende plaatsen hetzelfde werk wordt verricht.
Het bruikleenbeleid dat het museum voert, vindt de raad ruimhartig. Werken uit de collectie
van het Rijksmuseum worden ingezet voor het verkrijgen van bruiklenen uit het buitenland,
en ten behoeve van collega-musea.
Educatie en participatie
Het educatieve aanbod van het Rijksmuseum is naar de mening van de raad van een
kwalitatief hoog niveau. Het materiaal is bijzonder goed uitgedacht en vormgegeven en de
begeleiding is professioneel. Het educatiebeleid is goed verankerd in het museumbeleid; op
dit vlak werkt het museum vooruitstrevend en vernieuwend, met als hoogtepunt de
Teekenschool.
De raad waardeert het dat het museum, in samenwerking met het Van Gogh Museum en het
Stedelijk Museum, gratis vervoer voor schoolklassen organiseert. Het museum maakt met het
educatiebeleid zijn positie meer dan waar.
De raad is ook positief over de gepresenteerde plannen op educatief gebied. Het Rijksmuseum
streeft naar 160.000 bezoeken uit het primair en voortgezet onderwijs in 2020. Het museum
richt zich, naast de reguliere doelgroepen, ook op het speciaal onderwijs, het mbo en het
NT2-onderwijs (Nederlands als tweede taal). Ook wil het museum aanbod verzorgen voor
doven/slechthorenden, blinden/slechtzienden en terminale patiënten.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Het museum scoort goed op publieksbereik. De bezoekersaantallen zijn sinds de heropening
zeer hoog; het ontving bijna 2.475.000 bezoekers in 2014 en 2.346.000 in 2015. De grote
publiekstrekkers zoals de tentoonstelling ‘De Late Rembrandt’, maar ook de wijze waarop het
museum de publiciteit weet te halen, dragen hieraan bij. Het museum gaat goed om met de
hoge bezoekersaantallen en de druk die deze af en toe op een tentoonstelling kunnen leggen.
De publieksbegeleiding is professioneel en behulpzaam. Gelet op het groeiende
bezoekersaantal moedigt de raad het Rijksmuseum aan te kijken naar een verruiming van de
openingstijden.
De raad vindt het een goed streven dat het Rijksmuseum de verhouding tussen nationaal en
internationaal bezoek de komende jaren op 50/50 wil houden. Dit wil het museum
bewerkstelligen door in te zetten op herhaalbezoek en het levendig houden van de opstelling
in het hoofdgebouw. Het museum verwacht de komende jaren jaarlijks 1.900.000 bezoekers
te verwelkomen. De raad vindt dit een voorzichtige inschatting.
Het Rijksmuseum wil aansluiten bij diverse culturele achtergronden door de inrichting van
150

zijn tentoonstellingen en door de keuze uit de collectie. In plaats van een specifieke
doelgroepbenadering kiest het museum hierbij voor een thematische doelgroepbenadering,
maar de uitwerking hiervan wordt onvoldoende toegelicht.
Ondernemerschap
Het Rijksmuseum is een financieel gezonde instelling, met een hoge liquiditeit en
solvabiliteit. Het toont ondernemerschap op een hoog niveau en weet veel sponsoren aan zich
te binden. De collectie en de media-aandacht maken het voor grote bedrijven aantrekkelijk
om zich aan het museum te verbinden. Mede daardoor kan het Rijksmuseum verschillende
inkomstenbronnen aanboren.
Het museum wil veel tijdelijke aanstellingen omzetten in een vast dienstverband. De
verhouding tussen vast en tijdelijk personeel verandert daardoor opvallend (van 1 op 1 naar 6
op 1). Waarom het museum hiertoe overgaat, wordt in het activiteitenplan niet toegelicht.
Het valt de raad op dat de baten en lasten van het Rijksmuseum in 2019 aanzienlijk hoger
liggen dan in de andere jaren van de komende BIS-periode. Voor 2019 gaat het Rijksmuseum
uit van een begroting van 95 miljoen euro. In de andere jaren bedraagt de begroting 85
miljoen of 87 miljoen euro. Deze incidentele verhoging wordt niet toegelicht.
De Governance Code Cultuur wordt genoemd en onderschreven in het plan, maar er wordt
weinig toelichting gegeven over de toepassing ervan.

151

BIS / Adviezen / Musea / Rijksmuseum

Rijksmuseum

Aanvullend advies
Het Rijksmuseum stelt in een reactie op het advies dat het bedrag van de huidige
activiteitensubsidie onjuist is berekend. In het advies is opgenomen dat het Rijksmuseum een
subsidie ontvangt van 6.518.198 euro. Echter, hierop is ten onrechte een bedrag van 353.156
euro in mindering gebracht. Laatstgenoemd bedrag is structureel toegevoegd aan de
exploitatiesubsidie 2013 – 2016 na een bezwaar tegen de vaststelling van deze
exploitatiesubsidie. Het museum vraagt om een verhoging van het huidige geadviseerde
subsidiebedrag naar 6.871.354 euro. In zijn advies is de raad uitgegaan van een door het
ministerie van OCW berekend bedrag voor de periode 2013 – 2016. Voor onjuistheden met
betrekking tot dit bedrag verwijst de raad dan ook naar het ministerie.
De Raad voor Cultuur handhaaft zijn positieve subsidieadvies voor het museum.

152

BIS / Adviezen / Musea / Rijksmuseum van Oudheden

Rijksmuseum van Oudheden
€

Stichting Rijksmuseum van Oudheden (hierna: RMO) beheert circa 180.000 objecten uit de
oudheid en de archeologie. De vier verzamelgebieden zijn Egypte, klassieke oudheid, Oude
Nabije Oosten en Nederland. Het RMO is het grootste oudheidkundige museum in
Nederland.
Het museum profileert zich als het centrale podium in Nederland voor de presentatie van de
archeologie en de oudheid, ook buiten de muren van het museum. Het zoekt verbinding met
(inter)nationale musea en culturele instellingen, werkt multidisciplinair en onderhoudt
contacten met de veldarcheologie, om met dit samenspel van factoren nieuwe en bestaande
doelgroepen te bedienen. Het museum profileert zich ook als leeromgeving. Het wil vanuit de
wetenschappelijke kennis over culturen uit de oudheid en de archeologie reflecteren op de
actualiteit en omgekeerd.

2.758.878

geadviseerd
subsidiebedrag
€

3.929.531

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Rijksmuseum van Oudheden een
subsidiebedrag toe te kennen van € 2.758.878, op voorwaarde dat de instelling een
aangepaste, sluitende begroting indient met een daarop aangepast activiteitenplan. Dit
bedrag is conform de indeling in categorie 2.
Het RMO heeft zich de afgelopen jaren goed geprofileerd als podium van de oudheid en
archeologie. Het heeft aantrekkelijke tentoonstellingen georganiseerd en daarmee veel
publiek weten te bereiken. Het activiteitenplan voor de komende periode toont veel ambitie.
Het museum richt zich niet alleen op het samenstellen van populaire tentoonstellingen, maar
blijft ook oog houden voor de meer specifieke programmering. De raad is positief over het
verbinden van de collectie met de actualiteit, met name op het gebied van
vluchtelingenstromen en op het gebied van de vernietiging van erfgoed. Wel kan het museum
meer doen om het archeologische veld in Nederland te betrekken bij zijn activiteiten. Het
educatieprogramma is veelbelovend en richt zich op vrijwel alle vormen van onderwijs. De
plannen voor publieksbereik zijn wat aan de behoudende kant. Het museum hanteert een
klassieke manier van ondernemen door in te zetten op het vermarkten van expertise.
Beoordeling
Kwaliteit
Het RMO is er de afgelopen jaren goed in geslaagd zich te profileren. Grote succesvolle
blockbuster-tentoonstellingen hebben de naamsbekendheid van het museum vergroot en
hebben veel bezoekers naar Leiden getrokken. Met name de tentoonstellingen ‘Petra. Wonder
in de woestijn’ en ‘Carthago’ zijn in dit licht opgevallen.
De raad vindt het activiteitenplan van het RMO duidelijk en inzichtelijk. Het museum heeft
drie hoofddoelen geformuleerd: centraal podium voor de presentatie van de archeologie en de
oudheid; oudheid versus actualiteit en receptiegeschiedenis; functioneren als leeromgeving.
Deze hoofddoelen keren allemaal terug in het tentoonstellingsprogramma.
De raad vindt de samenwerkingsverbanden die het museum omschrijft binnen de
hoofddoelen goed uitgewerkt. Zo gaat het museum binnen het hoofddoel ‘centraal podium’
samenwerkingsrelaties aan met (archeologische) musea in het land op het gebied van
bruikleen, onderzoek en publieke verantwoording. De raad is positief over de
153

verantwoordelijkheid die het museum hiermee neemt. Binnen het hoofddoel ‘oudheid versus
actualiteit en receptiegeschiedenis’ springt de (voorgenomen) samenwerking met toneel-,
opera- en muziekgezelschappen en conservatoria in het oog. De raad vindt deze vorm van
interdisciplinariteit interessant, omdat het de collectie op een andere wijze toont. Binnen het
hoofddoel ‘functioneren als leeromgeving’ is onder meer aandacht voor de wetenschappelijke
functie van het RMO. De instelling werkt daarbij nauw samen met universiteiten en
wetenschappelijke instellingen.
Het plan presenteert een goede mix van grote en kleine tentoonstellingen die voor brede en
meer specifieke doelgroepen interessant zijn. De raad vindt het belangrijk dat het museum
iedere tentoonstelling benadert vanuit de eigen collectie. Bij grote tentoonstellingen die
vanuit het buitenland worden aangekocht, is het volgens de raad van belang dat de thematiek
nauw aansluit bij de collectie van het museum. Ook hecht de raad eraan dat het museum
objecten uit de eigen collectie in aangekochte tentoonstellingen opneemt, om zo een
verbinding hiermee te leggen.
Het is de raad onvoldoende duidelijk hoe het Nederlandse, enigszins versnipperde,
archeologische veld betrokken wordt bij het museum. Het RMO kan daarin een
voortrekkersrol nemen om zo kennis en expertise bijeen te brengen.
Het museum wil vanuit de wetenschappelijke kennis over culturen uit de oudheid en de
archeologie een bijdrage leveren aan het debat over hedendaagse kwesties als
vluchtelingstromen en de vernietiging van erfgoed. De raad vindt deze plannen goed
onderbouwd en inspirerend.
Educatie en participatie
Het RMO heeft in 2013 bijna 19.000, in 2014 bijna 23.000 en in 2015 ruim 15.000 leerlingen
uit het primair en voortgezet onderwijs weten te bereiken. De komende periode maakt
educatie deel uit van het hoofddoel ‘functioneren als leeromgeving’. Het museum zet in op
een bereik van 25.000 leerlingen uit het primair en voortgezet onderwijs en 6.000 studenten
uit het hoger onderwijs. De raad waardeert het dat het museum programma’s aanbiedt voor
alle onderwijsniveaus, zowel binnen als buiten de museummuren. Het realiseren van een
gipsatelier is passend en aansprekend in het educatieaanbod. De raad prijst het RMO voor de
programma’s ten behoeve van de profielkeuze over beroepen in het oude Egypte om
leerlingen van roc’s en het vmbo te bereiken. Ook het bijscholen van docenten (inclusief
pabostudenten) vindt de raad een goed initiatief.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De raad is onder de indruk van de stijging van het aantal bezoekers in de afgelopen jaren, met
als hoogtepunt 2014, waarin het museum bijna 208.000 bezoekers ontving. Eerder
verwelkomde het museum ruim 142.000 bezoekers in 2012 en circa 173.000 bezoekers in
2013. In 2015 was het museum door een verbouwing slechts vijf maanden open en ontving
het toch nog bijna 121.000 bezoekers. De koers die het museum vaart met het centraal stellen
van antieke steden is interessant, omdat dat een brede publieksgroep aanspreekt. Een
voorbeeld hiervan is de tentoonstelling ‘Petra. Wonder in de woestijn’.
De komende periode zet het RMO in op jaarlijks 181.000 bezoekers, volgens de raad een
realistisch aantal. Het museum ziet het als zijn taak specifieke tentoonstellingen in te richten,
waarbij niet direct een groot publiek wordt verwacht. De raad onderschrijft het belang van
inhoudelijke verdieping en aandacht voor nicheonderwerpen.
De raad is positief over de inspanningen van het museum om nieuwe doelgroepen te
bereiken. Met name het plan om Syrische vluchtelingen uit te nodigen om kennis te maken
met de Syrische en Nederlandse collectie, vindt de raad een aansprekend idee dat goed
inspeelt op de actualiteit.

154

Ondernemerschap
Het RMO heeft de marketing en pr in de afgelopen periode goed op orde gekregen. Het
museum heeft zich meer naar buiten toe gepresenteerd en de naamsbekendheid vergroot.
Bovendien heeft het door de toegenomen bezoekersaantallen meer inkomsten kunnen
genereren. Daarbij wijst het museum er wel op dat 2014 een buitengewoon goed jaar was
door de blockbuster-tentoonstellingen ‘Petra. Wonder in de woestijn’ en ‘Carthago’. Voor de
nieuwe periode begroot het RMO de bezoekersaantallen dan ook iets voorzichtiger. De raad
vindt de visie op de bedrijfsvoering gedegen. Zo richt het museum zich op het vermarkten van
expertise, door bijvoorbeeld tentoonstellingen te verkopen.
Het RMO licht zijn personeelsbeleid helder toe. Het museum werkt met een zogenaamde
platte organisatiestructuur die rechtstreeks door de directeur wordt aangestuurd. Het totale
personeelsbestand bestaat de komende periode uit 53 fte, vast en tijdelijk. De komende vier
jaar worden 5 tijdelijke fte omgezet in vaste. De reden hiervoor wordt niet toegelicht. De
Governance Code Cultuur wordt toegepast, al wordt in de aanvraag slechts summier
toegelicht hoe de organisatie ermee omgaat.

155

BIS / Adviezen / Musea / Rijksmuseum van Oudheden

Rijksmuseum van Oudheden

Aanvullend advies
In een reactie op het advies wijst het RMO de raad op een onjuistheid en vraagt het aandacht
voor enkele punten uit het advies.
Het museum benadrukt dat het in 2015 5.400 kinderen op scholen bezocht, waarmee het
aantal bereikte leerlingen in 2015 20.708 leerlingen betrof in plaats van ruim 15.000, zoals de
raad stelt. De raad constateert dat hij in zijn advies ten onrechte een te laag aantal noemt. Hij
vindt het positief dat het RMO ook leerlingen in de klas heeft weten te bereiken.
Volgens het RMO streeft het museum er voor de komende periode niet naar gemiddeld
181.000 bezoekers per jaar te ontvangen, maar 150.000 bezoekers. De raad heeft het aantal
van 181.000 gebaseerd op het totaal aantal bezoeken dat de instelling voor de periode
2017 – 2020 heeft ingevuld op het aanvraagformulier. Hij rekent naast de reguliere bezoekers
(150.000) ook de bezoekers uit het primair en voortgezet onderwijs, het mbo en het hoger
onderwijs mee (31.000).
Volgens het RMO stelt de raad in zijn advies dat 2014 een buitengewoon goed jaar was qua
bezoekcijfers, terwijl ook in 2013 zeer veel bezoekers werden gehaald. Met zijn opmerking dat
de raad onder de indruk is van de stijging van het aantal bezoekers in de afgelopen jaren, met
als hoogtepunt 2014, heeft hij niet bedoeld te zeggen dat andere jaren wat betreft
bezoekersaantallen minder succesvol waren.
Het RMO betreurt het dat de raad in het advies niet is ingegaan op de wens de antieke
muntenverzameling uit het mediterrane gebied over te nemen van het voormalig Koninklijk
Penningkabinet. Het RMO verzoekt de raad in de komende periode een ongevraagd advies te
formuleren over de toekomst van deze collectie. De raad neemt dit verzoek in overweging.
Met betrekking tot de kritiek van de raad dat het RMO de toepassing van de Governance Code
Cultuur summier toelicht, verwijst het RMO voor een verantwoording naar het jaarverslag en
de jaarrekening, en voor best practices naar het rapport ‘Reflectie op cultuur’. De raad heeft
hiervan kennisgenomen maar meent dat aan deze onderwerpen ook aandacht moet worden
besteed in het plan.
Het RMO is van mening dat de raad een incorrect bedrag adviseert, namelijk 2.758.000 euro
in plaats van 3.454.000 euro. Dit komt onder andere doordat een langjarige schikking niet is
meegeteld in het geadviseerde bedrag. Daarbij constateert het museum dat de balans tussen
bekostiging en variabele subsidie niet conform realiteit is. Het RMO hoopt dat deze
verhouding in de aankomende periode naar werkelijkheid wordt gecorrigeerd. In zijn advies
is de raad uitgegaan van een door het ministerie van OCW berekend bedrag. Voor
onjuistheden met betrekking tot het aangevraagde bedrag verwijst de raad dan ook naar het
ministerie.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van het RMO geen aanleiding zijn positieve
subsidieadvies te herzien.

156

BIS / Adviezen / Musea / Het Scheepvaartmuseum

Het Scheepvaartmuseum
€

Stichting Nederlands Scheepvaartmuseum Amsterdam (hierna: Het Scheepvaartmuseum)
beheert een collectie van meer dan 400.000 objecten, die zijn onderverdeeld in de collecties
cartografie, navigatie, scheepsmodellen en schilderkunst, en er is ook een wetenschappelijke
bibliotheek. Samen geven de objecten een beeld van de Nederlandse maritieme geschiedenis.
Hiermee vertelt het museum het ‛zeewaartse verhaal’ met thema’s als kolonialisme, migratie,
slavenhandel, Amsterdam als havenstad en de interactie tussen verschillende culturen. Het
museum presenteert zich aan de hand van drie begrippen die het zeewaartse verhaal
kenmerken: inspiratie, ontdekking en lef.

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

1.786.070

gereserveerd
subsidiebedrag
€

2.130.826

gevraagd

Subsidieadvies

subsidiebedrag

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Nederlands Scheepvaartmuseum Amsterdam
geen subsidiebedrag toe te kennen, tenzij de instelling een nieuw activiteitenplan
indient dat voldoet aan de volgende voorwaarden.

De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

– De instelling werkt de museale strategie en activiteiten inhoudelijk uit.
– De instelling geeft duidelijkheid over de relatie met de stichting HSME.
De raad is positief over de inhoudelijke koers van Het Scheepvaartmuseum, mede omdat bij
de uiteenzetting daarvan een kritische reflectie op de afgelopen jaren niet wordt geschuwd.
Ook wordt er aansluiting gezocht met actuele maatschappelijke ontwikkelingen. Het plan
werkt echter onvoldoende uit hoe het museum dit verder vorm wil geven. Het richt zich
vooral op de marketingaspecten en minder op de inhoudelijke uitwerking. Zo wordt de
invulling van de educatie onvoldoende beschreven. De afgelopen jaren heeft het museum op
educatief vlak voorbeeldig geopereerd, waardoor de raad toch vertrouwen heeft in deze
activiteiten voor de komende periode. De raad mist een degelijke uitwerking van het
publieksbeleid en van de verhouding tussen de commerciële en museale activiteiten. De
relatie met stichting Het Scheepvaartmuseum Enterprise (HSME) vindt de raad nog
onvoldoende transparant.
Beoordeling
Kwaliteit
Het Scheepvaartmuseum heeft een turbulente tijd doorgemaakt. De afgelopen twee jaar zijn
er in de interne organisatie de nodige ontwikkelingen geweest, waaronder tweemaal een
directiewisseling.
De tentoonstellingen van de afgelopen jaren vindt de raad inhoudelijk niet allemaal even
sterk. Het Scheepvaartmuseum heeft voor een nieuw concept gekozen, waarbij ‘beleving’
centraal staat. Dit concept heeft naar de mening van de raad een negatieve invloed gehad op
de inhoudelijke verdieping van de tentoonstellingen.
De raad is positief over het profiel van Het Scheepvaartmuseum en de inhoudelijke koers die
het museum wil gaan varen. Het geeft aan een groot en breed publiek te willen inspireren en
verrijken met het zeewaartse verhaal. Het verhaal van de scheepvaart wordt in een bredere
context geplaatst, en er wordt aansluiting gezocht bij actuele maatschappelijke
ontwikkelingen. Het museum kiest voor vijf thema’s aan de hand waarvan het zeewaartse
verhaal verder zal worden ingevuld.
157

De raad mist in het plan echter een inhoudelijke uitwerking van de nieuwe koers. Het plan
begint sterk met de profilering en positionering, maar dit wordt vooral marketingtechnisch
uitgewerkt. Omliggende en gerelateerde musea worden gezien als concurrenten, niet als
samenwerkingspartners. Daarnaast wordt vooral gesproken over internationale
samenwerkingspartners en laat het museum kansen op landelijk niveau nog onbenut. Het
wordt de raad niet duidelijk hoe en met welke partners het museum zijn programmering wil
gaan vormgeven.
De raad ziet in de plannen voor gebiedsontwikkeling van het naastgelegen Marineterrein een
grote kans voor het museum. Het Scheepvaartmuseum reflecteert daar ook op in het plan,
maar neemt naar de mening van de raad nog onvoldoende initiatief op dit vlak. Een actievere
rol van Het Scheepvaartmuseum in het debat hierover kan de kansen vergroten om (een deel
van) dit gebied bij het museum te trekken.
Educatie en participatie
De educatieve programma’s van Het Scheepvaartmuseum zijn van een hoog niveau. Het
aanbod is veelzijdig en sluit aan bij verschillende leeftijdscategorieën. Er wordt veel tijd
vrijgemaakt voor educatie en de medewerkers zijn professioneel. Ook wordt er nagedacht
over verschillende leertheorieën; deze worden waar mogelijk geïntegreerd in het aanbod. Het
bereik was in 2014 echter lager dan verwacht. Het aantal leerlingen uit het primair,
voortgezet en hoger onderwijs dat het museum bezocht, was in dat jaar bijna 34.000. Van hen
volgden ruim 27.000 scholieren een educatieve activiteit. In 2015 lag het aantal scholieren uit
het primair en voortgezet onderwijs op circa 26.000.
De komende jaren wil het museum groeien van 27.600 deelnemers aan educatieve activiteiten
in 2017 naar 31.200 in 2020. Het museum wil in 2020 in totaal 38.900 leerlingen trekken.
Vanaf 2018 streeft het museum naar een jaarlijkse groei van 4 procent wat het aantal
bezoekers betreft. Volgens de raad is dit, gezien de inzet van het museum op dit terrein, een
realistische inschatting. Wel mist hij verdere uitwerking van de educatieve activiteiten voor de
komende periode, waardoor hij geen beeld krijgt van de inhoud van de programma’s die het
museum wil inzetten.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Het museum trekt een groot aantal bezoekers, gemiddeld ongeveer 325.000 in 2013 en 2014.
Het bezoekersaantal was in 2015 aanzienlijk lager: circa 302.000. Het aandeel buitenlandse
bezoekers is in 2014 gestegen van 14 naar 30 procent.
De komende jaren wil het museum sterker inzetten op participatie om nieuwe doelgroepen
aan zich te binden. De raad is enthousiast over het plan om dit onder andere via lezingen en
excursies te realiseren, waarbij een kritische toon niet wordt geschuwd. Maar ook hier mist hij
een verdere uitwerking. Het museum maakt niet duidelijk welke nieuwe doelgroepen het wil
bereiken en hoe de participatie precies wordt vormgegeven. De Code Culturele Diversiteit
wordt genoemd, maar de uitwerking ervan leest de raad onvoldoende terug in het plan.
Ondernemerschap
Het Scheepvaartmuseum is een financieel gezonde instelling, met een hoge solvabiliteit en
liquiditeit. Het zet ambitieus in op ondernemerschap en wil met commerciële activiteiten via
de aparte stichting Het Scheepvaartmuseum Enterprise (HSME) de eigen inkomsten
verhogen. Deze komen vervolgens ten goede van de inhoudelijke activiteiten. De realiteit is
echter dat de opbrengst van commerciële activiteiten in de afgelopen periode tegenviel. De
vergunning om evenementen te organiseren werd in 2013 vanwege een schietincident enkele
maanden ingetrokken. Dit had direct invloed op de inkomsten van Het Scheepvaartmuseum.
Daarnaast constateert de raad dat de keuzes voor bepaalde commerciële activiteiten ten koste
zijn gegaan van de museale taak, bijvoorbeeld door openingstijden voor museumbezoek in te
perken ten behoeve van commerciële activiteiten. Het museum dient hiervoor te waken en
een goed evenwicht te behouden tussen commercie en inhoud.
158

In het plan wordt gesteld dat HSME in de nieuwe periode voor het eerst zal bijdragen aan de
activiteiten van het museum. De raad krijgt echter geen inzicht in de financiële situatie van
HSME en kan niet beoordelen in hoeverre dit realistisch is. Het jaarverslag van 2014 spreekt
van een lening die het museum heeft verstrekt aan HSME. Er lijkt sprake van diverse
geldstromen tussen de twee partijen. De raad verwacht volledige openheid op dit punt.
Het personeelsbeleid wordt in het plan helder beschreven, maar de raad mist een reflectie op
de ontwikkelingen van de afgelopen jaren in de interne organisatie, zoals de teruggedraaide
ontslagronde en de wijzigingen in de directie.
De Governance Code Cultuur wordt onderschreven, maar wordt niet verder uitgewerkt.

159

BIS / Adviezen / Musea / Het Scheepvaartmuseum

Het Scheepvaartmuseum

Aanvullend advies
In zijn reactie op het advies gaat Het Scheepvaartmuseum in op de opmerking dat de raad
geen inzicht krijgt in de financiële situatie van HSME. Dit kan het museum niet worden
aangerekend, omdat het elk jaar de jaarrekening van HSME indient bij het ministerie van
OCW. Alle geldstromen tussen Het Scheepvaartmuseum en HSME zijn zichtbaar gemaakt in
de jaarrekening.
Het ministerie van OCW heeft de jaarrekening van HSME over 2014 echter niet ontvangen.
De raad heeft hiervan dus geen kennis kunnen nemen. In de jaarrekeningen die de raad tot
zijn beschikking heeft, wordt de financiële relatie tussen het museum en HSME kort genoemd
en zijn enkele financiële overzichten opgenomen, zowel met betrekking tot de balans als de
exploitatierekening. De overzichten geven echter geen inzicht in de aanleiding en achtergrond
van de verschillende posten, en de manier waarop de verschillende bedragen tot stand zijn
gekomen.
Het Scheepvaartmuseum stelt dat de constatering dat openingstijden voor museumbezoek
zouden zijn ingeperkt ten behoeve van commerciële activiteiten onjuist is. Het museum heeft
de openingstijden in de afgelopen periode nooit om die reden aangepast, behalve op verzoek
van de Nederlandse regering. Voorbeelden hiervan zijn het voorzitterschap van de EU en het
bezoek van de presidenten Hollande en Poetin. Alle reguliere commerciële activiteiten
worden in aparte zalen of na sluitingstijd georganiseerd.
De uitzonderingen die het museum heeft gemaakt, begrijpt de raad; er was hier sprake van
een uitzonderlijke situatie. Toch blijft de raad bij zijn standpunt dat er een goed evenwicht
moet zijn tussen inhoud en commercie. Het verheugt hem dan ook te horen dat het museum
dit standpunt onderschrijft.
Volgens Het Scheepvaartmuseum constateert de raad ten onrechte dat de opbrengst van de
commerciële activiteiten in de afgelopen periode tegenviel. In de periode 2013 – 2016 zal het
resultaat circa 730.000 euro bedragen. Dit is in lijn met de meerjarenprognoses die het
museum hanteert. Uit de jaarrekeningen blijkt dat de opbrengst van de HSME over de
periode 2013 – 2015 272.921 euro is. De raad heeft dit bedrag gebaseerd op een negatief
exploitatieresultaat van 170.730 euro in 2013 en positieve resultaten in 2014 en 2015 van
respectievelijk 247.388 en 169.263 euro. Het boekjaar 2016 is nog niet voorbij, dus de
uitkomst daarvan moet nog blijken. Voor de periode 2013 – 2015 vindt de raad de
opbrengsten beperkt.
Het Scheepvaartmuseum herkent zich niet in de kritiek van de raad dat beleving bij de
tentoonstellingen centraal staat. Het museum stelt dat tentoonstellingen een inhoudelijke
basis hebben. Die is gerelateerd aan het zeewaartse verhaal en wordt ondersteund met
lezingen, publicaties, rondleidingen en familieprogrammering. Het Scheepvaartmuseum heeft
voor een nieuw concept gekozen, waarbij beleving centraal staat. De raad vindt beleving een
essentieel onderdeel van een museumbezoek. Maar de wijze waarop dit concept is uitgevoerd,
heeft volgens de raad een negatieve invloed gehad op de inhoudelijke verdieping van de
tentoonstellingen. De verhouding tussen inhoud en beleving was niet evenwichtig.
Het Scheepvaartmuseum geeft de actuele stand van zaken weer. De rol van de raad van
toezicht is de afgelopen periode versterkt, de inhoudelijke betrokkenheid is vergroot en per 1
160

april 2016 is Wopke Hoekstra benoemd als voorzitter. De raad van toezicht wordt op korte
termijn versterkt door de benoeming van leden met een achtergrond in de museale en
vastgoedwereld. Per 1 juli 2016 is Michael Huijser begonnen als algemeen directeur. Directeur
collecties Henk Dessens zal na een lange afwezigheid zijn taken weer volledig vervullen en op
15 augustus 2016 begint het nieuwe hoofd Development. De raad dankt Het
Scheepvaartmuseum voor deze toelichting.
Het Scheepvaartmuseum is van mening dat het aan dezelfde eisen voldoet als de musea in
categorie 2. Het museum verzoekt daarom het gereserveerde bedrag te verhogen naar 100
procent van het oorspronkelijke subsidiebedrag. Het Scheepvaartmuseum zal daartoe een
uitgebreider strategisch, activiteiten-, collectie- en kennisplan inleveren.
De raad heeft Het Scheepvaartmuseum op basis van het ingediende activiteitenplan ingedeeld
in categorie 3. Voor alle musea in deze categorie wordt een bedrag gereserveerd dat
overeenkomt met een garantie van 90 procent van de huidige activiteitensubsidie. Voor Het
Scheepvaartmuseum kan geen uitzondering worden gemaakt.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie geen aanleiding het advies over Het
Scheepvaartmuseum te herzien. De raad kijkt uit naar het nieuwe activiteitenplan van de
instelling.

161

BIS / Adviezen / Musea / Slot Loevestein

Slot Loevestein
€

Stichting Museum Slot Loevestein (hierna: Slot Loevestein) is een kasteelmuseum waar 650
jaar geschiedenis kan worden beleefd. Het museum profileert zich met het gedachtegoed van
Hugo de Groot – waarin tolerantie centraal staat – en wil scholen en het brede publiek
doordringen van het belang hiervan. Slot Loevestein wil de bezoeker door een verrassende
programmering vanuit de collectie een historische sensatie bieden die aanzet tot nadenken.
Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Museum Slot Loevestein geen
subsidiebedrag toe te kennen, tenzij de stichting een nieuw activiteitenplan indient dat
voldoet aan de volgende voorwaarden.
– De aanvrager werkt de activiteiten voor de komende vier jaar concreet uit en
verbindt er kwantitatieve en kwalitatieve doelstellingen aan.
– In het aangepaste plan wordt ook het educatieve programma concreet uitgewerkt.
– De instelling stelt een aangepaste en sluitende begroting op, in lijn met het nieuwe
activiteitenplan.

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

82.645

gereserveerd
subsidiebedrag
€

400.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De raad doet daarbij de suggestie dat Slot Loevestein zijn profiel aanscherpt.
De raad vindt dat Slot Loevestein met zijn profiel kiest voor relevante thema’s. Hij mist echter
de verbinding tussen het museum als podium voor tolerantie en andersdenkenden en de
kernactiviteit van Slot Loevestein: een kasteelmuseum met ridders, gevangenen en soldaten,
waar bezoekers de geschiedenis kunnen beleven.
De raad constateert dat Slot Loevestein in zijn aanvraag de relevante onderwerpen in
algemene zin beschrijft, maar deze onvoldoende concreet uitwerkt en kwalitatief en
kwantitatief onvoldoende onderbouwt. Hoewel de raad waardering heeft voor de gedegen
manier waarop Slot Loevestein educatie centraal stelt, mist hij in het plan ook wat dit betreft
doelstellingen, onderbouwing en uitwerking.
Wat ondernemerschap betreft is de raad positief. Slot Loevestein trekt veel bezoekers en heeft
de afgelopen jaren, ondanks een sterke terugval in subsidie-inkomsten, een stabiele financiële
koers gevaren.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad vindt Slot Loevestein een kasteel van nationaal belang, gelegen op een bijzondere
plek met een rijke geschiedenis. De kracht en waarde van Slot Loevestein zijn volgens de raad
met name gelegen in de plek zelf en, zoals het museum het zelf verwoordt: ‘een leuk dagje uit
voor iedereen, waar je ook veel van opsteekt’. Deze laagdrempelige insteek past volgens de
raad uitstekend bij Slot Loevestein, waar 650 jaar geschiedenis tot leven komt met ridders,
gevangenen en soldaten.
Het museum wil een authentiek kasteelmuseum zijn waar de ontstaansgeschiedenis van
Nederland beleefd wordt; de komende periode wil het een podium bieden aan het
gedachtegoed van Hugo de Groot. De raad vindt dit relevante thema’s, maar mist hiertussen
wel de onderlinge samenhang. Dit kan zijn weerslag hebben op de geplande vernieuwing van
162

de vaste presentatie. Hoewel de raad die vernieuwing verstandig vindt, is hij van mening dat
aan de basis daarvan een scherp profiel moet liggen.
De raad constateert bovendien dat de nieuwe expositie over het gedachtegoed van Hugo de
Groot pas in 2021 zal opengaan (400 jaar na de ontsnapping in de boekenkist), waardoor deze
buiten het bereik van deze aanvraag valt.
De raad is bezorgd over de inhoudelijke invulling van de museale taak van het Slot
Loevestein. De zichtbaarheid van de commerciële activiteiten kan ten koste gaan van de
museale functie. De raad pleit voor een evenwichtige balans.
Educatie en participatie
Slot Loevestein beschouwt zijn totale publieksprogramma als educatie, waarbij alle aandacht
gaat naar ‘de plek’ en zijn geschiedenis. De raad heeft waardering voor de manier waarop het
museum educatie centraal stelt, zijn educatieactiviteiten laat aansluiten bij het
schoolprogramma en investeert in de professionaliteit van museumdocenten. Het museum
ambieert een toename van schoolbezoek van circa 4.000 leerlingen in 2015 naar 6.600 in
2020. In de aanvraag wordt echter niet uitgewerkt op welke wijze het museum dit wil
bewerkstelligen.
De komende periode wil het museum nog meer het accent leggen op authenticiteit en
historische sensatie en op het leren door zelf te beleven en te ontdekken. Participatie lijkt
door het museum vooral te worden ingevuld als ‘meedoen’.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De bezoekersaantallen van zowel de vesting (gratis) als het museum (betaald) laten de
afgelopen jaren een stijgende lijn zien en zijn in de ogen van de raad goed. In 2013 ontving
Slot Loevestein bijna 60.000 bezoekers. In 2015 was het aantal betalende bezoekers gestegen
naar ruim 65.000, op een totaal van 115.000 voor de vesting. Het museum is van oktober tot
en met april alleen in weekeinden geopend.
Slot Loevestein richt zijn publieksbeleid met name op kinderen met ouders en grootouders,
en op bezoek in schoolverband. Gezinnen met kinderen onder de 15 jaar vormen met 52
procent een flink aandeel van de bezoekers.
Naast een stijging van het schoolgebonden bezoek wil Slot Loevestein een toename
bewerkstelligen van bezoekers met een specifieke interesse in cultuur en van nieuwe
Nederlanders. De bezoekersaantallen van toeristen en zakelijke bezoekers wil het museum
handhaven. De raad vindt dit een goed streven, maar het museum geeft niet aan op welke
wijze het dit denkt te realiseren.
Ondernemerschap
De afgelopen vier jaar heeft Slot Loevestein van het Rijk alleen subsidie voor beheer en
behoud gekregen. Het museum heeft zich met succes op de zakelijke markt begeven en speelt
goed in op de commerciële mogelijkheden die de locatie biedt. Hierdoor zijn de inkomsten
relatief hoog en heeft Slot Loevestein een hoog eigen inkomstenpercentage.
De raad stelt vast dat Slot Loevestein financieel stabiel is en niet afhankelijk is van een enkele
grote batenpost. Het museum heeft een succesvol marketingbeleid en een relatief solide
verdienmodel en genereert zijn inkomsten voornamelijk uit kaartverkoop en de verhuur van
het slot als locatie voor feesten en vergaderingen.
De raad is positief over de beschrijving van het werkgeverschap en het vrijwilligersbeleid van
Slot Loevestein. Naast 9,3 fte aan personeel – het merendeel in vaste dienst – zijn er tachtig
vrijwilligers aan het museum verbonden. Daarnaast is er een aantal mensen werkzaam in het
kader van een leer- en werktraject. Volgens het plan zal de omvang van het personeelsbestand
163

fors stijgen: naar 21 fte. De personeelslasten houden daarmee echter geen gelijke tred. De
raad constateert dat deze cijfers niet op elkaar aansluiten.
Slot Loevestein past de Governance Code Cultuur toe, maar licht in de aanvraag niet toe op
welke manier het daaraan vorm geeft.

164

BIS / Adviezen / Musea / Slot Loevestein

Slot Loevestein

Aanvullend advies
In een reactie op het advies wijst Slot Loevestein er terecht op dat de door de raad genoemde
openingstijden te smal zijn; in de periode oktober tot en met april is het museum voor
individuele bezoekers ook in de schoolvakanties geopend, voor scholen is het museum het
hele jaar op maandag geopend en groepen kunnen het museum het hele jaar bezoeken indien
ze vooraf reserveren. De raad is positief over de extra openstellingen in de schoolvakanties en
over de ‘scholenmaandag’.
Slot Loevestein wijst er tevens op dat het niet alleen inkomsten genereert uit kaartverkoop en
de verhuur van het slot (waarbij het in feite de bijgebouwen in de vesting betreft) maar dat
het ook 300.000 euro genereert horeca. De raad heeft zijn advies gebaseerd op de toelichting
op de begroting, waar kaartverkoop en verhuur voor partijen de twee grootste
eigeninkomstenbronnen zijn.
Slot Loevestein is het oneens met de constatering van de raad dat de personeelslasten de
komende jaren geen gelijke tred houden met de groei van het personeelsbestand. Het
museum stelt dat er voor de uitbreiding van 4 fte 250.000 euro is begroot. De raad merkt op
dat de cijfers die Slot Loevestein in zijn reactie aanvoert 2015 betreffen; voor zijn advies gaat
de raad uit van de periode 2014 – 2017. Uit de aanvraag blijkt dat het aantal fte’s tussen 2014
en 2017 stijgt met vijf vaste fte’s, zeven tijdelijke fte’s en één fte vrijwillig. Echter, de
personeelslasten voor de vaste contracten stijgen in die periode met maar 1,5 procent. De
personeelslasten voor de tijdelijke contracten nemen toe, van 0 tot 404.660 euro. Op basis
hiervan constateert de raad dat de lasten per fte afnemen in 2017 ten opzichte van 2014.
Tot slot noemt Slot Loevestein de vaststelling van de raad dat het museum financieel stabiel is
onjuist. De raad komt tot deze conclusie omdat zowel in 2013 als in 2014 de liquiditeit,
solvabiliteit en het weerstandsvermogen hoog waren. De raad heeft niet gekeken naar de
verschillende scenario’s bij wel of geen toekenning van de subsidie. De raad vraagt Slot
Loevestein dan ook een nieuwe begroting op te stellen.
In de reactie van Slot Loevestein ziet de Raad voor Cultuur geen aanleiding zijn advies te
herzien. Hij ziet een nieuw plan graag tegemoet.

165

BIS / Adviezen / Musea / Vincent van GoghHuis

Vincent van GoghHuis
€

Stichting Van Gogh & Zundert (hierna: Van GoghHuis) wil de getuigenissen en het erfgoed
van Vincent van Gogh in zijn geboorteplaats Zundert borgen en behouden voor de toekomst.
Daarnaast wil het museum inspiratie bieden aan volgende generaties. Het Van GoghHuis ziet
zichzelf niet als een klassiek museum, maar als een actieve belevingswereld. Het museum
beoogt naast het Van Gogh Museum en het Kröller-Müller Museum de derde plek te worden
waar leven en werk van Van Gogh gezien en beleefd kunnen worden.
Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Van Gogh & Zundert geen subsidie toe te
kennen.

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

200.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De ambities van het Van GoghHuis vormen een interessante aanvulling op het bestaande
toeristische aanbod dat te vinden is over Van Gogh. Het Van GoghHuis richt zich in het
bijzonder op de Brabantse biografie van Van Gogh. De focus ligt daarbij echter te weinig op
het tonen van een authentieke collectie, waardoor de museale waarde naar de mening van de
raad beperkt is. Het educatieve aanbod en de plannen voor publieksbereik van het museum
zijn nog onvoldoende uitgewerkt. De raad is wel enthousiast over het artistin-residenceprogramma. De raad maakt zich zorgen om de financiële huishouding van het
Van GoghHuis.
Beoordeling
Kwaliteit
Het Van GoghHuis bestaat uit twee gebouwen: een pastorie en een patriciërshuis. De pastorie
is ruim honderd jaar geleden gebouwd op de plek van het geboortehuis van Vincent van Gogh.
Een bijbehorende tuin is teruggebracht in de staat ten tijde van de jeugd van Van Gogh: het is
weer een victoriaanse siertuin. Het Van GoghHuis is nog in ontwikkeling. Er wordt nog een
grote expositiehal gebouwd in de tuin van het museum, die geschikt is voor exposities van
internationaal gerenommeerde kunstenaars. Het Van GoghHuis heeft geen authentieke
kunstwerken van Van Gogh in zijn bezit en er is een beperkte roerende collectie die verband
houdt met de kunstenaar. De collectie bevat onder andere dagboekaantekeningen van Van
Goghs moeder, documenten, boeken, lithografieën en foto's.
Het Van GoghHuis profileert zich als de plek waar getuigenissen van Van Gogh en van zijn
geboortedorp tot leven komen. Het museum is onderdeel van het Van GoghKwartier, een
gebied rond de Markt en het Van Gogh Plein in Zundert. Ook biedt het museum als
kunstcentrum een platform voor eigentijdse kunstenaars die zijn beïnvloed door het leven en
werk van Van Gogh. Daarbij is in de Van GoghGalerie een gastenverblijf gevestigd waar
hedendaagse kunstenaars ‘in de voetsporen van Van Gogh’ kunnen treden. De raad vindt dat
het Van GoghHuis het verleden met dit artist-in-residenceproject op een goede manier tot
leven laat komen in het nu.
Het Van GoghHuis noemt een aantal samenwerkingspartners die bijdragen aan de
zichtbaarheid van het museum, zoals Van Gogh Brabant, Rabobank De Zuidelijke Baronie en
Franse partners. De samenwerking met het Kröller-Müller Museum en het Van Gogh
Museum, volgens de raad logische partners, wordt slechts zijdelings benoemd. Juist op dit
vlak verwacht de raad meer visie en uitwerking.
166

Het activiteitenplan van het Van GoghHuis is ambitieus, maar richt zich in het bijzonder op
de Brabantse biografie van Van Gogh. Inhoudelijk is het museum daardoor nadrukkelijk
gericht op de regio. Dit past goed binnen het bestaande toeristische aanbod rondom Van
Gogh, maar het museum opereert als zodanig niet op landelijk niveau. Bovendien ligt de focus
op het faciliteren van een totaalervaring, en niet op museale taken zoals het tonen van een
authentieke collectie. Het museum is niet in het bezit van originele werken van Van Gogh. Het
is gevestigd op de geboortegrond van de schilder, maar niet in zijn geboortehuis. De raad
vindt het Van GoghHuis zeer geschikt als een ‘experience’, maar vindt het museale aspect in
het plan onvoldoende tot uitdrukking komen.
Educatie en participatie
Voor het educatieprogramma heeft het Van GoghHuis een ckv-docent aan zich verbonden.
Voor de permanente expositie zijn er een kinder-audiotour en een speurtocht gemaakt. Bij
iedere wisselexpositie wordt op maat een educatief programma aangeboden. Bij de
samenstelling hiervan wordt samengewerkt binnen Van Gogh Brabant, een
samenwerkingsverband dat onder meer tot doel heeft de Brabantse biografie van Van Gogh
zichtbaar te maken. Het aanbod voor het basisonderwijs is opgenomen in het regionale
programma ‘Koepel’. Het educatieve aanbod bevat goede initiatieven, maar deze zijn nog
onvoldoende inhoudelijk uitgewerkt.
De raad is enthousiast over ‘Vincents Web’, een reizende tentoonstelling met een educatief
programma. De tentoonstelling is het resultaat van het artist-in-residenceproject. ‘Vincents
Web’ trekt sinds 2013 door de provincie Noord-Brabant.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
In 2013 en 2014 ontving het Van GoghHuis gemiddeld bijna 10.000 bezoekers op de
hoofdlocatie. Volgens het museum is het Van GoghHuis een ‘bedevaartsoord’ voor Van
Gogh-liefhebbers uit landen als Japan, China, Brazilië en Amerika. Het precieze aandeel
buitenlandse bezoekers wordt niet gekwantificeerd. Na de opening van de expositiehal
worden 50.000 bezoekers verwacht. De raad waardeert deze ambitieuze doelstelling, maar
mist in het plan een realistische onderbouwing van de toename.
Het Van GoghHuis richt zich enerzijds op een breed publiek van kunst- en
cultuurgeïnteresseerden, anderzijds op een publiek dat een specifieke interesse heeft in Van
Gogh. Van Gogh Brabant zorgt voor de overkoepelende publiciteit en marketing; voor het
benaderen van landelijke en internationale touroperators is een medewerker in dienst. Ook
hier is de raad van mening dat het Van GoghHuis zijn plannen nog onvoldoende heeft
uitgewerkt. De doelgroepen zijn beperkt gespecificeerd en het wordt niet duidelijk op welke
wijze het museum de verschillende doelgroepen wil bereiken.
Ondernemerschap
Hoewel de raad onder de indruk is van de bevlogenheid waarmee het Van GoghHuis zijn
ambities met een kleine bezetting vormgeeft, maakt hij zich zorgen om de financiële situatie
van het museum. Het eigen vermogen is negatief en de liquiditeit is laag. Dit is een groot
risico. Het is noodzakelijk nieuwe geldstromen aan te boren om de ambities werkelijkheid te
laten worden en de organisatie te verstevigen.
Met honderd vrijwilligers en twee vaste medewerkers wordt de organisatie overwegend door
vrijwilligers gedragen. De raad vraagt zich af of de dagelijkse werkzaamheden van het
museum daardoor niet te zeer afhankelijk zijn van vrijwillige inzet. Het Van GoghHuis gaat
niet in op het personeelsbeleid en ook de wijze waarop het omgaat met de Governance Code
Cultuur komt niet ter sprake.

167

BIS / Adviezen / Musea / Vincent van GoghHuis

Vincent van GoghHuis

Aanvullend advies
In een reactie op het advies stelt het Van GoghHuis dat de raad in zijn advies ten onrechte
concludeert dat het museum zich richt op de regio, omdat het zich focust op de Brabantse
biografie van Vincent van Gogh. Volgens de instelling kent het museum juist een groot
percentage buitenlandse bezoekers en draagt het de Brabantse biografie wereldwijd uit. De
raad heeft in zijn advies willen aangeven dat het verhaal dat het Van GoghHuis vertelt zich
inhoudelijk richt op de (directe) omgeving van het museum, namelijk de geboortestad van
Van Gogh. Hij bedoelt niet te zeggen dat daarmee ook het bereik van het museum zich
beperkt tot de regio.
Volgens het Van GoghHuis heeft de raad geen gehoor gegeven aan het verzoek het museum te
bezoeken. Het advies zou gebaseerd zijn op een oordeel op afstand. De raad hecht een grote
waarde aan het bezoeken van de instellingen waarover hij adviseert en heeft het Van
GoghHuis uiteraard bezocht.
De reactie van het Van GoghHuis geeft de Raad voor Cultuur geen aanleiding zijn advies te
herzien.

168

BIS / Adviezen / Musea / Zuiderzeemuseum

Zuiderzeemuseum
€

Stichting het Zuiderzeemuseum (hierna: het Zuiderzeemuseum) richt zich op de geschiedenis,
de actualiteit en de toekomst van de voormalige Zuiderzee. Gemeenschappen, ambachten en
water staan centraal in een totaalconcept van panden, schepen, beplanting, dieren, interieurs
en living history. Het museum verbindt de historische collectie met hedendaagse
vormgeving. Dit doet het museum onder andere door samen te werken met academies als
ArtEZ en Design Academy Eindhoven, zodat creatieve talenten een podium krijgen. Het
Zuiderzeemuseum geeft een impressie van het dagelijkse leven rond de Zuiderzee tussen 1880
en 1930. Het openluchtmuseum verbindt de historische collectie met hedendaagse
vormgeving.
Subsidieadvies

3.431.543

geadviseerd
subsidiebedrag
€

3.606.587

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.26 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting het Zuiderzeemuseum een subsidiebedrag
toe te kennen van € 3.431.543. Dit bedrag is conform de indeling in categorie 2.
Het Zuiderzeemuseum voert een consistent en helder beleid, waarbij de link tussen heden en
verleden een van de uitgangspunten is. De rol die het museum op zich neemt ten aanzien van
omliggende erfgoedgemeenschappen vindt de raad van groot belang. Ook op het gebied van
educatie neemt het museum zijn verantwoordelijkheid en zoekt het naar nieuwe wegen om
publiek te bereiken. De reizende leeromgeving, waar het museum de komende periode mee
wil experimenteren, vindt de raad een interessante werkwijze en hij kijkt uit naar de
resultaten daarvan. Het museum kan nog stappen zetten in de publieksvoorzieningen van het
museum, zoals de routing en bij het binnenmuseum de horecavoorzieningen. De financiële
positie is solide en er is voldoende aandacht voor het personeelsbeleid. De governance en de
strategie bij tegenvallende inkomsten zijn echter onvoldoende uitgewerkt.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad is positief over de activiteiten van het Zuiderzeemuseum in de afgelopen periode. Het
onderhoud van de gebouwen is voortvarend aangepakt en in 2015 is het project
‘Waterwerken’ geopend. Het museum opereert vanuit een heldere positie en verbindt op
consistente wijze historie aan het heden en redeneert vanuit de ambachten.
De komende periode wil het Zuiderzeemuseum zijn succesvolle strategie voortzetten. Het
museum zet in op duurzame actualiteit van het erfgoed door de link met ambacht en design
verder te versterken. De raad vindt dit een goede aanpak. De programmering aan de hand van
het zelfontwikkelde presentatieconcept ‘W.A.T.E.R.’ wordt voortgezet. Elk jaar wordt de
collectie gepresenteerd aan de hand van een thema, waardoor de invalshoeken jaarlijks
wisselen. De raad vindt dit een goede en vernieuwende aanpak van programmeren.
De komende periode wil het museum weer een groot aantal activiteiten organiseren. De
activiteiten zijn goed uitgewerkt en de raad vindt de ambitie, zeker gezien de eerdere
prestaties, realistisch.
De raad is lovend over de rol die het museum neemt ten aanzien van de omliggende
erfgoedgemeenschappen. Het museum gaat samenwerkingen aan met erfgoedinstellingen in
de Zuiderzeeregio en heeft hiervoor een conservator Samenleven aangesteld. Hieruit maakt
de raad op dat het museum deze samenwerking duurzaam wil maken en het netwerk actief
169

wil ondersteunen. De raad prijst het museum met zijn serieuze aanpak.
Naast deze samenwerking is het museum ook actief buiten de erfgoedsector. In het plan
benoemt het museum diverse samenwerkingspartners, zoals Vluchtelingenwerk, omroep NTR
en de waterschappen. Daarnaast werkt het museum samen met partners uit de designsector
en de sector immaterieel erfgoed. Dit sluit goed aan bij de missie en visie van het museum. De
aandacht die het museum specifiek geeft aan het immaterieel erfgoed en het behoud van
ambachten vindt de raad positief. Het museum werkt hiervoor samen met het Nederlands
Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed en de Crafts Council.
Educatie en participatie
De raad is enthousiast over het educatieve aanbod van het Zuiderzeemuseum. Het zijn actieve
programma’s die goed aansluiten bij diverse doelgroepen. Ruim 30.000 kinderen bezochten
het museum in 2014 en 2015 in schoolverband, wat een hoog aantal is.
Het museum heeft de afgelopen jaren programma’s ontwikkeld voor leerlingen van het vmbo,
een nog onderbelichte doelgroep in het culturele veld. De raad complimenteert het museum
hiermee. In de aanvraag wordt echter niets gemeld over deze specifieke doelgroep. De raad
wil benadrukken dat het van belang is dat het museum het aanbod voor deze doelgroep
continueert.
De komende periode wil het museum de afdelingen Presentatie en Educatie integreren, naar
de mening van de raad een prima plan. Verder heeft het museum een pilot gedaan met
educatie op locatie. De komende periode wil het museum in een spilfunctie met instellingen
als NEMO, het hoogheemraadschap, Rijkswaterstaat, theatergroepen en scholen, leerlingen
en bewoners bereiken door middel van een reizende leeromgeving, waarbij regio’s met weinig
cultureel aanbod prioriteit krijgen. De raad vindt dit een lovenswaardig streven en is
benieuwd naar de resultaten. De vrijwilligerspool voor educatie en het acquisitiebeleid
richting scholen prijst de raad.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Het bereik van het Zuiderzeemuseum is relatief groot. In 2013 en 2014 ontving het museum
ruim 258.000 en bijna 293.000 bezoekers voor het binnen- en buitenmuseum. In 2015 was
het bereik circa 289.000. Het wordt de raad uit de plannen niet duidelijk hoe groot het bereik
van het binnenmuseum is. De verwachte 276.000 bezoekers per jaar in de komende periode
vindt de raad een ietwat voorzichtige inschatting. Het aandeel betaald bezoek ligt doorlopend
hoog, rond de 94 procent.
De raad is positief over het doelgroepenbeleid en de aandacht voor diversiteit van het
Zuiderzeemuseum. Het museum wil op structurele basis rondleidingen gaan aanbieden aan
vluchtelingen. De contacten die het museum op dit gebied reeds met Vluchtelingenwerk heeft,
maken de plannen geloofwaardig en relevant.
Op het gebied van publieksvoorzieningen van het binnenmuseum valt er naar de mening van
de raad nog winst te behalen. Er zijn binnen weinig horecavoorzieningen, waardoor een
bezoek in de winter minder aantrekkelijk wordt. Daarnaast kan het museum wat betreft de
bezoekersinformatie en de routing naar het museum nog een slag maken.
Ondernemerschap
Het Zuiderzeemuseum heeft een financieel gezonde positie. Liquiditeit en solvabiliteit liggen
beide hoog en de financieringsmix is stabiel. Ook voert het museum een gedegen
personeelsbeleid. De naleving van de Governance Code Cultuur wordt in enkele zinnen in het
plan aangeduid, maar de uitwerking ervan is summier. Daarnaast is de strategie bij
tegenvallende inkomsten naar de mening van de raad nog onvoldoende uitgewerkt; er worden
nauwelijks opties benoemd om op korte termijn de inkomsten te vergroten.

170

BIS / Adviezen / Musea / Zuiderzeemuseum

Zuiderzeemuseum

Aanvullend advies
In een reactie op het advies laat het Zuiderzeemuseum weten het oneens te zijn met het
oordeel van de raad dat de strategie bij tegenvallende inkomsten onvoldoende is uitgewerkt.
Het museum verwijst naar een viertal mogelijkheden waarmee het risico van tegenvallende
inkomsten wordt afgedekt. Het museum ziet daarbij weinig ruimte voor verbetering. Het
Zuiderzeemuseum beschrijft in het activiteitenplan echter nauwelijks terugvalopties om op
korte termijn meer inkomsten te verkrijgen. De raad blijft daarom van mening dat de
strategie bij tegenvallende inkomsten nog onvoldoende is uitgewerkt.
De reactie van het Zuiderzeemuseum geeft de Raad voor Cultuur geen aanleiding zijn
positieve advies te herzien.

171

Beeldende kunst

172

Beeldende kunst
Presentatie-instellingen

173

BIS / Adviezen / Beeldende kunst / Presentatie-instellingen / de Appel

de Appel
€

Stichting de Appel (hierna: de Appel) is een grote presentatie-instelling in Amsterdam. De
instelling wil het publiek confronteren met getalenteerde kunstenaars uit binnen- en
buitenland. Daarnaast profileert de instelling zich door experiment, onderzoek en het
aanjagen van het discours hierover. Het centrale thema voor de programmering gedurende de
komende periode is ‘synchroniciteit’. de Appel verwacht eind 2016 te kunnen starten met de
nieuwe programmering.
de Appel onderscheidt zich van andere presentatie-instellingen doordat het behalve een
platform voor beeldend kunstenaars sinds 1994 ook een opleidingstraject biedt voor
curatoren: het ‘Curatorial Programme’. Vanaf zijn oprichtingsjaar (1975) onderhoudt en
ontsluit de Appel een archief.

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

570.383

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.31 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting de Appel geen subsidie toe te kennen.
Het plan van de Appel wekt onvoldoende vertrouwen en voldoet op veel punten niet aan de
verwachtingen die de raad van presentatie-instellingen heeft. Aspecten als vernieuwing,
experiment, kwaliteit en het internationaal belang van de instelling komen nauwelijks uit de
verf. Het ontbreekt de instelling niet aan plannen, maar deze zijn generiek. Inhoudelijke
onderbouwing en concrete uitwerking ontbreken. De raad betreurt het dat de Appel zijn
vooraanstaande positie op het gebied van experiment en signaleren van ontwikkelingen
verliest. Het plan reflecteert niet op het conflict van het bestuur en de huidige directie en op
de vraag hoe dergelijke conflicten in de toekomst zullen worden voorkomen. de Appel
verdient een professionele organisatie die continuïteit biedt en die voldoet aan de Governance
Code Cultuur.
Beoordeling
Kwaliteit
de Appel kan bogen op een goede reputatie en beschikt over een groot internationaal netwerk.
De raad constateert echter dat de afgelopen anderhalf jaar een kentering heeft
plaatsgevonden. de Appel toont zich in zijn keuze van kunstenaars niet meer vooruitstrevend,
maar eerder behoudend. Dit, in combinatie met de vaak ontoegankelijke wijze van
presenteren, zorgt ervoor dat de tentoonstellingen van de Appel hun relevantie verliezen voor
de doelgroep.
de Appel formuleert in zijn aanvraag een veelbelovende missie en presenteert veel plannen
die het in een programma wil omzetten. De raad ziet echter geen concrete uitwerkingen
hiervan. Bovenal ontbreken een inhoudelijke explicitering en koers; dat geldt evenzeer voor
de generieke noties die de Appel in de komende periode centraal stelt, waaronder
‘synchroniciteit’.
De raad maakt uit het plan op dat de Appel zijn rol en functie als presentatie-instelling wil
onderzoeken en deze gezamenlijk met de geselecteerde kunstenaars en het publiek wil
herontdekken. De raad vindt dat het formuleren van een visie op de rol, positie en
kunstopvatting voorafgaat aan alle andere ambities van een presentatie-instelling. Overige
presentatie- instellingen hebben voor een onderscheidende profilering gekozen. de Appel
niet. Ten behoeve van de discussie die de Appel hoopt los te maken, kiest het naar eigen
174

zeggen voor de meest extreme, experimentele vormen van hedendaagse kunst. De raad ziet
dit voornemen niet vertaald naar de longlist van kunstenaars, van wie velen al een behoorlijke
staat van dienst hebben en geregeld zijn tentoongesteld, ook in het commerciële en museale
circuit. Dit strookt volgens de raad niet met de intentie in het plan om kunst te tonen die nog
niet rijp is voor het museum en roept vragen op over hoe de Appel zijn missie om radicale
vernieuwing te tonen, gaat verwezenlijken.
de Appel staat in zijn plan stil bij zijn lange en succesvolle geschiedenis. Daarmee maakt de
instelling duidelijk dat zij haar voorhoedepositie graag wil herwinnen en haar publiek actief
deelgenoot wil maken van de programma’s, waarmee zij haar nieuwe rol en positie wil
verkennen. Zo wil de instelling ook teruggrijpen op de formule van spraakmakende
programma’s uit het verleden, en symposia en lezingencycli buitenshuis organiseren, in de
geest van ‘The Old Brand New’ en ‘Facing Forward’. Dit voornemen is in zichzelf weinig
vernieuwend, maar het zou het programma van de Appel inhoudelijk verdieping kunnen
geven. de Appel heeft immers met dergelijke programma’s in het verleden een zeer
waardevolle bijdrage geleverd aan het kunstdebat. De aanvraag bevat echter op dit punt geen
concrete uitwerking of afspraken.
In het plan is geen uitgewerkte visie opgenomen over de rol en positie van de Appel in de
internationale context. Volgens de raad kan de Appel zich veel gerichter positioneren in het
internationale speelveld. De instelling heeft immers goud in handen met haar netwerk van
alumni die wereldwijd en bij toonaangevende instellingen werkzaam zijn. De alumni zijn wel
betrokken bij de meerjarige reflectie op het ‘Curatorial Programme’, maar voor het overige
doet de Appel niet veel met het netwerk. Over de uitkomsten van de evaluatie van dat
programma en over de intenties van de Appel hiermee geeft de aanvraag geen uitsluitsel.
Educatie en participatie
Het educatieve programma dat de Appel voor scholen in het voortgezet onderwijs heeft
ontwikkeld, maakte in de afgelopen periode geen kwaliteitsslag door. de Appel bezuinigde op
zijn educatieve activiteiten en het programma trok jaarlijks slechts ongeveer 300 scholieren.
De instelling heeft zich voor de komende periode ten doel gesteld ditzelfde aantal te behalen.
Dat is een teleurstellende ambitie. De raad is van mening dat de Appel, om een zinvolle
invulling aan de educatieve taak te geven, de educatieve programma’s dient te evalueren of in
contact moet treden met scholen om passend beleid te ontwikkelen.
Op het gebied van talentontwikkeling voor curatoren speelt de Appel een prominente rol.
Sinds 1994 organiseert de instelling in dit verband het ‘Curatorial Programme’. Sinds 2013
wordt dit programma geëvalueerd. De raad mist in het plan echter een reflectie op deze
evaluatie.
de Appel wil in de komende periode samen met de Universiteit van Amsterdam ook
PhD-trajecten voor curatoren opzetten. Daarnaast wil de Appel onderzoeken of het een
internationaal opleidingstraject kan ontwikkelen voor critici (‘Critics Programme’). Dit zijn in
potentie zinvolle activiteiten, maar ze zijn volgens de raad niet uniek en de plannen missen
ook hier een inhoudelijke onderbouwing en concrete uitwerking.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
de Appel heeft in de afgelopen jaren publieksonderzoek laten doen. De instelling weet een
relatief jong publiek te trekken: veelal tussen de 18 en 30 jaar oud. De instelling ambieert in
de komende periode 22 procent meer publiek te trekken met behulp van strategisch
publieksbeleid. Om deze ambitie te verwezenlijken, heeft de Appel een verhoging van subsidie
aangevraagd.
Ondernemerschap
De financiële positie van de Appel is in orde. Voor de komende periode gaat de instelling uit
van een stijging van subsidies, zowel van het ministerie van OCW als van de gemeente
175

Amsterdam. Daarmee vergroot de instelling haar afhankelijkheid van subsidies.
Desalniettemin verwacht de Appel dat het percentage eigen inkomsten zal toenemen. De
instelling behaalt momenteel gemiddeld 37,5 procent eigen inkomsten. Het plan maakt, op de
kaartverkoop na, niet inzichtelijk hoe de stijging van deze inkomsten zal worden gerealiseerd.
In de periode 2013 – 2014 daalden de publieksinkomsten met 100.000 euro. Vanaf 2017 wil
de instelling een groei van 22 procent in de publieksaantallen bereiken, maar ook dit
voornemen wordt in het plan niet concreet onderbouwd.
de Appel heeft vrijwel alle personeel (6 fte) in vaste dienst. Voor presentaties wordt met
zzp’ers gewerkt. de Appel voorziet een uitbreiding van het personeel met 2,4 fte, waaronder
de functie van een curator, die de rechterhand van de algemeen directeur wordt.
De organisatie kent een bestuursmodel. Aan de naleving van de Governance Code Cultuur
wordt in het plan summier aandacht besteed. Dit verbaast de raad. Hij had verwacht dat de
instelling reflecteert op het conflict tussen bestuur en directie dat in 2015 naar buiten is
gekomen. Dit conflict heeft tot een slepende rechtszaak geleid en heeft commotie in het veld
veroorzaakt. Omdat het plan hierover geen duidelijkheid geeft, blijft het voor de raad
onduidelijk via welke organisatorische en bestuurlijke aanpassingen dit soort problemen in de
toekomst voorkomen gaan worden.

176

BIS / Adviezen / Beeldende kunst / Presentatie-instellingen / de Appel

de Appel

Aanvullend advies
de Appel geeft in haar reactie aan dat het bestuur een plan heeft willen opstellen dat op
hoofdlijnen een artistiek-inhoudelijk kader biedt voor de periode 2017 –2020; zo wil de
instelling nog voldoende ruimte overlaten voor een eigen artistieke invulling door de nieuwe,
nog aan te trekken directeur. de Appel dacht verwachtte dat de raad deze intentie zou
herkennen, maar geeft in haar reactie toe dat zij beter expliciet had kunnen zijn over de opzet
en de achtergrond van het plan.
de Appel vindt dat de raad ten onrechte ‘synchroniciteit’ aanwijst als centraal thema van de
programmering voor de komende periode. De thematiek is volgens de Appel in haar
subsidieaanvraag breed omschreven als een verkenning van de toekomst; als een onderzoek
naar de manieren waarop kunstenaars de onbekende toekomst percipiëren en verbeelden.
‘Synchronicity’ is daarnaast de titel van een voorgenomen tentoonstelling. De raad begrijpt
dat het de Appel er niet om te doen is de inhoud van het begrip synchroniteit in de komende
periode uit te werken in tentoonstellingen. De raad leest echter in het plan dat dit thema een
centrale rol speelt en daarom wordt gepresenteerd als een van de drie belangrijkste ‘noties’
van waaruit de Appel haar programma ontwikkelt. De raad begrijpt uit de reactie dat de
instelling hiermee het beleid kadert en slechts refereert aan een abstract gegeven.
de Appel is verbaasd dat de raad constateert dat het educatieve programma voor scholen in de
afgelopen periode geen kwaliteitsslag heeft doorgemaakt. De bezuinigingen op educatie zijn
volgens de instelling een rechtstreeks gevolg van bezuinigingen door de gemeente
Amsterdam; daarbij is afgesproken dat de Appel geen schoolactiviteiten hoefde uit te voeren.
Met bijdragen uit het VSB Fonds werden alsnog activiteiten voor scholen ontwikkeld; in 2014
werd het eerste programma voor het voortgezet onderwijs gelanceerd. Het aantal bereikte
scholieren was volgens de Appel een kwart meer dan door de raad is vermeld en ook meer dan
de prestatieafspraken met het Rijk.
De raad is uitgegaan van door het ministerie van OCW aangeleverde cijfers over de realisatie
van educatieve activiteiten in 2013 en 2014, en de prognoses voor de periode 2017 – 2020.
Volgens de subsidiebeschikking van het ministerie voor de periode 2013 – 2016 hoefde de
Appel geen activiteiten voor het primair onderwijs te ontwikkelen, maar werd wel verwacht
dat zij jaarlijks minstens 360 leerlingen uit het voortgezet onderwijs zou ontvangen.
Uit de aangeleverde cijfers maakt de raad op dat de Appel 198 scholieren in 2013 heeft bereikt
en 304 scholieren in 2014 . De instelling begroot voor de periode 2017 – 2020 jaarlijks 300
scholieren uit het voortgezet onderwijs te bereiken. Het ging de raad overigens niet zozeer om
de cijfermatige groei, maar om de inhoudelijke ontwikkeling van de educatieve activiteiten. In
de subsidieaanvraag refereert de Appel helaas niet aan de resultaten en uitkomsten van de
evaluaties die zij zou hebben uitgevoerd. Zo blijft voor de raad onduidelijk wat de instelling
daaruit heeft opgepikt en gebruikt voor de verdere ontwikkeling van de educatieve
activiteiten.
de Appel vindt de constatering van de raad dat de instelling in de komende periode 22
procent meer publiek wil trekken onjuist. de Appel geeft aan het aantal bezoekers te willen
vergroten van 18.000 in 2016 naar 19.000 in 2017 en 22.000 in 2020. Pas in het laatste jaar
wordt dus ten opzichte van 2016 een stijging van 22 procent gerealiseerd; over de hele
periode spreekt de Appel zelf van 14 procent meer bezoekers. De raad had inderdaad moeten
177

vermelden dat het aantal bezoekers 19.000 zal bedragen in 2017 en zal stijgen naar 22.000 in
2020: een toename van 16 procent.
de Appel reageert op de opmerking van de raad dat zij onvoldoende inzichtelijk maakt hoe de
verwachte stijging van de eigen inkomsten zal worden gerealiseerd. de Appel verwijst naar
haar begroting, waarin zij aangeeft dat de stijging vanaf 2018 mede zal worden gerealiseerd
door inkomsten uit het ‘Critics Programme’. Daarnaast zijn volgens de Appel de aannames
van de raad met betrekking tot de stijging van de eigen inkomsten onjuist. de Appel verwacht
dat het percentage eigen inkomsten in 2020 hoger ligt dan in 2017, maar dat het gemiddelde
percentage 1,3 procent lager is dan in de huidige periode. Het klopt dat de Appel in haar
aanvraag heeft vermeld dat het eigen inkomstenpercentage in 2020 naar verwachting zal
toenemen ten opzichte van 2017. Omdat er in de aanvraag geen toelichting wordt gegeven op
de begroting, kan de raad in zijn advies echter niets opmerken over de verwachte inkomsten
uit het ‘Critics Programme’.
de Appel wijst erop dat de opmerking van de raad dat de publieksinkomsten in 2013 – 2014
met 100.000 euro zijn gedaald, niet in overeenstemming is met de ingediende gegevens. Die
laten volgens de instelling zien dat de publieksinkomsten in 2014 ruim 8.000 euro lager
waren dan in 2013. De raad spreekt hier inderdaad ten onrechte over publieksinkomsten. De
daling van 100.000 euro heeft namelijk betrekking op de eigen inkomsten.
De aanname van de raad dat het personeel met 2,4 fte zal worden uitgebreid is volgens de
Appel onjuist; wel is er een uitbreiding gepland van 0,8 fte, bestemd voor de positie van
curator. De raad verduidelijkt dat de genoemde 2,4 fte de toename betreft tussen 2014 en
2017.
Ook wil de Appel de constatering van de raad bijstellen dat haar tentoonstellingen hun
relevantie verliezen voor de doelgroep door te kiezen voor voornamelijk behoudende
kunstenaars en een vaak ontoegankelijke wijze van presenteren. de Appel wijst erop dat zij
meer dan één doelgroep heeft en dat de tentoonstellingen bij het kernpubliek, blijkens
positieve recensies in vakbladen, wel degelijk in de smaak vielen. Voor een breder,
nieuwsgierig publiek introduceert de Appel in haar beleidsplan juist een trits aan activiteiten,
waaronder mediators op zaal. De raad verschilt hierover van mening met de Appel. En hoewel
de raad notie neemt van recensies van tentoonstellingen, dienen deze niet als basis voor de
beoordeling van de artistiek-inhoudelijke kwaliteit van de presentaties.
In haar reactie kaart de Appel ook enkele interpretatiekwesties aan en levert zij enkele
aanvullingen en toelichtingen op de subsidieaanvraag. Zo is de Appel verbaasd over de
uitspraak van de raad dat de instelling een professionele organisatie verdient die continuïteit
biedt en die voldoet aan de Governance Code Cultuur. De instelling mist een onderbouwing
van deze uitspraak; het is de Appel niet duidelijk welk van de negen principes van de
Governance Code Cultuur het bestuur geschonden zou hebben.
De raad refereert in zijn advies aan de slepende rechtszaak tussen bestuur en directie en
merkt op dat in de subsidieaanvraag aan de naleving van de Governance Code Cultuur
summier aandacht wordt besteed. Omdat de Appel niet reflecteert op de situatie, wordt het de
raad niet duidelijk via welke organisatorische en bestuurlijke aanpassingen dit soort
problemen in de toekomst voorkomen gaan worden.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van de Appel geen aanleiding het advies te herzien.

178

BIS / Adviezen / Beeldende kunst / Presentatie-instellingen / Kunstvereniging Diepenheim

Kunstvereniging Diepenheim
€

Kunstvereniging Diepenheim (hierna: Diepenheim) is een presentatie-instelling die beeldend
kunstenaars en hun werk centraal stelt. Diepenheim is verankerd in de landelijke omgeving
en biedt kunstenaars ruimte voor groei en experiment. Met professionele
presentatiefaciliteiten, werkateliers, publieksactiviteiten en educatie wil de vereniging het
publiek deelgenoot maken van het artistieke proces. De drie pijlers van het programma zijn
ruimtelijke kunst, tekenkunst en ‘buitenkunst’. Onder dat laatste vallen landschapskunst,
community art en kunst in de openbare ruimte, waaronder in 2017 – 2020 ook performance
art.
Subsidieadvies

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

200.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.31 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Kunstvereniging Diepenheim geen subsidie toe te
kennen.
Diepenheim vervult binnen de regio een belangrijke rol als presentatieplatform, werkplaats
en laboratorium voor hedendaagse kunst. In vergelijking met andere presentatie-instellingen
heeft Diepenheim zich onvoldoende ontwikkeld op het gebied van artistieke vernieuwing en
internationalisering. Het internationale netwerk blijft beperkt en moet grotendeels nog
verkend worden.
De vereniging heeft een lange traditie op het gebied van landschapskunst en community art
en is diep verbonden met het lokale leven. Het verenigingsmodel zorgt voor een sterk
gemeenschapsgevoel, dat Diepenheim uniek maakt binnen het veld van de presentatieinstellingen. De keerzijde van dit model is dat de instelling volgens de raad te zeer aan de
eigen omgeving gekluisterd blijft. Het artistiek-inhoudelijke programma neigt naar een
behoudende, weinig avontuurlijke invulling. Daarmee lijkt de kracht van het oorspronkelijke
profiel en de vooruitstrevende positie op het gebied van landschapskunst van Diepenheim
enigszins verloren te gaan.
De raad heeft wel veel waardering voor de inzet van de grote groep betrokkenen en het
vakmanschap van het programma. In vergelijking met andere presentatie-instellingen voldoet
de instelling echter onvoldoende aan de voorwaarde van ‘vernieuwend of experimenteel
aanbod in een internationale context’.
Beoordeling
Kwaliteit
Diepenheim heeft zijn sporen verdiend als instelling voor experimentele hedendaagse kunst.
Met name op het gebied van kunst in de openbare ruimte speelde de instelling een rol in de
voorhoede. Kunstenaars als Herman de Vries, Berlinde de Bruyckere en Maria Roosen
werden vroeg gesignaleerd en kregen tijd en ruimte om vernieuwende projecten te
ontwikkelen. In de afgelopen jaren heeft Diepenheim zijn voortrekkersrol verloren. Het
verenigingsmodel is daar mogelijk debet aan; dit model gaat uit van brede overeenstemming
onder de leden, waardoor de experimenteerfunctie op de achtergrond kan raken.
Het activiteitenplan voor de komende periode kent drie van disciplines afgeleide pijlers:
ruimtelijke kunst, tekenkunst en ‘buitenkunst’. Elke pijler wordt vormgegeven door een eigen
curator vanuit een overkoepelend thema, waarmee dwarsverbanden tussen de verschillende
projecten kunnen ontstaan. De raad is van mening dat het beleid door de drie pijlers
179

versnipperd oogt en daardoor daadkracht mist. De organisatie zou mogelijk baat hebben bij
meer centrale regie en aansturing.
Met ingang van 2016 is gekozen voor het inhoudelijke uitgangspunt ‘melancholie van vertrek’.
De vereniging benoemt daarbinnen drie thema’s: escapisme, melancholie en archeologie van
de toekomst. Elk thema leidt tot een reflectie op de menselijke conditie en het menselijk
onvermogen. De raad plaatst kritische vraagtekens bij de in zijn ogen te clichématige
uitwerking en bij de keuze om de blik naar achteren te richten in plaats van naar voren.
Verlies aan geloof in het vooruitgangsideaal is een bekende positie; dit beantwoorden met een
pleidooi voor vertraging en verdieping getuigt volgens de raad van weinig oorspronkelijkheid.
De artistieke visie komt daardoor urgentie en relevantie tekort.
In het plan wordt stilgestaan bij de beginjaren en de projecten uit het (verre) verleden,
waarbij de vereniging dicht op de actualiteit werkte. Ze opereerde in de voorhoede met
ruimtelijk werk, met name in de openbare ruimte. In de uitwerking van de pijler ruimtelijke
kunst maakt de vereniging niet duidelijk wat ze hiermee voorheeft, anders dan het verkennen
van wat de discipline vandaag de dag binnen de kunsten betekent. De keuze lijkt daardoor
ingegeven door de wens om een traditie voort te zetten. Ook de pijler buitenkunst refereert
aan de traditie van de vereniging en de – vaak mooie – projecten en tuinen die daarbinnen
zijn ontstaan, maar mist een duidelijke oriëntatie. Voor de komende periode, waarbij onder
andere verwezen wordt naar Sonsbeek 1971, blijven de plannen steken in generieke termen.
‘Drawing Centre Diepenheim’ is een vakkundig opgezet platform voor tekenkunst, met
nationale en internationale potentie. Het programma biedt in zijn beperktheid een aanvulling
op het landelijke aanbod, maar getuigt in de ogen van de raad nog te weinig van een
avontuurlijke insteek en visie op tekenkunst. Dat tekenen, zoals alle ambachten, een levende
praktijk vormt en de beoefenaar veel te bieden heeft, maakt nog niet duidelijk wat de
vernieuwende aspecten zijn die de vereniging zo aanspreken en die ze wil uitdragen. Net als
bij de andere programmadelen blijven er kansen liggen op het gebied van kennisuitwisseling,
publieksparticipatie, cross-disciplinaire samenwerking en internationalisering.
Educatie en participatie
Op educatief gebied heeft Diepenheim een groot lokaal draagvlak, maar het ondervindt
daarbij ook weinig concurrentie van andere culturele instellingen. Er wordt samengewerkt
met 22 basisscholen en enkele scholen voor voortgezet onderwijs in de regio en met de AKI in
Enschede. Het aanbod is weinig vernieuwend, maar vindt wel aansluiting bij de scholen. De
workshops voor studenten van de kunstacademies lopen goed en ook de masterclasses voor
professionele kunstenaars blijken een succes. Voor de komende periode wil Diepenheim de
samenwerking met het academisch onderwijs bundelen in een summer school.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Diepenheim bereikt vanwege haar perifere ligging hoofdzakelijk een regionaal publiek. Het
afgelopen jaar bezochten 13.000 mensen de kunstinstelling. De aanvraag geeft geen
informatie over de publieksgroepen en over de manier waarop verschillende doelgroepen
worden bereikt. De vereniging streeft naar een verdubbeling van het aantal betalende
bezoekers in 2017, onder andere door de invoering van de museumkaart. De raad betwijfelt of
geïnteresseerde bezoekers van buiten zich laten weerhouden door de bestaande toegangsprijs
van 4,50 euro. Los daarvan is een verdubbeling van het aantal bezoekers niet realistisch
gezien de perifere ligging, de moeilijke bereikbaarheid met het openbaar vervoer en de
beperkte openingstijden.
Positief vindt de raad het initiatief voor de manifestatie ‘Drawing Front’, een grootschalige
samenwerking van twintig kunstenaarsinitiatieven in heel Nederland die in 2016 voor het
eerst plaatsvindt. De vereniging zoekt daarmee voor het eerst in lange tijd naar een nationale
rol. Bij gebleken succes wordt deze manifestatie een terugkerend evenement.

180

Ondernemerschap
Ondanks het wegvallen van structurele subsidies is Diepenheim goed overeind gebleven en
heeft ze zich veerkrachtig getoond. In de begroting 2017 – 2020 zijn geen bijdragen uit
private middelen opgenomen. De aanvraag beschrijft een verwachte toename van 75 procent
van incidentele subsidies, maar er wordt geen onderbouwing gegeven voor deze toename. Ook
is er geen kwantificering van de mogelijkheden om de inkomsten te vergroten of kosten te
besparen. De personele inzet leunt zwaar op vrijwilligers en tijdelijke arbeidsovereenkomsten.
Dat maakt de organisatie kwetsbaar. De vereniging is zich wel van die kwetsbaarheid bewust,
maar stelt professionalisering tegelijkertijd afhankelijk van subsidie en heeft geen strategie
ontwikkeld om op een andere wijze de organisatie verder te brengen.

181

BIS / Adviezen / Beeldende kunst / Presentatie-instellingen / Kunstvereniging Diepenheim

Kunstvereniging Diepenheim

Aanvullend advies
Diepenheim vindt de opmerking van de raad dat het verenigingsmodel mogelijk debet is aan
het verlies van de voortrekkersrol van de instelling een onjuiste voorstelling van zaken. De
instelling geeft aan dat een brede overeenstemming onder de leden niet noodzakelijk is. De
inhoudelijke en artistieke eindverantwoordelijkheid van het programma ligt bij de
aangestelde curatoren; de leden hebben hier geen invloed op. De raad begrijpt nu beter het
gebruikte verenigingsmodel. Hij blijft evenwel bij zijn standpunt dat de experimenteerdrift
van de instelling op de achtergrond is geraakt.
Diepenheim is het niet eens met de opmerking van de raad over het gebrek aan internationale
context. De instelling stelt dat zij zich door de geografische ligging nadrukkelijk richt op
bezoekers uit Duitsland en ook veelvuldig buitenlandse (in het bijzonder Belgische en Franse)
kunstenaars in haar tentoonstellingen presenteert.
De raad erkent dat Diepenheim met buitenlandse kunstenaars samenwerkt.
Internationalisering gaat echter niet alleen daarover, of over het binnenhalen van publiek uit
het buitenland. Het gaat er ook om dat een instelling deelneemt aan een internationaal
discours en een programma ontwikkelt dat zich hiertoe verhoudt. In vergelijking met andere
presentatie-instellingen heeft Diepenheim zich volgens de raad op het gebied van
internationalisering minder goed ontwikkeld en blijft het internationale netwerk vooral
beperkt tot de omringende landen.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie geen aanleiding het advies over Diepenheim te
herzien.

182

BIS / Adviezen / Beeldende kunst / Presentatie-instellingen / Noorderlicht

Noorderlicht
€

Stichting Fotografie Noorderlicht (hierna: Noorderlicht) brengt ‘vanuit engagement en
hartstocht een breed (inter)nationaal publiek in contact met maatschappelijk relevante
fotografie’. Noorderlicht is gericht op één specialisme binnen de beeldende kunst, de
fotografie. De instelling geniet internationale bekendheid, vooral door haar jaarlijkse
fotomanifestatie, waar fotografen uit de hele wereld materiaal voor inzenden. Het festival, dat
per editie een maatschappelijk thema vaststelt en dit vertaalt in aparte tentoonstellingen,
toont met name verhalende fotografie voor een groot publiek. De instelling maakt daarnaast
het hele jaar door in haar presentatieruimte exposities met verhalende fotografie en in veel
mindere mate met autonome fotografie of cross-overs met film, nieuwe media of
journalistiek. (Delen van) de exposities van Noorderlicht reizen door naar buitenlandse of
regionale podia. De instelling positioneert zich sterk in de noordelijke regio en in een
internationale context. Noorderlicht wil het auteurschap in de fotografie versterken en
foto-opdrachten verstrekken.

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

380.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.31 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Fotografie Noorderlicht geen subsidie toe te
kennen.
De raad vindt dat Noorderlicht onvoldoende voldoet aan de criteria van vernieuwing en
experiment die op grond van de regeling zijn vereist voor presentatie-instellingen. De focus
ligt, in vergelijking met andere presentatie-instellingen, te weinig op vernieuwing in relatie
tot actuele ontwikkelingen binnen de fotografie en de beeldende kunst. De raad mist verder
een reflectie van de instelling op haar positionering ten opzichte van andere fotografieinstellingen in Nederland.
De raad onderkent de waardering en grote bekendheid van (de fotomanifestatie) Noorderlicht
bij professionals en een breed publiek. Maar in de vernieuwing van de (presentatie van)
fotografie blijft Noorderlicht achter en worden ontwikkelingen binnen de fotografie
onvoldoende gevolgd en opgepakt. De raad is van mening dat de plannen om de
fotomanifestatie te verkleinen, ten gunste van de projecten in de fotogalerie en tijdelijke
presentaties op uiteenlopende plekken in het publieke domein, risicovol zijn. Juist aan de
groots aangepakte, jaarlijkse fotomanifestatie heeft Noorderlicht zijn internationale reputatie
en positie te danken.
Noorderlicht is sterk geworteld in de noordelijke regio en heeft een programmering
ontwikkeld waarmee (inter)nationaal en regionaal publiek, waaronder veel studenten, wordt
bediend. De raad vindt dit positief en verwacht dat Noorderlicht deze positie in de
samenwerking met overheden en culturele instellingen in de noordelijke regio zal
consolideren en uitbouwen. Noorderlicht heeft ervaring met educatie die gericht is op scholen
en maakt zich sterk voor talentontwikkeling die gericht is op het kunstvakonderwijs en de
beroepsgroep.
Beoordeling
Kwaliteit
Noorderlicht heeft een goede reputatie en een groot netwerk opgebouwd met jaarlijkse
fotomanifestaties met een maatschappelijk thema, waaraan fotografen uit de hele wereld
bijdragen. Noorderlicht laat tentoonstellingen, die al dan niet in coproductie tot stand zijn
183

gekomen, reizen. De instelling is daar met recht trots op en verwijst in haar terugblik naar
lovende recensies in de internationale pers.
De raad heeft waardering voor de uitgesproken, geëngageerde positie die Noorderlicht
inneemt, door consequent te kiezen voor maatschappelijke thema’s. Hij onderkent de
kwaliteit en relevantie van deze benadering, die een grote schare liefhebbers kent. De raad
vindt echter dat Noorderlicht maar ten dele voldoet aan het criterium van experiment en
vernieuwing, zoals vereist is op grond van de regeling. Noorderlicht toont onvoldoende de
mogelijkheden van de actuele fotografie en de vervlechting daarvan met andere disciplines,
zoals de beeldende kunst, en andere denkkaders. De instelling toont zich behoudend in de
benaderingswijze van digitale ontwikkelingen en de veranderende markt in relatie tot
verdienmodellen voor fotografen. Binnen de presentatievorm biedt Noorderlicht te weinig
ruimte aan de artistieke positie van de kunstenaar.
Noorderlicht schetst voor de komende periode drie inhoudelijke lijnen: relatie met de
natuurlijke omgeving, kunst en wetenschap en sociaal-economische structuren. De raad vindt
de onderwerpen erg generiek en weinig prikkelend. De raad heeft ook twijfels over de keuze
van Noorderlicht om het brandpunt van zijn activiteiten te verleggen van een kleinere
fotomanifestatie naar een permanentere structuur met presentaties in de fotogalerie en in de
openbare ruimte. Hij ziet een risico van versnippering van activiteiten, waardoor het
(internationale) publiek afhaakt. De ideeën van Noorderlicht om een modulair, herbruikbaar
systeem te ontwikkelen voor presentaties in de openbare ruimte vindt de raad behoudend en
onvoldoende ingaand op de relaties die met het publiek kunnen worden gelegd.
De plannen voor vernieuwing van de website en voor het experimenteren met virtuele
tentoonstellingen en distributievormen voor fotografische verhalen vindt de raad interessant.
Bij de projecten met de musea ontbreekt echter reflectie op de mogelijkheden van fotografie
in de context van kunst- en cultuurhistorische musea.
De raad ziet kansen voor Noorderlicht om in de samenwerking met overheden en culturele
instellingen in de noordelijke regio zijn profiel te verdiepen en aan draagvlak te winnen.
Noorderlicht is van oudsher sterk gericht op talentontwikkeling en biedt onder de noemer
‘Nieuw Licht’ voor studenten fotografie, fotografen en curatoren initiatieven als
stimuleringsopdrachten, traineeships, internationale masterclasses en meetings.
Educatie en participatie
De raad waardeert de aanhoudende inzet van Noorderlicht voor educatie, onder andere door
lesbrieven voor scholen te ontwikkelen. Hij vindt wel dat Noorderlicht zich meer zou kunnen
richten op actieve participatie van jongeren: de populariteit van beeldcultuur en de actuele
thema’s van Noorderlicht bieden aanknopingspunten voor cross-overs. De raad ziet kansen
voor Noorderlicht om aan te sluiten bij het programma ‘Cultuureducatie met kwaliteit’. De
raad waardeert de keuze om samen te werken met het Noorderpoortcollege (vmbo) en vindt
het thema ‘privacy’ binnen het programma dat hiervoor is ontwikkeld, passend.
De banden die Noorderlicht heeft met opleidingen fotografie en de projecten om regionaal
publiek en maatschappelijke organisaties te betrekken bij rurale projecten, vindt de raad
verstandige keuzes. De raad verbaast zich wel over de conservatieve denktrant van
Noorderlicht over amateurfotografie. Door de digitale revolutie heeft amateurfotografie in het
laatste decennium sterk aan belang gewonnen ten opzichte van de klassieke vakfotografie. Bij
de verbindingen met publieksgroepen bij de projecten wil Noorderlicht het ‘kwalitatief
hoogstaande’ werk van topfotografen als ‘spiegel’ voorhouden aan het ingezonden
beeldmateriaal van de amateurs.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De raad vindt dat Noorderlicht niet duidelijk maakt hoe het zijn internationale profiel
184

overeind wil houden als het de jaarlijkse fotomanifestatie een kleinere rol laat spelen in de
programmering. De raad heeft er wel vertrouwen in dat de instelling regionale bezoekers blijft
trekken. Noorderlicht verwacht een stijging van de bezoekersaantallen van 5 procent. De raad
kan dit niet goed rijmen met een halvering van de geraamde opbrengst uit publieksinkomsten
en het verkleinen van de fotomanifestatie.
Ondernemerschap
De raad heeft waardering voor de veerkracht die Noorderlicht heeft getoond na de
bezuinigingen in de vorige periode. De instelling heeft de activiteiten doorgezet en de
internationale positie en bezoekersaantallen weten te behouden. De financiële positie van
Noorderlicht is stabiel, ondanks een tekort in 2014.
In de komende periode gaat Noorderlicht uit van een verdubbeling van de begroting ten
opzichte van 2014. Zo rekent de instelling op een forse toename van subsidies, van zowel Rijk
als provincie en gemeente. Ook rekent de instelling op aanzienlijke bijdragen uit private
middelen. De raad zet daar vraagtekens bij, omdat er momenteel niet of nauwelijks
inkomsten uit private middelen zijn en Noorderlicht geen onderbouwing geeft voor zijn
veronderstelling.
Noorderlicht werkt als een van de weinige presentatie-instellingen het begrip culturele
diversiteit uit in zijn programmering, met onder andere het Ghana-project. De raad waardeert
het bijzonder dat Noorderlicht consequent fotografen uit alle continenten een gelijkwaardige
stem geeft. De raad vindt het echter jammer dat culturele diversiteit geen rol speelt bij de
samenstelling van het personeel van de instelling en van het bestuur. Als gevolg van de
bezuinigingen heeft Noorderlicht zijn projecten vooral met flexibele inzet van medewerkers
tot stand gebracht.

185

BIS / Adviezen / Beeldende kunst / Presentatie-instellingen / Noorderlicht

Noorderlicht

Aanvullend advies
In een reactie op het advies stelt Noorderlicht dat, door het medium fotografie onder de
generieke noemer ‘beeldende kunst’ te scharen, er geen zorgvuldige beoordeling kan
plaatsvinden. Beoordeling op experiment en/of vernieuwing vanuit de beeldende kunst doet
volgens de instelling onvoldoende recht aan het medium fotografie, waar veel technologische
vooruitgang is en cross-overs worden getoond met virtuele fotografie en video- en
computerkunst. De raad onderkent het bezwaar van Noorderlicht niet. Fotografie is
onderdeel van het brede domein beeldende kunst, waarin grenzen tussen disciplines
vervagen. Noorderlicht houdt vast aan een smal segment binnen de (documentaire) fotografie
in plaats van fotografie breder op te vatten en te programmeren. De raad vindt dat
Noorderlicht hiermee onvoldoende beantwoordt aan de criteria van vernieuwing en
experiment die op grond van de regeling zijn vereist voor presentatie-instellingen. Hij baseert
zijn oordeel op het presteren van de instelling in de afgelopen periode en op het ingediende
plan.
Noorderlicht stelt dit oordeel van de raad ook ter discussie omdat het in strijd zou zijn met
het pleidooi van de minister voor meer eigenheid en ruimte voor het specifieke karakter van
een instelling. Naar eigen zeggen is de instelling uniek in het versmelten van alle genres in de
fotografie en het daaruit destilleren van een overstijgend geëngageerd narratief. De raad
merkt op dat het pleidooi van de minister, waarvoor de raad in zijn ‘Agenda Cultuur’ zelf een
voorzet heeft gegeven, onverlet laat dat aan de eis van vernieuwing en experiment moet
worden beantwoord. De raad constateert dat het hier een verschil van opvatting betreft. Hij
ziet binnen de ontwikkelingen in de beeldende kunst veel vernieuwing op het snijvlak van
fotografie en beeldende kunst. Echter, deze vernieuwing vindt hij onvoldoende terug in de
tentoonstellingen van Noorderlicht.
Noorderlicht heeft bezwaar tegen de constatering van de raad dat haar denktrant over
amateurfotografie conservatief is. Juist de exponentiële groei van iets wat al een
massamedium was noopt Noorderlicht tot een verhoging van kwaliteitseisen voor
professionele kunstenaars. De raad heeft willen opmerken dat Noorderlicht door onderscheid
te maken tussen amateurfotografie en professionele fotografie haar inzet op
publieksparticipatie c.q. de doelgroep van amateurfotografen verzwakt in plaats van binding
te bewerkstelligen.
Noorderlicht stelt dat ze niet kan voldoen aan de door de raad gevraagde samenwerking met
andere kunstvormen omdat niet alle disciplines in het noorden van het land voorhanden zijn.
Voor de samenwerking met andere disciplines moet Noorderlicht daarom gedwongen buiten
de regio kijken, wat conflicteert met de voorwaarde van de noordelijke subsidiërende
overheden om samenwerking te zoeken met regionale instellingen. De instelling meent dat de
raad meer rekening moet houden met regionale spreiding. De raad schrijft in het advies dat
hij voor Noorderlicht in het noorden kansen ziet voor samenwerking, waardoor Noorderlicht
zijn profiel kan verdiepen en aan draagvlak kan winnen. De raad hecht zeer aan regionale
spreiding, waardoor er verspreid in het land BIS-presentatie-instellingen een rol spelen. Maar
de raad kijkt ook naar andere criteria. Een oriëntatie op de eigen regio sluit niet uit dat er ook
naar samenwerking met instellingen buiten de regio of internationaal wordt gekeken. Voor
samenwerking met andere kunstvormen en vernieuwend programmeren kan dat een
interessante stap zijn.
186

Op de kritiek van de raad met betrekking tot het verkleinen van de fotomanifestatie
benadrukt Noorderlicht dat de manifestatie allerminst wordt afgeschaft. De jaarlijkse
manifestatie blijft in de huidige vorm plaatsvinden (afwisselend in Friesland en Groningen),
maar zal meer samenhang vertonen met andere regionale activiteiten in de rest van het jaar.
Er worden middelen vrijgemaakt voor verbreding van het jaarprogramma door minder met
dure manifestatielocaties te werken. De raad kan zich goed vinden in deze toelichting van
Noorderlicht. Hij hoopt wel dat het grote (internationale) publiek voldoende aanleiding blijft
zien om Noorderlicht te bezoeken nu de manifestatie kleiner wordt en meer gespreid in tijd
en ruimte wordt getoond.
Noorderlicht licht toe waarom zij een halvering van de opbrengst uit publieksinkomsten
verwacht, terwijl de bezoekersaantallen met 5 procent zullen stijgen. Er zullen meer diverse
projecten zijn, verspreid over een langere periode. Daartegenover zullen er minder
gelegenheden zijn waarbij entreegelden geheven kunnen worden. Met deze toelichting
begrijpt de raad deze halvering beter.
De twijfels van de raad over de beraamde forse toename van subsidies van rijk en provincie en
van bijdragen uit private middelen deelt Noorderlicht niet. De instelling licht toe dat de
subsidies niet worden verdubbeld, maar worden hersteld naar de situatie van voor 2013.
Resultaten in eerdere jaren tonen volgens haar aan dat de eigen inkomstenprognose reëel is.
De raad is van mening dat resultaten in het verleden geen zekerheid geven over de
haalbaarheid van plannen voor de toekomst.
Ten slotte wijst Noorderlicht er met betrekking tot haar aandacht voor culturele diversiteit bij
de samenstelling van het personeel en het bestuur op dat door de bezuinigingen afscheid is
genomen van een Spaanse en Bosnische werkneemster; de instelling werkt verder al jaren
met een associate curator uit Indonesië en is bovendien bezig met een groot project in
Ghana. De raad benadrukt dat hij juist positief is over de aandacht van Noorderlicht voor
culturele diversiteit; hij hoopt dat culturele diversiteit ook tot uitdrukking komt in het
personeelsbeleid en de samenstelling van het bestuur.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van Noorderlicht geen aanleiding zijn advies te
herzien.

187

BIS / Adviezen / Beeldende kunst / Presentatie-instellingen / Stroom Den Haag

Stroom Den Haag
€

Stichting Stroom Den Haag (hierna: Stroom) is sterk geworteld in Den Haag en profileert zich
door ‘het perspectief waarmee we naar de wereld en de kunst kijken’. Het programma van
Stroom richt zich vanuit beeldende kunst, architectuur, stedenbouw en vormgeving op de
stedelijke omgeving, waarbij de verbinding met de stad en de betekenis voor de (stedelijke)
samenleving belangrijk is. Via meerjarenprogramma’s agendeert de stichting
maatschappelijke thema’s gericht op overdracht, kennisdeling en maatschappelijke
doorwerking. De ‘menselijke maat’ is voor Stroom uitgangspunt. Stroom heeft een
gemeentelijke beleids- en adviesfunctie om kunstenaars en organisaties binnen de Haagse
kunstwereld te ondersteunen.
Subsidieadvies

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

250.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.31 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Stroom Den Haag geen subsidie toe te
kennen.
De eigen inkomstennorm is voor de afgelopen periode gehaald. Maar Stroom komt op grond
van de ingediende cijfers in de periode 2017 – 2020 met een percentage van 11 procent eigen
inkomsten ruim uit onder de vereiste norm van 19,5 procent. Omdat niet aannemelijk wordt
gemaakt dat de komende jaren aan de eigen inkomstennorm zal worden voldaan, kan op
grond van artikel 3.5, lid 9 van de regeling de aanvraag niet worden gehonoreerd.
Artistiek-inhoudelijk heeft Stroom de afgelopen jaren goed gepresteerd. Stroom heeft een
onderscheidende positie ten opzichte van andere presentatie-instellingen vanwege de
invalshoek kunst, ontwerp en stedelijkheid. De relatie met de stad Den Haag is sterk; Stroom
presenteert kunstwerken in de openbare ruimte, ontwikkelt thema’s en programmalijnen met
de stad als inspiratie en gaat verbindingen aan met lokale (maatschappelijke) organisaties. De
maatschappelijke werking van het programma is groot. Stroom slaagt erin kunst toegankelijk
te maken voor een geïnteresseerd publiek op een informele en persoonlijke wijze. Stroom
beweegt met zijn aanpak meer naar een lokale functie dan naar die van een landelijke
presentatie-instelling. De instelling werkt binnen haar programmering samen met (vaste)
internationale partners.
Stroom heeft een dubbelfunctie als presentatie-instelling en als beleids- en adviesbureau van
de gemeente Den Haag. Het roept bij de raad de vraag op welke positie Stroom voor zichzelf
ziet. Zo mist hij in de aanvraag ambitie ten aanzien van het verhogen van sponsorinkomsten,
van het realiseren van betaalde bezoeken en ook van het aantal tentoonstellingen dat Stroom
wil maken. De eigen inkomsten nemen de komende jaren met 52 procent af ten opzichte van
2014.
In zijn educatie- en publieksbeleid zoekt Stroom samenwerking en volgt het de communities
of practice werkwijze (CoP-werkwijze) om doelgroepen actief bij het programma te
betrekken. De programma’s van Stroom hebben een sterke lokale werking, maar door
(inter)nationale samenwerking en zijn adviesfunctie positioneert Stroom zich ook buiten de
eigen regio en sector.
Beoordeling
Kwaliteit
In het activiteitenplan legt Stroom verbinding met zijn gemeentelijke advies- en
188

beleidsfunctie, waarmee het bijdraagt aan talentontwikkeling voor kunstenaars en
organisaties binnen de Haagse kunstwereld. Stroom ontvangt van de gemeente Den Haag een
budget van 2,5 miljoen euro voor deze taak. De raad vindt het activiteitenplan en de begroting
onvoldoende transparant. De activiteiten die Stroom onderneemt in het kader van zijn
gemeentelijke taak worden niet onderscheiden van zijn functie als presentatie-instelling. De
‘andere’ positie in het bestel geeft onduidelijkheid over de beide subsidielijnen en de taken
opdrachtgeverschap, kunst in de openbare ruimte en presentaties van Haagse kunstenaars.
Het roept bij de raad de vraag op hoe Stroom zijn eigen positie ziet.
Stroom sluit graag aan bij wat er speelt in de stad. Zo heeft Stroom de afgelopen periode een
aantal grootschalige kunstprojecten in de openbare ruimte gerealiseerd; deze projecten
vloeiden voort uit thematische programma’s. De raad waardeert het dat Stroom zich sterk
maakt voor opdrachten voor kunst in de openbare ruimte en hiermee een lacune opvult die
door het wegvallen van Stichting Kunst en Openbare Ruimte (SKOR) en een aantal Centra
Beeldende Kunst (CBK’s) is ontstaan. Tevens is de stichting een verbinder op zoek naar
andere presentatievormen, partners en het brede publiek. De raad vindt de kwaliteit van de
uitgevoerde projecten goed. Ook heeft Stroom de positie van kunstenaars en organisaties
binnen de Haagse kunstwereld (internationaal) weten te versterken en zijn rol als verbinder
waargemaakt.
In het activiteitenplan zet Stroom zijn lijn als verbinder door, nu in samenwerking met
beoogde structurele partners als het Nationale Toneel, Universiteit Leiden, Eastside Projects
en La Loge. Stroom laat zien dat het een integraal programmabeleid wil ontwikkelen ten
aanzien van kunst in de stedelijke ruimte, met ruimte voor onderzoek en debat. Stroom
vervolgt het programma ‘Attempts to Read the World (Differently)’ (ARW(D)) en start het
programma ‘De Dingen’. De raad vindt de keuze van kunstenaars passend bij de thematiek,
maar kan op grond van de aanvraag niet goed beoordelen wat hun aandeel wordt en hoe de
projecten concreet zullen worden ingevuld.
Hoewel Stroom er in zijn aanvraag niet aan refereert, heeft het ook een rol in theorievorming
en fungeert het als denktank. De oprichting van Stroom Circle sluit hierbij aan. Stroom heeft
de afgelopen periode ook het digitale platform ‘Open!’ met subsidie ondersteund.
Educatie en participatie
Voor Stroom is educatie een integraal onderdeel van het programma. De raad vindt dat
Stroom een goed onderbouwde visie heeft op educatie. Stroom sluit voor de samenwerking
met basisscholen aan bij een brede alliantie van Haagse cultuurinstellingen. Niet alleen voor
het basisonderwijs, maar ook voor de bovenbouw van het voortgezet onderwijs en de
beroepsopleidingen ziet de raad echter goede aanknopingspunten voor educatie-activiteiten
vanwege het belang dat Stroom hecht aan ‘deelnemerschap’ bij zijn projecten.
Stroom heeft voor de komende periode presentatie-instelling MAMA gevraagd ondersteuning
te bieden bij het ontwikkelen van zijn educatiebeleid. Het vertrekpunt is non-formeel leren
door de inzet van communities of practice ‘Stroom School’, die een rol krijgen in het
realiseren van een publieksprogramma. Een community of practice verschilt in de
samenstelling qua achtergrond maar deelt een intrinsieke motivatie; zij kan bestaan uit jonge
makers en kunsttheoretici die zich inzetten voor het bereiken van jonge publieksgroepen.
Toeschouwers worden in de benadering van Stroom deelnemers. De raad vindt deze
benadering goed aansluiten bij het profiel van verbinden en verdiepen en de betekenis die de
instelling wil hebben voor publiek.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De raad vindt het passend bij het profiel dat ‘doorwerking’ van zijn projecten voor Stroom
belangrijk is. De programmering krijgt vorm in relatie met publiek en maatschappelijke
partners. Stroom spreekt dan ook van ‘de menselijke maat’, en vindt een informele en
persoonlijke benadering van het publiek heel belangrijk. De controverse over de sculptuur
189

‘Vriendinnen’ (2014) geeft volgens de raad goed aan waar de sprankeling in de werkwijze van
Stroom zit. De raad vindt het wel opmerkelijk dat Stroom niet beschrijft of en in hoeverre het
diverse publieksgroepen weet te bereiken.
Het bereik van Stroom hangt voor een groot deel samen met kunst in de openbare ruimte en
vindt indirect plaats via organisaties en netwerken. Stroom zou volgens de raad door
inrichting en vormgeving publiek kunnen verleiden tot bezoek; juist het showroomkarakter is
daarbij immers een voordeel. De raming van 5.000 bezoekers op buitenlocaties vindt de raad
aan de lage kant voor een instelling met 13,2 fte. Ook vindt hij de daling van kaartverkoop van
5.800 naar 1.000 voor de komende jaren en een vermindering met 50 procent van het
geplande aantal tentoonstellingen ten opzichte van 2014 een negatieve tendens. De raad mist
hiervoor een onderbouwing.
Ondernemerschap
De instelling heeft de afgelopen vier jaar aan de eigen inkomstennorm voldaan met een
gemiddelde van 25 procent in 2013 – 2014. In het activiteitenplan maakt Stroom melding van
een eigen inkomstenpercentage van 27 procent voor de periode 2017 – 2020. In de
ingediende begroting voor die periode komt het eigen inkomstenpercentage echter uit op 11
procent, doordat er veel minder bijdragen uit private middelen en overige inkomsten zijn
begroot. De raad concludeert dat het activiteitenplan op dit punt strijdig is met de ingediende
begroting. De sterke terugval in eigen inkomsten is op geen enkele manier onderbouwd en
wekt de indruk dat Stroom zijn activiteiten ook zonder subsidie van OCW kan financieren.
De raad vindt het positief dat Stroom, volgens het plan, veel aandacht heeft voor de
arbeidsvoorwaarden van zijn personeel, alsmede voor de bezoldiging van freelancers. Ook
geeft Stroom helder aan welke onderdelen van de organisatie naar zijn mening versterking
nodig hebben.
Stroom zet de komende periode in op het vergroten van diversiteit van de organisatie, van het
bestuur en van de Stroom Cirkel. De raad vindt het positief dat hierbij samenwerking wordt
gezocht met specialistische organisaties zoals het Prins Claus Fonds, Binoq Atana en PEP Den
Haag. De invalshoek voor de samenstelling van het bestuur en de leden wordt summier
omschreven, maar niet uitgewerkt.

190

BIS / Adviezen / Beeldende kunst / Presentatie-instellingen / Stroom Den Haag

Stroom Den Haag

Aanvullend advies
Stroom is het oneens met de kritiek van de raad dat de instelling niet aannemelijk maakt dat
de komende jaren aan de eigen inkomstennorm zal worden voldaan. Zij meent dat het
behaalde eigen inkomstenpercentage uit de periode 2013 – 2014 en de uitgesproken ambitie
in het plan om in 2017 – 2020 een eigen inkomstenpercentage te realiseren van 27 procent
wel degelijk aannemelijk maken dat in de toekomst aan de eigen inkomstennorm zal worden
voldaan.
Stroom voert aan dat zij in plaats van een begroting per abuis een bestedingsplan heeft
ingediend bij haar aanvraag, ofwel een berekening waarin ze op grond van de verwachte
bijdragen van haar grote subsidiënten haar plannen in de basis kan realiseren. Stroom erkent
dat dit een fout is die zij als aanvrager over het hoofd heeft gezien. Volgens de instelling had
het ministerie om opheldering moeten vragen of had het de aanvraag niet aan de raad mogen
voorleggen op grond van formele criteria voor de eigen inkomstennorm. De raad heeft de
aanvraag getoetst aan de regeling en de minister daarover geadviseerd. Hij verwijst Stroom
voor deze opmerkingen dan ook naar het ministerie van OCW.
Stroom merkt over dit onderwerp ook op dat het ministerie van OCW op grond van
nagevraagde, gesplitste jaarrekeningen concludeerde dat Stroom in 2013 – 2015 gemiddeld
22,1 procent eigen inkomsten heeft behaald, terwijl de raad in zijn advies spreekt van 25
procent over de jaren 2013 – 2014. Stroom maakt hieruit op dat de nacalculatie van OCW was
bedoeld om de eigen inkomsten in de peiljaren te controleren, en vraagt zich af waarom het
ministerie dit niet over de verwachte eigen inkomsten heeft gedaan. De raad treedt niet in de
handelswijze van het ministerie. Hij bevestigt dat het gemiddelde eigen inkomstenpercentage
22,1 procent is over de jaren 2013 – 2015. De cijfers over 2015 kwamen later binnen dan die
van andere instellingen, omdat Stroom aanvullende vragen moest beantwoorden om het
eigen inkomstenpercentage voor 2015 voor de presentatietaak te kunnen vaststellen.
Stroom stelt dat het jaar 2014 met 24 tentoonstellingen een uitzondering is ten opzichte van
andere jaren. De instelling vindt het onevenwichtig dat de raad niet naar een gemiddelde over
een aantal jaren heeft gekeken. Door de jaren heen is het gemiddeld aantal tentoonstellingen
zeer stabiel met 12 per jaar. De raad is het met Stroom eens dat het beter is naar een
gemiddelde over een aantal jaren te kijken. De raad leest in de aanvraag dat Stroom in 2013
zeventien tentoonstellingen heeft georganiseerd. In de periode 2017 – 2020 verwacht Stroom
gemiddeld veertien tentoonstellingen te realiseren.
Stroom merkt op dat zij een substantiële toename van het aantal bezoekers verwacht voor de
periode 2017 – 2020; het totale aantal stijgt van gemiddeld 20.246 in 2013 – 2014 naar
gemiddeld 21.500 in de periode 2017 – 2020. De strekking van de opmerking van de raad dat
hij op dit gebied ambitie mist, wordt veroorzaakt door de ingediende cijfers, zoals de
publieksinkomsten en het aantal betaalde bezoeken: die laten eerder een dalende dan een
stijgende lijn zien.
Stroom ontving van de gemeente Den Haag in 2013 en 2014 gemiddeld krap 2,16 miljoen
euro voor haar gemeentelijke advies- en beleidsfunctie. In de komende periode is een
structurele gemeentelijke subsidie voorzien van ruim 2,26 miljoen euro. De raad schrijft
volgens Stroom in zijn advies ten onrechte dat de instelling van de gemeente Den Haag 2,5
miljoen euro voor haar gemeentelijke advies- en beleidsfunctie zal ontvangen. De raad erkent

1

Stroom rekent hier alleen het
vaste personeel mee; tijdelijk
personeel inbegrepen gaat het
om 16,5 fte.

191

dat hier sprake is van een feitelijke onjuistheid.
Stroom wijst er verder op dat deze gemeentelijke subsidie is bedoeld voor haar
voorwaardenscheppend beleid en voor haar beleid en programma op het gebied van ‘Kunst in
de Openbare Ruimte’. In dit opzicht vindt Stroom het ook onterecht dat de raad constateert
dat de instelling haar activiteiten ook zonder subsidie van OCW kan financieren; haar
activiteiten als presentatie-instelling financiert Stroom niet vanuit de structurele subsidie van
de gemeente Den Haag. De raad kan uit het ingediende plan onvoldoende afleiden welk
aandeel van de structurele subsidies de presentatieactiviteit betreffen dan wel het
voorwaardenscheppend beleid in opdracht van de gemeente. Ook splitst Stroom de
activiteiten- en beheerlasten niet. De raad kan zich voorstellen dat Stroom het nuttig vindt dat
de beide functies elkaar voeden. De raad verwacht echter wel dat de aanvraag duidelijk maakt
welke inhoudelijke programmering is verbonden aan de presentatietaak en hoe de financiële
verantwoording eruitziet.
Stroom vindt dat de raad ten onrechte concludeert dat de raming van 5.000 bezoekers op
buitenlocaties aan de lage kant zijn voor een instelling met 13,2 fte. Stroom wijst erop dat ze
in de komende periode zelfs over 15,3 fte beschikt, maar dat niet alle medewerkers ten dienste
staan van de functie presentatie-instelling. [ 1 ] De raad ziet hierin een bevestiging dat Stroom
de beheers- en activiteitenlasten duidelijker moet toewijzen aan de twee functies.
Stroom vindt de term ‘buitenlocatie’ fout gekozen, omdat die suggereert dat het kunst in de
stedelijke omgeving betreft; het aantal bezoekers daaraan laat zich moeilijk tellen. De raad
merkt op dat hij hier met ‘buitenlocatie’ die locaties bedoelt die zich buiten de standplaats
bevinden.
Ten slotte vindt Stroom dat zij ongelijk is behandeld. Zij vindt het opmerkelijk dat ze op de
primaire criteria positief wordt beoordeeld, maar dat er toch geen voorwaardelijk advies is
uitgebracht dat haar in de gelegenheid stelt de discrepantie in de aanvraag op het vlak van de
verwachte eigen inkomsten ongedaan te maken. Zij signaleert dat andere aanvragers met een
kritischer advies wel deze mogelijkheid krijgen. De raad spreekt dit tegen. Het niet voldoen
aan de eigen inkomstennorm is een weigeringsgrond. Daarvan kan slechts in zeer
uitzonderlijke gevallen worden afgeweken. In de toelichting op de regeling wordt aangegeven
dat bijvoorbeeld een ingrijpende verbouwing zo’n uitzondering zou kunnen zijn. Daarvan is
hier echter geen sprake. Overigens heeft zich onder alle andere aanvragers geen vergelijkbare
situatie voorgedaan.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van Stroom geen aanleiding het advies te herzien.

192

Beeldende kunst
Postacademische
instellingen

193

BIS / Adviezen / Beeldende kunst / Postacademische instellingen / De Ateliers

De Ateliers
€

In de aanvraag beschrijft Stichting De Ateliers (hierna: De Ateliers), gevestigd in Amsterdam,
haar lange ervaring en expertise in talentontwikkeling in de beeldende kunst. Jonge
kunstenaars krijgen een professionele werkomgeving aangeboden waar zij zich onder
intensieve begeleiding van prominente vakgenoten gedurende twee jaar optimaal kunnen
ontwikkelen in een internationale werkomgeving. De opleiding wordt ingevuld vanuit
kleinschaligheid (jaarlijks zijn er tien plaatsen beschikbaar) en aan de hand van wekelijkse
ateliergesprekken. De productiefaciliteiten zijn rudimentair.
De instelling profileert zich als een relatief besloten opleidingsinstituut voor jonge
kunstenaars dat een belangrijke bijdrage levert aan de beeldende kunst in Nederland en
daarbuiten. Met de jaarlijkse tentoonstelling ‘Off Spring’ toont de instelling het werk van circa
tien deelnemers, die daarmee hun werkperiode afronden.

400.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

700.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.33 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De samenwerking met De Rijksakademie, waarop de raad in de vorige periode heeft
aangedrongen, is niet gerealiseerd.
Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting De Ateliers een subsidiebedrag toe te kennen
van € 400.000, op voorwaarde dat de instelling de governance aanpast en een nieuwe
– sluitende – begroting indient met een daarop aangepast activiteitenplan.
De Ateliers heeft de afgelopen periode zijn reputatie en werkwijze als internationaal
gerenommeerde postacademie met een intensief begeleidingsprogramma weten te
continueren. De Ateliers houdt vast aan zijn bewezen aanpak en steekt veel energie in een
persoonlijke begeleiding. De positionering van de instelling ten opzichte van andere
postacademische instellingen in de basisinfrastructuur blijft onderbelicht.
De instelling is financieel gezond en heeft verzamelaars en bedrijven aan zich weten te
binden. Uit het plan blijkt echter nog onvoldoende duidelijk hoe zij zich wil ontwikkelen met
betrekking tot criteria als educatie, participatie en maatschappelijke waarde. De raad mist de
ambitie om het belang van het traditionele ateliermodel te toetsen aan actuele ontwikkelingen
binnen en buiten de kunstsector.
De raad is nog steeds van mening dat De Ateliers en De Rijksakademie op den duur gebaat
zijn met verregaande samenwerking, en uiteindelijk ook met een fusie. Door de krachten te
bundelen is het mogelijk met meer financiële stabiliteit en ruimte een kwalitatief
hoogwaardig begeleidingsprogramma structureel te waarborgen. In de huidige competitieve
markt zouden de instellingen gezamenlijk alternatieve vormen van financiering kunnen
verwerven. De raad constateert echter ook dat een fusie, met de huidige bestuurders en
cultuurverschillen, op korte termijn nog niet haalbaar is. Niettemin verwacht de raad dat er
de komende periode wel stappen in die richting worden gezet.
Beoordeling
Kwaliteit
De raad constateert dat De Ateliers erin geslaagd is om in een periode van zware
bezuinigingen zijn reputatie als internationaal gerenommeerde postacademie te bestendigen.
De belangstelling van aanvragers is onverminderd hoog en ook de trackrecords van de
194

activiteiten van de deelnemers en alumni zijn goed. De instelling kan bogen op een trouwe
kring van verzamelaars, alumni en vertegenwoordigers uit het bedrijfsleven die De Ateliers
ruimhartig hebben ondersteund.
De instelling biedt jonge kunstenaars een begeleidingsprogramma waarin interactie en
confrontatie met gevorderde kunstenaars tot een artistiek hoog niveau moet leiden. De raad is
van mening dat de kwaliteit van de kernactiviteit ‘talentontwikkeling’ niet ter discussie staat,
maar dat die bij De Ateliers wel sterk afhangt van de kunstenaars die als begeleider en
deelnemer aan de instelling verbonden zijn. Ook mist hij in de aanvraag een reflectie op de
behaalde resultaten. Meer visie dan de notitie dat De Ateliers een programma aanbiedt ‘voor
en door kunstenaars’ wordt niet in het plan beschreven. De Ateliers, ooit opgericht als
alternatief voor het te ‘academische’ kunstonderwijs, is inmiddels zelf geïnstitutionaliseerd.
Het in de jaren zestig ontwikkelde model heeft tot voorbeeld gediend van het kunstonderwijs,
dat zich beter aan de actuele ontwikkelingen lijkt aan te passen dan De Ateliers zelf.
In het plan wordt niet ingegaan op de rol van de kunstenaar en de instelling zelf in de huidige,
sterk veranderende samenleving. Het borduurt voort op de beproefde werkwijze. De raad
vindt dat De Ateliers duidelijker kan maken hoe het invulling geeft aan criteria als
maatschappelijke waarde, publieksbereik en participatie. De Ateliers verwijst niet naar
andere (inter)nationale atelierprogramma’s en de raad krijgt onvoldoende beeld van de
effecten van de presentaties die De Ateliers op verzoek op buitenlandse podia verzorgt,
bijvoorbeeld in de vorm van afspraken over institutionele samenwerking en kennisdeling. De
raad blijft daarom bij zijn eerdere constatering dat het internationale activiteitenprogramma
incidenteel en projectmatig is. Hij vindt het plan qua ambitie bescheiden en merkt op dat de
instelling maar marginaal iets aan de eigen werkwijze verandert.
De selectie van de relatief jonge deelnemers (bij voorkeur twintigers) vindt plaats op basis van
beeldende kwaliteit, artistieke ambitie en persoonlijkheid. De raad vindt het verstandig dat
De Ateliers is gestart met het verjongen van het team begeleiders om beter aan te sluiten bij
de huidige generatie kunstenaars en de ontwikkelingen in de masteropleidingen.
De Ateliers is een samenwerking aangegaan met het Gemeentemuseum Den Haag (‘Ateliers
Debuut Serie’) en ontwikkelt activiteiten tijdens het Amsterdam Art Weekend. Ook is er een
verbinding met het Appel Curatorial Program, die verder zal worden geïntensiveerd. De raad
constateert dat De Ateliers moeite heeft gedaan om zijn zichtbaarheid te vergroten, maar mist
nog een duidelijk sturende strategie op dit onderwerp.
Educatie en participatie
Er is in het voor- en najaar een goed opgezet, actueel lezingenprogramma door
(internationale) gastbegeleiders, dat ook door studenten van kunstopleidingen en
universiteiten wordt bezocht. De Ateliers heeft geen programma voor schoolgebonden
educatie en participatie. Er wordt wel gehoor gegeven aan verzoeken van schoolgroepen om
kennis te maken met de atelierpraktijk van de deelnemers. De raad begrijpt dat een intensief
programma, gericht op educatie en participatie, logistiek en organisatorisch niet haalbaar is,
gezien de huidige, kleine bezetting van de Ateliers. De raad ziet hier opnieuw een argument
om te gaan samenwerken met De Rijksakademie.
De Ateliers lijkt weinig actief in de opbouw en consolidatie van sectorale verbindingen. Door
bijvoorbeeld directeuren en curatoren van Nederlandse instellingen aan te trekken als
gastbegeleiders zou De Ateliers meer verbinding kunnen leggen met kunstvakonderwijs,
musea en presentatie-instellingen.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De raad vindt dat De Ateliers een te beperkte benadering hanteert van publieksbereik. Hij
constateert dat de instelling weinig stappen zet om nieuwe doelgroepen aan te trekken. De
instelling is, passend bij haar missie en profiel, wel succesvol in activiteiten gericht op
195

professionals.
De peer group en in mindere mate het bredere publiek volgen De Ateliers en de deelnemers
bij Artist Talks, Off Spring, Spring Performance festival, Amsterdam Art Weekend en bij
presentaties in musea. In 2014 werden bijna 3.900 bezoekers geregistreerd; in 2017 verwacht
de instelling 4.000 bezoekers. Het aantal unieke bezoekers op de website, die in 2016 zal
worden vernieuwd, is nog laag.
De Ateliers heeft meegewerkt aan uitzendingen op AT5 en recentelijk aan de documentaire
‘De Confrontatie’. De raad vindt dit een lovenswaardige manier om de zichtbaarheid te
vergroten. Ook de aandacht voor het lezingenprogramma die dit seizoen op Tubelight werd
gecreëerd, is volgens de raad een stap in de goede richting.
Ondernemerschap
De financiële huishouding van De Ateliers is gezond dankzij een laag kostenniveau en
gestegen eigen inkomsten. De Ateliers heeft een mooie mix van privaat en publiek geld.
De eigen bijdrage van de kunstenaars (2.750 euro) is gelijk gebleven. De raad uit opnieuw de
wens dat De Ateliers een marktconforme bijdrage van zijn deelnemers vaststelt, in
overeenstemming met vergelijkbare atelierprogramma’s in omringende landen.
De Ateliers heeft stappen gezet op het terrein van ondernemerschap door relaties te leggen
met verzamelaars en begunstigers. Zo heeft de instelling de extra korting van de subsidie in
de periode 2015 – 2016 kunnen opvangen door extra inkomsten te verwerven via het Ateliers
Support Fund, een donateursfonds voor particulieren, bedrijven en cultuurfondsen. De raad
is onder de indruk van het commitment dat de instelling geniet bij begunstigers. De raad
constateert ook dat de werking van het fonds belangrijk is, omdat kostenreductie bij De
Ateliers nauwelijks mogelijk lijkt vanwege het lage kostenniveau, en omdat er geen nieuw
verdienmodel wordt ontwikkeld. De continuïteit van inkomsten via het Ateliers Support Fund
en de mate waarin de instelling afhankelijk is van subsidie, zijn echter niet goed te
beoordelen.
De Ateliers voorziet geen stijging van het aantal fte’s. De raad is van mening dat educatie en
publieksbereik aan kwaliteit en effectiviteit zouden kunnen winnen door meer mensen in te
zetten op positionering, pr en marketing. De Ateliers werkt maar met een kleine bezetting en
weet zijn kernteam van begeleiders lang aan zich te binden, evenals veel van zijn
oud-deelnemers.
De betrokkenheid van het bestuur heeft de instelling geholpen haar financiële situatie op orde
te krijgen. De raad vindt de governance van De Ateliers echter problematisch. De instelling
hanteert een horizontale organisatievorm, waarbij het beleid wordt bepaald door de directie,
in samenspraak met onder andere de vaste begeleiders. Het bestuur bewaakt de continuïteit
en biedt ondersteuning.
De raad is van oordeel dat het bestuur zich onafhankelijk en kritisch moet opstellen binnen
besluitvormingsprocessen om de continuïteit van De Ateliers en zijn beleid te bewaken. De
afgelopen periode heeft het hieraan ontbroken, met stevige (financiële) consequenties tot
gevolg. De raad dringt aan op een koerswijziging.

196

BIS / Adviezen / Beeldende kunst / Postacademische instellingen / De Ateliers

De Ateliers

Aanvullend advies
De Ateliers stelt in een reactie op het advies dat de fusie met de Rijksakademie in 2013 niet
tot stand is gekomen door het uitblijven van een prioritair, kwalitatief hoogwaardig
begeleidingsprogramma en de financiële instabiliteit van de fusiepartner. Cultuurverschillen
zouden geen rol hebben gespeeld. De raad neemt dit voor kennisgeving aan. Hij vindt deze
overwegingen minder relevant; het gaat hem om het doelmatig besteden van overheidsgeld.
Wanneer voor de periode 2017 – 2020 opnieuw rijkssubsidie beschikbaar wordt gesteld, is
bundeling van krachten in de hoofdstad urgent en opportuun. De raad vindt dat beide
instellingen de verantwoordelijkheid dragen om alsnog eventuele obstakels bespreekbaar te
maken en een verregaande samenwerking aan te gaan.
De Ateliers schrijft tevens de indruk te hebben dat het advies is gebaseerd op de idee dat bij
De Ateliers sprake is van een variant op het kunstvakonderwijs. Ze licht toe waarin
talentontwikkeling bij De Ateliers zich onderscheidt van het kunstvakonderwijs. De raad
weerspreekt deze kritiek; hij heeft De Ateliers beoordeeld als een postacademische instelling
voor kunstenaars en niet als een instelling die is gericht op kunstvakonderwijs of scholing.
Wel benadrukt hij dat de instelling, net als andere postacademische instellingen, voeling moet
houden met actuele ontwikkelingen binnen en buiten de kunstsector die raken aan de positie
van kunstenaars. In de aanvraag had dat sterker tot uitdrukking moeten komen.
De Ateliers wijst erop dat de raad de eigen bijdrage voor deelname ten onrechte op 2.700 euro
stelt. De raad erkent dat hij in het advies een onjuist bedrag heeft genoemd; de eigen bijdrage
voor deelname aan De Ateliers is vanaf 2013 verhoogd tot een bedrag van 3.200 euro in 2017.
De Ateliers schrijft ten slotte, in reactie op het oordeel van de raad dat een koerswijziging op
het gebied van governance noodzakelijk is, dat er een bestuurswisseling heeft plaatsgevonden.
De raad vindt dit een goede ontwikkeling en spreekt de hoop uit dat het nieuwe bestuur de
opmerkingen in het advies over governance ter harte neemt.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van De Ateliers geen aanleiding zijn positieve advies te
herzien.

197

BIS / Adviezen / Beeldende kunst / Postacademische instellingen / Rijksakademie van beeldende kunsten

Rijksakademie van beeldende kunsten
€

De Stichting Rijksakademie van beeldende kunsten (hierna: Rijksakademie), gevestigd in
Amsterdam, richt zich naar eigen zeggen op het ontwikkelen van talent in de beeldende
kunsten. Zij selecteert en faciliteert artistieke high potentials uit de hele wereld en biedt hun
een omgeving voor verdere ontwikkeling en verdieping.
De Rijksakademie profileert zich als een solide instelling die zich concentreert op de
ontwikkeling van kunstenaars, van wie er jaarlijks 25 voor een periode van twee jaar worden
geselecteerd. De instelling lijkt meer nadruk te willen leggen op haar maatschappelijke rol en
multidisciplinaire karakter. Zij positioneert zich nadrukkelijk binnen Amsterdam, maar ook
internationaal.

1.750.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

2.500.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.33 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De samenwerking met De Ateliers, waarop de raad in de vorige periode heeft aangedrongen,
is niet gerealiseerd.
Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert de Stichting Rijksakademie van beeldende kunsten
een subsidiebedrag toe te kennen van € 1.750.000, op voorwaarde dat de instelling een
nieuwe, sluitende begroting indient met een daarop aangepast activiteitenplan.
De raad is van oordeel dat de Rijksakademie grote waarde heeft voor de ontwikkeling van
artistiek talent. De instelling neemt initiatieven om haar internationale netwerk te verankeren
en is een pilotproject over talentontwikkeling en kunstenaarschap begonnen met Asia Culture
Complex in Zuid-Korea. Ook stimuleert zij allianties tussen kunst en wetenschap. De raad
waardeert deze ontwikkelingen, evenals de grotere nadruk die de Rijksakademie wil leggen op
haar maatschappelijke rol. De raad vindt echter wel dat de Rijksakademie sterk leunt op haar
traditie en reputatie en dat innovatie en profilering te weinig aandacht krijgen in de plannen.
De ambitie een internationale positie in te nemen wordt nog onvoldoende verankerd door
internationale partnerschappen en in de samenstelling van de raad van toezicht. De
positionering van de instelling ten opzichte van andere postacademische instellingen in de
basisinfrastructuur blijft onderbelicht.
De instelling zou haar inspanningen op het gebied van educatie en participatie, juist door
haar intentie om een grotere maatschappelijke rol te vervullen, verder moeten uitbouwen. In
het vergroten van publieke betrokkenheid heeft de Rijksakademie goede resultaten geboekt.
De instelling kan bouwen op een groot (financieel) commitment van partijen bij het
Trustfonds Rijksakademie.
De raad is nog steeds van mening dat de Rijksakademie en De Ateliers op den duur gebaat
zijn met verregaande samenwerking, en uiteindelijk ook met een fusie. Door het bundelen van
de krachten is het mogelijk met meer financiële stabiliteit en ruimte een kwalitatief
hoogwaardig begeleidingsprogramma structureel te waarborgen. In de huidige competitieve
markt zouden de instellingen gezamenlijk alternatieve vormen van financiering kunnen
verwerven. De raad constateert echter ook dat een fusie, met de huidige bestuurders en
cultuurverschillen, op korte termijn nog niet haalbaar is. Niettemin verwacht de raad dat er
de komende periode wel stappen in die richting worden gezet.
Beoordeling
198

Kwaliteit
De raad vindt de kwaliteit van de kernactiviteiten goed. Hij constateert dat de Rijksakademie
haar reputatie als internationaal gerenommeerde postacademie de afgelopen periode heeft
bestendigd. Kunstenaars krijgen intensieve begeleiding aangeboden op zowel artistiek,
productietechnisch als theoretisch gebied. Binnen de instelling is sprake van een smart
community, divers en mondiaal van samenstelling. De belangstelling van aanvragers is
onverminderd hoog en ook de trackrecords van de activiteiten van de deelnemers en alumni
zijn goed.
De Rijksakademie wil haar beleid de komende periode voortzetten en haar reputatie als
‘aanjager van artistieke ontwikkelingen wereldwijd’ en als incubator voor ‘geëngageerde
generalisten’ bestendigen. De raad vindt dat de instelling haar werkwijze goed in de vingers
heeft, maar daarnaast onvoldoende ruimte neemt om een visionair beleidsplan neer te zetten
en haar internationale profiel en positie aan te scherpen.
De raad is benieuwd naar de meerwaarde van de aanstelling van een thinker in residence en
een scientist in residence om kunst en wetenschap te verbinden.
De raad komt maar weinig te weten over de huidige begeleiders, die van groot belang zijn
voor het functioneren van de academie. De Rijksakademie kondigt aan meer begeleiders te
betrekken uit Zuid-Amerika, Afrika en Azië, om tegemoet te komen aan de veelheid van
culturen en nationaliteiten van de residents. De raad vindt dit een passend voornemen, dat
ook kan bijdragen aan versterking van een internationale positie van de instelling.
De raad constateert dat de activiteiten van de Rijksakademie nog sterk gerelateerd zijn aan de
bestaande context van de (inter)nationale beeldende kunst. Deze keuze maakt de instelling
niet expliciet. De samenwerking (door deelnemers en alumni) met het kunstvakonderwijs of
met presentatie-instellingen wordt in het plan nauwelijks beschreven. Door de toenemende
allianties tussen kunst en wetenschap en het exploreren van nieuwe culturele centra in Azië
en Afrika genereert de Rijksakademie andere vergezichten. Bij succes kan deze ontwikkeling
worden uitgewerkt om in het kader van het programma ‘Global Rotation’ een mondiaal
netwerk te creëren voor talentontwikkeling en kunstenaarschap.
Educatie en participatie
De raad vindt de educatieve activiteiten onvoldoende ontwikkeld. Incidenteel komen
schoolklassen op bezoek. (Oud-) deelnemers spelen een rol in het kunstonderwijs, of als
adviseurs bij educatieve projecten. Maar de contacten van de instelling zelf met het
kunstvakonderwijs zijn marginaal en onvoldoende beleidsmatig uitgewerkt.
De raad ziet interessante mogelijkheden voor educatie en participatie, gekoppeld aan
publieksactiviteiten zoals RijksakademieOPEN. In 2012 is de Rijksakademie gestart met het
programma ‘Art Mediation’. Het ligt voor de hand dit programma te versterken en hier de
gekozen doelgroepen (jonge professionals met ambities op het gebied van kunsteducatie en
beginnende kunstcritici) structureler voor in te zetten. Door nog meer activiteiten voor deze
doelgroepen te ontwikkelen kan de Rijksakademie bijdragen aan goed opgeleide
intermediairs in de kunstwereld en invulling geven aan haar maatschappelijke rol.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De raad vindt dat de Rijksakademie er goed in is geslaagd publieke betrokkenheid te
vergroten met RijksakademieOPEN, met rondleidingen en activiteiten als het kinderatelier, in
combinatie met Amsterdam Art Weekend. Het leidt tot een grote (internationale) stroom van
kenners en liefhebbers, wat bijdraagt aan de culturele betekenis en aantrekkingskracht van
Amsterdam en Nederland.
De raad is van mening dat de Rijksakademie nog meer naar buiten zou kunnen treden door
bijvoorbeeld het publiek de mogelijkheid te geven de lezingen bij te wonen. Nu is de artistiek199

inhoudelijke randprogrammering alleen toegankelijk voor de interne
kunstenaarsgemeenschap.
De raad vindt de onlangs opgerichte Rijksakademie Pioneers, een vriendenkring van jonge
verzamelaars en kunstliefhebbers, waardevol voor het draagvlak van de instelling.
De raad mist een gedifferentieerd communicatieplan. Hij vindt dat de communicatiemiddelen
van de Rijksakademie onvoldoende effectief zijn, waaronder de website, die te weinig is
afgestemd op de verschillende doelgroepen die de Rijksakademie bedient.
Ondernemerschap
De raad vindt het een prestatie dat de Rijksakademie in 2014 45 procent eigen inkomsten
heeft weten te verwerven door een stevig financieel netwerk van donateurs om zich heen te
bouwen. Naast de inspanningen van het Trustfonds Rijksakademie dragen ook
fondsenwerving voor programmaondersteuning en projectbudgetten, fellowships en de
opbrengsten van het Rijksakademie Artists’ Endowment Fonds hieraan bij. De raad vindt de
werking van het Trustfonds echter wel ondoorzichtig, waardoor de continuïteit van inkomsten
en de subsidieafhankelijkheid van de instelling niet goed te beoordelen zijn.
De eigen bijdrage van de kunstenaars (2.750 euro) is gelijk gebleven. Het is de raad niet goed
duidelijk welke afspraken de instelling met de kunstenaars heeft gemaakt over bijdragen aan
de collectie en betrokkenheid bij fondsenwerving. De raad uit opnieuw de wens dat de
Rijksakademie een marktconforme bijdrage van haar deelnemers vaststelt in
overeenstemming met vergelijkbare atelierprogramma’s in omringende landen. De raad vindt
het namelijk van belang dat de Rijksakademie nieuwe businessmodellen ontwikkelt die
continuïteit garanderen; een verdienmodel voor de goed geoutilleerde werkplaatsen maakt
daarvan in zijn optiek ook deel uit.
De raad is van mening dat de samenstelling van de raad van toezicht moet aansluiten bij de
internationale positie die het instituut inneemt. Omdat een profielschets van de leden
ontbreekt, kan hij zich geen beeld vormen van de ambities van de instelling.

200

BIS / Adviezen / Beeldende kunst / Postacademische instellingen / Rijksakademie van beeldende kunsten

Rijksakademie van beeldende kunsten

Aanvullend advies
De Rijksakademie brengt in een reactie op het advies in dat de voorgenomen fusie met De
Ateliers niet is uitgebleven als gevolg van onderlinge cultuurverschillen maar, blijkens een
bijgevoegde brief van de minister aan De Ateliers, op initiatief van De Ateliers. De raad neemt
dit voor kennisgeving aan. Hij vindt de schuldvraag echter minder relevant; het gaat hem om
een doelmatiger besteding van overheidsgeld. Wanneer voor de periode 2017 – 2020 opnieuw
rijkssubsidie beschikbaar wordt gesteld, is bundeling van krachten in de hoofdstad urgent en
opportuun. De raad vindt dat beide instellingen de verantwoordelijkheid dragen om alsnog de
eventuele obstakels bespreekbaar te maken en verregaande samenwerking aan te gaan.
De Rijksakademie weerspreekt de opmerkingen van de raad dat zij te weinig aandacht heeft
voor innovatie, dat internationale partnerschappen nog onvoldoende zijn verankerd en dat
positionering ten opzichte van andere postacademische instellingen onderbelicht blijft.
Ondanks de genoemde projecten en activiteiten is de raad van mening dat de Rijksakademie
haar positie en internationale profiel summier en onvoldoende expliciet beschrijft in haar
plan.
Met betrekking tot educatie wijst de Rijksakademie erop dat ze geen educatieve of publieke
doelstelling heeft en dat ze in dit kader samenwerkingsverbanden zoekt met diverse andere
partijen. De raad benadrukt dat educatie een criterium is waaraan alle BIS-instellingen
moeten voldoen. Bij de invulling daarvan kan een instelling keuzes maken die passen bij het
eigen profiel. De raad doet daarvoor in zijn beoordeling van de Rijksakademie enkele
suggesties.
De Rijksakademie wijst erop dat er vier of vijf keer per jaar ook mogelijkheden voor publiek
zijn om lezingen bij te wonen en dat die goed worden bezocht. De raad heeft dat niet in de
aanvraag gelezen maar constateert dat het wel gebeurt. Hij oordeelt hier positief over.
De Rijksakademie acht het feitelijk onjuist dat de raad meent dat een uitbreiding van het
vaste team met begeleiders uit Zuid-Amerika, Afrika en Azië de internationale positie kan
helpen versterken. Zij wijst erop dat de afgelopen jaren reeds regelmatig gast-begeleiders
werden betrokken uit deze werelddelen en dat zij dit de komende periode wil bestendigen en
verstevigen. De raad baseerde zijn uitspraak op de opmerking in de aanvraag dat ‘momenteel
[…] de samenstelling van het kermteam wat te veel (is) gericht op Europa en de Verenigde
Staten’. Hij juicht het voornemen toe om meer begeleiders te betrekken uit genoemde
werelddelen.
De Rijksakademie is het niet met de raad eens dat de contacten met het kunstvakonderwijs
marginaal zijn en dat samenwerking nauwelijks wordt beschreven. Zij reflecteert op enkele
plaatsen in het beleidsplan op de betekenis van residents en alumni voor het
kunstvakonderwijs. De raad bedoelt met zijn opmerking dat er op institutioneel niveau geen
samenwerking met het kunstvakonderwijs wordt beschreven.
De Rijksakademie weerspreekt dat ze in 2014 45 procent eigen inkomsten heeft verworven.
Volgens haar eigen berekening is het percentage 31 procent, afgezet tegen de rijksbijdragen
beschikbaar voor de Rijksakademie. De raad heeft het percentage niet zelf berekend, maar
volgt de door OCW gehanteerde methode. Deze berekent de eigen inkomsten door het totaal
aan publieksinkomsten, sponsorinkomsten, overige directe inkomsten, indirecte inkomsten
201

en bijdragen uit private middelen te delen door de structurele subsidie. Niet-structurele
subsidies worden in deze berekening niet meegenomen.
De Rijksakademie merkt verder op dat een scan bij atelierprogramma’s in omringende landen
heeft geleerd dat daar geen financiële bijdrage aan de kunstenaars wordt gevraagd. De
Rijksakademie is het ook met de raad oneens dat de afspraken met kunstenaars over
bijdragen aan de collectie en betrokkenheid bij fondsenwerving onduidelijk zijn. De raad kent
de inhoud van de scan niet. Het laat onverlet dat hij vindt dat er wel afspraken over hogere
bijdragen van deelnemers kunnen worden gemaakt, gezien het carrièreperspectief van
deelnemers. Hij erkent dat de inzet van kunstenaars bij het werven van middelen en hun
afdracht aan de collectie duidelijk wordt beschreven; hij oordeelde hierover onjuist in zijn
advies.
Ten slotte gaat de Rijksakademie in op de vragen die de raad plaatst bij de samenstelling van
de raad van toezicht en de internationale positie en ambities van zijn leden. De instelling
noemt in haar reactie haar leden van de raad van toezicht en licht hun internationale
expertise toe. De vragen van de raad kwamen voort uit de aanvraag, die op dit onderdeel
onvoldoende duidelijk was. Hij erkent de internationale expertise van de leden van de raad
van toezicht.
De reactie van de Rijksakademie geeft de Raad voor Cultuur geen aanleiding om zijn positieve
advies te herzien.

202

BIS / Adviezen / Beeldende kunst / Postacademische instellingen / Van Eyck

Van Eyck
€

De Stichting Jan van Eyck Academie (hierna: Van Eyck), gevestigd in Maastricht, profileert
zich als een ‘meervoudig instituut voor beeldende kunst, ontwerp en reflectie. Zij is een
internationale, multidisciplinaire post-academie voor talentontwikkeling en staat midden in
de kunstwereld en maatschappij […].’ De instelling biedt jaarlijks ruimte aan 39 deelnemers
voor een verblijf dat varieert van twee maanden tot één jaar.
Haar publieke programma keert Van Eyck binnenstebuiten; daardoor wordt zichtbaar wat er
in haar raderwerk omgaat: ‘de geest in de machine’. Het hart van de academie wordt gevormd
door de vijf Van Eyck Labs. Via het projectbureau Van Eyck Mirror wordt talent verbonden
aan maatschappelijke en culturele thema’s. De Hubert van Eyck Academie ontwikkelt in
samenwerking met het hbo en universiteiten onderwijsfaciliteiten, met de ambitie
PhD-trajecten voor kunstenaars te ontwikkelen.

1.600.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

1.700.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.33 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Van Eyck onderscheidt zich met dit profiel – en de organisatorische vertaling ervan – van de
andere postacademische instellingen. Door publieksactiviteiten en verbindingen die ze
aangaat, heeft de instelling binnen de euregio draagvlak.
Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert de Stichting Jan van Eyck Academie een
subsidiebedrag toe te kennen van € 1.600.000.
De raad vindt dat Van Eyck de ambities uit haar vorige activiteitenplan heeft waargemaakt en
moet doorgaan op de ingeslagen weg. De instelling heeft een ambitieus programma
neergelegd, waarin zij haar visie op het kunstenaarschap consistent heeft uitgewerkt. Van
Eyck onderscheidt zich door multidisciplinariteit en theorievorming, toegankelijkheid en
ruimte voor presentatie.
Van Eyck heeft zich, in vergelijking met de andere postacademische instellingen, ontwikkeld
tot een zichtbare instelling. Zij heeft een balans gevonden in haar activiteiten door zowel een
plek te zijn voor contemplatie en ontmoeting als een brede waaier van initiatieven te
ontwikkelen voor kunstenaars en makers uit verschillende disciplines, curatoren, critici en
een breder publiek. Van Eyck kan rekenen op draagvlak in de stedelijke regio. De inbedding
in de regio levert echter financieel nog weinig op. De raad vindt dit zorgelijk en moedigt de
instelling aan om door te gaan met het genereren van een grotere diversiteit aan
inkomstenbronnen.
De raad maakt de kanttekening dat een doorontwikkeling van de vijf labs van belang is,
waarbij de waaier aan activiteiten in balans moet blijven ten opzichte van de postacademische
kernactiviteit van de instelling.
Van Eyck heeft haar educatieprogramma voor scholen goed weten uit te bouwen, al zijn de
plannen voor samenwerking met het hoger en wetenschappelijk onderwijs nog niet allemaal
uitgewerkt.
De financiële positie van Van Eyck is ook de komende jaren sterk afhankelijk van
overheidssubsidie. Voor de raming van een toename van met name publieksinkomsten in de
komende periode biedt het plan geen onderbouwing.
203

Beoordeling
Kwaliteit
Van Eyck heeft de ambities uit het vorige activiteitenplan met verve waargemaakt. Zij heeft
zich ontwikkeld tot een multidisciplinair instituut dat openstaat voor kunstenaars,
ontwerpers en curatoren en sinds 2013 ook voor dichters en schrijvers (in samenwerking met
het Nederlands Letterenfonds). De ambitie is het multidisciplinaire karakter te verbreden
naar theater en film, in overleg met het Fonds Podiumkunsten.
De raad vindt dat er energie uit het activiteitenplan spreekt, zeker ook door de aspiraties om
een eigen vorm van educatie, onderwijs en onderzoek te ontwikkelen in samenwerking met
het hoger en wetenschappelijk onderwijs.
Een belangrijk deel van het programma van Van Eyck Mirror is gekoppeld aan de provincie
Limburg en de gemeente Maastricht. De raad vindt de profilering en de strategie – gericht op
verbinding met maatschappelijke partijen en het vergroten van inkomsten van Van Eyck
Mirror – goed gekozen. Hij is wel van mening dat het programma nog kan winnen aan
kwaliteit en belang door kritisch te zijn op het niveau van de opdrachten.
In de nieuwe plannen gaat de instelling verder op de ingeslagen weg en werken deelnemers
op grond van een ingediend voorstel gezamenlijk een onderzoeksplan uit in de In-Labs. Er is
veel ruimte voor wisselwerking vanuit de beeldende kunst met andere disciplines als
literatuur, ontwerp en de reflectie op deze gebieden. Hiermee onderscheidt Van Eyck zich van
andere postacademische instellingen.
In de goed geoutilleerde materiaal- en mediumlabs worden research-based projecten
uitgewerkt, met een opvallende rol voor drukwerk, tekst en literatuur. Op basis van het
toenemende aantal aanmeldingen (300 in 2013 en 580 in 2015) lijken de visie en aanpak van
Van Eyck aan te sluiten bij de opvatting van kunstenaars over hun beroepspraktijk. De raad
vindt het in dit licht spijtig dat het postacademische begeleidingsprogramma in het plan
onderbelicht blijft. Ook vindt hij dat internationale partnerschappen nog te weinig worden
aangegaan.
De raad vindt het positief dat Van Eyck meer dan andere postacademische instellingen een
breed scala aan activiteiten ontplooit en verbindingen legt, maar ziet ook het gevaar van
versnippering. Van Eyck gaat veel projecten aan buiten de culturele sector, onder andere met
de zorgsector en de wetenschap. Ook zoekt de instelling samenwerking in projecten die een
Europese of landelijke impact hebben, waaronder een ecologisch landbouwproject en een
archeologieproject.
Educatie en participatie
Over de afgelopen periode laat Van Eyck een gestage toename van schoolgebonden educatie
en openbare activiteiten zien. Vanuit de Hubert van Eyck Academie wordt de komende jaren
onder de titel ‘Follow your artist’ samengewerkt met de bovenbouw van Limburgse scholen,
met het doel leerlingen dichter bij de hedendaagse kunst te brengen. Ook is er de intentie om
samen met de Universiteit van Maastricht en het kunstvakonderwijs een graduate school of
arts op te zetten. De raad vraagt wel aandacht voor de realiteitswaarde van deze ambities en
vindt ze nog onvoldoende uitgewerkt.
De raad zou graag zien dat Van Eyck zich meer openstelt voor samenwerking met Marres.
Juist het zintuigenonderzoek zou goed passen bij het residency-programma.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De raad heeft waardering voor de activiteiten en plannen van Van Eyck op het gebied van
publieksbereik. De instelling heeft haar zichtbaarheid vergroot door zich nadrukkelijk open te
stellen voor het publiek. Het gebouw is erop aangepast met een auditorium (waar wekelijks
204

een avondprogramma door deelnemers wordt verzorgd), een presentatieruimte, ‘Open
Studios’, een bibliotheek en café. Ook worden er ruimtes verhuurd ten behoeve van openbare
activiteiten van externe partijen. De extern gerichte activiteiten hebben het afgelopen jaar
circa 9.000 bezoekers getrokken. Via de online nieuwsbrief en via Facebook en Instagram
worden activiteiten aangekondigd.
De publieksgroepen zijn kunstenaars, architecten, vormgevers, curatoren en critici en sinds
kort ook podiumkunstenaars en filmmakers. Door deze brede waaier is Van Eyck in
vergelijking met de andere postacademische instellingen het meest zichtbaar. De ambities uit
het vorige activiteitenplan worden waargemaakt en geven vertrouwen voor de toekomst.
Ondernemerschap
De financiële positie van Van Eyck is niet sterk. Er is sprake van een negatieve algemene
reserve. De raad vindt dit zorgelijk. De instelling is wel proactief in het zoeken van
samenwerking en weet in het verlengde daarvan binding met fondsen en in enige mate
partnerschappen met het bedrijfsleven te realiseren.
De raad is positief over de inzet van Van Eyck om een grotere diversiteit aan
inkomstenbronnen te realiseren, maar concludeert dat de activiteiten zich (nog) onvoldoende
financieel terugbetalen. De raad zou graag zien dat Van Eyck een marktconforme bijdrage van
haar deelnemers vaststelt in overeenstemming met vergelijkbare atelierprogramma’s in
omringende landen.
Ook is Van Eyck er nog niet in geslaagd een eigen fonds op te richten, zoals andere
postacademische instellingen hebben gedaan. Van Eyck heeft wel veel goodwill opgebouwd
bij haar stakeholders en is in staat haar activiteiten met overtuiging te promoten.
De raad vindt het positief dat Van Eyck een breed regionaal draagvlak heeft weten te creëren
en op een financiële bijdrage van de gemeente Maastricht en de provincie Limburg kan
rekenen. Dat realiseert Van Eyck door kunstenaars te betrekken bij maatschappelijke
vraagstukken en door de werkplaatsen te vernoemen naar regionale meesters; hierdoor
plaatst Van Eyck zich in de culturele traditie van de regio.
De raad mist in het plan van Van Eyck aandacht voor governance. Er is geen profielschets of
beschrijving van taken en verwachtingen ten aanzien van de leden.

205

BIS / Adviezen / Beeldende kunst / Postacademische instellingen / Van Eyck

Van Eyck

Aanvullend advies
In een reactie op het advies stelt Van Eyck dat de raad ten onrechte constateert dat haar
financiële positie niet sterk is. De raad erkent dat hij een te negatief beeld heeft geschetst van
de financiële positie van Van Eyck. De raad baseerde zich in zijn advies vooral op de gegevens
van 2013 – 2014, omdat de cijfers over 2015 laat beschikbaar waren. Op grond van de laatste
cijfers ontstaat een gunstiger indruk. De balanspositie en liquiditeit van Van Eyck laten nu
een positief beeld zien. De raad is verheugd dat er sprake is van een stijgende lijn.
De reactie van Van Eyck geeft de Raad voor Cultuur geen aanleiding zijn positieve advies te
herzien.

206

Film

207

Film
Festivals

208

BIS / Adviezen / Film / Festivals / Cinekid

Cinekid
€

Stichting Cinekid Amsterdam (hierna: Cinekid) is een festival in Amsterdam dat jaarlijks
plaatsvindt in de herfstvakantie. Het richt zich op drie- tot veertienjarigen en streeft ernaar de
kwaliteit van beeldcultuur voor deze groep te bevorderen. Daarnaast wil Cinekid door actieve
en creatieve participatie de positie van de jeugd ten opzichte van de media versterken. Het
programmeert niet alleen films, maar heeft ook een Medialab en verricht activiteiten die
bijdragen aan mediageletterdheid. Bij Cinekid, en in het bijzonder het Medialab, leren
kinderen hoe mediaproducties tot stand komen en leren ze om te gaan met technische
(media-)innovaties. Daarmee worden ook hun creatieve ontwikkeling en digitale en
mediageletterdheid bevorderd. Voor professionals, zowel in de media als in het onderwijs,
biedt Cinekid een plek voor kennisuitwisseling en fungeert het als markt voor de jeugdfilm.

635.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

910.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.35 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Cinekid Amsterdam een subsidiebedrag toe
te kennen van € 635.000, op voorwaarde dat de instelling een aangepast
activiteitenplan indient waarin ze aandacht besteedt aan de volgende punten.
– Cinekid spant zich ervoor in om de publieks- en sponsorinkomsten te verhogen,
zodat de afhankelijkheid van de OCW-subsidie niet groter wordt en de subsidie per
bezoeker niet nog hoger.
– Cinekid creëert een grotere reikwijdte buiten Amsterdam en versterkt het
programma op de verschillende locaties in het land aanzienlijk.
– Cinekid brengt de presentatie van actueel of vernieuwend aanbod op het terrein van
de jeugdfilm en de activiteiten op het gebied van media-educatie meer in evenwicht.
– Op het gebied van de jeugdfilm organiseert Cinekid samenwerking met in ieder
geval het NFF.
– Cinekid dient een nieuwe, sluitende en gedetailleerde begroting in.
Het voorwaardelijk geadviseerde subsidiebedrag is hetzelfde bedrag dat Cinekid in de
afgelopen periode heeft ontvangen van het Filmfonds. De plannen die Cinekid in de aanvraag
heeft beschreven, rechtvaardigen volgens de raad niet een hoger bedrag. Voor een verdere
toelichting verwijst hij naar de ‘Inleiding Film’.
Het subsidieplafond voor een festival voor jeugdfilm is zeer hoog. Tegelijkertijd verwacht de
instelling 9 procent inkomsten uit betalende bezoekers te halen in 2017. Dit is zeer laag in
vergelijking met andere filmfestivals. Cinekid ontvangt nu ruim 18 euro subsidie per
bezoeker; bij toekenning van het gevraagde bedrag zal dit 27 euro zijn. Opnieuw vergeleken
met de andere filmfestivals, die ongeveer 9 euro subsidie per bezoeker ontvangen, is dit
opvallend hoog. Cinekid dient zich daarom meer in te spannen om de inkomsten uit
betalende bezoekers en sponsoring te verhogen.
De raad vindt het bereik van Cinekid buiten Amsterdam nu nog te beperkt voor een
BIS-instelling. Het festival zou daarom op zoek moeten gaan naar partners in de regio om tot
een nationale spreiding te komen. Het doel hierbij is de jeugdfilm naar de doelgroep te
brengen en op die manier zo veel mogelijk kinderen in Nederland, zo laagdrempelig en ook zo
divers mogelijk, de gelegenheid te bieden hiervan kennis te nemen.
Nederland heeft een naam hoog te houden op het gebied van de kinder- en jeugdfilm. Een
festival rondom de (Nederlandse) jeugd- en familiefilm kan bijdragen aan de kwaliteit en
209

positie van dit genre in binnen- en buitenland.
De raad constateert dat in het plan van Cinekid niet de jeugdfilm, maar mediawijsheid of
media-educatie centraal staat. Cinekid lijkt hiermee vooral een educatieve ambitie te hebben,
waarin film een middel lijkt te zijn. Dit blijkt ook uit de doelstellingen van het festival. De
raad vindt de aandacht voor media-educatie belangrijk maar het festivalgedeelte moet,
conform de subsidieregeling, nadrukkelijker voor de kinderfilm worden ingericht. Hierdoor
zal de zeggingskracht van Cinekid als filmfestival, die het volgens de raad zou kunnen hebben,
vergroot worden.
Beoordeling
Kwaliteit
Cinekid doet er veel aan kinderen mediawijs te maken en kennis te laten maken met de
werking van (nieuwe) media. Dit gebeurt met name in het populaire Medialab. Naar de
mening van de raad zorgt het Medialab ervoor dat het festival vooral praktijkgericht is en
hierdoor minder aan een filmfestival doet denken. Op zich maakt dit Cinekid niet minder
waardevol, maar de aanvraag van Cinekid draait nu vrijwel volledig om mediawijsheid en
media-educatie; films worden veelal niet meer dan één keer getoond. Daarmee heeft Cinekid
vooral een educatieve ambitie, waarin film een middel lijkt te zijn. De raad is van mening dat
Cinekid beide – belangrijke activiteiten – in balans zou moeten brengen door zich meer te
richten op de presentatie van de jeugdfilm, films kijken, filmopvoeding en de
kwaliteitsbevordering en -bewaking van de Nederlandse jeugdfilm.
De kosten van Cinekid en Cinekid op Locatie zitten volgens de raad vooral in het inspreken
van films, dan wel in de ondertiteling ervan. Ook het feit dat Cinekid deze kostbare
activiteiten niet in het plan noemt, wekt de suggestie dat Cinekid aan film en film op locatie
minder prioriteit geeft dan aan het onderdeel media-educatie.
De positionering van Cinekid is op zich helder. Maar met deze keuze komen de presentatie en
de programmering van film- en televisieproducties minder goed voor het voetlicht. Cinekid
heeft daardoor als filmfestival niet de zeggingskracht die het volgens de raad zou kunnen
hebben.
Cinekid is niet het enige filmfestival dat aandacht heeft voor kinderen en film. Ook op het
NFF, het IFFR en het IDFA worden kinderen bediend, al dan niet via jeugd- en
filmprogrammering. Jaarlijks vindt in de voorjaarsvakantie ook het (niet-rijksgesubsidieerde)
Fantastisch Kinderfilmfestival plaats. Dit festival reist met een thematisch
(school)programma voor kinderen van twee tot negen jaar langs tien filmtheaters in
verschillende steden in Nederland. Het wil een kwalitatief hoogwaardig filmprogramma
aanbieden dat anders niet of nauwelijks in de bioscopen te zien is. Het is niet duidelijk in
hoeverre er overlap of afstemming is tussen het aanbod en de diverse activiteiten van beide
festivals. De raad vindt het wenselijk dat deze afstemming wel wordt gezocht.
‘Cinekid for Professionals’ lijkt een behoefte in de markt te vervullen, waarvan met name
(internationale) publieke en commerciële omroepen profiteren. Zij zouden het festival mede
kunnen financieren. De raad ziet graag dat Cinekid de mogelijkheden hiervoor onderzoekt.
Educatie en participatie
Media-educatie is de grootste activiteit van Cinekid. Met bijvoorbeeld het Medialab, de
productie van educatief materiaal, het Cinekid Filmspel, het Cinekid AppLab en de
CinekidClub geeft de instelling hier vorm aan. Daarnaast zet Cinekid in op train-de-trainers
bij media-educatie (leerkrachten en studenten), zodat de benodigde vaardigheden worden
opgebouwd.
Het Medialab is in de loop der jaren een kernactiviteit van Cinekid geworden. De raad vindt
het Medialab een mooie vorm om kennis over te dragen. Kinderen komen hier in contact met
de techniek achter film en animatie; zij leren er onder meer (animatie)films te maken en
210

basaal te programmeren. Het Medialab is nu echter alleen tijdens de festivalweek en alleen in
Amsterdam te bezoeken.
De deskundigheid die Cinekid meent te hebben op het gebied van educatie zou vaker en op
een veel grotere schaal ingezet kunnen worden bij overleg over onderwijs en
mediageletterdheid, bij andere festivals en in andere steden. Ook dit zou het landelijk bereik
van de media-educatie vergroten.
Het bevreemdt de raad dat Cinekid een educatiemedewerker heeft wegbezuinigd en daarvoor
in de plaats een projectbureau heeft ingericht dat media-educatie verwerft dan wel faciliteert.
Cinekid is niet helder over de financiële afspraken en de personele inzet van het
projectbureau. Het is voor de raad hierdoor niet duidelijk of het een intern of een extern
bureau is. Ook vraagt de raad zich af waarom Cinekid niet zelf educatief materiaal ontwikkelt,
zoals ook andere BIS-instellingen in de filmsector dat doen.
Cinekid heeft mediapakketten ontwikkeld die gericht zijn op mediawijsheid, maar deze zijn,
vooral vanwege de licenties, voor veel scholen te duur; daarbij zijn ze niet overdraagbaar. De
onderdelen in het educatieprogramma door de jaren heen – Cinekid Filmspel, Cinekid
AppLab en Cinekidclub – ontwikkelt de instelling zelf. Hierbij zou een samenwerking met
educatieve uitgevers wellicht voor de hand liggen, ook omdat de pakketten dan goedkoper
kunnen worden.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Cinekid bereikt vooral publiek uit Amsterdam: 62 procent van het publiek komt uit de
hoofdstad. De raad realiseert zich dat kinderen minder reismogelijkheden hebben dan
volwassenen, maar vindt dit voor een organisatie die in de landelijke BIS is opgenomen toch
een te beperkt bereik. De grote sprong die Cinekid hoopt te maken zit in Cinekid op Locatie,
maar daarin wil de instelling vooral een faciliterende taak hebben. De raad is van mening dat
Cinekid bij de spreiding over het land juist een actievere rol moet spelen. Dit is goed mogelijk
door duiding en begeleiding te bieden, zowel met gekwalificeerd personeel als met
lespakketten.
De publiekscijfers, met name die voor Cinekid op Locatie, laten zich moeilijk lezen. De totale
bezoekersaantallen dalen met bijna 18.000 tussen 2013 en 2104; tot 2020 verwacht Cinekid
een stijging van bijna 6.000 bezoekers. Cinekid geeft geen precieze cijfers over het
publieksbereik en de publieksopbouw. Het is eveneens opvallend dat er, ondanks een
toename van activiteiten (ook landelijk), geen significante toename is van bezoekersaantallen
en publieksinkomsten.
Cinekid wil meer middelen, zodat het meer mogelijkheden heeft om te communiceren met het
publiek. Het is de raad niet duidelijk wat de instelling daarmee precies bedoelt. De raad ziet
vooral de noodzaak van deelname van meer kinderen uit het hele land aan het programma
van Cinekid. Om dit te realiseren, is het van belang de kosten hiervoor zo laag mogelijk te
houden.
Ondernemerschap
Cinekid doet het uitstekend op het gebied van fondsenwerving en voert een goede lobby voor
zijn activiteiten. Niettemin is het opvallend dat Cinekid verwacht dat de sponsor- en
publieksinkomsten de komende jaren zullen dalen. Dit wordt in het plan niet toegelicht. Wel
wordt gemeld dat de afhankelijkheid van de gevraagde structurele subsidie toeneemt. Ook is
niet duidelijk welke kosten gemoeid zijn met het projectbureau.
De raad vindt negen procent inkomsten uit betalende bezoekers, begroot voor 2017, laag in
vergelijking met andere filmfestivals. Tegelijkertijd ontvangt Cinekid, bij toekenning van het
gevraagde bedrag, 27 euro subsidie per bezoeker. Zeker vergeleken met de andere
filmfestivals, die ongeveer 9 euro subsidie per bezoeker ontvangen, is dit buitensporig hoog.
211

De markt die Cinekid organiseert, is ook een ontmoetingsplek voor professionals op het
gebied van de jeugdfilm. De raad vindt dit een belangrijke functie, maar meent dat dit ook
ondergebracht kan worden bij NFF, IFFR en IDFA, of dat met deze festivals een intensieve
samenwerking wordt gezocht.
Het personeelsverloop bij Cinekid is groot. Vrijwel jaarlijks zijn er andere mensen
verantwoordelijk voor het zakelijke beleid of voor programmaonderdelen. De raad vraagt zich
af wat de oorzaak hiervan is. Het gevolg is in ieder geval dat het vakmanschap hierdoor niet
beklijft en er steeds opnieuw in kennis en kunde moet worden geïnvesteerd.
Cinekid zegt vrijwilligers te werven met een cultureel diverse achtergrond. Dat is een prima
streven, maar het roept de vraag op waarom Cinekid niet dezelfde ambitie heeft ten aanzien
van het vaste personeelsbestand. Bovendien is niet duidelijk in hoeverre de instelling erin
slaagt dergelijke vrijwilligers te werven. In de aanvraag ontbreekt een inhoudelijke
beschrijving van het personeels- en beloningsbeleid. Cinekid werkt met veel flexibele
arbeidskrachten, maar heeft hierover in zijn plan geen apart beleid opgenomen.
Cinekid onderschrijft de Governance Code Cultuur, maar uit het plan wordt niet duidelijk wat
de samenstelling, deskundigheid en diversiteit van het bestuur is.

212

BIS / Adviezen / Film / Festivals / Cinekid

Cinekid

Aanvullend advies
Cinekid heeft van de gelegenheid gebruikgemaakt om te reageren op het advies van de raad;
hij gaat ook in op een passage uit de ‘Inleiding Film’. Hierin schrijft de raad dat het hogere
subsidieplafond voor Cinekid – in vergelijking met het subsidieplafond voor de andere
filmfestivals – zorgt voor een ongelijke verhouding, en dat hij dat onwenselijk vindt. Cinekid
is van mening dat de raad met zijn advies juist zorgt voor een onevenredige verhouding,
aangezien het geadviseerde gemiddelde subsidiebedrag 948.333 euro is.
De raad ziet dat anders. Hij relateert de onevenredigheid aan de inhoud van de festivals
terwijl Cinekid het lijkt te relateren aan de subsidieplafonds. De raad heeft alle filmfestivals in
relatie tot elkaar beoordeeld en blijft van mening dat de door hem geadviseerde
subsidieverdeling meer recht doet aan de aard, activiteiten, betekenis en het bereik van de
verschillende festivals.
Cinekid is het niet eens met de constatering van de raad dat niet alleen Cinekid, maar ook
EYE en de andere filmfestivals in de BIS in meer of mindere mate kwalitatief hoogstaand
aanbod en activiteiten op het terrein van jeugdfilm en filmeducatie verzorgen. De raad wijst
erop dat uit de aanvragen en het beleid van de andere festivals is gebleken dat hiervoor – en
dan met name voor educatie – wel degelijk aandacht is.
Cinekid stelt dat het subsidiebedrag per bezoeker veel lager is (tussen 16,71 euro en 16,35
euro) dan het bedrag dat de raad in zijn advies noemt (27 euro). Volgens de instelling is de
raad uitgegaan van een onjuist aantal bezoekers. De raad heeft echter de informatie gebruikt
die Cinekid zelf op het aanvraagformulier heeft ingevuld. De berekening van het
subsidiebedrag per bezoeker voor de periode 2017 – 2020 heeft de raad gebaseerd op de
gemiddelde structurele subsidie in die periode (1.535.000 euro) en het gemiddelde aantal
bezoekers (56.900). Gedeeld door elkaar komt dat neer op 26,99 euro per bezoeker.
Cinekid gaat in zijn berekening ten onrechte uit van het totaal aantal bezoekers plus het
aantal deelnemers aan overige activiteiten. Ook als de raad wèl de berekeningsmethode van
Cinekid zou hanteren, en die ook zou toepassen op de andere aanvragen, zou de subsidie per
bezoeker (19,59 euro) nog altijd tweemaal zo hoog zijn als bij NFF en IFFR en driemaal zo
hoog als bij IDFA. Eventuele aanvullende of nieuwe informatie die de instelling in haar
reactie geeft, kan de raad niet bij zijn berekening en oordeel betrekken (zie ‘Inleiding’).
Cinekid is van mening dat de raad een verkeerd beeld schetst van het publieksbereik. Volgens
Cinekid komt 38 procent van het bezoek uit Amsterdam en 62 procent van daarbuiten; de
raad stelt dat dit precies andersom is. Hij is afgegaan op hetgeen Cinekid in zijn aanvraag
schrijft onder ‘Samenstelling publiek (2014)’. Hier staat ‘Regiospreiding: Amsterdam 62
procent; landelijk 38 procent’. Uit de cijfers die Cinekid heeft meegestuurd met zijn reactie
kan de raad niet opmaken of de verhouding inderdaad anders is.
De raad schrijft in zijn advies dat in het plan van Cinekid niet zozeer de jeugdfilm, maar
vooral mediawijsheid of media-educatie centraal staat. Volgens Cinekid staat de jeugdfilm wel
degelijk centraal. In haar reactie schrijft de instelling dat films in 2014 gemiddeld 2,3 keer per
locatie zijn vertoond; voor ‘Cinekid op Locatie’ geldt dat er 73,2 vertoningen per titel waren.
De cijfers die Cinekid voor zijn berekening gebruikt, kan de raad niet uit het plan halen.
213

Daarin staat dat er 85 films worden geprogrammeerd die 125 keer worden vertoond. Dat zijn
circa 1,5 vertoningen per film. De televisieprogrammering geeft een vergelijkbaar beeld: 55
producties en 80 vertoningen. Op grond daarvan blijft de raad erbij dat uit de aanvraag van
Cinekid blijkt dat het accent maar deels op de jeugdfilm ligt. De raad is van mening dat er
meer aandacht zou moeten zijn voor de (Nederlandse) jeugdfilm en ziet daarin voor Cinekid
een belangrijke taak weggelegd.
De raad schrijft in zijn advies dat Cinekid een kostbare activiteit als het inspreken van films
niet in zijn aanvraag noemt. Dit is volgens Cinekid een onjuiste constatering, want hij noemt
activiteiten als vertalen en dubben wél. De raad erkent dit. Hij hoopt van harte dat nog meer
wordt voorzien in dit soort activiteiten, zodat het aanbod van kwalitatieve jeugdfilms op de
Nederlandse markt zal toenemen.
Anders dan de raad stelt Cinekid dat hij onderdelen uit het Medialab gedurende het gehele
jaar ook op andere locaties dan alleen in Amsterdam aanbiedt. De raad is verheugd kennis te
nemen van deze nuancering.
De raad schrijft in zijn advies dat de relatie met het projectbureau dat het media-educatieve
programma faciliteert niet helder is beschreven en dat het hem niet duidelijk is of het een
intern of extern bureau betreft. Anders dan Cinekid in zijn reactie suggereert, schrijft de raad
niet dat het om een extern bureau gaat.
Cinekid schrijft in zijn reactie dat hij nergens zegt dat het projectbureau ‘slechts verwerft of
faciliteert’. De raad heeft gemeld dat dit een taak is van het bureau, en heeft zich daarbij
gebaseerd op de tekst op bladzijde 7 in de aanvraag: ‘Projectbureau: verwerft/faciliteert
media-educatie voor kinderen in opdracht van derden (onderwijs, culturele instellingen,
bedrijfsleven), door het jaar heen.’ Dankzij de reactie van Cinekid heeft de raad nu meer
duidelijkheid over het projectbureau.
De raad vraagt zich in zijn advies af waarom Cinekid niet zelf educatief materiaal ontwikkelt.
Cinekid zegt dit wel te doen. In de aanvraag schrijft de instelling dat het per film educatief
materiaal aanbiedt en dat zij educatiemateriaal, werkmethodes en geschiktheidsadviezen
ontwikkelt voor verschillende leeftijdscategorieën. De raad erkent dit en neemt zijn eerdere
uitspraak hierover terug. Overigens heeft de raad het overzicht over de lesbrieven dat Cinekid
in zijn reactie noemt niet in de aanvraag teruggelezen.
In zijn reactie laat Cinekid weten dat het niet vooral een faciliterende rol wil spelen. De raad
schrijft in zijn advies dat dit wel het geval is, omdat in het plan van Cinekid staat dat de
locaties een programmering kunnen kiezen uit verschillende pakketten. Ook schrijft Cinekid
in zijn plan dat het de decentrale rol wil versterken en locaties meer kansen wil bieden met
een up-to-date programmering, films, workshops en installaties. Cinekid wil de locaties ook
aanmoedigen lokale kunstenaars en workshopleiders erbij te betrekken, zelf films te
programmeren, maatwerk te leveren en echte Cinekidfestivals te organiseren, inclusief een
scholenprogramma.
Hierin leest de raad dat locaties onder het merk Cinekid – tegen betaling – een aantal films
kunnen vertonen of installaties kunnen huren. Voor veel locaties zijn de kosten te hoog en is
er los van het merk Cinekid nauwelijks een toegevoegde waarde, meegeleverde service of
kennis en verdieping. Het louter tegen betaling aanbieden van (oude) films, vergezeld van
Cinekid-brochures, is niet voldoende. De raad verwacht van een organisatie als Cinekid dat zij
verdieping aanbiedt. Op basis van de monitoring door de raad blijkt dat ook de locaties meer
verwachten van ‘Cinekid op Locatie’. Bovendien blijkt uit de reactie van Cinekid dat hij vooral
doet wat de raad opmerkt: faciliteren en inspireren; niet zelf organiseren. Cinekid zou niet
alleen het idee en merk maar het hele pakket, inclusief de organisatie en uitvoering, moeten
leveren.
De raad schrijft in zijn advies dat Cinekid geen exacte cijfers geeft over publieksbereik en
publieksopbouw. Cinekid bestrijdt dit en verwijst in zijn reactie naar zijn plan, maar daarin
214

worden alleen de doelgroepen genoemd en enkele percentages over de regiospreiding, de
Amsterdamse spreiding en over nieuw en herhaalpubliek. De raad mist een specificatie van de
bereikcijfers, bijvoorbeeld naar leeftijdsgroep, schoolsoort, schoolniveau en regio.
Cinekid is het niet eens met de constatering van de raad dat de instelling weinig inkomsten
heeft uit betalende bezoekers (9 procent). De raad bevestigt dat Cinekid een hoog eigen
inkomstenpercentage heeft, maar stelt tevens vast dat dit komt door hoge sponsorinkomsten,
incidentele subsidies en overige inkomsten. Dit doet niets af aan de constatering dat de
inkomsten uit betalende bezoekers laag zijn in vergelijking met andere festivals.
Cinekid schrijft dat zijn activiteiten, anders dan de raad suggereert, niet toenemen. Maar de
raad constateert, op basis van cijfers die Cinekid zelf heeft verstrekt, dat hiervan wel degelijk
enigszins sprake is. Hetzelfde geldt voor de publieksinkomsten: in tegenstelling tot hetgeen
Cinekid schrijft, nemen die niet significant toe: in 2017 – 2020 is er een stijging van 2,2
procent ten opzichte van de voorgaande periode.
De raad spreekt in het advies zijn zorgen uit over het personele verloop bij Cinekid, met name
bij de zakelijke leiding en de programmaonderdelen. In zijn reactie laat Cinekid weten dat de
raad dit niet kan opmaken uit de personele gegevens. De raad meent dit, met name met
betrekking tot de zakelijke leiding, wel te kunnen concluderen. Hij constateert dat Cinekid
vier verschillende zakelijke leiders heeft gehad sinds 2012. Dat vindt de raad opvallend veel.
In reactie op een opmerking van de raad over culturele diversiteit laat Cinekid weten wel
degelijk de ambitie te hebben om ook een cultureel divers werknemersbestand te creëren. Hij
heeft het alleen niet expliciet gemaakt in de aanvraag. De raad is verheugd dit te vernemen.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van Cinekid geen aanleiding het advies te herzien.

215

BIS / Adviezen / Film / Festivals / International Film Festival Rotterdam

International Film Festival Rotterdam
€

De Stichting International Film Festival Rotterdam (hierna: IFFR) is een jaarlijks, twaalf
dagen durend festival waarin honderden artistieke en onafhankelijke filmproducties uit de
hele wereld te zien zijn en waar tevens filmgerelateerde kunstprojecten worden
geprogrammeerd. Het IFFR is een ontmoetingsplek, facilitator in de zoektocht naar
financiering voor filmprojecten, hoeder van talent en promotor van onafhankelijke cinema.
Het festival herbergt tevens sinds vele jaren de Cinemart, een internationale
coproductiemarkt, en het Hubert Bals Fonds. Ook organiseert het IFFR tijdens het festival
debatten, lezingen en masterclasses. Het IFFR kent vier programmasecties: ‘Bright Future’
(met kanshebbers voor de Hivos Tiger Awards), ‘Voices’, ‘Deep Focus’ en ‘Perspectives’. In de
komende edities wil het IFFR meer duiding en context bieden bij de films.

1.210.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

1.455.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.35 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting International Film Festival Rotterdam een
subsidie toe te kennen van € 1.210.000.
Het IFFR beschrijft een sterke ambitie en heeft een helder beeld van zijn eigen positie in het
veranderende (internationale) filmlandschap. Het IFFR ziet zijn eigen sterkte en
kwetsbaarheid als internationaal filmfestival ten opzichte van de andere internationale
filmfestivals. De reikwijdte van het IFFR is lovenswaardig, zowel qua bezoekers en aanbod als
qua plaats op de internationale markt.
Het IFFR wil een nieuwe stap naar de toekomst zetten en heeft een nieuw team gevormd om
dat te realiseren. De raad ondersteunt de ambitie om uitnodigend te blijven, aansprekende
titels te blijven programmeren en films van de beste context te blijven voorzien. Hiervoor zijn
echter niet meer financiën beschikbaar in de basisinfrastructuur dan het IFFR nu al ontvangt.
Om aanvullende inkomsten te verkrijgen zou het IFFR bijvoorbeeld een verdienmodel
kunnen ontwikkelen voor ‘IFFR Unleashed’.
Beoordeling
Kwaliteit
Het IFFR kiest voor artistieke kwaliteit en toont artistieke filmproducties uit de hele wereld.
Het voorziet deze van een context door middel van onder andere Q&A’s, debatten en
masterclasses, voor een uiteenlopend publiek. De cinematografische kwaliteiten van de films
zijn over het algemeen hoog. De thema’s die in de films worden behandeld zijn vaak
maatschappelijk relevant en geven aanleiding tot reflectie.
Het IFFR heeft een goede reputatie als artistiek filmfestival en heeft een groot publieksbereik.
Het IFFR is gezaghebbend in Nederland, maar merkt zelf ook op dat het heeft ingeboet aan
internationale relevantie. De omvang en kracht van een filmfestival als dat van Berlijn, dat in
de agenda net na het IFFR plaatsvindt, heeft gevolgen voor de bereidheid van internationale
regisseurs om hun film op het IFFR in première te laten gaan. De markt die in Berlijn wordt
bereikt, is fors groter. Hier ligt een uitdaging voor het IFFR.
Om hier een antwoord op te formuleren heeft het IFFR, onder regie van de nieuwe directeur,
de programmaopzet veranderd. Het IFFR kiest voor een sterk internationaal en eigenzinnig
profiel en past zijn ambities daarop aan. Deze koers en de goede en kritische reflectie op het
eigen functioneren vindt de raad positief. Tegelijkertijd, terwijl de urgentie om de koers te
216

herijken wel wordt gevoeld, lijkt dit voor het IFFR geen gemakkelijke opgave.
Het IFFR heeft van oudsher een scherp oog voor nieuwe ontwikkelingen en nieuw talent. Om
internationaal weer een stevige positie in te nemen en op artistieke inhoud de concurrentie
met andere (opkomende) festivals aan te kunnen, is het belangrijk het aantal
wereldpremières van vooral jong talent te vergroten. Films die gerealiseerd worden met steun
van het Hubert Bals Fonds en Cinemart zouden zowel op het eigen festival als internationaal
nog zichtbaarder kunnen worden.
Met het Hubert Bals Fonds, Cinemart en de distributieactiviteiten heeft het IFFR zichzelf
sterk op de kaart gezet. Deze initiatieven hebben als voorbeeld gediend voor andere festivals.
De cruciale stap om een nieuwe, onderscheidende plek in de top van internationale festivals
te kunnen behouden, ligt naar de mening van de raad vooral in de eigenzinnigheid van de
keuze voor artistieke en grensverleggende projecten. Dat doet het IFFR door de indeling van
het programma aan te scherpen. Dit vergroot de herkenbaarheid en biedt mogelijkheden voor
context, verdieping en uitstappen naar andere disciplines. De vernieuwde
distributieactiviteiten en de aangescherpte opzet van het programma zijn nu nog pril wat
betreft uitwerking, maar wel veelbelovend.
Naast het Hubert Bals Fonds wil het IFFR nu ook met IFFR Talents aandacht besteden aan
talentontwikkeling. De raad vindt dit een goed initiatief, zeker als er samenwerking en
afstemming plaatsvinden met het Nederlands Filmfonds, de publieke en commerciële
omroepen en andere filmfestivals.
Cinemart was altijd een zeer relevante coproductiemarkt. Het IFFR erkent dat die aan
relevantie heeft ingeboet. Om dat te herstellen wil het IFFR artistiek inhoudelijker en
creatiever zijn dan de (internationale) concurrentie, maar het maakt helaas niet duidelijk hoe
het dat denkt te gaan realiseren.
In zijn algemeenheid constateert de raad dat het IFFR inhoudelijk nog altijd zeer sterk is. Wel
is het, door de stevige concurrentie van andere festivals, een uitdaging de artistieke ambities
waar te blijven maken.
Educatie en participatie
De visie van het IFFR op educatie is niet helder; men spreekt vooral de vurige wens uit meer
opleidingen te bedienen. Het streven lijkt vooral te bestaan uit het in contact brengen van
nieuwe doelgroepen met film. De raad heeft geen zicht op eventueel ontwikkeld educatief
materiaal en/of het faciliteren van docenten.
Het IFFR richt zich vooral op de groepen zeven en acht van het basisonderwijs in de regio en
de kunst- en av-opleidingen. Er is samenwerking met Erasmus, Zadkine en de Hogeschool
Rotterdam. In de toekomst wil het IFFR met meer onderwijsinstellingen samenwerken. De
raad acht dit wenselijk en mogelijk. Voor de hand ligt ook dat het IFFR meer
samenwerkingsverbanden aangaat met opleidingen op het gebied van film en
filmwetenschap.
Het IFFR zegt met 4.000 leerlingen het maximumaantal basisschoolleerlingen te hebben
bereikt dat het festival in de huidige opzet aankan. De raad vraagt zich af waarom dit het
maximum is, wat de beperkingen zijn en of het IFFR de ambitie heeft dit te vergroten, en op
welke wijze dat dan gebeurt. Samen met lokale theaters moet daar een oplossing voor
gevonden kunnen worden.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Het IFFR heeft een trouw, hoogopgeleid publiek (87,7 procent) dat voornamelijk (80 procent)
uit de Randstad komt. Het IFFR wil echter een diverser publiek bereiken, onder andere door
middel van educatie. Om de diversiteit te vergroten zou het IFFR samenwerking kunnen
217

zoeken met organisaties in en buiten Rotterdam. Gezien de diversiteit van het aanbod is de
potentie van het IFFR om nieuwe product-marktcombinaties te maken groot.
Er zijn vele VOD-platforms waarop films kunnen worden vertoond. Dat zijn echter vaak niet
de films die vanuit het IFFR opkomen. Dankzij de distributie via ‘IFFR Unleashed’ zullen de
toegankelijkheid en het bereik van het IFFR toenemen. Het IFFR zegt er in eerste instantie
niets aan te verdienen; vanwege de onzekere financiering van het IFFR is het aan te bevelen
dat het hier spoedig verandering in brengt en dat het onderzoekt in hoeverre deze activiteit
inkomsten kan genereren. Wellicht kan het IFFR een kickback fee vragen van andere
VOD-platforms, zodat een breder publiek kan worden bereikt en het IFFR aanvullende
inkomsten verkrijgt. Samenwerking met de publieke omroepen kan hierbij mogelijk van pas
komen. Zij werken immers aan een infrastructuur voor financiële afhandeling van VOD.
Ondernemerschap
Het verdienmodel van het IFFR is gevarieerd. Het IFFR benut de diverse kansen en weet goed
publieksinkomsten, sponsoring en private middelen binnen te halen. Het eigen
inkomstenpercentage ligt boven de 150 procent, waardoor de afhankelijkheid van subsidies
relatief beperkt is.
In het verdienmodel voor de komende BIS-periode gaat het IFFR uit van hogere bijdragen
van diverse subsidieverstrekkers en hogere bijdragen uit sponsoring, waarvan niet vastgesteld
kan worden in hoeverre deze ook daadwerkelijk gehonoreerd dan wel behaald gaan worden.
Dat is niet zonder risico. Uit de aanvraag wordt bovendien niet duidelijk waarvoor men dat
wil inzetten. Daar komt bij dat de strategie bij tegenvallende inkomsten beperkt is
omschreven. De raad stelt voor bij de monitoring van het festival de komende jaren
nadrukkelijk naar de realisatie te kijken en te bezien of de risico’s zich voordoen. Daarbij
vindt de raad dat het IFFR zich – met rekenschap voor het cultureel ondernemerschap –
beter op deze risico’s en het mitigeren daarvan zou moeten concentreren.
Het IFFR onderschrijft de principes van de Governance Code Cultuur en beschrijft de
verhoudingen tussen bestuur en toezicht. In het plan ontbreekt echter een overzicht van de
leden en de deskundigheid in beide gremia. Naast de raad van toezicht zou het IFFR kunnen
overwegen een internationale (of internationaal georiënteerde) raad van advies in te stellen.
Deze adviesraad zou met name ter versterking van de internationale positie dienen. Dit is
namelijk een van de grote uitdagingen voor het IFFR.
In het beleidsplan signaleert het IFFR problemen met de Wet werk en zekerheid. Voor
verschillende functies is namelijk slechts zeven maanden per jaar werk; er is dan geen basis
voor een vast contract of zzp-overeenkomst, aldus het IFFR. De wet bepaalt dat deze
werknemers na twee jaar een vast contract moeten krijgen. Het IFFR schrijft dat de
vastgelegde minimale periode van zes maanden tussen twee contractperiodes het lastiger
maakt om tijdelijke krachten terug te vragen. Het IFFR constateert dat hierdoor het
personeelsbestand aan kwaliteit inboet. Ook laat het IFFR weten dat er flink in het personeel
moet worden geïnvesteerd om de gestelde doelen te behalen in de planperiode. In het plan
wordt het nieuwe personeelsbeleid niet nader toegelicht.

218

BIS / Adviezen / Film / Festivals / International Film Festival Rotterdam

International Film Festival Rotterdam

Aanvullend advies
In zijn reactie schrijft het IFFR dat uit het advies van de raad de indruk zou kunnen ontstaan
dat het festival uitgaat van een maximum aantal leerlingen dat kan worden bereikt. Dit is
volgens hem onjuist. Het IFFR laat weten dat het festival aan de grens zit van beschikbare
zalen en programmeerruimte. Maar het educatiebereik kan de komende jaren aanzienlijk
worden vergroot door meer vertoningsmogelijkheden binnen en buiten het festival, met
gebruikmaking van analoge en digitale distributiekanalen. De raad dankt het IFFR voor deze
toelichting. Hij vindt het prijzenswaardig dat het IFFR zich inspant en gebruikmaakt van
nieuwe methoden om het bereik van kinderen en jongeren te vergroten.
De raad schrijft in zijn advies dat de visie van het IFFR op educatie niet helder is en dat de
raad geen zicht heeft op eventueel ontwikkeld educatiemateriaal en/of het faciliteren van
docenten. Het IFFR zegt wellicht te beknopt geweest te zijn in zijn aanvraag; het ontwikkelt al
jaren lesmateriaal voor zowel het primair als voortgezet onderwijs. Ook licht het in zijn
reactie zijn visie op educatie toe. De raad waardeert deze toelichting.
De reactie van het IFFR heeft geen consequenties voor het positieve advies van de Raad voor
Cultuur.

219

BIS / Adviezen / Film / Festivals / Nederlands Film Festival

Nederlands Film Festival
€

Het Nederlands Film Festival (hierna: NFF) is een jaarlijks tiendaags filmfestival in Utrecht,
gericht op de presentatie en promotie van zowel de Nederlandse film als televisiedrama en
-documentaires. Het NFF fungeert tevens als platform voor inhoudelijke uitwisseling en
innovatie. Naast honderden filmvertoningen zijn er discussiebijeenkomsten, masterclasses en
conferenties, zowel gericht op publiek als op professionals in de wereld van film,
televisiedrama en documentaires. Het NFF wil graadmeter en aanjager zijn van de
Nederlandse filmcultuur en die verbinden met publiek en samenleving. Het NFF is gericht op
samenwerking met vrijwel alle geledingen binnen de sector van film en televisiedrama. Die
verbindende kwaliteit zet het NFF in om de Nederlandse film in de volle breedte voor het
voetlicht te brengen. Het beleid van het NFF wordt afgestemd met EYE en het Filmfonds.

650.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

950.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.35 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Nederlands Film Festival een subsidie toe te
kennen van € 650.000, op voorwaarde dat de instelling een nieuwe, sluitende
begroting indient met een aangepast activiteitenplan.
De raad ziet het NFF vooral als een publieksfestival dat dient als etalage ter promotie van de
Nederlandse film. Deze rol vervult het NFF uitstekend. Er worden films getoond waarin
verhalen over en uit Nederland centraal staan. De raad vindt het getuigen van goed
cultuurbeleid om de investeringen in de Nederlandse film via een Nederlands filmfestival
eenmaal per jaar onder de aandacht te brengen van een breed publiek. Niet zozeer de
artistieke kwaliteit is hierbij leidend – die zit hem immers vooral in de individuele films en
programma’s – maar vooral de marketingkracht van het festival is van belang.
De functie van podium voor de Nederlandse film en het Nederlandse televisiedrama is de
belangrijkste kernactiviteit van het NFF. Hierbij is de raad van mening dat een kortere
periode dan tien dagen zou kunnen volstaan, waarbij de nadruk dan nog meer op de
premières en op publiciteit rondom de Nederlandse film komt te liggen.
Het NFF speelt een prijzenswaardige hoofdrol op het gebied van filmeducatie. Die activiteiten
verdienen het dan ook ondersteund en voortgezet te worden. De raad beveelt aan hiervoor
middelen vrij te maken.
Op de overige onderdelen van het plan heeft de raad het nodige aan te merken. Het schort aan
onderbouwing van de ambities en aan duidelijkheid over de vraag hoe deze gestalte gaan
krijgen. Zo gaat het NFF uit van een enorme groei van het aantal betalende bezoekers zonder
duidelijk te maken hoe het die gaat werven. Dit is van belang om de beoogde groei in te zetten
en de financiering haalbaar te maken.
Beoordeling
Kwaliteit
Het NFF is hét festival voor de Nederlandse film, en inmiddels ook voor televisiedrama.
Jaarlijks weet het festival veel media- en publieksaandacht te genereren en biedt het een
podium aan Nederlandse acteurs en andere filmprofessionals.
Binnen de filmsector leven verschillende opvattingen over het festival: volgens de een
besteedt het festival vooral aandacht aan de kleinere Nederlandse (arthouse)film, volgens de
220

ander is het festival juist te veel gefocust op de commerciële Nederlandse films. De raad
constateerde mede hierdoor in 2012 dat het NFF geen eigen artistieke signatuur heeft; voor
een festival dat dé Nederlandse film promoot, is dat ook niet verwonderlijk. Het NFF opereert
bewust in het spanningsveld tussen de commerciële en de artistieke films. Dat lijkt de raad
geen onverstandige keuze, maar het brengt wel het risico met zich mee dat de verschillende
groepen zich niet gerepresenteerd voelen, of niet het gevoel hebben erbij te moeten zijn. Des
te meer is het van belang dat het NFF goed omgaat met de gevoeligheden die leven binnen de
branche en met de vraag hoe deze tot uiting kunnen komen op het festival. Het NFF moet
ervoor waken ‘gegijzeld’ te worden als podium om deze gevoeligheden uit te spelen. Het NFF
dient ervoor te zorgen dat de focus blijft liggen op promotie en vertoning van Nederlandse
film in de breedste zin van het woord.
Met betrekking tot artistieke of inhoudelijke kwaliteit is en blijft het NFF vanzelfsprekend
afhankelijk van het aanbod uit de branche, van artistiek tot commercieel. De raad ziet het
belang van het NFF dan ook vooral in de etalagefunctie voor het Nederlandse
filmcultuurgoed. De band die het NFF met de pers en met de televisie- en filmsector heeft,
zorgt ervoor dat het NFF bij uitstek geschikt is om maximale (media-)aandacht voor de
diversiteit van het Nederlandse audiovisuele aanbod – commercieel en artistiek, film- en
televisiedrama – te krijgen.
Het NFF stelt dat het er, ondanks praktische en financiële tegenslagen, in is geslaagd zijn
ambities waar te maken en te vernieuwen. Het Academy-systeem is zo’n vernieuwende stap,
net als de keuze om de game-industrie meer bij het festival te betrekken.
Het NFF heeft initiatieven genomen ten aanzien van nieuwe ontwikkelingen in de
filmbranche, zoals interactiviteit en gaming. De grotere rol van interactiviteit en de
kruisbestuiving daarvan met televisie en film dragen bij aan de vernieuwing die het festival
nastreeft. De raad verwacht dat met de selectie van dit type producties het aantal jonge
bezoekers toeneemt.
Tegelijkertijd draagt het NFF bij aan de stimulering van innovatie op het gebied van (hybride
vormen van) media. De raad ziet de stelling dat het aandeel jonge bezoekers toeneemt niet in
cijfers vertaald en tekent daarnaast aan dat de aandacht voor interactiviteit en gaming een
risico van verder verlies aan focus met zich meebrengt. Gezien de ontwikkelingen in de
audiovisuele industrie vindt de raad het wel te begrijpen dat het NFF aandacht besteedt aan
nieuwe media en aan andere manieren van storytelling. Hij is er echter niet van overtuigd dat
interactiviteit en games een zelfstandige pijler zouden moeten zijn naast film en televisie,
zeker niet als de financiering louter uit het rijksbudget voor de filmsector komt.
De internationale activiteiten – de promotie van de Nederlandse film in het buitenland –
vinden vooral plaats in samenwerking met EYE en het Filmfonds. Het is voor de raad echter
niet helder op welke manier het NFF hieraan precies bijdraagt en of die bijdrage noodzakelijk
is.
De raad zou graag zien dat het NFF keuzes maakt die dicht bij zijn kerndoelen liggen en
waarmee het aansluit bij andere festivals. Het NFF zal vanwege het nationale stempel nooit
de internationale positie krijgen die het wellicht ambieert. Daarom kan het aanbieden van de
Nederlandse film in een internationale context volgens de raad beter via IFFR of IDFA
gebeuren. Daar is tenslotte de internationale markt al aanwezig.
Door de bezuinigingen in de sector is de infrastructuur voor talentontwikkeling verzwakt. Het
NFF heeft op dit gebied echter goed vormgegeven ambities. De samenwerking met de sector
en het Filmfonds wordt verstevigd. De raad ondersteunt dit van harte. Ook het voornemen
om programmeurs te gaan opleiden verdient veel lof. Dat geldt eveneens voor de organisatie
van een nationale film- en televisieconferentie. Dit initiatief behoeft wel afstemming met
Filmfonds, IDFA, EYE en de publieke en commerciële omroepen.
Educatie en participatie
221

Het NFF besteedt veel aandacht aan educatie. De raad is van mening dat het festival zelfs van
substantieel belang is voor filmeducatie, veel meer dan de andere festivals. Tijdens het festival
organiseert het NFF een educatief programma voor het basis- en voortgezet onderwijs,
de ‘Kidsbios’ en het jongerenprogramma. Het programma bestaat onder andere uit speciale
filmvertoningen en nagesprekken met cast en crew. Ook worden verschillende workshops
gegeven over het werken op een filmset.
Kidsbios bevat een educatiepakket, overwegend bestaande uit fictiefilm, dat in samenwerking
met EYE is ontwikkeld voor drie- tot twaalfjarigen. Het gratis lesmateriaal is een handvat om
in de klas filmbezoek voor en na te bespreken. Het NFF biedt ook workshops voor leraren
aan, maar het is onduidelijk wat die precies inhouden en in welke mate daarvan
gebruikgemaakt is.
Ook is er een aantal online programma’s in ontwikkeling (‘NFF Online voor Kids’) en worden
er nieuwe programma’s geïntroduceerd, zoals de Filmcanon voor het voortgezet onderwijs.
Het bereik hiervan is nog onduidelijk. Het festivalprogramma voor jongeren, ‘Blik op de Set’,
werd bezocht door 6.000 scholieren uit de regio.
Nu trekt het NFF vooral kinderen en jongeren uit de regio Utrecht. Voor een groter bereik zou
het daarom goed zijn als het NFF, in plaats van bijvoorbeeld scholieren uit België te laten
komen, financiën aanwendt voor (online) vertoningen in het hele land, inclusief België, het
hele jaar door.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De gewenste groei van de bezoekersaantallen is uitgebleven. Dit schrijft het NFF vooral toe
aan de locatieproblemen waarmee het festival te maken had. Het online bereik is
toegenomen, maar dat heeft zich niet vertaald in meer bezoekers.
Het NFF wenst een verbreding van het publiek, dat nu vooral Randstedelijk, bovenmodaal en
dertig plus is. Het NFF wil een cultureel diverser publiek en meer jongeren bereiken. Het wil
dit doen via een scherper marketingbeleid, doelgroepprogrammering en ‘uitgebreidere
samenwerkingsrelaties’. De raad waardeert deze ambitie, maar het wordt uit de plannen niet
duidelijk wat het festival hiermee precies voor ogen heeft. Ook zijn er ambities om met
bioscoopexploitanten in het land satellietfestivals op te zetten, maar er worden geen concrete
plannen of plaatsen genoemd. Het NFF heeft wel een beeld van zijn publiek, maar weet
onvoldoende wat de samenstelling van het publiek is per activiteit. Deze informatie zou het
festival meer handvatten kunnen bieden om specifieke publieksgroepen te bereiken.
Het NFF is zeer ambitieus wat betreft zijn publieksbereik. Zo wil het de komende periode 25
procent meer bezoekers behalen en het aantal betalende bezoekers van 40 naar 85 procent
brengen. Dit is een prijzenswaardig streven, maar het NFF maakt niet duidelijk hoe het deze
doelen denkt te gaan behalen.
Ondernemerschap
Het NFF is een financieel gezonde organisatie. Het geeft in zijn activiteitenplan blijk van goed
ondernemerschap, met name op de onderdelen marketing en de samenstelling van de
financieringsmix. Met combinaties van producten en doelgroepen is het NFF in staat
aanzienlijke eigen inkomsten te halen, waarbij vooral het hoge aandeel van inkomsten uit
sponsoring opvallend is.
Het NFF geeft in zijn plannen geen blijk van een reële strategie bij tegenvallende inkomsten.
Vanwege het lagere adviesbedrag zal de instelling bij zichzelf te rade moeten gaan om tot een
houdbare begroting voor de komende jaren te komen. Impliciet blijkt wel uit het plan dat bij
tegenvallende inkomsten op de activiteiten navenant kan worden gekort.
Met (de uitreiking van) de Gouden Kalveren, maar ook met een goede onlinestrategie en een
222

goede website, voert het NFF een sterke marketing en creëert het draagvlak voor en
zichtbaarheid van de Nederlandse filmindustrie.
Het NFF geeft aan de negen principes van de Governance Code Cultuur bewust toe te passen
en licht dat toe in het financieel jaarverslag en op de website.

223

BIS / Adviezen / Film / Festivals / Nederlands Film Festival

Nederlands Film Festival

Aanvullend advies
Het NFF schrijft in zijn reactie verrast te zijn door het onvolledige beeld dat de raad schetst
van de activiteiten en taken van het festival. Het NFF is daarnaast van mening dat bij de
overwegingen voor het subsidiebedrag voor de filmfestivals onvoldoende rekening is
gehouden met de structurele ondersteuning.
Volgens het NFF mist de raad een belangrijke pijler door het festival vooral als een
publieksfestival te zien dat dient als etalage ter promotie van de Nederlandse film, en dat een
podium biedt aan de Nederlandse film en het Nederlands televisiedrama. Volgens het NFF is
het festival ook een belangrijk platform van professionals. De raad erkent dat dit ook een zeer
waardevolle functie is. In de beschrijving die de raad geeft, heeft hij ook deze functie voor
ogen gehad.
Het NFF vindt dat de raad een te smalle benadering van de functie van het festival hanteert
als hij schrijft dat interactiviteit en games geen zelfstandige pijler bij het NFF zouden moeten
zijn, naast film en televisie; zeker niet als de financiering louter uit het rijksbudget voor de
filmsector komt. Het NFF wil via de programmalijn ‘Interactive’ crossovers en kruisbestuiving
stimuleren en belangrijke allianties aangaan met professionals uit de wereld van games en
interactive , waaronder Control Magazine, Dutch Game Awards en Indigo. De raad vindt het
prijzenswaardig dat het NFF oog heeft voor de veranderde creatieve audiovisuele sector, maar
is van mening dat hiervoor additionele middelen, buiten het subsidiebedrag voor film,
gevonden moeten worden.
In het advies schrijft de raad dat het NFF wellicht een internationale positie ambieert. Het
NFF schrijft dat dit niet het geval is. Het wil duidelijk maken dat de Nederlandse film en de
Nederlandse makers in toenemende mate internationaal opereren en wijst op de
internationale context waarbinnen de nationale filmcultuur zich afspeelt en gedijt. De raad en
het NFF verschillen hierover niet van mening; de raad dankt het NFF voor zijn toelichting.
Het NFF oppert dat de raad bij de bepaling van het geadviseerde subsidiebedrag niet de
kosten van de sectorale taken die het NFF uitvoert, heeft meegewogen.
Daarnaast schrijft het NFF dat de raad niet ingaat op het knelpunt waar het NFF specifiek
aandacht voor vraagt: het Academysysteem en de daarmee samenhangende kosten.
De raad heeft bij het geadviseerde subsidiebedrag alle belangrijke functies van het NFF
meegewogen, ook die het uitvoert ter versterking of ondersteuning van de sector. Met het oog
op de beperkte budgetten heeft de raad prioriteiten moeten stellen. Hij heeft alle filmfestivals
in relatie tot elkaar beoordeeld en is op grond daarvan tot de geadviseerde verdeling van de
bedragen gekomen (zie ‘inleiding Film’). Wat de kosten van het Academysysteem betreft,
merkt de raad op dat dit een wens van de sector zelf is. Hij vindt het redelijk dat de sector
hiervoor dan ook (gedeeltelijk) de kosten draagt.
Het NFF is van mening dat de raad, gezien zijn lovende woorden voor het NFF op het gebied
van filmeducatie, het subsidiebedrag hiervoor had kunnen verhogen. Vanwege het
subsidieplafond was dit niet mogelijk, maar de raad heeft de minister wel geadviseerd
hiervoor middelen vrij te maken.
224

De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van het NFF geen aanleiding het positieve advies te
herzien.

225

Film
Ondersteunende
instelling

226

BIS / Adviezen / Film / Ondersteunende instelling / EYE

EYE
€

Stichting Film Instituut Nederland (hierna: EYE) is een belangrijke pijler en ondersteunende
instelling voor de filmsector. EYE verricht klassieke museale taken; het instituut organiseert
tentoonstellingen op het gebied van film, onderzoek, educatie en beheer van een (historische)
filmcollectie. Daarnaast zet EYE zich in voor de sector door middel van internationale
promotie en versterking van de internationale marktpositie van de Nederlandse filmsector.
EYE heeft bovendien een belangrijke taak in de coördinatie van filmeducatie in Nederland en
het zelfstandig ontwikkelen van educatief aanbod. EYE is ook, en voor velen vooral, een
prachtig en bijzonder filmtheater, waarin het zowel zijn eigen collectie als nieuw uitgekomen
(arthouse)films toont. Met de locatie en het pand heeft film in Nederland een toplocatie
gekregen die een positieve uitstraling heeft op de hele filmsector. De nieuwe locatie in
Amsterdam-Noord is een succes en heeft er mede voor gezorgd dat dit hele gebied een
razendsnelle ontwikkeling heeft kunnen doormaken tot culturele hotspot. EYE staat lokaal,
regionaal, nationaal en zelfs internationaal op de kaart en trekt een uiteenlopende groep
bezoekers.

5.150.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

5.150.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.36 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Film Instituut Nederland een subsidiebedrag
toe te kennen van € 5.150.000.
EYE neemt in de filmsector een unieke positie in. Niet alleen verricht het ondersteunende
taken, het fungeert ook als een zelfstandig museaal instituut. EYE heeft daarmee volgens de
raad een breed en belangrijk takenpakket, dat de instelling in haar aanvraag op een heldere
manier uiteenzet. Wel bestaat bij een dergelijk pakket, naast de kansen die het biedt voor
synergiewinst, een risico op overlap met andere organisaties in de sector. EYE is een goed
functionerende instelling met vele relevante en inspirerende toekomstplannen. Voor de film
in Nederland, het maatschappelijk draagvlak en de kennis en kunde over film vindt de raad
EYE een waardevolle organisatie.
EYE staat voor de uitdagende taak zowel eigen inkomsten te genereren als
sectorondersteunende kerntaken uit te voeren. De spanning die dit veroorzaakt, is nog
vergroot door het gemis van de door de minister van OCW toegezegde compensatie voor de
stijgende exploitatiekosten. Hoewel EYE naar de mening van de raad in dit opzicht goed
opereert, maakt hij zich zorgen over dit financiële tekort. Het gaat hier immers om de
kerntaken van de instelling.
Beoordeling
Kwaliteit
Dankzij de locatie en het aanbod bereikt EYE een grote, diverse groep mensen. Het merk en
de aantrekkingskracht van EYE, op lokaal, landelijk en internationaal niveau, zijn in korte tijd
groot geworden. De raad heeft veel waardering voor de realisatie van het collectiecentrum.
Naar verwachting zal hiermee de aandacht voor filmerfgoed in Nederland groter worden en
krijgt de daarmee samenhangende kennisontwikkeling een positieve impuls.
Op wetenschappelijk gebied bekleedt EYE een sterke positie. Door zijn expertise op
vertonings-, restauratie- en digitaliseringsvlak staat de instelling in contact met vele
samenwerkingspartners en andere experts in binnen- en buitenland.
227

Voor het grootste deel van zijn activiteiten – als museum, conservator, sectorondersteuner en
promotor – neemt EYE een unieke positie in. Dat geldt volgens de raad niet altijd voor zijn rol
als vertoner. Een deel van de reguliere programmering van EYE bestaat uit films die ook in
andere Amsterdamse filmtheaters te zien zijn. De raad heeft begrip voor de motivatie die
hieraan ten grondslag ligt: meer eigen inkomsten genereren (ook door het ontbreken van
subsidies) en een meer gedifferentieerde publieksopbouw creëren. Toch ziet de raad graag dat
EYE een nog onderscheidender filmprogramma presenteert, met films die elders niet te zien
zijn en films uit de eigen collectie. Die films worden onder meer via de ‘filmpool’ al in
landelijke roulatie gebracht en dat zou vaker mogen gebeuren.
De raad ziet eveneens een spanning tussen de sectortaken en de museale taken van EYE.
Wellicht door de veelheid aan activiteiten en taken is de samenhang tussen de verschillende
onderdelen van EYE niet geheel helder in de plannen voor de komende jaren. Dat er veel
goede en mooie activiteiten plaatsvinden bij EYE is evident, maar de prioriteiten zijn niet
altijd even duidelijk, evenmin als de daarvoor beschikbare budgetten.
De raad mist in het plan bijvoorbeeld een toelichting op de ambitie om de verspreiding en
vertoning van de Nederlandse film in binnen- en buitenland te bevorderen. Net als de
filmfestivals en het Filmfonds organiseert EYE, ter promotie of kennisdeling, waardevolle en
goedbezochte bijeenkomsten en andere sectorondersteunende activiteiten, zoals op het
gebied van filmeducatie. De raad is van mening dat er, om overlap te vermijden en de
efficiency te vergroten, over dergelijke activiteiten meer afstemming en coördinatie zouden
moeten zijn tussen EYE en de andere partijen. De raad vindt ook dat EYE op specifieke
gebieden meer een voortrekkersrol kan nemen, zoals op het gebied van filmeducatie.
Als gevolg van het samengaan van Hollandfilm en EYE zijn de promotionele activiteiten voor
de Nederlandse film bij EYE terechtgekomen. Volgens de raad is hieruit geen ideale situatie
ontstaan. Alle activiteiten die betrekking hebben op de promotie van de Nederlandse film
zouden beter door het Filmfonds uitgevoerd kunnen worden, omdat dit fonds deel uitmaakt
van het financierings- en distributietraject van in Nederland geproduceerde en uitgebrachte
films. Promotie is dan een logische toevoeging aan het traject.
Digitalisering en beheer van cultureel filmerfgoed zijn een kernactiviteit van EYE. In zijn
subsidieaanvraag merkt EYE op dat er 1,1 miljoen euro nodig is om digitalisering en beheer
van cultureel filmerfgoed, taken die voortkomen uit de Erfgoedwet, te blijven uitvoeren.
Wanneer dit geld niet beschikbaar is, wordt er bezuinigd op andere kernactiviteiten van EYE,
zoals de tentoonstellingen en digitale opslag. De raad zou dit betreuren en adviseert dan ook
voldoende geld voor digitalisering en beheer van cultureel filmerfgoed beschikbaar te stellen.
Educatie en participatie
De landelijke coördinerende taak voor filmeducatie is belegd bij EYE. De raad vindt deze
activiteiten zeer relevant. Het ontwikkelen van goed lesmateriaal voor beeld- en filmeducatie
is van groot belang in een samenleving die wordt gedomineerd door beeld. Het lespakket van
‘Moviezone’ bijvoorbeeld, waarmee een breed jongerenpubliek bereikt wordt, voorziet hierin.
De taak van EYE op het gebied van educatie is tweeledig, want naast de landelijke taak
verzorgt de instelling ook filmeducatie in het museum zelf.
De prioriteiten rondom educatie richten zich in de huidige BIS-periode op landelijke
filmeducatie en het vergroten van de zichtbaarheid van EYE. Deze laatste keuze bevreemdt de
raad; het gaat immers niet om de zichtbaarheid van deze rol, maar om de uitvoering daarvan.
Die tweeledigheid levert spanning op en het zou daarom beter zijn de landelijke
coördinerende taken transparanter te maken, met een apart beleidsplan en een bijbehorend,
separaat budget. Hiermee kan de rol van landelijk coördinator filmeducatie nieuw leven
ingeblazen worden.
Behalve met ‘Moviezone’ zet EYE ook met de andere educatieprogramma’s in op een brede
doelgroep. De ‘Eye-Walk’ is bijvoorbeeld een goed middel om de museale waarde van EYE
228

onder de aandacht te brengen. Ook het pakket ‘Filmjuwelen’ is veelbelovend. De raad vindt
wel dat het erg op de erfgoedcomponent leunt en te weinig filmisch is. Bovendien kunnen
leerkrachten dit eenvoudig zelf voor hun rekening nemen. Het pakket heeft voor hen dan ook
geen meerwaarde; als het over erfgoed gaat, is ‘filmgeschiedenis’ bovendien niet hun eerste
keus.
De raad betreurt de keuze van EYE om bij tegenvallende inkomsten op educatie te
bezuinigen. Mocht er inderdaad bezuinigd worden, dan dient de landelijke (coördinerende)
taak op het gebied van educatie juist behouden te blijven. De subsidieregeling schrijft
tenslotte voor dat de activiteiten van EYE onder meer gericht moeten zijn op de ontwikkeling
op het gebied van filmeducatie en mediawijsheid.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
EYE richt zich met zijn locatie en zijn activiteiten op een groot en breed publiek. De diversiteit
is te prijzen en het bereik is indrukwekkend.
De maatschappelijke waarde van EYE is groot als het gaat om het ontsluiten en beheren van
de filmcollectie voor toekomstige generaties. ’De educatieve kerntaak van EYE, onder andere
vormgegeven in de museale tentoonstellingen en in activiteiten voor jongeren, draagt bij tot
kennis en inzicht in de betekenis van film als kunstvorm.
Ondernemerschap
EYE heeft een zeer goed uitgewerkt activiteitenplan gepresenteerd, met realistische cijfers
onderbouwd. Het eigen inkomstenpercentage is met meer dan 70 procent zeer hoog.
Om tot een sluitende begroting te komen heeft EYE een kostenpost van 1.100.000 euro voor
digitalisering buiten de begroting gehouden. Het instituut schrijft dat het hierover nog in
overleg is met het ministerie van OCW; de minister heeft een onderzoek naar mogelijke
financiering toegezegd. De onzekerheid over dit extra gevraagde geld betekent een risico voor
de financiering en activiteiten van EYE.
In 2009 zegde de minister van OCW toe de subsidie ten behoeve van de stijgende
exploitatielasten jaarlijks met 1.650.000 euro te verhogen. In 2011 werd dit verlaagd met
750.000 euro per jaar. EYE worstelt nu met dit gemis; het maakt de druk op EYE nog groter
en het dreigt te leiden tot ongewenste besparingen op kernactiviteiten.
Opvallend zijn de personele veranderingen. Bij EYE werkt een mix van vrijwilligers, vast en
tijdelijk personeel. Het aantal vaste krachten neemt de komende periode toe met bijna 10 fte
en de tijdelijke contracten nemen af met ongeveer hetzelfde aantal. Opvallend daarbij is dat
de gemiddelde loonkosten in 2014 fors hoger waren dan in 2013 en in de komende
BIS-periode. Een toelichting hierop, of op het personeelsbeleid, ontbreekt in het plan. Een
aanvulling is daarom wenselijk.
De Governance Code Cultuur wordt door EYE goed nageleefd.

229

BIS / Adviezen / Film / Ondersteunende instelling / EYE

EYE

Aanvullend advies
EYE schrijft in zijn reactie dat hij niet begrijpt waarom de raad een deel van de
sectorondersteunende activiteiten – de promotionele activiteiten – wil weghalen bij deze
instelling. De raad heeft eerder namelijk geadviseerd om deze activiteiten bij één
sectorondersteunende instelling onder te brengen.
De raad heeft begrip voor de kritiek van EYE, maar hij vindt dat de huidige praktijk niet tot de
beoogde meerwaarde heeft geleid. De raad is van mening dat alle activiteiten die betrekking
hebben op de promotie van de Nederlandse film beter door het Filmfonds uitgevoerd kunnen
worden, omdat dit fonds deel uitmaakt van het financierings- en distributietraject van in
Nederland geproduceerde en uitgebrachte films. Promotie is dan een logische toevoeging aan
dit traject.
De raad dankt EYE voor zijn toelichting op MovieZone. EYE reageert ook op de opmerkingen
van de raad over het pakket ‘Filmjuwelen’; de instelling kan die opmerkingen niet plaatsen.
Wat de raad bedoelt, is dat scholen vaak specifieke wensen hebben en lokaal in gesprek willen
gaan over aanbod op maat. Wat wel of geen zinvol aanbod is, hangt vaak af van de wensen van
de scholen; die wensen zijn vaak niet eenduidig en daarom is maatwerk nodig. ‘Filmjuwelen’
heeft hierbij zeker ook zijn waarde.
EYE wijst ten slotte op het aantal betalende bezoekers dat in het advies van de raad over Het
Nieuwe Instituut staat. Daarin wordt gemeld dat EYE jaarlijks 265.500 betalende bezoekers
ontvangt, maar volgens de instelling waren dat er in de afgelopen periode gemiddeld meer
dan 300.000. De raad erkent dit. Er had moeten staan dat EYE in 2017 – 2020 jaarlijks
265.500 betalende bezoekers verwacht. Dit getal staat ook in de aanvraag.
De reactie van EYE heeft geen consequenties voor het positieve advies van de Raad voor
Cultuur.

230

Letteren

231

BIS / Adviezen / Letteren / Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten

Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten
€

Stichting Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten (hierna: FBJP) is een ondersteunende
instelling voor de letterensector, gevestigd te Amsterdam. Het FBJP financiert diepgravende
en tijdrovende journalistieke projecten. Deze dienen te resulteren in (gedrukte en/of digitale)
artikelen, longreads, (non-fictie)boeken of (foto)reportages van hoge kwaliteit. Veel door het
FBJP gesubsidieerd journalistiek onderzoek is verschenen in Nederlandse kranten en
tijdschriften of bij Nederlandse uitgeverijen. Het FBJP heeft 1,2 fte in dienst. Het fonds
schrijft in 25 jaar 1.246 subsidieaanvragen te hebben gehonoreerd. Sinds 2006 reikt het fonds
de Brusseprijs uit voor het beste journalistieke boek.
Subsidieadvies

400.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

475.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.38 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten
een subsidiebedrag toe te kennen van € 400.000, op voorwaarde dat de instelling een
nieuwe, sluitende begroting indient met een daarop aangepast activiteitenplan.
Het FBJP is een kleinschalig en efficiënt werkend fonds, dat met beperkte financiële middelen
en een klein personeelsbestand vele, geregeld spraakmakend gebleken journalistieke
projecten financiert en met succes begeleidt. Het weet de doelgroep goed te bereiken. De
afgelopen jaren is de zichtbaarheid van het fonds verbeterd, onder andere door
samenwerkingsverbanden aan te gaan met onderwijsinstellingen (hbo) en door digitale en
multimediale journalistieke projecten te faciliteren.
Gezien de penibele staat van de regionale journalistiek is de raad van mening dat het fonds
zich moet (blijven) inspannen ook projecten in de regionale journalistiek te ondersteunen.
Hiervoor zou het een op maat gesneden strategie moeten ontwikkelen.
Beoordeling
Kwaliteit
De journalistiek heeft de afgelopen jaren een majeure gedaanteverwisseling ondergaan, zowel
wat betreft publieksbereik als wat betreft infrastructuur en financiën. In zo’n veranderde
omgeving acht de raad een fonds als het FBJP, dat onafhankelijke nieuwsgaring bevordert en
daarmee wezenlijk bijdraagt aan onze democratie en cultuur, van groot belang.
Het FBJP heeft de afgelopen subsidieperiode vele waardevolle activiteiten ontplooid en heeft
daarmee zijn succesvolle beleid weten voort te zetten. Het hanteert heldere richtlijnen en
deugdelijke beoordelingscriteria. De website is aantrekkelijk en de marketing is goed. Het
fonds werkt bovendien efficiënt en toont flexibiliteit. De raad is daarom van mening dat het
fonds de afgelopen jaren een belangwekkende bijdrage heeft geleverd aan de journalistieke
vitaliteit in Nederland.
In het vorige subsidieadvies heeft de raad het fonds aangemoedigd beleidsvisies op de
journalistiek in een digitale context te formuleren en na te gaan of hiervoor eventueel
aanvullende subsidie-instrumenten ontwikkeld zouden kunnen worden. De raad constateerde
toen eveneens dat het fonds betrekkelijk geïsoleerd opereert; het zou zich meer rekenschap
moeten geven van de maatschappelijke omgeving. Op beide punten ziet de raad thans
verbetering.
De afgelopen periode heeft het fonds zijn blik en werkveld verruimd naar (digitale)
232

audiovisuele en multimediale journalistieke projecten. De raad waardeert en ondersteunt
deze eigentijdse aanpak.
Regionale media profiteren niet of nauwelijks van de activiteiten van het fonds. Dat het fonds
zich ervoor inspant dit te verbeteren, waardeert de raad. Voor regionale (hoofd)redacties is
het vaak lastig voor langere tijd een journalist te belasten met een diepgravend onderzoek.
Het fonds zou – in nauw overleg met regionale partijen, zoals regionale dagbladen en
omroepen – hiervoor een op maat gesneden programma moeten ontwikkelen.
Educatie en participatie
Het FBJP heeft formeel geen educatieve taak. Het fonds heeft de samenwerking met
opleidingen voor journalistiek de afgelopen jaren geïntensiveerd. De raad vindt dat zeer
positief, evenals de coördinatie van het project Nieuwe Journalistiek door een lector aan de
Fontys Hogeschool te Tilburg, waarbij het fonds de voortgang en de kwaliteit van het project
bewaakt.
Bovendien neemt het fonds zich voor deel te nemen aan voorlichtingsbijeenkomsten tijdens
zogenaamde ‘terugkomdagen’ voor afgestudeerde journalisten, zodat deze op de hoogte
kunnen worden gesteld van speciale startsubsidies. Dit alles wordt gedaan om (meer) jonge
journalisten voor de werkzaamheden van het fonds te interesseren. De raad vindt dit streven
lovenswaardig. De verbindingen met hogescholen en (post)academische opleidingen dienen
in ieder geval de kennisoverdracht naar een nieuwe, in journalistiek geïnteresseerde generatie
te garanderen.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
In tegenstelling tot de subsidieaanvraag uit 2012 biedt het FBJP thans wel een overzicht van
het aantal gepubliceerde artikelen en boeken, inclusief de ontvangen royalty’s. Dit levert
indicatief cijfermateriaal op. Toch denkt de raad dat op basis van kwantitatieve gegevens nog
aanzienlijk meer inzicht kan worden verkregen in het feitelijke publieksbereik. Wellicht is
hierbij een samenwerking met de cultuurindex van SCP/Boekmanstichting mogelijk.
Hoewel de leeftijd van de aanvragers bij het fonds de afgelopen vijf jaar substantieel is
gedaald en het percentage vrouwelijke journalisten dat subsidie krijgt aanzienlijk is
toegenomen, kan het diversiteitsbeleid naar het oordeel van de raad nog worden
geïntensiveerd. Het FBJP rept met geen woord over het opvallende gebrek aan culturele
diversiteit binnen de groep ondersteunde journalisten. De raad zou de visie van het fonds
hierop willen vernemen. Het is noodzakelijk dat het fonds, zoals het reeds van plan is, een
bestuurslid met een niet-westerse achtergrond aantrekt, juist om op dit terrein voortgang te
boeken. In de volgende subsidieaanvraag zou het fonds zich hiervan rekenschap moeten
geven.
Ondernemerschap
Om de doelgroepen en verschillende platforms te kunnen blijven bereiken, vraagt het fonds
75.000 euro meer aan dan de subsidieregeling toestaat. Tegelijkertijd merkt de raad op dat
het fonds weinig aandacht besteedt aan het verkrijgen van extra middelen of cofinanciering.
Met het oog op de door de raad gewenste ondersteuning van regionale journalistieke
projecten, zou het fonds bijvoorbeeld additionele middelen kunnen verwerven bij de
provincies of gemeenten.
In het advies uit 2012 schreef de raad dat de zogenaamde recoupmentregeling strikter
toegepast dient te worden. Dit gebeurde volgens het fonds namelijk niet altijd na het
toekennen van subsidie. De raad schreef eveneens dat het fonds meer aan promotie zou
kunnen doen en zich meer in de markt zou kunnen bewegen, waardoor ook additionele
middelen kunnen worden verworven. De raad suggereerde een ondernemer of uitgever te
laten plaatsnemen in het bestuur. Dit laatste is inmiddels gebeurd.

233

Wat de recoupmentregeling betreft merkt de raad op dat deze aangescherpt dient te worden.
In ieder geval moeten de mogelijkheden daartoe worden onderzocht. Zo zou bij een (extreem)
verkoopsucces het volledig toegekende bedrag moeten worden teruggevorderd – en niet
slechts een gedeelte, zoals thans het geval is. Dit dient, waar mogelijk, niet alleen via de
schrijvers te gebeuren, maar ook via de betrokken uitgeverijen die, hoewel zij zelf geen
subsidie ontvangen, indirect profiteren van de activiteiten van het FBJP. Hierdoor wordt
meer financieringsruimte gecreëerd voor titels die minder goed verkopen maar in het
publieke debat (in potentie) belangrijk zijn.
Het FBJP onderschrijft de Governance Code Cultuur. De verantwoording en transparantie
van het fonds zijn uitputtend beschreven; alle verslagen worden gepubliceerd via de website.
De samenstelling van het bestuur is beschreven, maar details over de leden zijn niet
opgenomen. Het vermijden van belangenverstrengeling is beschreven, maar de
onafhankelijkheid van bestuur en directie ten opzichte van elkaar is, gezien de actieve rol van
het bestuur bij beoordeling van de aanvragen, beperkt toegelicht.
Wat het personeelsbeleid betreft, omschrijft het FBJP in het plan hoe de formatie is
aangepast aan de werkdruk en op welke wijze de honorering is vormgegeven.

234

BIS / Adviezen / Letteren / Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten

Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten

Aanvullend advies
In een reactie op het advies wijst het FBJP de raad op een enkele feitelijke onjuistheid en
reageert op enkele constateringen en uitspraken van de raad met aanvullende informatie.
Volgens het fonds is niet veel, zoals de raad schrijft, maar al het gesubsidieerde onderzoek
verschenen in Nederlandse kranten, tijdschriften of bij Nederlandse uitgeverijen. De raad had
dit inderdaad zo moeten opschrijven.
Het fonds zegt al een op maat gesneden strategie te ontwikkelen voor steun aan projecten in
de journalistiek, zoals de raad adviseert. Het fonds beschrijft in het plan inderdaad de
stappen die het zet om de regio te bereiken en te betrekken. Volgens de raad getuigen het
streven en de genoemde initiatieven echter nog niet van een stevige strategie. De goede acties
die in de aanvraag beschreven staan, zullen nog meer moeten worden vormgegeven in een
concrete beleidsagenda.
De raad heeft het fonds gewezen op de noodzaak tot het aantrekken van een bestuurslid met
een andere culturele achtergrond. De instelling laat weten dat dit inmiddels is gebeurd.
In zijn advies merkt de raad op dat de recoupmentregeling dient te worden verscherpt, of dat
in ieder geval de mogelijkheden daartoe dienen te worden onderzocht. Hij merkt dus niet op,
zoals het fonds in zijn reactie schrijft, dat de recoupmentregeling niet strikt en consequent
wordt toegepast. Het fonds laat weten positief te staan tegenover het raadsadvies om 100
procent van de toegekende subsidie terug te vragen en zal zich hierop beraden.
De raad schrijft in zijn advies dat de onafhankelijkheid van bestuur en directie ten opzichte
van elkaar, zeker gezien de actieve rol van het bestuur bij de beoordeling van aanvragen,
beperkt is toegelicht. Het fonds is het daar niet mee eens en stelt dat deze in het plan duidelijk
beschreven staan. In het activiteitenplan schrijft de instelling dat de helft van de aanvragen
door de directeur wordt getoetst op de criteria, alvorens ze in concept aan het bestuur worden
voorgelegd ter beoordeling.
Uit de reactie van het fonds blijkt dat voorstellen die in technische zin niet voldoen aan
criteria niet aan het bestuur worden voorgelegd. In de subsidieaanvraag (blz. 4) wordt echter
gesuggereerd dat de directeur ook beoordeelt of de voorstellen inhoudelijk aan gestelde
criteria voldoen. De raad heeft daarom twijfels bij de rol van de directeur bij het toetsen van
aanvragen; die kan namelijk – zo lijkt het althans – zelfstandig beslissen over het afwijzen
van aanvragen, zonder dat daar enige controle op is. Als dit in de praktijk anders is en voor
alle betrokken partijen goed blijkt te werken, dan heeft de raad hier mogelijk te streng over
geoordeeld. De raad had in het activiteitenplan graag meer informatie gekregen over de wijze
waarop er concreet invulling wordt gegeven aan de onafhankelijkheid tussen bestuur en
directie, zeker gezien de nauwe samenwerking tussen beide.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van het FBJP geen aanleiding het positieve advies te
herzien.

235

BIS / Adviezen / Letteren / Schrijvers School Samenleving

Schrijvers School Samenleving
€

Stichting Schrijvers School Samenleving (hierna: SSS) is een ondersteunende instelling voor
de letterensector, gevestigd te Amsterdam. De missie van SSS is het bevorderen van het lezen,
in het bijzonder van literatuur. SSS doet dit door te bemiddelen bij schrijversoptredens in het
onderwijs, in boekhandels, in bibliotheken, op festivals en bij andere cultureelmaatschappelijke organisaties. Hierdoor brengt SSS jaarlijks naar eigen inschatting een
divers boekenaanbod onder de aandacht van ruim 400.000 lezers. In 2014 werden, volgens
opgave van SSS, 2.452 contracten voor schoolbezoeken van schrijvers afgesloten en 2.114
contracten met instellingen buiten het onderwijs.

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

650.000

gereserveerd
subsidiebedrag
€

650.000

gevraagd

Subsidieadvies

subsidiebedrag

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Schrijvers School Samenleving geen
subsidie toe te kennen, tenzij de stichting een nieuw activiteitenplan indient dat
voldoet aan de volgende voorwaarden.

De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.38 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

– In het nieuwe activiteitenplan formuleert SSS haar beleid ter bevordering van de
efficiency van de eigen organisatie en geeft ze nadere invulling aan de
samenwerkingsverbanden, het publieksbereik en (digitale) productinnovatie.
– SSS toont aan op welke wijze de organisatie bijdraagt aan leesbevordering. In het
ingediende plan blijft onduidelijk of de activiteiten daadwerkelijk effectief zijn.
– SSS ontwikkelt verder een efficiënt samenwerkingsverband met Stichting De
Schoolschrijver, die zich op een overeenkomstige wijze ten doel stelt
kinderboekenschrijvers gedurende langere tijd als ‘gastschrijver’ te verbinden aan
Nederlandse basisscholen. De raad verwacht dat een samenwerking tussen de twee
stichtingen tot innovatie en ondernemerschap leidt – elementen die hij nu mist bij
SSS.
De raad heeft eerder kritiek geuit op de wijze waarop SSS aan haar doelstellingen werkt. SSS
heeft hier de afgelopen periode haar beleid niet op aangepast en reflecteert hier in haar
aanvraag evenmin op. De raad vindt een aanscherping van het beleid van wezenlijk belang
voor het toekennen van een subsidie in het kader van de basisinfrastructuur.
Beoordeling
Kwaliteit
Contact tussen schrijvers en (jong) publiek, fysiek en digitaal, is een voorwaarde voor een
vitale literaire cultuur. Het belang van een bemiddelende instelling als SSS daarvoor staat
buiten kijf. Een organisatie als SSS werkt immers drempelverlagend voor stakeholders binnen
het onderwijs en in het culturele en commerciële veld om deze contacten mogelijk te maken.
De raad hecht daarom veel waarde aan de beleidsdoelstellingen van deze instelling.
De raad vindt dat SSS over het algemeen echter haar kernactiviteiten nog te weinig proactief
uitvoert. De aanvraag bevestigt dit beeld.
SSS communiceert via een nieuwsbrief; de inzet van sociale media wordt wel genoemd, maar
niet geconcretiseerd. De website van SSS is, hoewel verbeterd, nog niet op orde en de
administratieve werkprocessen zijn niet optimaal ingericht. Met een geavanceerd, informatief
digitaal ‘schrijverskeuze- en -bestelsysteem’ kan naar het oordeel van de raad met beduidend
minder administratieve inspanningen worden voldaan aan de vraag naar geschikte schrijvers
236

op locatie. Daarbij kan een voorbeeld worden genomen aan het Vlaams Fonds voor de
Letteren, dat met de website auteurslezingen.be de leesbevordering in België stimuleert. SSS
spreekt weliswaar over geplande verbeteringen, in het bijzonder van technologische aard (SSS
noemt customer relations management en administratieve processen), maar deze
verbeteringen had SSS al veel eerder moeten doorvoeren; daartoe heeft de raad de stichting
reeds vier jaar geleden aangespoord.
De positionering van SSS laat te wensen over. Scholen verwachten een uitgebreid
educatieprogramma dat deel uitmaakt van een leerlijn. Hierin voorziet SSS niet. Hoewel SSS
betrokken is bij het programma ‘Tel mee met Taal’ van Stichting Lezen en in dit verband
actief is op het vmbo, opereert ze naar het oordeel van de raad nog veel te geïsoleerd. SSS
voert geen beleid dat in de pas loopt met maatschappelijke en technologische ontwikkelingen
en daarmee met de vaardigheden die (jonge) cultuurconsumenten zich eigen (moeten)
maken. Het aanbod van SSS blijft, ondanks de massale digitalisering van de afgelopen twee
decennia, uiterst traditioneel.
De raad constateert verder dat het auteursbestand betrekkelijk gesloten is. SSS bemiddelt
immers enkel schrijvers die bij een erkende literaire uitgeverij hebben gepubliceerd. Het is
aanvaardbaar dat SSS hiermee een bepaalde minimumkwaliteit wil waarborgen, maar de raad
ziet het als een probleem dat als gevolg hiervan schrijvers die zelfstandig publiceren en
uitgeven, ‘spoken word’-artiesten en andere ‘niet-canonieke’ performers van de bemiddeling
van SSS zijn buitengesloten. SSS legt ook op dit punt niet afdoende rekenschap af van nieuwe
(innovatieve) uitgeefkanalen en van de veranderingen die zich al gedurende langere tijd in het
literaire veld voordoen. De raad verwacht dat SSS hieraan in het nieuwe activiteitenplan
aandacht besteedt.
Stichting Lezen heeft instrumenten ontwikkeld en beproefd om de effectiviteit van
leesbevorderingsbeleid te meten. Hiervan zou SSS, die onder andere co-uitvoerder is van het
integrale leesbeleid van Stichting Lezen, beter moeten profiteren. Het is de raad niet duidelijk
welke literatuurconsumenten van de activiteiten van SSS gebruik kunnen maken, terwijl de
verbreiding van literatuur nu juist tot de kerntaken van de stichting behoort. Ook de relatie
met de ‘doorgaande leeslijn’ van Stichting Lezen is niet afdoende gespecificeerd.
De raad is van mening dat SSS een efficiënt samenwerkingsverband dient te ontwikkelen met
Stichting De Schoolschrijver, die niet in de BIS is opgenomen maar die zich ook ten doel stelt
kinderboekenschrijvers als gastschrijver aan Nederlandse basisscholen te verbinden.
Stichting De Schoolschrijver, die inmiddels met succes opereert en naar uitbreiding en
bestendiging van haar werkzaamheden streeft, kan dan mede gebruikmaken van het door SSS
onderhouden netwerk en de aan SSS toegekende middelen, terwijl SSS op haar beurt kan
profiteren van de effectieve werkwijze van Stichting De Schoolschrijver. De besturen van
beide stichtingen moeten worden aangemoedigd de mogelijkheden hiertoe te verkennen.
Educatie en participatie
Educatie vormt het hart van SSS. Dankzij SSS maken volgens eigen opgave jaarlijks
gemiddeld meer dan 400.000 mensen kennis met een auteur of met haar of zijn literaire
werk. Dat is een substantieel aantal en de raad waardeert dat. De groep basisschoolleerlingen
vormt hiervan ongeveer de helft, aldus SSS, maar hoeveel procent dat is van het totale
mogelijke bereik wordt niet duidelijk gemaakt. Aanvullende gegevens ontbreken.
De raad onderschrijft de door SSS gekoesterde overtuiging dat een ‘onschoolse’ aanpak van
auteursbezoeken de effectiviteit ervan verhoogt. Tegelijkertijd valt het de raad op dat SSS een
visie op educatie heeft ontwikkeld die geen differentiaties naar onderwijsniveaus kent. Zeker
nu SSS zich meer wil gaan richten op het voortgezet onderwijs en het vmbo, is het zaak te
reflecteren op verschillende typen leerlingen en hun gedrag, wensen en smaken. SSS zou
eveneens een visie moeten formuleren op de rol van leerkrachten bij de auteursbezoeken. SSS
reflecteert in de aanvraag evenmin op de afnemende belangstelling voor (klassieke)
auteurslezingen.

237

Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De website van SSS is inmiddels vernieuwd, maar is nog verre van optimaal. Dat lijkt SSS ook
te beseffen wanneer zij aangeeft de website gebruiksvriendelijker te willen inrichten, onder
meer met digitale aanvraagformulieren. Deze aankondiging komt naar het oordeel van de
raad erg laat. Voor een organisatie die in de afgelopen jaren al meer dan eens is gewezen op
de gebrekkige en gebruiksonvriendelijke website, en die over relatief veel financiële middelen
blijkt te beschikken, is het zorgwekkend dat de kwaliteit van de website nog steeds zozeer
achterblijft.
SSS wil de leescultuur bevorderen, maar evalueert de effectiviteit van het gevoerde beleid
enkel in termen van het aantal afgesloten contracten of het aantal auteursbemiddelingen. De
raad mist aanvullende gegevens: hoeveel mensen, van welke leeftijd, worden daadwerkelijk in
contact gebracht met lezen, schrijvers en literatuur als gevolg van de door SSS ontwikkelde en
aangeboden diensten? Anders gezegd: instrumenten voor effectmeting – met inachtneming
van uiteenlopende schooltypen en sociale profielen – zijn hard nodig. Het beleid is op dit
punt ad hoc, en is nauwelijks empirisch onderbouwd.
Ondanks de afnemende publieke belangstelling voor fysieke voordrachten worden
alternatieve digitale presentatievormen via toegankelijke massive open online presentations,
op digitale schoolborden bijvoorbeeld, nauwelijks onderzocht, evenmin als de mogelijke
voordelen daarvan in termen van effectief bereik en succesvolle kennisoverdracht.
SSS noemt culturele diversiteit in haar plan, zowel met betrekking tot publieksbereik als met
betrekking tot het schrijversbestand. De operationalisering van deze aandacht vindt de raad
echter onder de maat.
Ondernemerschap
De raad is van mening dat SSS zich dient te heroriënteren op de verdienmogelijkheden.
Afstemming met commerciële partijen, in ieder geval uitgeverijen, ligt hierbij voor de hand.
Immers, ook zij profiteren – in de zin van marketing – van de diensten van SSS, zonder
daarvoor op enigerlei wijze te betalen. In dit verband beveelt de raad een onderzoek aan naar
mogelijkheden waarbij ook uitgeverijen proportioneel bijdragen aan de verrekening van de
kosten.
De governance bij SSS is verbeterd. SSS merkt terecht op dat de nieuwe bestuursvorm
bijdraagt aan een efficiënt gebruik van kennis uit de verschillende bestuursportefeuilles. Uit
de aanvraag blijkt echter niet welke zittingstermijnen voor de bestuursleden gelden en of het
bestuur beschikt over voldoende kennis van de commerciële aspecten van het door SSS
aangeboden ‘dienstenpakket’. De raad herhaalt zijn standpunt uit 2012: SSS zou erg gebaat
zijn bij bestuursleden die over bedrijfsmatige kennis en marktvaardigheden beschikken.

238

BIS / Adviezen / Letteren / Schrijvers School Samenleving

Schrijvers School Samenleving

Aanvullend advies
In een reactie op het advies schrijft SSS dat ze wel degelijk reflecteert op kritiek van de raad
uit het subsidieadvies van 2012. Die kritiek betrof met name het achterblijven in het gebruik
van moderne en digitale presentatie- en communicatiemiddelen. Het is juist dat SSS in zijn
aanvraag hierop ingaat en de raadt vindt het positief dat SSS op het gebied van digitale
communicatiemiddelen een moderniseringsslag wil maken. De raad blijft echter
onverminderd van mening dat deze slag ook gemaakt moet worden op het gebied van digitale
presentatiemiddelen, omdat hiermee de mogelijkheden worden benut om met relatief
beperkte middelen een groot effect te genereren.
Het is SSS niet duidelijk wat de raad bedoelt met zijn oordeel dat ze nog te geïsoleerd
opereert. De raad erkent dat de organisatie veel samenwerkingspartners heeft, maar uit de
aanvraag wordt niet duidelijk dat met deze partners beleidsdoelen worden geformuleerd en
uitgevoerd. De raad heeft de indruk dat hiermee voor zowel SSS als de partners een voordeel
te behalen valt.
SSS bestrijdt het standpunt van de raad dat het auteursbestand van SSS betrekkelijk gesloten
is. Volgens SSS is het schrijversbestand veelzijdig en divers. Hoewel de raad dit
prijzenswaardig vindt, vindt hij de keuze om met bekende ‘literaire’ uitgeverijen of schrijvers
te werken niettemin een eenzijdige benadering. De raad verwacht dat SSS ook schrijvers aan
zich bindt die via andere platforms en alternatieve uitgeverijen een publiek verwerven en die
aantrekkelijk zouden kunnen zijn voor bijvoorbeeld middelbare scholieren. SSS is
ogenschijnlijk geheel vraaggericht en heeft geen eigen strategie om de vraag naar bepaalde
schrijvers, zoals nieuwkomers of onderbelichte talenten, te stimuleren. Door alleen auteurs
van gevestigde uitgeverijen op te nemen, vaart SSS nagenoeg uitsluitend op het oordeel van
die uitgeverijen. De raad is van mening dat SSS hiervoor ook zelf criteria moet ontwikkelen.
SSS stelt dat het aandeel basisschoolleerlingen kleiner is dan de raad beweert. Onder ‘scholen’
verstaat SSS namelijk zowel het basisonderwijs als het voortgezet onderwijs, het
beroepsonderwijs en het wetenschappelijk onderwijs. Dit is de raad niet gebleken uit de
aanvraag, maar hij herroept zijn opmerking over dit aandeel.
Ook biedt SSS naar eigen zeggen wel degelijk educatie ‘op maat’, waarmee ze de constatering
van de raad weerspreekt dat ze haar educatieve activiteiten niet naar onderwijsniveau
differentieert. Het is juist dat SSS een (vrij grove) onderverdeling maakt naar schooltype,
maar de raad meent dat SSS meer rekening zou moeten houden met de kennis en
vaardigheden die bij bepaalde schooltypen horen; pas dan is er sprake van advies op maat.
SSS spreekt tegen dat ze niet reflecteert op de afnemende belangstelling voor (klassieke)
auteurslezingen; ze wijt die in haar aanvraag aan de crisis en bezuinigingen bij bibliotheken.
De raad mist hier echter een beschrijving van de gevolgen, van de strategie. De oorzaak van
deze afname vormt een van de aanleidingen voor de opmerking van de raad dat SSS dient te
zoeken naar auteurs en uitgeverijen van buiten de gevestigde orde en naar alternatieve
presentatievormen. SSS schrijft dat de vraag naar auteurslezingen sinds 2013 weer toeneemt.
In het plan staat echter dat het aantal door de bibliotheek georganiseerde, schoolgebonden
schrijversbezoeken (educatieve functie), die via bemiddeling door SSS tot stand komen, daalt.
De raad ziet te zijner tijd graag een analyse van deze bewegingen.
239

De raad miste in de aanvraag gegevens over hoeveel mensen, van welke leeftijd daadwerkelijk
in contact worden gebracht met lezen, schrijvers en literatuur als gevolg van de door SSS
ontwikkelde en aangeboden diensten. SSS schrijft dat deze cijfers aan OCW en via de website
bekend worden gemaakt, en dat in de prestatieverantwoordingen een ‘cijfermatige
uitsplitsing naar onderwijstypen en volwassenen, naar aantallen jeugdauteurs en auteurs voor
volwassenen staan opgenomen’. Dit laatste betreft niet de cijfers waar de raad naar vraagt. In
de jaarrekeningen zijn inderdaad de aantallen contracten naar schooltype onderverdeeld. De
raad vindt deze echter niet gedetailleerd en informatief genoeg. De bereikcijfers zijn niet
uitgesplitst naar leerjaar, groep of niveau.
SSS schrijft dat, in tegenstelling tot wat de raad schrijft, de zittingstermijnen van het bestuur
wel uit de aanvraag te halen zijn. De raad erkent dit; hij heeft hier een fout gemaakt in het
advies.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van SSS geen aanleiding zijn advies te herzien. De
raad kijkt uit naar het nieuwe activiteitenplan van de instelling.

240

BIS / Adviezen / Letteren / Stichting Lezen

Stichting Lezen
€

Stichting Lezen is een ondersteunende instelling voor de letterensector, gevestigd te
Amsterdam. Stichting Lezen ontwikkelt en geeft uitvoering aan landelijke programma’s,
campagnes en projecten ter bevordering van het (literair) lezen. Het wil fundamenteel en
toegepast onderzoek naar lezen en leesgedrag initiëren, hierover publiceren en het vertalen
naar de praktijk, zodat intermediairs en beleidsmakers hun werk effectief kunnen uitvoeren.
Bovendien stelt de instelling zich ten doel de effectiviteit van leesbevorderingsbeleid waar
mogelijk te evalueren. Stichting Lezen werkt bij dit alles samen met vrijwel alle belangrijke
partijen in de sector, zoals de CPNB, de Koninklijke Bibliotheek, de Vereniging Openbare
Bibliotheken en de Stichting Lezen & Schrijven.
Subsidieadvies

1.870.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

1.870.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.38 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Lezen een subsidiebedrag toe te kennen van
€ 1.870.000, op voorwaarde dat de stichting een nieuw activiteitenplan indient met
aandacht voor de volgende punten.
– Stichting Lezen formuleert een overtuigender visie op haar identiteit of signatuur,
mede in relatie tot de activiteiten van (samenwerkings)partijen in hetzelfde werkveld
en tegen de achtergrond van relevante ontwikkelingen in het onderwijs.
– De instelling laat zien zich minder op de praktische of operationele uitvoering van
leesbevorderingsactiviteiten te richten en zich meer te oriënteren op onderzoek
naar en de coördinatie en evaluatie van deze activiteiten.
– De instelling licht de financiële relaties tussen haar activiteiten nader toe. Zij
onderzoekt bovendien beter de wegen die leiden naar aanvullende financiering.
De raad ziet te weinig focus in het plan dat Stichting Lezen heeft ingediend. De instelling
signaleert terecht een aantal knelpunten, maar geeft geen inzicht in de wijze waarop zij meent
deze het hoofd te kunnen bieden. Op basis van een financiële analyse noemt de raad de
financiële situatie van Stichting Lezen alarmerend (zie onder ‘Ondernemerschap’). De raad
adviseert daarom Stichting Lezen te vragen het activiteitenplan aan te vullen op het gebied
van de bovenstaande, met elkaar samenhangende aspecten.
Beoordeling
Kwaliteit
Met haar expertise en activiteiten vervult Stichting Lezen een belangrijke functie als spin in
het web. Ze initieert en beheert diverse leesbevorderingsprogramma’s. Stichting Lezen slaagt
erin deze bij de belanghebbende partijen op de agenda te zetten. De onderzoeksagenda is
uitstekend op orde. De stichting levert solide interventieprogramma’s op het gebied van
(literair) lezen. De aandacht die hierbij uitgaat naar gedifferentieerde doelgroepen is
deugdelijk.
Stichting Lezen heeft bovendien een groot publieksbereik en is goed ingebed in de sector.
Stichting Lezen staat bekend als een solide en ‘wijze’ partner. Mede dankzij Stichting Lezen
wordt het majeure maatschappelijke probleem van ontlezing daadkrachtig aangepakt. De
raad onderkent hiervan ten volle het belang.
De doelstellingen van Stichting Lezen zijn over het algemeen helder. Maar de raad mist in de
subsidieaanvraag een toekomstvisie. Hij is daarom van oordeel dat Stichting Lezen meer
241

focus moet aanbrengen in haar aanbod van projecten, mede in relatie tot (verwachte)
wijzigingen in de inkomsten als gevolg van de beëindiging van additionele projectsubsidies.
Het beleid op het gebied van digitaal lezen vindt de raad te weinig specifiek. Ook op dit vlak is
meer profilering gewenst. Verder blijkt uit het ingediende plan niet helder hoe de activiteiten
uit de basissubsidie en de additioneel gesubsidieerde activiteiten in het kader van het
actieplan ‘Kunst van Lezen’ zich tot elkaar verhouden. Ook de rolverdeling met de Koninklijke
Bibliotheek is onduidelijk. Er kan bovendien een sterkere band met het onderwijs worden
gesmeed, zeker met de pabo’s of lerarenopleidingen voor het voortgezet onderwijs.
Uit het ingediende activiteitenplan wordt niet helder hoe de verhouding is tussen de
verschillende beleidsterreinen waarop Stichting Lezen zich beweegt. Delen uit de aanvraag
lezen als een ongestructureerde opsomming van activiteiten. Het is de raad niet duidelijk of
de focus van Stichting Lezen ligt op het produceren van wetenschappelijke en operationele
kennis op het gebied van leesbevordering ten behoeve van uiteenlopende stakeholders, of
eerder op het daadwerkelijk (‘praktiserend’) vergroten van leesvaardigheden bij (jonge)
lezers, al dan niet in achterstandsposities.
Naar het oordeel van de raad is Stichting Lezen in de eerste plaats een kennisinstituut, dat
met gezag gevraagd en ongevraagd adviseert over alles wat samenhangt met de (literaire)
leescultuur. De raad is dan ook van mening dat Stichting Lezen zich minder zal moeten
richten op de praktische uitvoering van leesbevorderingsactiviteiten en meer op onderzoek
naar en de coördinatie en evaluatie van deze activiteiten.
De raad verwacht van Stichting Lezen een overtuigender visie op haar signatuur, mede in
relatie tot de activiteiten van onder andere OCW (in het bijzonder in relatie tot het
grootschalige actieprogramma ‘Tel mee met Taal’), de Koninklijke Bibliotheek en Stichting
Lezen & Schrijven, en tegen de achtergrond van relevante ontwikkelingen in het onderwijs.
Stichting Lezen is van oudsher gericht op het vergaren en verbreiden van kennis. Voor het
gebruik van deze kennis in de praktijk is Stichting Lezen afhankelijk van een breed veld aan
intermediairs en samenwerkingspartners. In de subsidieaanvraag ontbreekt een kritische
visie op of een kritisch oordeel over de vraag of de partners ook op de best passende wijze
bijdragen aan de doelen van Stichting Lezen. Voorkomen moet worden dat de ‘vernetwerking’
van Stichting Lezen ten koste gaat van de daadkracht en het (onafhankelijke) publieke gezag.
Educatie en participatie
Stichting Lezen initieert en ondersteunt projecten op het gebied van literatuureducatie en
leesbevordering. Daarbij richt zij zich onder andere op deskundigheidsbevordering en
intermediairs. In haar aanvraag noemt Stichting Lezen een veelheid aan nieuwe en bestaande
tussenpersonen, maar een specifiek beleid ontbreekt. Het is de raad niet duidelijk hoe de
verschillende doelgroepen zich tot elkaar verhouden, vanuit welke (sociaal-maatschappelijke)
motivatie de accenten op doelgroepen worden verlegd, verdiept of verbreed, en wat de
gewenste resultaten zijn. De raad mist in dit kader bovendien een visie op de rol die Stichting
Lezen wil spelen binnen de vaste kaders die de curricula van opleidingen vormen op het
gebied van leesbevordering.
De raad betreurt het dat Stichting Lezen niet is overgegaan tot de eerder door de raad
geadviseerde benoeming van een lector aan een hogeschool (pabo), maar gekozen heeft voor
een tweede bijzonder hoogleraar (aan de Universiteit Twente). Aanwezigheid op een pabo zou
naar de mening van de raad meer hebben bijgedragen aan de overdracht van kennis op het
gebied van lezen onder aanstaande docenten in het primair onderwijs. De raad mist een
onderbouwing van deze beleidsbeslissing.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
In de subsidieaanvraag van Stichting Lezen voor de periode 2013 – 2016 miste de raad
242

relevant cijfermateriaal over het feitelijke publieksbereik. De raad deed toen de aanbeveling
deze gegevens in de toekomst bij de aanvraag te voegen en in de argumentatie te vervlechten.
Helaas moet de raad vaststellen dat in de huidige aanvraag relevante (indicatieve) cijfers
wederom ontbreken. Stichting Lezen richt zich op intermediairs, zoals leerkrachten,
bibliotheekmedewerkers en andere deskundigen, die vanuit hun expertise lezen kunnen
bevorderen. Ook richt Stichting Lezen zich op ouders; zij biedt hun hulp bij de leesopvoeding.
Voor een goede beoordeling van de aanvraag is het noodzakelijk dat Stichting Lezen beschrijft
hoeveel mensen, scholen en instellingen er worden bereikt.
De stichting constateert dat haar activiteiten uitstekend bekend zijn bij de intermediaire
doelgroep, maar wil tevens de bekendheid van het onderliggende merk ‘Stichting Lezen’
vergroten. De raad vindt echter dat het marketingbudget vooral zou moeten worden besteed
aan de producten en uitingen, en niet aan de bekendheid van de initiator zelf.
Ondernemerschap
De financiële positie van Stichting Lezen geeft reden tot zorg. In het activiteitenplan staat niet
gekwantificeerd wat het resultaat en de doelstelling zijn van de diverse activiteiten, voor wie,
tegen welke prijs en waarom welke activiteiten al dan niet worden voortgezet. Stichting Lezen
geeft niet aan hoe ze de toekomstbestendigheid van de financieringsmix wil vergroten en
concludeert dat ‘wat nodig en mogelijk is met de huidige middelen niet kan worden
gerealiseerd’. Een strategische verkenning naar de mogelijkheid ook diensten te leveren aan
commerciële partijen zou om deze reden voor de hand liggen. Stichting Lezen maakt niet
duidelijk welke keuzes gemaakt zullen worden indien de benodigde middelen onverhoopt niet
worden verworven. De raad mist een alternatief plan waarin Stichting Lezen zich oriënteert
op inkomsten van derden.
Het plan bevat weinig houvast om activiteiten, kosten en resultaten met elkaar in verband te
brengen. Zo is in het activiteitenplan niet opgenomen tegen welke kosten diverse activiteiten
zijn uitgevoerd. Ook blijkt uit het plan niet specifiek wat de werknemers doen in relatie tot de
gerealiseerde activiteiten. De raad verwacht van Stichting Lezen op dit punt meer helderheid,
keuzes en onderbouwing.
Stichting Lezen beschrijft het bestuursmodel in haar subsidieaanvraag, maar gaat niet in op
het profiel van de bestuursleden.

243

BIS / Adviezen / Letteren / Stichting Lezen

Stichting Lezen

Aanvullend advies
In een reactie op het advies reageert Stichting Lezen op de constatering van de raad dat het
plan te weinig focus kent. De stichting licht toe dat het twee taken heeft, een vanuit de BIS en
een aanvullende taak vanuit het Actieplan Laaggeletterdheid. Stichting Lezen beschrijft deze
taken. De raad vindt dat Stichting Lezen haar signatuur in haar reactie op het advies
beduidend scherper en overtuigender heeft toegelicht dan in de aanvraag en waardeert dat.
Stichting Lezen is het daarnaast oneens met de geconstateerde spanning tussen kennis- en
uitvoeringstaken. Zij schrijft dat ze haar beleid wil continueren, waarbij ze zich richt op zowel
professionals als op activiteiten voor kinderen. Stichting Lezen schrijft die activiteiten niet
zelf uit te voeren, zoals de raad suggereert, maar als opdrachtgever een ‘coördinerende en
aanjagende rol’ te vervullen. De raad ondersteunt deze rol van Stichting Lezen, naast de rol
van onderzoeker naar leesbevorderingsactiviteiten, van harte.
Stichting Lezen weerlegt de kritiek van de raad dat zij geen cijfermateriaal geeft over het
bereik en de kosten van de activiteiten. De raad constateert dat in het jaarverslag en de
jaarrekening inderdaad de bereikcijfers van de projecten, de onderzoeken, publicaties,
expertmeetings, symposia et cetera zijn opgenomen. Hij erkent dat zijn uitspraak hierover in
het advies onjuist is.
Stichting Lezen meent dat er, in tegenstelling tot wat de raad meent, geen sprake is van een
alarmerende financiële situatie. Stichting Lezen kan blijven doen wat ze vanuit haar opdracht
in de BIS moet doen, maar voor verdere ambities is nu geen budget, aldus de stichting. De
raad heeft geconstateerd dat Stichting Lezen een goede balanspositie heeft. Zijn zorgen
betreffen met name de toekomst. Stichting Lezen is in grote mate afhankelijk van een enkele
grote batenpost. Bij het wegvallen van de incidentele subsidies in 2020 is zij voor 92 procent
afhankelijk van structurele subsidie van OCW.
De keuze voor de aanstelling van een tweede hoogleraar aan de Universiteit Twente is volgens
Stichting Lezen uitgebreid besproken in het monitorgesprek met de raad (november 2014) en
werd volgens haar instemmend ontvangen door de raad. Dit is echter niet in het
gesprekverslag terug te lezen; de stichting betreurt het dit niet als aanvulling op het verslag te
hebben ingebracht. Gegeven de rol van Stichting Lezen als onderzoeks- en kennisinstituut
waardeert de raad de aanstelling van een tweede hoogleraar aan de Universiteit Twente. De
raad hecht er daarnaast echter ook aan dat wetenschappelijke kennis terechtkomt bij degenen
die verantwoordelijk zijn voor het primair en voortgezet onderwijs. De raad verwacht dat
Stichting Lezen dat kan realiseren dankzij haar netwerk binnen het pabo-veld. De raad kijkt
uit naar de resultaten.
De raad constateerde volgens Stichting Lezen onterecht dat ze de bekendheid van het merk
‘Stichting Lezen’ wil vergroten. Stichting Lezen zegt dat dit niet de marketingstrategie is, en
dat waar mogelijk en waar passend de naam van de initiator wordt vermeld. De raad heeft
zijn uitspraak gebaseerd op een toelichting van Stichting Lezen in haar aanvraag waarin ze
zegt te streven naar een betere herkenbaarheid van alle Stichting Lezen-activiteiten. Hier is
volgens de raad geen sprake van een onjuiste constatering.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van Stichting Lezen geen aanleiding zijn advies te
herzien. De raad kijkt uit naar het nieuwe activiteitenplan van de instelling.
244

Creatieve industrie

245

BIS / Adviezen / Creatieve Industrie / Het Nieuwe Instituut

Het Nieuwe Instituut
€

Stichting Niadec - Het Nieuwe Instituut (hierna: HNI) is een sectorinstituut voor de creatieve
industrie. Het ontwikkelt programmalijnen en activiteiten voor de ontwerpdisciplines
architectuur, vormgeving en e-cultuur. HNI positioneert zich als rijksarchief voor
architectuur en stedenbouw, als museum voor architectuur, design en e-cultuur en als
expertisecentrum voor de creatieve industrie, waarbij onderzoek de verbindende factor
vormt. HNI stelt zich ten doel om de publieke waardering voor en de maatschappelijke
betekenis van architectuur, vormgeving en e-cultuur te vergroten en de wisselwerking tussen
die disciplines te versterken. HNI formuleert een visie waarin hij de huidige tijd kenmerkt
door radicale veranderingen op technologisch, economisch, cultureel en sociaal gebied. Het
instituut wil deze veranderende wereld in kaart brengen en zichtbaar maken. Tegelijkertijd
wil HNI de discussie bevorderen over onderwerpen die gerelateerd zijn aan het ontwerpveld.
Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Niadec - Het Nieuwe Instituut geen subsidie
toe te kennen, tenzij de instelling een nieuw activiteitenplan indient dat in ieder geval
voldoet aan de volgende voorwaarden.

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

5.640.000

gereserveerd
subsidiebedrag
€

7.831.247

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.40 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

– HNI komt met voorstellen voor veranderingen in de governance en het bestuur die
ertoe moeten bijdragen dat de instelling voldoet aan de Governance Code Cultuur.
– HNI zorgt ervoor dat zijn interne en externe kwaliteitszorg afdoende zijn verankerd.
– HNI werkt zijn visie verder uit, waarbij hij in het bijzonder aandacht heeft voor zijn
positionering, rol en meerwaarde in de culturele en creatieve sector.
– HNI ontwikkelt een professioneel programma, gericht op educatie en participatie,
dat in lijn is met zijn visie en strategie, en waarin hij zich rekenschap geeft van de
educatieve partners in zijn omgeving.
– HNI dient een nieuwe, sluitende begroting in.
HNI heeft weliswaar een aansprekende visie geformuleerd, maar de raad vindt dat het
instituut deze onvoldoende vertaalt in de programma’s. Dit heeft negatieve gevolgen voor de
samenhang en herkenbaarheid van de activiteiten. De raad vindt dat de instelling zijn rol en
meerwaarde van zijn activiteiten voor de sector beter dient te beschrijven en uit te voeren. Hij
kan uit de aanvraag niet opmaken hoe HNI zich bij de uitvoering van zijn taken verhoudt tot
relevante spelers in de creatieve industrie.
De afgelopen jaren heeft HNI met enkele tentoonstellingen laten zien zowel een professioneel
als een breed publiek te kunnen interesseren. Maar over het geheel genomen vindt de raad de
resultaten van het instituut te mager. HNI trekt verhoudingsgewijs weinig bezoekers en
veroorzaakt nauwelijks discours. Het instituut heeft verder zijn educatieve activiteiten nog
niet op een professionele wijze, en in samenspraak met partners in zijn omgeving,
vormgegeven. De afstemming van het beleid en de activiteiten met andere relevante spelers in
het veld, zoals bijvoorbeeld het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie en
brancheorganisaties, blijven onderbelicht.
In 2015 bleek na onderzoek dat de instelling enkele cruciale principes van de Governance
Code Cultuur niet volgt. De raad had hierop een reflectie van HNI verwacht. Het ontbreken
daarvan vindt de raad een tekortkoming in de aanvraag; hij kan zich onvoldoende een oordeel
vormen over een verbetering van de governance. De raad maakt zich vanwege deze signalen
en de gebrekkige verankering van de interne en externe kwaliteitszorg ernstige zorgen over de
246

governance en het bestuur. Hij adviseert de minister om hierover met de instelling in gesprek
te gaan.
Beoordeling
Kwaliteit
HNI heeft de afgelopen periode benut om de fusie van het vormgevingsinstituut Premsela,
Het Nederlands Architectuurinstituut en het Virtueel Platform in de praktijk gestalte te
geven. De instelling heeft een aansprekende visie geformuleerd die hoge verwachtingen
schept. De raad vindt echter geen consequente vertaling van de visie terug in de activiteiten
van de instelling.
De programmering van HNI heeft een thematische invalshoek en richt zich op de
ontwerpdisciplines. De raad vindt dat HNI zijn potentie om kwalitatief hoogwaardige,
goedlopende tentoonstellingen te organiseren onvoldoende benut. Tot nu toe trokken alleen
de tentoonstellingen met een duidelijke signatuur, zoals over het werk van Herman
Hertzberger en het Tijdelijk Modemuseum, de aandacht van zowel het vakpubliek als een
breed geïnteresseerd publiek. De raad is ervan overtuigd dat HNI zijn tentoonstellingsfunctie
kan verbeteren door curatoren van naam aan te trekken en een duidelijke relatie te leggen
met de visie van het instituut. In de programma’s rondom de fellows liggen bijvoorbeeld
voldoende aanknopingspunten voor relevante actuele thema’s. Deze programma’s zijn nu
onvoldoende zichtbaar.
HNI schrijft in zijn plan dat het zich nadrukkelijk verbindt aan de culturele dimensie van de
creatieve industrie en geen aansluiting zoekt bij het Topsectorenbeleid. Volgens de raad is het
echter wel van belang dat HNI een relevante speler wordt in het brede veld van de creatieve
industrie en andere sectoren. Daartoe zijn samenwerking en afstemming nodig met relevante
organisaties, zoals de brancheorganisaties en het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie.
HNI heeft begin 2016 de opdracht gekregen om een expertisecentrum op te zetten dat als taak
heeft professionele partijen in de creatieve industrie te verbinden en de sector te
ondersteunen bij internationale ambities en activiteiten. Het is in dit verband belangrijk dat
HNI zich aansluit bij het beleid van het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie. De raad
adviseert de activiteiten en de impact van het nieuwe expertisecentrum te monitoren en
tussentijds te evalueren.
Over het internationaliseringsbeleid van HNI merkt de raad op dat het palet van activiteiten
is verschraald. Er worden nauwelijks nog reizende tentoonstellingen en/of internationale
debatten georganiseerd. Dergelijke activiteiten zijn belangrijke instrumenten voor de
promotie van Nederlandse ontwerpers in het buitenland. Activiteiten als de organisatie van
biënnales en het bezoekersprogramma zijn uitgelezen kansen voor HNI om een breed
draagvlak te creëren.
In de komende periode wil HNI zijn museale functie uitbreiden met de discipline vormgeving.
De raad vindt in de aanvraag echter geen nadere uitwerking van dit voornemen terug. Voor de
uitbreiding van de museale functie ligt het voor de hand dat HNI deze plannen afstemt met
het Centraal Register voor Vormgevingsarchieven (CRVa) en met andere instellingen die
relevante vormgevingscollecties beheren.
Ten behoeve van het archiefbeheer wil HNI een restauratieatelier opzetten. De raad vraagt
zich af of het instituut het nut en de noodzaak hiervan voldoende heeft onderzocht. In
principe is de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) de aangewezen partij voor taken
op dit terrein, vanwege zijn expertise op het gebied van restauratie.
Concluderend oordeelt de raad dat de instelling onvoldoende aandacht besteedt aan de
evaluatie van zijn kerntaken – met de daarbij behorende reflectie op verbetering en
bijsturing. Hij verwacht van een instituut van deze omvang en statuur een goede verankering
van de interne en externe kwaliteitszorg.
247

Educatie en participatie
Ten aanzien van educatie en participatie richt HNI zich op het primair en voortgezet
onderwijs. In het plan ontbreekt een ambitieus en professioneel educatieprogramma voor
diverse doelgroepen. HNI laat daar kansen liggen; de programmalijnen architectuur,
e-cultuur en design lenen zich er immers goed voor om aan te sluiten op een leerlijn die 21st
century skills stimuleert.
De raad verwacht dat HNI zich, naast het primaire en voortgezet onderwijs, ook concreet
oriënteert op het grote aanbod van mbo- en hbo-opleidingen in Rotterdam. Het kan zich
aansluiten bij een stevig lokaal netwerk van educatieprofessionals, met het Kenniscentrum
Cultuureducatie Rotterdam als spil hierin. In de aanvraag worden deze voor HNI belangrijke
partners echter niet genoemd.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Volgens de raad moet HNI, gelet op de functie en omvang van het instituut, zeker in staat zijn
om op jaarbasis 100.000 betalende bezoekers te trekken. De raad baseert zich hierbij op
bezoekersaantallen van vergelijkbare instituten. Ter illustratie: EYE ontvangt jaarlijks
265.500 betalende bezoekers, Beeld en Geluid 267.000 (in 2014). Instellingen in de directe
omgeving trekken bovendien ook aanzienlijke bezoekersaantallen, zoals bijvoorbeeld de
nabijgelegen Kunsthal (ruim 252.000 betalende bezoekers). De door HNI geambieerde
50.000 betalende bezoekers per jaar vindt de raad te mager.
De website van HNI is in de afgelopen periode goed gebruikt voor het ontsluiten van het
architectuurarchief. Dit past prima bij de ambitie van de overheid om door middel van
digitalisering collecties toegankelijker te maken voor publiek.
Ondernemerschap
De financiële positie van HNI is gezond. Het instituut beschikt over een eigen vermogen van
2,5 miljoen euro, waarmee het een buffer heeft om tegenvallende inkomsten op te vangen.
Ook de liquiditeitspositie van HNI is in orde. Voor HNI geldt geen eigen inkomstennorm; het
instituut voorziet overigens een aanzienlijke toename van de eigen inkomsten in de komende
periode. Zo verwacht het een spectaculaire toename van sponsorbijdragen (van 20.000 naar
450.000 euro) en denkt het de geslonken publieksinkomsten terug te kunnen brengen naar
het hogere niveau van 2013. In de aanvraag onderbouwt het instituut deze doelstellingen
echter niet. Er zijn verder plannen om meer inkomsten te behalen uit de horecafunctie van
het gebouw. Opvallend in dit verband is het voornemen om kantoorruimtes een bestemming
te geven als hotel-restaurant. De raad oordeelt hier negatief over, omdat deze functie niet
aansluit bij het profiel van de instelling.
Het personeelsbestand van HNI is de afgelopen periode afgeslankt. Daarbij werd ook beoogd
een verschuiving te maken van overhead- naar productiekosten. Op grond van de cijfers
constateert de raad echter dat HNI daarin niet volledig is geslaagd; de overheadkosten dalen
maar licht. Inmiddels werkt het instituut met een mix van vast en tijdelijk personeel,
aangevuld met een flexibele schil van freelancers.
Uit de aanvraag blijkt niet hoe het interne en externe toezicht zijn vormgegeven. Dit vindt de
raad opmerkelijk, vooral ook omdat Cultuur+Ondernemen eind 2015 een kritisch rapport
heeft uitgebracht over de toepassing van de Governance Code Cultuur. De raad had verwacht
dat dit rapport HNI zou aansporen om uitgebreid op het toezicht en de governance te
reflecteren.

248

BIS / Adviezen / Creatieve Industrie / Het Nieuwe Instituut

Het Nieuwe Instituut

Aanvullend advies
HNI stelt in zijn reactie dat het advies van de raad een aantal feitelijke onjuistheden bevat.
Ook geeft het instituut aan dat het referentiekader van de raad niet strookt met de opdracht
die HNI heeft gekregen als ondersteunende instelling.
HNI wijst de raad erop dat de typering ‘sectorinstituut voor de creatieve industrie’ onjuist;
door oud-staatssecretaris Zijlstra is het gepositioneerd als ondersteunende instelling voor de
creatieve industrie. Ook meent HNI dat de raad zich er geen rekenschap van geeft dat het
instituut tegelijk opereert binnen de kaders van de nieuwe Erfgoedwet, de BIS en het beleid
voor de creatieve industrie. De raad erkent dat het instituut op grond van de subsidieregeling
en de aanduiding in de subsidieaanvraag moet worden getypeerd als ondersteunende
instelling voor de creatieve industrie.
HNI reageert op de kritiek van de raad dat uit de aanvraag niet is op te maken hoe het
instituut zich bij de uitvoering van zijn taken verhoudt tot relevante spelers in de creatieve
industrie. Deze kritiek komt volgens HNI voort uit dezelfde onjuiste zienswijze dat het een
sectorinstituut zou zijn. De raad ziet dit verband niet. Hij heeft zich voor zijn advies gebaseerd
op de informatie uit de subsidieaanvraag. Hierin wordt onvoldoende duidelijk gemaakt hoe
HNI zich positioneert ten opzichte van andere relevante partijen binnen de sector Creatieve
Industrie.
Volgens HNI heeft de raad onterechte verwachtingen ten aanzien van de
tentoonstellingsfunctie, waarbij hij ook verwijst naar de reizende tentoonstellingen van een
aantal jaren terug. HNI stelt dat deze tentoonstellingen ooit allemaal uit het budget van Dutch
DFA zouden zijn gefinancierd. De raad bestrijdt dit. Zowel Premsela als het Nederlands
Architectuur Instituut (NAi) produceerden reizende tentoonstellingen, waarvan slechts
enkele (deels) door Dutch DFA werden gefinancierd.
HNI vindt het oordeel van de raad over de omgang met governance en bestuur problematisch.
Het instituut benadrukt dat het vraagstuk rondom governance speelde in 2015 en dat het
inmiddels maatregelen heeft genomen op basis van een rapport van Cultuur+Ondernemen.
HNI verwijst in zijn reactie naar zes besluiten die de raad van toezicht op 7 december 2015
heeft gepubliceerd, zoals het gefaseerd aftreden van die raad, de uitbreiding naar een
tweehoofdig bestuur en de verzwaring van de taken van de bestuurssecretaris als governance
officer. Hiermee geeft HNI naar eigen zeggen blijk van een bewuste, deugdelijke omgang met
vraagstukken rondom toezicht. De raad is op de hoogte van de geschetste situatie, maar is van
mening dat HNI in zijn subsidieaanvraag hierop had moeten reflecteren zodat hij – en de
minister – zich een oordeel kunnen vormen over de verbetering van de governance.
HNI wijst erop dat de statutaire naam sinds 2 september 2013 Stichting Het Nieuwe Instituut
luidt. De raad gebruikt in het advies inderdaad ten onrechte de naam Stichting NIADEC.
HNI merkt op dat de raad een foutieve benaming hanteert van ‘het vormgevingsinstituut
Premsela’. Het Vormgevingsinstituut was de voorganger van Premsela, dat als stichting de
benaming ‘Premsela, Nederlands Instituut voor Design en Mode’ hanteerde. De raad wijst
erop dat ‘vormgevingsinstituut’ in de bewuste zin geen deel uitmaakt van de naam, maar een
beknopte kwalificatie betreft van het instituut, dat hij verder enkel benoemt als Premsela.
249

HNI constateert dat de raad in zijn advies kritisch is over de kwaliteit, maar niet over de
verankering van het interne en externe kwaliteitstoezicht. De raad benadrukt dat hij in zijn
advies kritisch is over de kwaliteit van de output én in het verlengde daarvan kritische
kanttekeningen plaatst bij de wijze waarop HNI zijn interne en externe kwaliteitszorg heeft
georganiseerd en geborgd. Ten aanzien van dit laatste onderwerp vraagt de raad in zijn advies
om een nadere toelichting en uitwerking.
De raad schrijft dat HNI de afgelopen jaren met enkele tentoonstellingen heeft laten zien
zowel een professioneel als een breed publiek te kunnen interesseren. HNI schrijft te
veronderstellen dat het begrip ‘enkele’ slaat op de publiekstrekkers, omdat het alleen al in
2015 zeventien tentoonstellingen organiseerde. De raad beaamt dit, maar vindt dit niet
voldoende. Dat blijkt uit de zin die hij in zijn advies op voorgaande opmerking laat volgen:
‘Over het geheel genomen vindt de raad de resultaten van het instituut echter te mager.’
De kritiek van de raad dat HNI verhoudingsgewijs weinig bezoekers trekt en nauwelijks
discours veroorzaakt, vindt het instituut onterecht. Volgens HNI zou het ministerie van OCW
de instelling hebben opgedragen om 300.000 bezoekers te halen: 250.000 lokaal, regionaal
en internationaal en 50.000 betalende bezoekers per jaar in de Rotterdamse hoofdlocatie. De
raad wijst erop dat eventuele, latere prestatieafspraken tussen OCW en HNI niet openbaar
zijn. Zoals bij alle instellingen in de BIS gaat de raad uit van de prestatieafspraken die OCW in
de beschikking van de subsidietoekenning voor 2013 – 2016 heeft laten opnemen. Hierin
staat dat HNI geacht wordt jaarlijks 315.000 bezoekers te trekken, onder wie 10.500
scholieren. De raad vindt overigens dat een instituut met de omvang en de middelen als HNI
zich niet tevreden mag stellen met een vooruitzicht van slechts 50.000 betalende bezoekers
per jaar.
Met betrekking tot de opmerking van de raad dat de programma’s rond de fellows
onvoldoende zichtbaar zijn, vraagt HNI zich af wat hierbij de norm is en hoe de zichtbaarheid
ervan moet worden getoetst. De raad heeft in de subsidieaanvraag geen nadere toepassing of
uitwerking gevonden van de programma’s rond de fellows. Hij is positief over deze
programma’s en denkt dat de inhoud ervan relevant en interessant is. De programma’s
kunnen volgens de raad meer opbrengen dan nu het geval is, bijvoorbeeld door er
tentoonstellingen en andersoortige presentaties aan te verbinden.
HNI merkt op dat het in zijn aanvraag, ten aanzien van de ‘Bedreigde Vormgevingsarchieven’,
niet om een uitbreiding van zijn museale functie gaat. De passage moet volgens HNI worden
gelezen als een verzoek aan de raad om een standpunt in te nemen over
architectuurarchieven. HNI ziet hier een mogelijke nieuwe rol voor zichzelf weggelegd. De
raad heeft in de subsidieaanvraag geen concrete uitnodiging gelezen om een standpunt in te
nemen over de architectuurarchieven en de staat waarin zij verkeren. De raad is wel bereid
hierover op een later moment de minister te adviseren.
HNI stelt dat het geen restauratieatelier wil opzetten. Wel wil het instituut het beheer van het
archief verbeteren. Volgens HNI heeft het ministerie van OCW het instituut expliciet
geadviseerd om een subsidieverzoek in te dienen voor optimalisatie van het archief. De raad
merkt op dat het transparanter was geweest om in de subsidieaanvraag aan een dergelijk
expliciet verzoek van het ministerie te refereren. Daarin vermeldt HNI dat, mocht het
instituut meer subsidie ontvangen voor het behoud van de collectie, hij van plan is een
restauratieatelier te realiseren. Dit laatste is volgens de raad een onnodige investering,
aangezien er voldoende goed geëquipeerde restauratieateliers voor handen zijn. Met
betrekking tot ondersteuning voor het archiefbeheer verwijst de raad daarom naar de
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
In reactie op de constatering van de raad dat HNI kansen laat liggen om met de
programmalijnen architectuur, e-cultuur en design aan te sluiten op een leerlijn die 21st
century skills stimuleert, benadrukt het instituut dat het zich – blijkens de eerste paragraaf
van het onderdeel ‘Educatie’ in zijn aanvraag – juist hierop richt. De raad ontkent niet dat
HNI de 21st century skills een centrale rol wil geven in zijn educatieve aanbod, maar treft in
250

de subsidieaanvraag geen concrete plannen aan.
Ten slotte kan HNI zich niet vinden in het negatieve oordeel van de raad over het voornemen
om kantoorruimtes een bestemming te geven als hotel-restaurant. De raad begrijpt dat HNI
mogelijkheden ziet in de exploitatie van horeca, maar in de aanvraag geeft het instituut hierop
geen toelichting; er wordt geen relatie gelegd tussen zulke faciliteiten en de missie en
kernactiviteiten van het instituut.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van het Nieuwe Instituut geen aanleiding zijn advies te
herzien. De raad kijkt uit naar het nieuwe activiteitenplan van de instelling.

251

Bovensectorale
ondersteunende
instellingen

252

BIS / Adviezen / Bovensectorale ondersteunende instellingen / Boekmanstichting

Boekmanstichting
€

De Boekmanstichting profileert zich als een onafhankelijk kenniscentrum voor kunst- en
cultuurbeleid in Nederland. De instelling bevordert en faciliteert onderzoek naar de rol en
functie van kunst en cultuur in de samenleving en naar de productie, distributie en afname
ervan. Daarnaast verzamelt en ontsluit de Boekmanstichting (statistische) informatie over
nationaal en – in beperkte mate – internationaal cultuurbeleid. De Boekmanstichting rekent
ook het stimuleren van de meningsvorming tot haar kerntaken. De instelling maakt gebruik
van een website, bibliotheek en publicaties, en organiseert lezingen, expertmeetings,
symposia en debatten.
Ten behoeve van de kennisfunctie werkt de instelling samen met andere kennisinstellingen,
zoals het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS), het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en
universiteiten. Sinds 2013 coördineert de Boekmanstichting de tweejaarlijkse productie van
de ‘Cultuurindex Nederland’, die de instelling presenteert als een nationale barometer voor de
vitaliteit van kunst en cultuur. De ‘Cultuurindex Nederland’ wordt in nauwe samenwerking
met het SCP samengesteld, onder meer op basis van langjarig verzamelde cultuurstatistieken.

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

720.000

gereserveerd
subsidiebedrag
€

825.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.45 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert de Boekmanstichting geen subsidie toe te kennen,
tenzij de instelling een nieuwe, sluitende begroting indient met een daarop aangepast
activiteitenplan. Daarin maakt de Boekmanstichting in elk geval duidelijk:
– Hoe de instelling zich positioneert als onafhankelijke, vraaggerichte
kennisorganisatie gericht op het verzamelen valideren, verrijken en verspreiden van
kennis over kunst- en cultuur(beleid).
– Welke visie de instelling heeft op de verdere ontwikkeling en benutting van haar
kennisfunctie, in het bijzonder de rol van de ‘Cultuurindex Nederland’.
– Op welke wijze de instelling deze (her)positionering als publieke kennisorganisatie
vertaalt naar haar werkwijze en organisatie.
De raad heeft er waardering voor dat de Boekmanstichting de afgelopen periode geplande
projecten, ondanks de bezuinigingen, grotendeels heeft weten te realiseren. De instelling
heeft ook de website en haar tijdschrift vernieuwd en de continuïteit van de ‘Cultuurindex
Nederland’ gewaarborgd.
Met het oog op de door het ministerie van OCW aangekondigde analyse van en advisering
over de ondersteuningsstructuur in 2017, had de raad verwacht dat de Boekmanstichting een
toekomstgerichte visie zou presenteren op haar rol als bovensectoraal opererend
kennisinstituut in de BIS. In haar plan stelt zij zich echter afhankelijk en behoudend op. De
Boekmanstichting laat zich volgens de raad remmen door de weinig vraaggerichte invulling
van haar taken.
In de culturele sector worden gegevens en cijfermatige trends nog onvoldoende systematisch
verzameld, geïnterpreteerd en gedeeld. De behoefte aan een onafhankelijke, vraaggerichte en
verbindende kennisorganisatie of -netwerk is groot. De raad vindt het noodzakelijk dat de
Boekmanstichting zich als publieke kennisorganisatie bezint op haar positionering en
werkwijze in het licht van deze behoefte.
De organisatie en de personeelsopbouw van de Boekmanstichting zijn te veel afgestemd op

1

‘Agenda Cultuur. 2017 – 2020 en
verder’, Raad voor Cultuur,
pagina 107-111, 2015.
2

‘De publieke kennisorganisaties’,
Koens, Chiong Meza, Faasse,
De Jonge, in: Feiten & Cijfers,
Rathenau Instituut, 2016.

253

haar de bibliotheekfunctie. De raad constateert dat de instelling door deze focus niet flexibel
kan inspelen op veranderende behoeften in haar omgeving. Hij meent de Boekmanstichting
haar effectiviteit kan vergroten door haar beperkte capaciteit breder inzetbaar te maken en te
richten op de kerntaken die uit een strategische herpositionering volgen. Voor een uitbreiding
van de capaciteit van de Boekmanstichting ziet de raad mogelijkheden in het uitdiepen van
strategische allianties, vraaggerichte diensten en producten, en in de werving van nationale
en internationale onderzoeksubsidies.
Beoordeling
Kwaliteit
De Boekmanstichting positioneert zich als een onafhankelijk, bovensectoraal kennisinstituut
met een rol op nationaal, regionaal en internationaal niveau in de wetenschap, de politiek en
in een bestuurlijke omgeving. De raad heeft waardering voor de activiteiten die de instelling
heeft uitgevoerd, zeker in het licht van een korting van 27 procent op de rijkssubsidie en de
twee directeurswisselingen die de Boekmanstichting in korte tijd heeft meegemaakt. Met
name het tijdschrift en de ontwikkeling van de ‘Cultuurindex Nederland’ vindt de raad
relevante producten. Toch ziet de raad de rol van de kennisinstelling, door haar grote focus op
de bibliotheekfunctie, te marginaal worden. Om haar missie de komende tijd succesvol in
praktijk te kunnen brengen, verwacht de raad dat de instelling transformeert tot een
vraaggerichte kennisorganisatie.
De raad vindt het belangrijk dat de Boekmanstichting beleidsnota’s en -rapporten blijft
verzamelen uit de zogenaamde ‘grijze collectie’ (een buitencategorie door het ontbreken van
een ISBN- nummer). Deze collectie wordt nergens systematisch verzameld of in
bibliotheekcollecties opgenomen.
Maar zoals uit de bezoekcijfers van de bibliotheek blijkt, ligt de toekomst van de
Boekmanstichting volgens de raad niet in deze activiteit, maar in het uitbouwen van de
kennisfunctie. Dat zorgt ervoor dat de instelling zich strategisch en daadkrachtig moet richten
op het verzamelen, toegankelijk maken en duiden van (cijfermatige) informatie over
ontwikkelingen in de culturele sector. De raad benadrukt andermaal dat er in die sector veel
behoefte is aan een onafhankelijk en verbindend kennisinstituut of -netwerk dat
(cijfermatige) trends kan verbinden met inhoudelijke analyses. [ 1 ] De raad wijst in dit verband
graag op kennisinstituten die qua profiel, werkwijze en functie als rolmodel kunnen dienen,
zoals bijvoorbeeld het Mulier Instituut voor de sportsector. [ 2 ]
In 2017 zullen de functies en taken van sectorbrede ondersteunende instellingen door het
Ministerie van OCW worden geëvalueerd, waarna de raad daarover zal adviseren. De
komende periode zal dan ook bepalend zijn voor de rol die de Boekmanstichting kan spelen
als nationaal kennisinstituut voor de cultuursector. Vanuit deze achtergrond bezien, had de
raad een strategisch toekomstperspectief verwacht; hij vindt echter dat de Boekmanstichting
zich terughoudend opstelt, wat onder meer tot uitdrukking komt in de streefcijfers. Zo
voorziet de instelling een halvering van het aantal evenementen (van 27 in 2015 naar 12 in de
periode 2017 – 2020), een verdere daling van het aantal uitleningen (van 1.563 naar 1.100) en
een gelijkblijvend aantal informatieverzoeken.
De Boekmanstichting vermeldt wel meer aandacht te willen besteden aan de ‘Cultuurindex
Nederland’. Dat vindt de raad positief; het belang hiervan is vooral het samenbrengen van
versnipperd verzamelde statistieken en het bijbehorende (kwantitatieve) onderzoek. De raad
mist in het plan van de Boekmanstichting een concrete visie op de verdere ontwikkeling en
benutting van deze gegevensstromen. Ook verwacht hij van de instelling een reflectie op haar
eigen rol in relatie tot andere kennisorganisaties zoals bijvoorbeeld het SCP, CBS en ook
buitenlandse kennisinstellingen.
De ‘Cultuurindex Nederland’ kan in het transitieproces van de Boekmanstichting een opstap
zijn om nieuwe relaties aan te gaan met internationaal toonaangevende partners. De raad
heeft waardering voor de internationale relaties die de instelling onderhoudt, maar mist een
254

uitgesproken ambitie, ook waar het de internationale subsidiemogelijkheden betreft voor
onderzoek en valorisatie van kennis. Hier liggen kansen voor de Boekmanstichting om haar
dienstenpakket uit te breiden met hoogwaardige kennisproducten en betaalde diensten in een
(inter)nationaal perspectief.
De raad waardeert het voornemen om een regionale variant van de ‘Cultuurindex Nederland’
te ontwikkelen, in samenwerking met de Atlas voor Gemeenten. Dit sluit mooi aan bij de
grotere rol van stedelijke regio’s in het cultuurbeleid. De belangstelling die het bedrijfsleven
hiervoor nu al heeft getoond, is bemoedigend.
Educatie en Participatie
De instelling heeft geen taak op het gebied van educatie voor scholen. De Boekmanstichting
formuleert er dan ook geen beleid voor. De raad moedigt de instelling aan om
talentontwikkeling op wetenschappelijk gebied te blijven faciliteren, zoals via de
‘Dissertatieprijs’. De raad waardeert de inspanningen van de Boekmanstichting om met een
klankbordgroep jonge onderzoekers aan zich te binden.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De Boekmanstichting registreerde de afgelopen periode minder bibliotheekuitleningen. Hier
staat een stijging tegenover van de bezoeken aan de online catalogus. Deze stijging is echter
niet zo sterk als de daling van bibliotheekuitleningen. In de periode 2013 – 2015 ontving de
instelling meer informatieaanvragen (van een kleine 10.000 naar ruim 17.000). De
Boekmanstichting verwacht niet dat dit aantal verder zal stijgen in de komende periode. De
raad vraagt zich af wat hiervan de reden is en verwacht dat de Boekmanstichting reflecteert
op de mogelijke gevolgen.
De website van de instelling is gebruikersvriendelijk en het tijdschrift ‘Boekman’ sluit goed
aan bij de doelgroep. De bibliotheekcollectie is verder gedigitaliseerd en de ontsluiting ervan
via de website is verbeterd. De raad mist echter een plan om deze communicatiekanalen
effectief in te zetten voor kennisdeling en -vermeerdering binnen en buiten de sector. Als de
Boekmanstichting haar ambities op het terrein van doelgroep- en publieksbereik wil behalen,
is een krachtige mediastrategie op zijn plaats. Volgens de raad kunnen het tijdschrift en de
website(s) effectiever worden ingezet om actuele onderwerpen aan de orde stellen, en
gevalideerde feiten en cijfers naar doelgroepen te communiceren.
De Boekmanstichting gaat de komende periode minder debatten, expertmeetings en
conferenties organiseren, en minder boeken publiceren. Hierdoor voorziet de instelling een
daling van het aantal deelnemers (van 1778 naar 1000, op jaarbasis). Tegen de achtergrond
van het streven naar werkdrukvermindering en meer focus op de ‘Cultuurindex Nederland’ is
dit een begrijpelijke stap, maar de raad vindt dat de instelling er ook op moet toezien dat zij
voldoende in de openbaarheid treedt en zorgt voor nieuw publiek. De Boekmanstichting zou
onder meer kunnen onderzoeken hoe zij als onafhankelijke partij een actuele agenda kan
verbinden aan het verzamelen van kwantitatieve gegevens, en hoe zij de doelgroepen
proactiever kan bedienen met relevante facts & figures.
De instelling wil steviger inzetten op het uitbouwen van haar website en op haar reputatie als
hét platform waar nationale en regionale cijfers worden verzameld, gestructureerd,
gecontroleerd, geanalyseerd en geduid. De raad is hierover positief.
Ondernemerschap
De financiële positie van de Boekmanstichting is gezond. Wel is het verdienpercentage
afgenomen en heeft de instelling een verdere daling van de eigen inkomsten begroot.
Hierdoor zal zij naar verwachting in de komende periode meer afhankelijk zijn van
structurele subsidie van het ministerie van OCW. De raad denkt dat het zinvol is om
bijvoorbeeld via Europese fondsen aanvullende middelen te zoeken voor de ‘Cultuurindex
Nederland’ of thema-gebonden onderzoek voor private of publieke fondsverstrekkers.
255

Om door te gaan op de ingeslagen weg is het volgens de raad noodzakelijk dat de
Boekmanstichting in personeel investeert en (jonge) onderzoekers aantrekt. De
Boekmanstichting vraagt in haar plan aandacht voor de huidige personeelsbezetting (circa 8
fte); voor de bezuiniging beschikte de instelling over 12,5 fte. De raad realiseert zich dat dit
een kleine bezetting is om de volwaardige functie van een kennisinstelling te vervullen; vooral
ook omdat het grootste deel van deze formatie wordt ingezet voor de bibliotheek en het
tijdschrift. Deze situatie vraagt volgens de raad om een fundamentele bezinning op het
personeelsbeleid van de instelling.
De Boekmanstichting hanteert de Governance Code Cultuur en de Code Culturele Diversiteit.

256

BIS / Adviezen / Bovensectorale ondersteunende instellingen / Boekmanstichting

Boekmanstichting

Aanvullend advies
De Boekmanstichting schrijft in haar reactie dat de raad ten onrechte aanneemt dat de
organisatie en personeelsopbouw zijn afgestemd op de bibliotheekfunctie. De
Boekmanstichting geeft aan slechts 1,9 van de 9,43 fte’s in te zetten voor de brede
informatiedienstverlening, inclusief de bibliotheekwerkzaamheden. In aansluiting hierop
vermeldt de instelling dat de raad in zijn advies de suggestie wekt dat het personeel van de
Boekmanstichting niet breed wordt ingezet, terwijl er met flexibel samengestelde teams
gewerkt wordt en vrijwel iedereen combinatiefuncties vervult. Ook wijst de Boekmanstichting
erop dat het personeelsverloop klein is; de gemiddelde leeftijd van het personeel is 55 jaar.
De raad begrijpt dat de Boekmanstichting na de bezuinigingen in 2013 genoodzaakt is haar
personeel multi-inzetbaar te maken en heeft waardering voor de veerkracht van de instelling.
De raad erkent dat de Boekmanstichting haar personeel op meer dan alleen de
bibliotheekfunctie inzet. Wel vindt de raad op basis van de subsidieaanvraag dat de core
business van de organisatie nog te veel is gericht op de documentatiefunctie en de
bibliotheekactiviteiten. Er moet nog een flinke stap genomen worden om de omslag naar
kenniscentrum te kunnen maken.
De raad heeft er begrip voor dat de Boekmanstichting, gelet op de budgettaire beperkingen,
op dit moment weinig mogelijkheden heeft om meer onderzoekers aan te stellen. De strategie
moet er echter wel op gericht zijn de benodigde expertise in huis te halen. De raad is
overigens van mening dat de leeftijdsopbouw van het personeel de vernieuwing van de
Boekmanstichting helemaal niet in de weg hoeft te staan.
De Boekmanstichting vindt het onterecht dat de raad de werkzaamheden aan de Cultuurindex
reduceert tot het samenbrengen van versnipperde, verzamelde statistieken en het
bijbehorende (kwantitatieve) onderzoek. De instelling vermoedt dat de raad onvoldoende
zicht heeft op de activiteiten van de Boekmanstichting, omdat die niet zijn opgenomen zijn in
het prestatieoverzicht. De Boekmanstichting voegt bij haar reactie een overzicht van haar
activiteiten.
De introductie van de Cultuurindex heeft volgens de Boekmanstichting bijgedragen aan de
omslag van documentatiecentrum naar kenniscentrum. De raad heeft waardering voor dat de
werkzaamheden die de Boekmanstichting rondom de Cultuurindex heeft ontplooid. Ook de
beoogde uitbreiding naar lokaal niveau moedigt de raad aan. Maar de Boekmanstichting zal
volgens de raad meer moeten ondernemen om de omslag naar een kenniscentrum te kunnen
volbrengen. Zo kan er bijvoorbeeld ook worden gekeken naar soortgelijke indexen,
scoreboards of rankings op andere terreinen om een analyse- en presentatietool te creëren
waar lokaal en zelfs internationaal furore mee kan worden gemaakt. Tot nu toe mist de raad
een dergelijke ambitie.
De Boekmanstichting vindt dat de raad in zijn advies een onjuist beeld geeft van de aantallen
fysieke uitleningen, door zich te baseren op de resultaten over de periode 2013 – 2014. Uit het
jaarverslag van 2015 is volgens de Boekmanstichting op te maken dat het aantal fysieke
uitleningen in 2015 met 7 procent is toegenomen ten opzichte van 2014 (van 707 naar 754
titels). Dat vindt de instelling opmerkelijk, omdat het aantal fysieke bezoeken aan de
bibliotheek in die periode afnam door het nieuwe openingsbeleid.
257

Hoewel de raad verheugd is over het feit dat de fysieke uitleningen niet verder zijn gedaald,
maakt dit aantal duidelijk dat de toekomst van de Boekmanstichting niet in de
bibliotheekfunctie besloten ligt.
De Boekmanstichting wijst de raad erop dat ze haar tijdschrift en website sinds kort
effectiever inzet om actuele onderwerpen aan de orde te stellen en gevalideerde feiten en
cijfers naar de doelgroepen te communiceren. De instelling beschrijft in haar reactie welke
maatregelen zij heeft genomen om de doelgroep beter te bedienen. De raad spreekt in zijn
advies waardering uit voor het vernieuwde tijdschrift en ook de website vindt hij toegankelijk
en aantrekkelijk. De raad mist in de subsidieaanvraag een mediastrategie, waarin uiteengezet
wordt hoe het tijdschrift en de website worden ingezet om de doelgroep te kunnen bereiken
en uit te breiden. Uit de prognoses voor 2017 – 2020 blijkt volgens de raad niet dat de
Boekmanstichting rekent op groei. De raad meent dat met een gedegen mediastrategie dit wel
degelijk te realiseren is.
Tot slot merkt de Boekmanstichting op dat zij positief staat tegenover het toekomstige
onderzoek van het ministerie van OCW naar de sectorbrede ondersteunende instellingen. Zij
vindt het niet juist om vooruitlopend op de resultaten daarvan haar werkzaamheden te
herpositioneren en uit te breiden. Wel staat de Boekmanstichting positief tegenover de
aanbeveling van de raad om een toekomstvisie te presenteren op een rol als onafhankelijke,
vraaggerichte kennisorganisatie voor kunst, cultuur en beleid. De raad verwacht, juist met
oog op het onderzoek naar en het advies over de inrichting van de ondersteuningsstructuur,
dat de Boekmanstichting haar ambities en plannen voortvarend voor het voetlicht brengt.
De raad kijkt uit naar de toekomstvisie van de Boekmanstichting. Hij moedigt de instelling
aan om daarbij niet alleen nationaal te kijken maar ook de internationale positionering in het
vizier te houden, zodat het aanboren van bijvoorbeeld Europese
subsidiemogelijkheden/programmagelden tot de mogelijkheden behoort.
De Raad voor Cultuur ziet in de reactie van de Boekmanstichting geen aanleiding zijn advies
te herzien. De raad kijkt uit naar het nieuwe activiteitenplan van de instelling.

258

BIS / Adviezen / Bovensectorale ondersteunende instellingen / Digitaal Erfgoed Nederland

Digitaal Erfgoed Nederland
€

Stichting Digitaal Erfgoed Nederland (hierna: DEN) profileert zich als het nationale
kennisinstituut op het gebied van digitalisering in de culturele sector. Sinds 2005 opereert
DEN als stichting en ondersteunt hij erfgoedinstellingen. Dat doet hij onder meer via zijn
website, een nieuwsbrief, diverse publicaties en het organiseren van evenementen. DEN heeft
geen publieksfunctie.
In de periode 2017 – 2020 zal DEN zijn werkterrein verbreden naar het cultuurproducerende
deel van de sector, zoals podiumkunsteninstellingen en beeldende kunstinstellingen. DEN
staat hierbij een integrale benadering voor van de ondersteuning van cultuurproducerende en
erfgoedbeherende instellingen. Dit werkt DEN uit in wat hij het ‘digitale cultuurcontinuüm’
noemt.

580.000

geadviseerd
subsidiebedrag
€

580.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.44 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

DEN draagt bij aan de kwaliteitszorg voor digitaal erfgoed op basis van zelfregulering. De
instelling opereert niet als consultant, maar zorgt ervoor dat de kennis en standaarden die zij
produceert toegankelijk zijn voor de gehele sector.
Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting Digitaal Erfgoed Nederland een
subsidiebedrag van € 580.000 toe te kennen.
De activiteiten van DEN voorzien in een behoefte aan kennis en informatie over digitalisering
in de culturele sector. De instelling heeft een relevant netwerk in binnen- en buitenland en
opereert op regionaal en internationaal niveau. De raad waardeert de consciëntieuze en
onafhankelijke wijze waarop de instelling haar taken vervult. DEN heeft zich tot nu toe met
name op de erfgoedsector gericht. De raad is positief over de plannen van DEN om in de
komende periode zijn taken uit te breiden naar het cultuurproducerende deel van de sector.
Daar is immers ook behoefte aan ondersteuning op het gebied van digitale collectievorming.
De raad vindt dat DEN zich door middel van een analyse op de hoogte moet stellen van de
behoeften op het gebied van digitale collectievorming in het cultuurproducerende deel van de
sector. De raad verwacht eveneens dat de instelling nieuwe netwerkpartners zoekt en zich
actief opstelt in het debat over de waarde van digitale collectievorming.
Beoordeling
Kwaliteit
DEN heeft de opdracht om bij te dragen aan het ontwikkelen en verspreiden van kennis over
digitalisering, het digitaal beschikbaar stellen van culturele informatie en het beheer ervan. In
de afgelopen periode heeft DEN deze taak ingevuld met diverse ondersteunende activiteiten,
zoals de organisatie van informatiebijeenkomsten, de productie van rapporten en
onderzoeken en kennisverspreiding via website, lezingen en nieuwsbrieven. Zo organiseerde
DEN goed bezochte, regionaal gespreide congressen, waar actuele informatie werd
uitgewisseld. De raad vindt dat dit soort bijeenkomsten vruchtbaar bijdragen aan de
kennisdeling en samenwerking tussen collectiebeheerders.
In de communicatie met de doelgroep speelt de website van DEN een belangrijke rol. De raad
is onder de indruk van de hoeveelheid gratis onderzoeksrapporten, handleidingen,
standaarden, toolkits en andere informatiebronnen die hier te vinden zijn. De raad oordeelt

1

Zie ‘Het puberbrein van de
overheid. Informatiebeheer in
ketensamenwerking’, Raad voor
Cultuur en Raad voor het
openbaar bestuur, 2016.

259

positief over de kwaliteit van het materiaal dat DEN aanbiedt; het is zorgvuldig tot stand
gekomen. Als goed voorbeeld hiervan noemt de raad het dossier auteursrecht. Dit biedt
complete en onafhankelijk samengestelde informatie, met praktische en bruikbare richtlijnen
voor digitaliseringstrajecten. DEN zorgt er in zijn communicatie voor dat dit soort informatie
terechtkomt bij de doelgroep. De raad heeft waardering voor dit actieve doelgroepenbeleid.
DEN is goed ingevoerd in de erfgoedsector en kiest voor uitbreiding van zijn werkterrein naar
het cultuurproducerende deel van de sector, waartoe onder meer podiumkunsteninstellingen
en beeldende kunstinstellingen gerekend worden. De raad vindt het belangrijk dat DEN de
gehele culturele sector bedient, ook de cultuurproducerende instellingen. Hiervoor heeft de
raad een pleidooi gehouden in zijn ‘Agenda Cultuur’. De raad is dan ook verheugd dat de
minister van OCW de ondersteunende functie op het gebied van digitalisering heeft
uitgebreid en dat DEN opteert voor de invulling hiervan. De raad denkt dat de uitwisseling
van kennis en ervaring tussen de erfgoedsector en de cultuurproducerende instellingen
vruchtbaar kan zijn.
Tot nu toe is DEN vooral goed ingevoerd in de erfgoedsector. Het is van belang dat DEN zich
ten behoeve van de taakuitbreiding zorgvuldig op de hoogte stelt van de behoeften op het
gebied van digitale collectievorming in het cultuurproducerende deel van de sector. Het
beheer van het eigen archief en de collectie is voor cultuurproducerende instellingen immers
geen hoofd- of kerntaak, terwijl het belang van de toegankelijkheid van hun collecties
toeneemt – ook met het oog op de communicatie met het publiek, of op wetenschappelijk
onderwijs en onderzoek.
De raad kan zich in dit verband goed voorstellen dat DEN het voortouw neemt bij het
ontwikkelen van kaders of een code voor archivering bij cultuurproducerende instellingen. [ 1 ]
Deze instellingen brengen sectorspecifieke kwesties met zich mee. Zo roept bijvoorbeeld de
toepassing van het auteursrecht specifieke, nieuwe vragen op. De raad verwacht dat DEN met
zijn werkgroep auteursrecht ook dit soort vragen zal onderzoeken.
De taakuitbreiding naar het cultuurproducerende deel van de sector vraagt om nieuwe
kennispartners. De raad ziet in dit verband mogelijkheden om aansluiting te zoeken bij
digital humanities en bij het onderzoek in het domein van de creatieve industrie (NWO).
In het licht van zijn nieuwe, brede taakinvulling verwacht de raad dat DEN zich ontpopt tot
aanjager van een debat over de waarde van digitale cultuuruitingen. Dit betekent dat DEN de
komende periode, behalve op de vraag hoe en wat er gedigitaliseerd en bewaard moet worden,
zich ook richt op het waarom en waartoe. De raad meent dat DEN met zijn kennis en
contacten bij uitstek geschikt is om de betrokken partijen bij elkaar te brengen om dit debat te
voeren.
DEN heeft een goed netwerk op nationaal en internationaal niveau. De instelling neemt een
voorhoedepositie in op het terrein van born digital materiaal en is nauw verweven met
organisaties die zich op Europees niveau bezighouden met erfgoedbehoud. Met het oog op de
Europese ‘Digital Agenda’ en de daarmee gepaard gaande herziening van de
Auteursrechtrichtlijn, verwacht de raad dat DEN ook in de discussie over de regulering van
auteursrechtelijk beschermde werken zowel nationaal als internationaal een actieve rol speelt.
Educatie en participatie
DEN heeft geen taken op het gebied van educatie in het primair en voortgezet onderwijs,
maar geeft wel aan daarvoor plannen te ontwikkelen. De raad kan op basis van de aanvraag
echter niet achterhalen welke plannen dat zijn. De activiteiten van DEN zijn bedoeld om
kennis te produceren en te verspreiden onder professionals in de culturele sector, die met
digitalisering van collecties bezig zijn. De instelling is betrokken bij de invulling van
educatieve programma’s en de curriculumontwikkeling van met name hogescholen en
opleidingsinstituten, zoals de Reinwardt Academie en GO-opleidingen. De organisatie
verzorgt ook gastcolleges, bijvoorbeeld aan de Universiteit Leiden. De raad heeft er
waardering voor dat DEN met zijn kleine personeelsbezetting een actieve bijdrage levert aan
260

het vak- en wetenschappelijke onderwijs.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
De doelgroep van DEN wordt bereikt via seminars, nieuwsbrieven, colleges, de website en
bijeenkomsten, verspreid over heel Nederland. DEN verwacht op alle onderdelen een
toename van het publiek. Dit houdt mede verband met de taakuitbreiding richting
cultuurproducerende instellingen. Zo verwacht DEN onder meer een stijgend aantal
deelnemers aan de activiteiten (van ongeveer 600 in 2014 naar 900 in 2020) en meer
abonnees van de nieuwsbrief (van ongeveer 2.000 in 2014 naar 2.500 in 2020). De raad
vraagt zich af of DEN hier alleen uitgaat van deelname vanuit het gesubsidieerde deel van de
sector of dat de instelling ook de belangstelling wekt van het private deel daarvan. De raad
moedigt DEN aan om kennisuitwisseling voor de gehele sector te bevorderen.
Ondernemerschap
De financiële situatie van DEN is gezond, maar de instelling is in hoge mate afhankelijk van
rijkssubsidie (tot 88 procent in de komende periode). De instelling behoudt in de ogen van de
raad een zeer bescheiden budget, terwijl zij zich wel voorneemt de taken uit te breiden naar
het cultuurproducerende deel van de sector. De raad begrijpt dat DEN marktverstoring wil
voorkomen door geen diensten te verkopen die met subsidie zijn ontwikkeld, maar vindt
niettemin dat de instelling zou moeten reflecteren op haar verdienvermogen. Dat snapt de
raad, maar er zijn activiteiten die zich ervoor lenen om eigen inkomsten te behalen. Zo wordt
er tot nu toe geen entree geheven voor de bijeenkomsten. Maar de raad denkt dat het de
moeite loont om te onderzoeken of er additionele financieringsbronnen en/of fondsen
aangesproken kunnen worden.
DEN is een stichting volgens het raad van toezicht-model. De directie en de raad van toezicht
onderschrijven de Governance Code Cultuur en de Code Culturele Diversiteit. De instelling
heeft personeel in vaste dienst en werkt met een klein aantal tijdelijke krachten.

261

BIS / Adviezen / Bovensectorale ondersteunende instellingen / Digitaal Erfgoed Nederland

Digitaal Erfgoed Nederland

Aanvullend advies
Volgens DEN is het een misverstand dat hij activiteiten voor het primair en voortgezet
onderwijs ontwikkelt. De instelling wijst er in haar reactie op dat zij dit alleen voor het
vakonderwijs doet. Wel zoekt DEN als afnemer van digitale cultuurproducten aansluiting bij
de onderwijssector. De raad is zich ervan bewust dat DEN geen taken heeft op het gebied van
educatie in het primair en voortgezet onderwijs. De raad is er ten onrechte van uitgegaan dat
de geraamde 100 schoolgebonden activiteiten voor de periode 2017 – 2020 ook betrekking
hebben op het primair en voortgezet onderwijs. De raad erkent dat dit op een misverstand
berust.
DEN gaat in zijn reactie in op de vraag of deelname aan zijn activiteiten alleen is
voorbehouden aan de gesubsidieerde instellingen. DEN geeft aan dat dit niet het geval is,
maar hij zal zich wel met name richten op de publiek gefinancierde instellingen. Private
partijen horen niet tot de primaire doelgroep, aldus DEN, maar zij kunnen wel zijn diensten
afnemen of participeren in bijeenkomsten.
Tot slot vermeldt DEN dat de raad ten onrechte aanneemt dat de instelling geen entree heft
voor zijn bijeenkomsten. Dit gaat volgens DEN alleen op voor de kleine bijeenkomsten. Voor
de studiedagen en conferenties heft DEN wel entreegelden. Om de ‘Open Erfgoed Koffie’
laagdrempelig te houden zal DEN ook in de periode 2017 – 2020 hiervoor geen entreegelden
heffen; voor de grotere bijeenkomsten zal DEN dit wel doen.
De raad heeft inderdaad de nuances in het prijsbeleid van DEN niet opgenomen in zijn
advies. De raad is ervan op de hoogte dat DEN de regionale bijeenkomsten laagdrempelig wil
houden en daarom geen entree vraagt. Deze bijeenkomsten worden goed bezocht. Het is te
overwegen hiervoor een bijdrage te gaan vragen, maar de raad heeft er begrip voor als DEN
de toegankelijkheid ervan vooropstelt.
De reactie van DEN heeft geen consequenties voor het positieve advies van de Raad voor
Cultuur.

262

BIS / Adviezen / Bovensectorale ondersteunende instellingen / DutchCulture

DutchCulture
€

Stichting DCICC (hierna: DutchCulture) is een ondersteunende instelling, gericht op het
bevorderen van internationale culturele samenwerking. De instelling beschrijft dit als volgt:
‘Wij adviseren, coördineren en produceren bovensectorale programma’s wereldwijd. Met
informatie en expertise ondersteunt DutchCulture activiteiten van de Nederlandse culturele
sector en de Nederlandse diplomatieke vertegenwoordigingen in het buitenland.’
DutchCulture is in het leven geroepen om sectoroverstijgende culturele activiteiten in het
buitenland te coördineren en om informatie te verstrekken over internationale culturele
activiteiten. De instelling voert daarnaast enkele (Europese) thematische en regionale
programma’s uit, zoals ‘Europe for citizens’, ‘Creatieve Industrie’, ‘Gedeeld Cultureel Erfgoed’
en het artist-in-residenceprogramma ‘Transartists’. DutchCulture werkt samen met
overheden, de culturele sector en het diplomatieke netwerk in binnen- en buitenland. Binnen
Nederland werkt de instelling samen met buitenlandse culturele instituten.
Het valt de raad op dat DutchCulture bij de beschrijving van zijn visie en taken niet verwijst
naar de opdracht om te onderzoeken hoe kan worden bewerkstelligd dat meer kunstenaars en
cultuurmakers uit Nederland op de internationale podia staan, en na te gaan hoe er vanuit
andere landen meer cultuuraanbod naar de Nederlandse podia en instellingen gehaald kan
worden.

0

geadviseerd
subsidiebedrag
€

930.000

gereserveerd
subsidiebedrag
€

930.000

gevraagd
subsidiebedrag
De aanvraag is gebaseerd
op artikel 3.43 van de
Subsidieregeling culturele
basisinfrastructuur
2017 – 2020.

Subsidieadvies
De Raad voor Cultuur adviseert Stichting DCICC geen subsidiebedrag toe te kennen,
tenzij de instelling een nieuw activiteitenplan indient dat voldoet aan de volgende
voorwaarden.
– DutchCulture verwerkt de recent bepaalde beleidskaders van het internationaal
cultuurbeleid in het plan.
– De instelling reflecteert op de uitkomsten over haar in de evaluatie van het
internationaal cultuurbeleid, die onlangs is gepubliceerd door het IOB.
– De instelling reflecteert op haar eigen functioneren.
De raad is teleurgesteld in de aanvraag. Hij constateert dat DutchCulture zich hierin
onvoldoende helder positioneert en niet aangeeft wat het nodig heeft om zijn opdracht
optimaal te kunnen uitvoeren. De raad heeft nagenoeg dezelfde opmerkingen gemaakt in
‘Slagen in Cultuur’.
Daarbij houdt de raad rekening met het feit dat er pas na het schrijven van de aanvraag door
DutchCulture een evaluatie van het internationaal cultuurbeleid beschikbaar is gekomen.
Hierin wordt gesteld dat het mandaat van DutchCulture ‘[…] ontoereikend is om de haar
opgedragen taken te vervullen. Er is nu onvoldoende coördinatie en regie.’ [ 1 ] Ook heeft de
raad zelf een advies uitgebracht over het internationale cultuurbeleid [ 2 ] en is er vervolgens
een gezamenlijke beleidsbrief gepubliceerd van de ministeries van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (OCW) en Buitenlandse Zaken (BZ). [ 3 ] Hierin is het beleidskader van
DutchCulture veranderd ten opzichte van de vorige beleidsbrief. [ 4 ]
DutchCulture heeft sinds de fusie van 2012 stappen gezet om de dienstverlening op het gebied
van kunst, erfgoed en de audiovisuele sector te integreren. Over de effecten hiervan kan de

1

‘Cultuur als kans. Beleidsdoorlichting van het
internationaal cultuurbeleid
2009 – 2014’, Inspectie
Ontwikkelingssamenwerking en
Beleidsevaluatie, maart 2016.
2

Beleidsbrief ‘internationaal
cultuurbeleid, Raad voor
Cultuur, maart 2016.
3

Beleidsbrief ‘internationaal
cultuurbeleid, ministerie van
OCW en ministerie van BZ, 2016.
4

Beleidsbrief ‘visie internationaal
cultuurbeleid’, ministerie van
OCW en ministerie van BZ, 2012.
5

‘Cultuur als kans. Beleidsdoorlichting van het
internationaal cultuurbeleid
2009 – 2014’, Inspectie
Ontwikkelingssamenwerking en
Beleidsevaluatie, pagina 61-63,
maart 2016.

263

raad zich echter geen mening vormen, omdat hij niet beschikt over de uitkomsten van het
klanttevredenheidsonderzoek dat DutchCulture vóór 1 januari 2015 zou uitvoeren. De raad
vindt dat dit onderzoek op korte termijn moet worden uitgevoerd en dat de uitkomsten
moeten worden gedeeld met de organisaties waarmee DutchCulture samenwerkt.
Beoordeling
Kwaliteit
In de terugblik beschrijft de instelling dat kunstenaars, cultuurmakers en organisaties in
toenemende mate gebruikmaken van de kennis en informatie van DutchCulture. Hiervoor
voert de organisatie activiteiten uit, zoals netwerkbijeenkomsten, voorlichting over
subsidiemogelijkheden, individuele adviesgesprekken en adviezen over mobiliteit. Bij de
organisatie van de netwerkbijeenkomsten en adviesgesprekken waren in 2013 en 2014
respectievelijk 3.700 en 6.100 deelnemers betrokken. De raad kan de effectiviteit hiervan
echter niet inschatten, omdat DutchCulture geen resultaten van een
klanttevredenheidsonderzoek ter beschikking heeft gesteld. Dit onderzoek zou de instelling
vóór 1 januari 2015 uitvoeren. ‘Buitengaats’ biedt naast een agendafunctie een overzicht van
(een deel van) de uitgevoerde culturele activiteiten in het buitenland, maar in de registratie
zitten te veel onnauwkeurigheden om de gegevens als structureel monitoringsinstrument te
kunnen gebruiken.
De raad vindt het noodzakelijk dat er meer afstemming en regie komt in de uitvoering van het
internationaal cultuurbeleid. Hij constateert dat alle zes cultuurfondsen gebruikmaken van
programma’s of regelingen voor internationalisering en internationale activiteiten, waardoor
er overlap is met de activiteiten van DutchCulture ten aanzien van het residency-aanbod, het
programma ‘Creatieve Industrie’ en de buitenlandse bezoekersprogramma’s. OCW en BZ
moeten de regie nemen en aangeven hoe zij de afstemming van taken en rollen van
DutchCulture, de fondsen en de posten zien. Daaraan gekoppeld verwacht de raad dat
DutchCulture zijn eigen opvatting formuleert en benoemt welke (inhoudelijke) taken de
instelling ziet, naar welke rol zij wil toegroeien (uitwisseling, informatie verzamelen) en wat
zij daarvoor nodig heeft. De evaluatie van het IOB moet hierin worden meegenomen.
De aanvragen voor regelingen binnen ‘Creative Europe’ lopen via de Creative Europe Desk.
Op zichzelf vindt de raad dat voor het mediadeel een positie bij het Filmfonds voor de hand
zou liggen. Maar op Europees niveau is ‘Creative Europe’ één programma voor media en
cultuur geworden waarvoor één helpdesk is ingesteld.
DutchCulture en Huis deBuren werkten in 2015 volgens de raad succesvol samen bij het
programma ‘BesteBuren’, ter gelegenheid van twintig jaar culturele samenwerking met
Vlaanderen.
De raad kan zich vinden in de positieve waardering van IOB voor de brede programmatische
aanpak van het programma ‘Gedeeld Cultureel Erfgoed’, die geleid heeft tot
professionalisering op het gebied van behoud en beheer van erfgoed en verbreding van
internationale contacten. [ 5 ] Hierin beheert DutchCulture een matchingsfonds, is het
voorzitter van de programmaraad en vervult het een informatie- en coördinatiefunctie met
netwerkbijeenkomsten rondom erfgoedthema’s en een internationaal bezoekersprogramma.
De raad vindt het wel jammer dat DutchCulture in de aanvraag geen aandacht besteedt aan
het Europees Erfgoedlabel.
De raad is van mening dat DutchCulture na de fusie zijn dienstverlening op het gebied van
kunst, cultuur, erfgoed en de audiovisuele sector weliswaar heeft bevorderd, maar dat het de
specifieke taken van de voormalige partners nu definitief met elkaar moet vervlechten.
Educatie en participatie
DutchCulture heeft in de aanvraag, behalve dat het meldt stageplekken aan te bieden aan
hbo- en wo-studenten, niets opgenomen over educatie en participatie. De raad vindt dat
teleurstellend. Hij vindt een educatieprogramma gericht op scholen weliswaar niet passend
264

bij de opdracht van DutchCulture, maar ziet wel kansen in het kader van de culturele
uitwisseling van bijvoorbeeld jeugdtheatergezelschappen, jonge filmers of culturele
beleidsmakers uit de omringende landen.
DutchCulture noemt een breed palet aan huidige en toekomstige samenwerkingspartners. De
raad mist een inhoudelijke beschrijving van de samenwerking en een duidelijke keuze.
Maatschappelijke waarde
Publieksbereik
Omdat DutchCulture nog onvoldoende definieert wie het tot zijn publiek rekent en welke
doelstellingen het daarbij hanteert, kan de raad de effectiviteit van het publieksbereik niet
beoordelen. DutchCulture vermeldt in de aanvraag weliswaar dat het de afgelopen periode
duizend adviesgesprekken heeft gevoerd, maar de raad vindt geen beschrijving van een
analyse van die gesprekken terug en heeft daarom geen beeld van het rendement van de
adviezen. Het is onduidelijk met wie er is gesproken. Hetzelfde geldt voor de contacten met de
posten, waarvan ook geen analyse en cijfers beschikbaar zijn.
Ondernemerschap
De financiële situatie van DutchCulture zag er eind 2014 over het algemeen redelijk uit. De
instelling is vrijwel volledig afhankelijk van subsidies van OCW en BZ. De eigen inkomsten
zijn in 2014 verdrievoudigd ten opzichte van 2013, maar vormen een gering percentage van
de totale baten (2,5 procent in 2014). In de begroting voor de komende BIS-periode is
DutchCulture volledig afhankelijk van subsidies en raamt het geen eigen inkomsten meer.
DutchCulture heeft de afgelopen jaren kunnen interen op het eigen vermogen, doordat er
sprake was van diverse bestemmingsfondsen en -reserves, opgebouwd uit eerdere
rijkssubsidies. Deze bestemmingsfondsen en -reserves zijn inmiddels vrijwel volledig besteed.
De raad vindt het noodzakelijk dat DutchCulture in de komende periode een sluitende
jaarrekening realiseert. Daarin moet een materieel budget zijn opgenomen voor andere
instellingen dan DutchCulture zelf om activiteiten te laten ondernemen die
internationalisering bevorderen. De raad verwacht in het nieuwe plan ook een standpunt over
de rol die DutchCulture de komende periode ambieert: als informatiemakelaar die gratis
dienstverlening biedt voor een gekwantificeerd aantal uren of bijvoorbeeld als
cultuurmakelaar voor de culturele sector in het buitenland die een derde geldstroom zal
initiëren.
De raad deelt de mening van DutchCulture dat zijn naamsbekendheid zowel nationaal als
internationaal verbeterd kan worden; de marketing en communicatie van de instelling
kunnen hieraan bijdragen.
De raad vindt dat de opbouw van het personeelsbestand passend moet zijn bij de mate van
flexibiliteit die voor DutchCulture nodig is om nieuwe ontwikkelingen het hoofd te bieden.
De raad mist in het plan een toelichting op de naleving van de Governance Code Cultuur.
Voorheen zaten de fondsen in een raad van toezicht van de rechtsvoorganger van
DutchCulture. In de overgang naar het nieuwe model bestaat die aansluiting niet meer,
waardoor er volgens de raad minder draagvlak voor de organisatie is. De raad vindt het dan
ook de hoogste tijd dat het ministerie richtlijnen geeft over de gewenste afstemming tussen de
rollen en taken van DutchCulture, de posten en de fondsen.

265

BIS / Adviezen / Bovensectorale ondersteunende instellingen / DutchCulture

DutchCulture

Aanvullend advies
DutchCulture heeft van de mogelijkheid gebruikgemaakt om te reageren op feitelijke
onjuistheden in het advies van de raad. Ook brengt de instelling enkele algemene bezwaren
naar voren.
DutchCulture meent dat belangrijke ontwikkelingen, die hebben plaatsgevonden na de
indieningstermijn voor de subsidieaanvraag, geen rol hebben gespeeld in de beoordeling van
de raad. De raad wijst erop dat de kern van zijn advies is dat DutchCulture een nieuw
activiteitenplan moet indienen dat aansluit bij het recent bepaalde beleidskader voor
internationaal cultuurbeleid en dat reflecteert op de uitkomsten van de evaluatie van het
internationaal cultuurbeleid. Zowel het beleidskader als de evaluatie zijn gepubliceerd ná de
deadline voor de subsidieaanvraag.
DutchCulture vindt verder dat het uniforme toetsingskader en het beoordelingsraamwerk
onvoldoende rekening houden met de kerntaak van de instelling; zij heeft de ministeries van
OCW en Buitenlandse Zaken verzocht om een aanpassing ervan. De raad heeft niet de ruimte
om af te wijken van het toetsingskader en het beoordelingsraamwerk; hij heeft hiervoor ook
geen verzoek van het ministerie ontvangen. De raad wijst er echter wel op dat hij bij de
beoordeling rekening houdt met de missie en het profiel van de instelling. Aanvragers kunnen
–binnen de grenzen van de subsidieregeling – eigen keuzes maken over de invulling van hun
kernactiviteiten (zie ‘Beoordelingskader, pagina 10 - 11, pdf’). De raad constateert dat
DutchCulture zich in zijn aanvraag nog niet voldoende helder positioneert en niet aangeeft
wat hij nodig heeft om zijn opdracht optimaal te kunnen uitvoeren.
DutchCulture geeft aan dat hij de programma’s ‘Europe for Citizens’, ‘Creative Europe’ (door
de raad per abuis ‘Creatieve Industrie’ genoemd), ‘Gedeeld Cultureel Erfgoed’ en
‘TransArtists’ niet uitvoert, zoals de raad schrijft. De raad erkent dat DutchCulture deze
programma’s (behalve het ‘Gedeeld Cultureel Erfgoed’-programma) niet uitvoert maar hierbij
een voorlichtende, adviserende en stimulerende taak heeft.
DutchCulture wijst erop dat de raad een foutieve omschrijving geeft van de opgedragen taak.
De kernopdracht van de instelling is de uitvoering van het internationaal cultuurbeleid en het
stimuleren van de uitwisseling van kennis en ervaring op het gebied van erfgoed tussen
organisaties en landen; de opdracht is niet om te onderzoeken hoe Nederlandse kunstenaars
meer op internationale podia kunnen spelen en omgekeerd. De raad weerspreekt deze kritiek.
Op een aantal plaatsen in het advies gaat hij in op de opdracht aan DutchCulture en de taken
die hiermee samenhangen. De raad vindt echter wederkerigheid een onderbelichte factor in
de beleidskaders en in de uitvoering van het internationaal cultuurbeleid. Hij vindt het
jammer dat DutchCulture bij de beschrijving van zijn visie en taken dit aspect onderbelicht
laat.
De raad schrijft dat in de registratie van Buitengaats te veel onnauwkeurigheden zitten om de
gegevens als structureel monitoringsinstrument te kunnen gebruiken. DutchCulture stelt dat
Buitengaats geen monitoringsinstrument is en ook niet als zodanig is ontwikkeld of gebouwd.
De raad maakte zijn opmerking tegen de achtergrond dat DutchCulture geen resultaten van
een klanttevredenheidsonderzoek beschikbaar heeft gesteld, waardoor er weinig valt te
zeggen over de uitkomsten en effectiviteit van internationalisering en internationaal
cultuurbeleid.
266

DutchCulture is het niet met de raad eens dat de internationaliserings- en
bezoekersprogramma’s van de zes cultuurfondsen overlappen met het aanbod van
DutchCulture. DutchCulture biedt geen residencies aan, maar beheert een residency-netwerk
(TransArtist) en geeft advies over residency-projecten. Daarnaast heeft DutchCulture
bezoekersprogramma’s op het gebied van erfgoed en bovensectorale programma’s. De raad
erkent dat een aantal van zijn formuleringen niet exact genoeg is. Hij blijft bij zijn mening dat
er meer afstemming moet komen in de uitvoering van het internationaal cultuurbeleid.
DutchCulture wijst de raad erop dat de aanvragen voor regelingen binnen ‘Creative Europe’
niet via de Creative Europe Desk verlopen; hij adviseert en begeleidt potentiële aanvragers
zowel in media- als andere disciplines. Ook vindt DutchCulture de opmerkingen van de raad
over Creative Europe in tegenspraak met het latere advies om te komen tot een meer
geïntegreerde dienstverlening. De raad noemt de Creative Europe Desk in zijn advies een
helpdesk. Hij vindt geïntegreerde dienstverlening belangrijk. Dat neemt niet weg dat de raad
ook voordelen ziet voor de positie van het mediadeel bij het Filmfonds. Maar zo is het
programma Creative Europe op Europees niveau niet ingestoken.
De raad vindt het jammer dat DutchCulture in zijn aanvraag geen aandacht besteedt aan het
Europees Erfgoedlabel. DutchCulture merkt op dat dit in 2013 – 2016 geen kerntaak is
geweest en dat hij in de opdracht voor 2017 – 2020 niet is gevraagd zijn taken op het gebied
van erfgoed uit te breiden. De raad heeft zijn advies geschreven op basis van de ingediende
aanvraag; daarvan maakt de opdracht voor 2017 – 2020 geen onderdeel uit.
Ten slotte vindt DutchCulture de opmerking van de raad onjuist dat voorheen de fondsen in
een raad van toezicht zaten van de rechtsvoorgangers van DutchCulture. Deze
rechtsvoorgangers hadden volgens DutchCulture geen raad van toezicht. Wel kende een van
de rechtsvoorgangers (SICA) in de periode 1999 – 2008 een stichtingsraad, waarin onder
meer de fondsen zitting hadden. Een aantal van de fondsen leverde een financiële bijdrage
aan de activiteiten van SICA. Na de opheffing van de stichtingsraad in 2009 werd onderzoek
gedaan naar het vormen van een adviesraad, wat resulteerde in een aantal programmaraden
waarin de relevante fondsen en instellingen participeren en adviseren. De raad neemt deze
aanpassing over.
De reactie van DutchCulture geeft de Raad voor Cultuur geen aanleiding zijn advies te
herzien. De raad ziet voor DutchCulture een belangrijke rol weggelegd in het internationaal
cultuurbeleid en kijkt uit naar het nieuwe activiteitenplan van de instelling.

267

Bijlagen

Culturele Basisinfrastrcutuur 2017 – 2020

268

BIS / Bijlagen / Overzicht samenstelling commissies

Overzicht samenstelling commissies

Podiumkunsten
Afdeling 3.2
Theater
§ 3.2.1
Algemeen theater
artikel 3.8
Jeugdtheater
artikel 3.9
Constant Meijers
voorzitter,
lid domeincommissie
Amsterdam
Marlon van Casteren
adviseur
Utrecht
Henk Havens
adviseur
Tilburg
Inge Imelman
adviseur
Hornhuizen
Gable Roelofsen
adviseur
Maastricht
Paulette Smit
adviseur
Amsterdam
Jip Vuik
adviseur
Amsterdam
Productiehuizen
§ 3.2.2
Productiehuizen
artikel 3.11
Gemma Jelier
voorzitter,
lid domeincommissie
Amersfoort
Anneke van der Linden
lid domeincommissie
’s-Hertogenbosch
Gable Roelofsen
adviseur
Maastricht

Henk Schoute
lid domeincommissie
Middelburg

Kees Dijk
voorzitter, adviseur
Bussum

Paulette Smit
adviseur
Amsterdam

Lodewijk Collette
adviseur
Hilversum

Willem van Zeeland
adviseur
Utrecht

Koen Graat
adviseur
Tilburg

Dans
§ 3.2.3

Sander van Maas
lid domeincommissie
Amsterdam

Dans
artikel 3.13
Gemma Jelier
voorzitter,
lid domeincommissie
Amersfoort
Bregje Maatman
adviseur
Breda
Tim Persent
adviseur
Amsterdam
Nanette Ris
adviseur
Amsterdam
Francine van der Wiel
adviseur
Baarn
Muziek en muziektheater
§ 3.2.4
Orkesten
Symfonieorkesten
artikel3.15
Symfonieorkest met
begeleidingsactiviteiten
primair voor opera
artikel 3.16
Symfonieorkest met
begeleidingsactiviteiten
voor dans
artikel 3.17
Symfonieorkest met aanbod
van pop- en jazzmuziek
artikel 3.18

Michael Nieuwenhuizen
lid domeincommissie
Amsterdam
Nanette Ris
adviseur
Amsterdam
Yke Toepoel
adviseur
Middelstum
Robert Vroegindeweij
adviseur
Hilversum

Festivals
§ 3.2.5
Festivals podiumkunsten
artikel 3.23
Festival oude muziek
artikel 3.24
Henk Schoute
voorzitter,
lid domeincommissie
Middelburg
Femke Eerland
adviseur
Groningen
Gemma Jelier
lid domeincommissie
Amersfoort
Constant Meijers
lid domeincommissie
Amsterdam
Michael Nieuwenhuizen
lid domeincommissie
Amsterdam
Jeroen Vanacker
adviseur
Brugge (België)

Opera
Grootschalig opera-aanbod
artikel 3.20
Overig opera-aanbod
artikel 3.21
Michael Nieuwenhuizen
voorzitter, lid domeincommissie
Amsterdam
Sander van Maas
lid domeincommissie
Amsterdam
Nanette Ris
adviseur
Amsterdam
Oswin Schneeweisz
adviseur
Zeist
Gusta Teengs Gerritsen
adviseur
Vorden

Musea
Afdeling 3.3
Musea
artikel 3.26
Ondersteunende instelling
artikel 3.27
Teus Eenkhoorn
voorzitter,
lid domeincommissie
Amsterdam
Michael Huijser
adviseur (tot 1 juni 2016)
Nieuw Vennep
Wim Hupperetz
lid domeincommissie
Haarlem
Kees van der Meiden
lid domeincommissie
Schildwolde
269

Hedwig Saam
adviseur
Bilthoven

Robbert Roos
lid domeincommissie
Amersfoort

René van Loon
adviseur
Kapellen (België)

Astrid Weij
voorzitter, adviseur
Overveen

Harry Tupan
adviseur
Assen

Susanne van de Ven
adviseur
Amsterdam

Nan van Schendel
adviseur
Made

Mirthe Berentsen
adviseur
Amsterdam

Marlous Willemsen
adviseur
Utrecht

Film
Afdeling 3.5

Creatieve industrie
(architectuur, vormgeving
en nieuwe media)
Afdeling 3.7

Beeldende kunst
Afdeling 3.4
Presentatie-instellingen
artikel 3.31
Saskia Bak
voorzitter,
lid domeincommissie
Leeuwarden
Roel Arkesteijn
adviseur
Rijswijk
Nous Faes
lid domeincommissie
Rotterdam
Nina Folkersma
adviseur
Amsterdam
Nanda Janssen
lid domeincommissie
Utrecht
Wilja Jurg
adviseur
Arnhem
Jorn Konijn
adviseur
Amsterdam
Postacademische
instellingen
artikel 3.33
Eric Holterhues
voorzitter, adviseur
Utrecht
Femke den Boer
adviseur
Soest
Jeroen van den Eijnde
lid domeincommissie
Velp
Nous Faes
lid domeincommissie
Rotterdam
Anne Hoogewoning
lid domeincommissie
Amsterdam

Festivals
artikel 3.35
Ondersteunende instelling
artikel 3.36
Guido van Nispen
voorzitter, adviseur
Amsterdam
Ouke Arts
lid domeincommissie
Utrecht
Dorien Goertzen
adviseur
Amsterdam
Leo Hannewijk
adviseur
Middelburg
Joke Liberge
adviseur
Brussel (België)
Sander van Meurs
lid domeincommissie
Amsterdam
Géke Roelink
adviseur
Amsterdam
Annemiek van der Zanden
adviseur
Amsterdam

Letteren
Afdeling 3.6

Ondersteunende instelling
artikel 3.40
Nous Faes
voorzitter,
lid domeincommissie
Rotterdam
Arzu Ayikgezmez
lid domeincommissie
Rotterdam
Jeroen van den Eijnde
lid domeincommissie
Velp
Anne Hoogewoning
lid domeincommissie
Amsterdam
Jorn Konijn
adviseur
Amsterdam
Coby Zandbergen-de Zeeuw
adviseur
Zwolle

Bovensectorale
ondersteunende instellingen
Afdeling 3.8
Amateurkunst en
Cultuureducatie
artikel 3.42

Otto Berg
voorzitter, adviseur
Ondersteunende instellingen Deventer
artikel 3.38
Diana Chin-A-Fat
Ben Peperkamp
lid domeincommissie
voorzitter,
Poortugaal
lid domeincommissie
Amsterdam
Vibeke Roeper
adviseur
Diana Chin-A-Fat
Haarlem
lid domeincommissie
Poortugaal
Robert Vroegindeweij
adviseur
Wim Jansen
Hilversum
lid domeincommissie
Amstelveen
Internationaal
Cultuurbeleid
Thijs Kuipers
artikel 3.43
lid domeincommissie
Horst

Ralph Keuning
adviseur
Ermelo
Susanne van de Ven
adviseur
Amsterdam
Rien Vrijenhoek
adviseur
Vierhouten
Oeds Westerhof
adviseur
Oranjewoud
Digitalisering
artikel 3.44
Sander van Maas
voorzitter,
lid domeincommissie
Amsterdam
Lucky Belder
adviseur
Nederweert Eind
Frank Huysmans
adviseur
Den Haag
Ben Peperkamp
lid domeincommissie
Amsterdam
Onderzoek en statistiek
artikel 3.45
Sander van Maas
voorzitter,
lid domeincommissie
Amsterdam
Saskia Bak
lid domeincommissie
Leeuwarden
Frank Huysmans
adviseur
Den Haag
Barend van der Meulen
adviseur
Enschede
Ben Peperkamp
lid domeincommissie
Amsterdam
Hans Vossensteyn
adviseur
Enschede

270

BIS / Bijlagen / Colofon

Leden
Joop Daalmeijer voorzitter, Özkan Gölpinar,
Marijke van Hees, Cees Langeveld, Annick Schramme,
Mathieu Weggeman, Brigitte Bloksma (vanaf 1 mei 2016),
Thomas Steffens (vanaf 1 mei 2016),
Jeroen Bartelse directeur.
Raad voor Cultuur
Prins Willem Alexanderhof 20
2595 BE Den Haag
070 – 3106686
info@cultuur.nl
www.cultuur.nl
Ontwerp en realisatie
Daphne Heemskerk, Olivier Otten, Pascal de Man.
Alle adviezen van de raad zijn ook te vinden op cultuur.nl.
Wilt u op de hoogte blijven van de acti­viteiten van de raad?
Dan kunt u zich aanmelden voor de nieuwsbrief.
Volg ons ook op Twitter.
Het is toegestaan (delen van) de inhoud van deze publicatie
te citeren of te verspreiden, mits daarbij de Raad voor Cultuur
en het advies over de Culturele Basisinfrastructuur 2017 – 2020
als bronnen worden vermeld.
Aan dit advies kunnen geen rechten worden ontleend.
© Raad voor Cultuur
Advies 19 mei 2016, Aanvullend advies 14 juli 2016

271

De Raad voor Cultuur is het wettelijke adviesorgaan
van de regering en het parlement op het terrein van
kunst, cultuur en media. De raad is onafhankelijk
en adviseert, gevraagd en ongevraagd, over actuele
beleidskwesties en subsidieaanvragen.

272