Organische stof en bodemvruchtbaarheid
1

Bijdrage van het Louis Bolk Instituut aan het Rondetafelgesprek organische stof en bodemvruchtbaarheid
van de vaste Commissie voor Economische Zaken van de Tweede Kamer dd. woensdag 26 oktober 2016
Bodemvruchtbaarheid is de basis van voedsel, biodiversiteit en milieu. Daarnaast is er een zeer gemêleerde
groep stakeholders betrokken bij bodembeheer. In onze optiek is een integrale benadering om deze redenen
vereist evenals een beleid dat hier rekening mee houdt.
Centrale probleemstelling:
Te weinig zicht op de ontwikkeling van bodemvruchtbaarheid, die met name tot problematische proporties
kan uitgroeien door klimaatverandering en alleen bij goed management kan bijdragen aan C-vastlegging.
Inzichten en aanbevelingen
2
• Een integrale benadering houdt in dat organisch stof alléén onvoldoende is voor een duurzame
landbouw. Ook bovengrondse biodiversiteit, nutriëntenhuishouding en broeikasgasemissies,
moeten meegenomen worden in beleid.

1

•

Voor een bijdrage aan klimaatadaptatie is organische stof de sleutel. De aanvoer en opbouw van
organische stof zal op veel percelen omhoog moeten. Op deze manier verminderen de
productierisico´s voor agrariërs. Bovendien draagt een hoger organisch stofgehalte bij aan
koolstofopslag in de bodem. Dit is de enige optie voor negatieve CO2 emissies.

•

Organische stofopbouw is niet alleen afhankelijk van externe aanvoer maar ook van opbouw in de
bodem(wortelmassa, gewasresten). Dit pleit voor gezonde (ruime) rotaties, bodembedekking,
juiste grondbewerking en organische stof van goede kwaliteit. Geen extra ruimte voor
snelwerkende meststoffen maar juist een evenwicht in bodemopbouw en input van organische
stof die planten voedt.

•

Een integrale benadering van de bodemvruchtbaarheid houdt rekening met belangen van de
agrarische sector, milieu, natuur en klimaat. Meer input van organische stof leidt daarbij niet tot
3
meer verlies van stikstof en fosfaat mits ingebed in een systeemaanpak .

•

Meetinstrumenten zoals het Bodempaspoort© en Bodemscan© geven agrarische ondernemers
inzicht in de toestand van de bodem. Het zijn instrumenten voor bewustwording waardoor
maatregelen in samenhang afgestemd kunnen worden op de bodemconditie. De overheid kan
versneld dergelijke initiatieven stimuleren; zo wordt transitie mogelijk.

•

Meer balans in de markt kan de inzet van kwalitatief hoogwaardige en regionaal
geproduceerde organische stof (compost) stimuleren. Organische reststromen worden
toenemend ingezet voor ´duurzame´ energie, maar daarmee gaat potentiele opbouw van
bodemvruchtbaarheid verloren.

•

Continuteelt (van mais) en te eenzijdige of krappe rotaties ondermijnen de bodemvruchtbaarheid.

•

Verhef duurzaam bodembeheer tot voorwaarde van pacht en (ver)huur van land. De overheid kan
hierin het voortouw nemen door de duur van pacht te verlengen en prijzen te koppelen aan
beheer.

4

Onafhankelijke kennisinstelling te Driebergen (1976). Onderzoek duurzame landbouw, voeding en gezondheid. Praktijkgericht
onderzoek en advies. ±45 medewerkers. Veel samenwerking met de praktijk, agrarische ondernemers, gezondheidzorg en hun
stakeholders. www.louisbolk.nl
2
Voor deze integrale benadering, zie bijv: Erisman, J.W., N.J.M. van Eekeren, J. de Wit, C.J. Koopmans, et al., 2016. Agriculture and
biodiversity: a better balance benefits both. AIMS Agriculture and Food 1(2):157-174. http://www.louisbolk.org/downloads/3133.pdf
3
J. de Haan 2016. Beter bodembeheer congres, 4 oktober 2016. http://edepot.wur.nl/393015
4
http://www.zlto.nl/nieuwsbrief/item/16321/bodempaspoort; http://www.louisbolk.org/downloads/2986.pdf

Bodemvruchtbaarheid onder druk?
In diverse kringen bestaan er zorgen over de achteruitgang van bodemvruchtbaarheid. Het mestbeleid, de
schaalvergroting en veronachtzaming van de bodem als waardevol productiemiddel worden hier mede
verantwoordelijk voor gehouden. Ook van geliberaliseerde pacht wordt aangenomen dat die de
bodemvruchtbaarheid niet ten goede komt, omdat ondernemers weinig baat zouden hebben bij
investeringen in de bodem op de lange termijn. De ontwikkeling naar intensieve bouwplannen heeft ertoe
geleid dat rust- en maaigewassen uit rotaties zijn verdwenen en bodemvruchtbaarheid en –gezondheid
steeds vaker onder druk staan.
5
De Technische Commissie Bodem heeft in 2016 in haar advies aangegeven dat het organisch stofgehalte in
de landbouwbodem van Nederland gemiddeld op peil blijft. Dit mede als gevolg van de grote hoeveelheid
mest die Nederland produceert door de veeteelt die deze organische stof via veevoer importeert uit o.a.
Brazilië. Dit is geen duurzame situatie. Analyses door het volgen van bepaalde groepen bedrijven en
systeeminnovatie experimenten in de ´PPS duurzame bodem´ van de topsector Agri&Food, tonen aan dat
de huidige hoeveelheid toegediende organische stof waarschijnlijk onvoldoende is om de
bodemvruchtbaarheid voor de langere termijn op peil te houden, vooral nu klimaatverandering een feit is.
Omdat de omzetting (opbouw en verlies) van organische stof een langetermijnproces is, worden effecten
pas in de toekomst zichtbaar.
Toekomst centraal
Belangrijker dan de ontwikkelingen uit het verleden is de vraag wat we aan bodemvruchtbaarheid en
organische stof in de toekomst nodig hebben. Gezien de veranderende klimaatcondities is het belangrijk de
toekomstige risico’s voor de ondernemers te verminderen en adaptatie aan klimaatveranderingen mogelijk
te maken. Investeren in de bodem is hierbij essentieel om voldoende kwalitatief en veilig voedsel te
produceren, risico’s voor ondernemers te beperken en negatieve bijeffecten voor de maatschappij te
voorkomen.
Bodemvruchtbaarheid is daarbij méér dan organische stof alleen. Het samenspel tussen chemische, fysische
en bodembiologische processen bepaalt uiteindelijk de bodemvruchtbaarheid. Verdichting van de
ondergrond lijkt een groeiend probleem dat ook in juni 2016 duidelijk zichtbaar werd op de percelen.
Praktijkkennis van het bodemleven en sturing en benutting ervan, zijn aspecten van bodemvruchtbaarheid
waar nog veel winst te boeken is.
Kwaliteit organische stof
Systeeminnovatieproeven in de ´PPS duurzame bodem´ laten zien dat met meer organische stofaanvoer onder bepaalde condities- de opbrengsten kunnen verbeteren, de opbouw van organische stof in de bodem
toeneemt en, tegen de verwachtingen in, de verliezen naar de ondergrond juist gering zijn.
Het 17-jaar oude proefveld Mest als Kans van het Louis Bolk Instituut in de Flevopolder bevestigt dit beeld
voor de akker- en tuinbouw maar laat vooral zien dat -meer nog dan de organische stofaanvoer als geheelde kwaliteit van organische stof bepalend is voor de opbouw van de bodemvruchtbaarheid. Met die
opbouw ook de ontwikkeling van opbrengsten met de jaren. Deze proef laat zien dat toediening van
organische stof het organisch stofgehalte ook binnen de huidige wetgeving kan laten stijgen. De voorlopige
conclusie is dat de meerwaarde in bodemvruchtbaarheid én opbrengsten wordt bereikt met een
evenwichtige aanvoer van organische stof die zowel op bodemopbouw als voeding van gewassen gericht is.
Voorbeelden hiervan zijn een combinatie van (GFT-)compost en rundveemest of vaste dierlijke mest. Dit
geldt tevens voor de bodembiodiversiteit en als mogelijke afgeleide daarvan, de bodemgezondheid.
Ruime rotaties belangrijk
Bodemvruchtbaarheid op peil houden is niet alleen een zaak van organische stofaanvoer. Uit
modelberekeningen en ervaringen in de praktijk blijkt dat de rotatie en keuze van gewassen minstens zo
belangrijk zijn voor de opbouw en handhaving van de bodemvruchtbaarheid op langere termijn. In die zin is
het zinvol om te intensieve (minder dan 3 gewassen) en eenzijdige (zonder rustgewassen) bouwplannen te
ontmoedigen en voorwaarden te stellen aan minimale rotaties bij verruiming van de mogelijkheden voor
organische stof aanvoer. Dit vraagt om voorwaarden bij geliberaliseerde pacht.
Contact: Chris Koopmans, c.koopmans@louisbolk.nl
5

TCB A110(2016). Advies Toestand en dynamiek van organische stof in Nederlandse landbouwbodems. Den Haag.