Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

34 300 XIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Economische Zaken (XIII) en het
Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2016

Nr. 2

MEMORIE VAN TOELICHTING
Inhoudsopgave
A.
B.
1.
2.
2.1
2.1.1
2.1.2
2.1.3
2.1.4
2.2.

2.3.

3.
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6

kst-34300-XIII-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Artikelsgewijze toelichting bij het begrotingswetsvoorstel
Begrotingstoelichting
Leeswijzer
Het Beleid
De Beleidsagenda
Overzichtstabel bedrijfslevenbeleid en topsectoren
Belangrijkste mutaties ontwerpbegroting 2016
Meerjarenplanning Beleidsdoorlichtingen
Overzicht van risicoregelingen
De Beleidsartikelen
11 Goed functionerende economie en markten
12 Een sterk innovatievermogen
13 Een excellent ondernemingsklimaat
14 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
16 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en
voedselketens
17 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
18 Natuur en regio
19 Toekomstfonds
De niet-beleidsartikelen
40 Apparaat
41 Nominaal en onvoorzien
De agentschappen
Aansluiting raming begroting agentschappen met
financiering door moederdepartement EZ
Agentschap Telecom (AT)
Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
Dienst Landelijk Gebied (DLG)
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

3
4
4
7
7
21
23
26
28
36
36
44
59
73
90
107
115
128
134
134
138
139
139
141
146
150
152
158

1

4.
4.1
5.
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7
5.8

Begroting Diergezondheidsfonds
Beleidsartikel 1 Bewaking en bestrijding van dierziekten
en voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen
Bijlagen
Bijlage ZBO’s en RWT’s
Verdiepingsbijlage bij de begrotingsartikelen
Verdiepingsbijlage bij het Diergezondheidsfonds
Moties en toezeggingen
Europese geldstromen
Subsidieoverzicht
Evaluatie- en overig onderzoek
Lijst van afkortingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

164
165
174
174
181
189
190
217
224
238
244

2

A. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ HET BEGROTINGSWETSVOORSTEL
Wetsartikel 1
De begrotingsstaten die onderdeel zijn van de Rijksbegroting, worden op
grond van artikel 1, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2001 elk
afzonderlijk bij de wet vastgesteld.
Het wetsvoorstel strekt ertoe om de onderhavige begrotingsstaten voor
het jaar 2016 vast te stellen.
Alle voor dit jaar vastgestelde begrotingswetten tezamen vormen de
Rijksbegroting voor dat jaar. Een toelichting bij de Rijksbegroting als
geheel is opgenomen in de Miljoenennota.
Met de vaststelling van dit wetsartikel worden de uitgaven, verplichtingen
en de ontvangsten vastgesteld. De in de begrotingsstaat/begrotingsstaten
opgenomen begrotingsartikelen worden in onderdeel B van deze
memorie van toelichting toegelicht (de zgn. begrotingstoelichting).
Wetsartikel 2
Met de vaststelling van dit wetsartikel worden de baten en de lasten, het
saldo van de baten en de lasten en de kapitaaluitgaven en -ontvangsten
van de in de staat opgenomen baten-lastenagentschappen voor het
onderhavige jaar vastgesteld. De in die begrotingen opgenomen
begrotingsartikelen worden toegelicht in onderdeel B (Begrotingstoelichting) van deze memorie van toelichting en wel in de paragraaf inzake
de agentschappen.
Wetsartikel 3
De begrotingsstaten die onderdeel zijn van de Rijksbegroting, worden op
grond van artikel 1, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2001 elk
afzonderlijk bij de wet vastgesteld. Het wetsvoorstel strekt ertoe om de
onderhavige begrotingsstaat van het Diergezondheidsfonds voor het jaar
2016 vast te stellen.
Alle voor dit jaar vastgestelde begrotingswetten tezamen vormen de
Rijksbegroting voor dat jaar. Een toelichting bij de Rijksbegroting als
geheel is opgenomen in de Miljoenennota.
Met de vaststelling van dit wetsartikel worden de uitgaven, verplichtingen
en de ontvangsten voor het jaar 2016 vastgesteld. Het in de begrotingsstaat opgenomen begrotingsartikel wordt in onderdeel B van deze
memorie van toelichting toegelicht (de zogenoemde begrotingstoelichting).
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

3

B. BEGROTINGSTOELICHTING
1. LEESWIJZER
De leeswijzer gaat in op de volgende onderwerpen:
1. Begrotingsstructuur;
2. Prestatiegegevens;
3. Groeiparagraaf;
4. Verwerking motie Schouw en motie Hachchi c.s.
1. Begrotingsstructuur
Beleidsagenda
De beleidsagenda begint met een beschrijving van het economisch beeld.
Als bijzondere prioriteit wordt vervolgens een paragraaf gewijd aan het
EU-voorzitterschap. De andere beleidsprioriteiten worden uitgewerkt
langs drie lijnen: vernieuwen, verduurzamen en verbinden. Achter de
beleidsagenda is een overzichtstabel (overzichtsconstructie) opgenomen
die inzicht geeft in de Rijksmiddelen die worden ingezet voor het
Bedrijfslevenbeleid en de Topsectoren. Voorts zijn achter de beleidsagenda de belangrijkste begrotingswijzigingen vermeld na de
Voorjaarsnota 2015. Ook is conform de toezegging aan de Kamer een
tabel opgenomen met een specificatie van de beschikbare middelen voor
de Overheidsdienst Groningen. Tenslotte is een overzicht opgenomen met
de meerjarenplanning van de beleidsdoorlichtingen en een overzicht met
de garanties.
Beleidsartikelen
Aansluitend op de beleidsagenda volgt de toelichting op de beleidsartikelen. Per beleidsartikel is een algemene doelstelling en een beschrijving
van de rol en verantwoordelijkheid van de bewindspersonen opgenomen.
Voor elk beleidsartikel zijn de belangrijkste beleidswijzigingen apart
opgenomen onder het kopje «beleidswijzigingen». De financiële instrumenten zijn voorzien van een korte toelichting. Waar mogelijk wordt, voor
een meer inhoudelijke en gedetailleerde beleidstoelichting, verwezen naar
de relevante beleidsnota’s of brieven die naar de Tweede Kamer zijn
gestuurd.
In de budgettaire tabellen van de beleidsartikelen zijn de financiële
instrumenten onderverdeeld naar de volgende categorieën: subsidies,
opdrachten, garanties, leningen, bekostiging, bijdrage aan agentschappen, bijdrage aan ZBO’s/RWT’s, bijdrage aan (inter)nationale
organisaties en bijdragen aan medeoverheden. Deze onderverdeling komt
ook terug in de structuur van het beleidsartikel.
Begrotingsreserves
Een interne begrotingsreserve mag met toestemming van de Minister van
Financiën ten laste van een begrotingsartikel worden aangehouden
(artikel 5, lid 4 Comptabiliteitswet). De begrotingsreserves zijn bestemd
voor een concreet doel en kunnen alleen voor dat doel worden gebruikt.
De begrotingsreserves op de EZ-begroting worden ingezet voor de
volgende doelen:
– Als borg voor de afgegeven garantstellingen (Borgstelling MKBkredieten, Garantie Ondernemingsfinanciering, Garantiefaciliteit
Scheepsnieuwbouwfinanciering, garantieregeling Geothermie en
Borgstellingsfaciliteit voor de landbouw). Uit deze begrotingsreserves

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

4

–

–
–

kan een eventuele mismatch in de tijd tussen (premie-)inkomsten en
uitgaven (verliesdeclaraties) worden opgevangen.
De uitfinanciering (op kasbasis) van reeds aangegane verplichtingen
(reserve voor duurzame energie en de reserves voor landbouw en
visserij). Via de reserves blijven de middelen beschikbaar voor het
specifieke doel tot het moment van uitbetaling.
Het terugbetalen van financiële correcties van de Europese Commissie
(begrotingsreserve voor apurement).
Garantstelling EZ voor het in gebreke blijven van groene onderwijsinstellingen die gebruik maken van de regeling schatkistbankieren
(begrotingsreserve schatkistbankieren Groen Onderwijs).

In de betreffende beleidsartikelen (13, 14, 16 en 17) van deze begroting
worden de bovengenoemde begrotingsreserves apart toegelicht (conform
artikel 5, lid 5 Comptabiliteitswet). Als opvolging van de motie Geurts (TK,
34 000 XIII, nr. 64) worden de geraamde wijzigingen gedurende het
begrotingsjaar in de 1e en 2e suppletoire begroting inzichtelijk gemaakt.
Overzicht maatregelen ten behoeve van het Energieakkoord
Conform de motie Leegte (TK, 2014–2015, 30 196 nr. 278) is in beleidsartikel 14 (Een doelmatige en duurzame energievoorziening) een totaaloverzicht opgenomen van alle maatregelen van alle ministeries ten behoeve
van het energieakkoord.
Overzichtstabel agentschappen
In het hoofdstuk «De agentschappen» is een overzichtstabel agentschappen opgenomen. In deze tabel is de aansluiting te maken tussen de
«opbrengst moederdepartement» zoals opgenomen in de agentschapsparagrafen en de «bijdrage aan agentschappen» zoals opgenomen in de
begrotingsartikelen. Eventuele resterende verschillen zijn toegelicht.
2. Prestatiegegevens
In de beleidsartikelen wordt onder de algemene doelstelling aangegeven
waar de Minister van EZ voor verantwoordelijk is. Indien voor deze
doelstellingen een directe relatie gelegd kan worden tussen het gevoerde
beleid en de gewenste (maatschappelijke) uitkomst, zijn prestatieindicatoren opgenomen. De voorwaarde voor het opnemen van een
indicator is een (doen) uitvoerende rol van de Minister. Bij de doelstellingen waarbij EZ een belangrijke bijdrage kan leveren door de juiste
randvoorwaarden te creëren en het resultaat afhankelijk is van externe
factoren, is het niet of beperkt mogelijk om prestatie-indicatoren op te
nemen en wordt volstaan met kengetallen over ontwikkelingen op het
betreffende beleidsterrein. Daarnaast zijn, waar mogelijk, prestatieindicatoren en kengetallen opgenomen op instrumentniveau, die inzicht
geven in het bereiken van specifieke resultaten. De op te nemen prestatieindicatoren en kengetallen in de beleidsartikelen zijn bij het opstellen van
de ontwerpbegroting 2016 heroverwogen en waar nodig aangepast. De
Kamer is hierover per brief geïnformeerd (TK, 34 000 XIII, nr. 152).
3. Groeiparagraaf
In deze Ontwerpbegroting is net als vorig jaar de begroting van het
Diergezondheidsfonds (DGF) integraal opgenomen. De begrotingsstaat
voor het jaar 2016 van het DGF is terug te vinden in het wetsdeel en in de
artikelsgewijze toelichting bij het begrotingswetsvoorstel is het wetsartikel
3 toegevoegd. Onder de artikelsgewijze toelichting bij de begrotingsartikelen is de toelichting op de DGF-begroting als een apart onderdeel
opgenomen. Het DGF blijft daarmee als apart begrotingshoofdstuk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

5

bestaan, maar de afzonderlijke presentatie is met ingang van de begroting
2015 komen te vervallen.
Met nota van wijziging op de begroting 2015 is het Toekomstfonds
ingesteld. In de ontwerpbegroting 2016 is dit fonds apart zichtbaar op het
nieuwe artikel 19. Dit Toekomstfonds bestaat onder meer uit het Innovatiefonds dat in de ontwerpbegroting 2015 onderdeel uitmaakte van artikel
12.
4. Verwerking motie Schouw en motie Hachchi c.s.
Motie Schouw
In juni 2011 is de motie Schouw c.s. ingediend en aangenomen (TK,
2010–2011, 21 501-20, nr. 537). Deze motie beoogt de landenspecifieke
aanbevelingen van de Raad op grond van de nationale hervormingsprogramma’s een eigenstandige plaats te geven in de departementale
begrotingen. Voor de beleidsterreinen van EZ is één specifieke aanbevelingen gedaan. Het gaat voor EZ om investeringen in onderzoek en
ontwikkeling. Dit is toegelicht in beleidsartikel 12 (Een sterk innovatievermogen).
Motie Hachchi c.s.
Ter uitvoering van de motie Hachchi c.s. (TK, 33 000 IV, nr. 28) brengen
departementen in kaart welke uitgaven zij doen in Caribisch Nederland,
uitgesplitst per instrument. Hiervoor geldt een ondergrens van € 1 mln.
De totale uitgaven van EZ voor Caribisch Nederland in 2016 bedragen
€ 12 mln. Deze uitgaven zijn verdeeld over de beleidsartikelen 11, 13, 14,
18. De uitgaven voor de beleidsartikelen 11 en 13 zijn lager dan de
ondergrens van € 1 mln en worden derhalve niet opgenomen in de
budgettaire tabellen. De uitgaven op beleidsartikel 14 voor energiekosten
Caribisch Nederland en beleidsartikel 18 voor Natuurprojecten Caribisch
Nederland zijn apart opgenomen in de budgettaire tabellen.
Sinds 10 oktober 2010 is Nederland verantwoordelijk voor de veterinaire
gezondheidszorg in Caribisch Nederland (Bonaire, St Eustatius en Saba).
Het DGF heeft vooralsnog geen betrekking op de veehouders in dit
gebied.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

6

2. HET BELEID
2.1 De Beleidsagenda
Inleiding
Nederland bereikt in 2015 voor het eerst weer het bbp-niveau van voor de
economische crisis. De economie is door een diep dal gegaan. Na de
crisis volgde een langzaam maar zeker herstel dat sinds dit jaar breed
wordt gedragen. Daarmee wordt 2016 een jaar om vooruit te kijken; een
jaar waarin voor het kabinet de beleidsfocus verschuift van het accommoderen van herstel naar het mogelijk maken van duurzame groei van de
maatschappelijke welvaart in meest ruime zin.
In 2016 werkt het Ministerie van Economische Zaken (EZ) verder aan het
versterken van onze economische kracht met een breed pakket aan
maatregelen, gericht op de uitdagingen van vandaag en morgen. Dit doet
het in samenwerking met maatschappelijke organisaties, het bedrijfsleven, kennis- en onderwijsinstellingen, medeoverheden, en met de
Europese en andere internationale partners.
Het EU-voorzitterschap van Nederland in de eerste helft van 2016 biedt de
mogelijkheid om onderwerpen als de interne markt voor producten en
diensten en betere regelgeving verder te brengen en het verdienvermogen van Nederland en Europa te vergroten. Naast het Nederlands
EU-voorzitterschap zullen in deze beleidsagenda de andere prioriteiten
van EZ voor 2016 worden toegelicht. Dit gebeurt langs de drie lijnen
vernieuwen, verduurzamen en verbinden. Vernieuwen, omdat ruimte voor
innovatie en vernieuwing in brede zin cruciaal is voor economische groei.
Verduurzamen, omdat groei niet ten koste mag gaan van onze toekomstige welvaart in brede zin. Verbinden, omdat goed beleid alleen in
constructieve dialoog en samenwerking met stakeholders tot stand komt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

7

Figuur 1: In 2015 wordt het bbp-niveau van voor de crisis bereikt

104
103
102
101
100
99
98
97
96
95

I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I
2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

II III IV
2016

Bruto binnenlands product, kwartaalbasis, volume-index met
1e kwartaal 2008 = 100
Hoogtepunt voor de crisis
Bron: CPB (MEV 2016)

Van herstel naar groei
Nadat de economie zeven achtereenvolgende kwartalen van krimp had
laten zien, groeit de Nederlandse economie sinds medio 2013 weer. Beleid
was er de afgelopen jaren op gericht om orde op zaken te stellen en waar
mogelijk het prille herstel te accommoderen. Nu het herstel van de
economie doorzet, is het tijd om ruimte te bieden aan duurzame groei van
de economie en welvaart.
Het herstel tekent zich steeds duidelijker af en is in toenemende mate
voelbaar. Volgens de recente ramingen van het CPB zal de bbp-groei
versnellen van 1,0% in 2014 naar 2,0% in 2015 en 2,4% volgend jaar. De
binnenlandse bestedingen drijven deze groeiversnelling. Consumenten en
ondernemers krijgen steeds meer vertrouwen. Sinds een aantal maanden
is het consumentenvertrouwen voor het eerst sinds 2007 weer positief;
het ondernemersvertrouwen is dat al sinds het begin van 2014. In 2015
stijgen voor het eerst sinds 2011 zowel de investeringen als de
consumptie. De uitvoer laat al sinds 2010 positieve groeicijfers zien en
blijft de grootste bijdrage leveren aan de groei van de Nederlandse
economie. Het aantrekkende herstel in onze buurlanden en de onconventionele stimuleringsmaatregelen van de Europese Centrale Bank dragen
hieraan bij.
De Nederlandse verbondenheid met het buitenland brengt ook een aantal
neerwaartse risico’s met zich mee. Onzekere internationale ontwikkelingen
zoals een stijgende olieprijs of eurokoers of een toename van geopolitieke
spanningen kunnen een drukkend effect op de economische groei
hebben.
Op de arbeidsmarkt tekent zich het begin van herstel af. Het jaar 2014
werd gekenmerkt door een omslag in de ontwikkeling van het aantal
banen. In het eerste kwartaal van 2014 nam het aantal banen nog met 20
duizend af, maar in de daaropvolgende kwartalen werden per saldo 98

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

8

duizend banen gecreëerd. In 2015 zal het aantal werklozen volgens het
CPB met 40 duizend dalen en in 2016 met nog eens 15 duizend. De
werkloosheid is met een niveau van 6,8% (juli 2015) echter nog steeds
hoog.
Het sectorale beeld laat zien dat de uitvoer al langer aantrekt en nu ook de
binnenlandse bestedingen volgen. Exportgerichte sectoren zoals de
agrosector lieten al langer een positieve ontwikkeling zien. Vorig jaar
bestendigde Nederland de positie van de tweede agro-exporteur in de
wereld. De Russische boycot op landbouwproducten is opgevangen door
het benutten van kansen op nieuwe afzetmarkten. In de loop van vorig
jaar zijn door de aantrekkende binnenlandse bestedingen ook de nationaal
georiënteerde sectoren zoals de bouw en de detailhandel weer positieve
groeicijfers gaan schrijven.
Het gaat economisch beter, maar het kabinet blijft ambitieus. De structurele groei (groei geschoond voor korte termijn conjuncturele schommelingen) bedraagt volgens het CPB tussen 2013 en 2017 gemiddeld 1,3%
per jaar. Groei van het arbeidsaanbod levert hier als gevolg van demografische ontwikkelingen een ten opzichte van het verleden beperkte bijdrage
van 0,3%-punt aan. Er zijn mogelijkheden om de groei van het arbeidsaanbod te verhogen, bijvoorbeeld met meer gewerkte uren per persoon of
meer participatie van ouderen en mensen met een afstand tot de
arbeidsmarkt, maar het participatieniveau in Nederland is al relatief
hoog.1 Onze economische groei zal dus vooral moeten komen uit een
verdere groei van de arbeidsproductiviteit. Op dit terrein ligt dan ook de
grote uitdaging. Reeds in de jaren voor de crisis, tussen 2000 en 2008, was
de gemiddelde jaarlijkse groei van de arbeidsproductiviteit in Nederland
1,3%, terwijl de Verenigde Staten in die jaren een gemiddelde groei van
1,7% liet zien. In de decennia daarvoor lag de arbeidsproductiviteitsontwikkeling nog op een vergelijkbaar of hoger niveau dan in de Verenigde
Staten.
In Roads to Recovery schetst het CPB een scenario waarin de structurele
arbeidsproductiviteit van Nederland met 1¾% groeit in de periode
2016–2023. De toenemende arbeidsdeelname voegt in dit scenario
¼%-punt toe aan de structurele groei, waardoor de structurele groei
gemiddeld uit komt op 2% per jaar. Een hogere structurele groei is dus
mogelijk, maar dan is het wel zaak om onverminderd te werken aan het
groeivermogen van de economie. Innovatie en duurzaamheid zijn daarbij
sleutelbegrippen.

1

Verschillende factoren zijn – naast het maximaal toegestane aantal – van invloed op het aantal
gewerkte uren per persoon, bijvoorbeeld individuele voorkeuren voor de verdeling tussen
arbeid en zorgtaken (zie ook ‘Andere tijden, andere zorg’ van het Verwey-Jonker Instituut).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

9

Tabel 1: Kerngegevens Nederlandse economie. Procentuele mutatie, tenzij anders vermeld.

Bruto binnenlands product
Consumptie huishoudens
Overheidsconsumptie
Bruto investeringen bedrijvensector (exclusief
woningen en voorraden)
Uitvoer van goederen en diensten
Invoer van goederen en diensten
Consumentenprijsindex (HICP)
Koopkracht, mediaan alle huishoudens
Werkloze beroepsbevolking (niveau in duizend
personen)
Werkloze beroepsbevolking (internationale definitie)

2013

2014

2015

2016

– 0,5
– 1,4
0,1

1,0
0,0
0,3

2,0
1,6
– 0,4

2,4
1,9
0,8

– 2,5
2,1
0,9
2,6
– 1,3

4,9
4,0
4,0
0,3
1,3

10,0
3,7
4,1
0,5
0,7

6,6
5,1
5,7
1,1
1,4

647
7,3

660
7,4

620
6,9

605
6,7

Bron: CPB (MEV 2016)

Nederlands EU-voorzitterschap
Het Nederlandse EU-voorzitterschap is het komende begrotingsjaar een
belangrijke prioriteit. Het verdienvermogen van Nederland wordt in
belangrijke mate bepaald in Europa. Niet voor niets heeft het merendeel
van de beleidsterreinen waarmee EZ zich bezighoudt op de een of andere
manier met Europa te maken. Het voorzitterschap vormt een uitgelezen
kans om prioriteiten van Nederland in Europa onder de aandacht te
brengen en samen met andere lidstaten stappen te zetten om het
duurzame verdienvermogen van Europa en Nederland te versterken.
De «Strategische agenda voor de Unie in tijden van verandering», zoals
vastgesteld door de Europese Raad in juni 2014 en de wetgevingsagenda
van de Europese Commissie zijn leidend voor de Nederlandse invulling
van het voorzitterschap. Het kabinet zal zich voor wat betreft themavoering in de voorbereiding en uitvoering van het voorzitterschap richten
op de hoofddoelstellingen in de strategische agenda, met bijzondere
aandacht voor innovatieve groei en banen. Belangrijke accenten zijn het
versterken van de interne markt en het verbeteren van de Europese
regelgeving.
Een goed functionerende interne markt versterkt het aanpassingsvermogen van de individuele Europese economieën, een goed investeringsen vestigingsklimaat en de stabiliteit van de EMU. Het kabinet signaleert
vooral kansen op het gebied van diensten, digitale markt en energie. Het
versterken van de interne markt is in de eerste plaats mogelijk door
bestaande wet- en regelgeving spoedig en volledig te implementeren. Ten
tweede moeten structurele hervormingen in de lidstaten bijdragen aan de
verbetering van het investeringsklimaat en het concurrentievermogen van
de lidstaten. Dit is essentieel voor het aantrekken van private investeringen. Het Europees semester is het belangrijkste instrument op
Europees niveau voor het bevorderen van structurele hervormingen in de
lidstaten van de EU. Daarnaast zal het Europees Fonds voor Strategische
Investeringen (EFSI) een extra impuls geven aan investeringen in de EU.
Ten derde kunnen lidstaten zelf al veel doen om de interne markt beter te
laten functioneren. Zo neemt Nederland met gelijkgestemde lidstaten deel
aan het Frontrunners-initiatief op het gebied van de digitale interne markt
en werkt Nederland al 10 jaar samen met landen in de regio aan een
betere integratie van de energiemarkt in Noord-West Europa. Nederland
zal het EU-voorzitterschap benutten om lidstaten te stimuleren meer
samenwerkingsmogelijkheden te benutten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

10

Het verbeteren van de kwaliteit van de regelgeving geeft ruimte voor
ondernemerschap en vernieuwing. Het kabinet stelt vereenvoudiging van
regels en toekomstbestendigheid van regelgeving centraal, onder andere
via een voortzetting van het Europees (REFIT-)programma voor betere
regelgeving. Het kabinet zet zich in het bijzonder in voor vereenvoudiging
van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB), interne marktregelgeving die digital proof is en een Europees visserijbeleid dat ruimte biedt
voor innovaties in en verduurzaming van de sector. Ook zal bij de
evaluatie van de Vogel- en Habitatrichtlijnen (de zogenaamde fitness
check) aandacht uitgaan naar gesignaleerde knelpunten en mogelijkheden
om te komen tot een meer flexibele en dynamische invulling van de
Europese regels, uitgaande van de Europese natuurdoelen. Ook zet het
kabinet in op een betere balans tussen octrooirecht en kwekersrecht, die
ruimte biedt aan voldoende diversiteit van gewassen, concurrentie bij
kwekers en telers en keuzevrijheid voor consumenten.
Onderwerpen in Raden van Ministers
Tijdens het eerste half jaar van 2016 wordt een substantiële
hoeveelheid dossiers onder Nederlands voorzitterschap in de
verschillende Raden van Ministers behandeld:
– Landbouw- en Visserijraad: vereenvoudiging van het GLB en de
verordening technische maatregelen voor de visserij zijn
prioritaire dossiers. Hierbij wordt ingezet op meer mogelijkheden
voor innovatie, vermindering van administratieve lasten en een
veilige en milieuverantwoorde voedselproductie.
– Milieuraad: fitness check van de Vogel en Habitatrichtlijnen.
– Energieraad: verbeteren van regionale samenwerking tussen
lidstaten. Hiermee kunnen betekenisvolle stappen worden gezet
naar voltooiing van de interne energiemarkt.
– Raad voor Concurrentievermogen: betere regelgeving en interne
markt (diensten en digitaal) zijn de belangrijkste dossiers.
– Telecomraad: nieuwe regelgeving op het gebied van telecom,
media en internet staat centraal. Dit vormt ook een belangrijke
pijler binnen het Digital Single Market (DSM) pakket van de
Europese Commissie.
Vernieuwen
Het kabinet streeft ernaar om het structurele groeivermogen van
Nederland te vergroten. Het proces van vernieuwing en innovatie levert
hier een belangrijke bijdrage aan: oude technologieën, kennis, concepten
en verdienmodellen maken plaats voor productievere, nieuwe vondsten.
Maatschappelijke uitdagingen zoals verduurzaming en vergrijzing vragen
om een innovatief ondernemersklimaat waarin ambitieuze ondernemers
in staat worden gesteld nieuwe technologieën en verdienmodellen te
ontwikkelen en toe te passen.
Nederland heeft een uitstekende uitgangspositie, zoals internationale
ranglijsten steevast bevestigen. Het Nederlandse ondernemingsklimaat
behoort sinds 2007 tot de top-10 volgens de Global Competitiveness Index
van het World Economic Forum, in de laatste editie (2014) nam Nederland
op de ranglijst een achtste plaats in. Nederland heeft verder een uitstekende uitgangspositie op het gebied van innovatie en bezet in de Global
Innovation Index 2014 een 5e plaats (met een eervolle 2e plaats op het
subonderdeel ICT, na Korea). Volgens het meest recente Information
Technology rapport van het World Economic Forum is informatietechnologie doorgedrongen in alle aspecten van de Nederlandse maatschappij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

11

Nergens hebben zo veel huishoudens een computer (1e positie) en mobiel
netwerkbereik (1e positie). Ook scoort Nederland hoog waar het gaat om
veiligheid van internetservers (2e positie), overheidsdiensten die online
beschikbaar zijn (5e positie) en de bedrijven die online transacties
uitvoeren met klanten (4e positie).
Nederland staat er in de verschillende ranglijsten dus goed voor. Maar
een goede uitgangspositie biedt geen garanties, daarvoor gaan de
ontwikkelingen in de wereld te snel. Het is daarom van belang om te
blijven werken aan een klimaat waarin ondernemers kunnen floreren. Dat
vergt randvoorwaarden die op orde zijn en die Nederland, ook met sterke
innovatieve clusters, kunnen onderscheiden van andere landen. Een
excellente kennis- en financieringsinfrastructuur en een helder regelgevend kader dat innovatieve verdienmodellen mogelijk maakt, zijn hierin
de cruciale elementen.
Beleidsprioriteiten 2016
De eerste twee jaar van deze kabinetsperiode heeft EZ stevig ingezet om
het ondernemersklimaat in den brede te versterken. Hierbij wordt met het
bedrijfsleven en kennisinstellingen opgetrokken om vorm te geven aan
het economisch beleid. Deze inzet, vervat in onder andere het bedrijvenbeleid, het Techniekpact en het beleid op het terrein van Groen Onderwijs,
wordt in 2016 onverminderd voortgezet. Zo worden onder de Topsectorenaanpak, op basis van de nieuwe Kennis-en Innovatieagenda voor de
jaren 2016–2019, nieuwe Kennis-en Innovatiecontracten afgesloten voor
de periode 2016–2017. Ook de acties uit het Techniekpact, die voor een
betere aansluiting van het onderwijs op de technische arbeidsmarkt
zorgen, worden vanaf 2016 geactualiseerd. Tevens zet EZ in 2016 het
programma Start Up Delta op volle kracht voort met tastbare resultaten.
Met de uitbouw van ontmoetings- en informatieportalen en verdere uitrol
van een internationaal mentorennetwerk wordt Nederland internationaal
geprofileerd als dé Europese vestigingsplaats voor startende innovatieve
bedrijven.
Om Nederland ook te profileren als dé bestemming voor zakelijk en
recreatief toerisme, steunt EZ het Nederlands Bureau voor Toerisme en
Congressen bij de implementatie van de Holland Branding & Marketing
Visie in de periode 2016–2019: «Supporting the known, introducing the
new.»
Digitalisering
Het tempo van vernieuwing en de uitrol van nieuwe technologieën
versnelt. Investeringen in Informatie- en communicatietechnologie (ICT)
en de slimme benutting daarvan levert in toenemende mate een bijdrage
aan onze economische groei. Door het slim combineren van ICT, logistiek
en dienstverlening worden productieprocessen in de industrie en de landen tuinbouw steeds innovatiever. Machines onderling, producten en
productiemiddelen raken meer en meer verbonden door middel van
sensoren en door toepassing van het zogenaamde internet of things. Ook
de ontwikkeling van big data, ofwel de analyse van steeds grotere
hoeveelheden informatie, biedt grote mogelijkheden voor innovatieve
verdienmodellen.
Het kabinet wil hier ruim baan aan geven. In 2016 steunt het kabinet de
uitvoering van de door een coalitie van bedrijven, kennisinstellingen en
overheden opgestelde Actieagenda Smart Industry, die ten doel heeft te
komen tot een betere benutting van ICT in de (maak)industrie. Voortvloeiend hieruit stelt EZ in 2016 innovatiefinanciering op revolverende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

12

basis beschikbaar voor het realiseren van field labs: praktijkomgevingen
waarin bedrijven, kennisinstellingen en andere stakeholders gezamenlijk
werken aan en leren van de kansen van toenemende digitalisering in de
maakindustrie.
Om het bedrijfsleven en burgers optimaal te laten profiteren van de
kansen die big data biedt zal het gebruik van open data worden gefaciliteerd en zullen regels omtrent intellectueel eigendom worden gemoderniseerd. Het kabinet zet ook stappen op het terrein van privacybescherming.
De kennisbasis op het gebied van digitale veiligheid wordt verbreed en er
komt een keurmerk veilig internet voor het MKB. Dit maakt ondernemers
minder kwetsbaar voor digitale inbraken en versterkt het consumentenvertrouwen in e-commerce. Het kabinet bespoedigt in 2016 de ontwikkeling van het internet of things door in te zetten op een verdere
versterking van de cybersecurity, mede door implementatie van veilige
internetstandaarden.
Digitalisering van de economie is ook van grote invloed op de markten
voor brief- en pakketpost. In 2016 start EZ met een nieuwe evaluatie van
de universele postdienst waar zal worden gekeken naar veranderde
consumentenbehoeften en hoe de universele postdienst kan en moet
worden geborgd.
Digitalisering kan ook de dienstverlening door overheidsdiensten
verbeteren. Het kabinet wil de voorhoedepositie in digitale dienstverlening verder versterken. Daartoe zijn in de Generieke Digitale Infrastructuur (GDI) voorzieningen getroffen waarmee identificatie en
authenticatie, informatievoorziening en gegevensuitwisseling door en
tussen overheidsorganisaties digitaal worden ondersteund. De inzet is een
bruikbare, robuuste en veilige digitale infrastructuur, door en voor alle
overheidspartijen. Het kabinet heeft de Digicommissaris aangesteld om
gebruik en innovatie van de voorzieningen van de Generieke Digitale
Infrastructuur aan te jagen, zodat deze blijven aansluiten bij de verwachtingen en behoeften van overheidsdienstverleners, burgers en bedrijven.
Fiscaal innovatie-instrumentarium
Met de WBSO, RDA en Innovatiebox beschikt Nederland over een sterk en
compleet pakket van fiscale maatregelen om R&D-activiteiten van alle
bedrijven in Nederland te stimuleren: de R&D-loonkosten worden
verlaagd via de WBSO, de overige R&D-kosten en -investeringen via de
RDA en de innovatiewinsten via de Innovatiebox. Om het instrumentarium efficiënter en eenvoudiger te maken zullen de WBSO en RDA met
ingang van 2016 worden samengevoegd tot één geïntegreerde regeling
die wordt verrekend via de loonheffing. Bij de vormgeving en het budget
van de geïntegreerde regeling is rekening gehouden met het financiële
nadeel dat het bedrijfsleven zou kunnen ondervinden van de samenvoeging. Daarnaast wordt € 100 mln in 2016 en € 115 mln vanaf 2017 aan
de geïntegreerde regeling toegevoegd om de gevolgen van de taakstelling
«boetes marktwerking NMa» uit het regeerakkoord terug te draaien. Deze
middelen zijn gebruikt om de parameters aan te passen, met een focus op
innovatief MKB dat wil doorgroeien.
Toegang tot financiering
Het MKB heeft financiering nodig om nieuwe ideeën te realiseren en op
de markt te brengen. EZ schenkt in 2016 in het bedrijvenbeleid opnieuw
veel aandacht aan de transitie naar een meer divers financieringslandschap dat bedrijven in staat stelt groeikansen te benutten. Zo steunt EZ de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

13

verdere ontwikkeling van de markt voor risicodragend vermogen en
financieringsvormen zoals kredietunies en crowdfunding. EZ ondersteunt
marktpartijen bij het oprichten van een fonds voor achtergestelde
leningen en geeft een extra impuls aan cofinanciering met business
angels. In 2016 werkt EZ met de financieringswijzer verder aan betere
inzichtelijkheid en herkenbaarheid van de instrumenten die toegang tot
financiering verbeteren.
Het onderzoeksdeel van het Toekomstfonds levert in 2016 risicodragende
financiering voor onderzoeksfaciliteiten en voor thema’s die de schakel
vormen tussen onderzoek en valorisatie, om nieuwe producten, diensten
en maatschappelijke innovaties mogelijk te maken en een bijdrage te
leveren aan oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken. Zo helpt de
Thematische Technology Transfer onderzoekers met de vertaling van
kennis en technologieën naar de maatschappij, waaronder het bedrijfsleven. Proof of Concept faciliteert de uitvoering van een haalbaarheidssituatie naar commercieel potentieel gevolgd door een lening.
Met het Nederlands Investerings Agentschap (NIA) biedt het kabinet
ondersteuning en expertise om in Nederland investeringen voor elkaar te
krijgen met steun vanuit het Europees Fonds voor Strategische Investeringen (EFSI). Met EFSI beoogt de Europese Commissie voor € 315 mld
aan nieuwe investeringen in de EU mogelijk te maken. Extra investeringen
betekenen concrete kansen voor ondernemers om nieuwe producten en
diensten te ontwikkelen, te financieren en op de markt te brengen.
Toekomstbestendige wet- en regelgeving en minder regeldruk
EZ zet in 2016 verder in op het voor ondernemers makkelijker en simpeler
te maken om te ondernemen. Toekomstbestendige wet- en regelgeving,
die aansluit bij de economische en maatschappelijke dynamiek en waarin
aandacht is voor het op een adequate manier borgen van publieke
belangen, moet innovatie en groei bevorderen en niet afremmen. Om
kansen te bieden aan nieuwe product-markt-combinaties, ook in het brede
agrocomplex en de circulaire en biobased economie, werkt het kabinet in
2016 aan een wendbaar en toekomstbestendig reguleringskader en het
wegnemen van concrete belemmeringen.
Het kabinet blijft ook in 2016 inzetten op de doelstelling om de regeldruk
voor bedrijven, burgers en professionals in de periode 2012–2017 met
€ 2,5 mld te verminderen. Om voor ondernemers de vermindering
merkbaar te maken zet het kabinet in op de maatwerkaanpak. In een
aantal (top)sectoren, zoals de bouw, logistiek, chemie en agro en food
sector inventariseert het kabinet met het bedrijfsleven knelpunten om
deze gezamenlijk op te lossen.
Doorlichting van beleid
EZ werkt op een systematische manier aan het meten en leren van
beleid. In 2014 en 2015 zijn daartoe beleidsdoorlichtingen gestart of
afgerond die samen de gehele begroting van EZ afdekken. De
begrotingsartikelen 14 (Energie), 12/13 (Innovatie en ondernemerschap), 16 (Interdepartementaal beleidsonderzoek Agrocomplex) en
17 (Groen onderwijs) zijn al aan de Kamer aangeboden. De begrotingsartikelen 11 (Goed werkende markten) en 18 (Natuur en regio)
volgen in het najaar van 2015. In de beleidsdoorlichtingen wordt
teruggeblikt op de ontwikkeling van het beleid in de afgelopen jaren,
dat gekenmerkt is door brede heroverwegingen, samenvoeging van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

14

EZ en LNV, en, met ingang van deze kabinetsperiode, beleidsvernieuwing en -intensivering. De lessen uit deze beleidsdoorlichtingen
zullen in 2016 verder worden vertaald naar het beleidsinstrumentarium van EZ met het doel om dit nog effectiever, consistenter en
doelmatiger te maken.
Verduurzamen
EZ staat voor een duurzame economische ontwikkeling. In de topsectorenaanpak richten bedrijven, kennisinstellingen en overheden zich op
oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen. De groeiende wereldbevolking en stijgende welvaart betekenen een toenemende vraag naar
voedsel, energie, schoon drinkwater en grondstoffen waarvoor het
Nederlands bedrijfsleven oplossingen kan bieden. Met Dutch solutions for
Global challenges draagt Nederland bij aan een houdbare economische
ontwikkeling wereldwijd. Tegelijkertijd wordt hiermee de internationale
positie van Nederland versterkt.
De inzet op verduurzaming komt op verschillende beleidsterreinen tot
uiting. In het agrovoedselcomplex staat het samengaan van voedselzekerheid en ecologische houdbaarheid centraal. De Meststoffenwet en de
programmatische aanpak stikstof (PAS) dragen bij aan een sterkere natuur
en geven ruimte aan economische ontwikkelingen, waaronder een
duurzame veehouderij. Met oplossingen in het kader van climate-smart
agriculture kunnen Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen
wereldwijd bijdragen aan meer voedselzekerheid en minder uitstoot van
broeikasgassen.
De transitie naar een schone, betaalbare en betrouwbare energiehuishouding is essentieel voor duurzame economische groei. De komende
jaren zal de mondiale energievraag blijven stijgen terwijl het aanbod zich
concentreert in een beperkt aantal landen en regio’s die politiek of
economisch soms instabiel zijn. Het is belangrijk dat Europa hiervan
minder afhankelijk wordt. Daarvoor dient de energie-efficiëntie te worden
verbeterd, aan meer hernieuwbare energieproductie te worden gewerkt
en te worden ingezet op een concurrerende energiemarkt die zijn
grondstoffen betrekt uit verschillende bronnen en regio’s. De klimaatconferentie van de Verenigde Naties in 2015 in Parijs beoogt met internationaal overeengekomen klimaatdoelen een gemeenschappelijke uitvalsbasis te bieden voor het Europese en nationale beleid gericht op groene
groei en (energie)verduurzaming.
Beleidsprioriteiten 2016
Energieverduurzaming
De verduurzaming van onze energievoorziening krijgt een forse impuls
met grootschalige uitrol via tendering van kavels van wind op zee in de
periode 2015–2019. De eerste kavels betreffen het gebied Borssele. De
wijze van tenderen biedt flexibiliteit voor het ontwerp van het windpark
terwijl de markt ontlast wordt met betrekking tot het zekerstellen van de
benodigde vergunningen. De tenders stimuleren bovendien kostenreductie, doordat de maximale tenderbedragen jaarlijks naar beneden gaan.
Het wetsvoorstel STROOM wijst TenneT aan als netbeheerder op zee
(beoogde inwerkingtreding 2016). Met deze acties geeft het kabinet
invulling aan een aantal belangrijke afspraken uit het Energieakkoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

15

Meer dan de helft van de energie die we in Nederland verbruiken is voor
warmtevoorziening. Daarom is het verduurzamen van de warmtehuishouding cruciaal om de transitie naar een volledig duurzame energievoorziening in 2050 te realiseren en minder afhankelijk te raken van
gaswinning en -import. In 2016 wordt gewerkt aan de acties uit de
Warmtevisie en wordt bezien welke aanpassingen in het marktmodel
dienstbaar kunnen zijn aan verdere verduurzaming. De Warmtewet zal
worden geëvalueerd en in samenhang met overige onderdelen van het
marktmodel worden herzien.

Het kabinet gaat de komende jaren stimuleren dat Nederlandse huizen en
bedrijven minder door gas en meer door duurzame warmte en
restwarmte worden verwarmd.
Zo kan energie worden bespaard en CO2-uitstoot worden teruggedrongen.
In december 2015 zal het kabinet het Energierapport uitbrengen met een
integrale en strategische visie op de energievoorziening in Nederland. Dit
is het startpunt van een maatschappelijke dialoog, waarop in de paragraaf
Verbinden nader wordt ingegaan. Uit de dialoog volgt in het najaar van
2016 een beleidsagenda. Tegelijkertijd daarmee zal de evaluatie van het
Energieakkoord (samen met de Nationale Energieverkenning 2016)
worden gepubliceerd.
Omgevingssensitiviteit bij gaswinning
Bij mijnbouwwinning (gas, olie en geothermie) staat veiligheid
voorop. Dat vergt zorgvuldige besluitvorming. Het kabinet wil fors
investeren om op open wijze en in samenspraak met alle betrokkenen, mijnbouwtrajecten zorgvuldig vorm te geven, met aandacht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

16

voor gevoeligheden, onzekerheden en een evenredige verdeling van
baten en lasten in de regio. Het kabinet wil de decentrale overheden
actief bij deze aanpak betrekken. De Mijnbouwwet- en regelgeving
wordt hierop aangepast.
Vanwege het aardbevingsrisico in Groningen heeft het kabinet in
2015 de gasproductie uit het Groningenveld beperkt. Verschillende
onderzoeks- en adviestrajecten lopen om beter zicht te krijgen op de
aardbevingsproblematiek en te treffen maatregelen en het kabinet
kan op basis daarvan eind 2015 nog aanvullend besluiten over de
toegestane gasproductie in 2016. In het najaar van 2016 besluit EZ of
en hoe het kan instemmen met het winningsplan uit het Groningenveld voor de jaren 2017 en verder, dat de Nederlandse Aardolie
Maatschappij B.V. vóór 1 juli 2016 indient.
Zorgvuldige besluitvorming is ook van groot belang bij besluiten
over gaswinning in het Waddengebied. In 2016 besluit EZ over een
aangevraagde winningsvergunning voor het gebied nabij
Terschelling. Mocht deze concessie verleend worden, dan zullen in
het vervolgtraject de gevolgen voor natuur en toerisme nadrukkelijk
worden meegenomen met acht op de Natuurbeschermingswet 1998
en de Flora- en faunawet. Overigens mogen bij nieuwe boringen
geen mijnbouwplatforms in de Waddenzee zelf staan maar wordt
vanaf het vaste land geboord. Bodemdaling in de Waddenzee wordt
nauwgezet gemeten en zo nodig wordt de gaswinning stopgezet
(«winning met de hand aan de kraan»).
Commerciële opsporing en winning van schaliegas is de komende
vijf jaar in Nederland niet aan de orde. Bestaande vergunningen voor
de opsporing van schaliegas worden niet verlengd. Het kabinet
besluit eind 2015 of schaliegaswinning voor Nederland nog als optie
in beeld blijft. Als dat zo is, dan zullen eventuele onderzoeksboringen
naar de aanwezigheid van schaliegas in de Nederlandse bodem in
opdracht van de overheid, en niet van bedrijven, plaatsvinden. Die
onderzoeksboringen zullen dan tevens gericht zijn op de mogelijkheden voor geothermie.
Verduurzaming in het agrocomplex
Het Nederlandse agrocomplex is internationaal toonaangevend met zijn
inzet op verduurzaming. Voor een toekomstbestendige mondiale,
Europese en nationale voedselvoorziening is een geactualiseerde
samenhangende beleidsinzet nodig. Het kabinet zal met een reactie
komen op het rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) «Naar een Voedselbeleid» die ook een agenderend karakter
zal hebben. In 2016 zal een vervolg worden gegeven aan de voedselagenda en de daarin vermelde acties en activiteiten. De aandacht gaat
daarbij in het bijzonder uit naar klimaat-neutrale glastuinbouw, duurzame
innovaties in het brede agrocomplex, duurzame veehouderij, dierenwelzijn en evenwicht op de mestmarkt. Het kabinet dient een wetsvoorstel
in waarmee fosfaatrechten voor de melkveehouderij worden geïntroduceerd. Dit is nodig om te voorkomen dat Nederland de derogatie in het
kader van de Nitraatrichtlijn verliest. Door het wetsvoorstel wordt de
totale fosfaatproductie in de melkveehouderij begrensd maar blijft
ontwikkeling van bedrijven – binnen de bestaande randvoorwaarden ten
aanzien van diergezondheid, dierenwelzijn en milieu – mogelijk. Ook de
aanpak voor antibioticaresistentie en de bestrijding van ziekten die
worden overgebracht van dier op mens (One Health-benadering) maken
hiervan onderdeel uit. In deze benadering werken marktpartijen samen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

17

met kennisinstellingen en de gezondheidszorg. Bij de maatschappelijke
opgave om op duurzame en diervriendelijke wijze voedsel te produceren
wordt het bedrijfsleven gestimuleerd om nieuwe producten met meer
toegevoegde waarde te vermarkten, zoals het rondeelstal-ei en scharrelvlees. Het kabinet wil bedrijven in staat stellen gezamenlijke duurzame
afspraken te maken. EZ zet in 2016 de agenderende en faciliterende rol
voort, zowel met het garantstellingsinstrumentarium (garantie marktintroductie duurzame innovaties, agroborgstellingsregelingen) alsook met het
wegnemen van belemmeringen voor ketensamenwerking. Hiertoe wordt
ook ingezet op het verbeteren van het gelijke speelveld binnen de EU. Met
bedrijfsleven en maatschappelijke partners worden in 2016 maatregelen
uitgewerkt waarmee het gewenste ambitieniveau van 80 procent
weidegang voor melkvee en een toekomstbestendige varkensketen in
2020 worden gerealiseerd.
Het kabinet draagt de verantwoordelijkheid voor toezicht en handhaving
van regels ter borging van publieke belangen. De Nederlandse Voedselen Warenautoriteit (NVWA) ziet toe op de naleving van de regelgeving op
het gebied van onder andere voedselveiligheid, dierenwelzijn, natuur en
visserij. In het Toezichtkader voor de NVWA, dat in het najaar naar de
Tweede Kamer wordt gestuurd, wordt op hoofdlijnen aangegeven wat het
kabinet van het toezicht en de handhaving door de NVWA verwacht:
professioneel en integer handelen, doortastendheid, snel en slagvaardig
optreden. Het kader is richtinggevend voor een aangescherpt (interventie-)beleid van de NVWA. Daarnaast is met het kabinetsstandpunt
«Herinrichting keuring en toezicht in de dierlijke, plantaardige en
biologische sectoren» de lijn vastgesteld dat de uitvoering van keuring- en
toezichtstaken teruggebracht wordt naar het publieke domein. Met het
toezicht en de keuring op deze terreinen worden belangrijke publieke
belangen gediend. De borging van volksgezondheid en voedselveiligheid
dient niet voor discussie vatbaar te zijn. Dit is reeds aangegeven in de
kabinetsreactie op het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid
over risico’s in de vleesketen.
Groene groei
Met het groene groeibeleid benadrukt het kabinet de ambitie om de
Nederlandse concurrentiekracht en het verdienvermogen te versterken
met innovaties die het verbruik en de afhankelijkheid van schaarse
fossiele energie en grondstoffen doen verminderen en het milieu
ontlasten. Uitdaging daarbij is om met slimme marktprikkels en stimulerende wet- en regelgeving een gunstig voorwaardenscheppend klimaat te
creëren voor innovatieve groene producten, processen en concepten.
Daarbij is het van belang om ons internationaal, zowel binnen Europa als
daarbuiten, sterk te blijven maken voor een gelijk speelveld voor ons
bedrijfsleven en onze goede uitgangspositie te versterken. Nu al zijn veel
Nederlandse bedrijven betrokken bij de bouw van windmolens in binnenen buitenland en zit er belangrijke innovatieve Nederlandse technologie in
wereldwijd geproduceerde zonnepanelen. Om efficiënter om te gaan met
CO2, energie, grondstoffen, water en bodem gaat EZ in 2016 sterker
inzetten op onderzoek en innovatie voor duurzame alternatieven voor
schaarse grondstoffen, energieopwekking en recyclingtechnologieën. EZ
werkt samen met partijen om een twintigtal ketens bij elkaar te brengen,
te onderzoeken welke efficiëntiedoelstellingen haalbaar zijn en welke
bijdragen de diverse partijen hieraan kunnen leveren. Er wordt verder
ingezet op aanpassing van de lineaire Europese regelgeving en, in het
verlengde daarvan, onze eigen regelgeving en de wijze waarop onze
inspecties en medeoverheden hiermee omgaan. Het kabinet zet in 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

18

daartoe zijn probleemoplossende programma «Ruimte in regels voor
groene groei» en de Green Deal-aanpak voort.
Verbinden
Van oudsher kent de Nederlandse samenleving veel ruimte voor
maatschappelijk initiatief in het (semi)publieke domein, bijvoorbeeld bij
het leveren van maatschappelijke diensten door stichtingen en verenigingen. Toenemende welvaart, opleidingsgraad, mondigheid en toegang
tot sociale media hebben de inzet van burgers voor de publieke zaak
voorzien van een nieuwe impuls. Door ruimte te geven aan initiatieven uit
de maatschappij en door private en publieke partijen meer te betrekken bij
beleidsvorming en -uitvoering kan de overheid belangen beter afwegen,
wordt het draagvlak onder beleid verbreed en de effectiviteit ervan
vergroot. Het handelingsrepertoire van de overheid wordt aangevuld door
zijn agenderende, ondersteunende en faciliterende rol als netwerkpartner,
ook als schakel in regionale, Europese en internationale samenwerkingsverbanden. De overheid behoudt daarbij stelselverantwoordelijkheid en
bewaakt de balans tussen de brede welvaart en gevestigde belangen, met
een gebalanceerd stelsel van zelfregulering, toezicht en prikkels.
Beleidsprioriteiten 2016
Voedselagenda
Het kabinet zal met een reactie komen op het rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) «Naar een Voedselbeleid»
die ook een agenderend karakter zal hebben. In 2016 zal een vervolg
worden gegeven aan de voedselagenda en de daarin vermelde acties en
activiteiten. Het doel is te komen tot een breed gedragen voedselagenda
met ambitieuze maatschappelijk-gedragen doelen. Het doel is te komen
tot een breed gedragen voedselagenda met ambitieuze maatschappelijkgedragen doelen.
Rijksnatuurvisie
De Rijksnatuurvisie «Natuurlijk Verder» is tot stand gekomen door te
peilen hoe burgers, maatschappelijke organisaties, bedrijven, experts en
overheden denken over natuur en hoe zij daar mee om willen gaan. De
Natuurvisie schetst als perspectief een natuur die door en met de
samenleving versterkt wordt. Een meer duurzame benutting van
natuurlijke hulpbronnen en de natuurlijke omgeving vraagt zowel om
overheidszorg voor basiscondities, als om maatschappelijke betrokkenheid. Voor dit laatste is het van belang dat de externe effecten op de
natuurlijke leefomgeving meewegen in beslissingen; in het bijzonder bij
het benutten van de goederen en diensten die de natuur voortbrengt. EZ
verkent met sectoren hoe natuurinclusief ondernemen te stimuleren,
zodat wat goed is voor de natuur ook economisch aantrekkelijk is. Een
voorbeeld hierbij in 2016 is het positioneren van Nationale Parken als
sterk merk. Een ander voorbeeld is het opschalen van tijdelijke natuur op
voorheen braakliggende bouwgronden en bedrijventerreinen. Ook in de
maatschappelijke uitvoeringsagenda kiest EZ voor de samenwerking met
maatschappelijke organisaties, provincies en andere overheden. Bijvoorbeeld via het samenwerkingsverband dat zich ten doel stelt om 200.000
hectare subsidievrije natuur te realiseren, en door met partijen te werken
aan het bij de tijd houden van de juridische en bestuurlijke kaders (zoals
de inzet bij de fitness check van de Vogel- en Habitatrichtlijn). Volgend op
de mainportontwikkeling Rotterdam/Tweede Maasvlakte – een
gezamenlijk project van rijk en medeoverheden – waarbij natuur- en
milieuorganisaties in de adviesrol bij het ontwerpproces werden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

19

betrokken, wordt ook in 2016 in de regio’s gewerkt aan breed gedragen
versterking van de combinatie tussen verdienvermogen en ecologie.
Energiedialoog
Het Energierapport dat eind 2015 zal worden uitgebracht bevat specifieke
thema’s en dilemma’s die relevant zijn richting een volledig duurzame
energievoorziening in 2050. Gegeven de complexiteit van het energievraagstuk hecht het kabinet sterk aan externe inbreng. Burgers, bedrijven,
andere overheden en maatschappelijke organisaties worden uitgenodigd
aan een Energiedialoog deel te nemen en hun kennis en kunde in te
brengen voor de energietransitie. Uit de dialoog volgt in het najaar van
2016 een beleidsagenda.
Samenwerking MKB-stimulering
EZ zoekt in innovatieprogramma’s de samenwerking met de regio’s en
Europa. EZ en de provincies kanaliseren innovatiegelden in de
MKB-innovatiestimuleringsregeling topsectoren (MIT-regeling). Ook in de
informatiedienstverlening en het ontsluiten van kansen in een internationale omgeving voor het MKB werkt het Rijk samen met de provincies
en het MKB. Zo wordt het (innovatieve) MKB beter ondersteund en
kunnen kansrijke bedrijven en innovaties uit de regio doorgroeien naar
een nationaal of internationaal niveau.
Retailagenda
EZ werkt met alle stakeholders van de retailsector – gemeenten,
provincies, vastgoed, vakbonden, financiers, MKB Nederland en de sector
zelf – aan de uitvoering van de 20 afspraken die in de Retailagenda zijn
gemaakt. Zo werken we aan vitale winkelgebieden en het versterken van
de verdienkracht in de sector.
Nieuw handelingsperspectief en instrumentarium
Bij beleidsvoering vanuit het systeemperspectief, met een rol voor
de overheid als netwerkpartner, past een herbezinning op de daar bij
passende beleidsvoering. Daarbij is een geactualiseerd en realistisch
beeld nodig van de wijze waarop mensen op een bepaalde
maatregel of interventie reageren. Het traditionele uitgangspunt dat
mensen relevante voor- en nadelen bewust en rationeel afwegen bij
het maken van beslissingen maakt plaats voor het besef dat er
omstandigheden zijn waarin mensen zich anders gedragen. Het
toepassen van gedragskennis in de analyse, ontwikkeling, uitvoering
en toezicht van beleid maakt het mogelijk effectiever en efficiënter
beleid te formuleren. Ook biedt het toepassen van gedragsinzichten
in sommige situaties de mogelijkheid minder dwingende manieren
van sturing toe te passen.
Als concrete invulling van de toezeggingen in de kabinetsreactie op
adviesrapporten van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur
(Rli), Raad voor Maatschappelijk Ontwikkeling (RMO) en de
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) over de
benutting van gedragswetenschappelijke kennis in beleid wordt
momenteel verkend hoe gebruik kan worden gemaakt van gedragseconomische en sociaalpsychologische inzichten bij het vormen en
uitvoeren van kabinetsbeleid. Er lopen pilotprojecten over het
toepassen van gedragswetenschappelijke inzichten in beleid. Binnen
EZ betreffen die het tegengaan van voedselverspilling in de horeca
en huishoudens en het bevorderen van energie-efficiëntie in de
industrie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

20

Tot slot
2016 wordt een jaar om weer vooruit te kijken; een jaar waarin de
beleidsfocus verschuift van herstel naar groei. EZ blijft zich onverminderd
inspannen voor een duurzaam, ondernemend Nederland, met een sterke
internationale concurrentiepositie. Het doet dat niet alleen, maar in
verbinding met de samenleving. In de overtuiging dat alleen in samenwerking tussen overheid, onderwijs, wetenschap, bedrijfsleven en burgers
de uitdagingen van morgen kunnen worden omgezet in de kansen van
vandaag.
2.1.1 Overzichtstabel bedrijfslevenbeleid en topsectoren
De tabel bevat een meerjarig overzicht van de middelen die in 2015–2020
beschikbaar zijn binnen de begrotingen van een aantal departementen
voor het bedrijvenbeleid en de topsectoren. De indeling van de tabel geeft
inzicht in de samenhang tussen de verschillende onderdelen. Voor een
groot deel betreft dit het innovatiebeleid, dat uit een generieke pijler en
een specifieke pijler bestaat. Het generieke beleid ondersteunt innovatie
voor alle bedrijven, binnen en buiten de Topsectoren (tabel A1 en A2). Ook
de bijdrage van Buitenlandse Zaken (A3) is generiek van aard. De kern van
het specifieke beleid is publiek-private samenwerking (PPS, tabel B1 en
B2). Door een intensievere samenwerking tussen de excellente Nederlandse publieke kennisinfrastructuur en de bedrijven vindt de kennis beter
zijn weg in innovatieve producten. PPS wordt gestimuleerd met de TKI
Toeslag en de MIT. Internationale PPS wordt mogelijk gemaakt dankzij EU
cofinanciering (B2), daarnaast door de Innovatie Attachés en technologiemissies. In 2015 en 2016 komt via het onderzoeksdeel van het Toekomstfonds in totaal € 100 mln beschikbaar voor hoogwaardige onderzoeksfaciliteiten en (publiek – private samenwerking op) specifieke thema’s.
Opbrengsten uit deze investeringen vloeien terug in het fonds. Onderdeel
C bevat de instrumenten voor aansluiting van onderwijs op de arbeidsmarkt en tot slot bestaat onderdeel D uit verschillende specifieke
bijdragen van departementen aan voor hun relevante topsectoren.
In de tabel is ook aangegeven op welk begrotingsartikel de middelen op
de departementale begrotingen staan. Daar zijn de hier getoonde reeksen
vaak niet één op één terug te vinden, omdat hier alleen de middelen zijn
getoond die samenhangen met het bedrijfslevenbeleid en topsectoren.
Een afnemend deel van de middelen is reeds belegd met uitgaven voor
lopende programma’s. De verantwoording over dit budget vindt plaats via
de reguliere begrotingscyclus via de desbetreffende departementale
begrotingen. De reeksen voor NWO en Creatief liggen vast in de BIS
(2013–2016). Een deel van het geld van het regionaal investeringsfonds
MBO gaat ook naar publiek-private samenwerkingsverbanden buiten de
topsectoren
Overzichtstabel bedrijfslevenbeleid en topsectoren
(kasbedragen x € 1 mln)

2015

2016

2017

2018

2019

2020

182
182

109
109

117
117

124
124

105
105

117
117

1.040

1.151

1.128

1.128

1.128

1.128

Departement

Artikel

EZ

19

I Generiek
A1. Ondernemerschap en innovatie
• Innovatiefonds MKB+
A2. Fiscale maatregelen
Research & Development Aftrek
(RDA)

238

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

21

(kasbedragen x € 1 mln)

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Departement

Artikel

• Aftrek speur- en ontwikkelingswerk (WBSO)

8

8

8

8

8

8

EZ/FIN

• Afdracht speur- en ontwikkelingswerk (WBSO)1

794

1.143

1.120

1.120

1.120

1.120

EZ/FIN

12,
belastingplan
12,
belastingplan

A3. Internationaal
• Internationaal ondernemen en
ontwikkelingssamenwerking
• Dutch Good Growth Fund
(DGGF)

341

367

538

208

189

175

191

217

220

208

189

175

150

150

318

B1. Kennis en innovatie
• NWO2
• STW
• KNAW
• Toegepast onderzoek (TO2: TNO,
DLO, Marin, ECN, NLR, Deltares)3
• Profilering kennisinfrastructuur

551
275
20
19

551
275
26
19

541
275
26
19

539
275
26
19

537
275
25
19

193
44

187
44

177
44

175
44

B2. Innovatie en PPS
• TKI Toeslag
• MKB Innovatiestimuleringsregeling Topsectoren4
• Europese Cofinanciering, afloop
FES en innovatieprogramma’s
– Investeringen in fundamenteel en
toegepast onderzoek5

271
51

239
75

193
94

46

34

124

80

50

50

C. Onderwijs en arbeidsmarkt
• Professionele masters
• Centra voor Innovatief Vakmanschap
• Stimuleren beta en technologie
• Centers of Expertise
• Regionaal investeringsfonds MBO

66
7

52
7

35
7

0
0

0
0

5
12
17
25

3
0
17
25

3
0
0
25

0
0
0
0

231
67

235
71

225
54

• EZ: Energie-innovatie (excl.
ECN)
• I&M: Logistiek

111

102

8

• I&M: Water6

• OCW: Creatief
• Defensie

BH/OS

1,2,3

BH/OS

1

537
275
25
19

OCW/EZ
EZ
OCW

174
44

174
44

EZ
OCW

16
12
16
12, 14,
16
16

202
106

211
114

221
119

EZ

12

31

29

28

35

EZ

12

68

67

69

67

EZ

12

EZ

19

0
0

OCW

6

0
0
0
0

0
0
0
0

OCW/EZ
OCW
OCW
OCW

4
6
6
4

205
46

203
48

175
48

VWS

1, 2, 4,
kader
Zorg

105

96

93

88

EZ

20

24

21

20

20

I&M

23

23

23

23

23

11
11

11
8

11
8

11
8

11
8

II Specifiek voor topsectoren

D. Specifieke bijdragen departementen
• VWS: Life Sciences & Health/zorg

I&M

11
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

OCW
DEF

14
divers
H-XII,
IF en
DF
divers
H-XII,
IF en
DF
14
6

22

(kasbedragen x € 1 mln)

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Totaal

2.682

2.704

2.777

2.406

2.373

2.353

Departement

Artikel

1

De bedragen per 2016 hebben betrekking op de geïntegreerde WBSO en RDA. De geïntegreerde regeling gaat onder de naam WBSO verder.
Inclusief reeks van opgeteld € 50 mln zoals vermeld in TK, 27 406 nr. 198. Reeks inclusief middelen op de aanvullende post op de rijksbegroting.
3
Inclusief budget voor lange termijn kennisbasis. Dit zal naast topsectoren eveneens worden ingezet voor maatschappelijke thema’s en wettelijke
onderzoekstaken.
4
Dit betreft alleen de Rijksmiddelen.
5
Deze bedragen worden breder dan alleen topsectoren ingezet.
6
Deze reeks is tot en met 2019 gegarandeerd. Voor 2020 en volgende jaren is een nieuw besluit nodig
2

2.1.2 Belangrijkste mutaties ontwerpbegroting 2016
UITGAVEN (x € 1.000)
Art.
Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutaties Voorjaarsnota 2015
Stand Voorjaarsnota 2015
Nieuwe mutaties:
BTW-compensatie STW en TNO
ICT-beleid
Horizontale schuif ETS-middelen
Lagere uitgaven MEP
Duurzame energie voor Caribisch Nederland
Temporisering uitgaven Green Deal
Intensivering onderwijstranches 2015 en 2016
Sterke regio’s
Overboeking van Provinciefonds (ANLB)
Kasschuif DVI
Innovatiekrediet
Herverdeling eenheidsprijzen kantoren
Overige

12
13
14
14
14
14
17
18
18
19
19
40

Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

4.932.315
250.679
5.182.994

4.816.830
44.662
4.861.492

4.778.368
7.772
4.786.140

4.976.489
– 6.882
4.969.607

5.526.494
– 4.945
5.521.549

20.000
3.500

20.000

20.000

20.000

20.045
– 10.900
– 3.000

– 5.300
2.600

– 5.600
2.300

3.738
– 1.100

3.686
– 2.400

3.645
– 1.100

– 988

15.000
– 6.680
7.732
– 318

15.000
3.100
5.597
4.716

15.000
– 200
644
– 3.063

13.000
– 1.200
195
– 1.838

5.071.065

4.904.512

4.843.336

5.000.574

5.550.951

– 20.045
– 13.400
3.700
2.450
1.174
9.000
– 95.000
1.180

– 7.900
4.700
– 2.450
3.736
5.700

2020

6.226.508

Artikel 12
BTW-compensatie STW en TNO
Als gevolg van jurisprudentie van het Europese Hof van Justitie krijgen de
kennisinstellingen Stichting Technische Wetenschappen (STW) en TNO te
maken met een beperking op het recht van aftrek van BTW op inkoopkosten. Ter compensatie wordt het budget met ingang van 2016 met € 20
mln verhoogd waarvan € 17 mln per jaar voor TNO en € 3 mln voor de
STW.
Artikel 13
ICT-beleid
Deze verhoging is bestemd voor de kosten die samenhangen met de
ontwikkeling en implementatie van Generieke Digitale Infrastructuur
(GDI). De GDI bestaat uit standaarden, producten en voorzieningen die
gezamenlijk gebruikt worden door meerdere overheden, vele publieke
organisaties en in een aantal gevallen ook door private partijen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

23

Artikel 14
Horizontale schuif ETS-middelen
Conform afspraak blijven de middelen die in enig jaar overblijven voor
Emission Trade Scheme (ETS) beschikbaar voor latere jaren. Met deze
horizontale verschuiving worden de resterende middelen van 2014 die bij
Voorjaarsnota reeds waren toegevoegd aan 2015 doorgeschoven naar
2017.
Lagere uitgaven MEP
In de MEP- en SDE raming 2014 is sprake van lagere uitgaven. Deze
meevallers worden ingezet voor financiële tegenvallers knelpunten in de
begroting van EZ. Lagere uitgaven op de MEP hebben geen consequenties voor het doelbereik duurzame energie in 2020 (14%) of 2023
(16%).
Duurzame Energie voor Caribisch Nederland
Deze middelen worden ingezet voor investeringen in duurzame energie
(zon, wind) op de bovenwindse eilanden en de verplaatsing van de
powerplant op Saba.
Temporisering uitgaven Green Deal
Voor de uitfinanciering van reeds aangegane verplichtingen in het kader
van Green Deal is deze kasschuif noodzakelijk.
Artikel 17
Intensivering onderwijstranches 2015 en 2016
Vanuit de begroting van OCW worden de intensiveringsgelden die
betrekking hebben op groen onderwijs overgeheveld naar de
EZ-begroting.
Artikel 18
Sterke regio’s
De betalingen aan de Sterke Regio’s vinden versneld plaats. Deze
middelen hebben betrekking op de uitfinanciering van in het verleden
aangegane verplichtingen in het kader van het oplossen van knelpunten
en benutten van gebiedsgerichte kansen gericht op versterking van het
Nederlandse vestigingsklimaat en gebiedsprojecten die een bijdrage
hebben gekregen uit het Nota Ruimte-budget van EZ.
Overboeking van Provinciefonds (ANLB)
Voor de transitieperiode Agrarisch Natuur & Landschapsbeheer (2014–
2016) zijn in het kader van het Natuurpact afspraken gemaakt over de
financiering van de kosten. De totale bijdrage van provincies bedraagt
naar huidig inzicht € 24 miljoen. Voor 2015 gaat het om een bijdrage van
€ 9 mln. De provincies zijn overeengekomen om het bedrag in mindering
te brengen op de decentralisatie-uitkering Natuur, die al in een eerder
stadium vanuit EZ is overgeheveld naar de begroting van het Provinciefonds.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

24

Artikel 19
Kasschuif DVI
Als onderdeel van het aanvullend actieplan MKB-financiering (TK, 32 637,
nr. 147) is de begroting 2015 verhoogd met € 100 mln ten behoeve van
het Dutch Venture Initiative (DVI). Via deze mutatie wordt het kasbudget
aangepast aan het verwachte uitfinancieringspatroon. Deze reeks loopt tot
en met 2028.
Innovatiekrediet
De beschikbare middelen voor de Innovatiekredieten worden meerjarig in
lijn gebracht met de verwachte uitgaven.
Artikel 40
Herverdeling eenheidsprijzen kantoren
Met de herziening van het rijkshuisvestingsstelsel per 1-1-2016 worden de
huren van de kantoorpanden geharmoniseerd naar de nieuwe vaste huren
voor: Den Haag, overig Randstad en overig Nederland. De reeks laat een
aflopend beeld zien door krimp.
ONTVANGSTEN (x € 1.000)
Art.
Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutaties Voorjaarsnota 2015
Stand Voorjaarsnota 2015
Nieuwe mutaties:
Bijstelling aardgasbaten
Landbouwheffingen
Overige
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

2020

10.170.057 10.130.624
9.907.661 10.094.541 10.586.726
– 1.188.628 – 1.405.455 – 1.220.455
– 924.634
– 969.680
8.981.429
8.725.169
8.687.206
9.169.907
9.617.046

14
16

– 950.000 – 1.700.000 – 1.950.000 – 1.950.000 – 1.600.000
– 242.999
– 242.999
– 242.999
– 242.999
– 242.999
2.530
1.300
1.300
0
0
7.790.960
6.783.470
6.495.507
6.976.908
7.774.047

8.296.171

Bijstelling aardgasbaten
De raming van de aardgasbaten is in lijn met de uitgangspunten die het
CPB heeft gebruikt bij het opstellen van de MEV. Om de veiligheid van
bewoners in het gaswinningsgebied in Groningen te vergroten, heeft het
kabinet in juli 2015 besloten de gaswinning in Groningen terug te brengen
naar het niveau dat nodig is om de leveringszekerheid te garanderen. In
2015 is dit 30 mld m3, dat wordt aangevuld met 3 mld m3 die eenmalig
beschikbaar is uit de berging Norg. In de jaren 2016–2020 wordt uitgegaan
van een Groningen productie van 33 miljard kubieke meter per jaar.
Daarnaast zijn ook de actuele, sterk gedaalde, gasprijzen verwerkt in de
raming. Deze twee factoren verklaren een afname in de gasbaten in latere
jaren. In de raming is nog geen rekening gehouden met een besluit van
het kabinet over de toekomst van de gaswinning uit het Groningen
gasveld, dat eind dit jaar wordt genomen.
Landbouwheffingen
Op basis van de verordening EU (nr. 2007/436/EG,Euratom) is het niet
meer noodzakelijk dat invoerrechten en landbouwheffingen afzonderlijk
worden verantwoord. Met ingang van 2015 worden de ontvangen
landbouwheffingen op de begroting van het Ministerie van Financiën
geraamd en verantwoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

25

Overheidsdienst Groningen/energie
In de hieronder opgenomen tabel is weergegeven welke bedragen in de
begroting beschikbaar zijn voor de Overheidsdienst Groningen/energie.
Bedragen x € 1 mln

1 – Overheidsdienst Groningen
waarvan: 1-a) Organisatie
waarvan: 1-b) Onderzoek (o.a. NPR, woningmarkt
2 – Onderzoek (seismografisch en geologisch)
3 – Versterking energiedirecties
4 – Uitbreiding SodM
af: retributies SodM (ontvangsten)
Totaal beschikbaar

Artikel

2015

2016

2017

2018

2019

40

7,0
4,0
3,0
6,0
2,0
1,0

19,0
12,0
7,0
10,0
4,0
2,0

16

35

19,0
12,0
7,0
10,0
4,0
2,0
– 0,8
34

19,0
12,0
7,0
8,0
4,0
2,0
– 0,8
32

19,0
12,0
7,0
6,0
4,0
2,0
– 0,8
30

14
40
40

Na de opbouwfase in 2015, werkt de Nationaal Coördinator Groningen de
komende jaren voortvarend aan de realisatie van het programma
Aardbevingsbestendig en Kansrijk Groningen. In samenwerking met de
regionale partners, zet hij zijn mensen (€ 12 mln budget in 2016) en
werkbudget (€ 7 mln in 2016) strategisch in. Daarmee verbetert de aanpak
merkbaar voor Groningers: door het oplossen van complexe situaties en
het zichtbaar bouwen aan kansen voor de regio.
Daarnaast zijn er middelen beschikbaar voor seismologisch en geologisch
onderzoek.
De uitdagingen op het beleidsterrein energie zijn groot en variëren van de
uitwerking van het Energieakkoord en het realiseren van vele tientallen
grote energieprojecten in Nederland tot de discussie over de toekomst
van de gaswinning naar aanleiding van de aardbevingen in Groningen en
het Europese debat over een Energie Unie. Om deze uitdagingen goed op
te pakken is een versterking van de energiedirecties onvermijdelijk.
Voor extra capaciteit ter versterking van het Staatstoezicht op de Mijnen
(SodM) zijn extra middelen (€ 1,2 mln) ter beschikking gesteld.
2.1.3 Meerjarenplanning Beleidsdoorlichtingen
Artikel

11
12
13
14

16

17
18
19

Goed functionerende
economie en markten
Een sterk innovatievermogen
Een excellent ondernemingsklimaat
Een doelmatige en
duurzame energievoorziening
Concurrerende, duurzame en
veilige agro-, visserij- en
voedselketens
Groen onderwijs van hoge
kwaliteit
Natuur en regio
Toekomstfonds

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

X

Geheel
artikel?

Ja

X

X

Ja

X

X

Ja

X

Ja

X

X
X

X

Ja

X

Ja
Ja
Ja

X
X

Toelichting
De beleidsdoorlichting van artikel 11 is eind 2014 gestart. Er zijn onafhankelijke deskundigen bij betrokken. De doorlichting zal voor een deel intern
EZ uitgevoerd worden en gebaseerd worden op bestaand evaluatiemate-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

26

riaal. Er wordt in principe geen aanvullend evaluatieonderzoek uitgevoerd.
Wel zal er een beperkte opdracht worden verstrekt aan een extern bureau
dat zal bezien in hoeverre de verschillende beleidsinstrumenten van
artikel 11 in hun onderlinge samenhang bijdragen aan de centrale
doelstelling van artikel 11. De 20% besparingsvariant wordt ook meegenomen in de doorlichting van artikel 11.
De beleidsdoorlichtingen van artikel 12 en 13 zijn gezamenlijk uitgevoerd
en op 13 mei 2015 aan de Tweede Kamer aangeboden (TK, 30 991, nr. 23).
De laatste beleidsdoorlichting van artikel 14 (energie) is op 19 december
2014 naar de Tweede Kamer gestuurd (TK, 30 991, nr. 17). Dit betrof een
ex-post beleidsdoorlichting over de periode 2007–2012. De volgende
beleidsdoorlichting zal logischerwijs dan de periode 2013–2018 beslaan en
in 2019/2020 worden uitgevoerd.
Het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) agro-, visserij-, en
voedselketens is afgerond. Het IBO is geïntegreerd met de geplande
beleidsdoorlichting van artikel 16. Het IBO is 26 juni 2015 met de
kabinetsreactie aan de Tweede Kamer aangeboden (TK, 30 991, nr. 25).
De beleidsdoorlichting van artikel 17 is op 2 juni 2014 aan de Tweede
Kamer aangeboden (TK, 30 991, nr. 11).
De beleidsdoorlichting van artikel 18 is in 2015 van start gegaan. Er is een
onafhankelijke deskundige bij betrokken. De 20% bezuinigings- en
intensiveringsvarianten worden hierin meegenomen. De planning is om in
2015 de doorlichting van artikel 18 af te ronden en aan de Tweede Kamer
aan te bieden.
Voor het meest recente overzicht van de realisatie van beleidsdoorlichtingen, klik op deze link
http://www.rijksbegroting.nl/node/231
Voor een verdere onderbouwing van de meerjarenprogrammering zie de
bijlage «Evaluatie- en overig onderzoek» (bijlage 5.7).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

27

2.1.4 Overzicht van risicoregelingen
Overzicht verstrekte garanties (bedragen x € 1.000)
Artikel

Omschrijving

Uitstaande Geraamd Geraamd
Uit- Geraamd Geraamd
Uit- Garantiegaranties
te
te staande
te
te staande
plafond
2014 verlenen vervallen garanties verlenen vervallen garanties
2016
20151
2015
2015
2016
2016
2016

Artikel 13 Een
excellent
ondernemingsklimaat

BMKB

1.911.429

425.000

622.493 1.713.936

765.000

326.047 2.152.889

765.000

Garantie
Ondernemingsfinanciering
Groeifaciliteit2
Microkredieten3
Garantie
Scheepsnieuwbouw
MKB financiering4

644.334

200.000

97.334

747.000

400.000

257.000

890.000

400.000

95.027
13.000
10.880

115.000
0
104.000

5.827

85.000
0
400.000

7.256
0
4.000

281.944
13.000
510.880

85.000

0

204.200
13.000
114.880

0

400.000

0

400.000

0

0

400.000

Artikel 14 Een
doelmatige en
duurzame
energievoorziening

Aardwarmte

49.292

31.324

7.225

73.391

93.050

27.616

138.825

93.050

Artikel 16
Concurrerende,
duurzame,
veilige agro-,
visserij- en
voedselketens

Garanties voor
343.781
35.000
investeringen en
werkkapitaal
landbouwondernemingen
(Garantieregelingen
Landbouw en
Garantieregeling
Marktintroductie
Innovatie)
Garantie voor
415.146
0
natuurgebieden
en landschappen
Totaal
3.482.889 1.310.324

70.000

308.781

55.000

60.000

303.781

120.214

15.456

399.690

0

15.631

384.059

399.690

697.550 5.075.378 1.863.264

812.690

Artikel 18
Natuur en regio

818.335 3.974.878 1.798.050

Totaal
plafond

13.000
400.000

400.000

1

Betreft een inschatting van de te verlenen garanties per juli 2015.
Het achtergestelde leningenfonds van het NLII zal ook gebruik maken van de Groeifaciliteit. In 2016 wordt bezien met welke omvang het garantieplafond van de Groeifaciliteit opgehoogd dient te worden om dit te accommoderen. Er is vanuit het Aanvullend Actieplan MKB-financiering € 500
mln garantieruimte beschikbaar. Deze ruimte is vooralsnog niet opgenomen in bovenstaand overzicht.
3
In de loop van 2015 wordt duidelijk of een garantie nodig is voor de aanvullende funding van Qredits (€ 100 mln garantieruimte beschikbaar
vanuit het Aanvullend Actieplan MKB-financiering). Vooralsnog is deze verlening niet opgenomen in deze tabel.
4
Naar verwachting zal er in 2015 voor € 400 mln aan garanties worden verstrekt voor alternatieve aanbieders van MKB-financiering. Bij het
opstellen van de ontwerpbegroting waren er nog geen garantieovereenkomsten afgesloten waardoor geen inschatting gemaakt kan worden van de
omvang van te vervallen garanties in 2015 en 2016.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

28

Overzicht uitgaven en ontvangsten garanties (bedragen x € 1.000)
Artikel

Omschrijving

Uitgaven Ontvang2014
sten
2014

Saldo
2014

Uitgaven Ontvang2015
sten
2015

Saldo
2015

Uitgaven Ontvang2016
sten
2016

Saldo
2016

Artikel 13 Een
excellent
ondernemingsklimaat

BMKB

97.779

30.389

– 67.390

71.000

25.000

– 46.000

42.594

29.000

– 13.594

Garantie
Ondernemingsfinanciering
Groeifaciliteit
Microkredieten
Garantie
Scheepsnieuwbouwfinanciering
MKB financiering1

17.875

9.380

– 8.495

11.842

13.000

1.158

11.842

13.000

1.158

2.168
0
0

2.436
0
46

268
0
46

8.616
0
3.679

8.000
0
4.000

– 616
0
321

9.365
0
3.679

8.000
0
4.000

– 1.365
0
321

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

2.184

2.184

0

0

0

0

0

0

Artikel 14 Een
doelmatige en
duurzame
energievoorziening

Aardwarmte

Artikel 16
Concurrerende,
duurzame,
veilige agro-,
visserij- en
voedselketens

Garanties voor
investeringen
en werkkapitaal
landbouwondernemingen
(Garantieregelingen
Landbouw en
Garantieregeling
Marktintroductie
Innovatie)

23.691

2.004

– 21.687

19.555

2.000

– 17.555

16.546

1.800

– 14.746

Artikel 18
Natuur en
regio

Garantie voor
natuurgebieden en
landschappen
Totaal

0

0

0

0

0

0

0

0

0

141.513

46.439

– 95.074

114.692

52.000

– 62.692

84.026

55.800

– 28.226

1
Er zijn bij het opstellen van de ontwerpbegroting 2016 nog geen garanties verstrekt voor alternatieve aanbieders van MKB-financiering, waardoor
nog geen inschatting van ontvangsten en uitgaven gemaakt kan worden.

Artikel 13 Een excellent ondernemingsklimaat
Borgstelling MKB-kredieten (BMKB)
De BMKB biedt banken een borgstelling voor leningen aan midden- en
kleinbedrijven (≤ 250 werknemers) voor zover deze bedrijven onvoldoende
zekerheden kunnen bieden aan de bank. Het knelpunt dat met de BMKB
wordt bestreden is het verschijnsel dat in de kern gezond MKB – met
voldoende zicht op rentabiliteit en continuïteit – niet of onvoldoende in
een kredietbehoefte kan voorzien door een tekort aan zekerheden
(onderpand).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

29

De gemiddelde eenmalige premie die voor het borgstellingskrediet wordt
betaald is 3,6%. De premie is afhankelijk van de looptijd van het bedrijfsborgstellingskrediet. De premie is niet kostendekkend. Op de begroting is
structureel € 8,5 mln beschikbaar ter afdekking van de schades die niet
door premie-ontvangsten worden gedekt.
Aangezien de inkomstenstroom uit provisies en fees vooruitlopen op de
uitgaven en de uitgaven een conjunctuurgevoelig karakter hebben (in
tijden van krimp en recessie hogere verliezen) is een interne begrotingsreserve gevormd, zodat deze kan worden ingezet om fluctuaties in
ontvangsten en uitgaven ten opzichte van het in de begroting opgenomen
bedrag op te vangen.
Momenteel loopt een pilot met openstelling van de BMKB voor
niet-banken. Partijen die hiervan gebruik willen maken dienen een
accreditatieproces te doorlopen. Een adviescommissie met onafhankelijke
experts beoordeelt de aanvragen.
Een werkgroep heeft onderzoek gedaan daar de additionaliteit en
kostendekkendheid van de BMKB. Dit rapport is in 2015 opgeleverd. De
horizonbepaling voor de BMKB is juli 2017.
Het gebruik van de BMKB fluctueert sterk met de conjunctuur. Momenteel
is sprake van onderbenutting, maar de verwachting is dat als de economie
in de komende jaren aantrekt ook de benutting van dit instrument
toeneemt. Daarom is het garantieplafond voor 2016 ongewijzigd.
Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
De GO-regeling is bestemd voor ondernemers die financiering willen
aantrekken bij banken en is gericht op (middel)grote ondernemingen met
substantiële activiteiten in Nederland en met bevredigende rentabiliteitsen continuïteitsperspectieven. De GO regeling biedt banken de
mogelijkheid om nieuwe bankleningen te verstrekken en/of bankgaranties
af te geven van minimaal € 1,5 mln en maximaal € 50 mln (tot ultimo
2015 € 150 mln) met een garantie van 50% door de overheid. De overheid
deelt mee in de opbrengsten uit zekerheden. De GO is door het huidige
kabinet structureel gemaakt met een jaarlijks garantieplafond van € 400
mln.
Het kredietbeheer ligt primair bij de bank. De bank heeft geen ander
belang bij de betaling van rente en aflossing dan de overheid. Naast de
50% garantie van de overheid draagt de bank namelijk zelf eveneens 50%
risico. RVO beoordeelt de kredietaanvragen en wijziging van kredieten.
Daarnaast is een kredietcommissie met externe deskundigen geïnstalleerd, die de kredietvoorstellen eveneens beoordeelt. De Commissie toetst
– additioneel aan RVO – het risico van het betreffende voorstel en bij
fiattering wordt de premie bepaald op basis van het te lopen risico.
De premie bestaat in hoofdzaak uit de provisie op de rentemarge voor het
debiteurenrisico van de bank onder aftrek van 0,25% die de bank voor
haar beheersactiviteiten mag behouden. Andere bronnen van inkomsten
zijn bijvoorbeeld afsluitprovisies en fees die ten gunste van bank en
overheid komen. Uitgangspunt is dat de GO-regeling kostendekkend is.
Een eventueel verschil tussen premieontvangsten, schades en uitvoeringskosten in enig jaar worden afgestort dan wel onttrokken aan de
interne begrotingsreserve.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

30

De horizonbepaling voor de GO wordt verlengd naar juli 2020. In 2014 is
de eerste evaluatie afgerond. Het gebruik van de GO fluctueert sterk met
de conjunctuur. De verwachting is dat als de economie in de komende
jaren aantrekt, ook de benutting van dit instrument toeneemt. Daarom is
het garantieplafond voor 2016 ongewijzigd.
Groeifaciliteit
De regeling Groeifaciliteit helpt bedrijven bij het aantrekken van risicodragend vermogen door garanties te geven op achtergestelde leningen
verstrekt door banken en op aandelen verstrekt door participatiemaatschappijen aan ondernemingen. De Groeifaciliteit kan ondernemingen in
een groeifase, bij bedrijfsovernames en bij herstructureringen helpen bij
het aantrekken van risicokapitaal.
Alleen deelnemende financiers kunnen een garantieaanvraag bij de
overheid indienen. De maximumgarantie van de overheid is 50%, wat bij
participaties neerkomt op maximaal € 12,5 mln en bij bancaire achtergestelde leningen op maximaal € 2,5 mln.
Financiers betalen om de garantie te verwerven in ieder geval een
eenmalige premie van 1% van het garantiebedrag vooraf en vervolgens
een premie over het uitstaande garantiebedrag. Voor participaties is
voorzichtigheidshalve uitgegaan van 3% per jaar en voor achtergestelde
leningen 2,5%. Het uitgangspunt is dat de Groeifaciliteit hiermee
kostendekkend is. Deze jaarlijkse premie kan gedurende de looptijd van de
garantiemaatregel worden herzien en zo nodig naar boven worden
bijgesteld om ervoor te zorgen dat de premies de kosten van de regeling
blijven dekken. Een eventueel verschil tussen premieontvangsten,
schades en uitvoeringskosten in enig jaar wordt met ingang van 2014
afgestort in de interne begrotingsreserve.
De horizonbepaling voor de Groeifaciliteit wordt verlengd naar juli 2020.
De laatste evaluatie is uitgevoerd in 2012. De eerstvolgende evaluatie zal
in 2019 worden uitgevoerd.
Het gebruik van de Groeifaciliteit fluctueert sterk met de conjunctuur. De
verwachting is dat als de economie in de komende jaren aantrekt ook de
benutting van dit instrument toeneemt. Daarom is het garantieplafond
voor 2016 ongewijzigd.
Op dit moment is de verwachting de Groeifaciliteit de meest effectieve
manier is om achtergestelde leningen fondsen voor het MKB te stimuleren. In 2016 wordt op basis van de dan beschikbare informatie bezien
met welke omvang het budget van de Groeifaciliteit meerjarig moet
worden opgehoogd om deze fondsen, voor het NLII, te accommoderen.
Deze verhoging wordt gedekt uit het garantiebudget van € 500 mln dat in
het Aanvullend actieplan MKB-financiering beschikbaar is gesteld voor
achtergestelde leningenfondsen.
Garantie Scheepsnieuwbouwfinanciering
De garantieregeling Scheepsnieuwbouwfinanciering (GSF) biedt banken
van in Nederland gevestigde scheepswerven de mogelijkheid om een
garantie te verkrijgen op de financiering van de bouwfase van nieuwe
schepen. De bank is de aanvrager van de staatsgarantie op de financieringsvraag, die door een scheepswerf aan de bank is voorgelegd. De
maximale garantie, die de Staat kan verstrekken bedraagt 80% van de
gecontracteerde bouwsom. Bij het verlenen van de financiering worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

31

de gebruikelijke bancaire spelregels in acht genomen, waarbij het risico
tussen bank en staat paritair (20/80) verdeeld is. Deze garantieregeling
creëert een level playing field voor de Nederlandse scheepswerven in
Europa voor de productie van nieuwe schepen. Andere Europese landen
kennen voor hun nationale scheepsbouwproductiesector vergelijkbare
nationale regelingen. De range van schepen waarop de regeling van
toepassing is, ligt op een bouwsom per schip van € 3 mln tot € 100 mln.
Voor de regeling is een plafond ingesteld van jaarlijks € 1 mld dat per
2015 is verlaagd naar € 400 mln, waarbij één scheepswerf(groep)
maximaal 30% van dit plafond mag benutten.
Het verstrekken van een garantie kan eerst plaatsvinden nadat de
betrokken bankier zelf de bereidheid heeft om voor ten minste 20% een
eigen risico te aanvaarden op de betreffende werf. Daarnaast adviseert
een onafhankelijke kredietcommissie over de aanvraag voor een
staatsgarantie.
Via een analyse van de markt is nagegaan welke faillissementen zich in
Nederland hebben voorgedaan bij relevante scheepswerven en wat de
gevolgen zijn voor de positie van het onderhanden werk (schepen).Uit de
analyse van een periode van 15 jaar bleek dat er nagenoeg geen schade
was ontstaan. Dit heeft geleid tot de inschatting dat de kans dat de
borgtocht daadwerkelijk zal worden ingeroepen minimaal is. Op basis
daarvan is het risico gewaardeerd op 1%. Uitgaande van het jaarlijks
garantieplafond van € 400 mln en het risico op inroepen van 1% wordt het
uit te keren bedrag geraamd op € 4 mln gemiddeld per jaar. De provisie
die de staat over de garantie zal ontvangen bedraagt gemiddeld 1,5%. Om
eventuele schades in de eerste jaren op te vangen is een interne begrotingsreserve ingesteld. Ultimo 2014 bevat deze reserve € 10 mln. Ultimo
2014 bedroeg het bedrag aan gefiatteerde garantieaanvragen € 11 mln.
De horizonbepaling voor de Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering is 1 november 2017.
Het plafond voor de Garantieregeling Scheepsnieuwbouw is met ingang
van 2015 verlaagd van € 1 mld naar € 400 mln.
MKB-financiering
In het aanvullend actieplan MKB-financiering van 8 juli 2014 heeft het
kabinet aangekondigd een garantiebedrag van € 400 mln ter beschikking
te stellen om de funding van nieuwe aanbieders van MKB-financiering
mogelijk te maken. Naast alle andere initiatieven en plannen is er
behoefte aan nieuwe financiers en nieuwe financieringsmogelijkheden
voor het verstrekken van vreemd vermogen aan het mkb. Het vinden van
funding voor deze nieuwe mogelijkheden is echter, bij gebrek aan
voldoende track-record van dergelijke financiers, lastig. Met het
Aanvullend Actieplan MKB-financiering is er daarom voor goede
initiatieven ruimte beschikbaar om die funding te vereenvoudigen met
behulp van een overheidsgarantie. Een overheidsgarantie zal kostendekkend moeten zijn en geen staatssteun mogen inhouden. Op 30 oktober
2014 is in de Staatscourant een oproep gepubliceerd om voorstellen in te
dienen om in aanmerking te komen voor een garantie uit het genoemde
budget. In de periode tot mei 2015 zijn deze voorstellen grondig beoordeeld door een commissie van externe experts. Deze beoordeling heeft
ertoe geleid dat 8 partijen uitgekozen zijn om de onderhandelingen over
een garantie-overeenkomst mee te starten. Deze onderhandelingen
kunnen nog geruime tijd vergen, onder meer omdat vastgesteld moet
worden of sprake is van Staatssteun. Omdat bij het opstellen van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

32

begroting nog geen garantieovereenkomsten zijn gesloten konden
daarom in het bovenstaande garantieoverzicht derhalve geen raming van
ontvangsten en uitgaven worden opgenomen.
Artikel 14 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
Aardwarmte
Aardwarmte wordt gezien als een kosteneffectieve duurzame energiebron
met potentie. Het draagt bij aan het halen van de duurzame energiedoelstelling van Nederland. Binnen de SDE+ is het één van de gunstigste
opties. Aardwarmte is tevens een belangrijke optie voor het halen van de
energie- en klimaatdoelen van EZ en de glastuinbouw. Het in het
energieakkoord en de beleidsbrief tuinbouw aangekondigde versnellingsplan aardwarmte, is in 2014 verschenen.
Het doel van de garantieregeling aardwarmte is het afdekken van het
geologisch risico dat het boren van de putten voor de toepassing van
aardwarmte, niet succesvol is. Het gaat om het risico dat de volgens het
plan aangeboorde aardlaag minder warm water productie oplevert en/of
water van lagere temperatuur oplevert dan op basis van een gedegen
geologisch vooronderzoek verwacht werd.
Het ontbreken van een (betaalbare) verzekering is nog steeds een
belangrijk knelpunt voor de toepassing van aardwarmte. Door dit risico af
te dekken wordt de toepassing van aardwarmte gestimuleerd. De
garantieregeling dekt het risico dat een boring niet in een goede watervoerende laag uitkomt, waardoor het vermogen dat vooraf verwacht
werd, niet wordt behaald. In dat geval wordt voor een deel van de
gemaakte kosten een subsidie uitgekeerd, gerelateerd naar de mate
waarin de aardwarmteboring mislukt is.
Er wordt een premie van 7% gevraagd.
De garantie wordt uitgekeerd wanneer projecten (deels) mislukken Met de
garantiestelling worden projecten uitgelokt met een relatief klein risico
(eis 90% slaagkans). Het verwacht vermogen dat aan de bodem
onttrokken wordt (dit is het vermogen dat bij de aanvraag is opgegeven)
is maximaal het vermogen dat met 90% zekerheid aan de ondergrond kan
worden onttrokken (op basis van een locatiespecifiek geologisch
onderzoek dat moet zijn opgesteld door een ISO 9001 gecertificeerde
onderneming)
EZ maakt een garantieplafond en het maximaal te garanderen bedrag per
boring bekend. EZ neemt binnen acht weken na de indiendatum een
besluit op de aanvraag. De aanvrager moet binnen zes maanden na
goedkeuring van de aanvraag starten met het boorproject. Na de aanvang
van de aardwarmteboring heeft de aanvrager een jaar voor de voltooiing.
Het aardwarmteproject moet binnen twee jaar leiden tot toepassing van
aardwarmte in Nederland.
De premieontvangsten worden gestort in de interne begrotingsreserve.
Eventuele schade-uitkeringen komen ten laste van deze reserve. In 2016
wordt deze regeling geëvalueerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

33

Artikel 16 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en
voedselketens
Garanties voor investeringen en werkkapitaal landbouwondernemingen
(Garantieregeling Landbouw en GMI). Het plafond voor deze garantstelingen tezamen is € 120 mln.
Garantieregeling Landbouw (GL)
De garantieregeling heeft als doel de ontwikkeling van de land- en
tuinbouw te bevorderen. Een garantstelling landbouw en aquacultuur
wordt alleen afgegeven voor leningen ten behoeve van investeringen. De
totale garantstelling van een onderneming kan maximaal 80% van € 2,5
mln bedragen. De lening onder garantstelling is maximaal 2/3 van de
benodigde investering, waardoor de garantie maximaal 53,6% van de
benodigde financiering bedraagt.
De GL kent drie varianten:
– Garantstelling Landbouw: Maximale garantstelling 80% van € 0,6 mln.
– Garantstelling Landbouw Jonge Landbouwers: Maximale garantstelling 80% van € 1,2 mln. Lening ten behoeve van bedrijfsovername. De
ondernemer mag maximaal 39 jaar oud zijn.
– Garantstelling Landbouw Plus: Maximale garantstelling 80% van € 2,5
mln. De investeringen die in aanmerking komen zijn Groen Label
Kassen (GLK) en Duurzame stallen die voldoen aan de maatlat
duurzame veehouderij (MDV). De Garantstelling Landbouw plus ziet
ook toe op achtergestelde leningen.
De premie bedraagt 3% van het te lenen bedrag, te betalen door de
ondernemer. De premie wordt gebruikt om verliesdeclaraties te betalen.
De regeling is niet volledig kostendekkend. Daarom stort EZ jaarlijks
aanvullend € 3 mln in een interne begrotingsreserve. Het geld uit de
begrotingsreserve wordt gebruikt om verliesdeclaraties te betalen. De
premie en de storting door EZ komen overeen met het gemiddelde
nettoverlies per jaar over de afgelopen twintig jaar.
De afgelopen jaren was het gemiddelde beroep op de GL relatief laag als
gevolg van de economische crisis. Naar verwachting zal er bij een
aantrekkende economie weer meer behoefte aan garantiekredieten voor
investeringen zijn. In december 2013 is de regeling opnieuw goedgekeurd
als steunmaatregel door de Europese Commissie. In 2018 zal deze
garantieregeling geëvalueerd worden.
Garantieregeling Marktintroductie Innovatie (GMI)
Er is een knelpunt geconstateerd in de marktintroductiefase van risicovolle grensverleggende innovaties. De bedrijven, die als eerste prototypen
in de praktijk op het vlak van dierenwelzijn en milieu op praktijkschaal
willen toepassen, worden vaak geconfronteerd met grote financiële
risico’s. Daardoor komt dit soort duurzame investeringen slechts beperkt
van de grond. Een garantstelling door het Rijk stimuleert de investeringen
op het vlak van verduurzaming en marktvernieuwing.
De deelsectoren die het aangaat betreffen: melkveehouderij, varkenshouderij, pluimveehouderij, glastuinbouw, en opengrondstuinbouw. De
garantstelling wordt momenteel voor een te publiceren regelingstekst
uitgewerkt met het oog op openstelling in de tweede helft van 2015. De
genoemde bedragen hieronder zijn indicatief.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

34

De totale garantstelling van een onderneming kan maximaal 80% van
€ 2,5 mln bedragen.
Naar verwachting zullen 25 initiatieven een garantstelling van gemiddeld
€ 1,5 mln ontvangen. Het totaal risico bedraagt € 37,5 mln maximaal op
jaarbasis, en maximaal € 225 mln over de hele POP3-periode tot en met
2020.
De ondernemers betalen premie om voor de garantstelling in aanmerking
te komen, maar de regeling is niet volledig kostendekkend. Het verwachte
risico voor de Staat is jaarlijks iets meer dan € 3,5 mln (waarvan € 1,0 mln
EU-middelen uit POP en € 2,5 mln nationaal). Dit bedrag zal jaarlijks aan
de begrotingsreserve toegevoegd worden. Bij 3% provisie betalen de
ondernemers ongeveer € 1,5 mln aan premie. De premie wordt gebruikt
om verliesdeclaraties te betalen. Daarmee is de totale buffer jaarlijks € 5
mln. In 2013 heeft een verkenning naar deze garantieregeling plaatsgevonden.
Artikel 18 Natuur en regio
Garantie voor natuurgebieden en landschappen
Het betreft het garant staan voor de leningen die aangetrokken zijn via het
Groenfonds voor het realiseren van de EHS-gronden. Deze gronden zijn
opgegaan in het Natuur Netwerk Nederland.
Overzicht uitstaande leningen per ultimo 2014
Bedrag x € 1.000
Artikel

Omschrijving

Artikel 13
Een excellent ondernemingsklimaat
Artikel 14
Een doelmatige en duurzame
energievoorziening
Artikel 14
Een doelmatige en duurzame
energievoorziening
Artikel 16 Concurrerende, duurzame,
veilige agro-, visserij- en voedselketens
Artikel 16 Concurrerende, duurzame,
veilige agro-, visserij- en voedselketens
Artikel 16 Concurrerende, duurzame,
veilige agro-, visserij- en voedselketens
Artikel 16 Concurrerende, duurzame,
veilige agro-, visserij- en voedselketens

Microkrediet Nederland

Uitstaande
lening 2014

Looptijd
lening

Rente
percentage

Wijze van
aflossing

46.966

tot en met
2029

1,2%

vanaf 2024

25.260

tot en met
2023

5,5%

vanaf 2018

11.393

tot en met
2018

1,5%

uiterlijk
2019

39.152

tot en met
2027

4,5%

jaarlijks

29.137

tot en met
2027

4,5%

jaarlijks

15.068

tot en met
2029

5,2%

jaarlijks

3.142

tot en met
2030

5,0%

jaarlijks

Energieonderzoek
Centrum Nederland
Pallas

Wageningen Universiteit

Wageningen Universiteit

Wageningen Universiteit

Wageningen Universiteit

Deze leningen zijn verstrekt in de context van de genoemde beleidsartikelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

35

2.2. De Beleidsartikelen
11 Goed functionerende economie en markten
Algemene doelstelling
Het scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende economie
en goed functionerende markten, waaronder de markt voor elektronische
communicatie.
Goed functionerende markten dragen in belangrijke mate bij aan de
economische groei en innovatie. In een goed functionerende markt
reageren vraag en aanbod effectief op elkaar. Consumenten en bedrijven
profiteren daarvan. Op goed functionerende markten ontstaat een
optimale prijs – kwaliteitverhouding van goederen en diensten en hebben
gebruikers keuzevrijheid. Het slim benutten van en zorgdragen voor
hoogwaardige elektronische communicatie netwerken en digitale
infrastructuren waar de Nederlandse samenleving op kan bouwen én
vertrouwen draagt bij aan het economisch groeivermogen en een goed
functionerende economie.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van EZ is op grond van de Telecommunicatiewet verantwoordelijk voor het stellen van regels voor vaste en mobiele communicatienetwerken. Daarnaast ziet de Minister van EZ het als een taak eventuele
belemmeringen voor het goed functioneren van markten te verminderen
of weg te nemen en heeft een systeemverantwoordelijkheid voor de
statistische informatievoorziening van rijkswege. Hieruit vloeien de
volgende verantwoordelijkheden voort:
Stimuleren
– Het stimuleren van een goede balans tussen de belangen van
bedrijven en consumenten met generiek consumentenbeleid waarbij
de Wet handhaving consumentenbescherming centraal staat;
Financieren
– Het bijdragen aan het goed functioneren van markten door het
financieren van TenderNed (het elektronisch aanbestedingssysteem)
en diverse organisaties op het gebied van metrologie, normalisatie,
accreditatie en markttoezicht;
– Het financieren van een deel van de exploitatie van het Agentschap
Telecom en het verrichten van uitgaven voor opdrachten inzake
beleidsvoorbereiding en evaluaties voor frequentiebeleid en veiligheid;
– Het financieren van het CBS om het van overheidswege verrichten van
statistisch onderzoek ten behoeve van praktijk, beleid en wetenschap
en het openbaar maken van de op grond van zodanig onderzoek
samengestelde statistieken mogelijk te maken;
(Doen) uitvoeren
– Het tegengaan van mededingingsbeperkende gedragingen met de
Mededingingswet en mededingingsbeleid in alle sectoren van de
Nederlandse economie;
– Het reguleren van de postmarkt met de Postwet 2009 waardoor een
toegankelijke en betaalbare basisvoorziening voor de post is gewaarborgd (universele postdienst);
– Het opstellen van verkeersregels voor het gebruik van de ether, door
afspraken te maken in internationaal verband voor harmonisatie en
door – in geval van schaarste – te bepalen op welke wijze het spectrum
wordt verdeeld;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

36

–

Het inzetten op het realiseren van hoogwaardige en innovatieve
breedbandige mobiele communicatie en omroeptoepassingen door
verruiming van gebruiksmogelijkheden van het spectrum en door de
uitgifte van beschikbare frequentieruimte;

Regisseren
– Het bevorderen van goed functionerende markten door het scheppen
van randvoorwaarden via wet- en regelgeving;
– Het scheppen van voorwaarden waarbinnen concurrentie kan
plaatsvinden door middel van de Waarborgwet, de Winkeltijdenwet, de
Aanbestedingswet, de Wet aanwijzing nationale accreditatie-instantie
en de Metrologiewet;
– Het op basis van de middellange termijnvisie op de ontwikkeling van
telecommunicatie, media en Internet in 2016 verder moderniseren van
de regelgeving om deze te kunnen laten meegroeien met de ontwikkelingen in de markt en de behoeftes in de samenleving.
Beleidswijzigingen
Een wetsvoorstel ter verhoging van de wettelijke maxima van de
ACM-boetes is in het voorjaar van 2015 ingediend bij de Tweede Kamer.
Doelstelling van dit wetsvoorstel is het vergroten van de afschrikkende
werking van de ACM-boetes en daarmee van de effectiviteit van het
markttoezicht dat de ACM uitoefent, onder meer op het gebied van
mededinging, consumentenbescherming en de regulering van de
sectoren post en telecom. Naar verwachting treedt de wet in de loop van
2016 in werking.
Op 26 mei 2015 heeft de Eerste Kamer het wetsvoorstel tot modernisering
en flexibilisering van de universele postdienst aangenomen. Met dit
wetsvoorstel worden de eisen aan de universele postdienst meer in lijn
gebracht met de snel veranderende behoeften van gebruikers, onder meer
door het aanpassen van de eisen voor postvestigingen en brievenbussen
en door enkele UPD-eisen niet langer op het niveau van de wet neer te
leggen maar in een algemene maatregel van bestuur (het Postbesluit
2009). Inwerkingtreding zal gelijktijdig plaatsvinden met de inwerkingtreding van het aangepaste Postbesluit 2009, dat voor de zomer van 2015
voor advies naar de Raad van State is gestuurd. Als gevolg van inwerkingtreding van het wetsvoorstel krijgt de verlener van de universele
postdienst meer ruimte om het aantal postvestigingen en brievenbussen
te verminderen en zal gedurende de komende jaren per locatie worden
bezien of locaties van postvestigingen en brievenbussen kunnen worden
heroverwogen.
In 2015 wordt bij de Tweede Kamer het wetsvoorstel tot wijziging van de
Aanbestedingswet 2012 ter implementatie van een drietal aanbestedingsrichtlijnen ingediend. Daardoor krijgen aanbestedende diensten meer
flexibiliteit bij aanbesteden. Daarnaast wordt een nieuw aanbestedingsregime voor het verlenen van concessieopdrachten ingevoerd. De wet
treedt naar verwachting in werking op 18 april 2016.
Mede naar aanleiding van de lessen uit een overnamepoging van KPN in
2013 is de Tweede Kamer in 2014 geïnformeerd over een beleidsvoornemen om de Minister van Economische Zaken extra bevoegdheden te
geven indien een partij overwegende zeggenschap wil verwerven in een
telecommunicatiebedrijf dat beschikt over vitale infrastructuur. In de 2e
helft van 2016 zal een wetsvoorstel daartoe voor behandeling worden
voorgelegd aan de Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

37

De planning is dat de Verzamelwet met diverse wijzigingen van de
Telecommunicatiewet rond de zomer van 2015 aan de Tweede Kamer
wordt aangeboden. In 2016 zal naar verwachting de parlementaire
behandeling kunnen worden afgerond en het wetsvoorstel in werking
treden.
Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1.000
2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

195.559
197.270

199.167
198.864

182.901
184.122
96%

179.153
177.036

171.354
170.337

171.362
170.345

171.359
170.342

356
356

900
900

100
100

1.100
1.100

1.080
1.080

Opdrachten
Onderzoek en Opdrachten
PIANOo/TenderNed
Beleidsvoorbereiding en evaluaties
Frequenties en Veiligheid

6.593
2.833
689

8.803
2.318
943

7.894
1.458

7.118
1.458

6.940
1.458

8.023
1.458

8.020
1.458

3.071

5.542

6.436

5.660

5.482

6.565

6.562

Bijdragen aan agentschappen
Agentschap Telecom
Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland
DICTU

16.075
10.735
351
4.989

19.117
11.526
758
6.833

15.524
9.539

15.023
9.044

14.594
8.615

14.599
8.620

14.599
8.620

5.985

5.979

5.979

5.979

5.979

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
Metrologie
Raad voor Accreditatie
ACM
CBS

170.667
14.319
262
695
155.391

165.508
14.246
105
402
150.755

156.690
13.573
142
375
142.600

149.610
12.949
129
375
136.157

143.556
12.247
127
377
130.805

143.556
12.247
127
377
130.805

143.556
12.247
127
377
130.805

3.579
1.480
2.043

4.536
1.040
3.425

3.914
1.206
2.637

4.185
1.184
2.930

4.167
1.060
3.036

4.167
1.060
3.036

4.167
1.060
3.036

56

71

71

71

71

71

71

58.853
963
34.441
23.449

37.165

59.934

30.900

30.900

30.900

30.900

31.300
5.865

31.300
28.634

30.200
700

30.200
700

30.200
700

30.200
700

VERPLICHTINGEN
UITGAVEN
Waarvan juridisch verplicht (percentage)
Subsidies
Digitalisering regionale radio

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
Nederlands Normalisatie Instituut (NEN)
Internationale organisaties
Raad van deskundigen voor de nationale
meetstandaarden
ONTVANGSTEN
Ontvangsten ACM
High Trust
Diverse ontvangsten

Budgetflexibiliteit
Subsidies: Het bedrag dat geraamd is in 2016 voor deze subsidie vloeit
voort uit een verplichting die in het verleden is aangegaan; deze is dus
100% juridisch verplicht.
Opdrachten: Het geraamde bedrag voor uitgaven uit hoofde van
opdrachten is voor 24% juridisch verplicht. Het betreft met name
geraamde kosten voor de uitoefening van het toezicht op de post
voorziening op de BES eilanden, geraamde kosten voor de Commissie
van Aanbestedingsexperts en kosten in het kader van de uitvoering van
de Wet informatie uitwisseling Ondergrondse Netten (WION).
Bijdragen aan agentschappen: Het budget betreft de uitfinanciering van
opdrachten 2016 aan Agentschappen en is 100% juridisch verplicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

38

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s: Van de totaal voor 2016 geraamde uitgaven
voor artikel 11 is circa € 157 mln bestemd voor bijdragen aan ZBO’s/
RWT’s. Hiervan is 100% niet flexibel inzetbaar in 2016 als gevolg van
overeenkomsten met betrokken organisaties.
Bijdragen aan (inter)nationale organisaties: Over de contributies aan
(inter)nationale organisaties zijn meerjarige afspraken gemaakt, de
bedragen zijn voor 88% juridisch verplicht.
Toelichting op de financiële instrumenten
Subsidies
Digitalisering regionale radio
Dit betreft de uitfinanciering van de in 2011 afgegeven subsidiebeschikking aan de Stichting Regionale Omroep Overleg en Samenwerking.
Dit zal worden aangewend voor investeringen in digitale radio voor
regionaal publieke omroepen.
Een indicatie voor het succes van de introductie van digitale radio is de
penetratiegraad van digitale radio-ontvangers in huishoudens. Dit wordt
gemonitord in de jaarlijkse uitgave «De Digitale Economie» van het CBS.
Belangrijke indicator voor dit succes is het percentage huishoudens dat
over een DAB+ ontvanger beschikt en daarmee toegang heeft tot digitale
radio. Als dit in meer dan 50% van de huishoudens het geval is, ligt het in
de rede om de analoge FM op termijn af te schakelen.
Opdrachten
Onderzoek en opdrachten
Dit betreft onderzoeksopdrachten die dienen ter ondersteuning van het
beleid op het gebied van onder andere het marktordeningsbeleid,
mededingingsbeleid, consumentenbeleid, aanbestedingsbeleid, Europese
zaken en strategie.
PIANOo en TenderNed (aanbestedingsbeleid)
De op 1 april 2013 in werking getreden Aanbestedingswet 2012 beoogt
een eenduidig en helder regelgevend kader te geven van de voorwaarden
waaronder aanbestedende diensten hun opdrachten voor concurrentie
moeten openstellen.
Een belangrijk element in het aanbestedingsbeleid vormt TenderNed.
TenderNed is het elektronische aanbestedingssysteem, waardoor alle
openbare (overheids)opdrachten op één centrale plaats te vinden zijn.
TenderNed levert een belangrijke bijdrage aan de professionalisering van
de overheidsinkoop, verbetering van naleving van de aanbestedingsregels
en vermindering van de administratieve lasten voor ondernemers.
Ondernemers kunnen dankzij de verplichting voor aanbestedende
diensten om op TenderNed te publiceren alle openbare (overheids-)
opdrachten vinden op één centrale plaats.
Beleidsvoorbereiding en evaluaties Frequenties en Veiligheid
– De begrote bedragen zijn voor opdrachten met betrekking tot de
volgende onderwerpen ten aanzien van frequenties: De (heruitgifte)
van frequenties voor publieke en commerciële radio. De huidige
vergunningen voor commerciële radio lopen op 1 september 2017 af.
In 2016 zal verder uitvoering worden gegeven aan het medio 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

39

–

–

1

genomen besluit over de (her)uitgifte van de vergunningen voor de
analoge radio via de AM en de FM en voor digitale radio via TDAB.
De (heruitgifte) van frequenties voor publieke en commerciële
televisie. Begin 2017 lopen de huidige DVBT-vergunningen (digitale
ethertelevisie) van Digitenne (KPN) en de Publieke Omroep in het
UHF-spectrum af. In 2016 zal verder uitvoering worden gegeven aan
het in het najaar van 2015 te nemen besluit over de (her)uitgifte van de
vergunningen voor DVBT en de herbestemming van de 700 MHz-band.
Dit deel van het UHF-spectrum krijgt vanaf 2020 de bestemming
mobiele communicatie.
De in 2015 verlengde vergunningen voor de 2 GHz band lopen af op
1 januari 2021. De Europese Unie zal de 700 MHz band gaan herbestemmen voor mobiele communicatie. Vanaf 2020 dient de 700 MHz
voor mobiel breedband beschikbaar te zijn in lidstaten. Het uitgiftebeleid voor de frequenties in deze banden krijgt vanaf 2016 zijn uitwerking.

Kengetal

2011

2012

2013

2014

Ambitie
2020

Concurrentie markt mobiele telefonie (HHI-index)
Bron: TNO

3.721

3.740

3.7001

n.n.b.

dalend

de waarde wijkt af van de in de begroting van EZ 2014 opgenomen waarde omdat deze betrekking had op het derde kwartaal van 2013

Toelichting
De Herfindahl-Hirschman Index (HHI) geeft een indicatie van de marktconcentratie, die afhankelijk is van enerzijds het aantal partijen in de markt
(hoe meer partijen, des te lager de HHI) en anderzijds de marktaandelen
van deze partijen (hoe groter het marktaandeel van de marktleiders, des te
hoger de HHI). Bij dalingen van de HHI kan dus gesproken worden van
toegenomen concurrentie. De betreffende HHI kijkt alleen naar de markt
op netwerkniveau, dat wil zeggen dat het alleen naar de marktaandelen
kijkt van partijen met een eigen netwerk. In de markt voor mobiele
telefonie zijn echter ook partijen aanwezig die zelf diensten aanbieden,
maar dat doen via de netwerken van de drie grote aanbieders. Het streven
is dat door uitgifte van frequenties voor nieuwe mobiele toepassingen ook
nieuwe partijen de markt kunnen betreden. Met de veiling voor
frequenties voor nieuwe generatie mobiele telecommunicatie is er een
nieuwe netwerkaanbieder bij gekomen. Naarmate deze netwerkaanbieder
marktaandeel gaat verwerven en vergroten zal de HHI-waarde kunnen
dalen.
De begrote bedragen zijn daarnaast voor opdrachten met betrekking tot
de continuïteit van netwerken internetveiligheid en cybersecurity:
– Het verhogen van internetveiligheid onder meer in samenwerking met
het Platform Internetveiligheid. Betreft onderwerpen als aanpak van
botnets, het verbeteren van de intrinsieke veiligheid van software,
standaardisatie van privacyvoorwaarden en de veiligheid van mobiele
toepassingen.
– De doorontwikkeling en exploitatie van de portal veiliginternetten.nl.
Deze portal is er op gericht om eindgebruikers (in het bijzonder
individuele gebruikers, MKB en ZZP-ers) bewust te maken van een
veilig internetgebruik en hen voor te lichten over en tools te bieden
voor veilig internetten en veilig online zakendoen.
– Bijdragen aan onderzoeks- en innovatieprojecten gerelateerd aan de
Nationale Cybersecurity Research Agenda.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

40

–

Het vergroten van de weerbaarheid van de samenleving door het
Agentschap Telecom te ondersteunen in het onderzoek naar telekwetsbaarheid, risico’s voor de samenleving en het kenbaar maken van
mogelijke oplossingen.

Bijdragen aan agentschappen
Agentschap Telecom
Agentschap Telecom draagt onder meer zorg voor de toelating tot het
spectrum en ziet toe op het juiste gebruik daarvan. De begrote bedragen
hebben betrekking op deze taken. De voornaamste uitvoeringstaken zijn
voorlichting in het kader van het antennebeleid, juridische procedures en
een bijdrage voor werkzaamheden in het kader van vergunningvrije
toepassingen. De toezichtstaken hebben betrekking op onder meer
toezicht ondergrondse netten (WION), bevoegd aftappen en dataretentie.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
Metrologie
Met de Metrologiewet worden nationale meetstandaarden beschikbaar
gesteld, die de basis vormen van een internationaal herleidbare metrologische infrastructuur. Het gebruik van gecontroleerde meetinstrumenten
bij het leveren van goederen draagt onder andere bij aan eerlijke handel
en consumentenbescherming.
VSL B.V. ontwikkelt, beheert en onderhoudt de nationale meetstandaarden. Verispect B.V. houdt toezicht op de Metrologiewet en de
Waarborgwet. In beide gevallen gaat het om een overeenkomst voor
onbepaalde tijd. In 2015 is een wetsvoorstel ingediend bij het parlement
waardoor het toezicht op de Metrologiewet en Waarborgwet in 2016
wordt ondergebracht bij Agentschap Telecom.
Raad voor Accreditatie
De Raad voor Accreditatie (RvA) is een ZBO dat controleert of een
keuringsinstantie, certificeringsinstantie, inspectie-instantie of een
laboratorium aan de accreditatienormen voldoet. De taken van de Raad
voor Accreditatie zijn vastgelegd in de Wet aanwijzing nationale
accreditatie-instantie. De RvA ontvangt jaarlijks een bijdrage van de Staat
voor de kosten die de RvA maakt in het kader van Europese en internationale activiteiten die relevant zijn voor de accreditatie sector als geheel.
In de tweede helft van 2015 zal worden gestart met een externe evaluatie
van de RvA, die in de loop van 2016 moet zijn afgerond.
Autoriteit Consument en Markt (ACM)
Sinds 1 april 2013 is de uitoefening van het markttoezicht op de
niet-financiële markten opgedragen aan de Autoriteit Consument en Markt
(ACM). De ACM is belast met wettelijke taken op het gebied van het
generieke mededingingstoezicht (Mededingingswet), generieke consumentenbescherming (Wet handhaving consumentenbescherming) en het
sectorspecifieke markttoezicht in de sectoren energie, telecommunicatie,
post en vervoer.
De apparaatsuitgaven van de ACM zijn geraamd op artikel 40, voor zover
de kosten van de ACM niet worden doorbelast naar marktorganisaties die
onder het ACM-toezicht vallen. Het bedrag geraamd op artikel 11 betreft
de geraamde kosten van de leden van het bestuur van de ACM.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

41

In 2015 wordt de eerste evaluatie van de ZBO ACM uitgevoerd. In het
evaluatieonderzoek zullen conclusies worden getrokken over het
functioneren van de ZBO ACM. In 2016 zal uitvoering worden gegeven
aan eventuele aanbevelingen ter verbetering van het functioneren van de
ZBO ACM.
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
CBS publiceert als onafhankelijk kennisinstituut betrouwbare en samenhangende feitelijke informatie, gericht op het bieden van inzicht in actuele
ontwikkelingen van economie en samenleving. Deze informatie omvat
vele maatschappelijke aspecten, van macro-economische indicatoren als
economische groei en consumentenprijzen, tot de inkomenssituatie van
personen en huishoudens. Producten van CBS omvatten onder andere
ruim 500 nieuwsberichten per jaar en 3.400 datasets met 14 miljard cellen
die als open data beschikbaar worden gesteld. CBS-producten worden
intensief benut door een breed palet van gebruikers voor onder meer het
opstellen en evalueren van beleid en voor het signaleren van maatschappelijke trends. CBS staat voor de opgave verder in te spelen op de
groeiende vraag naar statistische informatie, de toegankelijkheid van
gegevens verder te vergroten, de kwaliteit te handhaven, en tegelijkertijd
te bezuinigen.
Bijdragen aan (inter)nationale organisaties:
Nederlands Normalisatie Instituut (NEN)
Het Nederlands Normalisatie Instituut (NEN) ontvangt een bijdrage van de
Staat voor het uitvoeren van bepaalde werkzaamheden die voortvloeien
uit de Europese verordening voor normalisatie (Verordening (EU) Nr.
1025/2012 van het Europees Parlement en de Raad van 25 oktober 2012)
en de Overeenkomst inzake technische handelsbelemmeringen die over
het geven van informatie over normen gaat. Tevens is de bijdrage bedoeld
voor het informeren van Nederlandse belanghebbenden over initiatieven
van de Europese en mondiale normalisatie-instellingen. Daarnaast
gebruikt het NEN de bijdrage voor een deel van de contributies die het
NEN is verschuldigd aan de Europese en mondiale normalisatieinstellingen en voor de controle op actualiteit van verwijzingen naar
normen in regelgeving en kennisgeving aan ministeries indien verwezen
wordt naar ingetrokken normen. Begin 2015 is de externe evaluatie van de
subsidie aan NEN aan de Tweede Kamer aangeboden (2014–2015, 34 000
XIII, nr. 148)
Internationale organisaties
Dit betreft bijdragen aan:
– Universal Postal Union (UPU): In het najaar van 2016 zal het vierjaarlijkse UPU Congres plaatsvinden, waarin afspraken worden gemaakt
voor de periode 2017–2021. In 2016 zal worden gewerkt aan de
voorbereidingen voor het Congres.
– European Conference of Postal and Telecommunications Administrations (CEPT): De inzet in de ITU en UPU wordt regionaal voorbereid,
voor landen in Europa is daarvoor CEPT het aangewezen kanaal.
Daarnaast zal in CEPT verder worden gewerkt aan regionale afspraken
over nummers en frequentieverdelingen en aan (technische) mandaten
van de Europese Commissie. De rapporten die CEPT opstelt aan de
hand van deze mandaten vormen een belangrijke input voor besluiten
in het Radio Spectrum Comité van de EU. EZ draagt jaarlijks bij aan de
kosten van ERO (het permanente ondersteunende bureau van CEPT in
Kopenhagen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

42

–

–

–

–

Internationale organisaties Metrologie. Het gaat om bijdragen op het
gebied van metrologie die vastliggen in internationale verdragen
(Organisation Internationale de Métrologie Légale (OIML), WELMEC,
Bureau International des Poids et Mesures (BIPM)).
Nederland betaalt als lid van de International Telecommunications
Union (ITU) lidmaatschap. Binnen de ITU worden internationale
afspraken gemaakt over wereldwijde toewijzing van radiofrequenties
aan categorieën van diensten en over de toewijzing van (schaarse)
ruimteposities aan satellietsystemen.
EZ doneert jaarlijks een bedrag aan het secretariaat van het Internet
Governance Forum (IGF). Dit forum is een uitvloeisel van het VN-top
World Summit on Information Society in 2005.
Nederland heeft een stoel in het overheidsadviescomité binnen The
Internet Corporation for Assigned Names and Numbers/Governmental
Advisory Committee (ICANN/GAC). EZ financiert samen met Brazilië en
Noorwegen het secretariaat van dit comité met als doel de slagkracht
van overheden binnen ICANN te vergroten. Vanaf 2016 wordt deze
financiering afgebouwd.

Raad van deskundigen voor de nationale meetstandaarden
Het geraamde bedrag betreft vergoedingen voor de leden van de op
grond van de Metrologiewet verplicht ingestelde adviesraad, kosten
secretariaat en vergaderkosten. De Raad is een technisch specialistisch
adviescollege als bedoeld in de Kaderwet adviescolleges. De Raad oefent
toezicht uit op de verwezenlijking en het beheer van onze nationale
meetstandaarden en geeft gevraagd en ongevraagd advies over
meetstandaarden en grootheden.
Toelichting op de ontvangsten
High Trust
Betreft raming van ontvangsten van boetes die toezichthouders van EZ
opleggen en waar – in het kader van het zogenaamde High Trust-beleid –
een meerjarige raming voor wordt aangehouden. Verreweg het grootste
deel van de ontvangsten betreft boetes die opgelegd worden door de
ACM.
Diverse ontvangsten
Betreft ramingen voor ontvangsten uit hoofde van het beleid inzake
Telecommunicatie.
Budgettair belang fiscale maatregelen
Bedragen x € 1 mln

BTW-vrijstelling Post

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

102

98

94

89

86

82

78

Een toelichting op deze fiscale regeling is opgenomen in de internetbijlage 12 bij de Miljoenennota (Toelichting op de belastinguitgaven).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

43

12 Een sterk innovatievermogen
Algemene doelstelling
Een sterker innovatievermogen van de Nederlandse economie.
– De ambitie is de positie van Nederland in het Innovation Union
Scoreboard te verbeteren naar de groep van innovatieleiders.
Nederland neemt nu de vijfde plaats in en is daarmee de hoogst
scorende innovatievolger.
– In het kader van de Europa 2020-strategie stelt Nederland zich ten doel
dat in 2020 2,5% van het bruto binnenlands product aan onderzoek en
ontwikkeling (R&D) wordt uitgegeven.
– Bovendien is het een ambitie van het bedrijvenbeleid dat publieke en
private partijen in 2020 voor tenminste € 800 mln participeren in
Topconsortia voor Kennis en Innovatie, waarvan tenminste 40%
gefinancierd wordt door het bedrijfsleven.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van Economische Zaken is Rijksbreed verantwoordelijk voor
versterking van het innovatievermogen, in het bijzonder gericht op het
bedrijfsleven, om te komen tot:
– nieuwe of sterk verbeterde producten, processen of diensten;
– administratieve, organisatorische of marketinginnovatie.
Samen met de bewindspersonen van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
is de Minister van Economische Zaken verantwoordelijk voor het
coördineren en borgen van de publieke kennisinfrastructuur voor
toegepast en fundamenteel onderzoek.
Vanuit deze verantwoordelijkheden heeft de Minister een stimulerende en
regisserende rol:
Stimuleren
– Het stimuleren van extra investeringen in R&D en innovatie in
generieke zin en specifiek ten aanzien van topsectoren, door alle
bedrijven, inclusief het MKB.
– Het stimuleren van privaat-publieke samenwerking tussen kennisinstellingen en bedrijven, zoals in de topconsortia voor kennis en
innovatie (TKI).
– Het stimuleren van Europese en internationale samenwerking op het
gebied van innovatie en samen met de Staatssecretaris van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap het stimuleren van Europese en internationale
samenwerking op het gebied van R&D.
Regisseren
– De kabinetsbrede regie van het topsectorenbeleid en de invulling van
de kennis- en innovatiecontracten.
– Het regisseren van een effectief stelsel voor kennisbescherming en
-benutting.
– Het regisseren van het Nederlandse lucht- en ruimtevaartbeleid.
Voorts heeft de Minister een financierende en faciliterende rol bij het
versterken van de innovatiekracht via het Toekomstfonds, zoals
beschreven in artikel 19.
In het kader van motie Schouw (TK 21 501-20, nr. 537) worden de
landenspecifieke aanbevelingen voor Nederland in de departementale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

44

begrotingen opgenomen. De Europese Commissie heeft in 2015
Nederland voor onderzoek en innovatie het volgende aanbevolen:
«Overheidsuitgaven verschuiven naar de ondersteuning van investeringen in onderzoek en ontwikkeling (O&O) en werken aan randvoorwaarden voor de verbetering van particuliere O&O-uitgaven, teneinde de
neerwaartse trend in de publieke O&O-uitgaven te keren en het potentieel
voor economische groei te vergroten.» Hoewel de innovatiekracht van
Nederland nog altijd goed is1, is het van belang om investeringen op een
hoger peil te brengen om groei op lange termijn te versterken om de
doelstelling in 2020 2,5% van het BBP te besteden aan onderzoek en
innovatie in zicht te houden. Het kabinet stimuleert private uitgaven aan
onderzoek en ontwikkeling via fiscale maatregelen die bewezen effectief
zijn zoals de WBSO en de topsectorenaanpak. Met het oog op de
toekomst, is het van belang om verdere mogelijkheden te benutten om
zowel de publieke als private bestedingen aan onderzoek en innovatie op
een hoger peil te brengen. Zo zal worden bezien in hoeverre private
partijen nog meer geprikkeld kunnen worden om deel te nemen aan
langjarige (meer risicovolle) PPS-programma’s. Daarnaast wordt bezien in
hoeverre het fiscale ondernemerschaps-instrumentarium effectiever kan
worden gericht op onder andere het bereiken van meer maatschappelijk
rendement in termen van innovatie, productiviteitsgroei, ondernemersklimaat en werkgelegenheid. Verder kan het goed benutten van de
additionele financieringsmogelijkheden van het Europees Fonds voor
Strategische Investeringen leiden tot meer investeringen in onderzoek en
innovatie. Tenslotte draagt het Toekomstfonds (artikel 19) bij aan
intensivering van publieke en private uitgaven aan R&D.
Indicator

R&D-uitgaven als % van het BBP2
– waarvan private sector
– waarvan publieke sector

Referentiewaarde1

Peildatum

Raming
2016

Streefwaarde

Planning

Bron

1,98%
1,10%
0,88%

2013
2013
2013

2,0%
1,1%
0,9%

2,5%
n.v.t.
n.v.t.

2020

CBS
CBS
CBS

1
In de meest recente R&D-cijfers van het CBS, gepubliceerd in mei 2015, heeft een methodiekverandering plaatsgevonden ten opzichte van de
cijfers die in de begroting voor 2015 en het jaarverslag over 2014 zijn gepresenteerd. Diverse organisaties die eerder tot de bedrijvensector werden
gerekend zijn nu als private non-profitorganisaties aangemerkt en daarmee bij de researchinstellingen ondergebracht. Het CBS publiceert geen
aparte gegevens over de R&D-uitgaven in de private non-profitorganisaties. Daarom zijn deze in de onderhavige tabel meegenomen in de categorie
R&D-uitgaven in de publieke sector, hoewel ze feitelijk beschouwd onder de R&D-uitgaven in de private sector vallen.
2
De getoonde uitsplitsing van R&D-uitgaven naar publieke en private sector heeft betrekking op de sector waarbinnen het onderzoek wordt uitgevoerd, niet op de financieringsbron

Kengetallen: Innovatieprestaties van Nederland
Kengetal
Innovation Union Scoreboard: positie Nederland in
de EU
Bron: Europese Commissie (Innovation Union
Scoreboard 2015)

2010

2011

2012

2013

2014

8e

7e

5e

6e

5e

Toelichting
Op 7 mei 2015 heeft de Europese Commissie de nieuwe editie van het
Innovation Union Scoreboard gepubliceerd. Deze ranglijst geeft de
innovatiekracht van de 28 EU-landen weer op basis van 25 indicatoren.
Nederland steeg een plaats – van 6 naar 5 – en werd daarmee leider van
1

Nederland stijgt dit jaar van plaats 6 naar plaats 5 gemeten in innovatiekracht op de ranglijst
van de Europese Commissie, de Innovation Union Scoreboard. En ook in het aantal aangevraagde octrooien staan we in de Europese top 3 met 8.100 patenten, hoger dan het Verenigd
Koninkrijk en Zweden, achter Duitsland en Frankrijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

45

een groep «innovatievolgers». Dit kwam enerzijds doordat de score van
Luxemburg (vorig jaar nummer 5) daalde, anderzijds steeg de score van
Nederland met 0,3% iets sterker dan die van het EU-gemiddelde (0,2%) en
kwam daarmee dichterbij de groep innovatieleiders. De stap naar de
groep leiders is echter nog een grote. Om tot die groep te behoren moet
een land tenminste 20% boven het EU-gemiddelde presteren. Binnen die
groep zagen Zweden, Finland en Duitsland hun prestatie afnemen, alleen
Denemarken boekte groei. Kijkend naar de ontwikkeling van de 25
onderliggende indicatoren resulteert voor Nederland een gemengd beeld
wat betreft de innovatieprestatie. Sterke punten zijn onderzoekkwaliteit,
octrooiaanvragen, PPS en innovatieomzet. Relatief zwak zijn bedrijfsinvesteringen in R&D en beschikbaarheid van risicokapitaal. Een uitgebreidere
toelichting wordt opgenomen in de Monitor Bedrijvenbeleid 2015.
Voor de kengetallen over het aantal aangevraagde octrooien en handelsmerken, het aandeel innoverende bedrijven en de mate van samenwerking met publieke kennisinstellingen wordt verwezen naar de Monitor
Bedrijvenbeleid die elk jaar in het najaar verschijnt.
Beleidswijzigingen
Samenvoeging WBSO/RDA
Het kabinet is voornemens de WBSO en de Research- & Development
Aftrek (RDA) per 2016 samen te voegen tot één fiscale S&O-regeling,
waarbij het financiële voordeel wordt verrekend met de loonheffing. Dit
voornemen staat nader toegelicht in het Belastingplan 2016. Door de
WBSO en de RDA te integreren, wil het kabinet de effectiviteit van deze
regelingen verbeteren en de aanvraagprocedure voor bedrijven vereenvoudigen. De integratie leidt naar verwachting ook tot een vereenvoudiging van de werkprocessen van de Belastingdienst.
Voortzetting samenwerking Rijk/regio in de MKB innovatiestimulering
Topsectoren (MIT)
De samenwerking met provincies op MIT die in 2015 ten volle is gestart
wordt in 2015, het eerste uitvoeringsjaar, zorgvuldig gemonitord en
geanalyseerd. Mede op basis daarvan wordt de uitvoering in 2016 waar
nodig verbeterd en wordt de samenwerking met de provincies zo mogelijk
verder uitgebreid.
InnovatiePrestatieContracten (IPC)
Met de toedeling van middelen op basis van het amendement Van
Veen/Vos zal de IPC-regeling – net als in 2015 – ook in 2016 met een
budget van € 3 mln worden opengesteld. Innovatieprestatiecontracten
(IPC) is een subsidie voor samenwerkende MKB-bedrijven in dezelfde
regio, keten of branche die een meerjarig innovatietraject uitvoeren. De
generieke IPC-regeling liep eerder van 2007–2013 en werd in 2010 positief
geëvalueerd. In 2014 maakte de IPC-regeling specifiek voor topsectoren
deel uit van de MIT-regeling.
Unitair octrooi
Naar verwachting zal in 2016 het nieuwe Europese octrooisysteem in
werking treden, waarmee het voor personen, bedrijven of instellingen,
gemakkelijker en goedkoper wordt om uitvindingen binnen Europa te
beschermen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

46

Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1.000
2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

VERPLICHTINGEN
UITGAVEN
Waarvan juridisch verplicht (percentage)

656.850
695.721

592.947
572.543

488.218
528.564
88%

475.366
509.118

470.568
494.663

471.324
502.001

510.251
511.530

Leningen1
Innovatiefonds (IF): innovatiekrediet
IF: risicokapitaal
IF: Dutch Venture Initiative/Fund of Funds/
Vroege fase/informal Investors
IF: Rom’s

72.107
43.282
13.430

Subsidies
MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)
Eurostars
Lucht- en Ruimtevaart
Overig

49.598
16.398
7.299
7.317
18.584

93.870
45.662
10.555
26.224
11.429

57.645
34.022
13.098
4.874
5.651

55.260
31.103
15.502
4.302
4.353

50.076
29.153
18.226
1.798
899

49.353
28.289
18.376
1.798
890

55.782
34.718
18.376
1.798
890

Opdrachten
Onderzoek en opdrachten

1.151
1.151

1.240
1.240

1.493
1.493

1.246
1.246

1.219
1.219

1.228
1.228

1.228
1.228

Bijdragen aan agentschappen
Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland
Agentschap Telecom

65.706
65.462
244

61.823
61.185
638

56.727
56.444
283

54.145
53.862
283

50.859
50.576
283

50.871
50.588
283

50.726
50.588
138

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
TNO

138.851
138.851

121.747
121.747

134.750
134.750

129.131
129.131

127.019
127.019

127.019
127.019

127.019
127.019

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
Toeslag Topconsortia voor Kennis en Innovatie
(TKI-toeslag)
Internationaal Innoveren
Topsectoren overig
Marin, Deltares, NLR
Ruimtevaart (ESA)
Overig

368.312
58.011

293.863
51.346

277.949
75.364

269.336
94.196

265.490
106.340

273.530
113.598

276.775
118.598

4.539
171.756
43.028
90.154
824

14.039
119.499
44.407
64.061
511

23.679
68.613
32.344
76.776
1.173

33.707
45.264
30.983
64.013
1.173

39.724
35.237
30.081
52.935
1.173

39.724
36.018
30.081
52.936
1.173

39.724
34.118
30.081
53.081
1.173

ONTVANGSTEN
Luchtvaartkredietregeling
Technische Ontwikkelingsprojecten (TOP)
Rijksoctrooiwet
Innovatiekredieten
Seed
Fund of Funds
Ontvangsten ROM’s
Eurostars
Diverse ontvangsten

61.491
2.523
860
35.182
8.685
3.209
103
2.999
248
7.660

44.013
3.800
3.000
31.212

45.449
5.777
2.000
32.512

48.946
9.695
500
32.512

50.242
12.203

52.437
14.125

49.593
11.281

31.212

31.212

31.212

2.413
3.588

3.572
1.588

4.651
1.588

5.239
1.588

5.512
1.588

5.512
1.588

12.395
3.000

1
Met de nota van wijziging op de Ontwerpbegroting 2015 is het onderdeel Leningen (Innovatiefonds) onderdeel geworden van artikel 19 Toekomstfonds.

Budgetflexibiliteit
Subsidies: De beleidsbudgetten worden per jaar gepubliceerd. Van het
beschikbare bedrag in 2016 is 57% juridisch verplicht. Het betreft onder
andere uitfinanciering van tot en met 2015 aangegane verplichtingen. Het
budget van de regeling MKB Innovatiestimulering Topsectoren (totaal
€ 34 mln) is voor € 16,7 mln nog niet juridisch verplicht. Van het totale
budget subsidies heeft 3% betrekking op de rente luchtvaartkredietregeling. Dit budget is bestuurlijk gebonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

47

Opdrachten: Van het opdrachtenbudget is 63% juridisch verplicht. Het
betreft de uitfinanciering van in voorgaande jaren aangegane verplichtingen.
Bijdragen aan agentschappen: Het budget betreft de financiering van het
opdrachtenpakket 2016 aan de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO) en Agentschap Telecom en is 100% juridisch verplicht.
Bijdragen ZBO’s/RWT’s: Het budget betreft de uitfinanciering van de
verplichting 2016 aan TNO. Het budget is 100% juridisch verplicht.
Bijdragen aan (inter)nationale organisaties: Van dit bedrag is 86%
juridisch verplicht. Dit betreft vooral de bijdragen aan de TO2-instituten,
Stichting Technische Wetenschappen, verschillende Technologische
Topinstituten en de uitfinanciering van verschillende innovatieprogramma’s. € 27,8 mln van het budget van de TKI-toeslagregeling is nog
niet juridisch verplicht. Dit betreft circa 10% van het totale budget voor
(inter)nationale organisaties. De juridische verplichting hiervan zal naar
verwachting in 2016 worden aangegaan.
Toelichting op de financiële instrumenten
Het innovatiebeleid heeft twee sporen: het generieke spoor en het
specifieke spoor. Het generieke spoor bestaat uit het fiscale innovatieinstrumentarium (WBSO, RDA, innovatiebox), het Innovatiefonds MKB+
(onderdeel van het Dutch Venture Initiative) en Eurostars. De generieke
instrumenten beogen – tegen geringe uitvoeringskosten – bedrijven in de
volle breedte van de economie aan te zetten tot innovatie.
Het specifieke spoor heeft betrekking op de topsectorenaanpak. De kern
van het specifieke beleid is publiek-private samenwerking (PPS). Een
essentieel onderdeel daarvan zijn de innovatiecontracten. Daarin
formuleren bedrijven, kennisinstellingen en overheden, samen de
«gouden driehoek», op het gebied van innovatie en kennis de agenda’s en
de programma’s, waarbij ook de inzet van middelen van de betrokken
partijen is bepaald. Door een intensievere samenwerking tussen de
excellente Nederlandse publieke kennisinfrastructuur en bedrijven vindt
de kennis beter zijn weg richting innovatieve producten en oplossingen
voor maatschappelijke uitdagingen. Vanuit budgettaire optiek zijn hier de
bijdragen aan de toegepaste kennisinstellingen (TNO, DLO, Deltares,
Marin, ECN en NLR), de TKI-toeslag en de MIT van belang.
In figuur 1 wordt een verdeling van middelen naar generieke en specifieke
instrumenten getoond. Daaruit blijkt dat 90 procent van het totale budget
voor innovatie-instrumenten toegankelijk is voor alle innovatieve
bedrijven. In figuur 1 zijn bijdragen aan kennisinstellingen niet meegenomen, omdat die deels onder andere begrotingsartikelen vallen. De
innovatiebox is niet meegenomen, aangezien de middelen daarvoor niet
binnen dit begrotingsartikel vallen. Bij de specifieke instrumenten zijn de
budgetten voor TKI-toeslag, MIT, JTI’s en Eurekaclusters meegeteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

48

Figuur 1: budget innovatie-instrumenten 2015 verdeeld naar generiek en
specifiek
Generieke instrumenten:

10%

− WBSO;
− RDA;
− Eurostars;
− Innovatieprestatiecontracten.
Specifieke instrumenten:
− TKI-toeslag;
− MIT;
− JTI’s/Eurekaclusters.

90%

generiek

specifiek

Figuur 2a: budget innovatie-instrumenten 2015 verdeeld naar MKB en
grootbedrijf (op basis van gebruik
in 2014)

Figuur 2b: privaat uitgevoerde R&D in
Nederland, verdeeld naar MKB en
grootbedrijf (2013)

35%

41%
65%

aandeel MKB

59%

aandeel grootbedrijf

Een andere manier om naar de samenhang van middelen voor innovatiebevordering bij bedrijven te kijken, is door onderscheid te maken naar
grootteklasse van de ontvangende ondernemingen. Het MKB (bedrijven
met minder dan 250 werkzame personen) is in termen van uitgevoerde
R&D met 41% bijna net zo belangrijk als het grootbedrijf met 59% (zie
figuur 2b, bron: CBS, ICT, Kennis en economie 2015). In vergelijking
hiermee, toont figuur 2a dat het MKB een relatief ruim aandeel (65%) van
de innovatiemiddelen ten gunste van bedrijven ontvangt. In figuur 2a zijn
de middelen voor de TKI-toeslag en de toegepaste kennisinstellingen niet
meegenomen, omdat deze niet rechtstreeks aan bedrijven beschikbaar
gesteld worden.
Een goede verbinding met de initiatieven van de EU en andere landen is
integraal onderdeel van het Nederlandse innovatiebeleid. Essentieel is de
band tussen de topsectoren en de EU-programma’s op het terrein van
kennis en innovatie. Het topsectorenbeleid maakt bovendien gericht werk
van bilaterale contacten en economische diplomatie.
De uitgaven aan onderzoek en innovatie van alle departementen
gezamenlijk worden door het Rathenau Instituut jaarlijks berekend en
openbaar gemaakt in de publicatie Totale Investeringen in Wetenschap en
Innovatie (TWIN).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

49

Subsidies
MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)
De instrumenten onder MIT bestaan uit innovatieadviesprojecten,
haalbaarheidsprojecten, R&D- samenwerkingsprojecten, en vouchers.
Daarnaast kunnen TKI’s binnen het MIT subsidie aanvragen voor
netwerkactiviteiten en innovatiemakelaars voor het MKB. De doelstellingen van de MIT zijn:
1. Zoveel mogelijk MKB ondernemers aan te laten sluiten bij de topsectoren. De streefwaarde wordt uitgedrukt in aantallen deelnemers aan de
MIT.
2. Innovatieve MKB bedrijven zoveel mogelijk te laten samenwerken bij
onderzoek en innovatie, zowel met elkaar als met kennisinstellingen.
Dit doel zal getoetst worden in een evaluatie, die naar verwachting in
2017 wordt afgerond. Daarnaast zal op termijn worden nagegaan waar
de diverse projecten toe hebben geleid in termen van bijvoorbeeld
vervolgonderzoek en ontwikkelen van nieuwe producten.
Voor 2016 wordt door EZ een budget beschikbaar gesteld van € 35,5 mln
waarin tevens de ophoging als gevolg van het amendement Van Veen/Vos
is verwerkt. Middels cofinanciering van de regio zal dit bedrag ook in 2016
verder worden vergroot, maar de exacte omvang hiervan is nog niet
bekend.
De samenwerking met de regio’s is in 2015 verder uitgebouwd, daarbij
geruggesteund door onder meer de motie Mulder2. Deze samenwerking
wordt in dat eerste uitvoeringsjaar zorgvuldig gemonitord en geanalyseerd. Mede op basis daarvan wordt de uitvoering in 2016 waar nodig
verbeterd en wordt de samenwerking met de regio’s zo mogelijk verder
uitgebreid.
Het aantal deelnemers in 2016 aan MIT zal naar verwachting ongeveer
gelijk zijn als het aantal in 2015.
Indicator

Aantal bedrijven dat deelneemt aan MIT1
Omvang private R&D-uitgaven ondersteund met MIT (x € 1 mln)

Referentiewaarde

Peildatum

Streefwaarde
2016

Bron

662
€ 61

2014
2014

1.7002
€ 81,5

RVO.nl
RVO.nl

1
Ter beperking van de administratieve lasten voor de TKI’s worden de activiteiten netwerkbijeenkomsten en innovatiemakelaars niet meer meegenomen in de berekening van het aantal bedrijven.
2
Dit aantal is gebaseerd op subsidiebudget van € 50,5 mln – (evenals in 2015) waarvan € 35,5 mln afkomstig van EZ (waarvan € 15 mln ingezet als
cofinanciering voor decentrale uitvoering) en € 15 mln afkomstig vanuit provincies – en de gehanteerde subsidiepercentages.

Toelichting
Het aantal bedrijven dat deelneemt en daarmee de realisatiewaarde en
streefwaarde, is rechtstreeks afhankelijk van de hoogte van het budget en
van het budget per instrumenten. Dat kan per jaar verschillen. Naar
verwachting zullen er met € 50,5 mln circa 1.700 bedrijven kunnen
deelnemen.
Eurostars
Eurostars is een internationaal programma dat 34 deelnemende landen en
de EU gezamenlijk financieren. De regeling Eurostars is met name gericht
op het hightech MKB en ondersteunt bedrijven en kennisinstellingen die
met buitenlandse partijen in Europa willen samenwerken in projecten die
2

TK, 33 930-XIII, nr. 19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

50

gericht zijn op marktgericht technologisch onderzoek en ontwikkeling.
Dankzij deelname aan Eurostars-projecten krijgen Nederlandse bedrijven
en organisaties toegang tot de kennis en R&D-resultaten van buitenlandse
bedrijven en organisaties.
Eurostars II is in 2014 gestart om vervolg te geven aan het Eurostars
I-programma van de periode 2007–2013. Voor het totale beleidsbudget
van Eurostars II is bijna een verdrievoudiging voorzien voor de komende
zeven jaar ten opzichte van Eurostars I. Hiermee wordt tegemoetgekomen
aan de grote belangstelling vanuit bedrijven en kennisinstellingen. Met de
brief van 28 mei 2015 (TK, 32 637, nr. 183) is de Kamer geïnformeerd over
de resultaten van Nederlandse deelnemers aan de eerste calls van
Eurostars-2.
Indicator

Referentiewaarde

Peildatum

Streefwaarde

Planning

Bron

20
13
100%

2014

50
40
85%

2016

RVO.nl

7

2014

20

2016

RVO.nl

Aantal Nederlandse deelnemers aan Eurostars
– waarvan bedrijven
– waarvan hightech MKB (%)
Door Eurostars ondersteunde private R&D-uitgaven
van Nederlandse deelnemers (x € 1 mln)

Toelichting
De referentiewaarden in bovenstaande tabel hebben betrekking op alle
projecten die in 2014 gerealiseerd werden. Wat het aantal deelnemers
betreft tonen bovenstaande cijfers de organisaties die in 2014 succesvol
aan een call hebben deelgenomen. De omvang van de ondersteunde
private R&D-uitgaven is de som van de door Nederlandse deelnemers
opgegeven subsidiabele kosten op het moment van commitering,
verminderd met het subsidiebedrag.
De EU stelt in totaal € 287 mln beschikbaar voor het Eurostars-IIprogramma tijdens de looptijd van H2020. Bovengenoemde streefwaarden zijn gebaseerd op de Nederlandse financiering voor Eurostars
inclusief de EU-bijdrage, die bestaat uit maximaal een derde van het
bedrag dat nationale overheden aan financiering voor Eurostars-projecten
toekennen.
Lucht- en Ruimtevaart
Deze post heeft betrekking op de uitfinanciering van het specifieke
luchtvaartbeleid (de luchtvaartkredietregeling en het Nationaal
Programma Luchtvaart).
Opdrachten
Onderzoek en opdrachten
Uit dit budget worden beleidsonderzoek, verplichte evaluaties van
beleidsinstrumenten en beleidsdoorlichtingen gefinancierd.
Bijdragen aan agentschappen
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
De uitvoering van de meeste van de innovatie-instrumenten, zoals WBSO,
Eurostars, ondersteuning van het kaderprogramma voor onderzoek en
innovatie (Horizon 2020), MKB Innovatiestimulering Topsectoren en TKI
Toeslag, wordt verzorgd door RVO.nl. Dit betreft activiteiten als beoor-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

51

deling van aanvragen, bedrijfscontroles, voorlichting over de instrumenten en het terugontvangen van kredieten. Daarnaast heeft RVO.nl ook
andere taken:
• Het netwerk van Innovatie Attachés is een onderdeel van RVO.nl en
bevordert de samenwerking van Nederlandse bedrijven, kennisinstellingen en overheidsorganisaties met het buitenland met als doel het
innovatievermogen van Nederland te versterken. Daarbij concentreert
het zich op de internationalisering van de innovatiecontracten van de
topsectoren en speelt het in op nieuwe technologische ontwikkelingen
die voor de Nederlandse kenniseconomie en de hele innovatieketen
van belang zijn.
• Een goed functionerend stelsel van intellectuele eigendomsrechten is
een belangrijke voorwaarde voor een innoverende en dynamische
kenniseconomie en voor het versterken van de innovatiekracht van
bedrijven. Essentieel daarbij is het vinden van de juiste balans tussen
enerzijds kennisbescherming en anderzijds de verspreiding en
benutting van kennis. Octrooicentrum Nederland, onderdeel van
RVO.nl, is belast met het uitvoeren van taken die bij of op grond van
wetten of verdragen zijn opgedragen zoals bijvoorbeeld de verlening
en registratie van octrooien, de inning van taksen, de vertegenwoordiging van Nederland in Europese en mondiale organisaties en de
uitvoering van andere wettelijke taken onder de Rijksoctrooiwet 1995
evenals de nakoming van Europese en internationale verplichtingen.
Voor het stimuleren en het toegankelijk maken van het gebruik van het
octrooisysteem en van de kennis die in octrooidatabanken is opgeslagen, geeft Octrooicentrum Nederland voorlichting en advies aan
bedrijven, kennisinstellingen, overheden en uitvinders.
Agentschap Telecom
De uitvoering, het toezicht en de handhaving van de bepalingen van de
Wet ruimtevaartactiviteiten wordt verzorgd door Agentschap Telecom. Het
gaat om werkzaamheden die voortkomen uit aanvragen voor een
ruimtevaartvergunning, registreren van ruimtevoorwerpen, deelname aan
internationale gremia, adviseren en voorlichting geven over ruimtevaartactiviteiten.
Het wettelijke toezicht heeft betrekking op de afgifte van ruimtevaartvergunningen.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
TNO
TNO (Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk
onderzoek) werkt samen met vijf andere instituten in de federatie
Toegepaste Onderzoek Organisaties (TO2). EZ investeert samen met
enkele andere ministeries in deze instituten, omdat hier onafhankelijk
onderzoek in Nederland plaatsvindt dat kansen kan creëren voor innovatie
en economische groei en dat een bijdrage levert aan de publieke kennis
op terreinen van maatschappelijk belang.
TNO bestrijkt een breed onderzoeksgebied op het terrein van meerdere
topsectoren, met name HTSM, energie en agri&food. Daarnaast
ontwikkelt het kennis op een aantal maatschappelijke thema’s, met name
defensie, maatschappelijke veiligheid, leefomgeving, en arbeid &
gezondheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

52

Het budget voor TNO is vanaf 2016 verhoogd met € 17 mln, dit in verband
met de gevolgen van jurisprudentie van het Europese Hof van Justitie met
betrekking tot de BTW.
Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
Toeslag Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI-toeslag)
In 2013 zijn de Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI’s) gestart met
het bundelen en stroomlijnen van de onderzoeksprogrammering in de
gehele kennisketen. Mede om de werkwijze van de TKI’s te vereenvoudigen hebben in 2013 alle belanghebbenden, waaronder de topteams,
afspraken gemaakt over de programmering van fundamenteel en
toegepast onderzoek en bijbehorende modellen voor intellectueel
eigendom. In 2014 is begonnen met de verdere vereenvoudiging en
uniformiteit van de werking van de TKI’s en is tevens de TKI-toeslag
vereenvoudigd. In 2015 is de TKI-toeslagregeling verder vereenvoudigd
en geflexibiliseerd door meer ANBI (Algemeen nut beogende
instellingen)-bijdragen toe te staan. In 2016 zal de TKI-regeling zo
ontwikkeld zijn dat het een stevige bijdrage levert aan privaat-publieke
samenwerking bij kennis en innovatie.
De TKI-regeling stimuleert privaat-publieke samenwerkingsprogramma’s
in lijn met de onderzoeksagenda’s van de topsectoren en de maatschappelijke uitdagingen. De TKI’s zijn daarbij programmerend en regisserend.
Indicator

Omvang middelen
PPS-programma’s TKI (x € 1 mln)
– waarvan private middelen (%)

Referentiewaarde

Peildatum

Raming
2016

Streefwaarde

Planning

Bron

780

2014

750

800

2020

44% (340)

2014

40%

40%

2020

TKI
(bewerking
RVO)
TKI
(bewerking
RVO)

Toelichting
De indicator -omvang van middelen in privaat-publieke
samenwerkingsprogramma’s- is een schatting op basis van de door TKI’s
opgegeven private middelen in PPS («grondslag»). In 2014 hebben private
partijen voor € 340 mln cash bijgedragen aan privaat-publieke samenwerkingsprojecten op basis waarvan de TKI’s toeslag hebben aangevraagd.
Op basis van eerdere programma’s bedraagt het private deel van de
financiering 44% van het totaal. Daarmee komt de geschatte totale
PPS-projectomvang waarvoor TKI-toeslag is aangevraagd in 2014 op
€ 780 mln. Doordat steeds meer informatie beschikbaar komt over de
verhouding tussen private en publieke middelen binnen PPS projecten,
kan deze indicator steeds beter geschat worden.
Horizon 2020/Internationaal Innoveren
Horizon 2020 (H2020, looptijd 2014–2020), het Europese financieringsprogramma voor onderzoek en innovatie, is de opvolger van het Zevende
Kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling (KP7). Horizon 2020
omvat programma’s die in KP7 zaten, de innovatie gerelateerde onderdelen die in de vorige periode waren ondergebracht in het Concurrentiekracht en Innovatie Programma (CIP) en het Europees Instituut voor
Innovatie en Technologie (EIT).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

53

Het doel van H2020 is de wetenschappelijke en technologische basis van
Europa te versterken, evenals de concurrentiekracht van het Europese
bedrijfsleven. Daarnaast is ontwikkeling en benutting van kennis voor het
oplossen van maatschappelijke uitdagingen een belangrijk uitgangspunt.
Het budget van H2020 is in het meerjarig financieel kader vastgesteld op
€ 70,2 mld constante prijzen en is hiermee mondiaal het grootste
grensoverschrijdende programma voor onderzoek en innovatie. De
verdeling van de middelen vindt plaats op basis van competitie waarbij
objectieve criteria worden gehanteerd en de beste voorstellen worden
gehonoreerd.
Net als in 2015 gaat voor EZ de aandacht uit naar het verbinden van
H2020 met het nationale innovatiebeleid, in het bijzonder de topsectoren,
het op peil houden van de deelname van Nederlandse partijen en het
vergroten van de bedrijfsdeelname (vooral het MKB). Daarnaast wordt
ook nadrukkelijk aansluiting gezocht met de structuurfondsen. De RVO.nl
stimuleert in opdracht van EZ en andere departementen Nederlandse
deelname aan H2020.
De geraamde reeks voor internationaal innoveren is gereserveerd voor de
rijkscofinanciering op Nederlandse deelname in de EU-programma’s
Eureka en Joint Technology Initiatives.
Indicator

Aantal Nederlandse deelnemers aan KP7/ H2020
– waarvan bedrijven
Omvang KP7/H2020-middelen voor Nederlandse
deelnemers (retour in mln euro)
– waarvan bedrijven (%)
Retourpercentage voor Nederland (%)

Referentiewaarde1

Peildatum

Streefwaarde2

Planning

Bron

493
337

2014

1.350
900

2016

RVO/EC

€ 659
26,5%
7,6%

2014

3

2016

RVO/EC

2016

RVO/EC

2014

25%
7%

1
De referentiewaardes betreffen de voorlopige cijfers van H2020 uit 2014 (peildatum 30 juli 2015; in deze cijfers is ook een klein deel van 2015
opgenomen).
2
De streefwaarden voor 2016 betreffen cumulatieve cijfers van H2020 (2014–2016)
3
Bij het opmaken van de begroting was nog niet bekend welk deel van de Europese H2020-middelen beschikbaar komt voor calls, waardoor deze
streefwaarde nog niet kon worden vastgesteld.

Toelichting
De referentiewaardes in de bovenstaande tabel betreffen de voorlopige
cijfers van H2020 uit 2014 (peildatum 30 juli 2015). De cijfers worden
mogelijk aangepast wanneer de definitieve cijfers over dit jaar bekend
zijn. De cijfers geven een beeld van de resultaten uit het eerste jaar bij een
nieuwe structuur en opzet van Europese onderzoeks- en innovatiefinancieringsprogramma H2020.
De streefwaarden in de tabel zijn cumulatieve ramingen van deelname tot
en met 2016 die gebaseerd zijn op basis van voorlopige cijfers H2020 uit
2014.
Naar verwachting zal de concurrentie met andere lidstaten in H2020
toenemen omdat ook de Midden- en Oost-Europese «nieuwe» landen
kwalitatief beter worden in onderzoek en innovatie. Uit de voorlopige
H2020 cijfers uit 2014 blijkt dat het aantal ingediende voorstellen dan ook
is toegenomen en de gemiddelde slaagkans voor deelname omlaag is
gegaan.
Voor 2016 is het streven om 7,0% retourpercentage – door Nederlandse
participanten te behalen – te realiseren van het bedrag dat de Europese
Commissie in calls beschikbaar stelt voor 2016. Dit bedrag is nog niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

54

bekend. Het streven is voorts dat bedrijven een aandeel van 25% hebben
in de H2020 middelen voor Nederlandse deelnemers, in lijn met de
doelstellingen van H2020.
Toegepaste Onderzoek organisaties (TO2)
TO2 bestaat uit zes instituten. Naast TNO (Nederlandse organisatie voor
Toegepast-Natuurwetenschappelijk Onderzoek) (zie «bijdragen aan
ZBO’s/RWT’s») zijn dit:
– Deltares (Delta Research): instituut op het gebied van deltatechnologie.
Deltares levert bijdragen aan innovatieve oplossingen voor water-,
ondergrond- en deltavraagstukken die het leven in delta’s, kust- en
riviergebieden veilig, schoon en duurzaam maken.
– MARIN (Maritiem Research Instituut Nederland): instituut op het
gebied van hydromechanisch en nautisch onderzoek.
– NLR (Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium): instituut op het
gebied van militaire (ten behoeve van het Ministerie van Defensie) en
civiele luchtvaart (ten behoeve van het Ministerie van Infrastructuur en
Milieu).
– ECN (Energieonderzoek Centrum Nederland) en DLO (Dienst Landbouwkundig Onderzoek): deze instituten worden toegelicht in
respectievelijk artikel 14 en 16.
De TO2 instituten verrichten onderzoek op de uitwerking van de agenda’s
van de topsectoren uit het bedrijfslevenbeleid. Hiervoor zijn nadere
spelregels afgesproken (TK, 28 753 nr. 30) die in publiekprivate samenwerkingsverbanden in topsectoren maatgevend zullen zijn. Daarnaast
verrichten de TO2-instituten onderzoek in het kader van maatschappelijke
thema’s zoals leefomgeving, maatschappelijke veiligheid, arbeid en
gezondheid en voor onderzoek ten behoeve van (wettelijke) taken van de
overheid.
Met de Kabinetsvisie op toegepast onderzoek (TK, 32 637 nr. 68) is een
aantal beleidsmaatregelen aangekondigd. De belangrijkste actiepunten
voor 2016 inzake toegepast onderzoek zijn:
Verdere uitwerking geven aan de rol die de instituten spelen in de
innovatiecontracten en in het bijzonder de Topconsortia voor Kennis en
Innovatie.
Een scherpere balans tussen een sterke publieke kennisbasis en het
flexibel inspelen op en nader invullen van de vraag uit de topsectoren.
De uitvoering van een uniforme evaluatie voor alle zes TO2 instituten.
De uitwerking van een uniform juridisch kader voor alle zes TO2 instituten.
Indicator

Klanttevredenheid Deltares
Klanttevredenheid Marin
Klanttevredenheid NLR
Klanttevredenheid TNO

Referentiewaarde

Peildatum

Streefwaarde

Planning

Bron

7,91
9,0
8,7
8,3

2014
2014
2014
2014

8,0
8,0
8,0
8,0

2016
2016
2016
2016

Deltares
Marin
NLR
TNO

1
De wijze waarop Deltares over 2014 klanttevredenheid heeft gemeten verschilt met de manier waarop de andere TO2 instituten dat gedaan
hebben en is daarom niet vergelijkbaar. Met ingang van 2015 meten alle TO2 instituten klanttevredenheid op dezelfde manier.
NB: Klanttevredenheid ECN is opgenomen in EZ begrotingsartikel 14. Klanttevredenheid ECN is 8,6.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

55

Indicator

Kennisbenutting Deltares
Kennisbenutting Marin
Kennisbenutting NLR
Kennisbenutting TNO

Referentiewaarde

Peildatum

Streefwaarde

Planning

Bron

–
–
–
–

–
–
–
–

>80%
>80%
>80%
>80%

2016
2016
2016
2016

Deltares
Marin
NLR
TNO

NB1: Kennisbenutting DLO en ECN zijn opgenomen in de EZ begrotingsartikelen 14 en 16. Kennisbenutting van door EZ gefinancierd agro
onderzoek is 85% (waaronder veel onderzoek uitgevoerd door DLO).
NB2: Over 2015 wordt voor het eerst kennisbenutting op een uniforme
wijze gemeten. De referentiewaarde zal worden gebaseerd op die meting.
Toelichting
In 2015 zijn alle TO2 instituten overgegaan op een nieuwe, uniforme
methode voor het meten van klanttevredenheid en kennisbenutting. De
scores in bovenstaande tabellen geven de gerealiseerde waarden van
klanttevredenheid en kennisbenutting voor al het onderzoek dat de TO2 in
opdracht uitvoeren (het betreft dus zowel PPS onderzoek, als onderzoek in
opdracht van private klanten als onderzoek in opdracht van de publieke
sector, tenzij anders vermeld). Over 2014 is een uniforme meting van
klanttevredenheid uitgevoerd, daarop is de referentiewaarde voor
klanttevredenheid gebaseerd. In 2015 zal voor het eerst ook kennisbenutting uniform worden gemeten, dat zal de basis vormen voor de
referentiewaarde van kennisbenutting. Over deze indicatoren wordt nader
gerapporteerd in de monitor Bedrijfslevenbeleid. In de Visie op het
toegepaste onderzoek (TK 2012–13, 32 637 nr. 68) is aangegeven dat het
kabinet de instituten in de toekomst op kwaliteit en maatschappelijke
impact van het onderzoek wil beoordelen. Daartoe wordt in 2015 een
uniform evaluatie- en monitoringskader ontwikkeld waarmee de instituten
in 2017 geëvalueerd worden. Tevens wordt in 2015 een eerste meting
uitgevoerd.
Topsectoren overig
Stichting voor de Technische Wetenschappen (STW, onderdeel van NWO)
financiert technisch wetenschappelijk onderzoek aan Nederlandse
universiteiten en instituten. Met de bijdrage van EZ worden de Perspectiefprogramma’s gefinancierd, die worden ingezet voor innovatiecontracten van topsectoren. Voor de bijdrage aan STW is structureel circa
€ 20 mln per jaar beschikbaar.
De perspectiefprogramma’s van STW worden inhoudelijk ingebed in de
innovatiecontracten van de topsectoren. Dat gebeurt door de onderzoeksvoorstellen behalve op excellentie en utilisatie ook te toetsen op de mate
waarin voorstellen passen in onderzoekroadmaps van topsectoren.
Deze post bevat daarnaast de middelen die gereserveerd zijn voor de
afbouw van een aantal FES-projecten. Ook de afbouw van de voormalige
Innovatieprogramma’s, waaronder Point One, wordt hier geraamd. Tot
slot worden enkele kleine posten met betrekking tot het huidige topsectorenbeleid onder deze post verantwoord.
Ruimtevaart (ESA)
De financiële bijdrage aan Ruimtevaart bestaat uit verplichte programma’s
(contributie) van European Space Agency (ESA) en uit gerichte
inschrijving op optionele programma’s van ESA. De ingeschreven
middelen worden via open competitie in contracten uitgezet bij Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen (Geo Return systeem). Daarnaast

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

56

kent het Ruimtevaartbeleid een (beperkt) flankerend beleid waarin onder
andere wetenschappelijke instrumenten ontwikkeld worden en de
interactie met ESTEC. In dit beleid worden ook de middelen verantwoord
voor de EZ-bijdrage om het TROPOMI-instrument te bouwen. Bovendien
wordt in 2015 verder vorm en inhoud gegeven aan beleid om te bevorderen dat nieuwe diensten worden ontwikkeld op basis van satellietdata,
die beschikbaar komen via de nieuwe Copernicus aardobservatiesatellieten van de EU en ESA en het satellietdataportaal van het Netherlands
Space Office (NSO). Uitvoering van dit beleid is neergelegd bij het NSO. In
2015 en 2016 wordt gewerkt aan de voorbereiding van de
ESA-Ministersconferentie, die naar verwachting eind 2016 zal plaatsvinden in Zwitserland.
Om de ambities van Nederland op het gebied van ruimtevaart financieel
op peil te houden is vanaf 2018 € 13 mln door het Kabinet gereserveerd
op Aanvullende post van de Rijksbegroting. Het betreft de middelen die in
het Regeerakkoord beschikbaar zijn gesteld voor fundamenteel onderzoek
(maatregel D 32).
Indicator

Aantal Nederlandse bedrijven dat deelneemt aan
ruimtevaartprogramma’s ESA (1)
Ruimtevaart geo-return/retour (%) (2)

Referentiewaarde

Peildatum

Streefwaarde

Planning

Bron

n.n.b.
1,09

2015
2011

125
1

2016
2016

ESA
ESA

Toelichting
1) In het hier weergegeven getal zijn alle contracten van Nederlandse
bedrijven met ESA opgenomen, ook de contracten die niet direct aan
ruimtevaartprogramma’s zijn gekoppeld, maar gerelateerd zijn aan de
vestiging van ESTEC in Nederland. Verschillende divisies van een
bedrijf worden als afzonderlijke contractanten meegeteld. Er is geen
referentiewaarde opgenomen omdat ESA in 2015 is gestart met een
nieuwe, opgeschoonde database waardoor de waarde substantieel
lager zal uitvallen, dan de cumulatieve waarden tot en met 2014.
Bedrijven waarmee al enige tijd geen contracten zijn afgesloten zullen
niet in het nieuwe databestand worden opgenomen. Het betreft een
cumulatief getal op basis van databestanden van ESA vanaf 1 januari
2015.
2) De prestatie-indicator «ruimtevaart geo-return/retour (%)» betreft
research- en leveringsopdrachten van ESA aan de Nederlandse
industrie en kennisinstellingen. Deze opdrachten komen voort uit de
Nederlandse contributies aan diverse ruimtevaartprogramma’s van
ESA. Daarbij wordt door ESA een retour van 0,9 (90%) van de
bijdragen van lidstaten aan deze programma’s gegarandeerd. Een
hogere retour dan 1 betekent dat Nederlandse bedrijven extra
succesvol zijn bij het werven van ESA-orders, maar ook dat Nederland
uit eigen middelen mogelijk moet compenseren aan lidstaten met een
lagere retour dan 1; vandaar de streefwaarde van 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

57

Budgettair belang fiscale maatregelen
Bedragen x € 1 mln

1

Aftrek speur- en ontwikkelingswerk (WBSO)
Afdrachtvermindering speur- en ontwikkelingswerk (WBSO) 1
Research & Development Aftrek (RDA)
1

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

8

8

8

8

8

8

8

780
255

794
238

1.143
0

1.120
0

1.120
0

1.120
0

1.120
0

De bedragen per 2016 hebben betrekking op de geïntegreerde WBSO en RDA. De geïntegreerde regeling gaat onder de naam WBSO verder.

S&O-afdrachtvermindering (WBSO)
De WBSO is de verzamelnaam voor de faciliteit afdrachtsvermindering
speur- en ontwikkelingswerk (S&O) in de Wet vermindering afdracht
loonbelasting en premie volksverzekeringen en de S&O-aftrek in de Wet
inkomstenbelasting. De WBSO is gericht op het stimuleren van Speur- en
Ontwikkelingswerk (S&O) door het bedrijfsleven, door het verlagen van de
aan S&O-gerelateerde kosten. De WBSO richt zich nu alleen op de
loonkosten van S&O-medewerkers. Door de integratie met de RDA, zal de
WBSO zich ook richten op de overige aan S&O-gerelateerde kosten en
uitgaven. De RDA is thans vormgegeven als aftrekpost voor de winstbelasting (vennootschapsbelasting of inkomstenbelasting).
Parameters WBSO 2016
Tarief eerste schijf
Tarief eerste schijf starters
Loongrens eerste schijf
Tarief tweede schijf

Kengetallen
Aantal bedrijven dat gebruik maakt van WBSO1
Door WBSO ondersteunde private R&D-uitgaven (S&O-loon, x € 1
mln)
Aantal bedrijven dat gebruik maakt van RDA2
Door RDA ondersteunde private R&D uitgaven
(x € 1 mln)
Bron: RVO
1
2

32%
40%
€ 350.000
16%

2010

2011

2012

2013

2014

19.450

20.530

22.220

22.640

22.974

3.377
n.v.t

3.571
n.v.t.

3.854
13.860

3.917
16.160

3.997
16.622

n.v.t.

n.v.t

2.035

2.530

2.587

Hier wordt bedoeld: ondernemingen, kennisinstellingen en zelfstandig ondernemers met een S&O-verklaring.
Hier wordt bedoeld: ondernemingen en zelfstandig ondernemers met een RDA-beschikking.

Toelichting
Het aantal WBSO-gebruikers is in 2014 ten opzichte van 2013 met 1,5%
gegroeid tot 22.974. Daarvan behoorde 97% tot het MKB. Van het
toegekende budget ging 76% naar het MKB. Het aantal toegekende
S&O-arbeidsjaren is met 2,2% gegroeid tot 83.468 S&O-arbeidsjaren.
Aldus ondersteunde de WBSO circa € 3,4 mld van de S&O-loonuitgaven
van bedrijven.
De RDA is in 2012 geïntroduceerd. Het aantal RDA-gebruikers is in 2014 is
ten opzichte van 2013 met 3,1% gegroeid tot 16.622. Daarvan behoorde
98% tot het MKB. Van het toegekende RDA-bedrag ging 45% naar het
MKB. De door RDA ondersteunde private R&D-uitgaven bedragen circa
€ 2,6 mld, 2,3% meer dan in 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

58

13 Een excellent ondernemingsklimaat
Algemene doelstelling
Bedrijven zijn de motor achter economische groei. De overheid zet zich in
om de juiste voorwaarden voor een excellent ondernemersklimaat te
creëren, zodat bedrijven kunnen investeren en groeien. Bijzondere
aandacht gaat daarbij uit naar de concurrentiekracht van negen topsectoren en naar groene groei.
Om deze doelstelling te bereiken zet de Minister van Economische Zaken
financiële instrumenten in, zoals borgstellingen en garanties. De financiële
instrumenten verbeteren de toegang tot financiering voor het Nederlandse bedrijfsleven.
Daarnaast maakt de Minister van Economische Zaken gebruik van
niet-financiële instrumenten, zoals het terugdringen van onnodige
regeldruk en het verbeteren van (digitale) dienstverlening aan bedrijven.
Onder deze doelstelling valt ook het opschalen van ICT toepassingen om
maatschappelijke en economische uitdagingen op te lossen, bijvoorbeeld
met de ICT-doorbraakprojecten. Via onder andere het interdepartementaal
programma Biobased Economy, de Green Deal aanpak en het aanpassen
van belemmerende regelgeving wordt bijgedragen aan groene economische groei.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van Economische Zaken is vanuit een stimulerende rol
verantwoordelijk voor het scheppen van randvoorwaarden voor een
excellent ondernemingsklimaat door:
Stimuleren
– Het stimuleren van een ambitieuze en duurzame ondernemerschapscultuur.
– Het stimuleren van de start en (internationale) doorgroei van bedrijven.
– Het stimuleren van de implementatie en het gebruik van generieke
digitale voorzieningen door alle overheidsorganisaties om de
dienstverlening aan ondernemers te verbeteren, zoals eHerkenning,
het digitaal Ondernemersplein, het Ondernemingsdossier en Standard
Business Reporting.
– Het stimuleren van het gebruik en kennis van ICT door het midden- en
kleinbedrijf, in de topsectoren, de industrie en in sectoren als de
detailhandel, logistiek, agro en het onderwijs door het in publiekprivate samenwerking uitvoeren van de actieagenda Smart Industry,
het Retailpact en de ICT-doorbraakprojecten.
– De stimulering, coördinatie en facilitering van de transitie naar een
biobased economy.
– Het bevorderen van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen.
Regisseren/faciliteren
– Het ondersteunen van de toegang tot (risico)kapitaal voor bedrijven en
de transitie op de kapitaalmarkt met voldoende ruimte voor alternatieve vormen van financiering.
– Inzetten op verdere investeringen in Nederland onder meer via het
Nederlands Investerings Agentschap (NIA) en via het private initiatief
van institutionele beleggers in de vorm van de Nederlandse Investeringsinstelling (NLII).
– Het versterken van het startup ecosysteem onder de overkoepelende
term StartupDelta.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

59

–

–
–

–

–
–
–
–
–

Het verbeteren van de dienstverlening aan de ondernemers door de
Kamer van Koophandel, onder andere door middel van Ondernemerspleinen.
De kabinetsbrede coördinatie van het topsectorenbeleid.
Het versterken van de bijdrage van ICT-innovatie aan de economie,
onder meer door het vernieuwen van de kennis- en innovatieagenda
2016–2017 (Roadmap ICT voor de topsectoren), een topsectorenplan
big data en een Human Capital agenda ICT.
De coördinatie en het faciliteren van het kabinetsbrede regeldrukverminderingsprogramma «Goed Geregeld, een verantwoorde vermindering van regeldruk 2012–2017». In dit programma zijn de vakministers
verantwoordelijk voor de regeldrukvermindering op hun beleidsterrein. De Minister van Economische Zaken coördineert de aanpak voor
bedrijven, de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
de aanpak voor burgers en professionals, evenals het lokaal toezicht.
Faciliteren van het Nederlandse bedrijfsleven in hun duurzame
grondstoffenvoorzieningszekerheid zoals in de grondstoffennotitie.
De coördinatie van het Groene Groei-traject en de Green Deal aanpak.
Het waarborgen van een internationaal level playing field.
Een betere aansluiting tussen het onderwijs en de arbeidsmarkt.
Het verbeteren van de match tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt voor technisch personeel (Techniekpact).

Uitgangspunt is de juiste randvoorwaarden te creëren en ondernemers de
ruimte te geven voor vernieuwing en groei. In dialoog met bedrijven,
maatschappelijke organisaties en medeoverheden worden kansen benut
en knelpunten opgelost. De Minister van EZ is gesprekspartner en
aanspreekpunt voor het bedrijfsleven, sectoren, branches en individuele
bedrijven. De overheid is terughoudend met ingrijpen in het bedrijfsleven,
maar er kan soms een rol zijn in geval van externe effecten, informatieasymmetrie of verstorend gedrag van (internationale) overheden.
Hiervoor zet de Minister zowel financiële instrumenten in, zoals garanties
en subsidies aan bedrijven en instellingen, als niet financiële instrumenten.
1 – Global Competitiveness Index

2011

2012

2013

2014

2015

Ambitie

7e

5e

8e

8e

n.n.b.

Top-5
in 2020

2007/2010
3,7%

2008/2011
3,7%

2009/2012
4,0%

2010/2013
3,2%

2011/2014
3,1%

Positie van Nederland
Bron: World Economic Forum (Global Competitiveness
Report, 2013–2014)
2 – Aandeel snelle groeiers1
Nederland
Bron: CBS

1
Het CBS heeft voor de berekening van snelle groeiers in 2015 een methodische verbetering doorgevoerd waardoor bedrijven beter over de tijd te
volgen zijn. Gebruikte cijfers in de begroting 2015 zijn daarmee achterhaald. Cijfers over snelle groeiers zijn inclusief bedrijven waarbij de groei, in
elk geval voor een deel, is toe te schrijven aan een overname van een ander bedrijf. Indien alle bedrijven die in een onderhavige periode een
overname deden buiten beschouwing worden gelaten, dan ligt het aantal snelle groeiers tussen de 0,3 en 0,5 procentpunt lager.

Toelichting
1. Het Nederlandse ondernemingsklimaat behoort sinds 2007 tot de
top-10 volgens de Global Competitiveness Index van het World
Economic Forum. Tussen 2009 en 2012 is Nederland gestegen van de
10e naar de 5e plek. In 2014 heeft Nederland een achtste plaats op de
ranglijst behaald. Dit onderschrijft de noodzaak van goede financieringsmogelijkheden voor ondernemers, blijvende investeringen in
onderwijs en onderzoek, vermindering van regeldruk en stimulering
van innovatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

60

2. Een bedrijf wordt een snelle groeier genoemd wanneer de werkgelegenheid over een periode van 3 jaar met meer dan 72,8% toeneemt
(20% per jaar). 3,1% van de bedrijven met meer dan 10 werknemers
over de periode 2011–2014 kan op basis van deze definitie worden
geclassificeerd als een snelle groeier. Dat aandeel ligt op een vergelijkbaar niveau als de voorgaande periode (2010–2013), maar lager dan de
3 periodes daarvoor.
Beleidswijzigingen
Actieplan MKB-financiering
Uit hoofde van het aanvullend Actieplan MKB-financiering wordt in 2015
onder meer een fundinggarantie voor nieuwe aanbieders van MKB
financiering, de aanvullende funding van Qredits, de verhoging van de
bijdragen aan DVI, het structureel maken van Vroege fase financiering en
een aantal flankerende maatregelen geregeld. De garantie voor nieuwe
aanbieders van achtergestelde leningen zal waarschijnlijk in 2016 starten
en verder gebruik maken van de Groeifaciliteit. In 2016 blijft EZ inzetten op
goede investeringen in Nederland, ook vanuit Europese fondsen en sluit
daarbij aan op de organisatiecapaciteit van onder meer NIA.
Motorenonderhoud JSF
Het Ministerie van Economische Zaken overweegt om, naast het Ministerie van Defensie en de provincie Noord Brabant, een deel van de
investering voor de F-35 motorenonderhoudsfaciliteit te financieren. In het
najaar van 2015 zal een definitief besluit worden genomen. De verwerking
van de bijdrage zal plaatsvinden bij Voorjaarsnota 2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

61

Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1.000
2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

VERPLICHTINGEN
Waarvan garantieverplichtingen
UITGAVEN
Waarvan juridisch verplicht (percentage)

757.490
516.609
404.941

2.470.444
2.264.501
302.595

1.836.610
1.650.000
265.666
90%

1.829.759
1.650.000
249.925

1.826.524
1.650.000
243.026

1.830.023
1.650.000
246.787

1.830.397
1.650.000
247.681

Garanties
BMKB
Begrotingsreserve BMKB
Groeifaciliteit
Garantie Ondernemings-financiering (GO)
Garantieregeling scheepsnieuwbouwfinanciering
Begrotingsreserve MKB Financiering

153.377
97.779
26.555
2.168
17.875

95.137
71.000

67.480
42.594

62.480
37.594

62.480
37.594

62.480
37.594

62.480
37.594

8.616
11.842

9.365
11.842

9.365
11.842

9.365
11.842

9.365
11.842

9.365
11.842

0
9.000

3.679

3.679

3.679

3.679

3.679

3.679

Subsidies
Bevorderen ondernemerschap
Interdepartementaal Programma Biobased
Economy
Microkrediet
Uitfinanciering subsidies

30.567
8.254

39.187
24.832

21.486
10.709

13.158
6.448

9.913
7.248

13.673
11.258

14.573
12.158

3.509
506
18.298

1.589

2.884

2.384

250

12.766

7.893

4.326

2.415

2.415

2.415

Opdrachten
Onderzoek & ontwikkeling
ICT-beleid
Beleidsvoorbereiding en evaluaties
Regiegroep Regeldruk / ACTAL

24.104
2.640
20.001
459
1.004

15.283
1.526
11.537
14
2.206

21.456
1.019
18.111
120
2.206

22.198
1.037
16.770
2.120
2.271

21.434
910
16.068
2.120
2.336

21.434
910
16.068
2.120
2.336

21.434
910
16.068
2.120
2.336

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
NBTC
UNWTO
Bijdragen aan instituten

17.034
10.152
291
6.591

14.148
8.490
240
5.418

12.319
8.469
240
3.610

11.991
8.469
240
3.282

11.991
8.469
240
3.282

11.991
8.469
240
3.282

11.991
8.469
240
3.282

Bijdrage aan ZBO’s/RWT’s
Kamer van Koophandel / Ondernemerspleinen

150.288
150.288

107.741
107.741

117.606
117.606

115.527
115.527

114.716
114.716

114.715
114.715

114.709
114.709

Bijdragen aan agentschappen
Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland
DICTU
Logius

29.573
25.906
22
3.645

31.099
28.889

25.319
23.109

24.571
22.361

22.492
20.282

22.494
20.284

2.210

2.210

2.210

2.210

2.210

22.494
20.284
0
2.210

ONTVANGSTEN
BMKB
Begrotingsreserve BMKB
Groeifaciliteit
Garantie Ondernemingsfinan-ciering (GO)
Begrotingsreserve GO
Borgstelling Scheepsnieuwbouw
Joint Strike Fighter
Diverse ontvangsten

55.967
30.389

78.831
25.000
25.406
8.000
13.000

61.952
29.000
5.000
8.000
13.000

57.932
29.000

59.669
29.000

62.071
29.000

65.385
29.000

8.000
13.000

8.000
13.000

8.000
13.000

8.000
13.000

4.000
1.204
2.221

4.000
1.843
1.109

4.000
2.823
1.109

4.000
4.560
1.109

4.000
6.962
1.109

4.000
10.276
1.109

2.436
9.380
9.612
46
988
3.116

Budgetflexibiliteit
Garanties: Het budget voor de verschillende garanties is voor 100%
juridisch verplicht. Het budget is nodig om de verwachte schades te
kunnen betalen op garanties die eerder zijn aangegaan.
Subsidies: De beleidsbudgetten worden per jaar gepubliceerd. Van het
beschikbare bedrag 2016 is 62% juridisch verplicht. Het betreft uitfinanciering van tot en met 2015 aangegane verplichtingen. Het beschikbare
budget voor het Aanvullend actieplan MKB-financiering (€ 6 mln) is nog
niet juridisch verplicht. Dit betreft 28% van het totale budget voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

62

subsidies. De juridische verplichting hiervan zal naar verwachting in 2016
worden aangegaan.
Opdrachten: Van het opdrachtenbudget is 66% juridisch verplicht. Het
betreft de uitfinanciering van in voorgaande jaren aangegane verplichtingen.
Bijdragen aan agentschappen: Het budget betreft de financiering van het
opdrachtenpakket 2016 aan de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO.nl) en is 100% juridisch verplicht.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s: De bijdrage aan de Kamer van Koophandel
(inclusief de bijdrage voor het Nieuwe Handelsregister) is voor 100%
juridisch verplicht.
Bijdragen aan (inter)nationale organisaties: Van dit bedrag is 3% juridisch
verplicht en is 84% bestuurlijk gebonden. Dit betreft onder andere de
bijdragen aan het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen en de
World Tourism Organization (UNWTO).
Toelichting op de financiële instrumenten
Ter versterking van de financiering van het bedrijfsleven en in het
bijzonder het MKB beschikt EZ over een aantal instrumenten: met name
de hierna opgenomen garanties en de in het Toekomstfonds opgenomen
instrumenten ten aanzien van risicodragend vermogen. Om de transitie
naar een meer divers financieringslandschap mogelijk te maken zijn deze
instrumenten aangevuld of voor een deel aangepast. In het kader van het
aanvullend actieplan MKB-financiering zijn daarnaast een aantal primair
tijdelijke maatregelen genomen. Een belangrijk deel wordt in 2015
uitgevoerd. Dat betreft de fundinggarantie voor nieuwe aanbieders van
MKB -financiering, de aanvullende funding van Qredits, de verhoging van
de bijdragen aan DVI, het structureel maken van Vroege fase financiering
en een aantal flankerende maatregelen. Van enkele maatregelen is de
inschatting dat deze over de jaargrens heen zal lopen. Zo zal de garantie
voor nieuwe aanbieders van achtergestelde leningen waarschijnlijk in
2016 en verder gebruik maken van de Groeifaciliteit. In 2016 blijft EZ
inzetten op goede investeringen in Nederland, ook vanuit Europese
fondsen en sluit daarbij aan op de organisatiecapaciteit van onder meer
de NIA.
Garanties
Borgstelling MKB-kredieten (BMKB)
De BMKB is bedoeld voor bedrijven die te weinig zekerheden (onderpand)
kunnen bieden aan een kredietverstrekker. De kredietverstrekker vindt het
risico dat het bedrijf zijn lening niet kan terugbetalen dan vaak te hoog.
Via de BMKB staat de overheid borg voor het deel van de lening waar het
bedrijf geen onderpand voor heeft. De kredietverstrekker kan voor dat
deel dus terugvallen op de overheid.
De feitelijke benutting hangt af van de kredietbehoefte van het bedrijfsleven en is daarmee sterk afhankelijk van de ontwikkeling van de
conjunctuur. Maximale benutting van de regeling is daarmee geen doel
op zich. De mate van benutting wordt wel in het oog gehouden om te
bezien of de regeling nog aansluit bij de behoefte van de markt. Deze
informatie wordt halfjaarlijks in een rapportage verstrekt aan de Tweede
Kamer. Als in 2016 de economie, zoals voorspeld, verder aantrekt, is de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

63

verwachting dat in 2016 ook de benutting van de BMKB weer toeneemt.
Om inzicht te krijgen in de uitgaven van de BMKB is in de budgettaire
tabel een splitsing gemaakt tussen de werkelijke schadebetalingen en
stortingen in de interne begrotingsreserve BMKB.
Kengetal

2010

2011

2012

2013

2014

Verstrekte garanties BMKB, x € 1 mln
Totaal aantal verstrekte garanties
Bron: RVO.nl

742
3.701

909
4.325

486
2.640

344
1.983

372
1.949

Groeifaciliteit
De Groeifaciliteit richt zich op buffervermogen – zoals eigen vermogen
van participatiemaatschappijen en achtergestelde leningen door banken –
en is vooral gericht op de start-, groei- en expansiefase van een bedrijf.
Versterking van het buffervermogen wint aan belang doordat bij bancaire
financiering van bedrijven grotere buffers worden gevraagd. Achtergestelde leningen en aandelenkapitaal verstrekt door participatiemaatschappijen vallen tot maximaal € 25 mln onder de garantieregeling. Een bank
kan een garantiefinanciering verstrekken tot maximaal € 5 mln in de vorm
van achtergestelde leningen. De garantie van de overheid bedraagt 50%.
De Groeifaciliteit is kostendekkend opgezet.
De feitelijke benutting van de regeling hangt onder meer af van
investerings- en overnameplannen van het bedrijfsleven, en is nauw
verbonden met de ontwikkeling van de conjunctuur. De mate van gebruik
van deze regeling wordt halfjaarlijks in een rapportage verstrekt aan de
Tweede Kamer.
Op dit moment is de verwachting de Groeifaciliteit de meest effectieve
manier is om achtergestelde leningen fondsen voor het MKB te stimuleren. In 2016 wordt op basis van de dan beschikbare informatie bezien
met welke omvang het budget van de Groeifaciliteit meerjarig moet
worden opgehoogd om deze fondsen, voor het NLII, te accommoderen.
Deze verhoging wordt gedekt uit het garantiebudget van € 500 mln dat in
het Aanvullend actieplan MKB-financiering beschikbaar is gesteld voor
achtergestelde leningenfondsen.
Kengetal
Verstrekte garanties Groeifaciliteit, x € 1 mln
Totaal aantal verstrekte garanties
Bron: RVO.nl

2010

2011

2012

2013

2014

25
32

12
17

13
21

8
16

32
20

Garantie Ondernemingsfinanciering
De GO-regeling is ingevoerd ten tijde van de kredietcrisis en gericht op
middelgrote en grote bedrijven. Via deze regeling krijgen banken een
garantie van 50% van de overheid, zodat nieuwe bankleningen en/of
bankgaranties kunnen worden verstrekt. In het geval van bankgaranties
zijn ook schadeverzekeraars toegelaten tot de regeling. De GO-regeling is
net als de Groeifaciliteit kostendekkend, met als opzet dat banken/
schadeverzekeraars er slechts gebruik van maken indien zij vanwege het
risicoprofiel niet zelfstandig of onvoldoende in staat zijn in de kern
gezonde bedrijven te financieren. Het gebruik volgt sterk de conjuncturele
ontwikkeling. In het regeerakkoord van het huidige kabinet is afgesproken
om de GO-regeling structureel te maken met een garantieplafond van
€ 400 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

64

Kengetal

2010

2011

2012

2013

2014

Verstrekte garanties GO, x € 1 mln
Totaal aantal verstrekte garanties
Bron: RVO.nl

413
104

261
62

103
53

103
51

82
39

Garantieregeling Scheepsnieuwbouwfinanciering
In navolging van andere EU-landen is een garantieregeling geïntroduceerd die het bankkrediet aan de scheepsbouwer garandeert gedurende
de periode van de bouw van het schip. Met de GSF kunnen banken 80%
Staatsgarantie krijgen op de financiering van de bouw van een schip. Op
basis van de beperkte benutting van de regeling sinds de start in 2013 is
het jaarlijks garantieplafond per 2015, in overeenstemming met het
garantiekader, teruggebracht tot € 400 mln. Dit is ook het voorgestelde
plafond voor 2016. Met stakeholders (onder andere maritieme sector en
betrokken banken) is in de afgelopen periode onderzocht wat de oorzaken
van het geringe gebruik zijn en wordt nog bezien of en hoe aanpassing
van de regeling gewenst en mogelijk is. De regeling die een looptijd heeft
van vijf jaar wordt voorlopig voortgezet.
Kengetal
Verstrekte garanties Scheepsnieuwbouw, x € 1 mln
Totaal aantal verstrekte garanties
Bron: RVO.nl

2013

2014

44
6

0
0

MKB-financiering
In het aanvullend actieplan MKB-financiering van 8 juli 2014 heeft het
kabinet aangekondigd een garantiebedrag van € 400 mln ter beschikking
te stellen om de funding van nieuwe aanbieders van MKB-financiering
mogelijk te maken. Naast alle andere initiatieven en plannen is er
behoefte aan nieuwe financiers en nieuwe financieringsmogelijkheden
voor het verstrekken van vreemd vermogen aan het MKB. Het vinden van
funding voor deze nieuwe mogelijkheden is echter, bij gebrek aan
voldoende track-record van dergelijke financiers, lastig. Met het
Aanvullend Actieplan MKB-financiering is er daarom voor goede
initiatieven ruimte beschikbaar om die funding te vereenvoudigen met
behulp van een overheidsgarantie. Een overheidsgarantie zal kostendekkend moeten zijn en geen staatssteun mogen inhouden. Na een
oproep voor voorstellen eind 2014 zijn 8 partijen uitgekozen, waarmee de
onderhandelingen over een garantie-overeenkomst zullen worden gestart.
Er zijn nog geen uitgaven gerealiseerd, alleen een storting in de interne
begrotingsreserve MKB financiering.
Subsidies
Bevorderen Ondernemerschap
Dit budget wordt gebruikt voor diverse instrumenten die als doel hebben
het ondernemingsklimaat te verbeteren. Het budget wordt gebruikt voor
het realiseren van de nieuwe beleidsambities, zoals Techniekpact en
Ambitieus Ondernemerschap. In het Aanvullend Actieplan
MKB-financiering zijn middelen uitgetrokken voor ketenfinanciering,
verbeteren kredietinformatie, het verhogen van de ambitie en verbetering
groeivaardigheden in het kleinbedrijf en het stroomlijnen en toegankelijker maken van het financieringsinstrumentarium. Verder is het budget
gebruikt voor (uitvoerings)bekostiging van de jaarlijkse Transparantie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

65

Benchmark, programma’s voor kapitaalmarkt, zelfstandigenregeling,
innovatiegericht inkopen, topsectoren en de programmakosten voor
corporate governance.
Microfinanciering
Voor kleine bedrijven en startende ondernemers is het zogenaamde
microfinancieringsbeleid ontwikkeld. Qredits (stichting Microfinanciering
Nederland) biedt sinds 2009 microkredieten aan in heel Nederland tot
maximaal € 50.000. EZ heeft hier financieel aan bijgedragen door het
verstrekken van een (achtergestelde) lening en een garantstelling op de
lening van de BNG aan Qredits.
Naast het krediet is coaching een belangrijk onderdeel van het microfinancieringsbeleid. Qredits heeft hiervoor de afgelopen jaren met steun van EZ
onder andere een vrijwillige coachpool opgezet.
Sinds eind 2013 verstrekt Qredits ook zogenaamde MKB-kredieten tussen
de € 50.000 en € 150.000. Om dit mogelijk te maken heeft het kabinet in
2013 € 30 mln uitgetrokken voor de vervolgfinanciering van Qredits
(stimuleringspakket, september 2013). De grens van het MKB krediet is
eind 2014 opgetrokken tot € 250.000. Mede gezien de groeiende behoefte
aan werkkapitaal is het de verwachting dat Qredits vanaf het najaar 2015
hier ook een financieringsproduct beschikbaar voor heeft, de zogenoemde
werkkapitaalkredieten.
Het kabinet heeft € 100 mln. garantieruimte beschikbaar, mocht voor het
verstrekken van nieuwe funding aan Qredits een overheidsgarantie nodig
zijn. De verwachting is dat hiermee minimaal € 100 mln nieuwe financiering in de markt mogelijk wordt gemaakt.
Indicator

Aantal verstrekte kredieten (Micro- en MKB-krediet)

Referentiewaarde

Peildatum

Raming
2016

Bron

610

2009

2.250

Qredits

De verwachting is dat Qredits in 2016 1.400 microkredieten en 250
MKB-kredieten en 600 werkkapitaal kredieten verstrekt en dus totaal 2.250
kredieten aan kleine en startende ondernemers. Bij de start van het
microfinancieringsbeleid (en Qredits) in 2009 is een streefwaarde voor
2016 gesteld om 2.500 kredieten te verstrekken. De verwachting is dat
deze niet geheel gehaald wordt, maar wel bij benadering.
Biobased Economy (BBE)
Binnen de topsectorenaanpak is biobased economy een cross-sectoraal
thema voor met name de sectoren Energie, Chemie en Agrifood. Voor de
uitvoering van het innovatiecontract BBE is het Topconsortium voor
Kennis- en Innovatie (TKI) BBE opgericht. Voor de komende 12 jaar heeft
de TKI BBE de onderzoekagenda 2015–2027 ontwikkeld, samen met DLO,
TNO, NWO, ECN en VNO en ruim 180 al eerder bij de TKI betrokken
bedrijven. Bedrijven hebben zich via een letter of intent bereid verklaard in
totaal € 270 mln bij te dragen.
De regio’s in Nederland zijn voortvarend aan de slag met biobased
economy. Zes actieve regionale clusters, ieder met zijn eigen specialisatie,
hebben in totaal € 50 mln per jaar gereserveerd in specifieke biobased
investeringsfondsen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

66

Alles bijeen zijn, in de diverse regio’s, zeker 700 bedrijven betrokken en is
de afgelopen drie jaar meer dan € 1,5 mld geïnvesteerd, waarvan
€ 1,1 mld in bio-energieprojecten.
Met het project «Ruimte in regels» worden belemmeringen in wet- en
regelgeving onderzocht die bedrijven ervaren bij het doen van innovatieve
investeringen. EZ zoekt samen met ondernemers naar oplossingen om
investeringen mogelijk te maken of sneller en effectiever te kunnen doen.
Het kabinet zet de Green Deal aanpak voort met als doel groene groei te
versnellen door de creativiteit en dynamiek in de samenleving te
benutten. Green Deals bieden bedrijven, maatschappelijke organisaties en
andere overheden een laagdrempelige mogelijkheid om samen met de
overheid te werken aan groene groei. Centrale gedachte is dat de
overheid initiatieven faciliteert en versnelt door het wegnemen van
knelpunten op het vlak van wet- en regelgeving, netwerkvorming,
innovatie en marktprikkels. Een overzicht van de Green Deals is te vinden
op www.ondernemendgroen.nl/Greendeals en in de loop van 2015 ook op
www.greendeals.nl. In 2016 komen de resultaten beschikbaar van de
externe effectmeting. De aanpak zal verder verbreed worden naar andere
maatschappelijke domeinen, zoals gezondheid en zal internationaal onder
de aandacht worden gebracht van andere EU lidstaten en de Europese
Commissie.
In nauwe samenwerking met het Ministerie van Infrastructuur en Milieu
(I&M) wordt gewerkt aan het aanpakken van kwetsbaarheden rond
grondstoffenvoorzieningszekerheid door de innovatieve kracht van de
circulaire economie in te zetten. De kennisbasis om kwetsbaarheden en
circulaire kansen inzichtelijk te krijgen dient verder te worden versterkt.
Een belangrijke basis zal de Monitor Materiaalstromen Plus zijn die in
2016 waar mogelijk wordt geïmplementeerd. Deze monitor vormt de basis
waarop andere bronnen en analyses worden gebouwd.
Uitfinanciering subsidies
De volgende regelingen zijn inmiddels beëindigd en betreffen alleen nog
uitfinanciering: Valorisatie/SKE, Innovatieve scheepsbouw en Besluit
Subsidie Regionale Investeringsprojecten.
Opdrachten
Onderzoek & ontwikkeling
Uit dit budget worden beleidsonderzoek, verplichte evaluaties van
beleidsinstrumenten en beleidsdoorlichtingen gefinancierd.
ICT-beleid
Voorzien wordt dat de komende decennia een vergaande digitalisering
van economische en productieprocessen zal plaatsvinden. Om de
Nederlandse economie hierop voor te bereiden heeft de Minister van
Economische Zaken een boegbeeld ICT aangesteld die samen met de
wetenschap en industrie aan de slag gaat om de economie te helpen met
de inbedding van deze productieprocessen.
Voor toepassingen van (over)morgen (onder andere zorg, duurzame
energie) en voor economische ontwikkeling en voor talentontwikkeling, is
een sterke kennis- en innovatiebasis op ICT-gebied belangrijk. De
technologie en de toepassingen ontwikkelen zich immers razendsnel,
bijvoorbeeld op het gebied van big data, sensoren en cyber security. Het
doel van de nieuwe Roadmap ICT voor Topsectoren (2016–2019) is dat die
ICT-innovatiekansen kunnen worden benut, waarbij de overheid faciliteert

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

67

dat bedrijven samenwerken met kennisinstellingen, zoals universiteiten,
NWO en TNO.
Belangrijke acties op het ICT-domein zijn:
Smart Industry
Met FME, VNO NCW, TNO en de Kamer van Koophandel is het Actieplan
Smart Industry opgesteld met acties gericht op het verzilveren van
bestaande kennis, het versnellen in fieldlabs, versterken van
Research&Development en expliciete aandacht voor human capital.
ICT doorbraakprojecten
EZ werkt aan een tiental ICT-doorbraakprojecten die gericht zijn op het
opschalen van ICT-toepassingen in een aantal topsectoren, zoals zorg,
onderwijs en detailhandel. Het doel is om de belemmeringen voor het
gebruik van ICT weg te nemen en de ICT kennis te vergroten.
Skills
Digitale vaardigheden van de (toekomstige) beroepsbevolking zijn van
toenemend belang om te zorgen voor economische groei en innovatief
vermogen. Het kabinet werkt met het bedrijfsleven en maatschappelijke
partners aan het publiek-private programma Digivaardig en aan een
Human Capital Actieagenda ICT-innovatie. Met de Human Capital Agenda
ICT-innovatie wil EZ een bijdrage leveren aan voldoende ICT’ers en
werknemers met de gevraagde ICT- en innovatievaardigheden (toekomstgerichte, flexibele en duurzame skills), zodat zij nu en in de toekomst goed
kunnen omgaan met nieuwe, snel veranderende technologieën.
ICT onderzoek
De Nederlandse ICT infrastructuur is van hoog niveau. Om de ICT
onderzoekinfrastructuur op niveau te houden zijn aanvullende innovatieinvesteringen nodig. Voor de periode 2017 tot en met 2019 dragen EZ en
OCW daarom samen € 12 mln bij. De structureel benodigde financiering
zal volgens EZ en OCW moeten worden geregeld door de hoger onderwijs
instellingen.
Digitale overheid
Het kabinet heeft de ambitie dat ondernemers en burgers in 2017 hun
zaken met de overheid digitaal kunnen afhandelen, waarbij zij gebruik
kunnen maken van een aantal generieke voorzieningen. Een informatieportaal (ondernemersplein.nl), een inlogvoorziening (eHerkenning/eID),
een voorziening om digitaal zaken te doen met de overheid (Ondernemingsdossier), een Berichtenbox en standaarden voor informatieuitwisseling (zoals Standard Business Reporting en e-factureren) zijn
onderdeel van de Generieke Digitale Infrastructuur,waarmee ondernemers
steeds meer zaken «24 uur per dag, 7 dagen per week» kunnen regelen
met de overheid. Dat leidt tot meer gemak en tijdsbesparing voor zowel
ondernemers als de overheid.
Ondernemingsdossier
Het Ondernemingsdossier is het generieke platform waarmee ondernemers digitaal zaken doen met de overheid. De focus ligt hierbij op
MKB-ondernemers die vaak met de overheid te maken hebben. Zes
nieuwe branches zijn actief, zodat inmiddels in totaal tien branches
aangesloten zijn. Inmiddels is met de uitrol via brancheorganisaties en
verschillende overheden zoals gemeenten een solide basis gelegd om het
Ondernemingsdossier verder uit te rollen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

68

Vermindering regeldruk
Met het kabinetsbrede programma «Goed Geregeld: een verantwoorde
vermindering van de regeldruk 2012–2017» zet het kabinet in op de
vermindering van regeldruk voor bedrijven, burgers en professionals. De
aanpak bestaat uit zes samenhangende actielijnen:
1. Minder regeldruk door transparantie van wet- en regelgeving.
2. Structurele verlaging van de regeldruk met € 2,5 mld.
3. Minder regeldruk door betere (digitale) dienstverlening.
4. Minder stapeling, slimmer toezicht.
5. Merkbare vermindering regeldruk in regeldichte domeinen.
6. Minder regeldruk door bestuurlijke samenwerking (gemeenten en
Europa).
In de aansluitende tabel is de doelstelling en raming 2016 van de
kwantitatieve doelstelling van € 2,5 mld in kaart gebracht. Naar
verwachting zal de realisatie eind 2016 op € 2,2 mld uitkomen.
Indicator

Netto verlaging regeldruk
(cumulatief)

Referentiewaarde

Peildatum

Raming
2016

Streefwaarde

Planning

Bron

€ 1,153 mld

2014

€ 2,2 mld

€ 2,5 mld

2017

EZ

Gezien het steeds sneller wordende tempo van innovatie is het van belang
om als overheid wendbaar te blijven, onder andere door wet -en
regelgeving aan te passen aan de veranderende economische en
maatschappelijke dynamiek. Daarom is een aanpak gestart waarbij ten
eerste een aantal concrete casussen zijn bekeken waar wet en regelgeving
innovatie belemmert. Daarnaast is gekeken hoe wet- en regelgeving in
algemene zin toekomstbestendiger kan worden gemaakt, onder andere
door het toepassen van concepten als doelregulering, Right to Challenge
en experimenteerruimte.
Maatwerkaanpak
Het kabinet zet niet alleen in op een kwantitatieve reductie van regeldruk.
Binnen de maatwerkaanpak regeldichte domeinen is het kabinet met
ondernemers in dialoog om te achterhalen waar regels in de praktijk
leiden tot ergernissen of onnodige regeldruk. In 2016 zullen voor de
meeste maatwerksectoren, waaronder logistiek, bouw, agrofood,
winkelambacht en de chemie actieplannen in uitvoering zijn en concrete
resultaten kunnen worden bereikt.
Slimmer toezicht
Om een impuls te geven aan «beter, slimmer en efficiënter toezicht» is EZ
met andere departementen, inspecties en bedrijfsleven via zogenaamde
toezichttafels in sectoren op zoek naar mogelijkheden om de naleving van
regels te verbeteren en maatschappelijke risico’s te beperken.
Bijdrage aan (inter)nationale organisaties
Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) en de United
Nations World Tourism Organization (UNWTO)
EZ zal voor de periode 2016–2019 een meerjarig contract met het NBTC
afsluiten om het inkomend toerisme te bevorderen. EZ stelt in deze
periode budget beschikbaar voor de internationale branding en marketing
van Nederland en internationale congreswerving. Het budget wordt
ingezet op de belangrijkste toeristische herkomstmarkten en doelgroepen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

69

De strategie is erop gericht om internationale bezoekers te spreiden in tijd
en ruimte.
UNWTO
Er wordt bijgedragen in de overheadkosten van het secretariaat van de
UNWTO.
Bijdragen aan instituten
Betreft een verzamelpost van verschillende kleine bijdragen aan diverse
instituten, ten behoeve van het programma-onderzoek op het terrein van
MKB en ondernemerschap, het kenniscentrum MVO Nederland en de
Koning-Willem I prijs.
Bijdrage aan ZBO’s/RWT’s
De Kamer van Koophandel voert vijf wettelijke taken uit in het kader van
ondernemerschapsbeleid: houden van het handelsregister, inrichten en
beheren van Ondernemerspleinen – zowel digitaal als fysiek, geven van
inlichtingen en voorlichting aan ondernemers onder meer via online
informatie, stimuleren van innovatie via advies en voorlichting, en regio
specifieke activiteiten bijvoorbeeld door middel van regionale onderzoeken, overleggen en samenwerkingsvormen. Hiervoor krijgt de Kamer
van Koophandel een rijksbijdrage, daarnaast genereert de Kamer van
Koophandel eigen inkomsten uit verkoop van eigen producten en
diensten. Jaarlijks wordt een activiteitenplan opgesteld. Bij het opstellen
ervan spelen de Centrale Raad en de Regionale Raden met daarin onder
meer ondernemers een adviserende rol. Hoe de Kamer van Koophandel
presteert wordt gemonitord door middel van prestatie-indicatoren zoals
bereik en de tevredenheid van ondernemers over de dienstverlening van
de Kamer van Koophandel. De Kamer van Koophandel heeft vorig jaar
een versnelde digitaliseringsstrategie gekozen, deze krijgt in 2016 verder
vorm.
Daarnaast zal naar verwachting begin 2016 de Wijziging van de Handelsregisterwet 2007 aan de Tweede Kamer aangeboden worden. Het
wetsvoorstel beoogt ter versterking van de rechtszekerheid in het
economisch verkeer, de kwaliteit van het handelsregister te vergroten en
de slagvaardigheid van de Kamer van Koophandel bij de uitvoering van
de handelsregistertaak te verbeteren. Het handelsregister maakt als
basisregistratie onderdeel uit van de Generieke Digitale Infrastructuur
(GDI).
Verder wordt gewerkt aan de verdere ontwikkeling van de regionale
ondernemerspleinen, het digitale ondernemersplein en het vergroten van
bereik en klantwaardering. Daartoe is in 2015 ingezet op het plaatsen van
meer content op het digitale ondernemersplein en de realisatie van een
Engelstalige versie. In 2016 zal het digitale ondernemersplein zich verder
ontwikkelen, onder andere door de ondernemer persoonlijker van dienst
te zijn en hem gerichter informatie aan te bieden. De informatiebehoefte
bij ondernemers is hierbij leidend.
Het digitale ondernemersplein zal faciliteren dat de content gemakkelijk
door andere overheidsorganisaties op hun kanalen kan worden hergebruikt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

70

Bijdrage aan agentschappen
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
Deze middelen zijn grotendeels voor de uitvoering van de garantieinstrumenten, zoals BMKB, Groeifaciliteit, Garantie Ondernemingsfinanciering en de Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering, uitvoering
van de IND zelfstandigen- en BBH-regeling. Dit betreft activiteiten als
beoordeling van aanvragen, voorlichting over de instrumenten, terugontvangen van kredieten, etc.
Logius
De bijdrage aan Logius bestaat uit een bijdrage aan het programma
(Bureau)Forum Standaardisatie.
Industrieel participatiebeleid
Het doel van het industrieel participatiebeleid (IP-beleid) is om bij een
gebrek aan een open en gelijke internationale defensiemarkt de Nederlandse defensie- en veiligheid gerelateerde bedrijven te ondersteunen bij
het verkrijgen van een gelijkwaardige positie op de defensiemarkt.
Hiermee wordt een bijdrage geleverd aan de overheidstaken op het
gebied van veiligheid van Nederland; zowel in directe zin als door
deelname aan internationale samenwerkingsprogramma’s. Het beleid is
erop gericht om bij de aanschaf van defensiematerieel bij buitenlandse
bedrijven door het Ministerie van Defensie de Nederlandse industrie en
kennisinstellingen zo goed mogelijk te betrekken.
Het IP-beleid houdt in dat bij aanbestedingen van defensiematerieel per
geval wordt bekeken of er industriële participatie (IP) zal worden geëist.
De basis hiervoor is de Defensie Industrie Strategie (DIS) waarin prioritaire technologiegebieden zijn vastgesteld. De inhoud en omvang van de
IP wordt per geval afgesproken. Verwacht wordt dat de omvang
gemiddeld circa 60% van de opdrachtwaarde van Defensie zal zijn.
De indicator «gerealiseerde invulling IP-verplichtingen» geeft het bedrag
weer dat door buitenlandse partijen bij Nederlandse bedrijven besteed
wordt als invulling van IP-afspraken. De streefwaarde voor de gerealiseerde invulling voor 2016 is gesteld op € 350 mln.
Indicator

Gerealiseerde invulling compensatie / IP-verplichting (5 jaars
gemiddelde)

Referentiewaarde

Peil- datum

Raming
2016

Bron

€ 383 mln

2014

€ 350 mln

EZ

Ontvangsten
De posten Begrotingsreserve BMKB en GO hebben betrekking op de
geraamde onttrekkingen uit de begrotingsreserves ter dekking van de
geraamde uitgaven op de ingeroepen garanties.
De post «Joint Strike Fighter» betreft de geraamde afdrachten van de
Nederlandse industrie aan de Staat op basis van in de Medefinancieringsovereenkomst JSF (MFO) overeengekomen afdrachtregeling over de
Nederlandse industrie-inkomsten ten gevolge van uitgevoerde productieen instandhoudingsopdrachten voor het F-35 project (JSF).
In de budgettaire tabel zijn onder het kopje «ontvangsten» de interne
begrotingsreserves van de BMKB en GO expliciet vermeldt om een
splitsing te duiden tussen de provisie ontvangsten en onttrekkingen in de
interne begrotingsreserves.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

71

Interne begrotingsreserves
Er zijn interne begrotingsreserves voor de BMKB, de regeling Garantie
Ondernemingsfinanciering (GO), de Groeifaciliteit (GF), de Garantieregeling Scheepsnieuwbouwfinanciering (GSF) en de garanties voor nieuwe
aanbieders van MKB-financiering. De GO, GF, GSF en de garanties voor
alternatieve aanbieders van MKB-financiering betreffen kostendekkende
regelingen, waarvan de te realiseren premie-ontvangsten toereikend zijn
voor het afdekken van eventuele verliesdeclaraties. De interne begrotingsreserves zijn ervoor bedoeld inkomsten uit premies en uitgaven voor
schades, die over de jaren kunnen fluctueren, te verevenen.
In onderstaande tabel zijn de saldi van de begrotingsreserves per
31 december 2014 weergegeven.
Stand interne begrotingsreserves per 31 december 2014 (x
€ 1.000)
Interne begrotingsreserve Borgstelling MKB-kredieten
(BMKB)
Interne begrotingsreserve Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
Interne begrotingsreserve Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering
Interne begrotingsreserve Groeifaciliteit
Interne begrotingsreserve garantie MKB-faciliteiten

66.555
55.009
10.044
5.000
9.000

Budgettair belang fiscale maatregelen
Bedragen x € 1 mln

Zelfstandigenaftrek
Extra zelfstandigenaftrek starters
Startersaftrek bij arbeidsongeschiktheid
FOR, niet omgezet in lijfrente
Meewerkaftrek
Stakingsaftrek
Doorschuiving stakingswinst
Bedrijfsopvolgingsfaciliteit in successiewet
Kleinschaligheidsinvesteringsaftrek
Willekeurige afschrijving starters
Persoonsgebonden aftrekpost durfkapitaal
Verlaagd BTW-tarief Logiesverstrekking (incl.
kamperen)
Verlaagd BTW-tarief Voedingsmiddelen horeca
BTW Kleine ondernemersregeling
Verlaagd accijnstarief kleine brouwerijen
Vrijstelling overdrachtsbelasting bedrijfsoverdracht in familiesfeer

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

1.782
109
2
49
7
16
232
250
371
8
4

1.822
111
2
49
7
15
245
250
395
8
3

1.843
113
2
48
7
14
250
250
402
8
3

1.875
115
2
48
6
14
262
250
414
8
2

1.906
117
2
48
6
13
275
250
427
8
1

1.936
119
2
48
6
12
289
250
440
8
0

1.968
121
2
49
6
12
303
250
453
9
0

594
1.674
130
1

606
1.700
139
2

616
1.724
147
2

626
1.749
156
2

637
1.774
166
2

648
1.800
176
2

659
1.826
186
2

16

16

16

17

17

17

18

Een toelichting op deze fiscale regelingen is opgenomen in de internetbijlage 12 bij de Miljoenennota (Toelichting op de belastinguitgaven).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

72

14 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
Algemene doelstelling
Een internationaal concurrerende energievoorziening die betrouwbaar,
veilig en duurzaam is.
Om deze doelstelling te bereiken zet EZ financiële instrumenten in zoals
subsidies en garanties, maar ook niet-financiële instrumenten zoals het
stroomlijnen van energieregelgeving om de werking van de energiemarkt
te verbeteren, de regeldruk te verminderen en efficiënter toezicht mogelijk
te maken.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van EZ is op grond van de Elektriciteitswet en de Gaswet
verantwoordelijk voor het energiebeleid. Hieruit vloeien de volgende
verantwoordelijkheden voort:
Financieren
– Het voeren van het financieel instrumentarium op de beleidsterreinen
hernieuwbare energie, energiebesparing en innovatieve energietechnologieën.
(Doen)Uitvoeren
– Het vergroten van het aandeel hernieuwbare energie (conform
afspraken Energieakkoord: 14% in 2020 en 16% in 2023).
– Het vergroten van het aandeel energiebesparing (conform afspraken
Energieakkoord: besparing met gemiddeld 1,5% per jaar en 100 PJ in
2020).
Regisseren
– Het regisseren van de realisatie van grote energie-infrastructuur
projecten die onder de rijkscoördinatieregeling vallen; dit betekent als
projectminister, samen met de Minister van Infrastructuur en Milieu,
verantwoordelijk voor de ruimtelijke inpassing van projecten en voor
de coördinatie van benodigde projecten.
– Het stimuleren van een goed werkende Europese energiemarkt met
een adequate infrastructuur.
– Het creëren van randvoorwaarden waardoor de energievoorziening
internationaal kan concurreren en het verdienpotentieel van de
energiesector ten volle wordt benut.
– Het creëren van randvoorwaarden voor een doelmatige en verantwoorde winning van onze bodemschatten.
– Het stimuleren van de transitie naar een duurzame en betrouwbare
energievoorziening.
– Het bieden van mogelijkheden aan lokale energieprojecten.
– Het coördineren van het energiebesparingsbeleid via de verschillende
vakministers en het stimuleren van energiebesparing in de industrie en
energiesectoren.
– Het stimuleren van de ontwikkeling en gebruik van innovatieve
energietechnologieën.
– Het stimuleren van de verdergaande reductie van CO2– uitstoot van
energiebedrijven en industrie.
Kengetal HHI en C3
De C3 is het gezamenlijk marktaandeel van de drie grootste leveranciers.
De mate van concentratie op de kleinverbruikersmarkt voor elektriciteit en
gas vormt een indicatie voor de concurrentie op die markten. Een
indicator hiervoor is de Herfindahl-Hirschman Index (HHI). Een markt met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

73

een HHI onder de 1.800 punten wordt gezien als een competitieve markt
en een markt met een index tussen de 1.800 en 8.000 punten wordt gezien
als een geconcentreerde markt.
Kengetal

2011

2012

2013

2014

Ambitie 2016

1. Concentratiegraad in de retailsector elektriciteit
– HHI

2.465

2.338

2.276

2.230

85%

83%

81%

81%

Stabiliseren tussen
1.800–2.500
Daling/lager

2.344

2.258

2.204

2.171

83%

81%

79%

79%

– C3
2. Concentratiegraad in de retailsector gas
– HHI
– C3
Bron: ACM

Kengetal
Elektriciteitsstoring in minuten per jaar
Bron: Netbeheer Nederland

Stabiliseren tussen
1.800–2.500
Daling/lager

2011

2012

2013

2014

23 min

27 min

23 min

20 min

Toelichting
Het aantal storingsminuten per huishouden per jaar geeft een indicatie
van de leveringszekerheid van elektriciteit. Het aantal en de duur van de
stroomstoringen was in 2014 historisch laag. Een huishouden had in 2014
gemiddeld 20 minuten geen stroom als gevolg van een storing. In 2015
heeft een stroomstoring bij Diemen grote maatschappelijke effecten
gehad voor in het noorden van de Randstad. Naar verwachting zal als
gevolg hiervan het aantal storingsminuten in 2015 stijgen.
Beleidswijzigingen
Groningen
Met de besluiten over het winningsplafond, de bestuurlijke akkoorden van
begin 2014 en begin 2015 en het instellen van een Nationaal Coördinator
Groningen (NCG) wordt gewerkt aan herstel van vertrouwen in
Groningen. Vertrouwen dat noodzakelijk is om in de toekomst veilig en
met draagvlak gas te kunnen winnen in Groningen. Daarmee hangen ook
investeringen samen. Specifiek gaat het om de Overheidsdienst
Groningen, de onderzoeksgroep energie en de versterking van het
Staatstoezicht op de Mijnen (SodM).
STROOM
Het voorstel voor een Elektriciteits- en gaswet (STROOM) is op 4 mei 2015
ingediend bij de Tweede Kamer. Het streven is het wetsvoorstel per
1 januari 2016 in werking te kunnen laten treden, zodat in 2016 en de jaren
daarna belangrijke stappen gezet kunnen worden in de uitvoering van het
Energieakkoord. Met name voor de doelstelling voor windenergie op zee
is tijdige inwerkingtreding van STROOM cruciaal.
Om tijdige inwerkingtreding van STROOM te kunnen realiseren is ervoor
gekozen delen van het wetsvoorstel beleidsneutraal over te nemen uit
bestaande wetten. Het voornemen is in 2016 een wetsvoorstel bij de
Tweede Kamer in te dienen om de resterende wenselijke wijzigingen door
te voeren in de elektriciteits- en gasregelgeving. Met name de regelgeving
omtrent levering, consument en de codes van ACM zijn aan herziening
toe. Met stroomlijning, optimalisering en modernisering van het resterende deel is de elektriciteits- en gasregelgeving klaar voor de toekomst
met minder regeldruk voor bedrijven en de overheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

74

Wind op Zee
Conform de afspraken in het Energieakkoord wordt in 2016 de nieuwe
aanpak voor de uitrol van wind op zee voortgezet. De wet windenergie op
zee, die op 1 juli 2015 in werking is getreden, is hiervoor een belangrijke
randvoorwaarde. De eerste tender voor het gebied Borssele zal eind 2015
worden opengesteld en wordt in de eerste helft van 2016 afgerond. De
voorbereidingen voor de tender van het tweede park in het gebied
Borssele worden in 2016 afgerond, in het bijzonder door het vaststellen
van het kavelbesluit voor dit tweede park. De tender voor het tweede
kavel in Borssele wordt opengesteld in de tweede helft van 2016 en sluit
voor het einde van het jaar. In 2016 wordt bovendien het inpassingsplan
voor het transmissiesysteem voor het gebied Borssele vastgesteld.
Energierapport
In december 2015 zal het kabinet het Energierapport met een integrale en
strategische visie op de energievoorziening in Nederland uitbrengen. Het
Energierapport bevat tevens specifieke thema’s en dilemma’s die relevant
zijn richting een volledig duurzame energievoorziening in 2050. Deze
zullen in 2016 tijdens een Energiedialoog met de samenleving aan de orde
moeten komen. Gegeven de complexiteit van het energievraagstuk hecht
het kabinet sterk aan externe inbreng. Burgers, bedrijven, andere
overheden en maatschappelijke organisaties worden uitgenodigd aan de
dialoog deel te nemen en hun kennis en kunde in te brengen voor de
energietransitie. Uit de dialoog volgt in het najaar van 2016 een beleidsagenda. Tegelijkertijd zal de evaluatie van het Energieakkoord worden
gepubliceerd.
Europa
De transitie naar een duurzame energievoorziening en naar een CO2-arme
economie met 80–95% CO2-reductie in 2050 is de samenbindende koers
voor Nederland en voor Europa. Een goed werkende interne markt voor
energie is wat Nederland betreft het belangrijkste middel om de transitie
naar een CO2-arme economie te faciliteren en tegelijkertijd de leveringszekerheid en de betaalbaarheid te borgen en daarmee de concurrentiekracht
van de Unie te vergroten onder andere door versterking van de regionale
samenwerking, zowel in het kader van het Penta-overleg als in versterking
van de bilaterale samenwerking met Duitsland en België. Nederland is de
eerste helft van 2016 voorzitter van de Europese Unie. In dat kader
organiseert EZ op energiegebied twee grote evenementen: een Informele
Energieraad en een ambtelijke bijeenkomst Energie.
Schaliegas
Het kabinet heeft besloten dat deze kabinetsperiode geen boringen naar
schaliegas zullen plaatsvinden. In het Energierapport 2015 zal het kabinet
een integrale visie op een duurzame energievoorziening geven. Indien
daaruit blijkt dat het wenselijk is om de winning van schaliegas in
Nederland als optie niet uit te sluiten, zal het kabinet participeren in breed,
langjarig wetenschappelijk onderzoek in Europees verband met alleen
ruimte voor boringen met een wetenschappelijk doel. De keuze die in het
Energierapport over schaliegas wordt gemaakt, zal begin 2016 worden
verankerd en ruimtelijk worden uitgewerkt in de structuurvisie Ondergrond. Gelet op het belang van een integrale afweging wordt geen aparte
structuurvisie Schaliegas meer opgesteld. Commerciële opsporing en
winning van schaliegas is de komende vijf jaar niet aan de orde. De
bestaande vergunningen gericht op de opsporing van schaliegas worden
dan ook niet verlengd. Nieuwe aanvragen zullen worden afgewezen. Deze
aanpak biedt de gelegenheid om decentrale overheden actief te betrekken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

75

bij de besluitvorming, conform de kabinetsreactie op het rapport
«Aardbevingsrisico’s in Groningen» van de Onderzoeksraad voor
Veiligheid (OVV) (TK, 33 529, nr. 143).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

76

Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1.000
2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

VERPLICHTINGEN
Waarvan garantieverplichtingen
UITGAVEN
Waarvan juridisch verplicht (percentage)

2.646.202
526
1.441.886

5.421.291
31.324
1.626.999

5.442.919
93.050
1.830.326
97%

371.626

328.886

325.891

327.891

1.967.843

2.207.333

2.787.041

3.453.489

Subsidies
Topsector Energie
Energie-innovatie (Innovatie Agenda
Energie)
Green Deal
Energieakkoord
MEP
SDE/SDE +
Interne begrotingsreserve duurzame
energie
Compensatie Energie-intensieve bedrijven
(ETS)
CCS
Hoge Flux Reactor
Elektrisch rijden
Caribisch Nederland
Overige subsidies

1.181.789
34.925

1.390.584
67.862

1.604.948
55.840

1.735.467
53.688

1.993.971
44.090

2.578.074
41.490

3.244.974
36.490

27.383
918
666
432.032
235.116

7.882
4.296
35.464
364.987
802.709

2.377
16.354
48.089
278.022
1.119.215

2.368

2.368

2.368

2.368

53.089
187.847
1.337.857

49.000
54.991
1.762.331

49.000
47.025
2.358.000

49.000
40.025
3.036.900

56.956
4.905
7.250
2.184
6.807
3.292

61.000
18.705
7.250
1.123
17.357
1.949

61.000
8.040
8.111

83.045
6.362
8.111

62.000
8.080
8.111

61.000
8.080
8.111

61.000
8.080
8.111

7.900

3.100

3.000

3.000

3.000

Garanties
Interne begrotingsreserve Aardwarmte

9.206
9.206

1.000
1.000

Opdrachten
O&O bodembeheer
Joint implementation
Straling
Pallas
Onderzoek en opdrachten

28.108
3.843
768
9.257
10.004
4.236

24.579
6.272
1.837
23
13.538
2.909

25.686
10.768
314
20
12.034
2.550

17.301
10.768
209
46
4.011
2.267

11.137
8.768

9.137
6.768

9.137
6.768

46

46

46

2.323

2.323

2.323

Bijdragen aan agentschappen
Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
Kern Fysische Dienst
KNMI

47.281
41.949
692
3.690
950

41.197
39.512
681
0
1.004

41.106
39.424
678
0
1.004

40.986
39.310
672
0
1.004

34.784
33.111
669
0
1.004

32.389
30.716
669
0
1.004

32.389
30.716
669
0
1.004

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
Doorsluis COVA heffing
TNO Bodembeheer

110.603
107.594
3.009

113.116
111.000
2.116

113.116
111.000
2.116

113.116
111.000
2.116

113.116
111.000
2.116

113.116
111.000
2.116

113.116
111.000
2.116

28.000
28.000

28.000
28.000

28.000
28.000

28.000
28.000

369.356

Bijdragen aan mede-overheden
Uitkoop
Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
ECN/NRG
Interne begrotingsreserve risicopremie
lening ECN/NRG
Diverse instituten
ONTVANGSTEN
COVA
SDE+
Interne begrotingsreserve duurzame
energie
Aardgasbaten
Ontvangsten zoutwinning
Diverse ontvangsten

64.899
57.903

56.523
55.867

45.470
44.487

32.973
31.936

26.325
25.288

26.325
25.288

25.873
24.836

6.600
396

656

983

1.037

1.037

1.037

1.037

10.801.567
107.594
173.619

7.305.411
111.000
320.000

6.386.411
111.000
494.000

6.170.411
111.000
678.000

6.659.761
111.000
1.074.000

7.470.761
111.000
1.730.000

7.993.761
111.000
2.308.000

10.505.291
2.474
12.589

20.000
6.850.000
1.761
2.650

77.000
5.700.000
1.761
2.650

77.000
5.300.000
1.761
2.650

73.000
5.400.000
1.761

78.000
5.550.000
1.761

73.000
5.500.000
1.761

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

77

Budgetflexibiliteit
Subsidies: Van het totale subsidiebudget is 97% juridisch verplicht. Dit
percentage is hoog als gevolg van uitfinanciering van tot en met 2015
aangegane verplichtingen, met name langlopende uitbetalingen op reeds
afgegeven beschikkingen in het kader van de MEP/SDE en verplichtingen
die in 2011, 2012, 2013, 2014 en 2015 zijn aangegaan voor de SDE+.
Opdrachten: Van het opdrachtenbudget is 80% juridisch verplicht. Het
betreft uitfinanciering van in voorgaande jaren afgegeven beschikkingen,
met name in het kader van Joint Implementation en Pallas.
Bijdragen aan agentschappen: Het budget betreft de financiering van de
opdracht 2016 aan RVO.nl, NVWA en het KNMI en is 100% juridisch
verplicht.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s: Op dit onderdeel is geen sprake van
budgetflexibiliteit. Het betreft met name de doorsluis van de COVA-heffing
op aardolieproducten, bedoeld voor het dekken van de kosten van het
aanhouden van voorraden. Dit is gebaseerd op nationale en internationale
wetgeving.
Bijdragen (inter)nationale organisaties: Van het beschikbare budget voor
(inter)nationale organisaties is 99% juridisch verplicht. De bijdrage aan
ECN betreft een al langlopende gevestigde en op overeenkomsten
gebaseerde subsidierelatie ten behoeve van energieonderzoek. Dit
betekent dat er op dit onderdeel sprake is van enige budgetflexibiliteit, zij
het beperkt op de korte termijn.
Toelichting op de financiële instrumenten
Subsidies
Topsector Energie
De Topsector Energie richt zich op de verduurzaming van de energievoorziening en de versterking van de toegevoegde waarde van de energiesector voor de Nederlandse economie. In samenwerking tussen de
overheid, het bedrijfsleven en kennisinstellingen is ervoor gekozen om
daarbij de focus te leggen op windenergie op zee, zonne-energie,
bio-energie, energiebesparing in de industrie en de gebouwde omgeving,
gas, en intelligente netten. In 2015 zijn de innovatiecontracten herzien en
geaccordeerd door de Minister van EZ. Deze innovatiecontracten bevatten
de gezamenlijke onderzoeks- en innovatieagenda van bedrijven en
kennisinstellingen, waarmee aansluiting van onderzoek op de behoeften
vanuit de markt wordt gewaarborgd. De Topconsortia voor Kennis en
Innovatie (TKI’s) voeren deze agenda uit. EZ stimuleert en ondersteunt de
topsector energie met reguliere innovatie-middelen en een speciaal voor
innovatie afgezonderd deel van de SDE+ middelen.
Het Topteam Energie ziet toe op het onderzoeks- en innovatieportfolio van
de TKI’s en stuurt zo nodig bij. In 2016 zullen drie TKI’s fuseren tot een
nieuwe overkoepelende TKI. Dit is het sluitstuk van de versterkte
samenwerking tussen de TKI ’s die zich richten op energiebesparing in de
gebouwde omgeving, zonne-energie en intelligente netten. Daarnaast is
er in 2016 veel aandacht voor de verdere uitwerking van systeemintegratie en de cross-overs tussen de verschillende topsectoren en thema’s.
Het thema systeemintegratie richt zich op inpassing van energie uit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

78

hernieuwbare bronnen in het energiesysteem, met specifieke aandacht
voor cross-overs tussen elektriciteit, gas en warmte.
Energie-innovatie (Innovatie Agenda Energie)
De Innovatie Agenda Energie is afgerond in 2015. Dit betreft de uitfinanciering van een groot aantal specifieke innovatieprogramma’s die in de
periode 2008–2011 zijn opgestart met een eenmalige impuls vanuit het
Fonds Economische Structuurversterking (FES). De uitkomsten uit de
Innovatie Agenda Energie worden zoveel mogelijke meegenomen binnen
de Topsector Energie.
Kengetal

Aantal deelnemende bedrijven bij TKI1
Bron: RvO
Kwaliteit van het Nederlandse energieonderzoek gemeten
als retourpercentage van het Achtste EU kaderprogramma
thema energie3

2011

2012

2013

2014

2015

Ambitie
2016

n.v.t.

3012

486

612

n.n.b.

700

7,4%

7,0%

6,8%

6,6%

n.n.b.

7,0%

1

In september 2012 zijn de TKI ’s opgericht. Daardoor is er geen waarde beschikbaar voor 2011.
De oorspronkelijke waarde van 333 is bijgesteld naar 301. Oorzaken hiervoor waren: het terugtrekken van bedrijven uit samenwerkingsprojecten
en goedgekeurde projecten die uiteindelijk niet zijn doorgegaan of waarvan de aanvraag is ingetrokken.
3
De cijfers betreffen cumulatieve cijfers vanaf de start van het zevende kaderprogramma in 2007.
2

Green Deal
De Green Deal aanpak is sinds 2011 een onderdeel van het groene groei
beleid van het kabinet. Ook in het Energieakkoord zijn de Green Deals als
één van de instrumenten genoemd in het streven om tot een volledig
duurzame energiehuishouding te komen. De onderwerpen van deze
energie deals zijn zeer divers, variërend van energiebesparing tot
elektrisch vervoer. Aangezien het initiatieven uit de samenleving zijn, is er
op voorhand geen inzicht mogelijk in welk type energiedeals er in 2016
zullen worden afgesloten. De deals hebben veelal een looptijd van drie
jaar en zijn volop in uitvoering. Een aantal deals is in 2015 beëindigd.
Sinds 2011 zijn er 105 Green Deals afgesloten met als (deel) thema
energie. Een compleet overzicht van Green Deals is te vinden op:
http://www.greendeals.nl.
Energieakkoord
De Demonstratieregeling Energie-innovatie (DEI) komt voort uit het
Energieakkoord en is gericht op versnelling van de commercialisering van
energie-innovaties voor de export. De regeling draagt bij aan de ambitie
om de economische waarde van de schone energie-technologieketen in
2020 te verviervoudigen ten opzichte van 2010. De regeling is in 2014
gestart. In 2015 zijn twee tenders uitgevoerd, waarvoor in totaal € 34 mln
aan subsidiebudget beschikbaar was. In 2016 zal het subsidiebudget
stijgen tot € 44 mln.
Milieukwaliteit van de Elektriciteitsproductie (MEP) / Stimulering
Duurzame Energieproductie (SDE)
Dit betreft de uitfinanciering van verplichtingen die in het verleden in het
kader van de Milieukwaliteit van de Elektriciteitsproductie (MEP) en
Stimulering Duurzame Energieproductie (SDE) zijn aangegaan.
MEP-subsidie is verleend aan elektriciteitsproducenten met wind- en
zon-energie, waterkracht en biomassa. Projecten ontvangen MEP-subsidie
tot aan het einde van de subsidietermijn. De MEP-subsidie geldt voor een
periode van tien jaar. Aan het eind van de looptijd wordt de definitieve
subsidie vastgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

79

De SDE-regeling is de opvolger van de MEP. De SDE is een exploitatiesubsidie die het verschil vergoedt tussen de kostprijs van hernieuwbare
energie en de marktprijs (de onrendabele top) voor projecten op het
gebied van hernieuwbaar gas en hernieuwbare elektriciteit. De regeling is
daarmee breder dan de MEP. Met ingang van 2011 is de SDE omgevormd
en aangepast tot de SDE+.
Stimulering Duurzame Energieproductie+ (SDE+)
In het Energieakkoord voor duurzame energie is afgesproken dat
Nederland in 2020 een aandeel van 14% hernieuwbare energieproductie
heeft. Verder is afgesproken dat dit aandeel in 2023 16% zal zijn. Het
belangrijkste instrument dat het kabinet heeft om dit te realiseren is de
SDE+. De SDE+ richt zich op de opties hernieuwbare elektriciteit, groen
gas en hernieuwbare warmte en subsidieert het verschil tussen de
kostprijs van hernieuwbare energie en de marktprijs, de zogenaamde
onrendabele top. Doordat in de SDE+ goedkopere projecten voorrang
hebben bij het verkrijgen van subsidie en er concurrentie is tussen
verschillende vormen van hernieuwbare energie, zal op de meest
kosteneffectieve wijze de productie van hernieuwbare energie worden
gestimuleerd. De totale uitgaven zijn afhankelijk van de beschikbare
projecten en de ontwikkeling van de energieprijs. Voor 2016 is voor de
tender wind op zee een verplichtingenbedrag van € 5 mld opgenomen.
Daarnaast zal in het najaar van 2015 de Tweede Kamer worden geïnformeerd over het bedrag dat voor de reguliere SDE+ in 2016 gepubliceerd
zal worden.
Indicator

Duurzame energieproductie

Referentiewaarde

Peildatum

Streefwaarde

Planning

Bron

4,5%

2013

16%

2023

CBS

Compensatie indirecte kosten ETS elektriciteitsgrootverbruikers
Door de introductie van het Europese Emissiehandelssysteem (ETS) wordt
de CO2-prijs door de elektriciteitsproducenten aan de elektriciteitsgrootgebruikers doorberekend. Elektriciteitsgrootgebruikers die internationaal
concurreren kunnen in veel gevallen die CO2-kosten (ook wel indirecte
kosten genoemd) niet doorberekenen omdat de concurrenten buiten de
EU die kosten niet hebben. Naast verstoring van het gelijke speelveld leidt
dit tot een CO2-weglek risico (het verplaatsen van bedrijven met veel
directe of indirecte CO2 uitstoot naar landen waar de uitstoot van CO2
geen prijs heeft). Voor de compensatie van de indirecte kosten in het
kader van het ETS is in 2016 een bedrag beschikbaar van € 61 mln op de
EZ begroting. Dit budget neemt de komende jaren af in verband met het
niveau van de CO2– prijs.
Afvang en opslag van CO2
Om op de lange termijn te komen tot een volledig duurzame energievoorziening zal afvang, gebruik en opslag van CO2 (CCS) onvermijdelijk zijn.
CCS kan worden toegepast bij de industrie en ook bij gas- en kolencentrales. De rijksoverheid heeft het initiatief genomen voor een lange termijn
visie over CCS. De visie CCS is een bouwsteen voor het Energierapport
2015. De relevante acties uit deze visie CCS zullen in 2016 in gang worden
gezet. De rijksoverheid heeft reeds eerder toegezegd € 150 mln aan
cofinanciering bij te dragen aan het grootschalige CCS demonstratieproject ROAD. Het gaat hierbij om het afvangen van CO2 bij de nieuwe
E.ON kolencentrale op de Maasvlakte die vervolgens buiten de kust in een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

80

leeg gasveld wordt opgeslagen. Begin 2016 zal er door de initiatiefnemers
een definitief investeringsbesluit worden genomen.
Hoge Flux Reactor (HFR)
De HFR in Petten is eigendom van de Europese Commissie en wordt
geëxploiteerd door de Nucleair Research and consultancy Group (NRG).
De exploitatie van de HFR wordt ondersteund door een reeks aanvullende
onderzoeksprogramma’s. De voor de HFR opgenomen middelen betreft
de Nederlandse bijdrage aan het «aanvullend programma» van het Joint
Research Centre van de Europese Commissie, dat in de HFR wordt
uitgevoerd. Het voornaamste doel van het aanvullend onderzoeksprogramma van de HFR, is een constante en betrouwbare neutronenflux voor
experimentele doeleinden te leveren.
Elektrisch rijden
Het project Elektrisch Rijden is onderdeel van het Energieakkoord voor
duurzame groei. Uiterlijk 1 januari 2016 ligt er een nieuw beleidsplan dat
volwaardig invulling geeft aan de voorzetting van het programma
Elektrisch Vervoer en aansluit bij de plannen van het Formule E-team. Dit
plan is tot stand gekomen onder meer op basis van de Actie-agenda
Brandstoffenvisie die het kader vormt voor het Elektrisch Vervoerbeleid.
Het beleidsplan heeft als focus het verzilveren van het verdienpotentieel,
het adequaat faciliteren van het totale innovatiesysteem en de inpassing
van de verdergaande elektrificering van mobiliteit in het energiesysteem.
Het beleidsplan houdt de uitrol van voertuigen op een pad richting het
doel van 2035 dat alle nieuwe personenauto’s in staat moeten zijn tot
zero-emissie rijden. De uitwerking vindt vooral plaats door gebruik te
maken van bestaande beleids- en ondersteuningsinstrumenten.
Nederland probeert haar positie in de kopgroep van de uitrol van
voertuigen en laadinfrastructuur te behouden en zich te blijven profileren
als een interessante plek om innovaties te testen en te demonstreren. Dit
vereist gunstige randvoorwaarden.
Caribisch Nederland
Per 1 januari 2014 is het Gemeenschappelijk Energie Bedrijf (GEBE) van de
bovenwindse eilanden ontvlochten en opgesplitst in drie bedrijven voor
ieder van de eilanden één. Op Saba en St. Eustatius ontstonden de
verzelfstandigde bedrijven Saba Electric Company (SEC) en Statia Utility
Company (STUCO). Al vóór de ontvlechting van GEBE zijn beslag kreeg
was duidelijk dat SEC en STUCO hun tarieven fors zouden moeten
verhogen om een sluitende begroting te hebben, want de impliciete
subsidie van St. Maarten aan Saba en St. Eustatius verdween door de
ontvlechting.
De kosten van energievoorzieining op de eilanden van Caribisch
Nederland zijn relatief hoog. De beperkte schaalgrootte, het insulair
karakter alsook de sociaal-economische omstandgheden zijn van dien
aard dat de netwerkkosten op de eilanden substantieel hoger zijn dan in
Europees Nederland. Een forse verhoging van de tarieven werd zowel
door de Eilandbesturen als door het Ministerie van Economische Zaken
onwenselijk geacht. Mede daarom zal de Elektriciteits en Drinkwaterwet
BES ruimte bieden de hoge netwerkkosten (tijdelijk) te subsidiëren, de
subsidie wordt over een periode van tien jaar afgebouwd. Door de
subsidie voor de netwerkkosten zullen de netwerktarieven voor elektriciteit op de eilanden ongeveer even hoog zijn als in Europees Nederland.
Daarnaast wordt ingezet op kostprijsverlaging door introductie van
duurzame energie (zon, wind) en verplaatsing en modernisering van de
elektriciteitscentrale Saba. In 2014 is begonnen met de verplaatsing van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

81

de elektriciteitscentrale op Saba. In 2015 zijn aanbestedingen gehouden
op Saba en St. Eustatius voor grootschalige parken met zonne-energie. De
subsidies worden gespreid over de jaren beschikbaar gesteld, naarmate
de werkzaamheden vorderen. Naar verwachting worden de werkzaamheden in 2016 afgerond.
Overige subsidies
Dit betreft de uitfinanciering van verplichtingen van reeds beëindigde
subsidieregelingen. Dit betreft met name de uitfinanciering van het Besluit
Subsidies Investeringen Kennisinfrastructuur (BSIK), transitiemanagement
en duurzame warmte.
Garanties
Aardwarmte
Aardwarmte of Geothermie betreft het winnen van warmte uit diepe
aardlagen. Het potentieel van aardwarmte is 11 petajoule (PJ) in 2020. Het
ontbreken van een (betaalbare) verzekering is een belangrijk knelpunt
voor de toepassing van aardwarmte. De garantieregeling aardwarmte
heeft als doel het afdekken van het risico dat het boren van putten voor de
toepassing van aardwarmte niet succesvol is. De overheid dekt dit risico
af door middel van het uitgeven van garanties aan marktpartijen die
hiervoor een premie betalen.
In 2015 is de garantieregeling opnieuw opengesteld. Ook in 2016 is
openstelling van de regeling wenselijk, aangezien de verzekeringsmarkt
het geologisch risico nog niet afdekt en voor financiering van de projecten
een garantstelling vereist is.
Opdrachten
O&O bodembeheer
Dit betreft opdrachten ten behoeve van de Mijnraad en de Technische
commissie bodembeweging (Tcbb).
Joint implementation
De Joint Implementation aankoopprogramma’s die gericht waren op het
aankopen van CO2– rechten voor het door Nederland nakomen van de
Kyoto-doelstelling zijn afgesloten. Voor een aantal van de in de
programma’s gesteunde projecten lopen nog financiële verplichtingen en
voor één project loopt nog een juridisch traject.
Pallas
Het kabinet en de provincie Noord-Holland investeren elk maximaal € 40
mln in het project Pallas met als doel de realisatie van een nieuwe
onderzoeksreactor in Petten. Deze bijdrage in de periode 2013–2017 is
bedoeld voor het ontwerp, de aanbesteding en de vergunningprocedure
van de reactor. Voor de realisatie van de onderzoeksreactor is in 2013 de
onafhankelijke Stichting Voorbereiding Pallas-reactor opgericht. In 2016
verwacht de stichting het ontwerp van de onderzoeksreactor te kunnen
aanbesteden, een start te maken met het aanvragen van de nodige
vergunningen en de strategie voor het verwerven van de benodigde
financiering uit te werken op basis van een geactualiseerde business case.
Uitgangspunt van het kabinet is dat de bouw en exploitatie van de reactor
met privaat en risicodragend kapitaal wordt gefinancierd, waarbij de
gemaakte kosten voor ontwerp, aanbesteding en vergunningprocedure
moeten worden terugbetaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

82

Onderzoek en opdrachten
Dit betreft kleinere onderzoeksopdrachten- veelal met een looptijd van
minder dan één jaar- die dienen ter ondersteuning van het energiebeleid
en die veelal gericht zijn op beantwoording van één specifieke vraag (al
dan niet op verzoek van de Tweede Kamer).
Bijdrage aan agentschappen
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
Dit betreft vooral de kosten van uitvoering door RVO.nl van energiesubsidieregelingen, waaronder de Milieukwaliteit van de Elektriciteitsproductie
(MEP) en Stimulering Duurzame Energieproductie(+) (SDE(+)). Voor een
klein deel heeft het betrekking op voorbereidende en ondersteunende
werkzaamheden van RVO.nl op het gebied van het energiebeleid.
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
NVWA voert het toezicht uit op de naleving van de Wet Implementatie
EU-richtlijnen energie-efficiëntie. De werkzaamheden van NVWA in dat
kader betreffen het uitvoeren van inspecties en producttesten, internationale contacten en samenwerking, interventies bij niet-naleving, het
volgen van marktontwikkelingen en het geven van voorlichting. De
vergoeding betreft de kosten van de werkzaamheden, alsmede de kosten
van aanschaf van te testen apparatuur.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
Doorsluis Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten (COVA)
heffing
Het crisisbeleid op het gebied van de olievoorzieningszekerheid dient
verstoringen in de olieaanvoer op te vangen. Door de Stichting Centraal
Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten (COVA) en het oliebedrijfsleven worden in opdracht van EZ strategische olievoorraden aangehouden in lijn met hetgeen hierover geregeld is in de Wet voorraadvorming aardolieproducten (Wva) 2012. De uitgavenreeks op de
EZ-begroting betreft de doorsluis van de ontvangen voorraadheffingen
naar de COVA. De voorraadheffing is een heffing ingesteld op aan accijns
van minerale oliën onderworpen aardolieproducten. De heffing bedraagt
momenteel € 8,– per 1.000 liter benzine en diesel en wordt door de
Minister van Financiën geheven en ingevorderd door de Belastingdienst.
De Minister van EZ keert de opbrengst van heffing uit aan de stichting
COVA ter dekking van de operationele kosten en financieringslasten van
de COVA. Per 1 april 2013 is de Wva 2012 van kracht geworden en in lijn
met de bepalingen in de nieuwe Wva 2012 is een verhoging van de
voorraadheffing doorgevoerd. In deze wet is onder andere de EU Richtlijn
2009/119/EU over strategische aardolievoorraden geïmplementeerd.
Bijdrage TNO-AGE
Dit betreft een bijdrage aan TNO-AGE voor de adviestaak voortvloeiend
uit de Mijnbouwwet en Mijnbouwregeling. De adviserende taak ligt op het
vlak van het opsporen en winnen van delfstoffen (olie, gas en steenzout)
en aardwarmte en het opslaan van stoffen in de (diepe) ondergrond van
Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

83

Bijdragen aan medeoverheden
Verkabelingregeling
Het Rijk maakt het vanaf 2017 mogelijk om 140 kilometer aan bestaande
hoogspanningslijnen van 50, 110 en 150 kV, die in de buurt van woningen
staan, gedeeltelijk onder de grond te brengen (verkabelen). De verkabeling gaat alleen door als de gemeente een bijdrage wil leveren.
Gemeenten dragen niet langer alle kosten, maar slechts 25%. Netbeheerder TenneT mag de overige 75% van de transportkosten van
elektriciteit doorberekenen aan klanten.
De regeling heeft een looptijd van vijftien jaar. Waar ondergrondse
hoogspanningslijnen niet mogelijk zijn of financieel niet wenselijk, kunnen
bewoners met een woning recht onder een hoogspanningsverbinding
worden uitgekocht (TK, 31 574, nr. 29; TK, 34 199).
Uitkoopregeling
Woningen die direct onder de hoogspanningslijnen staan van 220 en 380
kV verbindingen en 110 en 150 kV buiten de bevolkingskernen, komen in
aanmerking voor uitkoop. Het Rijk stelt vanaf 2017 geld beschikbaar voor
een vrijwillige uitkoopregeling onder de voorwaarde dat de betrokken
gemeenten besluiten tot verwijderen van de woonfunctie. De regeling
wordt samen met de betrokken gemeenten uitgewerkt en heeft een
looptijd van vijf jaar (TK, 31 574, nr. 29).
Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
Energie Onderzoekcentrum Nederland (ECN)/Nuclear Research and
consultancy Group (NRG)
ECN ontwikkelt hoogwaardige kennis en technologie voor een efficiënte
en duurzame energievoorziening en brengt deze naar de markt. Het
onderzoeksprogramma van ECN wordt in overleg met de Topsector
Energie vormgegeven. Daarnaast ondersteunt ECN de ontwikkeling en
uitvoering van energiebeleid. Voor NRG betreft het onderzoeksactiviteiten
op het gebied van de nucleaire veiligheid, radioactief afval en stralingsbescherming. Centraal daarbij staat de ontwikkeling van kennis, producten
en processen voor veilige toepassing van nucleaire technologie voor
energie, milieu en gezondheid. In de Visie op het toegepaste onderzoek is
aangegeven dat het kabinet de TO2-instituten in de toekomst op kwaliteit
en maatschappelijke impact van het onderzoek wil beoordelen. Voor 2016
maakt EZ hier voor zover mogelijk al concrete prestatieafspraken over met
ECN, naar aanleiding van de prestatiemeting in het najaar van 2015.
Indicator: klanttevredenheid en kennisbenutting
Indicator

Klanttevredenheid ECN
Kennisbenutting ECN

Referentiewaarde

Peildatum

Streefwaarde

Planning

Bron

8,6
–

2014
–

8,0
>80%

2016
2016

ECN
ECN

Toelichting
In 2015 zijn alle TO2 instituten overgegaan op een nieuwe, uniforme
methode voor het meten van klanttevredenheid en kennisbenutting. De
scores in bovenstaande tabellen geven de gerealiseerde waarden van
klanttevredenheid en kennisbenutting voor al het onderzoek dat de TO2 in
opdracht uitvoeren (het betreft dus zowel Publiek-private samenwerking
(PPS) onderzoek, als onderzoek in opdracht van private klanten als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

84

onderzoek in opdracht van de publieke sector, tenzij anders vermeld).
Over 2014 is al wel een uniforme meting van klanttevredenheid uitgevoerd, daarop is de referentiewaarde voor klanttevredenheid gebaseerd.
In 2015 zal voor het eerst ook kennisbenutting uniform worden gemeten,
dat zal de basis vormen voor de referentiewaarde van kennisbenutting.
Over deze indicatoren wordt nader gerapporteerd in de monitor Bedrijfslevenbeleid. In de Visie op het toegepaste onderzoek (TK, 2012–13, 32 637
nr. 68) is aangegeven dat het kabinet de instituten in de toekomst op
kwaliteit en maatschappelijke impact van het onderzoek wil beoordelen.
Daartoe wordt in 2015 een uniform evaluatie- en monitoringskader
ontwikkeld waarmee de instituten in 2017 geëvalueerd worden. Tevens
wordt in 2015 een eerste meting uitgevoerd.
Diverse instituten
Nederland participeert in een aantal internationale organisaties of
programma’s, die zich bezig houden met voorzieningszekerheid. Het gaat
dan om het International Energy Agency (IEA), het Energy Charter Treaty
(ECT), het International Energy Forum, het Gas Exporting Countries Forum
(GECF) en het Nederlands Polair Programma (NPP). Daarnaast is
Nederland samen met het Ministerie van Buitenlandse Zaken en een
aantal bedrijven partner in het Clingendael International Energy
Programme (CIEP).
In het Pentalateraal Energieforum wordt in 2016 gewerkt aan de implementatie van het vastgestelde programma in de politieke verklaring van
juni 2015. Dit betreft drie werkterreinen:
marktintegratie, leveringszekerheid en flexibiliteit. Op het terrein van
marktintegratie zullen de resultaten van het «flow basedmarktkoppelingssysteem» worden gemonitord en zal dit systeem waar
mogelijk in samenwerking met netbeheerders, beurzen en toezichthouders verder worden verbeterd. Het systeem van flow based marktkoppeling is in mei 2015 van start gegaan. Hiermee wordt de beschikbare
capaciteit van de netwerken nog efficiënter benut dan voorheen. Op het
terrein van leveringszekerheid zal worden bezien welke verbeteringen
mogelijk zijn in de regionale leveringszekerheidsanalyse die in 2017
opnieuw door de netwerkbeheerders (TSO’s) in de pentalaterale regio zal
worden uitgevoerd. Daarnaast zullen er afspraken gemaakt worden over
grensoverschrijdende deelname aan capaciteitsmechanismen in de
Noordwest-Europese regio en over het beperken van marktverstorende
grensoverschrijdende effecten van deze mechanismen. Tot slot zullen in
een nieuwe werkgroep afspraken worden gemaakt gericht op toename
van flexibiliteit in het energiesysteem. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om
het creëren van efficiëntere balanceringsmarkten, de ontwikkeling van
vraagzijderespons en de bevordering van mogelijkheden voor de opslag
van elektriciteit. Daarnaast zal gewerkt worden aan versterkte operationele
samenwerking tussen TSO’s in de Noordwest-Europese regio ter
bevordering van leveringszekerheid en flexibiliteit.
Toelichting op de ontvangsten
COVA
Betreft ontvangsten uit hoofde van de voorraadheffing COVA, zoals
toegelicht bij de uitgavenpost «Doorsluis COVA heffing».
SDE+
De uitgaven van de SDE+ subsidie worden gefinancierd via een opslag op
de energierekening. Deze opslag is in 2013 ingevoerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

85

Aardgasbaten
Het kabinet heeft besloten om de gaswinning uit het Groningenveld voor
2015 terug te brengen tot 30 miljard m3. De landelijk gasnetbeheerder,
Gas Transport Services, heeft immers aangegeven dat uit oogpunt van
leveringszekerheid in een koud jaar een volume van 33 miljard m3
gaswinning uit het Groningenveld noodzakelijk is (zie bijlage 2, Kamerstukken II 2014/15, 33 529, nr. 96). Aangezien de gasopslag Norg aan het
eind van 2014 is uitgebreid en daardoor een tijd buiten gebruik is geweest
wegens werkzaamheden, is er in 2015 de eenmalige mogelijkheid om 3
miljard m3 meer gas uit Norg te betrekken. In lijn met het besluit over
2015 is voor de berekening van de gasbaten voor de jaren 2016–2020 voor
het Groningenveld voorlopig uitgegaan van het niveau dat noodzakelijk is
voor de leveringszekerheid (33 mld m3). Er loopt inmiddels een tweetal
onderzoeken naar respectievelijk een verantwoord niveau van gaswinning
en omkering van het systeem van gaslevering om eind 2015 tot een goed
besluit te kunnen komen over de gaswinning in 2016 en de jaren daarna
(TK 33 529 nr. 174). De raming van de aardgasbaten voor 2015 en verder is
gebaseerd op het meest recente scenario van het CPB uit de Macro
Economische Verkenning (MEV).
Verwachting 2015–2016

2015

2016

Productie aardgas totaal (in Groningen equivalenten)
Euro/dollarkoers
Olieprijs (dollar/vat)
Beursprijs van TTF-gas (eurocent/ m3)

55
1,11
57,7
21

55
1,09
60,0
20

Kengetallen
1. Gewonnen volume aardgas kleine velden (in Nm3)1
Bron: TNO
2. Aantal boringen exploratie onshore en offshore
Bron: TNO
3. Aantal boringen productie onshore en offshore
Bron: TNO
4. Productie aardgas totaal (in Nm3)1
Bron: TNO
5. Euro/dollarkoers
Bron: CBS/CPB
6. Olieprijs (dollar/vat) Bron: CBS/CPB
7. Beursprijs van TTF-gas (eurocent/ m3)
Bron: APX Endex

2011

2012

2013

2014

28 mld Nm3

26 mld Nm3

26 mld Nm3

24 mld Nm3

18

162

9

21

39

19

3

18

32

74 mld Nm3

74 mld Nm3

80 mld Nm3

66 mld Nm3

1,39
111,3

1,284
111,7

1,33
108,7

1,33
101,4

22,95

24,05

26,0

21,3

1

De reeks wijkt af van de in de Rijksbegroting 2015 opgenomen waarden. Er is voor gekozen om de waarden op te nemen in Nm3 in plaats van Sm3
omdat Nm3 beter aansluit bij de eenheid waarin de productie van het Groninger gas wordt uitgedrukt; de «Groningen equivalenten».
2
De waarde wijkt af van de in de Rijksbegroting 2014 opgenomen waarde. Uit een in februari 2014 ontvangen TNO-rapportage blijkt dat een
correctie, in de tabel van 2012, van 1 is doorgevoerd in verband met een indeling in de verkeerde categorie.
3
De waarde wijkt af van de in de Rijksbegroting 2014 opgenomen waarde. Uit een in februari 2014 ontvangen TNO rapportage blijkt dat een
correctie, in de tabel van 2012, van 10 is doorgevoerd in verband met een rekenfout.
4
De waarde van de euro/dollarkoers wijkt af van de in de Rijksbegroting opgenomen waarde. Deze waarde was gebaseerd op een raming van het
CBS/CPB.
5
De waarden van 2011 en 2012 wijken af van de in de Rijksbegroting 2014 opgenomen waarden. Dit is veroorzaakt door het in het verleden
toepassen van een onjuiste correctiefactor.

1 t/m 4 In het kader van voorzieningszekerheid is het van belang dat het
aardgas dat zich bevindt in de Nederlandse kleine velden ook
wordt gewonnen. Dit omvat zowel het produceren van reeds
ontdekte velden (kengetal 1,3 en 4) als het exploreren van nieuwe
velden (kengetal 2). EZ stelt de randvoorwaarden middels een
concurrerend mijnbouwklimaat, marktpartijen nemen de
productie en exploratie voor hun rekening. Kengetal 1 geeft de
totale hoeveelheid gewonnen gas uit kleine velden (onshore en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

86

offshore). Kengetal 4 geeft de totale aardgasproductie in
Nederland weer in standaard m3, dus aardgas gewonnen uit
kleine velden en het Groningerveld.
5 t/m 7 De bepalende factoren voor de geraamde aardgasbaten zijn de
aardgasprijs en het volume van de verkopen. De aardgasprijs is
gerelateerd aan enerzijds de prijs van olie in dollars in combinatie
met de euro/dollar-koers en anderzijds aan de prijs van gas die
onafhankelijk van de olieprijs op de markt tot stand komt op
onder andere gasbeurzen.
Interne begrotingsreserves
De interne begrotingsreserve voor duurzame energie is bestemd voor
onbesteed gebleven middelen als gevolg van vertraging bij projecten
waaraan reeds subsidie is toegekend en reeds verplichte projecten die
niet tot uitvoering komen en door andere projecten moeten worden
vervangen met het oog op het bereiken van de doelstelling. Via de reserve
blijven de middelen beschikbaar tot het moment dat ze alsnog zullen
worden uitbetaald. De interne begrotingsreserve voor de garantieregeling
Aardwarmte is bedoeld om het budget voor deze regeling meerjarig in te
kunnen zetten en een eventuele mismatch in de tijd tussen inkomsten en
uitgaven op te vangen. Om gebruik te kunnen maken van de garantieregeling Aardwarmte betalen marktpartijen een premie aan de uitvoerder
van de regeling (Rijksdienst voor Ondernemend Nederland) die wordt
gestort in de interne begrotingsreserve.
Stand interne begrotingsreserve per 31 december 2014 (x € 1.000)
Interne begrotingsreserve duurzame energie
Interne begrotingsreserve Aardwarmte
Interne begrotingsreserve ECN verstrekte leningen

594.363
20.037
6.600

Budgettair belang fiscale maatregelen
Bedragen x € 1 mln

Energie-investeringsaftrek (EIA)
Lokaal opgewekte duurzame energie

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

124
0

106
0

101
1

101
1

101
2

101
3

101
5

Met de energie-investeringsaftrek (EIA) stimuleert EZ investeringen in
energiebesparing in of bij bedrijfsgebouwen, processen en transportmiddelen, duurzame energie en energie-advies. De EIA maakt het mogelijk
om een extra fiscale aftrek te genieten op de gedane investeringen die
leiden tot energiebesparing. Ten opzichte van het historisch verbruik of
het gemiddeld gangbare energiegebruik bij nieuwbouw moeten investeringen in energiebesparing per jaar per geïnvesteerde euro een bepaalde
hoeveelheid energie besparen. Alleen de nieuwste typen bedrijfsmiddelen
komen hierdoor in aanmerking. De EIA stimuleert zo de marktintroductie
van een nieuwe generatie efficiënte bedrijfsmiddelen. Om meer middelen
beschikbaar te houden voor investeringen in energiebesparing en
energie-efficiëntieverbetering in het bedrijfsleven, is in het Energieakkoord voor duurzame groei opgenomen dat de EIA-regeling zoveel
mogelijk wordt gericht op investeringen in energiebesparing. Sinds 2014
komen projecten die een SDE+ subsidie krijgen niet meer in aanmerking
voor de EIA. Daarom zijn sinds 2014 in de SDE+-regeling iets hogere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

87

basisbedragen vastgesteld, omdat het voordeel van de EIA niet meer
wordt meegerekend.
Overzicht maatregelen ten behoeve van het Energieakkoord
Conform de motie Leegte (TK, 2014–2015, 30 196 nr. 278) is onderstaand
een totaaloverzicht opgenomen van alle maatregelen van alle ministeries
ten behoeve van het Energieakkoord. De maatregelen zijn gegroepeerd op
basis van de doelstelling uit het Energieakkoord waaraan de maatregelen
het meest direct bijdragen. Veel maatregelen dragen echter bij aan
meerdere doelen.
In de begrotingen van Infrastructuur en Milieu en van Wonen en Rijksdienst zijn verwijzingen naar dit totaaloverzicht opgenomen. De betreffende maatregelen die op deze begrotingen staan zijn in onderstaand
overzicht opgenomen. Achter de maatregelen in dit overzicht wordt
aangegeven op welke begroting en beleidsartikel de maatregelen feitelijk
staan.
De budgettaire gevolgen van het Energieakkoord zijn als bijlage bij de
aanbiedingsbrief van het Energieakkoord gevoegd (TK, 30 196, nr. 202).
Hierin zijn ook de fiscale maatregelen vermeld die onderdeel vormen van
het Energieakkoord. De budgettaire gevolgen van deze aanpassingen zijn
niet veranderd ten opzichte van het afsluiten van het Energieakkoord.
Deze aanpassingen zijn derhalve niet meegenomen in dit overzicht en
worden ook niet apart vermeld in de begroting van Financiën (IX).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

88

Uitgaven x € 1.000

ENERGIEBESPARING
MJA3 / MEE (EZ, art.14)
EIA (EZ, art.14)
Compensatie indirecte kosten ETS (EZ, art. 14)
Demo Schoon en Zuinig (EZ, art. 16)
Innovatieagenda Energie (EZ, art.16)
Marktintroductie energie innovaties (MEI) (EZ, art. 16)
Investeringsregeling Energiebesparing (IRE) / Investeringsregeling Milieuvriendelijke Maatregelen (IMM) (EZ, art. 16)
Wet Milieubeheer energiebesparing (IenM, art. 19)
Openbare verlichting decentrale overheden (IenM, art. 19)
Revolverend fonds: Energiebespaarfonds (NEF) (WenR,
art. 2)
(Voorlopig) Energielabel (WenR, art. 2)
Subsidieregeling STEP (WenR, art. 2)
VNG: ondersteuningsstructuur energieke samenleving
(WenR, art. 2)
Revolverend fonds; leningen VvE’s (WenR, art. 2)
Revolverend fonds; leningen verhuurders (WenR, art. 2)
HERNIEUWBARE ENERGIE
MEP (EZ, art. 14)
SDE/SDE+ (EZ, art.14)
Storting in Interne begrotingsreserve duurzame energie
(EZ, art. 14)
Garantieregeling aardwarmte (EZ, art. 14)
Storting in Interne begrotingsreserve
Garantieregeling aardwarmte (EZ, art. 14)
ENERGIE-INNOVATIE
Topsector Energie (EZ, art.14)
Demonstratieregeling Energie-innovaties (EZ, art. 14)
Innovatiemiddelen SDE+ (EZ, art. 14)
MOBILITEIT
Elektrisch rijden (EZ, art. 14)
Lean and Green Personal Mobility (IenM, art. 14)
Meerjaren bewustwording champagne «Hopper» (IenM,
art. 14)
Organisatiekosten Green Deal Autodelen (IenM, art. 14)
Campagne veilige, zuinige, stille banden op spanning
(IenM, art. 19)
OVERIGE
Bijdrage RVO uitvoeringslasten Energieakkoord (EZ, art.
14)
Uitvoering revolverend fonds (RVO) (WenR, art. 2)
Ondersteunende activiteiten t.b.v. Energieakkoord (WenR,
art. 2)
Uitvoering STEP (RVO) (WenR, art. 2)

2015

2016

2017

2018

2019

2020

3.551
106.000
61.000
1.035
1.213
5.636

2.377
101.000
61.000
–
1.629
3.689

2.238
101.000
83.045
–
1.628
1.289

2.238
101.000
62.000
–
2.908
4.735

2.238
101.000
61.000
–
2.908
5.539

2.238
101.000
61.000
–
2.908
5.539

1.918
3.050
35

3.710
425
–

4.819
425
–

4.900
–
–

4.900
–
–

4.900
–
–

25.000
9.300
–

–
–
–

–
–
–

–
–
195.000

–
–
200.000

–
–
–

5.000
35.000
72.800

5.000
–
–

–
–
–

–
–
–

–
–
–

–
–
–

364.987
802.709

278.022
1.119.215

187.487
1.337.857

54.991
1.762.331

47.025
2.358.000

40.025
3.036.900

1.000

–

–

–

–

–

25.623
34.000
42.239

11.000
44.000
44.840

30.088
49.000
23.600

30.770
49.000
13.320

31.490
49.000
10.000

31.490
49.000
5.000

1.123
600

–
–

–
–

–
–

–
–

–
–

50
60

35
–

–
–

–
–

–
–

–
–

200

–

–

–

–

–

5.200
400

5.200
400

5.200
400

–
400

–
400

–
–

2.219
750

7.535
300

7.069
200

6.749
3.500

6.450
370

6.445
–

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

89

16 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens
Algemene doelstelling
EZ streeft naar internationaal toonaangevende, concurrerende, sociaal
verantwoorde, veilige, en dier- en milieuvriendelijke agro-, visserij- en
voedselketens.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van EZ is verantwoordelijk voor:
Stimuleren
– Het versterken van de positie van de Nederlandse agro-, visserij- en
voedselketens en het stimuleren van groene economische groei via
energie- en klimaatbeleid voor de landbouw en de voedings- en
genotmiddelen industrie.
– Het stimuleren van een adequate en duurzame voedselvoorziening/
voedselzekerheid, voedselkwaliteit op Europees en mondiaal niveau
evenals het bijdragen aan het Europese en internationale landbouwen visserijbeleid.
– Het stimuleren van marktgedreven verduurzaming van de veehouderij
door de ontwikkeling van onderscheidende duurzame marktconcepten,
nieuwe vormen van ketensamenwerking en nieuwe marktstrategieën.
Regisseren
– Het borgen van voedselveiligheid. Producenten en partijen uit de
voedselketen zijn primair verantwoordelijk voor hun producten en
productiewijze. Zij opereren op basis van normen en kaders die de
overheid stelt en die goeddeels hun grondslag vinden in internationale, vooral Europese regelgeving. De Minister van VWS is
verantwoordelijk voor wetgeving voor voedselveiligheid, met
uitzondering van wetgeving voor het slachten van dieren en het keuren
en uitsnijden van vlees, waar de Minister van EZ verantwoordelijk voor
is.
– Het zeker stellen van goede gewasbescherming, evenals het borgen
van plant- en diergezondheid en dierenwelzijn.
Uitvoeren
– Het uitvoeren van een effectief mestbeleid ter realisatie van de
doelstellingen uit de Europese Nitraatrichtlijn (91/676/EEG).
– Het uitvoeren van adequaat veterinair en fytosanitair beleid.
– De controle op en handhaving van de regels voor de veiligheid van
voedsel in de primaire productie en slachterijfase.
– Het handhaven van de regelgeving op gebied van dier- en plantgezondheid, zorgvuldig gebruik van antibiotica en dierenwelzijn.
– Het uitvoeren van kennisontwikkeling en financieren van innovatie ten
behoeve van het groene domein.
– Het uitvoeren van een gemeenschappelijk landbouw- en visserijbeleid.
Bij het verder vormgeven van het Europees Landbouwbeleid voor de
periode 2014–2020 heeft de Minister de rol om de Nederlandse inbreng
goed tot zijn recht te laten komen. Vereenvoudiging is hierbij een
belangrijk onderwerp van discussie. In de Beleidsagenda en bijlage
Europese geldstromen wordt hier nader op ingegaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

90

Beleidswijzigingen
Op de volgende speerpunten en beleidswijzigingen wordt ingezet in 2016:
– Vanaf 1 januari 2015 wordt de sectorbijdrage aan het Diergezondheidsfonds (DGF) door middel van heffingen op grond van de Gezondheidsen welzijnswet voor dieren (Gwwd) door EZ geïnd. Op basis van de
huidige Gwwd staat een heffing voor 3 jaar vast. Beoogd wordt om
onder andere de heffingssystematiek voor zowel de reguliere- als de
crisiskosten in de Gwwd meer flexibel te maken, zodat beter ingespeeld kan worden op actuele ontwikkelingen. De meer flexibele
systematiek zal zo spoedig mogelijk, naar verwachting met ingang van
1 januari 2018, toegepast worden.
– Het kabinet komt met een reactie op het WRR-Advies «Naar een
voedselbeleid». In 2016 geeft het kabinet een vervolg aan de voedselagenda en de daarin vermelde acties en activiteiten. Naar aanleiding
van het onderzoek naar de risico’s in de vleesketen van de Onderzoeksraad voor Veiligheid zal keuring en toezicht en de aanpak van fraude
verder vorm worden gegeven door de Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (NVWA) (TK, 2013–2014, 26 991, nr. 418).
– De uitvoering van de beleidsbrief dierenwelzijn van 4 oktober 2013 (TK,
2013–2014, 28 286, nr. 651) die toeziet op de verbetering van dierenwelzijn, onder andere door het uitfaseren van ingrepen bij landbouwhuisdieren, het stimuleren van een maatschappelijk geaccepteerde
fokkerij, het tegengaan van impulsaankopen en welke dieren gehouden mogen worden. De huisdierenlijst voor zoogdiersoorten is in 2015
van kracht geworden. Deze lijst wordt in 2016 nader ingevuld. Op basis
van de ervaringen zal gekeken worden naar een huisdierenlijst vogels,
reptielen en amfibieën.
– In nauw overleg met de partners van het Convenant Weidegang
worden maatregelen uitgewerkt waarmee het gewenste ambitieniveau
van 80% weidegang voor melkvee in 2020 wordt gerealiseerd.
– Het Platform Varkensketen geeft in samenwerking met EZ en andere
betrokken partijen uitvoering aan de Innovatie- en uitvoeringsagenda
van de toekomstvisie Recept voor Duurzaam Varkensvlees. Doel is een
hoogwaardig, duurzaam producerende en toekomstbestendige
Nederlandse varkensketen in 2020 die maatschappelijk wordt
gewaardeerd.
– Parlementaire behandeling van het wijzigingsvoorstel van de Wet
dieren houdende bepalingen betreffende de regulering van aantallen
productiedieren in relatie tot de volksgezondheid. Hiermee krijgen de
provincies de mogelijkheid om vanuit een oogpunt van volksgezondheid de omvang van de veehouderij in een aangewezen gebied te
reguleren.
– In 2014 zijn de WOT’s Besmettelijke Dierziekten, Voedselveiligheid en
Genetische bronnen geëvalueerd. In 2015 worden de WOT’s Visserijonderzoek en Economische Informatievoorziening geëvalueerd. Voor de
WOT Besmettelijke Dierziekten is inmiddels een nieuwe uitvoeringsovereenkomst opgesteld. Op basis van de evaluaties zal voor de
andere vier geëvalueerde WOT’s in 2015 en 2016 eveneens nieuwe
uitvoeringsovereenkomsten worden opgesteld. In 2016 zal als laatste
het WOT-programma Natuur en Milieu worden geëvalueerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

91

Beleidsinformatie
Kengetal
1. Maatschappelijke appreciatiescore
Bron:TNS/NIPO
2. Mate van vertrouwen consumenten in voedsel
Bron:NVWA monitor
3. Export van agrarische producten uit Nederland (bedragen x miljoen)
Duitsland
België
Verenigd Koninkrijk
Frankrijk
Italië
Overige landen
Totaal
Bron: UN Comtrade via http://www.agrimatie.nl/Data.aspx

2011

2012

2013

2014

Geen
meting

7,5

7,6

3,4

Geen
meting

3,2

Geen
meting
Geen
meting

18.613
7.483
6.970
7.154
3.736
27.633
71.589

19.731
7.811
7.431
7.204
3.703
28.987
74.867

20.758
8.425
7.838
7.434
3.742
30.855
79.052

Nog
niet
bekend

Toelichting
1. De maatschappelijke appreciatiescore is een rapportcijfer voor de
waardering van de Nederlandse samenleving voor de agrarische- en
visserijsector, productiewijzen en de verwerking van agrofood en
visproducten. Basis is periodiek door TNS/NIPO uitgevoerd onderzoek.
2. De NVWA meet op een schaal van 1–5 het vertrouwen van de
consument in de veiligheid van voedsel. Sinds 2013 vindt de meting
tweejaarlijks plaats. Als gevolg op de paardenvlees- en eierenfraude en
enkele voedselincidenten in 2013, is de ambitie het licht gedaalde
vertrouwen weer terug te brengen op de waarde van 2011.
Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1.000
2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

VERPLICHTINGEN
Waarvan garantieverplichtingen
UITGAVEN
Waarvan juridisch verplicht (percentage)

729.130
28.537
660.124

708.480
131.408
626.078

636.548
131.610
544.121
88%

615.104
132.062
506.777

616.117
133.167
494.637

602.036
133.150
487.008

602.036
133.150
487.008

Subsidies
Duurzame veehouderij
Investeringsregeling duurzame stallen
Regeling fijnstofmaatregelen
Overig
Plantaardige productie
Investeringsregeling Milieuvriendelijke
Maatregelen (IMM)
Marktintroductie energie innovaties (MEI)
Overig
Visserij
Regelingen onder het nieuwe EFMZV
Overige (uitfinanciering regelingen onder EVF)
Agrarisch ondernemerschap
Brede weersverzekering
Investeringsregeling Jonge Agrariërs
Overig
Kennisontwikkeling en (agrarische) innovatie
Overig
Apurement
Regeling apurement
Interne begrotingsreserves
Interne begrotingsreserve landbouw
Interne begrotingsreserve apurement

73.559
6.256
2.076
1.491
2.689
12.724

76.813
8.058
3.215
1.825
3.018
11.917

40.817
10.320
4.458
4.720
1.142
9.063

34.517
6.081
2.940
2.014
1.127
6.437

30.352
402

30.511
402

30.511
402

402
10.183

402
10.987

402
10.987

2.068
8.642
2.014
5.416
0
5.416
8.824
1.403
2.235
5.186
2.091
2.091
35.247
35.247
3.001
2.511
490

4.475
5.636
1.806
7.854
5.017
2.837
8.507
6.019
2.488

5.100
3.689
274
6.518
5.779
739
6.535
6.518
17

5.100
1.289
48
7.320
7.320

5.400
4.735
48
5.315
5.315

5.400
5.539
48
5.315
5.315

5.400
5.539
48
5.315
5.315

6.518
6.518

6.518
6.518

6.518
6.518

6.518
6.518

4.241
4.241
7.289
7.289
28.947

1.092
1.092
7.289
7.289

872
872
7.289
7.289

645
645
7.289
7.289

7.289
7.289

7.289
7.289

28.947

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

92

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Garanties
Bijdrage begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit
Verliesdeclaraties Borgstellingsfaciliteit
Garantstelling Marktintroductie Innovaties
(GMI)

27.191

24.569

21.560

18.552

15.543

9.326

9.326

3.056
24.135

5.014
17.048

5.014
14.039

5.014
11.031

5.014
8.022

5.014
1.805

5.014
1.805

0

2.507

2.507

2.507

2.507

2.507

2.507

Opdrachten
Duurzame veehouderij
Mestbeleid
Plantaardige productie
Plantgezondheid
Diergezondheid en dierenwelzijn
Voedselveiligheid- en kwaliteit
Voedselzekerheid en internationaal en
Europees landbouwbeleid
Visserij
Agrarisch ondernemerschap
Kennisontwikkeling en (agrarische) innovatie

161.779
2.908
13.007
5.334
1.605
13.895
5.909

140.751
4.766
8.930
1.784
2.219
12.688
5.298

121.899
4.139
9.318
1.877
2.023
11.967
4.572

117.940
2.383
9.606
1.875
1.980
12.539
4.359

117.023
2.436
7.576
3.166
2.078
11.638
4.558

116.008
1.734
7.576
3.166
2.453
11.708
4.558

116.008
1.734
7.651
3.166
2.453
11.708
4.558

4.382
1.388
2.547
110.804

2.396
1.117
3.034
98.519

3.587
1.202
2.409
80.805

3.626
1.196
2.398
77.978

3.730
1.251
2.507
78.083

3.730
1.251
2.507
77.325

3.730
1.251
2.507
77.250

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
Medebewind en overige voormalige publieke
PBO-taken
Dienst Landbouwkundig Onderzoek
Zon-MW (dierproeven)
College Toelating Gewasbeschermingssmiddelen en Biociden
Centrale Commissie Dierproeven

105.610

83.235

83.206

74.239

73.998

73.396

73.396

25.477
77.341
0

4.500
76.120
0

5.631
75.646
0

4.961
67.584
0

5.160
65.272
1.885

5.160
65.272
1.885

5.160
65.272
1.885

2.792
0

1.693
922

1.007
922

972
722

959
722

357
722

357
722

Bijdragen aan andere begrotingshoofdstukken
Diergezondheidsfonds

3.145
3.145

4.778
4.778

4.040
4.040

4.022
4.022

4.206
4.206

4.206
4.206

4.206
4.206

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
FAO en overige contributies

10.647
10.647

11.032
11.032

8.861
8.861

9.101
9.101

9.303
9.303

9.303
9.303

9.303
9.303

Bijdragen aan agentschappen
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland
Dienst Landelijk Gebied
Rijksrederij

278.193
130.740
138.948
222
8.283

284.900
130.803
144.398
1.933
7.766

263.738
124.786
131.887

248.406
116.761
124.580

244.212
112.266
124.881

244.258
112.291
124.902

244.258
112.291
124.902

7.065

7.065

7.065

7.065

7.065

ONTVANGSTEN
Mestbeleid
Diergezondheid en dierenwelzijn
Voedselveiligheid en kwaliteit
Voedselzekerheid en internationaal en
Europees landbouwbeleid
Visserij
Agrarisch ondernemerschap
Kennisontwikkeling en (agrarische) innovatie
Garanties (provisies)
Agentschappen
Begrotingsreserves

357.416
5.884
3.932
94

100.146
6.509
700
500

64.078
7.209
500
0

56.247
7.209
500
0

50.999
7.209
500
0

42.906
7.209
500
0

42.906
7.209
500
0

228.287
8.891
3.430
20.884
2.004
15
83.995

44.173
5.693
618
13.010
2.000

15.926
4.993
245
12.380
1.800

15.926
4.993
245
12.380
1.800

15.926
4.993
245
12.233
1.800

15.926
4.993
245
12.233
1.800

15.926
4.993
245
12.233
1.800

26.943

21.025

13.194

8.093

Opmerking: Voor EFMZV, Brede weersverzekering en GMI geldt dat de bedragen betrekking hebben op de nationale cofinanciering van een
Europese subsidieregeling in kader van het GLB.

Budgetflexibiliteit
Het budget 2016 is voor circa € 480 mln (88%) juridisch verplicht. Dat
komt met name door de verplichtingen die rusten op het onderdeel
Kennis (meerjarige programma’s en wettelijke onderzoekstaken bij de
Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO). Ook voor het
onderdeel Agentschappen zijn de verplichtingen al in het voorafgaande
jaar aangegaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

93

De feitelijke budgetflexibiliteit is veel lager omdat naast de zaken die al
juridisch zijn aangegaan, er politieke en bestuurlijke toezeggingen liggen
die nog tot een juridische verplichting gaan leiden.
Subsidies: Van het beschikbare budget 2016 is circa 53% juridisch
verplicht. Het betreft de uitfinanciering van tot en met 2015 aangegane
verplichtingen op subsidieregelingen.
Garanties: Bijdrage aan de begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit is
geraamd op basis van meerjarig structureel benodigd budget. De
verliesdeclaratie 2016 betreft een raming van de verplichte betalingen aan
banken voor bedrijven die niet meer aan hun betalingsverplichtingen
kunnen voldoen.
Opdrachten: Van het budget 2016 is circa 85% juridisch verplicht. Het
betreft de uitfinanciering van verplichtingen die tot en met 2015 zijn
aangegaan.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s: Betreft bijdragen aan vooral DLO (Kennisbasis, Wettelijke onderzoekstaken).
Bijdragen aan agentschappen: Het budget betreft de financiering van het
opdrachtenpakket voor 2016 aan de NVWA, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) en de Rijksrederij, inclusief de kosten van
uitvoering van EU-regelingen. Op basis van het offertetraject is het budget
voor 2016 100% juridisch verplicht.
Toelichting op de financiële instrumenten (per beleidsthema
geordend)
Duurzame veehouderij
De inzet van EZ voor de veehouderij is gericht op een transitie naar een
toekomstbestendige duurzame en maatschappelijk gewaardeerde
veehouderij in 2020. Dit vraagt een integrale aanpak naar een veehouderij
met aandacht voor effecten op de volksgezondheid, dierenwelzijn,
emissies naar het milieu, gebruik van duurzaam geproduceerde grondstoffen en de directe leefomgeving. In de Uitvoeringsagenda Duurzame
Veehouderij (UDV) (TK, 2008–2009, 28 973, nr. 34) zijn de uitdagingen en
speerpunten beschreven. Een belangrijk aspect van verduurzaming wordt
gevormd door de stal(systemen) waarin dieren worden gehouden.
De partners in de UDV hebben afgesproken dat vanaf 2015 elke ondernemer bij nieuwbouw duurzaamheidsstappen zet waarbij de plusstal geldt
als basisniveau voor verduurzaming in de veehouderij. Voor de plusstal is
een apart certificaat uitgewerkt waarmee kan worden aangetoond dat een
stal voldoet aan de criteria. Het plusstalcertificaat zal onder meer dienen
als basisvoorwaarde voor de garantstelling voor de nieuw- en verbouw
van stallen (Regeling garantstelling landbouw). Daarnaast kunnen
ondernemers kiezen voor de realisatie van integraal duurzame stallen die
voldoen aan de Maatlat Duurzame Veehouderij, Milieukeur en andere
geborgde ketenconcepten of biologische regelgeving.
Vanwege de mogelijke effecten van zoönosen uit veehouderijen op de
volksgezondheid, bereidt het kabinet een wijzigingsvoorstel van de Wet
dieren voor dat provincies de mogelijkheid biedt, grenzen te stellen aan
de omvang van de veehouderij in bepaalde gebieden. In 2013 werd 70%
van de koeien geweid (op basis van gegevens CBS). EZ is in overleg met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

94

de partners van het Convenant Weidegang om het aandeel weidegang te
verhogen naar 80% in 2020.
Indicator

Percentage integraal duurzame stallen

Referentiewaarde

Peildatum

Raming
2016

Bron

0%

2008

14%

WUR

Subsidies
De begrote bedragen betreffen uitfinanciering op eerdere openstellingen
van de subsidieregelingen duurzame stallen en fijnstofmaatregelen.
Onder de categorie overig valt de uitfinanciering op de regelingen kleine
en grote netwerken, beroepsopleiding en voorlichting, meetprogramma
duurzame stallen, duurzame veehouderij (UDV), beëindigings- en
saneringsregeling en de Subsidieregeling Stimulering Biologische
Productie (SSBP).
Opdrachten
Het budget heeft betrekking op opdrachten en bijdragen aan derden die
ondersteunend zijn voor de beleidsontwikkeling en -uitvoering, zoals
projecten op het gebied van intensieve veehouderij en biologische
landbouw, ontwikkeling duurzame stallen, uitrijden van dierlijke mest en
voer- en managementmaatregelen.
Mestbeleid
Met het nationale mestbeleid wordt invulling gegeven aan de verplichtingen die volgen uit de Nitraatrichtlijn (91/676/EG). Doel van het
mestbeleid is een verbetering van de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater door het bevorderen van een effectief en efficiënt gebruik van
meststoffen in de landbouw. Daartoe kent de Meststoffenwet vier stelsels.
Het stelsel van gebruiksnormen en voorschriften stuurt rechtstreeks op de
hoeveelheid meststoffen en de wijze en het moment van toediening, het
stelsel van varkens- en pluimveerechten stuurt op de productie van
dierlijke mest en de stelsels van verplichte mestverwerking en verantwoorde groei melkveehouderij sturen op een verantwoorde afzet van
dierlijke mest.
De jaarlijkse derogatierapportages en de vierjaarlijkse evaluatie van de
Meststoffenwet worden altijd aan de Tweede Kamer aangeboden. De
vierjaarlijkse Nitraatrichtlijnrapportage (waarvoor het Ministerie van I&M
eerstverantwoordelijk is) en de resultaten Landelijk Meetnet effecten
Mestbeleid staan op de site van het RIVM.
Opdrachten
De bedragen onder Mestbeleid hebben voor het grootste deel betrekking
op de financiering van het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid,
waarbinnen monitoring plaatsvindt van de kwaliteit van grond- en
oppervlaktewater op landbouwbedrijven om het effect van het mestbeleid
te kunnen evalueren en te kunnen voldoen aan de monitoringsverplichtingen van de Europese Commissie.
Ontvangsten
De ontvangsten betreffen de boete-inkomsten in het kader van de
handhaving van het mestbeleid en de bijdrage van agrarische bedrijven
aan de kosten van het derogatiemeetnet binnen het Landelijk Meetnet
effecten Mestbeleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

95

Plantaardige productie
De inzet van EZ is gericht op het in stand houden van een Nederlandse
plantaardige sector die wereldwijd bekend staat om de kwaliteit van
productie en productietechnologie voor voedings- en siergewassen.
Plantenveredeling en duurzame intensivering van de teelt zijn van
fundamenteel belang voor het vergroten van (mondiale) voedselzekerheid
en concurrentiekracht van de betrokken sectoren. In de beleidsbrief
tuinbouw (TK, 2013–2014, 32 627, nr. 14) staat aangegeven dat nieuwe
verdienmodellen noodzakelijk zijn om het perspectief van de tuinbouw te
versterken. Dat is primair een opgave voor het bedrijfsleven zelf. De
overheid wil dat stimuleren. Doel is te komen tot samenwerkende
tuinbouwketens die toonaangevend zijn in concurrentiekracht en
duurzaamheid. Het keteninnovatieprogramma uit de beleidsbrief is in
2015 begonnen en de uitvoering hiervan loopt door in 2016. De
ambitieuze klimaat- en energiedoelen die voor de tuinbouw gesteld zijn,
worden conform de Meerjarenafspaak Energietransitie glastuinbouw 2014
– 2020 en bijbehorende versnellingsplannen uitgewerkt. Voor de overige
landbouwsectoren en de voedings- en genotmiddelenindustrie zal
uitvoering worden gegeven aan de ambities en doelen van respectievelijk
het herijkte convenant Schone en Zuinige Agrosectoren en de geactualiseerde Meerjarenafspraken Energiebesparing (MEE en MJA3). Verder stelt
EZ een nieuwe nationale strategie voor de Gemeenschappelijke Marktordening Groenten en Fruit op met daarin focus op marktgericht produceren, afzetstructuur en duurzaamheid.
Indicator

Totale CO2-emissie glastuinbouw
Energie-efficiency index
voedings- en genotmiddelenindustrie (VGI)

Referentiewaarde

Peildatum

Raming
2016

Streefwaarde

Planning

Bron

Circa 7,5
Mton

2013

6,9 Mton

6,2 Mton

2020

LEI

100%

2005

82%

70%

2020

RVO.nl

Toelichting
De indicatoren geven inzicht in de voortgang van de verduurzaming op
energie- en klimaatgebied van deze twee sectoren.
Subsidies
De begrote bedragen betreffen betalingen op zowel eerdere als nieuwe
openstellingen van de regeling Marktintroductie energie innovaties (MEI)
en de module energie-efficiëntie en hernieuwbare energie glastuinbouw
van de Investeringsregeling milieuvriendelijke maatregelen (voorheen
Investeringsregeling energiebesparing (IRE)). Onder de categorie overig
vindt nog de uitfinanciering plaats van de eerder opengestelde en
inmiddels afgesloten Demoregeling Schoon en Zuinig en de uitfinanciering van de set aside regeling en de regeling verbetering honingproductie.
Opdrachten
Het budget heeft betrekking op (onderzoeks)opdrachten op het gebied van
de innovatieagenda energie en energietransitie.
Plantgezondheid
Een hoogwaardige kwaliteit en een hoog plantgezondheidsniveau van
plantaardige producten zijn voor de Nederlandse concurrentiekracht van
groot belang. Belangrijke speerpunt is het voorkomen van de in- en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

96

uitsleep van plantenziekten in Nederland, bijvoorbeeld door het in 2016
tussen EZ en de plantaardige sector op te stellen convenant Preventie en
Risicobeheer Plantgezondheid. Ook de bevordering van markttoegang
voor Nederlands uitgangsmateriaal en plantaardige producten door
gerichte inzet in prioritaire landen blijft van belang. Beschermen van
gewassen en teelten tegen ziekten, plagen en onkruiden is een belangrijke
randvoorwaarde om een hoogwaardige productie te blijven realiseren.
Over het verminderen van de milieulast van gewasbeschermingsmiddelen
en de concrete gestelde beleidsdoelen is de beleidsnota duurzame
gewasbescherming 2013–2023 «Gezonde groei, duurzame oogst» (TK,
2012–2013, 27 858 nr. 146) het kader. Daarnaast zet EZ beleidsmatig in op
een transitie naar een duurzamere gewasbescherming en een versnelling
van de «vergroening» van gewasbeschermingsmiddelen, zowel nationaal,
als ook in de EU.
Opdrachten
De nadruk ligt op het versnellen van de transitie naar verduurzaming van
gewasbescherming. Daartoe wordt het gebruik van laag-risico middelen
en basisstoffen gefaciliteerd en geïntensiveerd via een Green Deal met de
sector en via een EU-spoor. Ook wordt de toelating voor kleine toepassingen gestimuleerd via het Fonds kleine toepassingen. Tenslotte wordt
het budget voor opdrachten benut voor en het goed functioneren van het
in 2015 ingerichte EU-coördinatiepunt voor kleine toepassingen en
hoogwaardige teelten.
Diergezondheid en dierenwelzijn
Aandacht voor dierenwelzijn en -gezondheid van landbouwhuisdieren is
van belang voor een sterke duurzame veehouderij en komt tegemoet aan
de toenemende belangstelling vanuit de samenleving voor de veehouderij. Tevens neemt de politieke en maatschappelijke aandacht voor
gezelschapsdieren en paarden toe. EZ richt zich op de bevordering van
verbetering van dierenwelzijn door implementatie van (Europese)
wetgeving en door het stimuleren van (keten)partijen. Op Europees
niveau wordt in 2016 ingezet op de nadere uitwerking van de Verklaring
van Vught (dierenwelzijnsconferentie 2014) en de onderliggende
positionpapers over het verbeteren van welzijn van varkens, het verbeteren van transport en het oprichten van een structureel EU-platform
waarin de lidstaten met de Europese Commissie overleggen over
onderwerpen met betrekking tot dierenwelzijn. Nationaal wordt gewerkt
aan het verbeteren van dierenwelzijn door uitvoering te geven aan de
beleidsbrief dierenwelzijn, waarbij wordt ingezet op het uitfaseren van
ingrepen, het stimuleren van een maatschappelijk geaccepteerde fokkerij
van vooral honden, het tegengaan van impulsaankopen en de huisdierlijsten waarop is aangegeven welke dieren gehouden mogen worden,
vroegtijdige signalering en vermindering van mishandeling en verwaarlozing en het verbeteren van brandveiligheid van veestallen.
Indicator

EU-OIE vrije status

Referentiewaarde

Peildatum

Raming
2016

Streefwaarde

Planning

Bron

7

2009

7

7

Jaarlijkse
vaststelling

EU en OIE

Toelichting
Dierziektenvrije status; deze indicator geeft het aantal ziekten weer,
waarvoor Nederland een officiële EU en/of OIE dierziektenvrije status
heeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

97

Opdrachten
Het budget voor opdrachten wordt ingezet voor de volgende activiteiten:
– Uitvoeren van de actiepunten uit de beleidsbrief Dierenwelzijn (TK
2013–2014, 28 286 nr. 651).
– Bijdrage aan de Landelijke Inspectiedienst Dierenbescherming voor
handhavingsactiviteiten op terrein gezelschapsdieren en het Landelijke
Informatie Centrum Gezelschapsdieren (LICG) voor communicatie- en
voorlichtingsdoeleinden.
– Bijdrage aan het loket Welzijn landbouwhuisdieren.
– Bijdrage aan het CIBG (VWS) voor het in stand houden van het register
van diergeneeskundigen.
– Voorlichting en communicatie over de preventie van dierziekten en
diergezondheid.
– Early warning, monitoring en bewaking van dierziekten en zoönosen.
Bijdragen aan onder andere de Gezondheidsdienst voor Dieren (GD)
en het Dutch Wildlife Health Centre (Universiteit Utrecht).
– Het aanhouden van een crisisorganisatie bij de GD, waardoor direct
gekwalificeerd personeel beschikbaar is om de NVWA te assisteren bij
verdenkingen.
– De uitvoering van de Regeling In Beslag Genomen goederen. Dit is een
vergoeding voor kosten van opvang van in beslag genomen gezelschapsdieren en landbouwhuisdieren.
Ontvangsten
De ontvangsten hebben vooral betrekking op op overtreders verhaalde
kosten en dwangsommen die worden opgelegd in het kader van de
handhaving van de Gwwd.
Voedselveiligheid en voedselkwaliteit
Borging van voedselveiligheid en het tegengaan van voedselfraude draagt
bij aan het verkleinen van risico’s voor de volksgezondheid, het vergroten
van het vertrouwen in voedsel en het versterken van de positie van de
agrofoodketen. Het beleid op deze thema’s is integraal op de ketens
gericht, inclusief onderdelen als diervoeders, diergeneesmiddelen en
dierlijke bijproducten. EZ geeft mede vorm aan het anticiperen, monitoren
en beheersen van mogelijke risico’s op het gebied van voedselveiligheid
en -integriteit. Europese wetgeving is hierbij het kader en bedrijven in de
voedselketen zijn primair verantwoordelijk.
Het verduurzamen van de voedselketen is belangrijk om te komen tot een
toekomstbestendig voedselsysteem. In zijn reactie op het WRR-advies
«Naar een voedselbeleid» zal het kabinet aangegeven kansen te zien om
het voedselbeleid nog steviger en in nog meer samenhang uit te voeren.
Daartoe zal het kabinet de contouren van een «voedselagenda» gepresenteerd. Het kabinet wil met de verschillende actoren in de voedselketen in
gesprek om te komen tot een breed gedragen voedselagenda, die
toewerkt naar een gezonde, ecologische houdbare en robuuste voedselvoorziening. Dat betekent werken aan vertrouwen, het organiseren van
maatschappelijk debat en maatschappelijke betrokkenheid, het
waarborgen van transparantie en het agenderen en stimuleren van de
verduurzaming van voedsel en voedingspatronen, nationaal en internationaal. In 2016 zal vervolg worden gegeven aan de «voedselagenda» en de
daarin vermelde acties en activiteiten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

98

Indicator

Referentiewaarde

Peildatum

Raming
2016

Streefwaarde

Planning

Bron

1. Mate van afname van antibioticagebruik in de dierhouderij

Antibioticagebruik in
2009
80%

2009

p.m.

2015

SDa

April 2009

90%

70%
reductie
(t.o.v. 2009)
90%

2018

NVWA

2. Nalevingsniveau HACCPverplichting

Toelichting
1. Het betreft de reductie van het antibioticagebruik in de dierhouderij ten
opzichte van 2009. De raming 2016 is afhankelijk van het vervolgbeleid
2016–2020. Daarover wordt de Kamer begin 2016 geïnformeerd.
2. Het betreft het percentage van het totale aantal gecontroleerde
bedrijven met een wettelijk verplicht Hazard Analysis and Critical
Control Points (HACCP)-systeem uit het eerste deel van de vleesketen
(slachthuizen, uitsnijderijen en koel- en vrieshuizen) dat aan alle
controle-items voor HACCP voldoet.
Opdrachten
Het budget voor opdrachten heeft onder andere betrekking op:
– Diverse projecten zorgvuldig antibioticagebruik die bijdragen aan een
vervolgbeleid voor 2016–2020 dat meer gericht is op vermindering van
resistentierisico’s en meer sectorspecifiek is.
– Bijdrage aan de jaarlijkse organisatie van de Codex Alimentaris
Commission.
– Beleidsadvisering door het Bureau Diergeneesmiddelen.
– Herziening van Europese regels voor vleeskeuring en (risicogebaseerd)
toezicht in de pluimveesector (zogenaamde Hygiënepakket).
– Monitoring van alimentaire zoönosen (zoals salmonella).
– Versoepeling van beheersingsmaatregelen op het gebied van TSE/BSE.
– Informatievoorziening aan consumenten over voedselveiligheid,
voedselkwaliteit en voedselverspilling via het Voedingscentrum
Nederland.
– Monitoring verduurzaming voedselproductie en monitoring voedselverspilling
– Aanpassing van regelgeving gericht op een veilige en duurzame
toepassing van nieuwe technologieën in de agrosector, zoals ggo’s.
Voedselzekerheid en internationaal en Europees landbouwbeleid
Nederland hoort bij de grootste agro-exporteurs van de wereld. Daardoor
heeft het de mogelijkheid om een belangrijke bijdrage te leveren aan de
uitdaging om op duurzame wijze de voedselproductie in de wereld te
verhogen. Het bedrijfsleven speelt hierin een sleutelrol en EZ ondersteunt
ondernemers in hun internationale ambities en werkt daarbij nauw samen
met het Ministerie van Buitenlandse Zaken (BuZa). Hierbij is de gezamenlijke brief van EZ en BuZa over de «Nederlandse inzet voor wereldwijde
voedselzekerheid (TK, 33 625, nr. 147 van 18/11/2014) van eind 2014 het
uitgangspunt.
Opdrachten
Het budget voor opdrachten wordt ingezet voor de volgende activiteiten:
– Internationale programma’s van de topsectoren Agro&Food en
Tuinbouw en Uitgangsmateriaal die zich richten op het versterken van
de landbouwsector in ontwikkelende en ontwikkelingslanden.
– Samenwerking met transitielanden en ontwikkelingslanden op het
gebied van voedselzekerheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

99

–

–

–

Nieuwe initiatieven en partnerschappen op het gebied van mondiale
voedselzekerheid en duurzame economische ontwikkeling op de
volgende pijlers: klimaatslimme landbouw, Oceanen, Biodiversiteit
(uitgangsmateriaal en genetische bronnen), beperken van voedselverliezen.
Daarnaast streeft EZ, in samenwerking met de topsectoren, naar
duurzame veehouderijontwikkeling, verbeterde bodemvruchtbaarheid,
versterking van de zaadsector in ontwikkelingslanden en verbetering
van gewasbeschermingssystemen.
Bijdrage aan het Kennisloket Steunpunt Schoolfruit van de Wageningen Universiteit.

Ontvangsten
De ontvangsten betreffen voornamelijk de productieheffing op suiker die
via de begroting van Buitenlandse Zaken worden afgedragen aan de
Europese Commissie. Daarnaast zijn er (forfaitaire) ontvangsten op basis
van aan boeren opgelegde sancties in het kader van GLB-inkomenssteun
en door het betaalorgaan op bedrijven ingehouden waarborgsommen
voor verleende exportrestituties die ten onrechte zijn uitgekeerd. Tot en
met 2014 werden de invoerheffingen op landbouwproducten op de
begroting van EZ verantwoord die via de begroting van Buitenlandse
zaken werden afgedragen aan de Europese Commissie. Op basis van EU
wetgeving wordt door de douane vanaf 2015 geen onderscheid meer
gemaakt tussen landbouwrechten en invoerrechten. Omdat de Minister
van Financiën verantwoordelijk is voor de heffing en inning van de
douanerechten worden deze ontvangsten vanaf 1 januari 2015 verantwoord op de begroting van Financiën.
Visserij
Centraal onderdeel van de in 2014 ingezette hervorming van het Gemeenschappelijk Visserij Beleid is de invoering van een aanlandplicht.
Vissoorten waarvoor vangstbeperkingen gelden mogen niet meer
teruggegooid te worden, maar dienen te worden aangeland. Doel van de
aanlandplicht is de verdere verduurzaming van de visserij en het
tegengaan van voedselverspilling. De besluitvorming over de precieze
invulling van de aanlandplicht vindt in hoofdzaak in regionaal verband
van de lidstaten (onder andere de Noordzee) plaats. EZ faciliteert de
introductie van de aanlandplicht door de sector te ondersteunen in de
omschakeling naar meer selectieve vistechnieken en aanpassingen aan
boord en in de visketen. Hiervoor kan Nederland het Europese Fonds voor
Maritieme Zaken en Visserij 2014–2020 (EFMZV) inzetten. Het EFMZV
omvat ook de fondsen voor datacollectie (gegevensverzamelingen in
Europees verband), visserij controle en de uitgaven voor het Geïntegreerd
Maritiem Beleid. Op 25 februari 2015 is het Nederlandse Operationeel
Programma EFMZV door de Europese Commissie goedgekeurd. Hierover
is de Kamer op 18 maart 2015 geïnformeerd (TK, 2014–2015, 32 201, nrs.
75). Vanaf de tweede helft van 2015 zullen de eerste openstellingen
plaatsvinden voor subsidies uit het EFMZV. Bij The International Council
for the Exploration of the Sea (ICES) is informatie te vinden omtrent
internationale adviezen en de ontwikkeling van vispopulaties.
Subsidies
In 2016 vindt nog de laatste uitfinanciering plaats op subsidieregelingen
die onder het Europees Visserijfonds (EVF) vallen. Daarnaast zullen
nieuwe openstellingen plaatsvinden van regelingen die onder het EFMZV
vallen, gericht op duurzame innovaties en investeringen, op rendementsverbetering in de visserij en aquacultuur en op controle en datacollectie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

100

Opdrachten
Het budget heeft betrekking op opdrachten aan derden die ondersteunend
zijn voor de beleidsontwikkeling op visserijgebied, zoals monitoringactiviteiten en het flankerend beleid voor schubvissers op het IJsselmeer.
Ontvangsten
De ontvangsten hebben met name betrekking op de geïnde leges van
afgegeven visserij-vergunningen (zoals mosselpercelen).
Agrarisch ondernemerschap
Vergroting van het concurrentievermogen is essentieel voor het
agrocomplex. Het beleid is gericht op goed en duurzaam presterende
agrarische ondernemers.
Indicator

Verhouding duurzame – totale
investeringen

Referentiewaarde

Peildatum

Raming
2016

Streefwaarde

Planning

Bron

36%

2013

27%

30%

2016

LEI

Toelichting
Duurzame investeringen omvatten investeringen in duurzame productiemiddelen zoals bedrijfsgebouwen, glasopstanden en installaties. De totale
investeringen in de land-, tuinbouw en visserij nemen de afgelopen jaren
af, waardoor het percentage duurzame investeringen toeneemt. In het
laatste onderzoek over het jaar 2013 waren de totale investeringen € 2,7
mld en de duurzame investeringen bijna € 1 mld. Hierdoor was het
aandeel duurzame van de totale investeringen in de land-, tuinbouw en
visserij 36%.
Subsidies
In 2016 wordt de subsidieregeling Brede Weerverzekering opnieuw
opengesteld, waarmee de beschikbaarheid van brede verzekeringen tegen
weerschade in de open teelten wordt gefaciliteerd.
Opdrachten
Het budget heeft betrekking op de overheidsinzet voor agrarisch
Nederland wereldwijd bij het opzetten, verbeteren en versterken van
duurzame ketens. Dit in nauwe samenwerking met het Landbouwradennetwerk.
Kennisontwikkeling en (agrarische) innovatie
Kennisontwikkeling en agrarische innovatie leveren een belangrijke
bijdrage aan de oplossing van maatschappelijke vraagstukken die zich
voordoen in het groene agro- en natuurdomein.
Daarnaast draagt een goed functionerend kennissysteem bij aan de
economische positie van de Nederlandse agro-, visserij- en voedselketens
en aan de natuurdoelstellingen. Veel bedrijven in de voedselverwerkende
industrie hebben hun onderzoeks- en innovatieafdelingen in Nederland
geplaatst. Samen met Wageningen UR heeft Nederland een toonaangevende landbouwuniversiteit en onderzoekscentrum in huis.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

101

Indicator

1 Vraagsturing van groen onderzoek
door maatschappelijke actoren
(beleid, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties)
2 Kennisbenutting door beleid,
bedrijfsleven en maatschappelijke
organisaties
3 Percentage innoverende
agrarische bedrijven

Referentiewaarde

Peildatum

Raming
2016

Streefwaarde

Planning

Bron

80%

2013

>85%

>85%

2020

PROSU

88%

2013

>85%

>85%

2020

PROSU

11,6%

2006

10%

10%

2016

LEI

Toelichting
1. In 2013 betrof het voor 49% van de projecten vraagsturing door
(nationaal) beleid en voor 31% vraagsturing door maatschappelijke
organisaties en bedrijfsleven. In andere gevallen was er sprake van
indirecte vraagsturing, bijvoorbeeld een vraag volgend op voorafgaand onderzoek.
2. In 2015 zijn alle TO2 instituten overgegaan op een nieuwe, uniforme
methode voor het meten van klanttevredenheid en kennisbenutting,
Vanaf de begroting 2017 zullen de resultaten van die meting worden
weergegeven. Een uitgebreide toelichting staat bij de tabel in artikel
12.
3. Dit geeft het percentage van de bedrijven weer dat product- of
procesinnovaties heeft doorgevoerd. Het gaat hierbij zowel om
bedrijven die als eerste bedrijf iets nieuws hebben doorgevoerd als om
innovatieve volgers (vroege volgers).
Subsidies
De begrote bedragen betreffen de uitfinanciering op de subsidieregelingen Samenwerking bij innovatie, VAMIL-compensatie3 en Functionele
Agrobiodiversiteit.
Opdrachten
Het budget voor opdrachten is bestemd voor:
– De innovatie-agenda’s van de topsectoren Agri & Food en Tuinbouw
en Uitgangsmaterialen;
– De ondersteuning van beleidsontwikkeling en politieke besluitvorming
voor onder andere internationale markt en handelstoegang in relatie
tot veterinaire en fytosanitaire problematiek, de relatie volksgezondheid en intensieve veehouderij, waarborgen voedselveiligheid en
diergezondheid, welzijn van landbouwhuisdieren en gezelschapsdieren, platteland en omgeving, vermaatschappelijking natuur, natuurinclusieve landbouw, voedselverspilling en voedselzekerheid;
– Internationale samenwerking in Joint Programming Initiatives (JPI’s)
en European Research Area Network (ERA-Net) en multilaterale
samenwerking op het gebied van voedselzekerheid.
– Het uitvoeren van evaluaties, de projectbijdrage aan het Nederlands
Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK) en opdrachten voor agrarische
innovatie, waarbij de focus ligt op de nieuwe uitdagingen van het GLB:
klimaat, hernieuwbare energie, water en biodiversiteit.

3

Compensatie van ondernemers die in 2007 of 2008 hebben geïnvesteerd in een stal of een kas
en voor die jaren niet in aanmerking kwamen voor de VAMIL-regeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

102

Ontvangsten
De ontvangsten hebben betrekking op terugontvangen rente en aflossing
van DLO en diverse ontvangsten samenhangend met de onderzoeksfinanciering.
Apurement
De Europese Commissie voert in bepaalde gevallen financiële correcties
door op door Nederland ingediende declaraties bij Europese Fondsen,
wanneer de uitvoering in de ogen van de Commissie niet volgens
Europese regelgeving heeft plaatsgevonden (apurement-procedure). Zo
kunnen er in het kader van de Gemeenschappelijke Marktordening
Groenten en Fruit naar aanleiding van audits uitgevoerd in 2009 en 2011
correcties worden opgelegd. Hierover vindt nog hoor- en wederhoor
plaats (stand van zaken juni 2015). De hoogte van de correcties is vooraf
moeilijk in te schatten, daarom wordt jaarlijks een bedrag in de begrotingsreserve gestort om deze op peil te houden om toekomstige correcties
uit te kunnen betalen.
Nederland zet zich overigens op Europees niveau in voor aanpassing van
de GMO-regelgeving om deze beter uitvoerbaar te maken en daarmee
EU-conforme uitvoering te bevorderen en het risico op correcties te
verkleinen.
Garanties
EZ verleent steun aan bedrijven in de primaire sector (agrariërs en vissers)
door het verstrekken van garanties op leningen voor investeringen.
Hierdoor wordt de financiering mogelijk gemaakt van investeringen die in
de markt niet tot stand komen vanwege een tekort aan zekerheden die de
betreffende bedrijven kunnen bieden. Tegelijkertijd wordt er met deze
faciliteit een extra stimulans gegeven aan de verduurzamingsopgave van
de primaire sector. Jaarlijks vindt er, naast de premieontvangsten van
€ 1,8 mln, een storting plaats van € 3 mln in de begrotingsreserve
Borgstellingsfaciliteit om de begrotingsreserve op peil te houden, zodat
verliesdeclaraties van uitstaande garanties onder de Garantieregelingen
Landbouw en Landbouw-plus opgevangen kunnen worden.
Medio 2015 is de garantstelling Marktintroductie Innovaties gepubliceerd
als onderdeel van het Nederlandse POP3-programma. Hiermee beoogt EZ
specifieke investeringen te stimuleren gericht op de introductie van
systeem-innovaties die kansen bieden voor producten met meer
toegevoegde waarde in de markt. Voor deze regeling wordt jaarlijks € 2,5
mln in de begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit gestort.
Ontvangsten
De ontvangsten betreffen inkomsten uit door agrariërs betaalde provisies
voor door het ministerie afgegeven garantstellingen aan banken.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
Medebewind en overige voormalige publieke PBO-taken
In 2014 zijn publieke taken van de PBO’s overgaan naar de centrale
overheid. Het begrote bedrag is onder meer bestemd voor vereffening
van de opgeheven PBO’s, ICT/transitiekosten voor inbedding van
voormalige PBO-taken in de EZ-organisatie en afvloeiingskosten van
medebewindspersoneel dat al vóór de opheffing boventallig is verklaard.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

103

Dienst Landbouwkundig Onderzoek
Dit betreft zowel funderend onderzoek als wettelijke onderzoekstaken
(WOT). Wageningen UR heeft een nieuw strategisch plan ontwikkeld voor
de jaren 2015–2018. De nieuwe ontwikkellijnen zijn basis voor het nieuwe
vierjarig programma Kennisbasisonderzoek dat in 2015 is gestart.
Wettelijke onderzoekstaken vloeien voort uit (inter)nationale wetten,
verordeningen en verdragen.
ZonMW dierproeven
Tot en met 2017 is het budget overgeheveld naar VWS/ZonMW voor
ontwikkeling en uitvoering van alternatieven voor dierproeven. Voor de
jaren erna is het budget gereserveerd voor verdere ontwikkeling en
uitvoering alternatieven voor dierproeven.
College Toelating Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden (Ctgb)
Het betreft, mede namens de ministeries van SZW, VWS en I&M, de
opdracht aan het Ctgb, met name op het gebied van beleidsadvisering.
Centrale Commissie Dierproeven (CCD)
De CCD verstrekt vergunningen voor het mogen verrichten van
dierproeven.
Bijdragen aan andere begrotingshoofdstukken
Dit betreft de EZ-bijdrage aan de DGF-begroting voor de monitoring en
bestrijding van bestrijdingsplichtige dierziekten, het aanhouden van een
calamiteitenreserve bij destructiebedrijf Rendac en het voorraadbeheer
van vaccins voor bestrijding dierziekten bekostigd.
Bijdragen aan agentschappen
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
De bijdrage aan de NVWA is onder andere bestemd voor de handhaving
van de wet- en regelgeving en het toezicht op het gebied van dier- en
plantgezondheid, dierenwelzijn, diervoeders, diergeneesmiddelen,
dierlijke bijproducten, dierproeven, mest, natuur en de veiligheid van
voedsel en consumentenproducten. Het Plan van Aanpak NVWA (TK,
2013–2014, 33 835 nr. 1) heeft een looptijd van 2014 tot en met 2018 en
legt prioriteit bij versterking van het toezicht op vijf domeinen (vee en
vlees, exportcertificering, plantaardig, tweedelijnstoezicht zuivel en
consument & veiligheid) en het versterken van de organisatie. In maart
2015 is de tweede voortgangsrapportage aan de Tweede Kamer gestuurd
(TK, 2014–2015, 33 835 nr. 12). Daaruit blijkt dat, over de hele linie bezien,
het Plan van Aanpak goed op koers ligt. Belangrijk onderdeel van het Plan
van Aanpak NVWA is ook de herbezinning op de inrichting van het
systeem van keuring en toezicht. Het kabinet zal voor de zomer van 2016
de vernieuwde inrichting van het systeem van keuring en toezicht
presenteren.
Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
De bijdrage aan RVO.nl is onder andere bedoeld voor de uitvoering van
zijn taak als Europees betaalorgaan. Vanwege deze status kan RVO.nl
Europese subsidies uitbetalen, bijvoorbeeld de basisbetaling, de betaling
voor jonge landbouwers en de betaling voor klimaat- en milieuvriendelijke
landbouwpraktijken en de uitvoering van het Europese Fonds Maritieme
Zaken en Visserij. Naast de Europese subsidieregelingen voert RVO.nl ook
nationale subsidieregelingen uit, zoals de regelingen voor innovaties en
het visserijbeleid, energiebesparing en voor investeringen in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

104

duurzaamheid evenals maatregelen in het versterken van de innovatie en
concurrentiekracht van de landbouw in het kader van de cofinanciering
van inzet van Europese middelen.
Voorts worden taken uitgevoerd betreffende identificatie en registratie van
dieren en het mestbeleid. Daarnaast verleent RVO.nl bepaalde vergunningen voor agrarische ondernemers en voor bezit en handel in
beschermde plant- en diersoorten. Verder fungeert RVO.nl als thuishaven
voor het landbouwradennetwerk.
Vanaf 2015 is een aantal onderwerpen en taken toegevoegd aan het
werkpakket van RVO.nl. Dit zijn de in medebewind gegeven taken en de
autonome publieke taken van de (voormalige) PBO’s, taken die zijn
overgekomen als gevolg van de opheffing van de Dienst Landelijk Gebied
en de visserij-uitvoeringstaken die overgekomen zijn vanuit het beleidsdepartement.
Rijksrederij
De bijdrage aan de Rijksrederij is bestemd voor de inzet van schepen en
bemanning voor het uitvoeren van taken op het gebied van visserijonderzoek en het beheer en de inspectie voor natuur en visserij.
Interne begrotingsreserves
Naast het reguliere financiële instrumentarium zijn er begrotingsreserves.
Hier kan ten behoeve van artikel 16 geld uit worden onttrokken. Ook kan
vanuit artikel 16 hierin geld gestort worden (voeding). Door middel van de
begrotingsreserves worden uitgaven opgevangen die jaarlijks sterk in
omvang kunnen variëren.

–

–

–

Stand interne begrotingsreserves per 31 december 2014
(x € 1.000)

238.268

Interne begrotingsreserve Landbouw
Interne begrotingsreserve Visserij
Interne begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit
Interne begrotingsreserve Apurement

33.249
13.425
41.290
150.304

Met de interne begrotingsreserve Landbouw wordt stabiliteit en
zekerheid gecreëerd voor de uitfinanciering van omvangrijke en sterk
fluctuerende transitie-uitgaven voor verduurzaming en innovatie in de
landbouwsector. Het betreft uitgaven voor al aangegane verplichtingen, onder andere op het terrein van energietransitie in de glastuinbouwsector, jonge agrariërs, duurzame stallen, investeringen in
milieuvriendelijke maatregelen, fijnstofmaatregelen en de VAMILcompensatieregeling.
De interne begrotingsreserve Visserij is bestemd voor de nationale
cofinanciering die benodigd is voor de uitfinanciering van subsidieregelingen die onder het EVF worden uitgevoerd.
De interne begrotingsreserve Borgstellingsfaciliteit is bedoeld om de
verliesdeclaraties te betalen voortvloeiend uit garantstellingen aan
banken waarmee innovatieve en duurzame investeringen in de
landbouw en visserij worden gefaciliteerd. De komende jaren wordt
rekening gehouden met een omvangrijk bedrag aan uit te keren
verliesdeclaraties, waardoor de begrotingsreserve aanzienlijk in
omvang zal afnemen. Tegenover deze onttrekking staan een jaarlijkse
reguliere storting van € 3 mln en van € 1,8 mln aan van agrariërs
ontvangen provisies. Vanaf 2015 wordt verder jaarlijks € 2,5 mln in de
begrotingsreserve gestort voor de Garantieregeling marktintroductie
innovaties (GMI). Tenslotte wordt een jaarlijkse storting van € 2 mln

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

105

–

van 2011 tot en met 2024 voorzien voor het flankerend beleid voor het
verbod op de pelsdierhouderij (amendement Van Gerven/Dijsselbloem,
TK, 2010–2011, 32 609 XIII, nr. 4).
De interne begrotingsreserve Apurement is bestemd voor het
terugbetalen van financiële correcties van de Europese Commissie en
is gebaseerd op de in recente jaren ontvangen correctievoorstellen van
de Europese Commissie. EZ heeft maatregelen genomen om de
risico’s op toekomstige financiële correcties te verkleinen door
interpretaties van EU-regelgeving zoveel mogelijk vooraf aan de
Europese Commissie ter verduidelijking voor te leggen. In de gevallen
waarin de Europese subsidie op onrechtmatige wijze is verkregen,
vordert EZ deze subsidie terug van de ontvanger.

Ontvangsten
De ontvangsten hebben betrekking op onttrekkingen uit de interne
begrotingsreserves Landbouw, Visserij, Borgstellingsfaciliteit en
Apurement die zijn toegevoegd aan de begroting van artikel 16.
Budgettair belang fiscale maatregelen
Bedragen x € 1 mln

Landbouwvrijstelling
Verlaagd tarief glastuinbouw
Verlaagd tarief sierteelt
Landbouwregeling
Vrijstelling cultuurgrond

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

1.299
81
227
19
104

1.324
79
231
17
110

1.350
81
233
17
115

1.377
81
236
16
117

1.405
81
238
15
120

1.433
82
240
15
123

1.462
82
243
14
125

Een toelichting op de fiscale instrumenten is opgenomen in de internetbijlage 12 bij de Miljoenennota (Toelichting op de belastinguitgaven).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

106

17 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
Algemene doelstelling
Groen onderwijs van hoge kwaliteit. Hierbij streeft het Ministerie van
Economische Zaken (EZ) naar:
– Voldoende gekwalificeerde beroepsbeoefenaren voor het agrofoodcomplex en de groene ruimte.
– Vergroten van de kennisverspreiding en -benutting voor het agrofoodcomplex en de groene ruimte.
Hiermee draagt groen onderwijs bij aan de doelstellingen van de artikelen
16 (Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserij- en voedselketens) en
18 (Natuur en regio).
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van EZ is verantwoordelijk voor:
Voldoende gekwalificeerde beroepsbeoefenaren voor het agrofoodcomplex en de groene ruimte.
Stimuleren
– Stimuleren van een hoog kwaliteitsniveau van onderwijs en wetenschappelijk onderzoek.
– Stimuleren van voorwaarden om te voldoen aan de vervangingsvraag
en de transitie naar een groene economie. Afspraken maken met
instellingen over bevorderen doorstroom, verminderen aantal
voortijdige schoolverlaters, leven lang leren door om- her- en
bijscholing, versterken doorlopende leerlijnen binnen de groene
beroepskolom, bevorderen van cross-overs met het overig beroepsonderwijs en vakinhoudelijke vernieuwing van het groen onderwijs.
– Stimuleren, in overleg met de instellingen, van ondernemerschap en
internationalisering waardoor leerlingen/studenten na afronding van
hun opleiding een basis hebben voor de start van een eigen bedrijf in
het groene domein.
Regisseren
– Met de instellingen en het bedrijfsleven zorgdragen voor het versterken van gekwalificeerde functies binnen het domein voedsel, natuur en
leefomgeving door het groen (voorbereidend) beroepsonderwijs en
van de kennisverspreiding binnen de groene kennisinfrastructuur.
Financieren
– De groene instellingen functioneren binnen het wettelijk stelsel dat
voor het gehele onderwijs geldt.
Kennisverspreiding en -benutting voor het agrofoodcomplex en de groene
ruimte (natuur en groene leefomgeving), onder meer door actieve inzet
van het groen onderwijs om beleidsdoelen te realiseren.
Stimuleren
– Stimuleren van vraaggestuurde landelijke Centra voor Innovatief
Vakmanschap (CIV) voor het MBO en Centers of Expertise (CoE) voor
het HBO op een achttal expertisethema’s: Biobased Economy,
Greenports, Agrodier, Food, Open teelten, Natuur en groene Leefomgeving, Agri&Food en Tuinbouw en Uitgangsmaterialen. Daarbij
worden verbindingen gemaakt tussen regionaal opererende organisaties en wordt landelijke afstemming gezocht tussen onderwijs,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

107

–

–

–

regionaal Midden- en Kleinbedrijf (MKB), maatschappelijke organisaties en lagere overheden (stimuleren van de gouden driehoek in de
groene sector). Belangrijke speerpunten zijn het opleiden van talent
dat aansluit bij de innovatieopgaven van ondernemers, zwaartepuntvorming onderwijs en onderzoek, stimuleren van ondernemerschap en
excellent praktijkgericht onderzoek samen met bedrijfsleven.
Stimuleren van het innovatief vermogen van het MKB door het
instrument van groene plus lectoraten in het groene Hoger beroepsonderwijs meer vraaggestuurd in te zetten voor kennisvragen vanuit het
MKB.
Stimuleren van activiteiten gericht op het verspreiden, doorstromen en
benutten van kennis voor doelgroepen die deelnemen aan de
Nederlandse samenleving.
Stimuleren van educatieve activiteiten (gericht op sociale innovatie)
voor een groene economie (onder andere via het programma
DuurzaamDoor in het onderwijs, bij en met andere overheden,
bedrijven en maatschappelijke organisaties, zowel landelijk als op
regionaal niveau).

Kengetal

2010

Adequaat aanbod aan de vraag op de arbeidsmarkt
Bron: The Research Centre for Education and the Labour
Market (ROA)

2011
1%

2012

2013
52%

2014

Ambitie
60%

Toelichting
Adequaat aanbod wordt tweejaarlijks gemeten door middel van de
Indicator Toekomstige Knelpunten in de Personeelsvoorziening naar
Beroep (ITKB). Deze indicator geeft aan in welke mate het voor
werkgevers mogelijk is om binnen beroepsgroepen de gewenste
personeelssamenstelling naar opleidingsachtergrond te realiseren,
rekening houdende met vraag en aanbod verhoudingen voor de verschillende opleidingstypen. Een laag percentage betekent een groot verwacht
tekort van mensen met de vereiste specifieke kennis en vaardigheden.
Beleidswijzigingen
Algemeen
Het jaar 2016 staat voor het Groen onderwijs in het teken van consolidatie
en verder bouwen aan de kennis- en innovatieopgave binnen het groene
domein. De resultaten van de Meerjarige InvesteringsProgramma’s (MIP
2013 – 2015) zullen worden ingebed in een kennisbasisinfrastructuur
waarop na 2015 verder kan worden gebouwd. Het Groen onderwijs zal
hieraan invulling geven in samenwerking met het bedrijfsleven,
maatschappelijke organisaties en EZ. De meerjarige sectorplannen van de
AOC’s, de HASsen en het strategisch plan Wageningen Universiteit bieden
een goed vertrekpunt om te komen tot de vernieuwingsslag van het
Groen onderwijsmodel.
In 2016 zal ook uitvoering worden gegeven aan het vervolg van de motie
Van Veldhoven/Lodders4 en het bekostigingsonderzoek onderwijs
(Panteia-rapport). De beleidsreactie van het kabinet verschijnt tezamen
met de bijbehorende rapporten voor de begrotingsbehandeling.

4

TK, 34 000 XIII, nr.75

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

108

Voorbereidend Middelbaar Beroepsonderwijs (VMBO)
Het Groene VMBO gaat in 2016 zijn examenprogramma vernieuwen en op
basis van de nieuwe profielen VMBO-breed invoeren. Invoering voor het
profiel Groen is voorzien per 1 augustus 2016. De Agrarische Opleidings
Centra (AOC) en de groene afdelingen van de scholengemeenschappen
kunnen met het nieuwe profiel Groen en de keuzedelen een betere
aansluiting tot stand brengen op het Middelbaar Beroepsonderwijs (MBO)
en de regionale arbeidsmarkt.
MBO
Het MBO voert ingaande het schooljaar 2015–2016 de nieuwe kwalificatiestructuur in. In dat schooljaar kunnen de instellingen de nieuwe kwalificaties aanbieden naast de «oude» competentiegerichte kwalificaties. In de
nieuwe kwalificatiestructuur is veel aandacht besteed aan het borgen van
wettelijke beroepsvereisten vanuit wetgeving van EZ. Deze zijn veelal
ondergebracht in herkenbare onderdelen van kwalificaties waaraan een
certificaat kan worden verbonden.
Per 1 augustus 2015 zijn de wettelijke taken van de Kenniscentra Beroepsonderwijs – Bedrijfsleven KBB overgedragen aan de Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs – Bedrijfsleven SBB. Binnen SBB wordt één van
de acht Sectorkamers verantwoordelijk voor het onderhoud en de
ontwikkeling van de «groene» kwalificaties en voor een voldoende
aanbod van leerbedrijven in de groene sector. EZ is mede-opdrachtgever
van SBB, subsidieert dit voor het «groene» aandeel en onderhoudt een
bestuurlijke relatie met deze Sectorkamer.
De AOC’s ontwikkelen in 2015 vanuit een gezamenlijke missie en
positionering een sectorplan. In 2016 worden gezamenlijke acties vanuit
dit plan uitgevoerd.
Hoger onderwijs
Op 17 februari 2015 is het tweede Sectorplan voor het Groene HBO,
Impact door samenwerking, gepresenteerd. Het Sectorplan is gericht op
de periode 2015–2019 en is input voor de Strategische Agenda Hoger
Onderwijs waaraan OCW en EZ gezamenlijk werken. Het sectorplan is ook
gevoed vanuit de strategische discussie van het veld met OCW/EZ.
Het plan richt zich op de onderstaande doelen en resultaten:
1. Vergroten van de instroom van groene HBO’ers in lijn met de behoefte
van de arbeidsmarkt.
2. Doorontwikkeling van de samenwerking tussen de Groene Hogescholen op basis van ontwikkel- en uitvoeringsdoelmatigheid.
3. Betere aansluiting op arbeidsmarkt, meer praktijkgerichtheid van het
onderwijs door aansluiting op kennisvragen van de arbeidsmarkt (via
het lectoratenprogramma).
4. Ontwikkelen van crossovers in opleidingsportfolio in combinatie met
andere disciplines.
Wageningen Universiteit zet in haar Strategisch Plan voor de periode
2015–2018 extra in op (inter)nationale economische en maatschappelijke
waardecreatie, gericht op bijdragen aan innovatie van bedrijven en de
dialoog met de maatschappij. Onderdeel hiervan is een nieuwe onderwijsaanpak om in de komende jaren de goede balans te vinden tussen de
groei van het aantal studenten en de onderwijskwaliteit (One Wageningen
Education System).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

109

Versterken verticale onderwijskolom
De afzonderlijke Sectorplannen c.q. Strategisch Plan vanaf MBO tot aan
WO zullen ook in onderlinge samenhang worden bezien om te komen tot
samenwerking in de groene onderwijskolom met het doel de doorlopende
leerlijnen zo goed mogelijk op elkaar aan te laten sluiten en het vakonderwijs op alle niveaus te vernieuwen en gereed te maken voor de
toekomstige opgaven. De Groene tafel (GT) speelt hierbij een belangrijke
rol. De kennisinstellingen in het groene onderwijs hebben met de
oprichting van de GT onderstreept, dat zij de samenwerking in de
onderwijskolom belangrijk vinden voor de samenhang, kwaliteit en
continuïteit van het groene onderwijs. De GT heeft de ontwikkelrichtingen
van het Groene onderwijs vastgelegd in de Strategische Ontwikkelagenda.
De GT organiseert ook de vraagsturing richting de ondersteunende
instellingen en functies. Beoogd resultaat hiervan is een systeemontwerp
voor kennisdoorstroom en innovatie vanaf 2016.
Met het programma DuurzaamDoor wordt ook bijgedragen aan de
maatschappelijke discussie over de toekomstgerichtheid van het
curriculum en de invulling van de nieuwe kwalificatiestructuur MBO, met
name daar waar het gaat om het thema duurzaamheid. In internationaal
perspectief is DuurzaamDoor het platform waarop het Global Action Plan
2015–2020 van UNESCO vorm krijgt, evenals de invulling van de
Sustainable Development Goals (SDG), waarvan SDG 4 «educatio.n»
betreft. In 2016 zal daar binnen de bestaande mogelijkheden nadrukkelijk
aandacht aan worden geschonken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

110

Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1.000

VERPLICHTINGEN
UITGAVEN
Waarvan juridisch verplicht
Leningen
Schatkistbankieren
Bekostiging
WO-groen
HBO-groen
MBO-groen
Voorbereidende en Ondersteunende Activiteiten (VOA)
Wachtgelden
VMBO-groen
Aequor
Subsidies
Aansturing collectieve ondersteuning
School als Kenniscentrum
Kennisverspreiding en innovatie groen
onderwijs
Aanvullende onderwijssubsidies
Ontwikkeling en beheer natuurkwaliteit
Educatie
Opdrachten
Kennisverspreidingsprojecten
Bijdragen aan agentschappen
Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland
ONTVANGSTEN

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

862.305
807.497

903.178
847.809

842.665
796.001
100%

836.893
785.897

819.705
765.963

808.263
753.725

798.109
743.524

739.107
169.299
84.478
153.186

778.752
173.519
91.017
180.456

761.219
176.986
80.912
165.447

756.558
180.560
76.871
163.814

739.971
181.313
76.330
160.248

728.625
182.250
77.362
152.119

718.471
182.672
77.274
151.323

12.733
13.966
297.706
7.739

13.977
314.801
4.982

13.977
321.163
2.734

13.977
318.754
2.582

13.977
305.620
2.483

13.977
300.516
2.401

13.977
290.934
2.291

66.194
3.325
23.851

67.203
4.057
27.103

33.540

29.303

25.956

25.064

25.017

2.044
33.272
2.435
1.267

716
30.617
1.501
3.209

98
27.200
1.201
3.487

24.891
1.201
3.211

21.544
1.201
3.211

20.652
1.201
3.211

20.605
1.201
3.211

646
646

612
612

36
36

36
36

36
36

36
36

1.550
1.550

1.242
1.242

1.242
1.242

231

75

75

75

75

75

75

1.554

Budgetflexibiliteit
De volgende uitgaven zijn juridisch verplicht:
– Aanpassing van de bekostiging (€ 761,2 mln) en het OCW-volgende
deel van de aanvullende onderwijssubsidies (€ 21,3 mln) vereist
aanpassing van de relevante regelgeving.
– Voor de overige begrotingsonderdelen is het budget vastgelegd in
meerjarige verplichtingen (€ 13,5 mln).
Toelichting op de financiële instrumenten
Bekostiging
Rijksbijdrage WO-groen, HBO-groen, MBO-groen, Wachtgelden,
VMBO-groen en SBB
Het betreft normatieve bekostiging gebaseerd op de onderwijswetgeving.
EZ bekostigt groen wetenschappelijk onderwijs, 5 HBO-instellingen, 12
Agrarische Opleidingscentra voor Voorbereidend Middelbaar
Beroepsonderwijs/Middelbaar Beroepsonderwijs (VMBO/MBO), de groene
MBO-opleiding aan Regionaal Opleidingscentrum (ROC) Landstede, 36
groene afdelingen van scholengemeenschappen en de stichting Samenwerking Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB). SBB voert sinds
1 augustus 2015 de wettelijke taken uit van Aequor, het voormalig
Kenniscentrum Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (KBB) voor de groene

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

111

sector. Hierdoor is SBB verantwoordelijk voor de kwalificatiedossiers voor
het MBO en het aanbod en de kwaliteit van leerbedrijven.
Bekostigde aantallen in het groen onderwijs in 2016
Instrument

Type studenten/ getuigschriften/ promoties

Aantallen

Prijs

Bedrag
*
€ 1.000

Bekostiging WO-groen

Inschrijvingen
Graden Bachelor
Graden Master
Promoties
Vaste componenten
Inschrijvingen hoog
Graden hoog
Vaste componenten
Deelnemers beroepsopleidende leerweg
Deelnemers beroepsbegeleidende leerweg
Vaste component
Leerlingen VMBO/VBO
Leerlingen VMBO/LWOO+PRO
Vaste component

6.028
866
1.035
287

5.180
8.204
11.228
93.756

8.254
1.491

6.684
6.684

20.000
6.000

7.038
4.114

31.225
7.105
11.621
26.908
100.127
55.170
9.966
15.776
140.763
24.684

21.800
14.300

7.240
11.422

157.832
163.331

Bekostiging HBO-groen

Bekostiging MBO-groen
Wachtgelden
Bekostiging VMBO-groen
SBB
Totaal

Uitgaven
2016
*
€ 1.000

176.986

80.912
165.447
13.977
321.163
2.734
761.219

Bekostigde aantallen studenten in het groen onderwijs tot en met 2020
Onderwijssoort
WO
HBO
MBO
VO

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

7.500
9.300
28.900
34.000

8.300
10.000
27.900
35.300

9.000
10.500
26.000
36.100

8.700
10.000
25.600
35.900

8.800
10.000
25.600
34.900

8.900
10.100
25.300
33.900

9.100
10.200
25.400
32.800

Als gevolg van de geraamde toename van de leerlingen- en studentaantallen in het Groen onderwijs stijgen de kosten voor de jaren 2015 tot en
met 2022. Deze problematiek is opgelost door inzet van incidentele
meevallers binnen de EZ-begroting en een kasschuif ten laste van latere
jaren wanneer de toename van de leerlingen- en studentenaantallen weer
afvlakt.
Kengetal
% afgestudeerden dat minimaal werkt op niveau van
opleiding
Bron: The Research Centre for Education and the Labour
Market (ROA)

2010

2011

2012

2013

2014

Ambitie

76%

71%

72%

70%

71%

85%

Toelichting
De waarde is een gemiddelde van het cijfer voor niveau 4 van de
Beroepsopleidende leerweg (BOL 4) en HBO in het groen onderwijs.
Kengetal

2010

2011

2012

2013

2014

Ambitie

Kwaliteitsniveau groen onderwijs
Bron: Inspectie voor het onderwijs

88%

82%

83%

88%

89%

90%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

112

Toelichting
De inspectie voor het onderwijs bepaalt periodiek op basis van meerdere
gestandaardiseerde criteria welk percentage groene scholen voldoende
kwaliteit heeft. Hoe hoger het percentage, hoe meer groene scholen voor
Middelbaar Beroepsonderwijs (MBO) en Voorbereidend Middelbaar
Beroepsonderwijs (VMBO) gemiddeld genomen een voldoende scoren op
kwaliteit. De opgenomen waarden zijn het gemiddelde van VMBO en
MBO, in 2014 respectievelijk 86,4% en 91,6%.
Subsidies
School als Kenniscentrum, Kennisverspreiding en innovatie groen
onderwijs
Met Groen Kennisnet (GKN), het Ontwikkelcentrum (OC) en het Onderwijsvernieuwingsprogramma (OVP) werkt het Groen onderwijs aan de
vraagsturing voor wat betreft de ondersteuningsbehoefte bij de AOC. In
2015 is het vraagsturingsproces ingericht en dit zal in 2016 tot uitvoering
worden gebracht. Resultaat van deze aanpak is dat er nu met de Groene
Tafel afgestemde werkplannen voor 2016 liggen, die invulling geven aan
meer vraaggestuurd werken en aan alternatieve vormen van financiering.
Aanvullende onderwijssubsidies
– Subsidies toetsing en examinering (CITO);
– Subsidieregelingen van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap voor onderwijsvernieuwing onder andere: internationale
mobiliteit, verhoging van opleidingsniveau, deelname leven lang leren,
carrièrepatroon docenten;
– Subsidies van EZ voor Groene plus lectoraten, Centra voor Innovatief
Vakmanschap en Centres of Expertise. Doel is om het beroepsonderwijs te vernieuwen door kenniscirculatie tot stand te brengen binnen
de gouden driehoek.
Kengetal

2010

2011

2012

2013

2014

Ambitie

Voortijdig schoolverlaten
Bron: DUO

4,4%

4,6%

4,3%

3%

2,8%

2,5%

Toelichting
Het betreft het percentage leerlingen VMBO leerjaar 3 en 4 plus MBO
leerlingen dat zonder startkwalificatie (minimaal MBO-2 niveau) het
onderwijs verlaat ten opzichte van het totaal aantal VMBO 3–4 plus MBO
leerlingen.
Ontwikkeling en Beheer Natuurkwaliteit
Het betreft subsidies voor het ontwikkelen van maatregelen om negatieve
gevolgen van verdroging, vermesting en verzuring tegen te gaan. Het
levert kennis op voor de implementatie van belangrijke beleidsitems zoals
Natura 2000, realiseren van natuurterreinen en leefgebiedplannen. Sinds
1 januari 2014 coördineert de VBNE (Vereniging van bos en natuurterreineigenaren) het OBN.
Educatie
Het betreft subsidies ten behoeve van samenwerkingsovereenkomsten
met organisaties (scholen, maatschappelijke organisaties, andere
overheden, bedrijven en coalities daarvan) die educatieactiviteiten
organiseren. Het kennisprogramma DuurzaamDoor richt zich op het
bredere concept duurzaamheid, het organiseren van netwerken en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

113

coalities die – met coproductie en cofinanciering met provincies – op
lokaal/regionaal niveau duurzaamheidsprojecten organiseren (zie TK,
20 487, nr 41).
Opdrachten
Kennisverspreidingsprojecten
Hiermee zet EZ in op een betere ontsluiting van kennis voor gebruik door
ondernemers en maatschappelijke groepen. Kennisverspreidingsprojecten
richten zich op thema’s als dierenwelzijn, klimaat en milieu, en multifunctionele landbouw.
Bijdragen aan agentschappen
Dit betreft de bijdrage aan Rijksdienst voor Ondernemend Nederland ten
behoeve van het educatie-programma DuurzaamDoor.
Interne begrotingsreserve
Stand interne begrotingsreserves per 31 december 2014 (x € 1.000)
Interne begrotingsreserve schatkistbankieren Groen Onderwijs

83

EZ staat garant voor het in gebreke blijven van de groene onderwijsinstellingen die gebruik maken van de regeling schatkistbankieren. De
premies van instellingen worden jaarlijks via het Ministerie van Financiën
aan EZ overgemaakt en in het jaarverslag verwerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

114

18 Natuur en regio
Algemene doelstelling
EZ streeft naar een concurrerende ruimtelijk-economische structuur, een
veelzijdige natuur en een wederzijdse versterking van ecologie en
economie.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van EZ is verantwoordelijk voor:
Een concurrerende ruimtelijk-economische structuur
Stimuleren en financieren
– De Minister is systeemverantwoordelijk voor een gezonde ruimtelijke
economische structuur en stimuleert en financiert daarbinnen de
versterking van de regionale en ruimtelijke uitwerking van het EZ
beleid. Hierbij is het van belang om agenda’s van verschillende
overheden te verbinden ten einde schaalvoordelen te benutten,
overheidsinspanningen te versterken en versnippering tegen te gaan.
Regisseren en financieren
– De Minister is lidstaatverantwoordelijk en heeft een regisserende rol
voor het Europees Fonds Regionale Ontwikkeling (EFRO). Binnen EFRO
bestaan, behalve de nationale programma’s, ook vier grensoverschrijdende programma’s (INTERREG A – ETS) Dit zijn: Euregio Maas-Rijn,
Duitsland-Nederland, Vlaanderen-Nederland en Twee Zeeën. De
Minister stelt budget beschikbaar in het kader van de nationale
cofinanciering voor de landsdelige en de grensoverschrijdende
programma’s.
Een veelzijdige natuur en een wederzijdse versterking van ecologie en
economie
Stimuleren
– Om de wederzijdse versterking van ecologie en economie te bevorderen en de maatschappij meer te betrekken bij natuur (Rijksnatuurvisie
«Natuurlijk Verder»), stimuleert het rijk acties en initiatieven van
bedrijven, natuurorganisaties en andere maatschappelijke actoren. Met
behulp van een subsidieregeling worden innovaties op het gebied van
groene groei gestimuleerd. In de uitvoeringsagenda natuurvisies
wordt verder invulling gegeven aan stimuleringsacties.
Regisseren
– De Minister van EZ is systeemverantwoordelijk voor het behoud en
duurzaam gebruik van de nationale biodiversiteit – mede als natuurlijke hulpbron – en voor de zekerstelling van de aanwezigheid van
natuur op lange termijn.
– De Minister van EZ is tevens medeverantwoordelijk voor het behoud
en duurzaam gebruik van de internationale biodiversiteit. Op grond
daarvan is de Minister verantwoordelijk voor het stellen van kaders
voor de omvang en kwaliteit van natuurgebieden, voor soortenbescherming zowel op het land, in de zee, als ook overzees in Caribisch
Nederland en voor Europese en internationale afspraken over de
handel in en het gebruik van planten, dieren en natuurlijke grondstoffen zoals bijvoorbeeld tropisch hardhout.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

115

(Doen) Uitvoeren
– Onderdeel van de decentralisatieafspraken over natuur (Bestuursakkoord Natuur en Natuurpact) is dat provincies binnen de gestelde
rijkskaders verantwoordelijk zijn voor het realiseren en beheren van
het Natuurnetwerk Nederland en de daarin gelegen N2000 gebieden
en, naar aanleiding van het regeerakkoord: herstelbeheer, soortenbeleid binnen en buiten het Natuurnetwerk Nederland en agrarisch
natuurbeheer.
Prestatiemeting
Kengetal
Niveau Clusterontwikkeling
NL positie
Bron: The World Competitiveness report, World
Economic Forum

2011/2012

2012/2013

2013/2014

Ambitie 2016

4.9
15

5.2
9

5.3
7

5.3
7

Toelichting
Het beleid richt zich op het verbinden van de regionale en ruimtelijke
aspecten van het EZ-beleid om de concurrentiepositie te versterken. In
internationale vergelijking is de mate van clustervorming (specialisatie en
samenhang tussen bedrijven, kennisinstellingen, diensten, infrastructuur)
in Nederland relatief hoog en er is sprake van een positieve trend.
Percentage niet bedreigde soorten
1995

2006

2014

61,4%
Bron: CBS

61,2%

61,8%

Toelichting
Voor een aantal beleidsrelevante soortgroepen in Nederland bestaan
Rode Lijsten van bedreigde planten- of diersoorten (onderverdeeld naar
de ernst van de bedreiging: gevoelig, kwetsbaar, bedreigd, ernstig
bedreigd, verdwenen uit Nederland). Het aantal soorten dat op een Rode
Lijst staat is een maat voor de toestand van de Nederlandse biodiversiteit:
hoe minder soorten bedreigd zijn, des te beter staat de natuur ervoor en
andersom. Tot en met de rijksbegroting 2015 is deze indicator gebaseerd
op gegevens van broedvogels, zoogdieren en dagvlinders, en werd deze
gepresenteerd als een indexcijfer. Voor deze begroting is de indicator
uitgebreid met nog vier soortgroepen: libellen, vaatplanten, amfibieën en
reptielen. De indicator wordt de komende jaren verder doorontwikkeld.
Voor een betere duiding is nu gekozen voor de weergave van het
percentage niet bedreigde soorten. Deze Rode Lijst Indicator geeft het
percentage soorten dat NIET op de Rode Lijst staat. Bij een waarde van
100% staan er geen zoogdieren, vogels, reptielen, amfibieën, vlinders,
libellen of vaatplanten meer op een Rode Lijst.
Beleidswijzigingen
– Natuur, de biodiversiteit in het bijzonder, is essentieel voor een
gezonde leefomgeving en heeft een grote economische waarde; Het
kabinet heeft in het regeerakkoord de ambitie uitgesproken om de
Nederlandse natuur verder te versterken door middel van een robuust
Natuurnetwerk Nederland, natuur meer te integreren met andere
maatschappelijke belangen en meer ruimte en ondersteuning te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

116

–

–

bieden aan ondernemerschap en initiatieven van burgers en andere
private partijen. Om die ambitie waar te kunnen maken zijn nationale,
Europese en internationale bestuurlijke en juridische kaders onmisbaar. Het is voor die ambitie ook noodzakelijk om onderhoud te blijven
plegen op die kaders. Daarom hecht het Kabinet belang aan een goede
aanpak van de fitness check van de Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn,
aan voortgang in de herziening van het stelsel voor agrarisch natuuren landschapsbeheer, en aan effectieve implementatie van de nieuwe
natuurwet. Deze nieuwe wet geeft invulling aan de decentralisatieafspraken, vereenvoudigt en moderniseert het huidige stelsel en sluit
beter aan op het EU- en omgevingsrecht. Met de implementatie wordt
ingezet op een zorgvuldige overdracht van bevoegdheden aan de
provincies.
Dit kabinet heeft op basis van de Rijksnatuurvisie «Natuurlijk Verder»
in 2014 een maatschappelijk proces in gang gezet om de wederzijdse
versterking van ecologie en economie te bevorderen en de maatschappelijke betrokkenheid bij natuur te versterken. Op basis van de
uitvoeringsagenda natuurvisies wordt in 2016 verder invulling
gegeven aan stimuleringsacties. Hierover wordt een jaarlijkse
rapportage opgesteld.
De onder het vorige kabinet in gang gezette decentralisatie naar
provincies van de uitvoering van het gebiedsgerichte natuurbeleid
wordt in 2016 verder vormgegeven. Tussen Rijk en IPO gemaakte
afspraken over decentralisatie en bevoegdheidsverdeling zijn
verankerd in de Wet Inrichting Landelijk gebied en de nieuwe Wet
Natuurbescherming die naar verwachting in 2016 in werking zal
treden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

117

Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1.000
2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

VERPLICHTINGEN
UITGAVEN
Waarvan juridisch verplicht

392.375
337.416

179.346
268.059

151.579
210.728
86%

139.263
178.982

127.688
164.383

116.880
158.879

116.880
158.879

Subsidies
Zuiderzeelijn
Cofinanciering EFRO, incl. ETS
Bijdrage aan ROM’s
Pieken in de Delta
Programma Natuurlijk Ondernemen en Green
Deals
Beheer Kroondomein
Regelingen Natuur (Burgereducatie, RDN, SBL,
VNBL)

75.285
5.490
44.461
5.205
13.391

81.820
6.315
54.432
5.337
10.372

49.987
3.835
29.590
6.337
6.226

35.637

34.180

28.562

28.405

31.246
1.000

31.657

26.118

25.961

1.591
749

1.481
772

1.098
772

802
772

772

772

772

4.398

3.111

2.129

1.817

1.751

1.672

1.672

Leningen
Rente en aflossingen voor bestaande leningen
(EHS & PNB)

30.489

28.747

29.175

30.745

30.745

30.745

30.745

30.489

28.747

29.175

30.745

30.745

30.745

30.745

Opdrachten
Onderzoeksmiddelen
NURG/Maaswerken
Mainport Rotterdam
Nationale parken
Programma Rijke Waddenzee
Deltaprogramma
Programma Natuurlijk Ondernemen en Green
Deals
Natuurvisie
Regiekosten regionale functie
Kaderrichtlijn Marine Strategie/Noordzee
Natura 2000
Monitoring
Internationale biodiversiteit
Caribisch Nederland
Overig

33.519
30
9.354
7.102

37.350
672
8.015
7.269
1.000
623

33.520
460
3.815
7.410

36.980
498
2.835
7.560

36.617
490
2.840
7.701

38.462
490
4.505
7.859

38.619
490
4.505
8.016

623

623

623

623

623

3.647
450
968
315
441
2.469
41
980
4.671

3.175
4.593
746
579
3.212
2.264
362
781
4.059

4.035
7.220
886
569
2.149
1.672
362
1.137
3.182

4.452
9.349
1.166
623
2.149
3.980
362
1.538
1.845

4.031
9.275
1.166
623
2.149
3.980
362
1.538
1.839

4.091
9.360
765
998
2.149
3.980
362
1.538
1.742

4.091
9.360
765
998
2.149
3.980
362
1.538
1.742

Bijdragen aan medeoverheden
Uitfinanciering Sterke Regio’s en Nota Ruimte
Programmatische Aanpak Stikstof
Westerschelde
Caribisch Nederland
Decentralisatiemiddelen natuur

33.599
27.849
5.171
0
579
0

17.654
8.900
6.097
0
2.507
150

22.355
10.664
2.507
7.028
2.006
150

14.192
3.914
2.507
6.117
1.504
150

4.268
1.611
2.507
0
0
150

2.660
0
2.510
0
0
150

2.660
0
2.510
0
0
150

Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
Staatsbosbeheer

26.604
26.604

29.776
29.776

25.947
25.947

24.885
24.885

24.471
24.471

24.471
24.471

24.471
24.471

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties
Diverse contributies

785
785

1.261
1.261

1.115
1.115

1.075
1.075

1.007
1.007

1.007
1.007

1.007
1.007

Bijdragen aan agentschappen
DLG
Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

137.135
75.291
52.719
9.125

71.451
6.173
56.085
9.193

48.629
0
39.284
9.345

35.468
0
26.206
9.262

33.095
0
24.135
8.960

32.972
0
24.010
8.962

32.972
0
24.010
8.962

ONTVANGSTEN
Landinrichtingsrente
Jachtakten
Verkoop gronden
Overige

118.525
51.357
913
58.177
8.078

121.907
42.161
1.031
45.000
33.715

100.957
42.161
1.031
50.000
7.765

64.282
40.161
1.031
20.000
3.090

51.380
37.259
1.031
10.000
3.090

39.061
34.940
1.031
0
3.090

32.703
31.418
1.031
0
254

1.627
1.424

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

118

Budgetflexibiliteit
Het budget 2016 is voor circa € 182 mln (86%) juridisch verplicht. Dat
komt met name door de verplichtingen die rusten op de onderdelen rente
en aflossing, cofinanciering EFRO, bijdrage aan ZBO en Agentschappen.
Subsidies: van het voor subsidies beschikbare budget is 96% juridisch
verplicht. Het betreft de uitfinanciering van tot en met 2015 aangegane
verplichtingen op subsidieregelingen.
Leningen: Het budget betreft die middelen die nodig zijn voor de betaling
van rente en aflossingen van door het Rijk via het Groenfonds aangegane
leningen ter realisatie van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) en is
100% verplicht.
Opdrachten: Van het voor opdrachten beschikbare budget is 51% juridisch
verplicht. Het (nog) niet verplichte budget is noodzakelijk voor het
nakomen van diverse Europese en internationale verplichtingen en
afspraken op het terrein van natuur en biodiversiteit en ten behoeve van
de regionale functie. Verder betreft het de uitfinanciering van verplichtingen die tot en met 2015 zijn aangegaan.
Bijdragen aan medeoverheden: Het beschikbare budget betreft de
financiering van decentrale overheden voor de uitvoering van diverse
programma’s en projecten uit hoofde van wettelijke regeling, bestuursovereenkomst en bestuurlijke afspraken met provincies met betrekking tot
de decentralisatie van natuurtaken en is 58% verplicht.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s: Betreft de financiering van de opdracht 2016
aan SBB en is 100% verplicht.
Bijdragen aan agentschappen: Het budget betreft de financiering van het
opdrachtenpakket voor 2016 aan de NVWA en Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), inclusief de kosten van uitvoering van
(EU-)subsidie regelingen. Op basis van het offertetraject is het budget
voor 2016 100% juridisch verplicht.
Toelichting op de financiële instrumenten
Subsidies
Zuiderzeelijn
Dit betreft uitfinanciering van in voorgaande jaren aangegane subsidieverplichtingen.
Cofinanciering EFRO, inclusief Europese territoriale Samenwerking (ETS)
EZ heeft Rijkscofinanciering beschikbaar voor projecten die worden
gefinancierd vanuit het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling
(EFRO). Er is zowel een bedrag beschikbaar voor de vier landsdelige
programma’s Noord, Oost, Zuid en West als voor de vier grensoverschrijdende programma’s (ETS) Duitsland-Nederland, Twee Zeeën, Euregio
Maas Rijn en Nederland-Vlaanderen. In de programmaperiode 2014–2020
worden de EFRO-middelen ingezet op twee doelen: innovatie en koolstofarme economie. Het MKB is de belangrijkste doelgroep. Daarnaast heeft
EZ middelen op de begroting voor de uitvoeringskosten van deze
programma’s, waarbij EZ functioneert als opdrachtgever voor de audit- en
certificeringsautoriteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

119

De regio’s zelf zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van deze
programma’s. Hiervoor zijn inmiddels goedgekeurde operationele
programma’s ontwikkeld. Nog meer dan in het verleden is hierin aandacht
voor focus en resultaat. In de programma’s zijn zowel resultaat- als
outputindicatoren opgenomen om het effect van EFRO te kunnen
monitoren. De cofinancieringsmiddelen voor EFRO richt EZ op projecten
die de regionaal economische dynamiek van de topsectoren versterken.
Bezien wordt daarbij in hoeverre het mogelijk is EFRO ook op nationaal
niveau te monitoren met vergelijkbare indicatoren voor zowel de
landsdelige als de grensoverschrijdende programma’s.
Bijdrage aan Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s)
Deze middelen hebben tot doel de economische krachten in de regio te
versterken en te bundelen met sectorale initiatieven vanuit het topsectorbeleid en ander generiek beleid. Met de subsidierelatie worden de
Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen NOM (Noord), BOM (Brabant),
LIOF (Limburg) Oost NV (Oost) en InnovationQuarter (IQ) ondersteund.
Verder is voorzien in eventuele ondersteuning van een nog op te richten
ROM voor de Noordvleugel en zijn er middelen beschikbaar gesteld voor
samenwerking met Zeeland.
De ROM’s spitsen hun activiteiten toe op de topsectorenaanpak in het
kader van het bedrijvenbeleid. Binnen die context spelen zij in aanvulling
op de eerstelijns advisering aan MKB-ondernemers via het Ondernemersplein een rol in de tweedelijnsadvisering, waarbij zij een goede verbinding
leggen tussen regionale en sectorale agenda’s. Taken die daarbinnen
passen zijn de advisering aan innovatieve koplopers en het leggen van de
verbinding met de TKI’s, ontwikkeling van innovatieprojecten en daaruit
voortvloeiende valorisatie-inspanningen. Zij vormen een belangrijke
schakel in de keten van onderzoek, innovatie, valorisatie en marktintroductie. Ook zoeken de ROM’s proactief naar bovenregionale samenwerking in een landsdekkende structuur.
Pieken in de Delta
Dit betreft uitfinanciering van in voorgaande jaren aangegane subsidieverplichtingen.
Programma Natuurlijk Ondernemen en Green Deals
Als onderdeel van een Green Deal met het Platform Biodiversiteit,
Ecosystemen en Economie (BEE) voert het ministerie een subsidieregeling
uit voor innovatieve projecten van ondernemers, gericht op het zorgvuldiger omgaan met biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen. Zie verder
toelichting onder «Opdrachten».
Beheer Kroondomein
Kroondomein Het Loo is een landgoed van circa 10.400 hectare en bestaat
uit twee deelgebieden: de Staatsdomeinen bij Het Loo (afdeling Hoog
Soeren en afdeling Paleispark, circa 3.650 hectare) en het eigenlijke
Kroondomein (circa 6.750 hectare). Het Kroondomein is al meer dan 300
jaar verbonden met het Huis Oranje-Nassau. Het beheer van het Kroondomein wordt namens de Kroon uitgevoerd door de rentmeester. Voor het
gehele Kroondomein bestaat eenheid van beheer.
Bij de Staatsdomeinen bij Het Loo zijn de baten en lasten voor rekening
van de Staat. De baten en lasten van het eigenlijke Kroondomein zijn voor
rekening van de Kroondrager. De Kroondrager is economisch eigenaar
van het eigenlijke Kroondomein en heeft hierop het vruchtgebruik en
gebruikersrechten. Het bloot eigendom berust bij de Staat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

120

Het Rijk verstrekt jaarlijks een subsidie van circa € 770.000,- aan de
Kroondrager, als privaatrechtelijk vruchtgebruiker van het eigenlijke
Kroondomein, voor beheers- en inrichtingsmaatregelen van Kroondomein
Het Loo. De Kroondrager kan, net als iedere andere private exploitant van
bos- en natuurterreinen, onder dezelfde voorwaarden gebruikmaken van
de betreffende subsidieregelingen. De subsidie betreft derhalve geen
uitgaaf die samenhangt met de uitoefening van het koningschap. Op de
subsidie zijn de voorwaarden van de provinciale subsidieverordeningen
Natuur- en Landschapsbeheer en Kwaliteitsimpuls Natuur en Landschap
van toepassing.
Regelingen Natuur
Burgereducatie: Er wordt een subsidie van € 1,0 mln verleend aan het
Instituut voor Natuureducatie en duurzaamheid (IVN) ten behoeve van
ondersteuning van de educatie- en communicatiefunctie in de Nationale
Parken.
Uitfinanciering:
Voor het overige betreft het hier de uitfinanciering van de subsidieregelingen:
– Stimulering bosuitbreiding op landbouwgronden (SBL);
– Regeling draagvlak natuur (RDN);
– Tijdelijke regeling Particulier Natuurbeheer (TRPN).
Leningen
Rente en aflossingen voor bestaande leningen (EHS & PNB)
Ten behoeve van realisatie (verwerving en doorlevering van gronden) van
de EHS zijn in het verleden verschillende leningen verstrekt met tussenkomst van het Groenfonds. Het Rijk gaat als gevolg van de decentralisatie
van het natuurbeleid naar de provincies geen nieuwe leningen meer aan
ten behoeve van Natuur. EZ draagt zorg voor (af)betaling van rente en
aflossingen van bestaande leningen.
Opdrachten
Onderzoeksmiddelen
Op basis van de politiek-bestuurlijke context en aansluitend op de
regionale functie van EZ worden op vijf prioritaire beleidsthema’s
middelen aangewend voor beantwoording van strategische vraagstukken
en kennisvragen. Hieronder valt bijvoorbeeld onderzoek ter ondersteuning
van het EZ-beleid en de uitwerking daarvan in regionale en ruimtelijke
aspecten ter versterking van de concurrentiepositie van Nederland. Ten
aanzien van deze middelen is verder sprake van een blijvende focus op:
mainports, brainports en greenports; Europa in de regio (grensoverschrijdend); wederzijdse versterking van economie en ecologie; economie
van stedelijke clusters en agglomeraties en ruimte en water voor
EZ-doelen.
NURG/Maaswerken
In het kader van de Nadere Uitwerking Rivierengebied (NURG) werken
I&M en EZ gezamenlijk aan projecten ter verbetering van de hoogwaterveiligheid en ontwikkeling van natuur in rivierengebieden. Er worden
rivier verruimende maatregelen uitgevoerd om de veiligheid in het
rivierengebied te vergroten. I&M en EZ hebben verder afgesproken om
6.687 hectare nieuwe natuur te realiseren in de uiterwaarden van de
Rijntakken en de bedijkte Maas. De projecten met een taakstelling voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

121

waterstandsverlaging uit de Planologische Kernbeslissing (PKB) Ruimte
voor de Rivier worden met voorrang gerealiseerd, de overige daarna.
Project Mainport Rotterdam
De ontwikkeling van de Mainport Rotterdam kent met het Project
Mainportontwikkeling Rotterdam (PMR) een dubbeldoelstelling van zowel
de versterking van de economische positie van de Mainport Rotterdam als
de verbetering van de kwaliteit van de leefomgeving in Rijnmond. Project
Mainportontwikkeling Rotterdam (PMR) 750 is één van de drie deelprojecten die voortvloeien uit de planologische kernbeslissing «PKB-plus:
Project Mainportontwikkeling Rotterdam Deel 4» van 26 september 2003.
Dit deelproject behelst de ontwikkeling van 750 hectare nieuwe natuur- en
recreatiegebieden in de Rotterdamse regio. De provincie Zuid-Holland is
coördinerend opdrachtnemer en één van de uitvoerende partijen.
Nationale Parken
In 2015 is, naar aanleiding van een amendement, het Programma
Nationale Parken gestart. De belangrijkste opgave voor het programma is
om een nieuwe standaard voor Nationale Parken in Nederland te
ontwikkelen, die betekenis moet geven aan een aantal (natuur)gebieden in
Nederland als «places to be», en deze in een aantal te selecteren gebieden
te implementeren. Dat betekent dat deze gebieden zich zowel vanuit het
perspectief van natuur en landschap, als vanuit recreatief-toeristisch en
bedrijfsmatig perspectief internationaal moeten onderscheiden, waarbij
het (natuurlijke) karakter en de waarden van deze gebieden leidend zijn.
Dit betekent dat geïnvesteerd moet worden in een grotere kwaliteit,
uitstraling en toegankelijkheid van deze gebieden voor de binnen- en
buitenlandse toerist. Branding, governance en het ontwikkelen van
nieuwe verdienmodellen zijn daarbij sleutelbegrippen.
Programma Rijke Waddenzee
Het Ministerie van EZ is verantwoordelijk voor de trilaterale samenwerking tussen Denemarken, Duitsland en Nederland voor de Waddenzee
en is tevens de siteholder (voor Nederland) van dit internationale
UNESCO Werelderfgoedgebied. De Nederlandse delegatie bestaat uit
vertegenwoordigers van het Rijk (EZ en I&M), de waddenprovincies en
-gemeenten. Tot en met 2018 is Nederland voorzitter van deze trilaterale
samenwerking. Een belangrijk speerpunt van de Nederlandse inzet is om
een Wadden Foundation op te richten om het werelderfgoed op een
duurzame en toonaangevende manier (inter)nationaal te promoten met
inzet van bedrijfsleven en overheden.
Het Programma naar een Rijke Waddenzee (PRW) is een uitvoeringsprogramma dat loopt tot en met 2018. Het is een programma dat lopende en
nieuwe initiatieven voor natuurherstel en duurzaam gebruik in de
Waddenzee met elkaar verbindt, nieuwe samenwerkingsverbanden vorm
kan geven en begeleidt en nieuwe projecten voor natuurherstel in
combinatie met een duurzaam gebruik van de Waddenzee initieert. PRW
voert daarnaast het secretariaat van de Beheerraad en de Samenwerkingsagenda beheer Waddenzee.
PRW is een gezamenlijk programma van Rijk (EZ en I&M), provincies en
natuurorganisaties (verenigd in de Coalitie Wadden Natuurlijk). Vanuit een
gedeelde verantwoordelijkheid voor natuurherstel en duurzaam gebruik in
de Waddenzee leveren de Waddenprovincies en I&M gezamenlijk een
vergelijkbare bijdrage aan het programma.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

122

Het Programma naar een Rijke Waddenzee komt voort uit het Convenant
transitie mosselsector en natuurherstel Waddenzee. In 2016 zal specifiek
aandacht worden besteed aan de ontwikkeling en uitvoering van de
visstrategie en internationale «Fly Way» voor vogels in het waddengebied.
Programma Natuurlijk Ondernemen en Green Deals
Het kabinet is in 2012 het programma Natuurlijk Ondernemen gestart, een
innovatieprogramma gericht op ondernemers die (willen) bijdragen aan
behoud en ontwikkeling van natuur en biodiversiteit door uit eigen belang
te investeren in het (ontzien van) natuurlijk kapitaal. De Green Deals geven
invulling aan het programma evenals het programma «The Economics of
Ecosystems and Biodiversity» (TEEB). Het TEEB programma komt voort
uit de eerder gedane studies en geeft inzicht in de waarde van natuur bij
besluitvormingstrajecten voor zowel bedrijven als overheden. In 2016
blijft EZ inzetten op praktische afspraken met bedrijfsleven, kennisinstellingen en andere overheden. De nieuwe afspraken zijn erop gericht om
opgedane handelingsperspectieven doorwerking te geven in sectoren en
zo opschaling te bewerkstelligen. Het verder verduurzamen van
agroketens en het beheer van bossen zal dit jaar extra aandacht krijgen.
Natuurvisie
Om veranderingen verder op gang te helpen en te faciliteren wordt,
conform de maatschappelijke uitvoeringsagenda van de rijksnatuurvisie
«Natuurlijk Verder», extra ingezet op stimulering van:
– groen ondernemerschap (waaronder «ontwikkelen en bouwen voor
natuur»);
– natuurinclusieve landbouw;
– gebiedsgerichte natuurontwikkeling;
– groener wonen en werken.
De middelen die hiervoor ingezet worden richten zich overwegend op het
verder brengen van maatschappelijke initiatieven (via verkenningen,
pilot-ontwikkeling, onderzoek en procesondersteuning).
Regiekosten regionale functie
Deze reservering is bedoeld om de regioambassadeurs van EZ te
ondersteunen in de contact- en netwerkfunctie die ze voor EZ in de regio
vervullen. De regioambassadeurs signaleren, verbinden en interveniëren
ten einde de implementatie van EZ-beleid in de regio te bevorderen en
versnellen. Daarbij participeren zij in activiteiten in de regio die tot doel
hebben de regionale agenda’s te verbinden met de EZ-agenda.
Kaderrichtlijn Mariene Strategie/ Noordzee
Deel I van de EU-Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM) beschrijft de
huidige toestand van het mariene systeem, de gewenste toestand in 2020
en de daarbij behorende doelen en indicatoren. In 2014 is een monitoringsprogramma vastgesteld (Deel 2 KRM). Het KRM programma van
maatregelen (KRM Deel 3) is onderdeel van het Nationaal Waterplan
2016–2021. Het Nationaal Waterplan en het KRM programma van
Maatregelen zullen waarschijnlijk eind 2015 in de ministerraad worden
vastgesteld. EZ draagt samen met RWS bij aan het Informatiehuis Marien,
een gemeenschappelijk initiatief van I&M en EZ om alle mariene
informatie en onderzoeksgegevens over de Noordzee op één plek
toegankelijk te maken voor belangstellenden, overheden en professionals.
Tevens heeft het Informatiehuis Marien een coördinerende rol in de
uitvoering van het KRM-monitoringsprogramma toebedeeld gekregen,
waar EZ ook aan bijdraagt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

123

Natura 2000
Natura 2000 heeft tot doel Europees belangrijke natuurwaarden te
beschermen. Dit gebeurt door middel van het aanwijzen van gebieden en
het gericht beheer van deze gebieden. De aanwijzing van de gebieden is
de verantwoordelijkheid van EZ evenals het opstellen van een kwart van
de beheerplannen voor de 160 Natura 2000- gebieden. EZ is tevens
verantwoordelijk voor rapportage aan de Europese Commissie betreffende de «staat van instandhouding».
Indicator

Aantal definitief aangewezen Natura
2000 gebieden
Aantal definitief vastgestelde EZbeheerplannen

Referentiewaarde

Peildatum

Raming
2016

Streefwaarde

Planning

Bron

34

2010

160

160

2016

EZ

0

2010

40

40

2016

EZ

Toelichting
– In Nederland worden in het kader van de Vogel- en Habitatrichtlijn
ruim 160 gebieden aangewezen. Besluitvorming over de aanwijzingen
van de meeste gebieden heeft in 2013 en 2014 plaatsgevonden. Het
streven is om alle aanwijzingen in 2016 definitief te maken.
– Voor elk N2000 gebied dient een beheerplan te worden vastgesteld. EZ
is voortouwnemer bij het opstellen van 40 beheerplannen in 2016.
Monitoring
Het verzamelen van gegevens over planten, dieren en habitats
(monitoring) is nodig voor het volgen van internationale natuurdoelen en
het opstellen van de internationale rapportages op het gebied van natuuren biodiversiteit (waaronder de EU-richtlijnen, CBD, Verdrag van Bern,
Bonn, Waddenverdrag). Deze worden vooral via het Netwerk Ecologische
Monitoring (NEM) verzameld. In aanvulling hierop leveren de provincies
informatie over habitattypen en in toenemende mate over natuurkwaliteit.
Het CBS zorgt voor de statistische bewerking van deze natuurgegevens tot
trends, omvang populaties en verspreidingsbeelden. De gegevens worden
toegankelijk gemaakt voor derden via de Nationale Databank Flora en
Fauna (NDFF). EZ is medefinancier van het onderhoud en de exploitatie
van deze databank.
Internationale biodiversiteit
Dit budget wordt onder meer gebruikt voor de uitvoering van acties die
zijn afgesproken in het kader van internationale verdragen, zoals de
Conventie inzake Biologische Diversiteit (CBD), IPBES, CITES, CMS,
Ramsar en IWC, en in 2016 in het bijzonder voor internationale bijeenkomsten die in het kader van het Nederlands EU-voorzitterschap nodig
worden geacht.
Caribisch Nederland
Op grond van de Wet grondslagen natuurbeheer en bescherming BES is
EZ verantwoordelijk voor de implementatie van internationale verdragen
(CBD, Cartagena/ SPAW protocol, CITES, CMS, IAC en Ramsar) in
Caribisch Nederland (Bonaire, Saba en Sint Eustatius). Uitvoering betreft
een wettelijke verplichting gericht op onder meer de ontwikkeling van een
natuurbeleidsplan, monitoring, rapportage, onderzoek & educatie,
toezicht, handhaving en vergunningverlening. Het natuurbeleidsplan
Caribisch Nederland richt zich op bescherming van kwetsbare soorten en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

124

gebieden (koraalriffen), afspraken met landen in de regio en de balans
tussen biodiversiteit, recreatief gebruik en toerisme.
Overig
Dit begrotingsinstrument bevat onder andere de middelen voor kosten
voor «in beslag genomen goederen» (IBG), twee kleine opdrachten in het
kader van soortenbeleid (hamsterbeheer en beheer genenbank) en voor
de Leerstoel agrarisch natuurbeheer.
Bijdragen aan medeoverheden
Uitfinanciering Sterke Regio’s en Nota Ruimte
Deze middelen hebben betrekking op de uitfinanciering van in het
verleden aangegane verplichtingen in het kader van het oplossen van
knelpunten en benutten van gebiedsgerichte kansen gericht op
versterking van het Nederlandse vestigingsklimaat en gebiedsprojecten
die een bijdrage hebben gekregen uit het Nota Ruimte-budget van EZ. Het
Nota Ruimte-budget voor Brainport Avenue Eindhoven (€ 4,75 mln) wordt
in 2016 gedecentraliseerd.
Programmatische Aanpak Stikstof (PAS)
Nederland zet de Programmatische Aanpak Stikstof in voor het realiseren
van de Natura 2000-doelen, terwijl tegelijkertijd economische ontwikkeling
mogelijk wordt gemaakt. Het Programma Aanpak Stikstof is op 1 juli 2015
in werking getreden. De beschikbare middelen worden onder andere
ingezet voor het meten van effecten van het PAS op de stikstof en
ammoniakconcentraties, kosten voor herzieningen van het plan als gevolg
van monitoring en bijsturing, en het beheer van het rekeninstrument
Aerius.
Indicator

% stikstofgevoelige N2000 gebieden waar PAS
ontwikkelingsruimte creëert

Referentiewaarde

Peildatum

Streefwaarde

Planning

Bron

0

2015

> 95%

2016

Aerius
(PBL)

Toelichting
Tot inwerkingtreding van het Programma Aanpak Stikstof 2015–2021 per
1 juli 2015 worden bij 117 gebieden slechts moeizaam vergunningen
verleend vanwege onduidelijkheid over de stikstofproblematiek. Deze
gebieden vormen samen de populatie van gebieden (100%), waarvan het
percentage wordt bepaald van gebieden die ontwikkelingsruimte krijgen
via het Programma per 1 juli 2015.
Westerschelde
Sinds 2006 wordt het Natuurherstel Programma Westerschelde (NPW)
uitgevoerd. Door middel van diverse projecten, waaronder de Hedwigepolder, wordt minimaal 600 hectare nieuwe estuariene natuur gecreëerd.
De planvorming is nagenoeg afgerond en het Rijk stelt de middelen
beschikbaar aan de provincie Zeeland die de diverse projecten uitvoert.
Caribisch Nederland
De ontwikkeling van natuur, landbouw en visserij krijgt in 2016 meer
geïntegreerde aandacht in het licht van het beleid gericht op versterking
van de economische situatie op de eilanden Bonaire, Sint Eustatius en
Saba. De ontwikkeling van de landbouw en de visserij biedt kansen voor
werkgelegenheid en het verbeteren van de zelfvoorziening in voedsel. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

125

eilanden zijn hiervoor zelf verantwoordelijk. EZ zal hierbij ondersteuning
bieden indien de eilandelijke overheden dat wensen.
Op grond van de Wet grondslagen natuurbeheer en bescherming BES is
EZ verantwoordelijk voor de implementatie van Internationale verdragen
(CBD, Cartagena/ SPAW protocol, CITES, CMS, IAC en Ramsar) in
Caribisch Nederland. Uitvoering is gericht op onder meer de uitvoering
van het Natuurbeleidsplan Caribisch Nederland, daarin staan doelen op
het gebied van monitoring, rapportage, onderzoek & educatie, toezicht,
handhaving en vergunningverlening. Het natuurbeleidsplan Caribisch
Nederland richt zich op duurzaam gebruik van biodiversiteit als economische bron, bescherming van kwetsbare soorten en gebieden (koraalriffen), en afspraken met landen in de regio hieromtrent.
Bijdrage ZBO’s/RWT’s:
Staatsbosbeheer
Het betreft een bijdrage aan de organisatiekosten van SBB en voor
aanvullende opdrachten en projecten zoals het beheer van rijksmonumenten.
Bijdragen aan agentschappen:
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
De bijdrage is onder meer voor de uitvoering van taken voor het
versterken van de ecologie, het versterken van de relatie van de ecologie
met de economie, uitvoering van de natuurwetgeving, uitvoering van
CITES, de uitvoering van agrarisch natuurbeheer en activiteiten voor de
omslag naar een collectief agrarisch natuurbeheer.
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
Met de handhaving op de Flora- en Faunawet, Natuurbeschermingswet
1998, FLEGT en CITES-regelgeving, levert de NVWA ook een bijdrage aan
het tegengaan van illegale handel en bezit van bedreigde dier- en
plantensoorten en producten daarvan, tegengaan van illegale handel in
hout(producten) en toezien op rechtmatig gebruik van natuursubsidies. De
NVWA opereert in een handhavingsketen van partijen zoals Douane,
Politie, OM, Staatsbosbeheer, Kustwacht, RVO.nl en omgevingsdiensten.
Toelichting op de ontvangsten
Landinrichtingsrente
Tot aan de start van het ILG in 2007 werd wettelijke landinrichting
uitgevoerd op basis van de Landinrichtingswet. Op grond van deze wet
schiet het Rijk de kosten van een landinrichting voor en worden de kosten
daarna door de gezamenlijke eigenaren terugbetaald. Dit gebeurt in 26
jaar door middel van de landinrichtingsrente. Op dit moment zijn er nog
diverse projecten op basis van de Landinrichtingswet in uitvoering. Op
basis hiervan wordt voorzien dat het Rijk nog circa 30 jaar landinrichtingsrente zal ontvangen.
Verkoop gronden
Op grond van het regeerakkoord uit 2010 is sprake van een inkomstentaakstelling uit de verkoop van gronden van ZBO’s (Bureau Beheer
Landbouwgronden en Staatsbosbeheer), of via overige inkomstenbronnen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

126

Budgettair belang fiscale maatregelen
Naast onderstaande regelingen neemt ook de Natuurschoonwet een
belangrijke plaats in. Deze Nederlandse wet biedt fiscale voordelen aan
eigenaars van landgoederen.
Bedragen x € 1 mln

Vrijstelling landinrichting
Vrijstelling Bureau Beheer Landbouwgronden
Bosbouwvrijstelling
Vrijstelling vergoeding bos- en natuurbeheer
Vrijstelling bos- en natuurterreinen forfaitaire
rendement
Vrijstelling natuurgrond

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

1
8
1
7

1
4
1
6

1

1

1

1

1

1
6

1
6

1
6

1
6

1
6

6
3

6
3

7
4

7
4

7
4

7
4

7
4

Een toelichting op de fiscale instrumenten is opgenomen in de internetbijlage 12 bij de Miljoenennota (Toelichting op de belastinguitgaven).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

127

19 Toekomstfonds
Algemene Doelstelling
Versterken van de innovatieve kracht van Nederland door het beschikbaar
stellen van financiering voor innovatief en snelgroeiend MKB en voor
fundamenteel en toegepast onderzoek en het behouden van vermogen
voor toekomstige generaties.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van Economische Zaken is rijksbreed verantwoordelijk voor
versterking van het innovatievermogen, in het bijzonder gericht op het
bedrijfsleven en verantwoordelijk voor het scheppen van randvoorwaarden voor een excellent ondernemingsklimaat.
De Minister van EZ en de bewindslieden van OCW coördineren en borgen
de publieke kennisinfrastructuur voor toegepast en fundamenteel
onderzoek.
Vanuit deze verantwoordelijkheden heeft de Minister een financierende en
faciliterende rol, samenhangend met de stimulerende, regisserende en
faciliterende rollen zoals vermeld in de artikelen 12 en 13 van deze
begroting:
Financieren/faciliteren
– Het mede-financieren van investeringen in R&D en innovatie.
– Het faciliteren van toegang tot en financieren van (risico)kapitaal voor
bedrijven.
– Het mede-financieren van Europese en internationale samenwerking
op het gebied van onderzoek en innovatie.
Beleidswijzigingen
Toekomstfonds
Het Toekomstfonds heeft een startkapitaal van € 200 mln en wordt gevoed
door mogelijke meevallers in de gasbaten. Ook de begrotingsmiddelen
voor het Innovatiefonds MKB+ en de participatie van het Rijk in de
Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s) zijn in het Toekomstfonds ondergebracht.
Voor behoud van vermogen wordt vanaf 2018 een buffer opgebouwd van
€ 50 mln voor de niet renderende investeringen in fundamenteel en
toegepast onderzoek. De middelen voor deze buffer van € 5 mln per jaar
vanaf 2018 gedurende tien jaar zijn beschikbaar op een aanvullende post
van de Rijksbegroting. Het betreft de middelen die in het Regeerakkoord
beschikbaar zijn gesteld voor fundamenteel onderzoek (maatregel D 32).
In 2017 zal worden onderzocht of de voedingssystematiek en governancestructuur van het Toekomstfonds goed functioneren. In 2020 volgt
een evaluatie van de werking van het gehele fonds.
Vroegefasefinanciering
Met ingang van 2 juli 2015 is de regeling voor Vroegefasefinanciering
(VFF) enigszins aangepast. In navolging tot de aanvragen van academische starters wordt ook over de VFF-aanvragen van MKB-ondernemers
en innovatieve starters voortaan geadviseerd door een adviescommissie
met inhoudelijke deskundigen. Tevens is de samenwerking met het
eco-systeem verstevigd door de opzet van regionale teams die samen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

128

werken op gebied van voorlichting en screening en scouting van
ondernemers die van VFF gebruik willen maken.
Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1.000
2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

VERPLICHTINGEN
UITGAVEN
Waarvan juridisch verplicht (percentage)

336.529
238.020

158.184
164.741
59%

71.247
121.978

73.778
128.827

67.765
110.168

75.266
122.315

Leningen
I MKB-FINANCIERING
Volledig revolverend
Dutch Venture Initiative/Fund of Funds
Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen

232.176

159.418

116.655

123.504

104.845

116.992

32.400
42.000

36.700

32.600

26.392

23.392

24.392

Gedeeltelijk revolverend
Innovatiekrediet
Risicokapitaal (seed capital)
Vroege fasefinanciering

76.340
18.567
12.869

41.025
20.079
11.614

52.024
20.417
11.614

46.718
28.278
22.116

38.864
26.474
16.115

49.210
27.275
16.115

II INVESTERINGEN IN FUNDAMENTEEL EN
TOEGEPAST ONDERZOEK
Met vermogensbehoud

50.000

50.000

Bijdragen Agentschappen
Bijdrage Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland

5.844

5.323

5.323

5.323

5.323

5.323

5.844

5.323

5.323

5.323

5.323

5.323

ONTVANGSTEN
MKB-FINANCIERING BESTAND INSTRUMENTARIUM
Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen
Fund of Funds (DVI I/Business Angels)
Innovatiekredieten
Seed

63.188

32.088

33.388

40.588

42.588

47.600

25.388
6.700

100
25.288
8.000

800
30.688
9.100

2.800
31.188
8.600

7.800
30.400
9.400

III Staatsobligaties Toekomstfonds
Subsidies
IV Reëel rendement voor onderzoek

42.000
18.788
2.400

MKB-FINANCIERING INCIDENTELE MIDDELEN
Ontvangsten DVI II
Ontvangsten fundamenteel en toegepast
onderzoek
Renteontvangsten Toekomstfonds

Het Innovatiefonds werd in het verleden geraamd en verantwoord op
artikel 12. Met de nota van wijziging op de Ontwerpbegroting 2015 is het
Innovatiefonds onderdeel geworden van het Toekomstfonds op artikel 19.
Hieronder zijn de realisatiegegevens van het Innovatiefonds in de periode
2012 tot en met 2014 weergegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

129

Bedragen x € 1.000

VERPLICHTINGEN
UITGAVEN

2012

2013

2014

168.892
39.646

83.841
99.539

103.106
72.107

34.073

15.395

39.646

65.466

56.712

43.351

35.916

14.996

Leningen
I MKB-FINANCIERING
Volledig revolverend
Gedeeltelijk revolverend
II INVESTERINGEN IN FUNDAMENTEEL EN
TOEGEPAST ONDERZOEK
Met vermogensbehoud
ONTVANGSTEN

Budgetflexibiliteit
Leningen: Het budget in 2016 is voor 57% juridisch verplicht. Het budget
voor fundamenteel en toegepast onderzoek (€ 50 mln) is nog niet
juridisch verplicht. Het betreft 31% van het budget voor leningen. De
juridische verplichting zal naar verwachting in 2016 plaatsvinden.
Bijdragen aan agentschappen: Het budget betreft de financiering van het
opdrachtenpakket 2016 aan de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO.nl) en is 100% juridisch verplicht.
Toelichting op de financiële instrumenten
Leningen
Binnen de structuur van het in 2014 gevormde Toekomstfonds
(TK, 34 000-XIII-5), bestaat het Innovatiefonds MKB+ uit het volledig
revolverende instrumenten (het Dutch Venture Initiative (DVI) en de
Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen) en gedeeltelijk revolverende
instrumenten (Innovatiekrediet, de Seed capital-regeling (risicokapitaal),
en de regeling Vroegefasefinanciering).
MKB-financiering: volledig revolverend
– Het Dutch Venture Initiative stelt risico-kapitaal beschikbaar voor
doorgroei van het innovatieve MKB. Het DVI-1 wordt samen met het
Europees Investeringsfonds (EIF) en het participatiefonds PPM Oost
uitgevoerd. Naast de € 130 mln bijdrage vanuit het Rijk dragen het EIF
€ 67,5 mln en de BOM € 5 mln bij, waarmee in totaal een investeringsfonds van € 202,5 mln actief is. Hiermee wordt geïnvesteerd in private
investeringsfondsen die zich richten op innovatief en snel groeiend
MKB. Private investeerders, als niet institutionele investeerders, spelen
ook een belangrijke rol in de toegang van het MKB tot risicokapitaalfinanciering. Naast deze middelen is met het Aanvullend Actieplan
MKB-financiering nog eens € 100 mln extra beschikbaar gesteld in
2014 voor het DVI-2 voor investeringen in participatiemaatschappijen
en private investeerders. De inzet van het kabinet is geslaagd, om
evenals bij de eerste investering in DVI, het Europees
Investeringsfonds/EIF weer mee te laten investeren. De bijdrage vanuit
het EIF zal nu € 100 mln zijn.
– Naast het DVI worden de eventuele participaties in de ROM’s onder de
revolverende investeringen verantwoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

130

MKB-financiering: gedeeltelijk revolverend
– Het Innovatiekrediet vergemakkelijkt de toegang tot vreemd vermogen
voor het innovatieve MKB en het grootbedrijf. De verhoging van de
Innovatiekredietbijdrage is eind 2014 permanent verhoogd van 35%
naar maximaal 50% voor MKB-samenwerkingsprojecten en het
maximum subsidiebedrag is verhoogd van € 5 mln naar € 10 mln om
bedrijven ruimere mogelijkheden te bieden bij de financiering van
innovatieprojecten.
– De Seed capital-regeling (risico-kapitaal) ondersteunt starters in high
tech en creatieve sectoren bij het verwerven van risico-kapitaal.
– De nieuwe regeling Vroege Fase Financiering is onderdeel van het
Innovatiefonds MKB+. Het biedt financiering -in de vorm van een
geldlening- voor academische starters, voor innovatieve starters en
kleine bedrijven in een vroege ontwikkelingsfase: van validatie en
onderbouwing van een business case, van idee naar concept. Hierdoor
wordt ook de toegang tot vervolgfinanciering gefaciliteerd. Dit initiatief
wordt door RVO en de Stichting Technische Wetenschappen (STW)
uitgevoerd.
Bovengenoemde instrumenten versterken en stimuleren private vermogensverschaffers om innovatieprojecten van bedrijven te financieren en
voorzien in de behoefte van bedrijven voor een betere toegang tot
risicokapitaal voor innovatie.
De instrumenten voor MKB-financiering hebben een revolverend karakter,
waarbij naar verwachting gemiddeld 60–80% van de investeringen wordt
terugbetaald. Opbrengsten van succesvolle innovaties vloeien zo terug in
het Toekomstfonds, zodat ze weer opnieuw kunnen worden ingezet. Het
fonds is daarmee additioneel aan de markt: de overheid neemt het
grootste risico, waardoor private investeerders kunnen mee-investeren in
innovatieve ondernemingen. De overheid deelt echter mee in de
opbrengsten van geslaagde innovaties, waardoor deze middelen opnieuw
kunnen worden ingezet voor het vergroten van het beschikbare risicokapitaal voor innovatieve bedrijven.
Indicator

Aantal bedrijven dat Innovatiekrediet gebruikt
Omvang private R&D-uitgaven ondersteund met een Innovatiekrediet (x € 1 mln)
Aantal participaties via SEED en Fund of Funds
Omvang gestimuleerd risicokapitaal voor innovatieve bedrijven
door SEED en Dutch Venture Initiative/Fund of Funds (x € 1 mln)
Aantal ondernemers dat Vroege Fase Financiering gebruikt

Referentiewaarde

Peildatum

Raming
2016

Bron

42

2014

>30

RVO

123
32

2014
2014

>120
45

RVO
RVO/EIF

257
–

2014
–

390
>30

RVO/EIF
RVO/STW

Toelichting
EZ hanteert voor de innovatiekredieten een indicator die aangeeft hoeveel
private R&D-uitgaven worden ondersteund met het innovatiekrediet. De
streefwaarde voor 2016 (> € 120 mln) is vastgesteld op basis van het
beschikbare verplichtingenbedrag voor innovatiekredieten in 2016 (€ 60
mln) en het feit dat EZ maximaal 50% van de subsidiabele innovatieprojectkosten financiert. De verwachting is dat hiermee in 2016 ongeveer 37
bedrijven kunnen starten met hun innovatieprojecten.
Voor het stimuleren van de risicokapitaalmarkt via de
SEED-capitalregeling en het DVI is een relevante indicator hoeveel
participaties de overheid genomen heeft via private risicokapitaalfondsen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

131

Daarnaast wordt een indicator gehanteerd die aangeeft hoeveel risicokapitaal in totaal (private en overheidsbijdrage) beschikbaar komt voor
innovatieve ondernemingen. De streefwaarde voor 2016 is minimaal
€ 390 mln.
De streefwaarde voor het aantal ondernemers dat Vroegefasefinanciering
gebruikt, is gebaseerd op het beschikbaar budget en een maximale
leningsomvang van de ondernemer. Naar verwachting kan aan circa 36
ondernemers Vroegefasefinanciering verstrekt worden.
Investeringen in fundamenteel en toegepast onderzoek (met
vermogensbehoud)
Vanuit het onderzoeksdeel van het Toekomstfonds wordt geïnvesteerd in
nieuwe onderzoeksfaciliteiten en upgrading van bestaande. De behoefte
aan investeringen in hoogwaardige onderzoeksfaciliteiten in Nederland
betreft vooral toegepaste onderzoeksinstellingen en HBO-instellingen. De
onderzoeksfaciliteiten kunnen worden benut voor fundamenteel en
toepassingsgericht (toegepast- en praktijkgericht) onderzoek.
Daarnaast wordt vanuit het onderzoeksdeel geïnvesteerd in specifieke
thema’s.
De investeringen uit het toekomstfonds versterken het innovatievermogen
van Nederland en bieden perspectief op nieuwe producten, diensten en
maatschappelijke innovaties.
Van de € 100 mln startkapitaal wordt in 2015 € 80 miljoen in gelijke delen
beschikbaar gesteld op onderzoeksfaciliteiten respectievelijk op de
thema’s Smart Industry, Proof of Concept en Thematische Technology
Transfer. De toedeling van de resterende € 20 mln vindt in een volgende
tranche plaats, waarbij ook rekening gehouden kan worden met de
ervaringen van het Toekomstfonds.
Indicator
Verstrekte leningen onderzoeksinfrastructuur
Uitgelokte investeringen in onderzoeksinfrastructuur

Streefwaarde

Planning

Bron

40 mln
> 40 mln

2016
2016

RVO
RVO

Toelichting
Vanuit het onderzoeksdeel van het Toekomstfonds wordt geïnvesteerd in
onderzoeksinfrastructuur waarbij de mate waarin leningen passend
binnen de criteria verstrekt kunnen worden een indicatie is van de
bijdrage van de regeling aan het op peil houden van de publieke
kennisinfrastructuur. Het streven is dat dit minimaal een gelijk volume aan
uitgelokte investeringen met zich meebrengt.
Na verdere uitwerking van de andere onderdelen van het onderzoeksdeel
Toekomstfonds worden hiervoor aanvullende indicatoren opgenomen.
Investeringen in fundamenteel en toegepast onderzoek (zonder
vermogensbehoud)
De reële rendementen uit het Toekomstfonds worden ingezet voor
fundamenteel en toegepast onderzoek (waaronder ook Europese
co-financiering) zonder de voorwaarde van vermogensbehoud.
Vooralsnog worden dergelijke rendementen niet geraamd, zodat er voor
deze uitgavencategorie geen raming is opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

132

Procedure staatsobligaties
Het Toekomstfonds wordt gevoed met mogelijke meevallers in de
gasbaten vanaf 2014. Er is sprake van meevallers wanneer de gerealiseerde gasbaten in een bepaald jaar hoger zijn dan de gasbaten zoals die
geraamd zijn in de onderstaande tabel5. De motie Pechtold c.s. (Kamerstukken II, 2013/14, 27 406, nr. 210) vraagt om het inzetten van de
gasbaten met vermogensbehoud. Daarom worden de meevallers in de
gasbaten belegd in Nederlandse staatsobligaties. Voor een nadere
beschrijving van de procedure voor het beleggen in staatsobligaties wordt
verwezen naar de nota van wijziging op de ontwerpbegroting 2015 (TK, 34
000 – XIII, nr. 11).
Toelichting ijklijn gasbaten
Het Toekomstfonds wordt mede gevoed met eventuele meevallers uit de
aardgasbaten. Er is sprake van meevallers wanneer de gerealiseerde
aardgasbaten in een bepaald jaar hoger zijn dan de aardgasbaten zoals
die voor dat betreffende jaar geraamd zijn in de Miljoenennota 2015. Deze
raming wordt herijkt als er beleidsmatige aanpassingen van de gasproductie plaatsvinden (Kamerstukken II, 2014/15, 34 000 XIII, nr.5).
Bij Voorjaarsnota 2015 is de raming herijkt naar aanleiding van de naar
beneden bijstellen van de gasproductie in Groningen (Kamerstukken II,
2014/15, 33 529 XIII, nr. 91).
Bedragen x € 1 mln

Raming aardgasbaten Miljoenennota 2015
Bijstelling n.a.v. beleidsmatige aanpassingen
(volume-effect) bij Voorjaarsnota 2015
Ijklijn aardgasbaten Voorjaarsnota 2015
Bijstelling n.a.v. beleidsmatige aanpassingen
(volume-effect) bij Miljoenennota 2016
Nieuwe ijklijn aardgasbaten Miljoenennota
2016

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

10.750

9.100

8.900

8.550

8.350

8.200

10.750

– 450
8.650

– 350
8.550

– 100
8.450

– 150
8.200

– 150
8.050

6.800

– 900

– 1.300

– 1.050

– 900

– 500

– 300

7.750

7.250

7.400

7.300

7.550

6.500

Daarnaast heeft het kabinet eind juni 2015 besloten om de gaswinning uit
het Groningenveld voor 2015 terug te brengen tot 30 miljard m3. In lijn
met het besluit over 2015 is voor de berekening van de gasbaten voor de
jaren 2016–2020 voor het Groningenveld voorlopig uitgegaan van het
niveau dat noodzakelijk is voor de leveringszekerheid (33 mld m3)
(Kamerstukken II, 2014/15, 33 529 XIII, nr. 174). Dit heeft gevolgen voor de
ijklijn die van invloed is voor de bepaling van de voeding van het
Toekomstfonds. Er is sprake van meevallers wanneer de gerealiseerde
gasbaten in een bepaald jaar hoger zijn dan de gasbaten zoals in
bovenstaande tabel is opgenomen (nieuwe ijklijn aardgasbaten Miljoenennota 2016).
Deze nieuwe ijklijn wijkt af van de raming van de aardgasbaten op
beleidsartikel 14 omdat voor het Toekomstfonds alleen de beleidsmatige
aanpassingen van de gasproductie van toepassing zijn. Bij het vaststellen
van de gasbatenraming op beleidsartikel 14 spelen onder andere de
euro/dollar koers en de olieprijs een rol. Deze blijven bij de berekening
van de ijklijn voor het Toekomstfonds buiten beschouwing.

5

De raming wordt herijkt als er beleidsmatige aanpassingen van de gasproductie plaatsvinden,
zoals recent het plafond op gaswinning uit het Groningerveld is aangepast.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

133

2.3. De niet-beleidsartikelen
40 Apparaat
Op dit artikel zijn de personele- en materiële uitgaven en ontvangsten van
EZ geraamd, voor zover die betrekking hebben op het kerndepartement
(Directoraten-Generaal en stafdirecties) en de diensten van EZ (ACM6,
CPB, SodM en PIANOo). De uitgaven aan externe inhuur, de uitgaven aan
ICT en de bijdragen aan shared service organisaties (SSO’s) worden apart
inzichtelijk gemaakt en meerjarig geraamd. Tevens bevat dit artikel onder
SSO DICTU een raming voor de bijdragen aan agentschappen voor zover
het opdrachten betreft ten behoeve van het kernministerie EZ.
Apparaatsuitgaven kerndepartement en diensten
Bedragen x € 1.000

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

VERPLICHTINGEN
UITGAVEN

390.795
390.795

390.098
390.098

380.243
380.243

345.780
345.780

331.405
331.405

334.997
334.997

331.740
331.740

Personele uitgaven
– waarvan eigen personeel
– waarvan externe inhuur
– Waarvan overige
personele uitgaven
Materiële uitgaven
– waarvan ICT1
– waarvan bijdrage aan
SSO’s (exclusief DICTU)
– waarvan SSO DICTU
– waarvan overige materiële
uitgaven

253.428
225.397
7.004

261.426
208.649
6.290

252.733
206.892
6.090

234.640
199.242
5.890

234.697
191.754
5.690

237.780
191.707
5.690

234.352
191.496
5.690

21.027
137.367
9.678

46.487
128.672
7.065

39.751
127.510
7.065

29.508
111.140
7.065

37.253
96.708
7.065

40.383
97.217
7.065

37.166
97.388
7.065

52.083
42.046

40.722
45.636

40.722
35.251

40.634
29.850

40.616
29.197

40.616
29.197

40.616
29.197

33.560

35.249

44.472

33.591

19.830

20.339

20.510

ONTVANGSTEN

31.607

40.224

32.526

33.326

33.294

33.248

33.248

1
Het totaal van de ICT uitgaven van het kerndepartement en buitendiensten bestaan uit de ICT-uitgaven geraamd onder de post materiële uitgaven
en de bijdrage aan de SSO DICTU.

Toelichting
Personele uitgaven
Betreft alle personeelsuitgaven voor het kerndepartement en de diensten.
In de begroting 2016 zijn de ramingen voor ambtelijk personeel en de
ramingen voor externe inhuur apart gespecificeerd. In deze begroting is
de personele component van de overheidsdienst Groningen verwerkt,
evenals een intensivering van de Energiedirectie. Onder de overige
personele uitgaven zijn de uitgaven van het sociaal plan voor onder
andere afronding uitvoeringsorganisatie DLG en de wachtgelduitgaven
geraamd.
Materiële uitgaven
Betreft de materiële uitgaven van de ondersteunende processen voor het
kerndepartement en de buitendiensten. Dit omvat onder andere
huisvesting, communicatie, ICT en de bijdrage aan het Inkoopuitvoeringscentrum (IUC) dat gepositioneerd is bij de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland. Vanaf de begroting 2014 zijn de uitgaven voor ICT en bijdrage
aan shared service organisaties (SSO’s) apart zichtbaar gemaakt. ICT
bevat zowel de uitgaven voor projecten als structurele uitgaven

6

De leden van de Raad van Bestuur ACM vormen een ZBO. De uitgaven voor dit ZBO zijn
geraamd op beleidsartikel 11.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

134

(onderhoud, licenties en vervanging). De bijdragen aan SSO’s betreffen
onder andere het RijksVastgoedbedrijf (RVB), FM-Haaglanden,
Expertisecentrum/Ontwikkelingscentrum Rijk en Dienst ICT Uitvoering
(DICTU). De bijdrage aan DICTU is bestemd voor ICT-dienstverlening aan
het kerndepartement. Het betreft hier werkplekservices, infrabeheer en
applicatieservices. In deze begroting is de materiële component van de
uitgaven voor de overheidsdienst Groningen verwerkt.
Ontvangsten
De ontvangsten betreffen bij de ACM de bijdrage voor telecommunicatie
en post. Bij de SODM betreft het de kosten die zijn doorberekend aan de
markt voor vergunningverlening en taken die volgen uit de (nieuwe)
Europese Richtlijn 2013/30/EU. Bij het CPB gaat het om doorbelaste
werkzaamheden voor onder andere facilitaire kosten huisvesting en
functioneel beheer ICT-systemen.
Totaaloverzicht apparaatsuitgaven/kosten inclusief agentschappen, ZBO’s en RWT’s
De onderstaande tabel geeft de totale apparaatsuitgaven voor EZ weer.
Hierbij zijn de apparaatsuitgaven voor het kernministerie en de buitendiensten alsmede de apparaatskosten van de agentschappen en de ZBO’s
en RWT’s (voor zover deze via de Rijksbegroting gefinancierd worden)
weergegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

135

Totaaloverzicht apparaatsuitgaven/kosten inclusief agentschappen, ZBO’s en RWT’s
Bedragen x € 1.000
1. Apparaatsuitgaven
Departement
Kerndepartement (beleid en
staf)
Apparaatsuitgaven diensten
Centraal Planbureau (CPB)
Autoriteit Consument en
Markten (ACM) 1)
Staatstoezicht op de Mijnen
(SodM)
PIANOo (exclusief Programma)
2. Apparaatskosten Agentschappen
Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO.nl)
Agentschap Telecom (AT)
Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
Dienst Landelijk Gebied (DLG)
Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (NVWA)
3. Apparaatskosten ZBO’s en
RWT’s
Centraal Bureau voor de
Statistiek
Stichting COVA
VSL inclusief Verispect
Raad voor Accreditatie
Raad van bestuur Autoriteit
Consument en Markt
TNO
Staatsbosbeheer
Raad voor Plantenrassen
Ctgb (College voor de toelating
van gewasbeschermingsmiddelen en biociden)
Kamers van Koophandel
Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO)
2

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

298.661

303.499

296.933

265.153

255.783

259.375

256.118

14.852

15.400

14.743

14.432

12.844

12.844

12.844

67.879

61.501

59.736

57.227

53.822

53.822

53.822

7.074
2.329

7.453
2.245

7.741
1.090

7.887
1.081

7.888
1.068

7.888
1.068

7.888
1.068

395.615
30.465
188.891
83.226

459.170
31.028
186.901
21.384

432.347
33.993
188.200
0

399.991
32.987
186.600
0

387.318
30.585
186.600
0

387.328
29.813
186.700
0

387.328
29.813
186.700
0

303.408

304.657

285.347

271.173

263.350

260.401

262.863

175.202
1.214
13.3952
12.233

178.050
1.440
n.n.b.
12.904

695
424.261
59.551
679

402
442.735
60.712
854

12.508
175.700

12.306
197.900

232.774

230.500

Aangezien de cijfers over 2014 nog niet bekend zijn is het bedrag uit 2013 opgenomen.

1) Om invulling te geven aan de Kaderrichtlijn, 2002/21/EG, zoals
gewijzigd door 2009/140/EG, artikel 3 inclusief considerans 13, wordt
opgemerkt dat van het totaalbedrag voor de apparaatsuitgaven van de
ACM, een bedrag van circa € 13,3 mln in 2016 specifiek voor toezicht
op de elektronische communicatiesector wordt geraamd (inclusief
betreffende kosten van het bestuur van de ACM).
Toelichting
In de tabel zijn onder andere de personele en materiële apparaatskosten
van de agentschappen, ZBO’s en RWT’s vermeld. Echter, deze apparaatskosten worden niet alleen door EZ gefinancierd, maar ook door andere
opdrachtgevende ministeries en derden. In de betreffende agentschapsparagrafen en de bijlage ZBO’s en RWT’s wordt dit nader toegelicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

136

Tabel apparaatsuitgaven per dienstonderdeel van het kerndepartement en diensten
Budgettaire gevolgen (x € 1.000)

2016

Totaal apparaat
DG Energie, Telecom en Mededinging
DG Bedrijfsleven en Innovatie
DG Agro & Natuur
Kerndepartement overig en diensten

380.243
16.721
23.636
29.206
310.680

Toelichting
Dit betreft de personeelsuitgaven van het kerndepartement en diensten.
Materiële kosten worden verantwoord op het onderdeel kerndepartement
en diensten.
Taakstelling Rijksdienst van het huidige kabinet
In de Ontwerpbegroting 2014 was de Taakstelling Rijksdienst van het
huidige kabinet reeds pro forma ingevuld. De definitieve Taakstelling
Rijksdienst is als volgt ingevuld ten laste van het centrale apparaatsartikel
40 en ten laste van de bijdragen aan ZBO’s en agentschappen op de
diverse beleidsartikelen.
Bedragen x € 1.000
2016

2017

2018

Structureel

Departementale taakstelling Rijksdienst

45.267

79.141

102.698

102.698

Totaal kerndepartement en diensten
Agentschappen
DICTU
AT
RVO.nl
NVWA
Totaal Agentschappen
ZBO’s en RWT’s
CBS
Verispect/VSL
TNO
KvK
DLO
SBB
overig
Totaal ZBO’s en RWT’s

17.206

24.631

35.089

35.089

3.193
289
9.823
503
13.808

5.506
552
15.665
1.227
22.950

7.422
845
19.551
1.480
29.298

7.422
845
19.551
1.480
29.298

4.627
555
3.026
1.618
2.912
827
688
14.253

10.556
1.113
6.903
3.691
6.643
1.886
768
31.560

12.869
1.330
8.416
4.500
8.099
2.299
798
38.311

12.869
1.330
8.416
4.500
8.099
2.299
798
38.311

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

137

41 Nominaal en onvoorzien
Bedragen x € 1.000

VERPLICHTINGEN
UITGAVEN

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

0
0

0
0

0
0

0
0

0
0

0
0

0
0

41.10 Prijsbijstelling
41.20 Loonbijstelling
41.30 Onvoorzien
41.40 Nog te verdelen

Toelichting
Dit niet-beleidsartikel bevat in beginsel ramingen voor prijsbijstelling,
loonbijstelling, onvoorzien en nog te verdelen posten. De prijsbijstellingstranche 2015 (€ 3,2 mln) is verdeeld over de relevante artikel onderdelen.
De Loonbijstellingstranche 2015 voor contractloonstijging en sociale
lasten (€ 6,9 mln) is verdeeld over de relevante artikel onderdelen.
Na verwerking van de hiervoor genoemde mutaties bevat artikel 41
meerjarig een «nulraming».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

138

3. DE AGENTSCHAPPEN
3.1 Aansluiting raming begroting agentschappen met financiering
door moederdepartement EZ
A – Begroting agentschappen 2016
Bedragen x € 1.000

Agentschap Telecom (AT)
Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO.nl)
Totaal

Bijdrage
moederdepartement
(EZ)

Bijdrage
overige
departementen

Bijdrage
derden

Overige
baten

Totale baten

11.294
173.400
125.425

0
30.000
78.813

21.352
800
90.740

350
0
5.250

32.996
204.200
300.228

293.045
603.164

110.126
218.939

42.269
155.161

10
5.610

445.450
982.874

B – Bijdragen aan agentschappen per begrotingsartikel EZ
(begroting 2016)
Bedragen x € 1.000
Raming ontwerpbegroting 2016
Agentschap Telecom (AT)
art. 11 Goed functionerende economie en markten
art. 12 Sterk innovatievermogen
Beschikbare ruimte voor frequentie en veiligheid (art 11 en 12)
Dienst ICT (DICTU)
art. 11 Goed functionerende economie en markten
art. 40 Apparaat
Bijdrage agentschappen en diensten
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
art. 14 Doelmatige en duurzame energievoorziening
art. 16 Agro-, visserij- en voedselketens
art. 18 Natuur en Regio
Af: BTW-compensatie
Af: Bijzondere baten
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
art. 12 Sterk innovatievermogen
art. 13 Excellent ondernemingsklimaat
art. 14 Doelmatige en duurzame energievoorziening
art. 16 Agro-, visserij- en voedselketens
art. 17 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
art. 18 Natuur en Regio
art. 19 Toekomstfonds
art. 40 Apparaat
Sub-totaal
af: Geraamde bijdragen agentschappen en diensten aan DICTU1
Totaal geraamde bijdrage ten laste van de begrotingsartikelen

11.072
9.539
283
1.250
173.400
5.985
35.251
132.164
123.475
678
124.786
9.345
– 6.134
– 5.200
301.758
56.444
23.109
39.424
131.887
1.242
39.284
5.323
5.045
609.705
– 132.164
477.541

1
Een deel van de bijdrage aan DICTU wordt verstrekt door andere agentschappen van EZ. Om
een juist totaalbedrag voor de bijdrage van EZ aan agentschappen te laten zien, wordt voor deze
dubbeltelling gecorrigeerd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

139

Opmerkingen bij verschillen tussen ramingen in tabel A en
tabel B
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
De begroting 2016 van de NVWA bevat enkele begrotingswijzigingen die
nog niet verwerkt zijn in de begrotingsramingen van de beleidsartikelen
op de EZ-begroting. Het betreft een overboeking van het Ministerie van
Veiligheid en Justitie met betrekking tot het programma «Afpakken» (€ 0,6
mln), een compensatie retributies kleine slagers (€ 0,85 mln) en een
verhoging voor certificering op afstand (€ 0,5 mln). Deze wijzigingen
(€ 1,95 mln) zullen met de 1e suppletoire begroting 2016 op beleidsartikel
16 worden verwerkt.
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
De omzet moederdepartement RVO.nl is € 8,7 mln lager geraamd dan de
Bijdragen aan RVO.nl ten laste van de beleidsartikelen. Dit komt doordat
de bijdrage Subsidieregeling Natuur en Landschap (SNL) ad € 17 mln
wordt geraamd onder «Omzet derden». De bijdrage voor de overdracht
van taken vanuit DLG ad € 8,3 mln wordt in de 1e suppletoire begroting
2016 verwerkt in de raming van de omzet van RVO.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

140

3.2 Agentschap Telecom (AT)
Begroting agentschap 2016
Bedragen x € 1.000

Baten
Omzet moederdepartement
Omzet overige departementen
Omzet derden
Rentebaten
Vrijval voorzieningen
Bijzondere baten
Totaal baten
Lasten
Apparaatskosten
– Personele kosten
– waarvan eigen personeel
– waarvan externe inhuur
– waarvan overige personele kosten
– Materiële kosten
– waarvan apparaat ICT
– waarvan bijdrage aan SSO’s
– waarvan overige materiële kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
– Materieel
– waarvan apparaat ICT
– Immaterieel
Overige kosten
– dotaties voorzieningen
– bijzondere lasten
Correctie kosten GAMMA
Totaal lasten
Saldo van baten en lasten

2014
Stand
Slotwet

2015
Vastgestelde
begroting

2016

2017

2018

2019

2020

11.217
8
20.800
33
0
468
32.526

11.068
0
20.629
16
0
100
31.813

11.294
0
21.352
50
0
300
32.996

10.887
0
21.352
50
0
300
32.589

10.458
0
21.352
50
0
300
32.160

10.461
0
21.352
50
0
300
32.163

10.461
0
21.352
50
0
300
32.163

30.465
20.129
19.561
568

31.028
19.917
19.019
898

10.336
0
4.972
5.364
32
1.612
1.463

11.111
0
5.590
5.521
184
1.956
1.665

33.993
21.293
18.681
778
1.833
12.700
0
5.197
7.503
50
1.600
1.500

32.987
20.568
17.997
750
1.822
12.419
0
5.126
7.293
50
1.950
1.650

30.585
20.121
17.579
732
1.810
10.463
0
4.962
5.501
150
2.100
1.650

29.813
19.686
17.137
714
1.836
10.126
0
4.962
5.164
150
2.125
1.650

29.813
19.475
16.967
707
1.801
10.338
0
4.962
5.376
150
2.125
1.650

149
268
268
0
– 932
31.445

291
75
75
0
33.243

100
75
75
0
– 2.000
33.718

300
75
75
0
– 1.500
33.562

450
75
75
0
– 750
32.160

475
75
75
0
0
32.163

475
75
75
0
0
32.163

1.081

– 1.430

– 722

– 973

0

0

0

Voor de jaren 2016 en 2017 zijn de kosten hoger dan de baten. Op deze
manier wordt de post «Te verrekenen met vergunninghouders» op de
balans van AT afgebouwd. Deze kosten komen voort uit het ICT-systeem
GAMMA. Met GAMMA kunnen vergunninghouders hun vergunningen in
de toekomst elektronisch aanvragen en verlengen. Wanneer in 2018 de
investeringen in het ICT-systeem GAMMA zijn afgerond en de post «Te
verrekenen met vergunninghouders» is afgebouwd keert het agentschap
terug naar een situatie waarin de baten en lasten in evenwicht zijn.
AT ontwikkelt een nieuw kostprijsmodel met onder andere als doel de
post «Te verrekenen met vergunninghouders» af te bouwen. De tarieven
zullen in 2016 alvast dalen.
AT bereidt zich in 2015 voor op het overnemen van de taken op het gebied
van de waarborg en metrologiewet die nu nog worden uitgevoerd door
Verispect en het overkomen van de 27 medewerkers daarvan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

141

Toelichting op de baten
Omzet moederdepartement
Bedragen x € 1.000
2014
Stand
Slotwet

2015
Vastgestelde
begroting

2016

2017

2018

2019

2020

Structurele bijdragen moederdepartement
Beleidsopdrachten
Toezichttaken
Subtotaal structurele bijdragen

4.894
5.174
10.068

4.713
4.981
9.694

4.514
4.773
9.287

4.305
4.553
8.858

4.305
4.556
8.861

4.305
4.556
8.861

Incidentele bijdragen
Projecten
Subtotaal projecten

1.000
1.000

1.600
1.600

1.600
1.600

1.600
1.600

1.600
1.600

1.600
1.600

11.068

11.294

10.887

10.458

10.461

10.461

Verrekeningen op bijdragen
Totaal omzet moederdepartement

Omzet derden
Bedragen x 1.000

Vergunninghouders en overige:
– vaste verbindingen
– mobiele communicatie
– (openbare) (mobiele) elektronische communicatie
– radiodeterminatie
– radiozendamateurs
– omroep
– overige/verlengingen
– certificaten
– verklaringen, keuringen en erkenningen
– randapparatuur
Satellietoperators
Ministerie van Defensie
Ministerie van Veiligheid en Justitie
Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Registraties rzam en maritiem
Caribisch Nederland
Ministerie van BZK
Landelijke eenheid Nationale Politie
Totaal omzet derden

2014
Stand
Slotwet

2015
Vastgestelde
begroting

2016

2017

2018

2019

2020

4.571
4.497

3.612
4.659

3.000
4.029

3.000
4.029

3.000
4.029

3.000
4.029

3.000
4.029

1.906
61
7
5.369
0
133
4
1.510
196
1.284

1.963
62
5
5.516
38
138
4
1.638
261
1.322

1.077
46
139

1.221
47
143

1.889
39
4
5.080
37
134
4
1.568
254
1.285
229
475
2.255
1.070

1.889
39
4
5.080
37
134
4
1.568
254
1.285
229
475
2.255
1.070

1.889
39
4
5.080
37
134
4
1.568
254
1.285
229
475
2.255
1.070

1.889
39
4
5.080
37
134
4
1.568
254
1.285
229
475
2.255
1.070

1.889
39
4
5.080
37
134
4
1.568
254
1.285
229
475
2.255
1.070

20.800

20.629

21.352

21.352

21.352

21.352

21.352

In lijn met het kabinetsbeleid om werkzaamheden kostendekkend door te
belasten aan de markt zullen de vergoedingen voor radiozendamateurs
(rzam) en maritiem worden geherintroduceerd in 2016. De kosten voor
deze vergunningverlening werden sinds 2008 betaald door het moederdepartement. In 2016 wordt ook het tarief voor de vaste (point-to-point
straal)verbindingen verlaagd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

142

Toelichting op de lasten
Personele kosten
De verwachte bezetting voor 2016 is 274,4 fte waarvan 263,4 fte ambtelijk
personeel. De gemiddelde loonkosten per fte worden voor ambtelijk en
niet-ambtelijk personeel begroot op € 70.931.
Materiële kosten
De bijdrage SSO’s betreft voornamelijk de bijdrage aan DICTU (€ 5,0 mln).
Rentelasten
De rente betreft de vergoeding die AT betaalt voor leningen bij het
Ministerie van Financiën om investeringen in vaste activa te financieren.
Afschrijvingskosten
De afschrijvingskosten immaterieel nemen in de jaren 2016 tot met 2020
geleidelijk toe door de investeringen die worden gedaan in het kader van
het project GAMMA. De afschrijvingskosten van het project GAMMA
betreffen de kosten die niet ten laste van de post «Te verrekenen met
vergunninghouders» worden gebracht en bedragen gemiddeld € 0,475
mln per jaar (afschrijvingstermijn 10 jaar).
Dotaties voorzieningen
Voor 2015 is de dotatie voorzieningen dubieuze debiteuren en ambtsjubilea € 0,1 mln.
Kasstroomoverzicht over het jaar 2016
Bedragen x € 1.000

1.
2.

3.

4.
5.

Rekening courant RHB 1 januari +
depositorekeningen
Totaal operationele kasstroom
– /– totaal investeringen
+/+ totaal boekwaarde desinvesteringen
Totaal investeringskasstroom
– /– eenmalige uitkering aan moederdepartement
+/+ eenmalige storting door moederdepartement
– /– aflossingen op leningen
+/+ beroep op leenfaciliteit
Totaal financieringskasstroom
Rekening courant RHB 31 december +
stand depositorekeningen (=1+2+3+4)

2014
Stand
Slotwet

2015
Vastgestelde
begroting

2016

2017

2018

2019

2020

10.378
820
– 2.041
0
– 2.041

7.534
526
– 6.300

7.368
878
– 5.000
0
– 5.000

7.674
977
– 3.000
0
– 3.000

7.454
2.100
– 1.750
0
– 1.750

8.124
2.125
– 1.500
0
– 1.500

8.601
2.125
– 1.500
0
– 1.500

0

0

0

0

0

– 6.300

0
0
– 271
0
– 271

– 692
6.300
5.608

0
– 572
5.000
4.428

0
– 1.197
3.000
1.803

0
– 1.430
1.750
320

0
– 1.649
1.500
– 149

0
– 1.781
1.500
– 281

8.886

7.368

7.674

7.454

8.124

8.601

8.944

Het kasstroomoverzicht geeft een analyse van de liquiditeitsontwikkeling.
Operationele kasstroom
De operationele kasstroom bestaat uit het geraamde saldo van baten en
lasten, gecorrigeerd voor afschrijvingen en mutaties in de voorzieningen
en het werkkapitaal.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

143

Investeringskasstroom
In 2016 wordt een investering begroot van € 3,5 mln te investeren in
materiële vaste activa zoals elektronische apparatuur, uitgaven naar
aanleiding van de verhuizing van het agentschap en voor het project
GAMMA. In de leenfaciliteit wordt daarnaast rekening gehouden met een
eenmalig bedrag van € 1,5 mln voor investeringen op het gebied van
huisvesting.
Financieringsstroom
Voor de financiering van de begrote investeringen moet een beroep
worden gedaan op de leenfaciliteit bij het Ministerie van Financiën.
Overzicht doelmatigheidsindicatoren
2014
Slotwet

2015
Vastgestelde
begroting

2016

2017

2018

2019

2020

177,4 /
82,8

178,2 /
76,3

191,4 /
82,9

186,3 /
78,0

183,8 /
74,4

180,9 /
70,7

180,9 /
68,2

€ 70.931
248,4

€ 70.584
241,8

€ 70.931
263,4

€ 70.931
253,7

€ 70.931
247,8

€ 70.931
241,6

€ 70.931
239,2

€ 568

€ 898

€ 778

€ 750

€ 732

€ 714

€ 707

– 0,66%
1.450/
1.660

0,00%
1.453/
1.667

0,00%
1.450/
1.660
1.106

0,00%
1.450/
1.660
1.117

– 2,62%
1.450/
1.660
1.128

– 0,46%
1.450/
1.660
1.140

0,00%
1.450/
1.660
1.151

1.829
1.660
1.585

1.836
1.667
1.588

1.829
1.660
1.585

1.829
1.660
1.585

1.829
1.660
1.585

1.829
1.660
1.585

1.829
1.660
1.585

1.081
32.526

– 1.430
31.813

– 722
32.996

– 973
32.589

0
32.160

0
32.163

0
32.163

Niet in
2014

>3,5

>3,5

>3,5

>3,5

>3,5

>3,5

89%

95%

95%

95%

95%

95%

95%

100%
75%

100%
98%

100%
98%

100%
98%

100%
98%

100%
98%

100%
98%

85%

90%

90%

90%

90%

90%

90%

11

<5%

<5%

<5%

<5%

<5%

<5%

5,6%
Niet in
2014

<7

<7

<7

<7

<7

<7

>7

>7

>7

>7

>7

>7

3,0%

<4,1%

<4,1%

<4,1%

<4,1%

<4,1%

<4,1%

Inputindicatoren
Kernindicatoren
Verhouding direct/indirect (in fte)

Verklarende/achterliggende variabelen
Personeelskosten per fte
Totaal aantal fte’s (excl. externe inhuur)
Kosten inhuur externen (PAO-definitie; x
€ 1.000)
Outputindicatoren
Uurtarief (wijziging in reële termen)
Aantal declarabele uren (per fte en totaal)
Norm declarabiliteit per fte
Aantal werkbare /beschikbare uren:
– werkbare uren
– bruto beschikbare uren
– netto beschikbare uren
Verklarende/achterliggende variabelen
Bedrijfsresultaat (x € 1.000)
Omzet
Kwaliteitsindicatoren
Kernindicatoren
Klanttevredenheid:

Doorlooptijd primaire processen:
Vergunningaanvragen binnen 8 weken
Reactietijd storingsklachten
Klachten van levensbelang ≤ 4 uur
Klachten van maatschappelijk belang ≤ 12 uur
Klachten van individueel belang ≤ 3
werkdagen
Gegrond verklaarde bezwaarschriften aantal
Aantal klachten
Medewerkertevredenheid

Verklarende/achterliggende variabelen
Ziekteverzuim

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

144

Voor de sturing op de declarabiliteit van AT is het kengetal «Norm
declarabiliteit per fte» toegevoegd. Voor 2016 is de norm 1.106 uur per fte.
In de jaren hierop volgend wordt de norm jaarlijks met 1% verhoogd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

145

3.3 Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
Begroting agentschap 2016
Bedragen x € 1.000
2014
Stand
Slotwet

2015
Stand
1e
suppletoire
begroting

2016

2017

2018

2019

2020

Baten
Omzet moeder departement
Omzet overige departementen
Omzet derden
Rentebaten
Vrijval voorzieningen
Bijzondere baten
Totaal baten

180.997
16.569
1.854
0
0
34
199.454

173.111
27.898
709
0
0
0
201.718

173.400
30.000
800
0
0
0
204.200

169.800
33.600
800
0
0
0
204.200

169.800
33.600
800
0
0
0
204.200

169.800
33.600
800
0
0
0
204.200

169.800
33.600
800
0
0
0
204.200

Lasten
Apparaatskosten
– Personele kosten
– waarvan eigen personeel
– waarvan externe inhuur
– waarvan overige personele kosten
– Materiële kosten
– waarvan apparaat ICT
– waarvan bijdrage aan SSO’s
– waarvan overige materiële kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
– Materieel
– waarvan apparaat ICT
– Immaterieel
Overige kosten
– Dotaties voorzieningen
– Bijzondere lasten
Totaal lasten

188.891
107.239
35.438
10.292
61.509
81.652
34.523
8.373
38.756
189
10.379
4.653
4.653
5.726
987
801
186
200.446

186.901
90.156
43.641
1.800
44.715
96.745
33.842
10.076
52.827
200
14.117
6.329
6.329
7.788
500
500
0
201.718

188.200
101.400
52.300
2.600
46.500
86.800
33.000
13.800
40.000
200
14.800
7.400
7.400
7.400
500
500
0
203.700

186.600
99.600
58.900
2.000
38.700
87.000
33.100
13.800
40.100
200
16.400
7.400
7.400
9.000
500
500
0
203.700

186.600
99.000
62.200
1.800
35.000
87.600
33.900
13.800
39.900
200
16.400
7.400
7.400
9.000
500
500
0
203.700

186.700
99.000
62.200
1.800
35.000
87.700
33.900
13.800
40.000
200
16.300
7.400
7.400
8.900
500
500
0
203.700

186.700
99.000
62.200
1.800
35.000
87.700
33.900
13.800
40.000
200
16.300
7.400
7.400
8.900
500
500
0
203.700

– 992

0

500

500

500

500

500

Saldo van baten en lasten

Toelichting op de baten
Omzet moederdepartement
Bedragen x € 1.000

Applicatiebeheer
Ontwikkelopdrachten
Infrabeheer
Werkplekservices
Overige omzet
Generieke eBS
Indirect
Totaal

2014
Stand
Slotwet

2015
Stand
1e
suppletoire
begroting

2016

2017

2018

2019

2020

19.639
47.595
41.046
33.444
9.266
7.044
22.963
180.997

16.078
44.478
39.352
33.926
3.950
7.080
28.247
173.111

15.710
44.030
38.530
33.930
3.960
7.030
30.210
173.400

15.710
44.030
36.550
32.930
3.960
7.030
29.590
169.800

15.710
44.030
36.550
32.930
3.960
7.030
29.590
169.800

15.710
44.030
36.550
32.930
3.960
7.030
29.590
169.800

15.710
44.030
36.550
32.930
3.960
7.030
29.590
169.800

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

146

DICTU levert voor EZ zowel de werkplekdiensten als de ICT die de
primaire processen en bedrijfsvoering processen ondersteunen. De
verwachte omzet moederdepartement daalt de komende jaren licht. Met
de ontwikkeling van een eigen Cloud is de verwachting dat het product
Infrabeheer goedkoper gaat worden. Dit leidt bij gelijkblijvende dienstverlening tot een daling van de omzet moederdepartement. Hetzelfde geldt
voor het product Werkplekservices.
Omzet overige departementen
Bedragen x € 1.000

Applicatiebeheer
Ontwikkelopdrachten
Infrabeheer
Werkplekservices
Overige omzet
Generieke eBS
Indirect
Totaal

2014
Stand
Slotwet

2015
Stand
1e
suppletoire
begroting

2016

2017

2018

2019

2020

314
14.587
525
0
0
0
1.143
16.569

4.020
14.095
5.231
0
0
0
4.552
27.898

3.930
14.440
4.000
2.400
0
0
5.230
30.000

3.930
14.025
4.000
5.800
0
0
5.845
33.600

3.930
14.025
4.000
5.800
0
0
5.845
33.600

3.930
14.025
4.000
5.800
0
0
5.845
33.600

3.930
14.025
4.000
5.800
0
0
5.845
33.600

DICTU verwacht in 2016 en verder een lichte omzetstijging bij overige
departementen. De grootste opdrachtgevers zijn de Rijksdienst voor
Identiteitsgegevens (RvIG) van BZK (onder andere de referendumapplicatie RAPP) en de Inspectie van SZW (de ICT-ondersteuning van de
bijzondere opsporingsdienst). DICTU gaat vanaf 2016 werkplekservices
leveren aan OCW.
Toelichting op de lasten
Personele kosten
De verwachte bezetting voor 2016 is 985 fte waarvan 630 fte eigen
personeel en 355 fte externe inhuur. De gemiddelde loonkosten per fte
worden voor eigen personeel begroot op € 83.016 en voor externe inhuur
op € 138.310.
DICTU heeft een verambtelijkingsdoelstelling opgenomen van 80 fte per
jaar voor 2016 en 2017. Dit omdat DICTU veel waarde hecht aan het
borgen van ICT-kennis in de eigen organisatie. Dit leidt vanaf 2016 tot een
stijging van de kosten van eigen personeel.
Materiële kosten
Onder materiële kosten zijn onder andere begroot: uitbestede werkzaamheden, onderhoud, licenties en aanschaffingen. Tevens zijn onder deze
post kosten voor huisvesting aan het Rijksvastgoedbedrijf en de kosten
voor (eigen) werkplekken begroot.
In de loop van 2016 gaat DICTU over naar een nieuwe werkplekken. De
materiële kosten en de afschrijvingskosten zijn in de begroting nog niet
aangepast omdat de effecten hiervan nog niet in voldoende mate bekend
zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

147

Toelichting op het saldo baten en lasten
DICTU begroot structureel een positief resultaat van € 0,5 mln. DICTU
heeft begin 2015 een aanvulling op het eigen vermogen ontvangen van
het moederdepartement van € 1,0 mln, ter aanvulling van het negatief
eigen vermogen. Dit bedrag wordt in de jaren 2016 en 2017 in twee
tranches terugbetaald. Daarna zal DICTU het positieve resultaat
aanwenden om het eigen vermogen aan te sterken, als buffer voor
onvoorziene tegenvallers, om de organisatie duurzaam te laten functioneren.
Kasstroomoverzicht over het jaar 2016
Bedragen x € 1.000

1.
2.

3.

4.
5.

Rekening courant RHB 1 januari +
deposito rekeningen
Totaal operationele kasstroom
– /– totaal investeringen
+/+ totaal boekwaarde desinvesteringen
Totaal investerings kasstroom
– /– eenmalige uitkering aan moeder
departement
+/+ eenmalige storting door moeder
departement
– /– aflossingen op leningen
+/+ beroep op leenfaciliteit
Totaal financierings-kasstroom
Rekening courant RHB 31 december +
stand deposito rekeningen (=1+2+3+4)

2014
Stand
Slotwet

2015
Stand
1e
suppletoire
begroting

2016

2017

2018

2019

2020

478
18.175
– 16.312

0
14.117
– 14.117

0
15.300
– 25.000

0
16.900
– 15.000

0
16.900
– 15.000

500
16.800
– 15.000

1.000
16.800
– 15.000

– 16.312

– 14.117

– 25.000

– 15.000

– 15.000

– 15.000

– 15.000

– 500

– 500

– 9.250
9.000
– 250

– 14.117
14.117
0

– 14.800
25.000
9.700

– 16.400
15.000
– 1.900

– 16.400
15.000
– 1.400

– 16.300
15.000
– 1.300

– 16.300
15.000
– 1.300

2.091

0

0

0

500

1.000

1.500

Toelichting
Investeringskasstroom
De hogere investeringskasstroom in 2016 wordt veroorzaakt door
investeringen in life cycle management en de Cloud.
Financieringskasstroom
De aflossingen op leningen uit de financieringskasstroom lopen gelijk met
de afschrijvingskosten uit de begroting van DICTU. In 2016 en 2017 lost
DICTU € 0,5 mln af van de in 2015 van het moederdepartement
ontvangen aanvulling op het eigen vermogen. Het beroep op de leenfaciliteit loopt gelijk met de investeringen. De hogere investeringen in life
cycle management en de Cloud in 2016 leiden in de volgende jaren tot
een verhoging van de afschrijvingskosten en daarmee de aflossingen op
leningen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

148

Overzicht doelmatigheidsindicatoren
Omschrijving

1. Kostprijzen per product (groep)
a. Basistarief werkplek (gemiddeld per stuk x
€)
b. Aantal Werkplekken
c. Infrastructuur (x € 1.000)
d. Productieve uren
2. Tarieven/uur
a. Senior medew. (ontwikkeling)
b. Medior medew. (bouw)
c. Junior medew. (test en beheer)
3. gem. bezetting FTE-totaal (excl. externe
inhuur)
4. Saldo baten en lasten

2014
Slotwet

2015
Stand
1e
suppletoire
begroting

2016

2017

2018

2019

2020

2.415
12.332
42.399
1.468.476
(89%)

2.520
11.250
44.841
88%

2.500
11.500
42.895
1.517.700
(88%)

2.500
11.500
40.915
1.515.300
(88%)

2.500
11.500
40.915
1.514.100
(88%)

2.500
11.500
40.915
1.514.100
(88%)

2.500
11.500
40.915
1.514.100
(88%)

86
77
77

108
84
84

111
86
86

111
86
86

111
86
86

111
86
86

111
86
86

429
– € 1,0
mln

533
€0
mln

630
€ 0,5
mln

710
€ 0,5
mln

750
€ 0,5
mln

750
€ 0,5
mln

750
€ 0,5
mln

Toelichting
De verambtelijkingsdoelstelling van 80 fte per jaar in 2016 en 2017 leidt tot
een stijging van de gemiddelde fte-bezetting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

149

3.4 Dienst Landelijk Gebied (DLG)
Begroting agentschap 2016
Op 1 maart 2015 heeft DLG zijn bedrijfsactiviteiten gestaakt. Het proces
om DLG ingaande 1 juli 2015 op te heffen, is in gang gezet. Daartoe is een
slotbalans naar de stand van 30 juni 2015 opgesteld. EZ zal de activa en
passiva van die balans op 1 juli 2015 overnemen en in de tweede helft van
2015 afwikkelen. Op grond van de Regeling agentschappen is opstellen
van een begroting 2016 verplicht, maar vanwege de opheffing van DLG in
2015 is dit een nulbegroting.
Bedragen x € 1.000

Baten
Omzet moederdepartement
Omzet overige departementen
Omzet derden
Rentebaten
Vrijval voorzieningen
Bijzondere baten
Totaal baten
Lasten
Apparaatskosten
Personele kosten
– waarvan eigen personeel
– waarvan externe inhuur
– waarvan overige personele kosten
Materiële kosten
– waarvan apparaat ICT
– waarvan bijdrage aan SSO’s
– waarvan overige materiële kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
Materieel
– waarvan apparaat ICT
Immaterieel
Overige kosten
– dotaties voorzieningen
– bijzondere lasten
Totaal lasten
Saldo van baten en lasten

2014
Stand
Slotwet

2015
Begroting
t/m 1e
suppletoire
begroting

2016

55.762
6.421
12.753
70
16.591
0
91.597

8.503
1.645

0
0
0
0
0

10.148

0

21.384
17.668
9.334
1.091
7.243
3.716
158
2.005
1.553
0
1.546
1.521
12
25

22.930

0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0

– 12.782

0

83.226
60.059
56.983
3.004
72
23.167
4
7.095
16.068
44
2.042
1.788
254
10.946
10.900
46
96.258
– 4.661

2017

2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

2019

2020

150

Kasstroomoverzicht over het jaar 2016
Bedragen x € 1.000

1.
2.

3.

4.
5.

Rekening courant RHB 1 januari +
depositorekeningen
Totaal operationele kasstroom
– /– totaal investeringen
+/+ totaal boekwaarde desinvesteringen
Totaal investeringskasstroom
– /– eenmalige uitkering aan moederdepartement
+/+ eenmalige storting door moederdepartement
– /– aflossingen op leningen
+/+ beroep op leenfaciliteit
Totaal financieringskasstroom
Rekening courant RHB 31 december +
stand depositorekeningen (=1+2+3+4)

2014
Stand
Slotwet

2015
Begroting

2016

41.139
– 9.632
0
377
377

41.487
0

0
0

0

0

18.200
– 2.547
0
15.653

0
0
0
0

0
0
0
0

47.537

41.487

0

2014
Slotwet

2015
Vastgestelde
begroting

2016

€ 110,30
100

€ 108,50
99,4

763
71.628

700
69.000

–

76/24

– 5,1%

– 21,2%

–

–

2017

2018

2019

2020

2017

2018

2019

2020

0

Overzicht doelmatigheidsindicatoren

Kostprijzen per product (groep)
Tarieven
Tarieven/uur
Index in reële termen t.o.v. 2014 (2014 = 100)
Fte
Fte-totaal (excl. externe inhuur)
Personeelskosten per fte
Verhoudingen direct/ indirect (excl. externe
inhuur)
Saldo van baten en lasten
Saldo van baten en lasten (% van totale baten)
Kwaliteit
Klanttevredenheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

151

3.5 Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA)
Begroting agentschap 2016
Bedragen x € 1.000
2014
Stand
Slotwet

2015
Begroting
(stand
1e
suppletoire
begroting
2015)

2016

2017

2018

2019

2020

Baten
Omzet moederdepartement
Omzet overige departementen
Omzet derden
Rentebaten
Vrijval voorzieningen
Bijzondere baten
Totaal baten

119.113
77.481
93.863
65
4.226
12.008
306.756

135.786
81.658
89.210
25
0
7.500
314.179

125.425
78.813
90.740
50
0
5.200
300.228

119.705
78.798
90.740
50
0
2.700
291.993

117.155
78.617
90.990
50
0
200
287.012

117.382
78.617
90.990
50
0
0
287.039

117.382
78.617
90.990
50
0
0
287.039

Lasten
Apparaatskosten
– Personele kosten
– waarvan eigen personeel
– waarvan externe inhuur
– waarvan overige personele kosten
– Materiële kosten
– waarvan apparaat ICT
– waarvan bijdrage aan SSO’s
– waarvan overige materiële kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
– Materieel
– waarvan apparaat ICT
– Immaterieel
Overige kosten
– dotaties voorzieningen
– bijzondere lasten
Totaal lasten

303.408
192.060
177.556
14.504
0
111.348
0
40.967
70.381
482
10.041
5.052
0
4.989
407
407
0
314.338

304.657
197.055
183.798
13.257
0
107.602
0
38.864
68.738
541
11.281
6.579
0
4.702
500
500
0
316.979

285.347
187.421
174.353
13.068
0
97.926
0
31.218
66.708
320
14.230
8.029
0
6.201
500
500
0
300.397

271.173
176.188
163.903
12.285
0
94.985
0
27.831
67.154
331
20.158
9.676
0
10.482
500
500
0
292.162

263.350
170.282
158.409
11.873
0
93.068
0
24.931
68.137
434
22.897
11.320
0
11.577
500
500
0
287.181

260.401
168.327
156.590
11.737
0
92.074
0
24.931
67.143
536
25.771
13.239
0
12.532
500
500
0
287.208

262.863
169.902
158.055
11.847
0
92.961
0
24.931
68.030
571
23.274
13.787
0
9.487
500
500
0
287.208

Saldo van baten en lasten

– 7.582

– 2.800

– 169

– 169

– 169

– 169

– 169

Toelichting op de baten
Omzet moederdepartement
De NVWA bewaakt de veiligheid van voedsel, de gezondheid van dieren
en planten, het dierenwelzijn en handhaaft de natuurwetgeving. De post
omzet moederdepartement ad € 125,4 mln is gerelateerd aan de
opbrengsten voortvloeiend uit het opdrachtenpakket dat met het
moederdepartement is afgesproken, inclusief de bijdragen voor het Plan
van Aanpak7 (PvA), ad € 34,1 mln in 2016. De omzet is inclusief de
aanvullende bijdrage van € 1,1 mln voor de uitvoering van de overgenomen PBO-taken (inclusief structurele bijdrage salarissuppletie van
overgenomen ex-PBO medewerkers). De totale bijdrage voor de
overname van PBO-taken komt hiermee op € 8,7 mln. Daarnaast is
rekening gehouden met de versoberingtaakstelling van ruim € 0,2 mln en
ontvangen loon- en prijscompensatie van € 0,5 mln. In de omzet
moederdepartement zijn voorts bijdragen opgenomen in verband met
7

TK, 33 835, nr. 1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

152

niet-kostendekkende tarieven voor kleine slagers ad € 0,8 mln, Certificering op Afstand € 0,5 mln en ook voor de handhaving van de Wet
natuurbescherming en de Flora & faunawet € 0,2 mln.
In de onderstaande tabel is de verwachte omzet moederdepartement per
product opgenomen. Onder de post «Overig» zijn opbrengsten geraamd
die niet op basis van een uurtarief in rekening worden gebracht, zoals
directe bijdragen voor uitbesteed onderzoek en voor andere kosten.
Omzet moederdepartement
Bedragen x € 1.000

Advies & vertegenwoordiging
Communicatie
Incident- & crisismanagement
Inlichtingen & opsporing
Kennis & Expertise
Klantinteractie & dienstverlening
Laboratoriumonderzoek
Toezicht
Overig
Totaal

2014
Stand
Slotwet

2015
Stand
1e
suppletoire
begroting

2016

2017

2018

2019

2020

6.480
1.157
3.570
11.036
3.572
7.160
3.571
69.430
13.137
119.113

7.259
1.175
3.086
12.285
2.507
6.583
2.977
77.149
22.764
135.786

6.905
1.118
2.935
11.685
2.385
6.262
2.832
73.380
17.923
125.425

6.803
1.101
2.892
11.514
2.350
6.170
2.790
72.308
13.777
119.705

6.710
1.086
2.853
11.355
2.317
6.085
2.752
71.310
12.687
117.155

7.103
1.150
3.020
12.021
2.453
6.442
2.913
75.495
6.785
117.382

7.103
1.150
3.020
12.021
2.453
6.442
2.913
75.495
6.785
117.382

Omzet overige departementen
De NVWA bewaakt de veiligheid van voedsel en consumentenproducten.
De omzet overige departementen bestaat uit de bijdrage van VWS en van
het Diergezondheidsfonds (DGF). De bijdrage VWS van € 78,3 mln is
inclusief het budget van € 10 mln voor het PvA, € 1,3 mln voor de
uitvoering van voormalige PBO-taken en € 6,6 mln voor onderzoek bij het
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Voor de omzet van
het DGF is structureel € 0,5 mln begroot.
In de onderstaande tabel is de verwachte omzet overige departementen
per product opgenomen. Onder de post «Overig» zijn opbrengsten
geraamd die niet op basis van een uurtarief in rekening worden gebracht.
Hieronder vallen vooral directe bijdragen voor uitbesteed onderzoek en
voor andere kosten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

153

Omzet overige departementen
Bedragen x € 1.000

Advies & vertegenwoordiging
Communicatie
Incident- & crisismanagement
Inlichtingen & opsporing
Kennis & Expertise
Klantinteractie & dienstverlening
Laboratoriumonderzoek
Toezicht
Overig
Totaal

2014
Stand
Slotwet

2015
Stand
1e
suppletoire
begroting

2016

2017

2018

2019

2020

1.750
484
2.689
1.205
4.767
6.340
11.525
37.834
10.887
77.481

2.128
432
1.030
1.541
3.499
6.808
10.824
41.301
14.095
81.658

2.109
428
1.025
1.527
3.469
6.748
10.729
40.938
11.840
78.813

2.151
437
1.036
1.558
3.538
6.883
10.944
41.755
10.496
78.798

2.145
435
1.034
1.553
3.529
6.864
10.914
41.647
10.496
78.617

2.187
444
1.045
1.583
3.596
6.996
11.124
42.446
9.196
78.617

2.187
444
1.045
1.583
3.596
6.996
11.124
42.446
9.196
78.617

Omzet derden
De omzet derden bestaat uit retributies NVWA, retributies Kwaliteitskeuring Dierlijke Sector (KDS) en overige baten. Het bedrijfsleven betaalt
retributies voor de diensten die de NVWA en KDS verrichten, bijvoorbeeld
voor toezicht in de vorm van inspecties en keuringen bij import, export en
slachthuizen. Uitgaande van een stabiele marktvraag en de tarieven 2015
wordt een omzet geraamd van € 72,2 mln aan retributies NVWA en € 15,6
mln aan retributies KDS.
Naast de retributieopbrengsten realiseert de NVWA ook nog voor € 2,9
mln aan overige baten derden. Deze bestaan voornamelijk uit
opbrengsten voor de uitvoering van (inter)nationale projecten.
Rentebaten
Door de lage rentepercentages zijn de rentebaten gering. De rentepercentages worden door het Ministerie van Financiën dagelijks vastgesteld en
variëren afhankelijk van de looptijd tussen net onder of boven 0%.
Bijzondere baten
De bijdrage van het moederdepartement in de kosten DICTU van € 5,2
mln is, in lijn met de jaarrekening 2014, opgenomen onder de bijzondere
baten.
Toelichting op de lasten
Personele kosten
De verwachte gemiddelde bezetting voor 2016 is 2.331 fte, waarvan 2.237
fte eigen (ambtelijk) personeel. De gemiddelde totale ambtelijke personeelskosten in 2016 zijn € 77.940 per fte.
De inhuur van externen betreft tijdelijke inhuur voor uitvoering van het
PvA en externen die productieve werkzaamheden verrichten of worden
ingezet voor ondersteuning van het primaire proces.
Materiële kosten
De materiële kosten bestaan uit bijdragen aan Shared Service Organisaties (SSO’s) en overige kosten. Voor SSO’s is € 31,2 mln aan kosten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

154

begroot. Dit betreft de bijdrage aan DICTU in het kader van ICT € 21,6 mln
en huurkosten voor kantoorpanden en laboratoria aan het Rijks Vastgoed
Bedrijf (RVB) € 9,6 mln (inclusief energiekosten). De NVWA heeft geen
panden in eigendom.
De overige kosten bestaan uit specifieke kosten € 49,4 mln (waaronder
circa € 17,4 mln voor uitbesteed onderzoek, € 15,6 mln KDS, € 6,1 mln
practitioners en € 10,3 overige specifieke kosten), huisvestingskosten
€ 3,0 mln, bureaukosten € 3,5 mln en diverse materiële kosten € 10,8
mln.
Rentelasten
De rentelasten vloeien voort uit rente- en aflossingsdragend vermogen
waarvan het rentepercentage varieert tussen de 0,06% en 4,45%.
Afschrijvingskosten
De afschrijvingskosten voor materiële en immateriële activa bedragen
respectievelijk € 8,0 en € 6,2 mln. De toename van de materiële afschrijvingskosten wordt veroorzaakt door de uitbreiding van het wagenpark in
2015 als gevolg van het verplicht gestelde gebruik door inspecteurs van
een dienstauto. De toename van de immateriële afschrijvingskosten is het
gevolg van de investeringen in het kader van het PvA om de
ICT-voorziening binnen de NVWA op voldoende niveau te brengen.
De materiële vaste activa worden lineair afgeschreven waarbij de
afschrijvingstermijn van de verschillende soorten activa ligt tussen 4 en 10
jaar. De immateriële vaste activa hebben een afschrijvingstermijn van 4
jaar.
Dotaties aan voorzieningen
Dit betreft de dotatie aan de voorziening claims, geschillen en rechtsgedingen.
Saldo van baten en lasten
Op basis van de beschikbare budgetten resulteert een negatief saldo van
bijna € 0,2 mln. Dit negatieve resultaat is het gevolg van het doorhuren
van het pand in Groningen in plaats van de aanvankelijke geplande
afkoop. Deze kosten worden, via het eigen vermogen van de NVWA,
gedekt uit middelen die voor afkoop ter beschikking zijn gesteld. Deze
middelen zijn toereikend om dit voorziene meerjarige tekort te dekken.
Ten opzichte van de ontwerpbegroting 2015 valt het tekort lager uit omdat
voor een ander NVWA-pand een voordeligere aanwending kon worden
gerealiseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

155

Kasstroomoverzicht
Bedragen x € 1.000

1.
2.

3.

4.
5.

Rekening courant RHB 1 januari
2014 + depositorekeningen
Totaal operationele kasstroom
– /– totaal investeringen
+/+ totaal boekwaarde desinvesteringen
Totaal investeringskasstroom
– /– eenmalige uitkering aan
moederdepartement
+/+ eenmalige storting door
moederdepartement
– /– aflossingen op leningen
+/+ beroep op leenfaciliteit
Totaal financieringskasstroom
Rekening courant RHB 31 december
2014 + stand depositorekeningen
(=1+2+3+4)

2014
Stand
Slotwet

2015
Stand 1e
suppletoire
begroting

2016

2017

2018

2019

2020

58.414
10.370
– 11.131

60.029
– 9.945
– 28.730

35.346
2.509
– 29.305

13.818
19.989
– 21.555

21.557
22.728
– 22.420

29.815
25.603
– 19.544

40.653
23.106
– 11.937

1.316
– 9.815

1.600
– 27.130

1.360
– 27.945

3.551
– 18.004

2.140
– 20.280

3.076
– 16.468

3.821
– 8.116

– 9.940
11.000
1.060

– 11.530
23.922
12.392

– 12.447
16.355
3.908

– 15.801
21.555
5.754

– 16.610
22.420
5.810

– 17.841
19.544
1.703

– 20.219
11.937
– 8.282

60.029

35.346

13.818

21.557

29.815

40.653

47.361

Operationele kasstroom
De operationele kasstroom 2016 van € 2,5 mln bestaat uit de som van het
saldo van baten en lasten ad – € 0,2 mln, de afschrijvingskosten ad € 14,2
mln, uitgaven ten laste van de voorziening leegstand gebouwen ad –
€ 11,5 mln.
Investeringskasstroom
Materiële activa
Naast geringe uitbreiding van het aantal dienstauto’s, als gevolg van het
PvA, is voor vervanging van de dienstauto’s een investeringsbedrag nodig
van € 4,1 mln. De restwaarden van de ingeleverde dienstauto’s geven de
bedragen van de desinvesteringen weer. De investeringen in laboratoriumapparatuur bedragen € 2,7 mln en de investeringen in aanpassingen
van gebouwen, laboratorium- en kantoorinventaris en controleapparatuur
€ 1,5 mln.
Immateriële activa
De NVWA is in 2014 gestart met het uitbouwen van de kennis en
vaardigheden en het implementeren van de onderliggende processen en
de informatiearchitectuur (programma «Blik op 2017»). Hiermee samenhangend is in 2016 een aanzienlijke investering in ICT begroot van € 21,0
mln die voor een belangrijk deel voortvloeit uit het PvA.
Financieringskasstroom
De financieringskasstroom geeft het saldo weer van de benodigde
leningen en de aflossing op de lopende leningen. Van de ruim € 29 mln
aan investeringen in 2016 wordt bijna € 16 mln gefinancierd uit leningen
en circa € 13 mln uit eigen middelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

156

Overzicht doelmatigheidsindicatoren
Bedragen x € 1.000

Gemiddelde kostprijs (€/uur)
Tarieven
Index 2012 = € 94,07 = 100
Omzet per productgroep (x mln)
Advies en Vertegenwoordiging
Communicatie
Incident en crisismanagement
Inlichtingen en opsporing
Kennis en expertise
Klantinteractie en dienstverlening
Laboratoriumonderzoek
Toezicht
FTE
Aantal FTE (excl. externe inhuur)
Verhouding FTE direct/indirect (excl externe
inhuur)
Personeelskosten per fte
Saldo van baten en lasten
Saldo van baten en lasten als % van de totale
baten
Kwaliteit
Afhandelsnelheid informatieverzoeken,
klachten en meldingen
Tijdig betaalde facturen (< 30 dagen).

2014
Slotwet

2015
Stand
1e
suppletoire
begroting

2016

2017

2018

2019

2020

95,6

96,32

98,06

98,06

98,06

98,06

98,06

101,62

102,39

104,25

104,25

104,25

104,25

104,25

8,5
1,6
6,3
12,2
9,1
22
20,7
168,4

9,8
1,6
4,1
13,8
7,1
24,4
20,0
188,2

9,5
1,5
4,0
13,2
7,0
24,3
19,8
185,2

9,4
1,5
3,9
13,1
7,0
24,3
20,0
184,9

9,3
1,5
3,9
12,9
7,0
24,3
19,9
184,0

9,8
1,6
4,1
13,6
7,2
24,8
20,3
189,0

9,8
1,6
4,1
13,6
7,2
24,8
20,3
189,0

2.229

2.303

2.237

2.103

2.033

2.009

2.028

1.842/387
74.217

1.849/454
73.755

1760/477
72.374

1645/446
72.374

1590/431
72.374

1572/426
72.374

1586/430
72.374

– 2,47%

– 0,89%

– 0,06%

– 0,06%

– 0,06%

– 0,06%

– 0,06%

71%
n.v.t.

95%
90%

95%
95%

95%
95%

95%
95%

95%
95%

95%
95%

Toelichting
De NVWA wil snel blijven reageren naar aanleiding van verzoeken,
klachten en meldingen en wil 95% binnen de behandeltermijn van 6
weken afhandelen.
Het is van belang dat de overheid facturen op tijd betaalt. De NVWA
streeft ernaar dat minimaal 95% van de facturen binnen een periode van
30 dagen wordt betaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

157

3.6 Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
Begroting agentschap 2016
Bedragen x € 1.000

Baten
Omzet moederdepartement
Omzet overige departementen
Omzet derden
Rentebaten
Vrijval voorzieningen
Bijzondere baten
Totaal baten
Lasten
Apparaatskosten
Personele kosten
– waarvan eigen personeel
– waarvan externe inhuur
– waarvan overige personele kosten
Materiële kosten
– waarvan apparaat ICT
– waarvan bijdrage aan SSO’s
– waarvan overige materiële kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
– Materieel
– waarvan apparaat ICT
– Immaterieel
Overige kosten
– dotaties voorzieningen
– bijzondere lasten
Totaal lasten
Saldo van baten en lasten

2014
Stand
Slotwet

2015
Stand
1e
suppletoire
begroting

2016

2017

2018

2019

2020

303.448
83.206
15.639
184
8.714
0
411.191

327.389
104.616
43.566
10
0
0
475.581

293.045
110.126
42.269
10
0
0
445.450

276.675
108.626
27.369
10
0
0
412.680

263.341
108.626
27.369
10
0
0
399.346

263.341
108.626
27.369
10
0
0
399.346

263.341
108.626
27.369
10
0
0
399.346

395.615
259.455
177.726
65.938
15.791
136.160
0
82.192
53.968
193
11.060
1.843

459.170
260.866
206.268
42.936
11.662
198.304
0
81.000
117.304
115
16.295
2.564

432.347
244.988
204.247
35.545
5.196
187.359
0
83.111
104.248
66
13.037
2.461

399.991
227.380
194.035
22.325
11.020
172.611
0
76.568
96.043
28
12.661
2.360

387.318
219.972
188.214
21.155
10.603
167.346
0
74.094
93.252
2
12.026
2.348

387.328
219.982
188.214
21.155
10.613
167.346
0
74.094
93.252
0
12.018
2.340

387.328
219.982
188.214
21.155
10.613
167.346
0
74.094
93.252
0
12.018
2.340

9.217
281
281
0
407.149

13.731
0
0
0
475.581

10.576
0
0
0
445.450

10.301
0
0
0
412.680

9.678
0
0
0
399.346

9.678
0
0
0
399.346

9.678
0
0
0
399.346

4.042

0

0

0

0

0

0

Toelichting op de baten
Omzet moederdepartement
Beleidsterreinen Bedragen x € 1.000

Agro & Natuur
Bedrijfsleven & Innovatie
Energie, telecom & Mededinging
Overig
Totaal

2014
Stand
Slotwet

2015
Stand
1e
suppletoire
begroting

2016

2017

2018

2019

2020

152.395
92.954
40.001
18.098
303.448

189.314
93.304
38.438
6.333
327.389

162.471
84.876
39.411
6.287
293.045

150.786
81.546
39.298
5.045
276.675

149.016
76.181
33.099
5.045
263.341

149.016
76.181
33.099
5.045
263.341

149.016
76.181
33.099
5.045
263.341

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

158

Agro & Natuur
RVO.nl is onder andere belast met de uitvoering van de Europese
Landbouwsubsidies en Mestwetgeving. In 2015 is het werkpakket
uitgebreid met taken van de Productschappen en van voormalig DLG.
Voor 2016 krimpt de reguliere opdracht met ongeveer € 5,5 mln ten
opzichte van 2015 als gevolg van de taakstelling Rutte II. Daarnaast is in
de begrotingsstand 2015 € 17 mln voor de Subsidieregeling Natuur en
Landschap (SNL) verwerkt, die ook is opgenomen onder omzet derden.
Dit zal worden hersteld bij Najaarsnota 2015.
Bedrijfsleven & Innovatie
RVO.nl is belast met taken ter stimulering van innovatie zoals
S&O-afdrachtvermindering (WBSO), kennisbescherming- en benutting en
het Innovatiefonds Midden- en Kleinbedrijf (MKB+). Daarnaast wordt
samenwerking bevorderd binnen de driehoek van bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid, met name binnen de negen topsectoren. De daling
van het opdrachtenpakket houdt verband met onder meer de lagere omzet
Special envoy voor start-ups. Daarnaast was in 2015 nog sprake van
eenmalige investeringen NL Octrooicentrum. Ook daalt de opdracht als
gevolg van de Rutte II taakstelling (€ 2,1 mln), die wordt ingevuld door
een korting op Communicatie, Beleidsinformatie, Antwoord voor
Bedrijven, Liaisonofficers, Biobased Economy, GreenDeals, Eureka/
Eurostars, H2020 en WBSO.
Energie, Telecom & Mededinging
Het werkpakket voor Energie, Telecom & Mededinging (ETM) kent zes
thema’s: Duurzame energieproductie, Energiebesparing, Energieinnovatie, Energiemarkt en Infrastructuur, Internationaal en Telecom en
Mededinging.
Omzet overige departementen
Bedragen x € 1.000

BZ
BZK
I&M
OCW
V&J
SZW
VWS
Overige
Totaal

2014
Stand
Slotwet

2015
Stand
1e
suppletoire
begroting
2015

2016

2017

2018

2019

2020

55.696
12.858
10.120
2.643
481
385
302
721
83.206

83.233
8.000
8.677
2.924
1.402
380
0
0
104.616

82.400
12.100
11.000
2.850
375
1.401
0
0
110.126

80.900
12.100
11.000
2.850
375
1.401
0
0
108.626

80.900
12.100
11.000
2.850
375
1.401
0
0
108.626

80.900
12.100
11.000
2.850
375
1.401
0
0
108.626

80.900
12.100
11.000
2.850
375
1.401
0
0
108.626

Ministerie van BZ
RVO.nl voert activiteiten uit op de beleidsterreinen van de Minister van
Buitenlandse Zaken (BZ) en de Minister van Buitenlandse Handel &
Ontwikkelingssamenwerking. De expertise en inzet van RVO.nl is vooral
toegespitst op Duurzame handel en investering en Duurzame ontwikkeling, voedselzekerheid en water. BZ zet voor duurzame handel en
investeringen in op synergie tussen handel en ontwikkelingssamen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

159

werking. Het omvat de versterking van internationale handelssystemen,
de Nederlandse handelspositie, het stimuleren van duurzame economische ontwikkeling – waaronder private sectorontwikkeling en verbetering van het lokale investeringsklimaat – in ontwikkelingslanden en het
Dutch Good Growth Fund. Met uitzondering van de versterking van
internationale handelssystemen zien we al deze pijlers in het opdrachtenpakket terug. BZ zet voor duurzame ontwikkeling, voedselzekerheid en
water in op een toename van voedselzekerheid en op verbeterd waterbeheer, drinkwater en sanitatie. Daarnaast onder duurzame ontwikkeling
op duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen, het tegengaan van
klimaatverandering en het vergroten van de weerbaarheid van de
bevolking tegen onafwendbare klimaatverandering. De omvang van de
opdracht van BZ stijgt ten opzichte van Slotwet 2014 door de overgedragen opdracht van haar agentschap (CBI) aan RVO.nl.
Ministerie van BZK
De opdracht van BZK betreft onder meer de implementatie van de
herziene Europese richtlijn energieprestatie gebouwen EPBD (Energy
Performance of Buildings Directive; waaronder het energielabel voor
woonconsumenten), de implementatie van het SER-akkoord voor het
onderdeel «gebouwde omgeving», het begeleiden van expertteams op
het gebied van kantorentransformatie, particulier opdrachtgeverschap en
de uitvoering van het programma bevolkingsdaling.
Ministerie van I&M
Het opdrachtenpakket is gebundeld rondom vier hoofddoelen van het
I&M: klimaat en energie, circulaire economie, water en mobiliteit. Het
werkpakket bestaat uit opdrachten die gerelateerd zijn aan de Groene
Groei brief, het programma Van Afval naar Grondstof, de Klimaatagenda
en het Nationaal Energie Akkoord. Het I&M-opdrachtenpakket heeft veel
synergie met aanpalende opdrachten van andere opdrachtgevers als EZ,
BZK en BZ bijvoorbeeld op het vlak van energie en klimaat, biobased waar
in de uitvoering ook de verbinding over de departementen heen wordt
gelegd.
Omzet derden
Bedragen x € 1.000

EU
Leges dierenregistraties
Leges Overige regelingen AGRO
Leges Mest
Vergunningen
Provincies
Overig
Totaal

2015
Begroting
(stand
1e
suppletoire
begroting
2015)

2016

2017

2018

2019

2020

2.476
6.000
1.900
1.600
423
29.100
2.066
43.566

3.234
6.000
2.900
600
423
27.000
2.112
42.269

3.234
6.000
2.900
600
423
12.100
2.112
27.369

3.234
6.000
2.900
600
423
12.100
2.112
27.369

3.234
6.000
2.900
600
423
12.100
2.112
27.369

3.234
6.000
2.900
600
423
12.100
2.112
27.369

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

160

De omzet derden heeft betrekking op opdrachten voor de Europese Unie,
een bijdrage van derden in de uitvoeringskosten die in opdracht van het
moederdepartement plaatsvinden (bijvoorbeeld heffingen en retributies)
en diverse overige opdrachtgevers. De begroting 2016 is in lijn met de
begroting 2015.
Rentebaten
Gelet op de huidige en verwachte rentepercentages voor deposito’s
blijven de rentebaten beperkt tot € 0,01 mln.
Toelichting op de lasten
Personele kosten
De personele kosten dalen in 2016 ten opzichte van 2015 met € 8,9 mln
door een verminderd opdrachtenpakket. De personele kosten bewegen
mee met de ontwikkelingen in het opdrachtenpakket. Door de verschillende invaringen is het aantal ambtenaren minder hard gedaald dan
verwacht. Er is sprake van een daling van de flexibele schil van inhuurkrachten.
De verwachte bezetting voor 2016 is 3.236 fte, waarvan 2.730 fte ambtelijk
personeel en 506 fte externe inhuur. De gemiddelde loonkosten per fte
over 2016 worden geraamd op € 75.000 voor ambtelijk personeel en
€ 70.000 voor inhuurkrachten.
Materiële kosten
De totale materiele kosten dalen in 2016, als gevolg van de daling van het
opdrachtenpakket, ten opzichte van 2015 met € 9,2 mln. De materiële
kosten zijn onder te verdelen in directe en indirecte materiële kosten.
Directe materiële kosten zijn kosten die direct verband houden met de
uitvoering van opdrachten. Vooral de directe materiele kosten bewegen
mee met de ontwikkelingen in het opdrachtenpakket. Hiertoe behoren
onder andere kosten ten behoeve van de exploitatie van de Netherlands
Business Support Offices, de buitenkantoren van de Foreign Investment
Agency (NFIA) en Technisch Wetenschappelijke Attaché (TWA) en kosten
voor de uit te voeren regelingen. In 2016 worden de directe materiële
kosten op € 100 mln geraamd.
Indirecte materiële kosten zijn kosten die niet direct verband houden met
een opdracht. In 2015 worden de indirecte materiële kosten geraamd op
€ 87 mln. Deze kosten bestaan voornamelijk uit kosten voor producten en
diensten van de Shared Service Organisaties (SSO’s) DICTU (€ 58 mln) en
Rijksvastgoedbedrijf (€ 24 mln).
Rentelasten
Het bedrag aan opgenomen rentelasten betreft rente op de leningen bij
het Ministerie van Financiën. De terugloop in de rentelasten wordt
veroorzaakt door een beperkter beroep op de leenfaciliteit. Daarnaast is er
sprake van een lage rentestand.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

161

Kasstroomoverzicht over het jaar 2016
Bedragen x € 1.000

1

Rekening courant RHB 1 januari +
depositorekeningen

2

Totaal operationele kasstroom

3

– /– totaal investeringen
+/+ totaal boekwaarde desinvesteringen
Totaal waardeverminderingen
Totaal investeringskasstroom

4
5

– /- eenmalige uitkering aan moederdepartement
+/+ eenmalige storting door moederdepartement
– /- aflossing op leningen
+/+ beroep op leenfaciliteit
Totaal financieringskasstroom
Rekening courant RHB 31 december +
stand depositorekeningen
(=1+2+3+4)

2014
stand
slotwet

2015
Stand
1e
suppletoire
begroting
2015

2016

2017

2018

2019

2020

111.264

90.305

78.400

69.487

64.125

58.140

52.177

7.494

5.295

3.037

4.661

4.025

4.017

4.017

– 18.900
– 382
27
– 19.255

– 9.950
0

– 9.950
0

– 9.950
0

– 9.950
0

– 9.950
0

– 9.950
0

– 9.950

– 9.950

– 9.950

– 9.950

– 9.950

– 9.950

0

– 4.356

0

0

0

0

0

0
– 2.966
0
– 2.966

0
– 2.894
0
– 7.250

0
– 2.000
0
– 2.000

0
– 73
0
– 73

0
– 60
0
– 60

0
– 30
0
– 30

0
0
0
0

96.537

78.400

69.487

64.125

58.140

52.177

46.244

Toelichting
Operationele kasstroom
De operationele kasstroom bestaat uit het geraamde saldo van baten en
lasten, gecorrigeerd voor afschrijvingen en mutaties in voorzieningen en
het werkkapitaal.
Investeringskasstroom
De voor 2016 geraamde investeringen (€ 10,0 mln) bestaan uit investeringen in ICT-systemen ten behoeve van de uitvoering van regelingen
(€ 9,5 mln) en vervangingsinvesteringen in installaties en inrichtingen
(€ 0,5 mln).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

162

Overzicht doelmatigheidsindicatoren
Bedragen x € 1.000

Inputindicatoren
Kernindicatoren
Verhouding direct/indirect personeel
Outputindicatoren
Kernindicatoren
Tariefindex in reële termen
Totaal aantal ambtelijk fte werkzaam exclusief
externe inhuur
Saldo baten en lasten als percentage van
totale baten
Kwaliteitsindicatoren
Kernindicatoren
Klanttevredenheid
Gehonoreerde bezwaarschriften

2014
Slotwet

2015
Begroting

2016

2017

2018

2019

2020

81,2%

85%

85%

85%

85%

85%

85%

101,1

100

100

100

100

100

100

2.611

2.539

2.675

2.675

2.675

2.675

2.675

0,70%

0%

0%

0%

0%

0%

0%

7,3
30%

7,3
25%

7,3
25%

7,3
25%

7,3
25%

7,3
25%

7,3
25%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

163

4. BEGROTING DIERGEZONDHEIDSFONDS
Doel van het Diergezondheidsfonds
Het fonds heeft als doel het betalen van kosten in verband met de
bestrijding, bewaking en preventie van, en onderzoek naar besmettelijke
dierziekten, zoönosen en ziekteverschijnselen in brede zin.
Uitbraken van dierziekten hebben een grote impact op de Nederlandse
samenleving als geheel en op de agrarische sector, inclusief de aanverwante verwerkende voedselindustrie in het bijzonder. Voor dergelijke
potentieel snel om zich heen grijpende dierziekten gelden speciale
bestrijdings- en preventieregimes die grotendeels hun wortels kennen in
Europese regelgeving. Voor veel van deze dierziekten bevat de Europese
regelgeving een plicht tot bestrijding. Daarnaast kan sprake zijn van
verplichtingen tot preventieve maatregelen zoals onderzoek naar de aanof afwezigheid van een dierziekte via het monitoren van (een selectie van)
ogenschijnlijk gezonde dieren.
Het Diergezondheidsfonds is een begrotingsfonds dat tot 1 januari 2015
onder andere werd gevuld met de opbrengst van heffingen die door het
Productschap Zuivel, het Productschap Vee en Vlees en het Productschap
Pluimvee en Eieren werden opgelegd. Vanwege de opheffing van de
productschappen is de voeding van het Diergezondsheidsfonds vanaf
2015 voor wat betreft het sectoraandeel nader geregeld. De Gezondheidsen welzijnswet voor dieren (Hoofdstuk VIII Gwwd, artikel 95b, onderdelen
a tot en met d,) geeft de mogelijkheid een heffing in te stellen voor het
houden van dieren. Hiervan is gebruik gemaakt, waarbij is aangesloten bij
de heffingsystematiek zoals deze door de productschappen werd
gehanteerd. De inkomsten van de heffingen worden in het fonds gestort.
Hiermee worden vanaf 2015 de ontvangsten van het fonds gevormd door
jaarlijkse bijdragen vanuit de begroting van EZ, de heffingen op grond van
de Gwwd en de middelen die de Europese Unie ter beschikking stelt in
verband met het weren en bestrijden van besmettelijke dierziekten.
Uit de bijdragen van de sectoren worden vanaf 2016 crisisreserves
gevormd ter grootte van 20% van de begrote bestrijdingskosten per sector
in de convenantsperiode met als doel om de bestrijdingskosten direct te
kunnen betalen nadat deze zijn ontstaan.
Het beleid dat aan de basis ligt van de inzet van het DGF is weergegeven
in beleidsartikel 16 van de EZ-begroting. Relevante prestatie-indicatoren
en kengetallen zijn derhalve daar ondergebracht. De kosten voor inzet van
de crisisorganisatie worden eveneens op beleidsartikel 16 begroot en
verantwoord.
De begroting van het DGF bevat sinds 2015 ook de kosten van het
voorkomen en bestrijden van dierziekten waarvoor de bestrijding en de
financiering door EZ zijn overgenomen van de productschappen,
waaronder de Ziekte van Aujeszky, Salmonella (Se en St), Leukose en
Mycoplasma. De totale begroting van het DGF valt daardoor substantieel
hoger uit dan in voorgaande jaren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

164

4.1 Beleidsartikel 1 Bewaking en bestrijding van dierziekten en
voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen
Algemene doelstelling
Bewaking en bestrijding van bepaalde dierziekten en het voorkomen en
verminderen van welzijnsproblemen.
Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van EZ is verantwoordelijk voor:
– Het bestrijden van dierziekten die op basis van wetgeving verplicht
moeten worden bestreden en indirect verantwoordelijk voor welzijnsaspecten bij de bestrijding.
– Het tijdig signaleren en afhandelen van verdenkingen en besmettingen
door onderzoek en monitoring/bewaking van bepaalde dierziekten
(bijvoorbeeld scrapie, blauwtong, brucella melitensis, klassieke en
Afrikaanse varkens pest, MKZ, AI, Ziekte van Aujeszky, salmonella en
Mycoplasma en BSE).
– Effectieve en doelmatige crisisorganisatie bij dierziektenuitbraken.
Telkens na een uitbraak van een besmettelijke dierziekte vindt een
evaluatie plaats op alle onderdelen van bestrijdingsmaatregelen,
welzijnsmaatregelen en crisisorganisatie.
Beleidswijzigingen
Beleidswijzigingen op het terrein van het diergezondheid worden
opgenomen onder artikel 16 «Concurrerende, duurzame, veilige,
agro-,visserij- en voedselketens» van de EZ-begroting.
Budgettaire gevolgen van beleid
Bedragen x € 1.000
2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Verplichtingen
Uitgaven
waarvan juridisch verplicht
Beginsaldo
Programma-uitgaven

13.751
13.751

42.824
42.824

30.620
30.620
63%

30.620
30.620

30.620
30.620

30.620
30.620

30.620
30.620

9.294
13.751

19.064
42.824

30.620

30.620

30.620

30.620

30.620

Opdrachten
1. Bewaking van dierziekten
2. Bestrijding van dierziekten
3. Voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen
4.Overig

13.751
4.531
9.147

42.824
9.307
33.517

30.620
17.707
12.553

30.620
17.707
12.553

30.620
17.707
12.553

30.620
17.657
12.603

30.620
17.657
12.603

–
73

–
–

–
360

–
360

–
360

–
360

–
360

Ontvangsten

23.521

42.824

30.620

30.620

30.620

30.620

30.620

Eindsaldo

19.064

10.486

10.486

10.486

10.486

10.486

2.750

2.750

2.750

2.750

2.750

9.799

9.799

9.799

9.799

9.799

01 Bewaking en bestrijding van dierziekten en
voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen

Specificatie ontvangsten:
Ontvangsten van EZ1
Ontvangsten van EU m.b.t. salmonella
bewaking en bestrijding
Ontvangsten van sector
(bewaking)2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

165

2014
Ontvangsten van sector
(bestrijding)2

2015

2016

2017

2018

2019

2020

7.585

7.585

7.585

7.585

7.585

1
Dekking uit artikel 16,onderdeel «bijdrage aan andere begrotingshoofdstukken» (in 2016 € 4,040 mln), het restant uit andere instrumenten van
artikel 16.
2
De ontvangsten van sector uit de heffingen en / of sectorreserves moeten op basis van het in het voorjaar van 2015 afgesloten convenant de
komende periode worden uitgewerkt in wet- en regelgeving. Mede op basis hiervan kunnen de komende jaren nog verschuivingen optreden in de
financiering door EZ en sector.

Budgetflexibiliteit
Er is sprake van doorlopende contracten met bedrijven om bewakingsprogramma’s uit te voeren en/of om beschikbaar te zijn voor dienstverlening
tijdens crises, waardoor uitgaven voor ruwweg 63% juridisch verplicht
zijn. De resterende 37% is op basis van het convenant aan bestuurlijke
afspraken gebonden en betreft de jaarlijks terugkerende bestrijdingskosten, de subsidie basismonitoring, die EZ al jaren verleent en waarover
met sectoren afspraken zijn gemaakt over continuering van hun bijdragen
(en die van EZ) via het DGF en de sectorbijdragen aan de Stichting
Diergeneesmiddelen Autoriteit (SDa).
Financiering DGF
De middelen ter financiering van de uitgaven van het DGF zijn afkomstig
van het Rijk, van het bedrijfsleven (middels een heffing of uit sectorreserves) en van de Europese Unie. De bijdrage van het Rijk wordt geraamd
en verantwoord in het beleidsartikel 16 van de EZ-begroting. De afspraken
over de bijdrage van het bedrijfsleven aan het DGF zijn vastgelegd in het
op 30 april 2015 ondertekende vierde «Convenant financiering bestrijding
besmettelijke dierziekten 2015–2019» tussen EZ en de sectorpartijen
vereniging ZuivelNL, stichting Brancheorganisatie Kalversector, stichting
AVINED, Producentenorganisatie Varkenshouderij, LTO Nederland
(vakgroepen Schapenhouderij, Melkgeitenhouderij en Vleesveehouderij)
en het Platform Kleinschalige Schapen- en Geitenhouders (TK, 29 683, nr.
198).
Het vorige convenant tussen de overheid en de productschappen voor de
veehouderijsectoren rund, varken, schapen en geiten en pluimvee
eindigde tegelijk met het opheffen van de productschappen per
31 december 2014. Soortgelijke convenanten hebben sinds het jaar 2000
voorzien in de afspraken over de medefinanciering door de sectoren aan
de verplichte, door EZ uitgevoerde, dierziektebestrijding. Om vanaf
1 januari 2015 de afspraken rondom de financiering van de dierziektenbestrijding in te vullen zijn de veterinair inhoudelijke en financiële wensen
met de sector afgestemd. Tevens is er een nieuwe heffingsgrondslag
gekozen na het wegvallen van de PBO-heffing: een heffing van EZ op
basis van de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren. De inkomsten uit
de heffing worden geraamd op het ontvangstenartikel DGF
Het convenant werkt terug tot en met 1 januari 2015 om de continuïteit
van de afspraken te waarborgen. Nieuw in dit convenant is dat er nu ook
afspraken gemaakt zijn over de financiering van overgenomen PBO-taken,
zoals de basismonitoring, de kosten voor de Stichting Diergeneesmiddelen Autoriteit en kosten voor de preventie en bestrijding van Salmonella
Se/St, Mycoplasma Gallisepticum, Ziekte van Aujeszky, Leukose en voor
de monitoring van Aviaire Influenza en Newcastle Disease.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

166

Het convenant beschrijft wie (sector en/of overheid) voor welke kosten
aan de lat staat en bepaalt hoeveel de deelsectoren maximaal zelf moeten
betalen (de plafondbedragen).
De nieuwe plafondbedragen voor de periode 2015 tot en met 2019 zijn
vastgesteld op:
(* € 1.000). De bedragen worden jaarlijks geïndexeerd aan de hand van de
omvang van de veestapel en het consumentenprijsindexcijfer alle
huishoudens (art. 7 convenant).
Sector

Plafond

Toelichting

Runderen (melkkoeien, vleeskalveren en vleesvee)
Varkens
Pluimvee
Schapen en geiten

23.540
53.447
47.138
5.074

waarvan 30.000 voor AVP en SVD
waarvan 2.113 voor NCD

In het convenant is verder bepaald dat met ingang van 2016 in de
begroting van het Diergezondheidsfonds crisisreserves worden gevormd
en in stand gehouden uit de bijdragen van de sectoren ter grootte van
20% van de begrote bestrijdingskosten per sector in de convenantsperiode. De reserves zijn bedoeld om in geval van een crisis direct de
bestrijdingskosten te kunnen betalen. Echter de begrote ontvangsten
voorzien nog niet in een component «opbouw reserves»; deze zal bij een
eerstvolgende tariefswijziging worden meegenomen.
De opbrengsten uit de diergezondheidsheffing worden aangewend voor
die sectoren waarvan de middelen afkomstig zijn. In de administratie van
inkomsten en uitgaven van het fonds worden daartoe per diersoort de
daaraan gerelateerde inkomsten en uitgaven geadministreerd.
Toelichting op de instrumenten
1. Bewaking van dierziekten
Het signaleren van (mogelijke) dierziekten vindt plaats door houders van
dieren, dierenartsen en/of medewerkers van laboratoria/
onderzoeksinstellingen, hetzij op basis van klinische verschijnselen dan
wel op basis van de uitkomsten van laboratoriumonderzoek. In het geval
deze verschijnselen kunnen wijzen op een aangifteplichtige ziekte, dient
dit onmiddellijk bij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) te
worden gemeld. Naast de meldplicht worden in opdracht van EZ
bewakings- en monitoringsprogramma’s uitgevoerd die deels door de
Europese Unie (EU) verplicht zijn gesteld ter behoud van de dierziektevrijstatus. Door bewakingsonderzoeken uit te voeren wordt het risico dat een
ziekte niet of niet tijdig wordt opgemerkt gereduceerd. Bewakingsprogramma’s ondersteunen tevens de preventie van de betreffende
dierziekten.
Streefwaarden
– Behoud van de huidige, officieel door de EU en door de Wereldorganisatie voor diergezondheid (OIE) verleende, status vrij te zijn van een
aantal dierziekten.
Beleidsinstrumenten
De EU en de OIE verlenen onder bepaalde voorwaarden aan lidstaten
officiële erkenningen voor het vrij zijn van besmettelijke dierziekten. Deze
door de EU erkende statussen «vrij van dierziekten» worden bewaakt op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

167

basis van meldingen van actuele uitbraken en voor bepaalde dierziekten
door het periodiek uitvoeren van bewakingsprogramma’s. Lidstaten en bij
de OIE aangesloten landen zijn verplicht om uitbraken van ziekten direct te
melden aan de OIE en EU.
Om de door de EU en de OIE verleende erkenningen «vrij van dierziekten»
dan wel «verwaarloosbaar risico» te behouden worden bewakingsprogramma’s voor de volgende zes dierziekten uitgevoerd: Brucella
melitensis, Brucellose, Blauwtong, BSE, Ziekte van Aujeszky en Aviaire
Influenza (AI).
Naast deze officiële vrijstatus zijn er andere redenen voor het uitvoeren
van monitoringprogramma’s, bijvoorbeeld de volksgezondheid of
nationale diergezondheidsbelangen. Zo is voor Nederland de monitoring
op Q-koorts, Mycoplasma gallisepticum en Salmonella St/Se belangrijk. In
2015 worden deze monitoringsprogramma’s voortgezet.
Voor een snelle opsporing van dierziekten is de overheid in sterke mate
afhankelijk van de opmerkzaamheid van veehouder en dierenarts en van
hun bereidheid een verdenking te melden. In aanvulling op de monitoringsprogramma’s worden daarom zogenaamde «early warning»programma’s uitgevoerd voor AI en KVP. Deze bieden de mogelijkheid om
bij een eventuele verdenking van een infectie (een) monster(s) op te
sturen voor uitsluitingsdiagnostiek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

168

Prestatiegegevens
Bewaking van dierziekten

Basismonitoring
Brucella (schaap, geit)
Blauwtong (rund, schaap, geit)
BSE rund, bij destructor en bij
noodslachting
TSE schaap/geit, bij destructor1
KVP (varkens)
– Veehouderij (early warning)
– Veehouderij (tonsillen)
– Wilde zwijnen
AI
Bedrijfsmatig pluimvee: early warning
– Insturen monsters (swabs)
– Melding afwijkende verschijnselen
(bij GD)
– Bedrijfsmatig pluimvee: monitoring
serologische testen
Wilde vogels:
– Monitoring levende wilde vogels
– Monitoring dode vogels
Q-koorts (melkmonsters)

Bedrijven
(aantallen)

Dieren
(aantallen)

1.500
291

14.000
387

3.800
400
100

48.000
3.000

1.950
40

540
4.600
500

300
150

1.400
1.500

100

1.200
2.700

170.000
5.000
500

380

Subtotaal
Overgenomen Productschapstaken
Basismonitoring2
Leukose
Ziekte van Aujeszky (varken)
Salmonella Se St (pluimvee)
– Bewaking en preventie3
– verificatieonderzoek VB
– verificatieonderzoek Leg
– vaccinatie

Uitgaven
(x
€ 1.000,–)

850

105
915
7.860

26.000

9.358
58
26
2.000
koppels leg
en 693
koppels
vermeerdering

4.600
450
40
484
36
121

Mycoplasma

4.0004
116

Subtotaal

9.847

Totaal bewaking van dierziekten

17.707

Begrote sectorbijdrage
Rund (inclusief leukose monitoring)
Varken (inclusief ziekte van Aujeszky)
Schapen en geiten
Pluimvee (inclusief Salmonella Se St
en mycoplasma)

3.539
1.429
1.134
3.697

1
In 2013 is het monitoringsprogramma voor TSE bij schapen en geiten aangepast, omdat door
de gedaalde omvang van het schapen- en geitenbestand conform EU-wetgeving volstaan kan
worden met een kleiner aantal monsters. Hiermee is in de begroting rekening gehouden
2
Betreft 50% sectoraandeel plus de BTW.
3
Verwachting 2016: vleeskuikens 85 detectie en 5 serotypering; kalkoenen 6 detectie en 2 serotypering, Vermeerdering 5.600 detectie en 60 serotypering; leg 3.500 detectie en 100 serotypering.
Totaal 9.358 monsters die genomen worden.
4
50% Cofinanciering door EU en 50% door sector.

Bron: Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (BSE en TSE), Erasmus MC (onderzoek levende
wilde vogels), SOVON en CVI (onderzoek dode wilde vogels), Nederlandse Schapen- en
Geitenfokkers Organisatie (Brucella) en Gezondheidsdienst voor Dieren (overig).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

169

De aantallen bedrijven en dieren in bovenstaande tabel zijn indicatief en
gebaseerd op realisatiecijfers in voorgaande jaren en een inschatting van
de ontwikkelingen.
De Europese cofinanciering voor de uitvoering van BSE- en TSE-tests
wordt afgebouwd van 100% in 2015 naar de reguliere 50% in 2017 (2016:
75%). EZ en sector zullen de lagere Europese vergoeding ieder voor de
helft compenseren door hogere bijdragen.
2. Bestrijding van dierziekten
Onder de bestrijding van dierziekten vallen:
– Onderzoek naar verschijnselen die kunnen duiden op een aangifteplichtige dierziekte na een melding door een (vee)houder en/of door
een dierenarts;
– Onderzoek van verdachte dieren;
– Treffen van voorzieningen om onmiddellijk te kunnen bestrijden;
– Bestrijding van besmettelijke dierziekten zoals Q-koorts, tuberculose,
brucellose en leukose;
– Bestrijding van zeer besmettelijke dierziekten zoals AI, MKZ en KVP.
Als veehouders verschijnselen signaleren bij hun dieren die kunnen
duiden op een aangifteplichtige dierziekte, is melding daarvan verplicht.
Het onderzoeken van deze meldingen is een belangrijke structurele taak
van de NVWA. Naast dit structureel onderzoeken van verschijnselen bij
dieren als gevolg van een melding, wordt structureel onderzoek uitgevoerd naar brucellose bij runderen als deze runderen binnen een bepaalde
periode hun vrucht hebben verloren. Ook bij een positief testresultaat in
een bewakingsonderzoek van een aangifteplichtige ziekte wordt dit
gemeld bij de NVWA. Indien een bevestigingstest positief is, wordt het
bedrijf door de NVWA besmet verklaard en wordt tot bestrijding
overgegaan.
De bestrijding van dierziekten omvat feitelijk twee fasen, de eerste fase
(de verdenkingsfase) vangt aan als verschijnselen, informatie of resultaten
van onderzoek worden gemeld die kunnen duiden op een aangifteplichtige dierziekte, de tweede fase (de bestrijdingsfase) vangt aan als een
besmetting is vastgesteld of als er zodanige aanwijzingen zijn dat moet
worden uitgegaan van een besmetting.
Zodra sprake is of moet worden uitgegaan van een besmetting, worden
onmiddellijk bestrijdingsmaatregelen getroffen door de (permanente)
crisisorganisatie van EZ. Vertraging van de bestrijding leidt tot meer
besmettingen en daarmede tot langduriger bestrijdingsmaatregelen. Door
EZ zijn contracten gesloten met bedrijven voor de beschikbaarstelling van
mensen en middelen die een kritische rol vervullen in het bestrijdingsproces. Bestrijding vindt plaats volgens Europese bestrijdingsrichtlijnen.
De aanpak is geregeld in diverse draaiboeken van het ministerie. Op
www.rijksoverheid.nl staan de actuele draaiboeken.
In bepaalde gevallen kan de inzet van beschermende noodvaccinatie
(vaccinatie «voor het leven») een effectieve bestrijdingsmethode zijn. In
plaats van het in grote aantallen ruimen van dieren kan de uitbraak bij
bepaalde dierziekten tot staan worden gebracht door vaccinatie, in een
bepaalde cirkel rondom besmette bedrijven. Gezonde gevaccineerde
dieren worden niet meer gedood. Op basis van de huidige EU-regelgeving
is beschermende noodvaccinatie mogelijk bij de bestrijding van uitbraken
van MKZ, KVP en AI. Deze aanpak is op dit moment alleen uitvoerbaar bij
dierziekten waarvoor een effectief vaccin beschikbaar is, te weten MKZ en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

170

KVP. De mogelijkheid van noodvaccinatie is vastgelegd in de betreffende
beleidsdraaiboeken.
Streefwaarden
– Zo snel en effectief mogelijk bestrijden van dierziekten.
Concreet houdt dit in dat bij een melding een onderzoek wordt ingesteld.
Voor zover de melding betrekking heeft op verschijnselen die duiden op
een zeer besmettelijke dierziekte, moet binnen 3 uur een deskundigenteam ter plaatse een onderzoek instellen.
Beleidsinstrumenten
Voor de bestrijding van dierziekten staan onder andere de volgende
instrumenten ter beschikking:
– wettelijke verplichting van houders van dieren en dierenartsen om
verschijnselen die duiden op een aangifteplichtige dierziekte te
melden;
– klinische inspectie door een team van dierenartsen op bedrijven waar
mogelijk sprake is van aangifteplichtige dierziekten;
– monsternames door een team;
– diagnostisch onderzoek van afgenomen monsters bij dieren;
– instellen van stand-still, vervoersverboden, compartimenten;
– vaccineren van dieren;
– onderzoek van dieren op buurtbedrijven en andere relevante bedrijven;
– tracering van een besmetting (van en naar);
– doden van besmette dieren;
– doden van dieren die een reëel gevaar zijn voor verspreiding van de
besmetting;
– destructie van (besmette) dieren;
– reinigen en ontsmetten van bedrijven;
– schadeloosstellen van houders voor gedode dieren.
De grondslag voor de inzet van bovenstaande instrumenten zijn:
– EU-richtlijnen en EU-verordeningen;
– Gwwd;
– (beleids)draaiboeken;
– crisisorganisatie en voorzieningen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

171

Begrote uitgaven 2016 (x € 1.000)
Bestrijding van dierziekten
Verdenkingen
– Brucellose (verwerpersonderzoek)2
– KVP
– MKZ (rund, schaap, geit)
– AI (LPAI)
– BSE (rund)
– TSE (schaap, geit)
– Diagnostiek verdenkingen3
Voorzieningen
– AUV
– Calamiteitenreserve destructie
– Waakvlamcontracten
– Voorziening vaccinatie ZvA, MKZ en KVP
– Overige voorzieningen

Uitgaven1

1.000
100
15
300
20
15
600

300
1.890
650
2.400

Bestrijding
Jaarlijks terugkerende kosten bestrijding

2.700

Subtotaal

9.990

Overgenomen Productschapstaken
Bestrijding Ziekte van Aujeszky
Bestrijding Salmonella
– ruimingskosten
– vergoeding waarde dieren4

303
1.500

Subtotaal

2.563

Totaal

760

12.553
5

Begrote sectorbijdrage
Rund
Varken (inclusief ziekte van Aujeszky)
Schapen en geiten
Pluimvee (inclusief Salmonella)

2.122
1.835
420
3.208

1
Begrote bedragen gebaseerd op gerealiseerde kosten 2011–2013 (zie jaarverslagen DGF),
daarbij rekening houdend met meerjarige trends en structurele veranderingen.
2
Aantal bemonsterde dieren geraamd op 11.000.
3
Met betrekking tot de diagnostiek verdenkingen is een contract gesloten met het CVI waarbij
naar schatting € 0,6 mln ten laste van bestrijding dierziekten komt. De kosten worden uiteindelijk
afgerekend per diersoort.
4
50% Cofinanciering door EU en 50% door sector.
5
De geraamde sectorbijdragen bevatten nog geen component «reserve bestrijdingskosten»
vanwege de latere afspraken die hierover zijn gemaakt (na de vaststelling van de tarieven en de
afspraken over de bijdragen uit sectorale reserves rund en varken).

Toelichting
Kosten van verdenkingen en bestrijding van overige relevante dierziekten
worden opgenomen in de suppletoire wetten en in de verantwoording,
indien zich hierbij uitgaven voordoen.
3. Voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen
Bij uitbraken van wettelijk te bestrijden dierziekten treden – op basis van
het draaiboek – diverse veterinaire maatregelen in werking. Eén van de
maatregelen is het instellen van een vervoersverbod waardoor in
bepaalde gebieden het vervoer van bepaalde diercategorieën niet meer is
toegestaan dan wel aan stringente voorwaarden is gebonden. Als gevolg
van het vervoersverbod kunnen in deze gebieden welzijns- en huisvestingsproblemen ontstaan (meer of grotere dieren dan de beschikbare

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

172

hokcapaciteit toelaat, met als gevolg onder andere gezondheidsproblemen, agressiviteit, stress etc.). Ter vermindering van de meest urgente
welzijnsproblemen kan worden besloten om dieren op te kopen en
gecontroleerd af te voeren.
Streefwaarden
Beperken van de welzijnsproblemen bij dieren in geval van een dierziekte
uitbraak.
Beleidsinstrumenten
Opkoopregeling
Een opkoopregeling wordt toegepast als sprake is van of een situatie
ontstaat van overvolle stallen als direct gevolg van de bestrijdingsmaatregelen. Bij het instellen van een opkoopregeling kunnen veehouders in een
afgebakend gebied hun dieren op vrijwillige basis aan de overheid
aanbieden. Hier staat een financiële bijdrage tegenover waarbij aanvullende voorwaarden kunnen worden gesteld.
4. Overig
Dit artikel is voor de financiering van overige uitgaven, zoals de sectorbijdragen aan de SDa, eventuele terugstorting van de voorfinanciering naar
de begroting van EZ en uitgaven die onder andere betrekking hebben op
de voedselveiligheid en daarmee samenhangend de diergezondheid.
Omdat het karakter van dergelijke uitgaven op voorhand niet is te
voorspellen, kunnen geen streefwaarden worden opgenomen.
Ontvangsten
De ontvangsten betreffen bijdragen van het bedrijfsleven en van het Rijk.
De huidige verdeling van de kosten tussen bedrijfsleven en het Rijk is
vastgelegd in het «Convenant financiering bestrijding besmettelijke
dierziekten 2015–2019». De kosten van bewaking van dierziekten worden
in beginsel 50% door het Rijk en 50% door het bedrijfsleven gefinancierd
met uitzondering van de bewakingsprogramma’s die EZ heeft overgenomen van de productschappen. De basismonitoring blijft 50/50 gefinancierd. De financiering van de kosten van bestrijding is afhankelijk van de
soort dierziekte en de noodzakelijke voorzieningen. In aanleg worden deze
kosten – tot een per diersoort afgesproken plafond – voor 100% doorberekend aan de veehouderijsectoren. Behalve de kosten van de voorzieningen; deze worden gefinancierd door overheid en sector, beide voor
50%. Boven deze plafonds draagt de overheid de resterende kosten in de
betreffende convenantsperiode. Voor de basismonitoring zijn de plafonds
niet van toepassing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

173

5. BIJLAGEN
5.1 Bijlage ZBO’s en RWT’s
Onderstaand zijn alle ZBO’s en RWT’s van het Ministerie van EZ
opgenomen. Voor een overzicht van de stichtingen die gelieerd zijn aan
het Ministerie van EZ wordt verwezen naar het volgende overzicht:
http://www.rijksoverheid.nl/ministeries/eleni/organisatie/stichtingenministerie-eleni
Externe organisatie
(met wettelijke en/ of
bestuurlijke taak)

RWT

ZBO

Functie

Begrotingsartikel(en)

Begrotingsramingen
x € 1.000

1

Agrarische Opleidingscentra (13)

X

X1/X2

17

500.302

2

Bureau Beheer
Landbouwgronden/
Commissie Beheer
Landbouwgronden

X

X2

3

Centraal Bureau voor de
Statistiek

X

X

4

Centrale Commissie
voor de Statistiek

X

5

Centrale Commissie
Dierproeven

X

De AOC’s zijn de
kennisinstellingen /
opleidingsinstituten
voor voeding, natuur en
milieu op MBO/VMBOniveau.
BBL is belast met de
verwerving van
onroerend goed voor
het realiseren van
overheidsdoelen in het
landelijk gebied met
betrekking tot de
thema’s natuur,
landbouw, recreatie,
landschap, water en
milieu.
Het verzamelen,
bewerken en publiceren
van statistieken ten
behoeve van praktijk,
beleid en wetenschap.
Naast de
verantwoordelijkheid
voor de nationale
(officiële) statistieken is
het CBS ook belast met
de productie van
Europese
(communautaire)
statistieken. De
wettelijke grondslag
voor het CBS is de «Wet
op het Centraal Bureau
voor de Statistiek».
Het, als onafhankelijke
commissie, bewaken
van de
onafhankelijkheid,
onpartijdigheid,
relevantie, kwaliteit en
continuïteit van het
statistische programma
van het CBS.
De CCD verleent
vergunningen voor het
verrichten van
dierproeven op basis
van adviezen van een
van de
Dierexperimenten
Commissies (DEC).

11

16

Verwijzing
(URL-link) naar website
RWT/ZBO

Geen
bijdrage

www.dlg.nl
www.rvo.nl

142.600

www.cbs.nl

Geen
directe
bijdrage

zie www.cbs.nl

922

www.centralecommissiedierproeven.nl/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

174

Externe organisatie
(met wettelijke en/ of
bestuurlijke taak)

RWT

ZBO

Functie

Begrotingsartikel(en)

Begrotingsramingen
x € 1.000

Verwijzing
(URL-link) naar website
RWT/ZBO

College Toelating
Gewasbeschermingsmiddelen en Biociden
(vh. CTB)
AOC Raad (Bureau
Erkenningen)

X

X

16

1.007

www.ctgb.nl

Geen
directe
bijdrage

www.erkenningen.nl

8

Edelmetaal Waarborg
Nederland

X

Geen
bijdrage

www.ewnederland.nl

9

X

10

Examinerende
instanties als bedoeld in
artikel 19 van de
Examenregeling
frequentiegebruik 2008
Faunafonds

11

Grondkamers (5)

X

Het Ctgb oordeelt over
de toelating van
gewasbeschermingsmiddelen en biociden.
Bureau Erkenningen
(BE) van de AOC Raad is
in de Regeling gewasbeschermingsmiddelen en
biociden (Rgb),
aangewezen als
instantie voor het
verstrekken van
vakbekwaamheidsbewijzen gewasbescherming.
Het keuren van alle
gouden, zilveren en
platina voorwerpen
boven een bepaalde
gewichtsdrempel en
alvorens zij op de
Nederlandse markt
worden gebracht, te
voorzien van één of
meerdere stempelmerken (het
waarborgen).
Het afnemen van
examens ter verkrijging
van vergunningen voor
het gebruik van
frequentieruimte.
Het Faunafonds is belast
met het toekennen van
tegemoetkomingen in
door beschermde
diersoorten aangerichte
schade, het bevorderen
van maatregelen ter
voorkoming en
bestrijding van
dergelijke schade en
advisering aan
gedeputeerde staten van
provincies en de
Minister van
Economische Zaken.
Bevorderen van goede
pachtverhoudingen in
Nederland, toetsen van
de inhoud van
pachtovereenkomsten
aan de dwingend
rechtelijke bepalingen
van de Pachtwet,
uitvoeren van een
prijstoetsing en toetsen
van overeenkomsten
van korte duur, bepalen
van verpachte waarde.

12

Herinrichtingscommissie
Oost-Groningen &
Drents-Groningse
Veenkoloniën4

X2

6

7

X

X

X

X2

Geen
bijdrage

3

www.faunafonds.nl

Geen
bijdrage

www.grondkamers.nl

Geen
bijdrage

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

175

Externe organisatie
(met wettelijke en/ of
bestuurlijke taak)

RWT

ZBO

Functie

Begrotingsartikel(en)

Begrotingsramingen
x € 1.000

13

Hogere Agrarische
Onderwijsinstellingen
(6)

X

X1/X2

17

85.829

14

Kamer voor de
Binnenvisserij

X2

15

Kamer van Koophandel

X

16

Keuringsinstanties als
bedoeld in artikel 10.3
Telecommunicatiewet6

X2

17

Raad voor de
Accreditatie

De HAS’en zijn de
kennisinstellingen /
opleidingsinstituten
voor voeding, natuur en
milieu op HBO-niveau.
Toetsen van
overeenkomsten van
huur en verhuur van
visrechten en het
goedkeuren van
toestemmingen om te
vissen, uitgegeven door
visrechthebbenden;
beide met het oog op
een doelmatige
bevissing van
binnenwateren.
Het ondersteunen van
ondernemers en
eerstelijns
aanspreekpunt van de
overheid voor
ondernemers. Wettelijke
taken volgens de Wet op
de Kamer van
Koophandel zijn: het
voeren van een
handelsregister,
onderhouden van een
digitaal en fysieke
ondernemerspleinen,
geven van voorlichting,
innovatietaak en
regiostimuleringstaak.
Het afgeven van advies
in het kader van
rapporten, certificaten of
EG-typeverklaringen
voor
radiozendapparaten en
randapparaten. Het doen
van onafhankelijke
onderzoeken naar de
overeenstemming van
producten of diensten
met de geldende
regelgeving.
Verifiëren dat
instellingen die actief
zijn op het gebied van
laboratoriumtesten,
inspecteren, kalibreren
en certificeren aan
accreditatienormen
voldoen. De taken van
de Raad voor
Accreditatie zijn
vastgelegd in de Wet
aanwijzing nationale
accreditatie-instantie.

X

X

Verwijzing
(URL-link) naar website
RWT/ZBO

Geen
bijdrage

13

113.4885

www.kvk.nl

Geen
bijdrage

11

212

www.rva.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

176

Externe organisatie
(met wettelijke en/ of
bestuurlijke taak)

RWT

ZBO

Functie

Begrotingsartikel(en)

Begrotingsramingen
x € 1.000

Verwijzing
(URL-link) naar website
RWT/ZBO

Doel van de ACM is
vergroting van de
effectiviteit en de
efficiëntie van het
markttoezicht op de
niet-financiële markten
in Nederland.
Het betreft drie typen
van markttoezicht die tot
doel hebben om
markten goed te laten
werken: mededingingstoezicht, sectorspecifiek
markttoezicht en
consumentenbescherming.
De Raad voor plantenrassen geeft uitvoering
aan de Zaaizaad- en
Plantgoedwet 2005 op
het gebied van toelating
van plantenrassen en
verlening van intellectuele eigendomsbescherming m.b.t.
plantenrassen (kwekersrecht).
Ophalen, verwerken en
(laten) vernietigen van
dierlijke restmaterialen
en kadavers (categorie
1- en 2-materiaal, niet
bestemd voor
consumptie).
Staatsbosbeheer richt
zich op de volgende
hoofddoelstellingen:
het instandhouden,
herstellen en
ontwikkelen van natuur-,
landschaps- en
cultuurhistorische
waarden in de gebieden
van Staatsbosbeheer;
het bevorderen van
recreatie in zo veel
mogelijk gebieden van
Staatsbosbeheer;
het leveren van een
bijdrage aan de
productie van
milieuvriendelijke en
vernieuwbare
grondstoffen zoals hout.
Stichting BKD geeft
uitvoering aan de
Landbouwkwaliteitswet
(Plantenziektenwet) in
de sector bloembollen.
Stichting COKZ geeft
uitvoering aan de
Landbouwkwaliteitswet
in de zuivelsector en in
de sector pluimvee en
eieren (COKZ/NCAE).

11

375

www.acm.nl

16

824

www.plantenrassen.nl

Geen
bijdrage

www.rendac.nl

25.947

www.staatsbosbeheer.nl

Geen
bijdrage

www.bloembollen
keuringsdienst.nl

165

www.cokz.nl

18

Raad van Bestuur
Autoriteit Consument
en Markt (ACM)

X

19

Raad voor de Plantenrassen

X

20

Rendac BV

X

21

Staatsbosbeheer

X

X2

22

Stichting
X
Bloembollenkeuringsdienst

X

23

Stichting Centraal
X
Orgaan
Kwaliteitsaangelegenheden
Zuivel

X

18

16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

177

Externe organisatie
(met wettelijke en/ of
bestuurlijke taak)

RWT

ZBO

24

Stichting COVA

X

25

Stichting Dienst
Landbouwkundig
Onderzoek

X

26

Stichting Skal

X

X

27

Stichting KwaliteitsControle-Bureau

X

X

28

Stichting Nederlandse
Algemene Kwaliteitsdienst Tuinbouw

X

X

29

Stichting Nederlandse
Algemene Keuringsdiensten (Zaaizaad en
Pootgoed Landbouwgewassen)

X

X

30

TNO

X

X2

Functie

Begrotingsartikel(en)

Begrotingsramingen
x € 1.000

Verwijzing
(URL-link) naar website
RWT/ZBO

Er voor zorgen dat
Nederland te allen tijde
een minimum voorraad
aardolieproducten heeft,
om in tijden van crises
te kunnen voldoen aan
de aardolievraag.
In het algemeen belang
bijdragen aan strategisch en toepassingsgericht onderzoek op het
gebied van productie,
verwerking, afzet en
handel van agrarische
producten, van de
visserij, van het natuuren milieubeheer, van de
openluchtrecreatie en
van het beheer en de
inrichting van het
landelijk gebied.
Stichting Skal geeft
uitvoering aan de
Landbouwkwaliteitswet
m.b.t. biologische
productiemethoden.
Stichting KCB geeft
uitvoering aan de
Landbouwkwaliteitswet
en de Plantenziektenwet
in de sector groenten en
fruit.
Stichting Naktuinbouw
geeft uitvoering aan de
Zaaizaad- en Plantgoedwet 2005 (en de
Plantenziektenwet)
m.b.t. teeltmateriaal in
de sectoren tuinbouwen de bosbouwgewassen.
Stichting NAK geeft
uitvoering aan de
Zaaizaad- en Plantgoedwet 2005 (en de
Plantenziektenwet)
m.b.t. zaaizaad en
pootgoed in de sector
landbouwgewassen.
TNO is een
onafhankelijke
onderzoeksorganisatie
die op basis van haar
expertise en onderzoek
een belangrijke bijdrage
levert aan de
concurrentiekracht van
bedrijven en
organisaties, aan de
economie en aan de
kwaliteit van de
samenleving als geheel.

14

111.000

www.cova.nl

16

145.241

www.wur.nl

Geen
bijdrage

www.skal.nl

130

www.kcb.nl

Geen
bijdrage

www.naktuinbouw.nl

Geen
bijdrage

www.nak.nl

134.7507

www.tno.nl

16

12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

178

Externe organisatie
(met wettelijke en/ of
bestuurlijke taak)

RWT

31

VSL

X

32

Verispect

X

33

De in het kader van de
Metrologiewet art. 11
en 12 aangewezen
instanties en erkende
keurders9

34

WaarborgHolland

ZBO

X

X2

X

X

Functie

Begrotingsartikel(en)

Het onderhouden en
11
verwezenlijken van
nationale meetstandaarden zoals
vastgelegd in de
Metrologiewet. Op
grond van artikel 3 van
deze wet is VSL door de
Minister van EZ hiervoor
aangewezen.
Het uitoefenen van het
11
toezicht op de naleving
van de Metrologiewet.
Op grond van artikel 27
van deze wet is
Verispect door de
Minister van EZ hiervoor
aangewezen. Daarnaast
de uitvoering van het
toezicht op de
Waarborgwet zoals
vastgelegd in de
Waarborgwet.
Het optreden als
onafhankelijke
toetsende instantie bij
overeenstemmingbeoordelingen
van meetinstrumenten.
De werkzaamheden die
zij verrichten kunnen per
overeenstemmingbeoordeling
verschillen maar omvat
o.a. het beoordelen van
kwaliteitssystemen, het
afgeven van certificaten
van typeonderzoek of
ontwerponderzoek en
het keuren van
meetinstrumenten.
Het keuren van alle
gouden, zilveren en
platina voorwerpen
boven een bepaalde
gewichtsdrempel en
alvorens zij op de
Nederlandse markt
worden gebracht, te
voorzien van één of
meerdere
stempelmerken (het
waarborgen).

Begrotingsramingen
x € 1.000

Verwijzing
(URL-link) naar website
RWT/ZBO

13.5738

www.vsl.nl

Zie VSL

www.verispect.nl

Geen
bijdrage

Geen
bijdrage

www.waarborgholland.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

179

35

Externe organisatie
(met wettelijke en/ of
bestuurlijke taak)

RWT

ZBO

Functie

Begrotingsartikel(en)

Begrotingsramingen
x € 1.000

Verwijzing
(URL-link) naar website
RWT/ZBO

Wageningen Universiteit

X

X1/X2

Wageningen Universiteit
is de belangrijkste
Europese Universiteit op
het gebied van de Life
Sciences. Onderzoekers
en studenten van
Wageningen Universiteit
richten zich op
onderwerpen op het
terrein van de voeding,
gezondheid, natuur en
leefomgeving.

17

176.986

www.wur.nl

1

De onderwijsinstellingen zijn partieel ZBO, namelijk voor het deel waarin zij examens afnemen en beoordelen.
Valt niet onder Kaderwet ZBO.
3
Bijdrage loopt via de provincies die de financiële verantwoordelijkheid voor het Faunafonds hebben overgenomen van het Rijk (zie Besluit Faunafonds). Met het van kracht worden van de Wet natuurbescherming zullen de taken van het Faunafonds formeel bij de provincies zijn belegd.
4
Opheffing voorgenomen. Commissie verricht alleen nog afrondende werkzaamheden.
5
Betreft Rijksbijdrage voor 2016 groot € 113.488.000,-. Dit bedrag is exclusief de budgetfinanciering van het Handelsregister groot € 4.118.
6
Het gaat hierbij om het volgende cluster aan ZBO’s: Telefication BV, TÜV Rheinland EPS BV, Kiwa Nederland BV, DEKRA Certification BV,
D.A.R.E.!! Consultancy en Thales Nederland BV.
7
Aan TNO-AGE (een aparte organisatie-eenheid binnen TNO, begrotingsartikel 14) wordt een aparte bijdrage (€ 2.116 in 2016) verstrekt.
8
Dit bedrag betreft niet alleen het instituut VSL, maar omvat ook de bijdrage aan Verispect en de verplichte bijdrage aan de internationale organisaties BIPM, OIML en Welmec.
9
Het gaat hierbij om het volgende cluster aan deeltijd-ZBO’s: Kalibra International BV, Kema Nederland BV, Kiwa NV Certificatie en Keuringen, NMI
Certin BV en SGS Nederland BV.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

180

5.2 Verdiepingsbijlage bij de begrotingsartikelen
Beleidsartikel 11 Goed functionerende economie en markten
Uitgaven beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties:
Loon- en prijsbijstelling
Overig
Stand ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

2020

192.483
5.346

183.123
328

175.774
620

168.998
726

169.003
79

700
335
198.864

671

642

613

184.122

177.036

170.337

616
647
170.345

170.342

2015

2016

2017

2018

2019

2020

52.265
– 15.100
37.165

43.434
16.500
59.934

30.200
700
30.900

30.200
700
30.900

30.200
700
30.900

30.900

2020

Ontvangsten beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Stand ontwerpbegroting 2016

Beleidsartikel 12 Een sterk innovatievermogen
Uitgaven beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties:
Bijdrage aan TNO
TKI Toeslag
Bijdrage RVO.nl
Topsectoren overig
Overig
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

569.897
2.991

522.728
– 17.337

500.555
– 14.682

483.311
– 11.467

486.882
– 7.712

151
171
304
– 580
– 391
572.543

18.151
– 5.617
6.873
4.450
– 684
528.564

18.896
– 6.827
6.863
5.156
– 843
509.118

18.145
– 677
577
5.142
– 368
494.663

18.145
– 669
577
5.144
– 366
502.001

511.530

Toelichting
Bijdrage aan TNO
De mutatie betreft met name de BTW-compensatie met ingang van 2016
van € 17 mln per jaar. Als gevolg van gewijzigde regelgeving hebben
kennisinstellingen geen vooraftrek van BTW voor zover deze op activiteiten die buiten het economisch verkeer plaatsvinden (gesubsidieerde
onderzoeksactiviteiten).
TKI Toeslag
In 2016 en 2017 wordt € 5 mln vanuit de TKI Toeslag overgeboekt naar
Bijdrage RVO.nl voor de uitvoeringkosten van de WBSO.
Bijdrage RVO.nl
Naast de hierboven genoemde € 5 mln voor de uitvoeringskosten WBSO
worden de extra inkomsten vanuit de Rijksoctrooiwet (€ 1,3 mln in 2016
en 2017) ingezet voor de uitvoering hiervan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

181

Topsectoren overig
De mutatie betreft met name de BTW-compensatie met ingang van 2016
van € 3 mln per jaar voor STW. Als gevolg van gewijzigde regelgeving
hebben kennisinstellingen geen vooraftrek van BTW voor zover deze ziet
op activiteiten die buiten het economische verkeer plaatsvinden (gesubsidieerde onderzoeksactiviteiten). Hiernaast een herverdeling als gevolg van
de definitieve toedeling van de taakstelling Rutte II op onderzoeksbudgetten. Deze taakstelling was in afwachting van een nadere, EZ-brede
verdeling geparkeerd op Top-sectoren overig.
Ontvangsten beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties:
Rijksoctrooiwet
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

42.013
2.000

44.149

47.646

50.242

52.437

1.300
45.449

1.300
48.946

50.242

52.437

44.013

2020

49.593

Toelichting
Rijksoctrooiwet
Voor 2016 en 2017 worden hogere octrooi-ontvangsten verwacht dan de
huidige raming.
Beleidsartikel 13 Een excellent ondernemingsklimaat
Uitgaven beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties:
Bevorderen Ondernemerschap
Bijdrage RVO.nl
Kamer van Koophandel
ICT beleid
Uitfinanciering subsidies
Overig
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

306.921
– 5.367

264.751
– 2.996

247.691
1.825

242.996
510

246.998
259

– 1.652
2.170
300
985
15
– 777
302.595

– 59
377
977
3.257
8
– 649
265.666

18
36
971
7
8
– 631
249.925

1.018
33
969
6
– 1.896
– 610
243.026

1.028
33
969
6
– 1.896
– 610
246.787

2020

247.681

Toelichting
Bevorderen Ondernemerschap
De mutatie bestaat met name uit de uitvoeringskosten voor TedX, funding
garanties, risicomanagement en het Netherlands EFSI Investment Agency.
Een deel van de raming voor uitfinanciering subsidies (2018 en 2019)
wordt toegevoegd aan het budget voor Bevorderen Ondernemerschap.
Bijdrage RVO.nl
Naast de hierboven genoemde uitvoeringskosten betreft dit ook de
uitvoeringskosten voor de Groeifaciliteit.
Kamer van Koophandel
Deze mutatie bestaat uit een bijdrage vanaf 2016 vanuit het Gemeentefonds aan het Nieuw Handelsregister en een prijsbijstelling met
betrekking tot 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

182

ICT beleid
De mutatie van € 3,2 mln betreft het saldo van een overboeking van € 3,5
mln uit de aanvullende post bij het Ministerie van Financiën voor de
Generieke Digitale Infrastructuur voor beheer en toezicht eID, en een
overboeking van € 0,25 mln naar RVO.nl voor de uitvoering van Digital
Gateway.
Ontvangsten beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

78.041
790
78.831

61.952

57.932

59.669

62.071

61.952

57.932

59.669

62.071

2020

65.385

Beleidsartikel 14 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
Uitgaven beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties:
Lagere uitgaven MEP
Duurzame Energie voor Caribisch Nederland
Temporisering uitgaven Green Deal
Horizontale schuif ETS-middelen
Overige
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

1.619.026
35.682

1.833.256
3.163

1.965.105
– 6.348

2.228.005
– 15.704

2.810.679
– 18.370

– 13.400
3.700
2.450
– 20.045
– 414
1.626.999

– 7.900
4.700
– 2.450

– 10.900

– 5.300

– 5.600

20.045
– 59
1.967.843

332
2.207.333

332
2.787.041

– 443
1.830.326

2020

3.453.489

Toelichting
Lagere uitgaven MEP
In de MEPraming 2014 is sprake van lagere uitgaven ten opzichte van de
bestaande meerjarencijfers. Deze lagere uitgaven hebben geen consequenties voor het doelbereik duurzame energie in 2020 (14%) of 2023
(16%).
Duurzame Energie voor Caribisch Nederland
Deze middelen worden ingezet voor investeringen in duurzame energie
(zon, wind) op de bovenwindse eilanden en de verplaatsing van de
powerplant op Saba.
Temporisering uitgaven Green Deal
Voor de uitfinanciering van reeds aangegane verplichtingen in het kader
van Green Deal is deze kasschuif noodzakelijk.
Horizontale schuif ETS-middelen
Conform afspraak blijven de middelen die in enig jaar overblijven voor
Emission Trade Scheme (ETS) beschikbaar voor latere jaren. Met deze
horizontale verschuiving worden de resterende middelen van 2014 die bij
Voorjaarsnota reeds waren toegevoegd aan 2015 doorgeschoven naar
2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

183

Ontvangsten beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)
2015
Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties:
Bijstelling aardgasbaten
Stand Ontwerpbegroting 2016

2016

2017

2018

2019

9.535.411
9.509.411
9.343.411
– 1.280.000 – 1.423.000 – 1.223.000

9.536.761
– 927.000

10.042.761
– 972.000

– 950.000 – 1.700.000 – 1.950.000 – 1.950.000 – 1.600.000
7.305.411
6.386.411
6.170.411
6.659.761
7.470.761

2020

7.993.761

Toelichting
Bijstelling aardgasbaten
De raming van de aardgasbaten is in lijn met de uitgangspunten die het
CPB heeft gebruikt bij het opstellen van de MEV. Om de veiligheid van
bewoners in het gaswinningsgebied in Groningen te vergroten, heeft het
kabinet in juli 2015 besloten de gaswinning in Groningen terug te brengen
naar het niveau dat nodig is om de leveringszekerheid te garanderen. In
2015 is dit 30 mld m3, dat wordt aangevuld met 3 mld m3 die eenmalig
beschikbaar is uit de berging Norg. In de jaren 2016–2020 wordt uitgegaan
van een Groningen productie van 33 miljard kubieke meter per jaar.
Daarnaast zijn ook de actuele, sterk gedaalde, gasprijzen verwerkt in de
raming. Deze twee factoren verklaren een afname in de gasbaten in latere
jaren. In de raming is nog geen rekening gehouden met een besluit van
het kabinet over de toekomst van de gaswinning uit het Groningen
gasveld, dat eind dit jaar wordt genomen.
Beleidsartikel 16 Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserijen voedselketens
Uitgaven beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties:
Loon- en prijsbijstelling
Wettelijke taken DLO
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
Overige
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

585.628
36.109

539.687
1.281

505.568
472

492.139
1.821

484.196
1.315

1.821

1.689
2.308

1.581

1.521

1.497

– 844
544.121

– 844
506.777

– 844
494.637

0
487.008

2.600
– 80
626.078

2020

487.008

Toelichting
Wettelijke taken DLO
Dienst Landbouwkundig Onderzoek voert op grond van zijn Wettelijke
Onderzoekstaken (WOT) Natuur en Milieu in 2016 taken uit van het
Netwerk Ecologische Monitoring (NEM) voor het berekenen van trends
van plantensoorten en diersoorten. Dit budget was oorspronkelijk
geraamd op artikel 18 Natuur en Regio.
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
De gemiddelde kosten van RVO voor opdrachten van de per 1 maart 2015
opgeheven Dienst Landelijk Gebied (DLG) zijn op basis van de offerte
hoger dan oorspronkelijk geraamd. Op grond hiervan wordt de bijdrage
aan RVO met € 0,9 mln verhoogd en de bijdrage aan voormalig DLG voor
de eerste twee maanden met € 0,2 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

184

Voor ICT-aanpassingen voor uitvoering van de rijksopdrachten die
voorheen door DLG werden uitgevoerd is € 1,5 mln nodig.
Ontvangsten beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties
Landbouwheffingen
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

313.058
30.087

307.360
– 283

299.529
– 283

294.428
– 430

286.335
– 430

– 242.999
100.146

– 242.999
64.078

– 242.999
56.247

– 242.999
50.999

– 242.999
42.906

2020

42.906

Toelichting
Landbouwheffingen
Op basis van de verordening EU (nr. 2007/436/EG,Euratom) is het niet
meer noodzakelijk dat invoerrechten en landbouwheffingen afzonderlijk
worden verantwoord. Met ingang van 2015 worden de ontvangen
landbouwheffingen op de begroting van het Ministerie van Financiën
geraamd en verantwoord.
Beleidsartikel 17 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
Uitgaven beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties:
WO groen
HBO groen
MBO groen
VMBO groen
Aanvullende onderwijssubsidies
Overig
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

839.465
4.321

762.581
26.503

754.511
24.502

748.656
10.498

730.534
16.498

755
365
713
1.280
660
250
847.809

721
307
682
1.305
3.824
78
796.001

720
303
667
1.293
3.828
73
785.897

728
306
667
1.262
3.773
73
765.963

734
310
623
1.221
3.732
73
753.725

2020

743.524

Toelichting
De mutaties op de onderdelen van bekostiging betreffen loon- en
prijsbijstelling.
Vanuit de begroting van OCW worden de intensiveringsgelden die
betrekking hebben op groen onderwijs overgeheveld naar de
EZ-begroting ten gunste van de aanvullende onderwijssubsidies.
Ontvangsten beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

75

75

75

75

75

75

75

75

75

75

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

2020

75

185

Beleidsartikel 18 Natuur en regio
Uitgaven beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties:
Loon- en prijsbijstelling
Wettelijke taken DLO (zie artikel 16)
Sterke regio’s
Overboeking van Provinciefonds (ANLB)
Overige
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

293.151
– 33.346

249.155
– 41.313

220.228
– 41.353

208.023
– 41.421

200.872
– 41.046

749

468
– 2.308
5.700

413

395

367

– 1.100

– 2.400

– 1.100

– 974
210.728

794
178.982

– 214
164.383

– 214
158.879

9.000
– 1.495
268.059

2020

158.879

Toelichting
Sterke regio’s
De betalingen aan de Sterke Regio’s vinden versneld plaats. Deze
middelen hebben betrekking op de uitfinanciering van in het verleden
aangegane verplichtingen in het kader van het oplossen van knelpunten
en het benutten van gebiedsgerichte kansen gericht op versterking van
het Nederlandse vestigingsklimaat en gebiedsprojecten die een bijdrage
hebben gekregen uit het Nota Ruimte-budget van EZ.
Overboeking van Provinciefonds (ANLB)
Voor de transitieperiode Agrarisch Natuur & Landschapsbeheer (2014 –
2016) zijn in het kader van het Natuurpact afspraken gemaakt over de
financiering van de kosten. De totale bijdrage van provincies bedraagt
naar huidig inzicht € 24 miljoen. Voor 2015 gaat het om een bijdrage van
€ 9 mln. De provincies zijn overeengekomen om het bedrag in mindering
te brengen op de decentralisatie-uitkering Natuur, die al in een eerder
stadium vanuit EZ is overgeheveld naar de begroting van het Provinciefonds. Het bedrag wordt toegevoegd aan de bijdrage aan RVO.
Ontvangsten beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

2020

96.707
25.200
121.907

100.957

64.282

51.380

39.061

100.957

64.282

51.380

39.061

32.703

2020

Beleidsartikel 19 Toekomstfonds
Uitgaven beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties:
Fund to Fund
ROM’s
Innovatiekrediet
Overig
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

176.728
157.062

127.842
28.530

98.129
5.699

100.528
13.434

88.521
9.788

– 95.000
– 2.000
1.194
36
238.020

15.000

15.000

15.000

13.000

– 6.670
39
164.741

3.110
40
121.978

– 191
56
128.827

– 1.192
51
110.168

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

122.315

186

Toelichting
Fund to fund
De raming van de middelen voor het Dutch Venture Initiative (€ 100 mln)
wordt aangepast aan het verwachte uitfinancieringspatroon. Deze reeks
loopt tot en met 2028.
ROM’s
De verkoop van de aandelen LIOF (ontvangstmutatie) zal € 2 mln minder
opbrengen dan aanvankelijk geraamd. Hierdoor is er ook € 2 mln minder
beschikbaar voor eventuele kapitaalstortingen in de ROM’s.
Innovatiekrediet
De beschikbare middelen voor de Innovatiekredieten worden in lijn
gebracht met de verwachte uitgaven.
Ontvangsten beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties:
ROM’s
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

21.188
44.000

32.088

33.388

40.588

42.588

32.088

33.388

40.588

42.588

– 2.000
63.188

2020

47.600

Toelichting
ROM’s
De verkoop van de aandelen LIOF zal € 2 mln minder opbrengen dan
aanvankelijk geraamd.
Artikel 40 Apparaat
Uitgaven niet-beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties:
Diversen apparaat
Loonbijstellingstranche 2015
Prijsbijstellingstranche 2015
Herverdeling eenheidsprijzen kantoren
ACM uitvoeringstoets Caraibisch Nederland
Overig
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

349.016
37.697

333.707
36.948

310.807
27.768

303.833
25.618

308.809
25.251

1.930
1.183
179

0
1.173
346
7.732
800
– 463
380.243

0
1.116
413
5.597
400
– 321
345.780

0
1.121
389
644

0
1.127
381
195

– 200
331.405

– 766
334.997

400
– 307
390.098

2020

331.740

Toelichting
Diversen apparaat
Binnen de raming voor apparaatsuitgaven zijn herschikkingen aangebracht, onder meer voor een verhoging in 2015 voor het budget van
Sociaal Flankerend Beleid en voor ICT-voorzieningen. Dekking is onder
meer afkomstig uit een hogere ontvangstenraming op artikel 40 als
gevolg van het afromen van eigen vermogen van de agentschappen
RVO.nl en AT.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

187

Verdeling loonbijstellingstranche 2015
De loonbijstellingstranche 2015 voor contractloonontwikkeling en sociale
lasten is verdeeld over de relevante artikelen.
Verdeling prijsbijstellingstranche 2015
De prijsbijstellingstranche 2015 is verdeeld over de relevante artikelen.
Herverdeling eenheidsprijzen kantoren
Met de herziening van het rijkshuisvestingsstelsel per 1-1-2016 worden de
huren van de kantoorpanden geharmoniseerd naar de nieuwe vaste huren
voor: Den Haag, overig Randstad en overig Nederland. De reeks laat een
aflopend beeld zien door krimp.
ACM uitvoeringstoets Caribisch Nederland
Betreft de personele inzet van ACM voor het opstellen van een
uitvoerings- en handhavingstoets voor het introduceren en uitvoeren van
wet- en regelgeving op het gebied van Energie en Drinkwater in Caribisch
Nederland, met als doel dat een betrouwbare, betaalbare en duurzame
dienstverlening tot stand komt.
Ontvangsten niet-beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties:
Desaldering RVO.nl en AT
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

31.299
4.395

31.198
1.328

31.198
2.128

31.198
2.096

31.198
2.050

4.530
40.224

35.626

33.326

33.294

33.248

2020

33.248

Toelichting
Desaldering RVO en AT
Het overschot op het eigen vermogen van RVO en AT is ingezet voor het
oplossen van apparaatsproblematiek op artikel 40.
Artikel 41 Nominaal en Onvoorzien
Uitgaven niet-beleidsartikel (Bedragen x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties:
Verdeling loonbijstellingstranche 2015
Verdeling prijsbijstellingstranche 2015
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

2020

0
10.184

0
9.483

0
9.197

0
9.031

0
8.921

0

– 6.940
– 3.254
0

– 6.239
– 3.244
0

– 5.999
– 3.198
0

– 5.925
– 3.106
0

– 5.962
– 3.059
0

0

Toelichting
Verdeling loonbijstellingstranche 2015
In de begroting 2015 is de loonbijstellingstranche 2015 voor contractloonstijging en sociale lasten verdeeld over de relevante artikelonderdelen.
Verdeling prijsbijstellingstranche 2015
In de begroting 2015 is de prijsbijstellingstranche 2015 ingezet voor het
oplossen van diverse beleids- en apparaatsknelpunten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

188

5.3 Verdiepingsbijlage bij het Diergezondheidsfonds
Beleidsartikel 01 Bewaking en bestrijding van dierziekten en
voorkomen en verminderen van welzijnsproblemen
A. Opbouw uitgaven artikel 1 (x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties:
Stand Ontwerpbegroting 2016

2015

2016

2017

2018

2019

2020

21.860
20.964

21.860

21.860

21.860

21.860

21.860

42.824

8.760
30.620

8.760
30.620

8.760
30.620

8.760
30.620

8.760
30.620

2015

2016

2017

2018

2019

2020

21.860
20.964

21.860

21.860

21.860

21.860

21.860

8.760
30.620

8.760
30.620

8.760
30.620

8.760
30.620

8.760
30.620

B. Opbouw ontvangsten artikel 1 (x € 1.000)

Stand Ontwerpbegroting 2015
Mutatie 1e suppletoire begroting 2015
Nieuwe mutaties:
Stand Ontwerpbegroting 2016

42.824

Toelichting
Het bedrag aan nieuwe mutaties betreft de basismonitoring en de
sectorbijdragen aan de Stichting Diergeneesmiddelen Autoriteit (SDa).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

189

5.4 Moties en toezeggingen
Moties EZ Tweede Kamer parlementair jaar 2014–2015
Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Leegte, R.W.
(VVD)
Öztürk, S. (GrKÖ)

Verzoekt de regering, te onderzoeken in hoeverre de regels ten
aanzien van afwikkeling van
schadeclaims ten gevolge van
mijnbouwactiviteiten meer in lijn
kunnen worden gebracht met de
rechtsregels die in Duitsland
gelden en de Kamer daarover te
zijner tijd te informeren.
Verzoekt de regering, voor
1 januari 2015 producenten- en
brancheorganisaties die erkenning
hebben aangevraagd erkend te
hebben; verzoekt voorts,
producenten- en brancheorganisaties conform de EU-verordening
1308/2013 te erkennen zonder
verzwarende nationale
voorschriften.
Verzoekt de regering om, het
regeldrukeffect van de overgenomen taken spoedig te inventariseren en met de Kamer te delen en
de ontwikkeling ervan te
monitoren.
Verzoekt de regering, haar inzet
voor dolfijnen waar te maken en
de resolutie van Monaco te
steunen.
Verzoekt de regering, om
verhoging van vangstquota voor
walvissen zowel op de IWC als
binnen Europees verband ter
discussie te stellen en waar
mogelijk tegen te gaan.
Verzoekt de regering, haar inzet
voor walvissen waar te maken en
de resolutie van Nieuw-Zeeland te
steunen in de huidige vorm.
Verzoekt de regering, de inzet op
energiebesparing te intensiveren
en concrete en specifieke
maatregelen te nemen om de
doelstellingen te realiseren.
Verzoekt de regering, ruimte te
zoeken binnen de bestaande
kaders om initiatieven die de
werkgelegenheid in de regio op
peil houden, zoals het Pact van het
Noorden, maximaal te ondersteunen.
Verzoekt de regering, in Europees
verband actief te streven naar een
substantiële vermindering van
energieafhankelijkheid binnen tien
jaar; verzoekt de regering tevens,
op basis van het toegezegde
onderzoek, nog voor de
Voorjaarsnota met een voorstel te
komen om transparantie van de
Nederlandse brandstofmix te
verbeteren.

09-09-2014

32 849, nr. 31

Onderhanden.
Er is opdracht gegeven tot
vergelijkend onderzoek. Zodra
de resultaten van dit
onderzoek bekend zijn, worden
deze met de Kamer gedeeld.

09-09-2014

33 910, nr. 14

Afgedaan.
Kamerstuk 33 910, nr. 22, d.d.
19 december 2014

09-09-2014

33 910, nr. 18

Afgedaan.
Kamerstuk 29 515, nr. 362, d.d.
12 juni 2015

10-09-2014

28 286, nr. 754

Afgedaan.
Kamerstuk 34 000 XIII, nr. 125,
d.d. 14 november 2014

11-09-2014

28 286, nr. 763

Afgedaan.
Kamerbrief 34 000-XIII-125,
d.d. 14 november 2014

11-09-2014

28 286, nr. 755

Afgedaan.
Kamerbrief 34 000-XIII-125,
d.d. 14 november 2014

18-09-2014

34 000, nr. 21

Afgedaan.
Kamerstuk II 2014/2015,
30 196, nr. 258, d.d.
13 november 2014

18-09-2014

34 000, nr. 10

Afgedaan.
Kamerbrief 29 697-17, d.d.
20 oktober 2014

18-09-2014

34 000, nr. 16

Afgedaan.
Kamerbrief betreffende moties
en toezeggingen rond het
energie-, mededingings-,
aanbestedings- en postbeleid,
d.d. 13 juli 2015

Dijkgraaf, prof. dr.
E. (SGP)
Geurts, J.L. (CDA)

Dikkers, drs. ing.
S.W. (PvdA)
Ziengs, E. (VVD)

Ouwehand, E.
(PvdD)

Ouwehand, E.
(PvdD)

Ouwehand, E.
(PvdD)

Ojik, drs. A. van
(GL)

Slob, drs A. (CU)
Samsom, ir. D.M.
(PvdA)
Staaij, mr. C.G.
van der (SGP)

Slob, drs A. (CU)
Roemer, E.G.M.
(SP)
Thieme, mr. M.L.
(PvdD)
Pechtold, drs. A.
(D66)
Ojik, drs. A. van
(GL)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

190

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Schouw, dr. A.G.
(D66)
Geurts, J.L. (CDA)

Verzoekt de regering in samenwerking met de betreffende
plantaardige agrarische keuringsdiensten de borging van de
publieke belangen in de governance structuur te verbeteren en
de huidige uitvoeringstructuur in
stand te laten.
Verzoekt de regering om samen
met de sector en de betreffende
provincies te onderzoeken welke
mogelijkheden er zijn om de
productie in bestaande oude
varkens- en pluimveestallen
versneld te stoppen.

23-09-2014

31 490, nr. 160

Onderhanden.

23-09-2014

33 792, nr. 3

Dekken, T.R. van
(PvdA)

Verzoekt de regering, binnen drie
jaar een wettelijke verplichting
voor gps-apparatuur in veetransportwagens en een centrale
database voor verzameling en
analyse van de gps-gegevens ter
verbetering van de handhaving te
realiseren.

23-09-2014

28 286, nr. 761

Thieme, mr. M.L.
(PvdD)
Gerven, drs. H.P.J.
van (SP)
Thieme, mr. M.L.
(PvdD)
Gerven, drs. H.P.J.
van (SP)
Dekken, T.R. van
(PvdA)

Verzoekt de regering, zich in te
zetten voor een Europees
importverbod op angorawol.

23-09-2014

28 286, nr. 753

Onderhanden.
In de beantwoording Kamervragen van 16 juni 2015 van de
leden Van Dekken en Leenders
(Aanhangsel 2576) is aangegeven dat de Staatssecretaris
in overleg met de LTO
vakgroep varkenshouderij en
de NVV de mogelijkheden aan
het onderzoeken is om te
komen tot een vitaliseringsslag
naar een toekomstbestendige
varkenshouderij die goed is
ingepast in het landelijk
gebied. De komende periode
zal een concrete aanpak
worden uitgewerkt met de
betrokken partijen.
Onderhanden.
De Staatssecretaris is
voornemens om het gebruik
van gps-apparatuur in
transportwagens verplicht te
stellen en een centrale
database in te richten als één
van de van de voorwaardes
voor private kwaliteitssystemen.
Afgedaan.
Kamerstuk 28 286, nr. 777, d.d.
18 december 2014

Verzoekt de regering zich sterk te
maken voor een Europees
handels- en importverbod op
wasbeerhondenbont.
Verzoekt de regering, in de
evaluatie inzichtelijk te maken met
welk percentage het aantal
routinematige keizersneden bij
vleesrunderen is verminderd als
gevolg van de verandermaatregelen; verzoekt de regering voorts,
tijdig een wettelijk verbod op het
fokken met deze soorten vleesrunderen voor te bereiden zodat er
een fokverbod kan intreden als uit
de evaluatie blijkt dat bij de
verlaging van het percentage
routinematige keizersneden bij
vleesrunderen in 2018 onvoldoende voortgang is geboekt.
Verzoekt de regering om, alle
noodzakelijke maatregelen te
nemen om de situatie in de
praktijk aan de tolerantiegrens te
laten voldoen.

23-09-2014

28 286, nr. 766
(was nr. 758)

Afgedaan.
Kamerstuk 28 286, nr. 777, d.d.
18 december 2014

23-09-2014

28 286, nr. 760

Onderhanden.

23-09-2014

28 286, nr. 762

Onderhanden. Maakt
onderdeel uit van het Plan van
Aanpak NVWA. De Kamer
heeft op 20 maart 2015 de 2e
voortgangsrapportage
ontvangen (TK 33 835, nr 12).

Dekken, T.R. van
(PvdA)

Dekken, T.R. van
(PvdA)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

191

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Liefde, B.C. de
(VVD)
Oosenbrug, R.F.A.
(PvdA)

Verzoekt de regering, zich tegen
het voorstel van het Italiaans
voorzitterschap uit te spreken,
onder andere tijdens de Informele
Telecomraad op 2 en 3 oktober in
Milaan, en vast te blijven houden
aan netneutraliteit en de
afschaffing van hogere roamingtarieven.
Verzoekt de regering, binnen
Europa te pleiten voor een
bindende doelstelling voor
duurzame energie per lidstaat.
Verzoekt de regering zich niet te
verzetten tegen een hogere
Europese doelstelling voor
energiebesparing, als dat niet een
terugverdientijd van 20 jaar niet
tot onaanvaardbare kosten voor de
Nederlandse samenleving leidt.
Verzoekt de regering zich bij de
onderhandelingen over het ETS
vervolgens in te spannen om een
hoger doel voor energiebesparing
te vertalen in een adequaat
instrumentarium.
Verzoekt de regering met de NAM
en de uitvoeringsorganisatie tot
een plan te komen waardoor alle
preventieve maatregelen die
noodzakelijk zijn voor de veiligheid
van de mensen in Groningen vóór
2020 zijn uitgevoerd.

01-10-2014

21 501, nr. 504

Afgedaan.
Kamerstuk 21 501-33, nr. 510,
d.d. 20 oktober 2014

07-10-2014

33 858, nr. 23

Afgedaan.
Kamerbrief 33 858, nr. 29, d.d.
13 oktober 2014

16-10-2014

21 501-08, nr.
533

Afgedaan.
Kamerbrief 21 501-08-543, d.d.
9 december 2014

16-10-2014

33 529, nr. 85

Verzoekt de regering het mogelijk
te maken dat Staatsbosbeheer
geen ministeriële goedkeuring
hoeft te vragen voor de verkoop
en ruil van gronden aan/met
natuurbeheerders, waaronder ook
drinkwaterbedrijven, mits de
kwaliteit en toegankelijkheid van
de natuur voldoende gewaarborgd
is.
Verzoekt de regering om, minimaal
de voorgestelde klimaat- en
energiedoelen van de Europese
Commissie te steunen, of zich er in
ieder geval niet tegen te verzetten.
Verzoekt de regering, snelle en
laagdrempelige toegang tot
onafhankelijk advies bij de
Commissie van Aanbestedingsexperts te waarborgen en zo nodig
extra financiële middelen in te
zetten om de capaciteit te kunnen
uitbreiden.
Verzoekt de regering, een
arbeidsmarktverkenning naar de
deeleconomie te laten uitvoeren,
bijvoorbeeld door de SociaalEconomische Raad te vragen, dit
mee te nemen in de al aangevraagde studie naar de circulaire
economie.

16-10-2014

29 659, nr. 136

Onderhanden.
De Tweede Kamer wordt
hierover geïnformeerd in het
meerjarenprogramma van de
Nationaal Coördinator
Groningen, dat eind december
2015 naar de Kamer wordt
gestuurd.
Afgedaan.
Kamerbrief 29 659, nr. 139, d.d.
29 juni 2015

16-10-2014

21 501–20, nr.
918

Afgedaan.
Kamerbrief 33 858, nr. 31, d.d.
23 oktober 2014

28-10-2014

34 000-XIII-37

Afgedaan.
Kamerstuk II 2014/2015,
32 440, nr. 89, d.d. 1 april 2015

28-10-2014

34 000-XIII-39

Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
29 544, nr. 581, d.d.
19 december 2014

Tongeren, drs. L.
van (GL)
Dik-Faber, R.K.
(CU)
Veldhoven, S. van
(D66)

Veldhoven, S. van
(D66)
Vos, Jan C. (PvdA)

Veldhoven, S. van
(D66)
Dik-Faber, R.K.
(CU)

Ouwehand, E.
(PvdD)

Gesthuizen,
S.M.J.G. (SP)
Schouten, C.J.
(CU)

Tongeren, drs. L.
van (GL)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

192

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Gesthuizen,
S.M.J.G. (SP)
Mulder, Agnes H.
(CDA)

Verzoekt de regering, een
aanvullend onderzoek te doen
naar de technische mogelijkheden
en de kosten voor het verzorgen
van meer of volledige mobiele
dekking in Nederland en het
bestaande onderzoek van TNO en
Agentschap Telecom hierbij te
betrekken.
Verzoekt de regering, de British
Business Bank te zien als een
inspiratiebron voor de manier
waarop Nederlandse ondernemers
in de financiering van hun eigen
vermogen en vreemd vermogen
kunnen worden voorzien.
Verzoekt de regering, te onderzoeken hoe het aandeel innovatiesubsidies dat bijdraagt aan de
verduurzaming vergroot kan
worden.
Verzoekt de regering, te bezien
welke rol de Nederlandse
Mededingingsautoriteit kan spelen
bij het aanpakken van ongewenste
overschrijding van wettelijke
betalingstermijnen voor transacties tussen bedrijven onderling.

28-10-2014

34 000-XIII-21

Afgedaan.
Kamerstuk 29 517, nr. 97, d.d.
14 april 2015

28-10-2014

34 000-XIII-33

Onderhanden, zie Kamerstuk
32 637, nr. 162.

28-10-2014

34 000-XIII-40

Afgedaan.
Kamerstuknummer 33 043, nr.
42, d.d. 18 juni 2015

28-10-2014

34 000-XIII-55

Onderhanden.
De Tweede Kamer is met
Kamerstukken II 22 112, nr.
1984, d.d. 8 juni 2015
geïnformeerd dat er een
onderzoek wordt gedaan naar
de aard van de problematiek.
Voor de begrotingsbehandeling zal de Tweede Kamer
worden geïnformeerd over het
vervolg.

Verzoekt de regering, samen met
de grensregio’s een economische
agenda voor de grensregio’s op te
stellen, met daarin voorstellen om
ondernemerschap te stimuleren,
de belemmeringen in wet- en
regelgeving voor de arbeidsmarkt
en de economie weg te nemen en
de Kamer hierover in het voorjaar
van 2015 te informeren.
Verzoekt de regering, data voor en
over ambachtsbranches te
behouden en periodiek te updaten;
verzoekt de regering tevens,
daartoe in overleg te gaan met
(vertegenwoordigers dan wel
samenwerkingsverbanden van) de
brancheorganisaties en overige
kenniscentra op het gebied van
ambachten om specifieke
behoeften en de invulling daarvan
te inventariseren en daarover aan
de Kamer te rapporteren voor het
einde van het jaar.

28-10-2014

34 000-XIII, nr.
36

Afgedaan.
Brief aan de Tweede Kamer
d.d. 17 juli 2015 inzake
Grensoverschrijdende
samenwerking op het gebied
van economie en arbeid.

28-10-2014

34 000-XIII-25

Onderhanden.
De Tweede Kamer wordt
hierover in september 2015
geïnformeerd.

Verhoeven, K.
(D66)
Vos, Jan C. (PvdA)

Tongeren, drs. L.
van (GL)

Ouwehand, E.
(PvdD)
Graus, D.J.G.
(PVV)
Dijkgraaf, prof. dr.
E. (SGP)
Gesthuizen,
S.M.J.G. (SP)
Tongeren, drs. L.
van (GL)
Verhoeven, K.
(D66)
Schouten, C.J.
(CU)
Mulder, Agnes H.
(CDA)
Schouten, C.J.
(CU)
Mulder, Agnes H.
(CDA)

Öztürk, S. (GrKÖ)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

193

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Geurts, J.L. (CDA)

Verzoekt de regering, de besteding
van interne begrotingsreserves
van artikel 16 voor 2014 en
volgende jaren inzichtelijk te
maken.

04-11-2014

34 000-XIII-64

Dijkgraaf, prof. dr.
E. (SGP)
Geurts, J.L. (CDA)

Verzoekt de regering, de volgende
onderwerpen ook op de agenda te
zetten bij deze top:-omgaan met
vlees van gevaccineerde dieren en
de financiële gevolgen voor
individuele veehouders bij
dierziekte-uitbraken;-en de
toelating van eieren uit derde
landen in de Europese Unie met
lagere dierenwelzijnseisen dan
minimaal vereist in de Europese
Unie.
Verzoekt de regering, het
experiment «Regels wieden» te
starten waar belangenorganisaties, maar bovenal de individuele ondernemers, in een
platform hun suggesties voor
verbeteringen van overbodige
regels, conflicterende regelgeving
of onpraktische procedures in de
land- en tuinbouw en visserij
kunnen melden; verzoekt de
regering tevens, de uitkomsten en
concrete suggesties van het
experiment «Regels wieden»
binnen een jaar met de Kamer te
delen.
Verzoekt de regering, te komen
met een voedselvisie en daar het
WRR-rapport Naar een voedselbeleid bij te betrekken.

04-11-2014

34 000-XIII-63

Afgedaan.
In de suppletoire begrotingswetsvoorstellen (1e en 2e
suppletoire begroting) van EZ
zijn de geraamde mutaties
(onttrekkingen en stortingen)
in de interne begrotingsreserves inzichtelijk gemaakt.
Afgedaan.
Kamerstuk 28 286, nr. 776,
d.d.14 december 2014 over de
uitkomsten van de dierenwelzijnsconferentie.

04-11-2014

34 000-XIII-60

Afgedaan.
Kamerstuk 29 515, nr. 360, d.d.
28 april 2015

04-11-2014

34 000-XIII-65

Thieme, mr. M.L.
(PvdD)

Verzoekt de regering, een
einddatum vast te stellen waarop
het couperen van biggenstaartjes
in Nederland beëindigd moet zijn.

04-11-2014

34 000-XIII-84

Graus, D.J.G.
(PVV)
Dijkgraaf, prof. dr.
E. (SGP)
Lodders, W.J.H.
(VVD)
Dik-Faber, R.K.
(CU)
Geurts, J.L. (CDA)
Klaveren, drs. J.J.
van (GrBvK)
Vliet, mr. R.A. van
(VAN VLIET)

Verzoekt de regering, de aangenomen motie stromest (33 037, nr.
127) op de kortst mogelijke termijn
uit te voeren.

04-11-2014

34 000-XIII-82

Onderhanden.
Zoals aangegeven in de
Kamerbrief van 3 juni 2015 (TK
31 532, nr 149) wordt de
reactie rond het zomerreces
aan de Kamer gestuurd.
Afgedaan.
De Kamer is geïnformeerd met
de brieven van 4 april 2014 (TK
2013–2014 28 286, nr. 729),
2 december 2014 (TK
2014–2015 28 286, nr. 773) en
30 maart 2015 (28 286, nr. 799).
Afgedaan.
Kamerstuk 33 037, nr. 54, d.d.
10 november 2014

Lodders, W.J.H.
(VVD)

Leenders, H.J.M.
(PVDA)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

194

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Klaver, J.F. (GL)

Verzoekt de regering, de ontwikkelaars van de Marker Wadden te
helpen bij de verdere realisatie van
dit unieke project, bijvoorbeeld
door te zorgen dat TKI-gelden
gebruikt kunnen worden voor de
ontwikkeling van de Marker
Wadden.
Verzoekt de regering, regelgeving
voor te bereiden of afspraken te
maken om te zorgen voor
weidegang voor alle Nederlandse
koeien.

04-11-2014

34 000-XIII-81

Afgedaan.
Kamerstuk 33 576, nr. 45, d.d.
26 juni 2015

04-11-2014

34 000-XIII-80

Verzoekt de regering, bij de
volgende update van de Monitor
Voedselverspilling (met daarin
cijfers over 2013) in overleg met
de Alliantie Verduurzaming
Voedsel met concrete maatregelen
te komen om voedselverspilling
tegen te gaan, indien blijkt dat
geen significante verbetering is
opgetreden ten opzichte van 2012.
Verzoekt de regering, vanuit de
ministeries van EZ en OCW in
kaart te brengen wat de voor- en
nadelen zijn van de huidige
situatie en te onderzoeken op
welke wijze het onderwijs in de
toekomst het best in de begroting
kan worden ondergebracht;
verzoekt de regering voorts, de
Kamer over de uitkomsten van dit
onderzoek te informeren voor het
zomerreces van 2015.
Verzoekt de regering, actief in te
zetten op kennisontwikkeling voor
de veredeling en teeltoptimalisatie
van eiwitgewassen.

04-11-2014

34 000-XIII-77

Onderhanden.
De Kamer is met de brieven
van 29 maart (TK 33979–73) en
14 juli jl. (TK 33979–99)
geïnformeerd over de inzet van
het kabinet om weidegang te
stimuleren.
Afgedaan.
Kamerstuknummer 34 087, nr.
3, d.d. 23 april 2015

04-11-2014

34 000-XIII-75

Onderhanden.
De beleidsreactie van het
kabinet verschijnt tezamen met
de bijbehorende rapporten
voor de begrotingsbehandeling.

04-11-2014

34 000-XIII-74

Verzoekt de regering om, dit gilde
van de traditioneel werkende
herders te steunen; verzoekt de
regering tevens om, middelen te
zoeken voor een bijdrage in de
kosten die deze traditionele
herders maken om hun cultuurhistorische waarde in stand te
houden in aanvulling op de
bekostiging van het natuurbeheer
(SNL).
Verzoekt de regering, te bezien of
naast onze eeuwenoude (natuurlijke) bejaag- en verjaagmethoden
middels de valk en havik, ook de
buizerd en arend kunnen worden
opgenomen in het huidige
opleidingsstelsel van valkerij-akte.

04-11-2014

34 000-XIII-66

Onderhanden.
De Tweede Kamer wordt
hierover geïnformeerd d.m.v.
de kabinetsreactie op het
rapport van de WRR «Naar een
Voedselbeleid», welke rond het
zomerreces aan de Kamer
wordt gestuurd.
Onderhanden.

04-11-2014

34 000-XIII-70

Klaver, J.F. (GL),
Thieme, mr. M.L.
(PvdD)
Gerven, drs. H.P.J.
van (SP)

Klaver, J.F. (GL)
Dik-Faber, R.K.
(CU)

Lodders, W.J.H.
(VVD)
Veldhoven, S. van
(D66)

Veldhoven, S. van
(D66)
Geurts, J.L. (CDA)

Jacobi, L. (PvdA)

Graus, D.J.G.
(PVV)
Dijkgraaf, prof. dr.
E. (SGP)

Afgedaan.
Kamerstuk 33 348, nr. 11 en 21,
resp. d.d. 11 december 2014 en
27 mei 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

195

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Graus, D.J.G.
(PVV)
Dijkgraaf, prof. dr.
E. (SGP)
Geurts, J.L. (CDA)

Verzoekt de regering, zich blijvend
en maximaal in te spannen hoe we
primaire levensbehoeften als zeer
schaarse fosfaten kunnen
extraheren, scheiden en opslaan
uit dierlijke afvalstoffen en voor de
inzet van concentraten als
kunstmestvervanger en de Kamer
zo spoedig mogelijk over de
voortgang te rapporteren.
Verzoekt de regering om met de
Provincie Groningen, de initiatiefnemers van de Stroomversnelling
en met alle overige betrokken
partijen ervoor te zorgen dat het
Noorden een grootschalige pilot
kan worden voor nieuwe
concepten van zeer energiezuinige
dan wel Co2- neutrale bouw, en
daarmee gelijktijdig de werkgelegenheid in Noord-Nederland
blijvend te versterken.
Roept de regering op, te laten
berekenen wat de effecten zijn van
verschillende kilo-perhectarescenario’s of equivalente
routes met dezelfde milieueffecten, blijvend binnen het
fosfaatplafond, zowel op economisch gebied als voor grondgebondenheid; roept de regering
vervolgens op, na overleg met
bedrijfsleven en maatschappelijke
organisaties, vóór behandeling
van het wetsvoorstel in de Eerste
Kamer met een hoofdlijnenbrief de
Tweede Kamer te informeren hoe
de AMvB ingevuld zal worden.
Verzoekt de regering, dit samenhangende plan van aanpak samen
met de relevante partijen van het
energieakkoord op te stellen en
voor 1 april 2015 naar de Kamer te
sturen.
Verzoekt de regering: in de verdere
uitwerking van de zesde variant
voor de locatie N33 in overleg met
de provincie Groningen eventuele
hinder en schade voor bewoners
zo veel mogelijk te voorkomen en
te beperken; in de verdere
uitwerking van het plangebied
Veenkoloniën, conform de eerder
door de Kamer aangenomen
motie, zo veel mogelijk rekening te
houden met de door de provincie
Drenthe vastgestelde gebiedsvisie
en bij de verdere uitwerking
daarvan in te zetten op het
voorkomen en beperken van
eventuele hinder en schade voor
de bewoners in de bovengenoemde woonkernen.

04-11-2014

34 000-XIII-94

Afgedaan.
Kamerstuk 33 037, nr. 145, d.d.
24 februari 2015

11-11-2014

33 529, nr. 89

Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
33 529, nr. 96, d.d. 9 februari
2015

25-11-2014

33 979, nr. 52

Afgedaan.
Kamerstuk 33 979 , nr. 70, d.d.
11 december 2014

27-11-2014

34 000 XIII, nr.
108

Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
30 196, nr. 305, d.d. 2 april
2015

27-11-2014

34 000 XIII, nr.
130

Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
33 612, nr. 49, d.d. 3 april 2015

Tongeren, drs. L.
van (GL)
Veldhoven, S. van
(D66)
Dik-Faber, R.K.
(CU)
Vos, Jan C. (PvdA)

Dikkers, drs. ing.
S.W. (PvdA)
Smaling, E.M.A.
(SP)

Leegte, R.W.
(VVD)
Vos, Jan C. (PvdA)

Leegte, R.W.
(VVD)
Vos, Jan C. (PvdA)
Vries, Albert A. de
(PvdA)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

196

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Tongeren, drs. L.
van (GL)
Dik-Faber, R.K.
(CU)
Veldhoven, S. van
(D66)

Verzoekt de regering, af te zien van
besteding of voorbereidende
activiteiten voor besteding van
SDE+ in het buitenland.
Verzoekt de regering om, een
inschatting te maken van de
hoeveelheid geld voor fundamenteel en toegepast onderzoek
die de komende tien jaar nodig is
voor het behalen van de
2050-doelstellingen, en dat af te
zetten tegen huidige geldstromen.
Verzoekt de regering, onderzoek te
laten doen naar de mogelijkheden
en baten van gelijkstroom en de
uitkomst hiervan met de Kamer te
delen.

27-11-2014

34 000 XIII, nr.
120

27-11-2014

34 000 XIII, nr.
115

Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
31 239, nr. 184, d.d. 9 januari
2015
Onderhanden.

27-11-2014

34 000 XIII, nr.
132

Smaling, E.M.A.
(SP)

Verzoekt de Minister, gedurende
deze periode ook geen proefboringen te laten plaatsvinden.

16-12-2014

33 952, nr. 29
(was nr. 28)

Jacobi, L. (PvdA)
Heerema, R.J.
(VVD)

Verzoekt de regering, de provinciale vrijstellingslijst te evalueren
en aan te passen opdat deze beter
aansluit bij de voorkomende
overlast en/of schade, zoals die
van steenmarters, zilvermeeuwen
en kleine mantelmeeuwen.
Verzoekt de regering om, binnen
de PKB PMR, in lijn met het
advies-Veerman, creatief invulling
te geven aan de integrale opgave
voor het Buijtenland van Rhoon.
Verzoekt de regering, ten aanzien
van de Engbertsdijksvenen het
mogelijk te maken dat maximaal
gebruikgemaakt kan worden van
de mogelijkheden van het
omwisselbesluit om zodoende
alternatieven goed in te kunnen
vullen; verzoekt de regering
voorts, hierover in overleg te
treden met belanghebbenden, de
Kamer over de uitkomsten te
informeren en tot die tijd geen
onomkeerbare beslissingen te
nemen.
Verzoekt de regering, ook de
andere provincies te wijzen op de
bevindingen in Gelderland en hen
te wijzen op hun verantwoordelijkheid voor de Natura
2000-doelen, die inhoudt dat
teelten met een hoog bestrijdingsmiddelengebruik in de werkingssfeer van Natura 2000-gebieden
aan een passende beoordeling
moeten worden onderworpen.

16-12-2014

33 576, nr. 21

16-12-2014

33 576, nr. 22

Afgedaan.
Kamerstuk 33 576, nr. 46,
13 juli 2015.

16-12-2014

33 576, nr. 23

Onderhanden.

16-12-2014

33 576, nr. 25

Onderhanden.

Veldhoven, S. van
(D66)

Jacobi, L. (PvdA)
Heerema, R.J.
(VVD)

Graus, D.J.G.
(PVV)
Dijkgraaf, prof. dr.
E. (SGP)
Geurts, J.L. (CDA)
Heerema, R.J.
(VVD)

Ouwehand, E.
(PvdD)

Onderhanden.
Momenteel bevinden een
proeftuin en een Green Deal
op het gebied van gelijkstroom
zich in de afrondende fase. De
resultaten hiervan zullen
worden benut bij de uitvoering
van de motie.
Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
33 952, nr. 30, d.d. 11 februari
2015 en Kamerstukken II
2014/2015, 33 952, nr. 32, d.d.
10 juli 2015
Onderhanden.
In Kamerstuk 33 348, nr. 18,
d.d. 29 mei 2015 geïnformeerd
over de voortgang.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

197

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Jacobi, L. (PvdA)
Dik-Faber, R.K.
(CU)

Verzoekt de regering, de
monitoring van zoutwinning
minstens van gelijke zwaarte te
laten zijn als de monitoring van
gaswinning, zodat monitoring
daadwerkelijk kan plaatsvinden
volgens het hand-aan-dekraanprincipe.
Verzoekt de regering, in de
vergunning voor zoutwinning aan
Frisia vergelijkbare monitoringvoorwaarden op te leggen als die
er gesteld zijn in de vergunning
voor de gaswinning.
Verzoekt de regering, met het oog
op de doelmatige inzet van
rijksmiddelen, concrete, kwalitatieve afspraken te maken met elke
provincie over de doelen die met
de inzet van de rijksmiddelen
gehaald dienen te worden, en
daarop bij de driejaarlijkse
doorlichting van het Natuurpact te
toetsen.
Verzoekt de regering, niet in te
stemmen met het huidige voorstel
voor managementzones Natura
2000 voor de Doggersbank, ten
aanzien van het Nederlandse deel
van de Doggersbank managementzones vast te stellen zoals
recentelijk voorgesteld door de
visserijsector, waarmee ecologisch
kwetsbare gebieden en de
gevolgen voor de visserij worden
beperkt, en er bij het Verenigd
Koninkrijk op aan te dringen
eveneens het voorstel van de
visserijsector over te nemen.
Verzoekt de regering in kaart te
brengen hoe groot het gat is
tussen laboratorium, collegezaal
en praktijk en aan te geven welke
stappen gezet zullen worden om
dit beter op elkaar aan te laten
sluiten.
Verzoekt de regering om in overleg
met de sector te treden om te
komen tot een betere vorm van
informatie verschaffing naar
omwonenden over toepassing van
Metam-Natrium, waarmee zij de
kans krijgen maatregelen te
nemen tegen eventuele negatieve
effecten op hun gezondheid, en
daarover de Kamer te informeren

16-12-2014

33 576, nr. 37
(was nr. 27)

Afgedaan.
Kamerstuk 32 849, nr. 38, d.d.
12 mei 2015

16-12-2014

33 576, nr. 38
(was nr. 28)

Afgedaan.
Kamerstuk 32 849, nr. 38, d.d.
12 mei 2015

16-12-2014

33 576, nr. 29

Afgedaan.
Kamerstuk 30 825, nr. 214, d.d.
24 maart 2015

16-12-2014

33 576, nr. 36

Afgedaan.
Kamerbrief 33 576-42, d.d.
14 april 2015

18-12-2014

27 858, nr. 283

Afgedaan.
Kamerstuk 27 858, nr. 309, d.d.
12 mei 2015

18-12-2014

27 858, nr. 291

Onderhanden.
De Tweede Kamer is op 10 juli
2015 d.m.v. Kamerstuk
27 858-323 geïnformeerd over
de voortgang van de
uitvoering van deze motie.

Jacobi, L. (PvdA)
Dik-Faber, R.K.
(CU)

Jacobi, L. (PvdA)
Veldhoven, S. van
(D66)

Geurts, J.L. (CDA)

Smaling, E.M.A.
(SP)

Leenders, H.J.M.
(PVDA)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

198

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Dijkgraaf, prof. dr.
E. (SGP)
Dik-Faber, R.K.
(CU)

Verzoekt de regering zich, in
overleg met LTO en Bionext, in
Europees verband in te zetten voor
een versnelling van de registratie
van basisstoffen, waarbij de
registraties van specifieke
basisstoffen en de daarmee
gepaard gaande lasten tussen
landen worden verdeeld, en de
Kamer voor het meireces te
informeren over de voortgang.
Verzoekt de regering, in overleg
met de retailsector het stunten met
goedkoop vlees te stoppen.

18-12-2014

27 858, nr. 287

Onderhanden.
De Tweede Kamer is op 10 juli
jl. d.m.v. Kamerstuk 27 858-323
geïnformeerd over de
voortgang van de uitvoering
van deze motie.

20-01-2015

28 973, nr. 152

Onderhanden.

Verzoekt de regering, bij de
maatregelen die uit het energieakkoord voortvloeien concreet in
euro’s aan te geven wat de kosten
per vermeden ton CO2 van de
maatregel zijn.
Verzoekt de regering, in alle
relevante begrotingen een
herkenbare regel op te nemen
waarin de maatregelen die uit het
energieakkoord voortvloeien
worden gepresenteerd; verzoekt
de regering tevens, in de
begroting van het Ministerie van
EZ een totaaloverzicht van alle
maatregelen van alle ministeries
vanwege het energieakkoord op te
nemen.

20-01-2015

30 196, nr. 277

Onderhanden.
De Tweede Kamer wordt
hierover begin 2016 geïnformeerd.

20-01-2015

30 196, nr. 278

Afgedaan.
In artikel 14 van de
EZ-begroting voor 2016 is een
overzicht opgenomen. De
begrotingen van IenM en
WenR bevatten verwijzingen
naar dit overzicht.

Spreekt uit dat de vrijstelling van
de kolenbelasting wordt
ingetrokken indien per 1-1-2016 de
afgesproken drie kolencentrales en
per 1-7-2017 de twee overgebleven
kolencentrales niet zijn gesloten.
Verzoekt de regering om, de
energiebedrijven en de milieuorganisaties nogmaals te verzoeken
om met elkaar in gesprek te gaan
en uiterlijk voor 1 maart tot
overeenstemming te komen;
verzoekt de regering tevens om,
subsidies uit de SDE+ tot die tijd
niet beschikbaar te stellen voor de
meestook van biomassa.
Verzoekt, de regering om, met in
achtneming van de doelen uit het
energieakkoord, zo veel mogelijk
rekening te houden met de
gewenste variant van de provincie
Friesland over de inpassing van
windmolens in het IJsselmeer c.q.
op of langs de Afsluitdijk.

20-01-2015

30 196, nr. 281

20-01-2015

30 196, nr. 283

Onderhanden.
De AMvB ter vaststelling van
de rendementseisen voor
kolencentrales is voor advies
voorgelegd aan de Raad van
State.
Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
30 196, nr. 300, d.d. 18 maart
2015

20-01-2015

30 196, nr. 287
(was 282 + 286)

Dekken, T.R. van
(PvdA)
Dikkers, drs. ing.
S.W. (PvdA)
Veldhoven, S. van
(D66)
Leegte, R.W.
(VVD)

Ouwehand, E.
(PvdD)
Tongeren, drs. L.
van (GL)
Veldhoven, S. van
(D66)
Leegte, R.W.
(VVD)
Klever, R.J. (PVV)
Mulder, Agnes H.
(CDA)
Vos, Jan C. (PvdA)
Smaling, E.M.A.
(SP)
Veldhoven, S. van
(D66)
Vos, Jan C. (PvdA)

Veldhoven, S. van
(D66)
Vos, Jan C. (PvdA)

Jacobi, L. (PvdA)
Monasch, drs. MA
J.S. (PvdA)
Vos, Jan C. (PvdA)
Vries, Albert A. de
(PvdA)

Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
33 612, nr. 49, d.d. 3 april 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

199

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Dikkers, drs. ing.
S.W. (PvdA)
Lodders, W.J.H.
(VVD)

Verzoekt de regering, zich bij de
Europese Commissie in te
spannen voor (meer) onaangekondigde controles door de FVO.

27-01-2015

26 991, nr. 459

Jacobi, L. (PvdA)
Bashir, F. (SP)
Helvert, M.J.F.
van (CDA)

Verzoekt de regering, mede aan de
hand van buitenlandse
voorbeelden en de resultaten van
de evaluatie van de Natuurschoonwet 1928, te onderzoeken
in welke vorm de toegankelijkheid
van paden in beheer bij boeren en
andere particuliere eigenaren het
beste in Nederland georganiseerd
kan worden; verzoekt de regering
tevens, zich samen met het
Interprovinciaal Overleg (IPO) in te
spannen voor het zo veel mogelijk
uniformeren en structureel maken
van regelingen op dit terrein;
verzoekt de regering voorts, de
voorwaarden bij de regelingen
beter uit te werken ten bate van
logische doorgaande routes
waarbij de toegankelijkheid niet
nodeloos beperkt wordt.
Verzoekt de regering, te onderzoeken hoe postzegels met
verschillende snelheden en prijzen
binnen de UPD gerealiseerd
kunnen worden.
Verzoekt de Minister, te onderzoeken hoe de aansprakelijkheid
bij zoekgeraakte aangetekende
brieven kan worden aangepast
naar een reëler bedrag, bijvoorbeeld door het introduceren van
meerdere categorieën aangetekende brieven.
Verzoekt de regering de mogelijkheden te onderzoeken voor een
noodfaciliteit via het Borgstellingsfonds voor de getroffen gebieden;
verzoekt voorts in overleg te
treden met de diverse betrokken
overheden, zoals de provincies
voor de mogelijkheden voor
financiële steun via bijvoorbeeld
het Faunafonds.

27-01-2015

33 888, nr. 8

Afgedaan.
Nederland heeft per brief op
23 juni 2015 de Europese
inspectiedienst FVO aandacht
gevraagd voor de inspectiemissies in derde landen inzake
paardenvlees en het belang
van onaangekondigde
controles hierbij. Zie ook
Kamerbrief 28 286 nr. 776, d.d.
2 juni 2015.
Onderhanden.
Er heeft dit voorjaar overleg
tussen EZ en het IPO plaatsgevonden over de uitvoering van
de Boerenlandwandelpadenregeling. De Kamer wordt over
de uitkomsten hiervan in het
najaar geïnformeerd.

29-01-2015

34 024, nr. 17

29-01-2015

34 024, nr. 19

10-02-2015

21 501–32, nr.
829 (was 823)

Liefde, B.C. de
(VVD)

Vos, Mei Li (PvdA)

Geurts, J.L. (CDA)
Jacobi, L. (PvdA)

Onderhanden.
De Tweede Kamer wordt voor
het einde van het jaar
geïnformeerd over de
uitkomst.
Afgehandeld.
Kamerstukken II 2014/2015,
34 024, nr. 28, d.d. 2 juni 2015

Afgedaan.
Kamerstuknummer 27 858 nr.
298, d.d. 13 maart 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

200

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Ouwehand, E.
(PvdD)
Tongeren, drs. L.
van (GL)
Veldhoven, S. van
(D66)
Dik-Faber, R.K.
(CU)
Klever, R.J. (PVV)
Mulder, Agnes H.
(CDA)
Smaling, E.M.A.
(SP)
Bosman, André
(VVD)
Vos, Jan C. (PvdA)

Verzoekt de regering om schadeafhandeling van aardbevingsschade
en bodemdaling en versterking
van het onroerend goed zoveel
mogelijk integraal af te handelen.

12-02-2015

33 529, nr. 122

Onderhanden.

Verzoekt de regering, bij de
beslissing van 1 juli de maatschappelijke effecten voor de inwoners
mee te wegen, en niet alleen de
veiligheid en de winning, als
vergelijkbaar met een MKBA.
Verzoekt de regering, voor de
gaswinning ná 1 juli een winningsbesluit voor te bereiden dat uitgaat
van het laagst mogelijke niveau
gaswinning dat noodzakelijk is
voor de leveringszekerheid en de
veiligheid; verzoekt de regering
tevens, inzichtelijk te maken hoe
de gaswinning na 1 januari 2016
nog verder verlaagd kan worden.
Verzoekt de regering:- ervoor zorg
te dragen dat de NAM de kosten
voor behoud en herstel van
monumentaal erfgoed betaalt;- bij
herstel en behoud niet slechts
economische afwegingen, maar
ook de monumentale waarde en
de waarde voor het landelijk
gebied en de identiteit van
Groningen mee te wegen;- zorg te
dragen voor een speciaal team bij
de Nationaal Coördinator
Groningen voor het herstel en de
preventie van schade aan
monumenten en erfgoed.
Constaterende dat de Onderzoeksraad Voor Veiligheid vijf
aanbevelingen doet om het
veiligheidsbelang te versterken,
om onzekerheid te erkennen en
om beter te communiceren;
verzoekt de regering, alle
aanbevelingen over te nemen.

12-02-2015

33 529, nr. 104

12-02-2015

33 529, nr. 116

Onderhanden.
De Tweede Kamer is op 23 juni
jl. d.m.v. Kamerstuk 33 529-174
geïnformeerd over de
voortgang van de uitvoering
van deze motie.
Afgedaan.
Kamerstukken II, 33 529 nr.
174, 23 juni 2015

12-02-2015

33 529, nr. 107

Onderhanden.
De Tweede Kamer wordt
hierover geïnformeerd in het
meerjarenprogramma van de
Nationaal Coördinator
Groningen, dat eind december
2015 naar de Kamer wordt
gestuurd.

10-03-2015

33 529, nr. 125

Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
33 529, nr. 143 d.d. 2 april 2015

Overwegende dat de Onderzoeksraad Voor Veiligheid
concludeert dat bij de gaswinning
betrokken partijen niet zorgvuldig
zijn omgegaan met de veiligheid
van bij de gaswinning betrokken
burgers; verzoekt het kabinet, alle
aanbevelingen over te nemen en
daarover zo spoedig mogelijk,
doch uiterlijk binnen zes weken,
aan de Kamer te rapporteren.

10-03-2015

33 529, nr. 138

Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
33 529, nr. 143 d.d. 2 april 2015

Bosman, André
(VVD)
Vos, Jan C. (PvdA)

Ouwehand, E.
(PvdD)
Tongeren, drs. L.
van (GL)
Veldhoven, S. van
(D66)
Dik-Faber, R.K.
(CU)

Tongeren, drs. L.
van (GL)
Veldhoven, S. van
(D66)
Mulder, Agnes H.
(CDA)
Öztürk, S. (GrKÖ)
Smaling, E.M.A.
(SP)
Krol, H. (50PLUS)
Slob, drs A. (CU)
Bosman, André
(VVD)
Dijkgraaf, prof. dr.
E. (SGP)
Vos, Jan C. (PvdA)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

201

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Tongeren, drs. L.
van (GL)
Veldhoven, S. van
(D66)
Dik-Faber, R.K.
(CU)
Klever, R.J. (PVV)
Mulder, Agnes H.
(CDA)
Smaling, E.M.A.
(SP)

Verzoekt de regering om, ruim
voor de behandeling van STROOM
de Kamer een overzicht van de
gevolgen van de voorgenomen
kostenverrekening te sturen met in
ieder geval de volgende gegevens:
de financiële gevolgen voor
huishoudens en bedrijven van een
kostenverrekening via de SDE+ in
vergelijking met een kostenverrekening via de netwerktarieven; de
gevolgen van een kostenverrekening via de SDE+ voor het
budget van de SDE+ dat
beschikbaar is voor duurzameenergiedoelstellingen en het
mogelijk effect op het aandeel
duurzame energie dat met het
huidige voorgenomen budget
gerealiseerd kan worden.
Verzoekt de regering, de Kamer
mede te delen wat de totale
investeringskosten en operationele
kosten van het net op zee zijn en
van het net naar de eerste kavel
Borssele.

26-03-2015

34 058, nr. 31

Onderhanden.

26-03-2015

34 058, nr. 33

Afgedaan.
Brief aan de Tweede Kamer
d.d. 22 juli 2015 inzake
Actualisatie kosten netwerk op
zee.

Verzoekt de regering om, deze
zaken nader te onderzoeken en de
resultaten daarvan uiterlijk voor
het voorgenomen besluit over de
locaties van de windmolenparken
naar de Kamer te sturen.
Verzoekt de regering, bij het
ontwikkelen van de kavelbesluiten
in een vroeg stadium te
overleggen met de belanghebbenden over medegebruik van de
Noordzee en de mogelijkheid te
geven om voorstellen te doen om
de schade te minimaliseren of het
medegebruik te verbeteren.
Verzoekt de regering bij mogelijke
significante gevolgen van
windmolens op Natura
2000-gebieden op zee te kiezen
voor mitigerende maatregelen.
Verzoekt de regering, in de
voorschriften en de subsidieregeling voor windenergie op zee op
te nemen dat er gebruik gemaakt
wordt van minder vervuilende
manieren om roest van
windmolens te voorkomen.
Verzoekt de regering om, te
onderzoeken of deze legeskosten
omlaag kunnen zonder afbreuk te
doen aan het kostendekkende
karakter van deze leges.

26-03-2015

34 058, nr. 30

Onderhanden.

26-03-2015

34 058, nr. 29

Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
33 561, nr. 19 d.d. 19 mei 2015

26-03-2015

34 058, nr.23

Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
33 561, nr. 19 d.d. 19 mei 2015

26-03-2015

34 058, nr. 24

Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
33 561, nr. 19 d.d. 19 mei 2015

31-03-2015

32 637, nr. 172

Onderhanden, zie Kamerstuk
29 861, nr. 38, d.d. 17 juni 2015

Ouwehand, E.
(PvdD)
Tongeren, drs. L.
van (GL)
Veldhoven, S. van
(D66)
Dik-Faber, R.K.
(CU)
Klever, R.J. (PVV)
Mulder, Agnes H.
(CDA)
Veldhoven, S. van
(D66)
Mulder, Agnes H.
(CDA)

Dik-Faber, R.K.
(CU)

Ouwehand, E.
(PvdD)
Veldhoven, S. van
(D66)
Ouwehand, E.
(PvdD)
Veldhoven, S. van
(D66)

Veen, M.S. van
(VVD)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

202

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Vos, Mei Li (PvdA)

Verzoekt de regering om, in
overleg met de regio te treden
over deze werkgelegenheidsplannen, daar waar nodig
ondersteuning te bieden en de
Kamer hierover te rapporteren;
verzoekt de regering tevens om,
de ervaring die door het ministerie
is opgedaan bij interventies bij
andere bedrijven, zoals Nedcar,
NRG, ALDEL en Thermphos, hierin
mee te nemen; verzoekt de
regering voorts om, na te gaan of
er ruimte is op de begroting en
daarbij te betrekken de
niet-gereserveerde middelen en de
eindejaarsreserve.
Verzoekt de regering, de regio
Emmen-Coevorden-Hoogeveen-Hardenberg te ondersteunen in het
benutten van EFRO-subsidie,
INTERREG-subsidie en nationale
regelingen voor het verbeteren
van het vestigingsklimaat en het
investeringsklimaat voor
bedrijven.
Verzoekt de regering, het
rendement van het eerste Dutch
Venture Initiative openbaar te
maken en de Kamer hierover voor
het einde van het jaar te informeren.
Verzoekt de regering, deze
inbesteding terug te draaien en
zich in te spannen voor een
eerlijke en transparante aanbestedingsprocedure voor haar
digitaliseringswerkzaamheden.
Verzoekt de regering om in de
toekomstige voortgangsrapportages over regeldruk ook
systematisch en transparant te
rapporteren over de omvang van
de eenmalige kosten van nieuwe
of gewijzigde wet- en regelgeving
en over de nalevingskosten van
wet- en regelgeving met een
Europese oorsprong.
Spreekt uit dat het verbod niet
uitgebreid zal worden naar andere
wilde diersoorten en dat het
verbod beperkt blijft tot het circus,
optochten, reclames en tentoonstellingen.
Verzoekt de regering, de economische gevolgen van een
hoogspannings-tracé mee te
wegen in het Tracébesluit.
Verzoekt de regering om, de
kosten van verkabeling van
hoogspanningslijnen voor de
betreffende gemeenten inzichtelijk
te maken en de Kamer hierover
voorafgaand aan de behandeling
van het wetsvoorstel STROOM te
informeren.

31-03-2015

32 637, nr. 171

Onderhanden.

31-03-2015

32 637, nr. 173
(was 170)

Onderhanden.

21-04-2015

32 637, nr. 180

21-04-2015

32 637, nr. 178

Onderhanden.
De Tweede Kamer zal worden
geïnformeerd d.m.v. van het
goedgekeurde jaarverslag dat
in het 3e kwartaal van 2015
wordt verwacht.
Zie brief van de Minister van
OCW d.d. 23 juni jl.

21-04-2015

32 637, nr. 177

Onderhanden.
Deze wijze van rapporteren zal
ingaan in 2016.

21-04-2015

28 286, nr. 802

Afgedaan.
Kamerstuk 28 286, nr 797, d.d.
13 maart 2015

28-04-2015

29 023, nr. 190

Onderhanden.

28-04-2015

29 023, nr. 189

Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
29 023, nr. 198, d.d. 1 juli 2015

Schouten, C.J.
(CU)
Mulder, Agnes H.
(CDA)

Verhoeven, K.
(D66)

Ziengs, E. (VVD)

Verhoeven, K.
(D66)
Ziengs, E. (VVD)
Mulder, Agnes H.
(CDA)

Dekken, T.R. van
(PvdA)
Heerema, R.J.
(VVD)

Geurts, J.L. (CDA)

Dik-Faber, R.K.
(CU)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

203

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Tongeren, drs. L.
van (GL)

Verzoekt de regering, te onderzoeken of het nodig is om
belastingregels voor schenkingen
zo aan te passen dat zij geen rem
op schadevergoeding en
-preventie bij mijnbouwactiviteiten
zetten.
Verzoekt de regering, alle
niet-bedrijfsgevoelige informatie
van het SodM over de naleving
van de relevante wetgeving
stapsgewijs openbaar te maken en
te ontsluiten via de website.
Verzoekt de regering, alle andere
reële opties om de fosfaatproductie door de melkveehouderij te
reguleren uit te werken en de
Kamer hierover uiterlijk eind mei
te informeren
verzoekt de regering voor elk van
de alternatieven in kaart te
brengen in hoeverre natuur
doorkruist wordt, huizen gevoelige
bestemming worden etc., conform
de leidende principes zoals
opgesteld in de startnotitie voor de
mer (paragraaf 3.5.2), alvorens de
keuze te maken welke alternatieven in de mer zullen worden
meegenomen; verzoekt de
regering om de bewoners bij het
gehele proces van de beoordeling
te blijven betrekken en de Kamer
over de uitkomst welke alternatieven in de mer worden meegenomen te informeren.
Verzoekt de regering, alle
vergunningsaanvragen voor
proefboringen of gaswinning in en
nabij de Waddenzee en de
Waddeneilanden op te schorten of
aan te houden, in ieder geval tot
de Energievisie 2015 en
aanpassing van het gasgebouw
met de Kamer zijn besproken.

28-04-2015

34 041, nr. 33

Onderhanden.

28-04-2015

34 041, nr. 32

Onderhanden.

28-04-2015

33 979, nr. 95

Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
33 979, nr. 98, d.d. 2 juli 2015.

28-04-2015

29 023, nr. 194

Onderhanden.

28-04-2015

33 450, nr. 44

Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
34 041, nr. 39 d.d. 25 april 2015

Verzoekt de regering om verschillende scenario’s te onderzoeken
over hoe de rol van de Groningers
in de besluitvorming over de
gasproductie in hun regio kan
worden versterkt en de Kamer
hierover in het najaar te informeren.

30-04-2015

33 529, nr. 167
(was 150)

Onderhanden.

Tongeren, drs. L.
van (GL)
Veldhoven, S. van
(D66)

Dijkgraaf, prof. dr.
E. (SGP)
Dik-Faber, R.K.
(CU)
Geurts, J.L. (CDA)
Bommel, drs. H.
van (SP)
Veldhoven, S. van
(D66)
Vries, Albert A. de
(PvdA)
Veldman, H.S.
(VVD)

Ouwehand, E.
(PvdD)
Tongeren, drs. L.
van (GL)
Veldhoven, S. van
(D66)
Dik-Faber, R.K.
(CU)
Vos, Jan C. (PvdA)
Öztürk, S. (GrKÖ)
Smaling, E.M.A.
(SP)
Krol, H. (50PLUS)
Bosman, André
(VVD)
Tongeren, drs. L.
van (GL)
Veldhoven, S. van
(D66)
Dik-Faber, R.K.
(CU)
Klever, R.J. (PVV)
Mulder, Agnes H.
(CDA)
Vos, Jan C. (PvdA)
Smaling, E.M.A.
(SP)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

204

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Veldhoven, S. van
(D66)
Klever, R.J. (PVV)
Mulder, Agnes H.
(CDA)
Smaling, E.M.A.
(SP)

Verzoekt de regering om, het
onderzoek naar de verjaring van
mijnbouwschade als uitvoering
van de motie-Agnes Mulder
(29 023, nr. 157) voorafgaand aan
de voorgenomen wetswijziging
van de Mijnbouwwet toe te sturen
aan de Kamer.
Spreekt uit dat de begrippen
«veiligheid», «risico» en
«onzekerheid» zodanig en in
zodanig begrijpelijke taal worden
gedefinieerd dat opsporings- en
winningsbesluiten hieraan
getoetst kunnen worden.
Verzoekt de Minister diverse opties
om SodM onafhankelijker te
positioneren dan nu uit te werken,
waarbij voor- en nadelen
inzichtelijk worden gemaakt, en
deze opties uiterlijk na de zomer
aan de Kamer voor te leggen.
Verzoekt de regering, snel bouwen veiligheidsnormen te ontwikkelen voor de industriële
installaties, infrastructuur en
overige bebouwing.
Verzoekt de regering, te komen tot
een eenduidige definitie van
startups en het Nederlandse
startup-ecosysteem van startups,
investeerders, incubators en
accelerators in kaart te brengen.
Verzoekt de regering nogmaals te
kijken naar kwetsbaarheden voor
identiteitsfraude bij zzp’ers als
gevolg van de koppeling van het
BTW en BSN-nummer en de
vermelding van de geboortedatum
en het privéadres in het
KvK-handelsregister en de Kamer
te informeren over mogelijke
oplossingen.
Verzoekt de regering, de streefwaarde van betalingen binnen 30
dagen bij de overheden te
verhogen van 90% naar 95%.
Verzoekt de regering, de impact
van het valorisatieprogramma op
de kwaliteit en opbouw van
academische kennis te onderzoeken, bijvoorbeeld via een
steekproefsgewijze benadering.
Verzoekt de regering, te bezien of
er systeemrisico’s zijn voor
Nederlandse investeringsinstellingen bij het beleggen in gas, olie
en kolen.
Verzoekt de regering, de werking
van het nieuwe systeem in den
brede te evalueren en de Kamer
daarover te informeren.

30-04-2015

33 529, nr. 152

Afgedaan.
Kamerstuk II 2013/2014,
32 849, nr. 21, d.d. 20 juni 2014

30-04-2015

33 529, nr. 159

Afgedaan.
Kamerstukken II 2014/2015,
33 529, nr. 143 d.d. 2 april 2015

30-04-2015

33 529, nr. 167
(was 155)

Onderhanden.

30-04-2015

33 529, nr. 154

Onderhanden.

01-07-2015

32 637, nr. 186

01-07-2015

32 637, nr. 188

Onderhanden.
De Tweede Kamer zal hierover
worden geïnformeerd in de
Voortgangsrapportage
Bedrijfslevenbeleid die in
oktober 2015 wordt verstuurd.
Onderhanden.

01-07-2015

32 637, nr. 190

Onderhanden.

01-07-2015

32 637, nr. 191

Onderhanden.

01-07-2015

30 196, nr. 338

Onderhanden.

01-07-2015

33 348, nr. 174
(tvv 147)

Onderhanden.

Smaling, E.M.A.
(SP)

Tongeren, drs. L.
van (GL)
Vos, Jan C. (PvdA)

Vos, Jan C. (PvdA)

Verhoeven, K.
(D66)

Verhoeven, K.
(D66)

Verhoeven, K.
(D66)
Mulder, Agnes H.
(CDA)
Tongeren, drs. L.
van (GL)

Tongeren, drs. L.
van (GL)
Vos, Jan C. (PvdA)

Veldhoven, S. van
(D66)
Dik-Faber, R.K.
(CU)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

205

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Geurts, J.L. (CDA)

Verzoekt de regering, provincies te
ondersteunen bij het
regeldruk-luw maken van de
faunabeheerplannen en de
uitvoering daarvan.
Verzoekt de regering om, dit jaar
met een plan van aanpak te komen
om de import van de jachttrofeeën, bijvoorbeeld ivoor en
tijgerhuiden, in nationaal dan wel
Europees verband aan te pakken
en de Kamer daarover te
informeren.
Verzoekt de regering, er zorg voor
te dragen dat het monitoringssysteem naast kwantiteit eveneens
aandacht heeft voor kwaliteit;
verzoekt de regering, externe
experts zoals de Algemene
Rekenkamer en het Planbureau
voor de Leefomgeving te
betrekken bij het opstellen van het
monitoringssysteem.
Verzoekt de regering, in overleg te
treden met de provincies met als
doel voor de begrotingsbehandeling van 2016 met landsdekkende voorstellen te komen die
gericht zijn op instandhouding en
herstel van de weidevogelpopulaties.
Verzoekt de regering, warmteaansluiting niet te laten concurreren
met woningisolatie, bijvoorbeeld
volgens het model Stroomversnelling.
Verzoekt de regering, zich in te
spannen om de chemische
installaties in Delfzijl met spoed
aardbevingsbestendig te maken.

01-07-2015

33 348, nr. 127

Onderhanden.

01-07-2015

33 348, nr. 140

Onderhanden.

01-07-2015

33 348, nr. 146

Onderhanden.

01-07-2015

33 348, nr. 130

Onderhanden.

01-07-2015

30 196, nr. 344

Onderhanden.

02-07-2015

33 529, nr. 193

Verzoekt de regering om in
adequate bijstand te voorzien voor
bewoners van het Groninger
bevingsgebied die te maken
hebben met bevingsschade of hun
woning tijdelijk of permanent
dienen te verlaten en daarvoor in
gesprek te gaan met de Nationaal
Coördinator Groningen.
Verzoekt de regering, het SodM in
overleg met risico-experts van de
NAM voor november tot een
goede methode voor risicovergelijking te laten komen en daarbij
ook de mogelijkheid en betekenis
van berekening van het groepsrisico in beeld te brengen.

02-07-2015

33 529, nr. 194

Onderhanden.
Over de stand van zaken over
het aardbevingbestendig
maken van industriële
installaties is de Kamer
geïnformeerd via Kamerbrief
33 529-174.
Onderhanden.
De Tweede Kamer wordt
hierover geïnformeerd in het
meerjarenprogramma van de
Nationaal Coördinator
Groningen, dat eind december
2015 naar de Kamer wordt
gestuurd.

02-07-2015

33 529, nr. 195

Onderhanden.

Thieme, mr. M.L.
(PvdD)
Heerema, R.J.
(VVD)

Veldhoven, S. van
(D66)
Grashoff, R (GL)
Dik-Faber, R.K.
(CU)
Smaling, E.M.A.
(SP)

Grashoff, R (GL)
Leenders, H.J.M.
(PVDA)

Smaling, E.M.A.
(SP)

Vos, Jan C. (PvdA)
Smaling, E.M.A.
(SP)

Bosman, André
(VVD)
Vos, Jan C. (PvdA)

Bosman, André
(VVD)
Vos, Jan C. (PvdA)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

206

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Gesthuizen,
S.M.J.G. (SP)
Verhoeven, K.
(D66)
Liefde, B.C. de
(VVD)
Mulder, Agnes H.
(CDA)
Oosenbrug, R.F.A.
(PvdA)

Verzoekt de regering in overleg
met de marktpartijen te komen tot
een besluit waarbij clausulering
voor landelijke kavels wordt
afgeschaft, met uitzondering van
nieuws en Nederlandstalige
muziek; wijziging van eigendomsbeperking van landelijke kavels
van maximaal één ongeclausuleerd kavel én één geclausuleerd
kavel naar maximaal vier kavels;
en de vergunningen ten behoeve
van het uitzenden op de FM-band
worden verlengd; verzoekt de
regering met de marktpartijen in
overleg te treden om tot overeenstemming te komen over
beslechting dan wel beëindiging
van de huidige juridische
geschillen en de waardebepaling
van de kavels zoveel mogelijk aan
te laten sluiten bij de huidige
vergoedingen die door marktpartijen worden betaald, en de Kamer
vóór 1 september 2015.
Verzoekt de regering, in kaart te
brengen hoe het visseizoen binnen
Nederland voor aal aan veranderende omstandigheden onderhevig is en de Kamer te informeren hoe binnen het
aalbeheerplan er eventueel nog dit
jaar rekening gehouden kan gaan
worden met deze veranderende
omstandigheden.
Verzoekt de regering, in het reeds
toegezegde onderzoek in ieder
geval te betrekken: de financiële
gevolgen voor verschillende
sectoren in Nederland, waaronder
de land- en tuinbouw, de
vleesverwerkende industrie en de
Rotterdamse haven, de werkgelegenheidseffecten voor Nederland
en de gevolgen voor de Nederlandse export.
Verzoekt de regering om, samen
met de lokale bestuurders, de
Nationaal Coördinator en de NAM,
ervoor te zorgen dat deze gevallen
nog voor 2016 zijn opgelost

02-07-2015

24 095, nr. 385

Onderhanden.
De Tweede Kamer zal kort na
het zomerreces worden
geïnformeerd over de
gesprekken die hierover
plaatsvinden.

02-07-2015

29 664, nr. 129

Afgedaan. De Tweede Kamer is
geïnformeerd met brief
«Flexibiliteit in het aalbeheerplan», d.d. 26-8-2015.

02-07-2015

34 214, nr. 8

Onderhanden.

02-07-2015

33 529, nr. 196
(tvv 177)

Onderhanden.

Verzoekt de regering om daar
steeds naar te handelen en
daartoe adequate maatregelen te
nemen of te laten nemen.

02-07-2015

33 529, nr. 178

Onderhanden.

Jacobi, L. (PvdA)
Dijkgraaf, prof. dr.
E. (SGP)
Geurts, J.L. (CDA)
Visser, B. (VVD)

Liefde, B.C. de
(VVD)
Leenders, H.J.M.
(PVDA)

Tongeren, drs. L.
van (GL)
Veldhoven, S. van
(D66)
Dik-Faber, R.K.
(CU)
Tongeren, drs. L.
van (GL)
Veldhoven, S. van
(D66)
Dik-Faber, R.K.
(CU)
Mulder, Agnes H.
(CDA)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

207

Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Ouwehand, E.
(PvdD)
Tongeren, drs. L.
van (GL)
Veldhoven, S. van
(D66)
Dik-Faber, R.K.
(CU)
Mulder, Agnes H.
(CDA)
Vos, Jan C. (PvdA)
Smaling, E.M.A.
(SP)
Smaling, E.M.A.
(SP)

verzoekt de regering, te reageren
op het ECN-rapport Reductie
gasvraag Nederland en daarbij in
te gaan op de uitvoerbaarheid van
elk van de genoemde besparingsmaatregelen

02-07-2015

33 529, nr. 186

Onderhanden.

Verzoekt de regering, zeer
terughoudend te zijn in het
aanwijzen van nog meer
commissies en bestuurders.

02-07-2015

33 529, nr. 192

Onderhanden.
De Tweede Kamer wordt
hierover geïnformeerd in het
meerjarenprogramma van de
Nationaal Coördinator
Groningen, dat eind december
2015 naar de Kamer wordt
gestuurd.

Moties EZ Eerste Kamer parlementair jaar 2014–2015
Indiener(s)

Omschrijving

Datum
stemming

Kamerstuk

Stand van zaken

Reuten, dr.
G.A.T.M. (SP)
Graaf, mr. Th.C.
de (D66)
Schaap, prof. dr.
ing. S. (VVD)
Terpstra, drs. G.H.
(CDA)
Koffeman, drs.
N.K. (PvdD)
Thissen, C.P. (GL)
Koning, drs. ir.
A.L. (PvdA)
Reuten, dr.
G.A.T.M. (SP)
Vos, ir. M.B.
(GroenLinks)

Vraagt de regering om, mocht het
wetsvoorstel worden aanvaard,
tegelijk met de uitwerking van de
voorgenomen algemene
maatregel van bestuur een
wijzigingswet voor te bereiden
waarmee de essentie van de
algemene maatregel van bestuur
en de betekenis van grondgebondenheid opgenomen worden in de
wet.
Verzoekt de regering om het
parlement bij de eerstvolgende
versobering of, indien deze zich
eerder aandient, de evaluatie over
drie jaar, inzage te verschaffen in
de genoemde kosten- en
batenopbouw en het rendement
van de UPD, opdat op grond
daarvan gesproken kan worden
over de eventuele aanpassing van
de UPD.

17-12-2014

33 979, G

Onderhanden.

26-05-2015

34 024, G

Onderhanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

208

Overzicht toezeggingen parlementair jaar 2014–2015
In het parlementaire jaar 2014–2015 zijn ruim 500 toezeggingen aan de
Eerste en Tweede Kamer gedaan. In de onderstaande tabel staat de stand
van zaken rond de uitvoering van een aantal toezeggingen op de
verschillende EZ-beleidsterreinen. De tabel biedt daarmee geen uitputtend
overzicht, maar geeft een beeld van de wijze waarop een aantal toezeggingen is/wordt afgehandeld.
EK/TK

Toezegging gedaan bij:

Economie en innovatie
TK
Parlementaire agenda [04-09-2014]
– AO Groene Groei

TK

Parlementaire agenda [02-10-2014]
– Wijziging van de Telecommunicatiewet

TK

Parlementaire agenda [14-10-2014]
– EZ begroting (E&I deel)
&
Parlementaire agenda [11-06-2015]
– AO Bedrijfslevenbeleid

TK

Parlementaire agenda [14-10-2014]
– EZ begroting (E&I deel)

TK

Parlementaire agenda [14-10-2014]
– EZ begroting (E&I deel)

TK

Parlementaire agenda [12-11-2014]
– AO Telecommunicatie

TK

Parlementaire agenda [19-11-2014]
– AO Bedrijfslevenbeleid en
Innovatie

Omschrijving

Stand van zaken

De Minister zal bezien (o.a. via
VNG en IPO) of er behoefte is bij
lokale overheden en bedrijfsleven
om tot een loket te komen waar zij
terecht kunnen voor informatie en
ondersteuning voor het verlenen
van vergunningen (Green Deal).
De Minister zal de Kamer voor de
Kerst informeren over de
uitvoering van de motie De Liefde
over modernisering van de
telecomwetgeving.
De Minister zal bij evaluatiemomenten van wetgeving bekijken
wat er qua modernisering
wenselijk en mogelijk is en zal
daarnaast aan de hand van
concrete cases kijken naar
modernisering van wetgeving. De
Minister zal de Kamer voor het
Kerstreces informeren over een
selectie van wetten waarnaar in
eerste instantie gekeken wordt. De
Minister zal de Kamer medio 2015
informeren over de modernisering
van wetgeving.
De Minister zal in de evaluatie van
de Aanbestedingswet extra
aandacht besteden aan de klachten
over de EMVI-criteria.
De Minister zal de Kamer zo snel
mogelijk informeren over het
beleid voor startups, incl. de
speciale samenwerking met
Amsterdam en wie de rol van
special envoy zal gaan vervullen.
De Minister zal het wetsvoorstel
voor diverse aanpassingen van de
Telecommunicatiewet, waarin o.a.
de motie De Liefde over
overstappen zakelijke gebruikers
tot uitvoering wordt gebracht, naar
verwachting in het voorjaar van
2015 bij de Kamer indienen en zal
de Kamer nader informeren over
de planning en de mogelijke
inwerkingtreding.
De Minister zal de Kamer in het
eerste kwartaal van 2015 informeren over de 10 te realiseren
fieldlabs naar aanleiding van de
Actieagenda Smart Industry.

Voldaan met Kamerstuk 33 043, nr.
42, d.d. 18 juni 2015.

Voldaan met Kamerstuk 26 643, nr.
345, d.d. 23 december 2014.

Modernisering van wet- en
regelgeving is een doorlopend
proces. De Kamer is bij brief d.d.
20 juli jl. geïnformeerd over de
voortgang waarmee aan de
toezegging is voldaan.

Voldaan met Kamerstuk 34 252, nr.
1, d.d. 8 juli 2015.

Voldaan met Kamerstuk 32 637, nr.
162, d.d. 31 december 2014.

Voldaan. De Kamer is per brief van
12 december 2014 (Kamerstuk
24 095, nr. 377) over de planning
van het wetsvoorstel geïnformeerd.

Voldaan met Kamerstuk 29 826, nr.
63, d.d. 22 januari 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

209

EK/TK

Toezegging gedaan bij:

Omschrijving

Stand van zaken

TK

Parlementaire agenda [16-12-2014]
– Mondelinge vragen van het lid
VERHOEVEN (D66) aan de Minister
van Financiën, bij afwezigheid van
de Minister van Economische
Zaken, over het bericht «Startups
raken verstrikt in oerwoud aan
subsidies (FD, 16 december 2014)
Parlementaire agenda [04-02-2015]
– Dertigledendebat over de
«Grenseffectentoets»

De Minister zal bezien hoe
doorlooptijden van aanvragen voor
regelingen (onder andere WBSO)
versneld kunnen worden en of een
«fast lane» voor starters gecreëerd
kan worden.

Onderhanden. De Kamer wordt
hierover in het najaar van 2015
geïnformeerd.

Diverse toezeggingen ten aanzien
van grensoverschrijdende arbeid,
onder andere inzake de werkwijze
rond controles bij grensoverschrijdende arbeid (o.a. minimumloon)
en inzake een proef om
BBL-leerlingen en werkzoekenden
bij Duitse bedrijven te detacheren.
De Minister zal voor de zomer een
nadere uitwerking van het
toekomstfonds (regelingen en
criteria) naar de Kamer sturen.
De Minister zal de Kamer binnen
een jaar informeren over (transparantie rond) de benutting van
octrooien.
De Minister zal de Kamer in mei
informeren over de uitkomsten/
plannen van de taskforce Wientjes.
De Minister zal de Kamer aan het
eind van het jaar informeren over
de actuele stand van zaken van de
mobiele bereikbaarheid van 112.
De Minister zal daarbij ingaan op
de lokale ontwikkelingen naar
aanleiding van de overleggen
tussen gemeenten en operators,
waarbij Agentschap Telecom
desgevraagd technische ondersteuning biedt. De Minister zal ook
ingaan op de aanbevelingen in het
rapport van Agentschap Telecom,
de tariefstelling voor het plaatsen
van antennes op Rijksgebouwen en
de stand van zaken van bellen via
4G, waarover de Minister in
gesprek gaat met providers.
De Minister zal de optie van
«app-neutraliteit» (in navolging
van netneutraliteit) nader bekijken
en de Kamer daarover informeren.
De Minister zal de Kamer over een
half jaar informeren in hoeverre
zelfstandige pakketbezorgers voor
PostNL gebruik hebben gemaakt
van het aanbod om in vaste dienst
te treden.
De Minister zal bekijken of in
Benelux-verband roamingtarievenzo snel mogelijk afgeschaft
kunnen worden, vooruitlopend op
de afschaffing in EU-verband.

De Kamer is geïnformeerd over de
voortgang met Kamerstukken
32 851, nr. 25, d.d. 28 april 2015 en
32 851, nr. 27, d.d. 17 juli 2015.

TK

TK

Parlementaire agenda [10-03-2015]
– AO Bedrijfslevenbeleid &
Innovatie

TK

Parlementaire agenda [10-03-2015]
– AO Bedrijfslevenbeleid &
Innovatie

TK

Parlementaire agenda [10-03-2015]
– AO Bedrijfslevenbeleid &
Innovatie
Parlementaire agenda [30-04-2015]
– AO mobiele bereikbaarheid 112
in grensgebieden en plattelandsgemeenten

TK

TK

Parlementaire agenda [18-06-2015]
– AO Marktwerking en
Mededinging

TK

Parlementaire agenda [18-06-2015]
– AO Post

TK

Parlementaire agenda [02-07-2015]
– AO Telecommunicatie

Energie
TK

Parlementaire agenda [09-10-2014]
– Debat Groningen

De Minister zal binnen enkele
weken de bindendheid van advies
van de Tcbb inzake schadegevallen
door aardbevingen regelen
(bindende arbitrage).

Voldaan met Kamerstuk 31 288, nr.
474, d.d. 8 juni 2015.

Onderhanden. De Kamer wordt
voor eind februari 2016 geïnformeerd.
Voldaan met Kamerbrief 32 637, nr.
181, d.d. 19 mei 2015.
Onderhanden. De Kamer wordt
voor het eind van 2015 geïnformeerd over de stand van zaken.

Onderhanden.

Onderhanden.

Onderhanden.

Voldaan met Kamerstuk 33 529, nr.
87, d.d. 29 oktober 2014.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

210

EK/TK

Toezegging gedaan bij:

Omschrijving

Stand van zaken

TK

Parlementaire agenda [17-11-2014]
– WGO Energie

Voldaan met Kamerstuk 33 561, nr.
18, d.d.24 april 2015.

TK

Parlementaire agenda [17-11-2014]
– WGO Energie

TK

Parlementaire agenda [17-11-2014]
– WGO Energie

TK

Parlementaire agenda [03-12-2014]
– AO Energieraad

TK

Parlementaire agenda [03-12-2014]
– AO Energieraad

TK

Parlementaire agenda [04-02-2015]
– Dertigledendebat over het
schrappen van subsidie voor
windmolens op zee

EK

Parlementaire agenda [10-02-2015]
– Energie Efficiency (33 913)

TK

Parlementaire agenda [12-02-2015]
– Debat Groningen

De Minister zal in gesprek gaan
met de industrie over mogelijke
lagere kosten van gebieden voor
wind op zee die verder uit de kust
liggen, zoals IJmuiden Ver. Cijfers
die door de industrie worden
aangedragen zullen worden
gecheckt om vervolgens voor de
zomer van 2015 te besluiten over
eventuele bouw van windparken
op zee in verder uit de kust gelegen
gebieden zodat de 12-mijlszone
kan worden ontzien.
De Minister zal een moreel appèl
doen op windmoleneigenaren om
niet met gebruikmaking van SDE+
oude windmolens te vervangen
door nieuwe, aangezien het
gemeenschapsgeld daar niet voor
bedoeld is.
De Minister zal de Kamer na
uitspraak van de Hoge Raad over
de Wet onafhankelijk netbeheer
informeren over de uitspraak met
een appreciatie, waarbij hij ook in
zal gaan op de effecten voor de
werkgelegenheid bij Delta en
Eneco.
Samen met de Staatssecretaris van
IenM zal de Minister de Kamer
informeren over de kabinetsinzet
ten aanzien van de verbetering van
het Europese emissiehandelssysteem.
De Minister zal de Kamer bij
geannoteerde agenda’s, verslagen
en ook tussentijds zo goed
mogelijk informeren over
ontwikkelingen in de EU, conform
de afspraken uit het AO informatievoorziening, en zal daarbij ook
steeds het krachtenveld in Europa
schetsen.
De Minister zal de Kamer na afloop
van de gesprekken over compensatie van bestaande vergunninghouders voor wind op zee
informeren over de uitkomsten,
incl. de kosten.
De Minister zal de Kamer in het
Energierapport 2015 informeren
over de vervanging van bestaande
gasnetten in relatie tot de transitie
naar meer duurzame energie
(33.913) (T02094).
De Minister zal de Kamer binnen 2
maanden informeren over de vooren nadelen van omkering van
bewijslast en de praktijk in het
buitenland, mede met het oog op
de behandeling van de wijziging
van de Mijnbouwwet.

Voldaan in de reguliere overleggen
tussen het ministerie en de
windenergiesector.

Voldaan met Kamerbrief, d.d.
29 juni 2015.

Voldaan met Kamerstuk 21 501-08,
nr. 543, d.d. 9 december 2014.

Betreft een doorlopende
toezegging. Voorbeelden van
waarop aan de toezegging wordt
voldaan zijn het verslag van de
Telecomraad van 27 november
2014 (Kamerstuk 21 501-33, nr. 518)
en het verslag van de Energieraad
van 5 maart 2015 (Kamerstuk
21 501-33, nr. 535).
Voldaan met Kamerstuk 33 561, nr.
15, d.d. 23 maart 2015.

Onderhanden. Het Energierapport
2015 wordt in december gepubliceerd.

Voldaan met Kamerstuk 32 849, nr.
37, d.d. 13 april 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

211

EK/TK

Toezegging gedaan bij:

Omschrijving

Stand van zaken

TK

Parlementaire agenda [25-03-2015]
– Plenair debat Wind op Zee

Voldaan met wetsvoorstel
STROOM dat momenteel bij de
Tweede Kamer aanhangig is,
Kamerstuk 34 199, nrs. 2 en 3.

TK

Parlementaire agenda [07-04-2015]
– AO 380 kV

TK

Parlementaire agenda [09-04-2015]
– AO Energie

TK

Parlementaire agenda [09-04-2015]
– AO Energie

TK

Parlementaire agenda [16-04-2015]
– Debat Mijnbouwwet (34 041)
&
Parlementaire agenda [01-07-2015]
– Debat Gaswinning Groningen

TK

Parlementaire agenda [16-04-2015]
– AO Energie Unie + Stas IM

TK

Parlementaire agenda [27-05-2015]
– 2e termijn AO Energie (nav AO
9/4)

EK

Parlementaire agenda [16-06-2015]
– Plenair debat EK wind op zee

TK

Parlementaire agenda [01-07-2015]
– Debat Gaswinning Groningen

De Minister zal bij het wetsvoorstel
STROOM ingaan op het inrichten
van een compensatieregeling voor
exploitanten van windparken op
zee bij te late oplevering van de
netaansluiting door TenneT.
De Minister zal de Kamer informeren over de weging van de
alternatieve tracés voor de
hoogspanningsverbinding in
West-Brabant en welke alternatieve
tracés in het MER-onderzoek
worden meegenomen en daarbij
ook informatie geven over de
mogelijkheden voor ondergrondse
verkabeling.
De Minister zal de Kamer kort na
de zomer informeren over zijn visie
op omgevingsmanagement en zal
gebiedscoördinatoren aanstellen
bij RCR-windparken daar waar dat
meerwaarde heeft, conform de
motie Van Veldhoven. Daarbij is het
uitgangspunt om standaard een
gebiedscoördinator aan te bieden.
Voor de windparken in Drenthe en
Friesland worden gebiedscoördinatoren aangewezen.
De Minister zal de Kamer voor de
zomer informeren over de 1-op-1
afspraken inzake energiebesparing
in de industrie.
De Minister spant zich ervoor in
om half oktober het wetsvoorstel
voor wijziging van de
Mijnbouwwet ter implementatie
van de kabinetsreactie op het
OVV-rapport bij de Kamer in te
dienen.
De Minister zal de Kamer nader
informeren over de afstemming
tussen lidstaten ten aanzien van
energieonderzoek en daarbij in het
bijzonder ingaan op het onderzoek
naar energieopslag en naar
Thorium.
De Minister zal de Kamer informeren wanneer er duidelijkheid is
van de Europese Commissie over
of de subsidiëring van bij- en
meestook voldoet aan de
staatssteunregels.
De Minister zal de Eerste Kamer
informeren over de planning van
de evaluatie van het Energieakkoord, het tijdpad van de besluiten
m.b.t. de locaties voor de
Hollandse Kust en de relatie tussen
beide.
De Minister zal de Kamer informeren over het proces met
betrekking tot het vaststellen van
de NPR (normen voor aardbevingbestendig bouwen).

Onderhanden. De Kamer wordt
kort na het zomerreces geïnformeerd.

Onderhanden.

Voldaan met Kamerstuk 30 196, nr.
346, d.d. 29 juni 2015.

Onderhanden. Het wetsvoorstel
wordt momenteel via internet
geconsulteerd en ligt op schema
om half oktober bij de Tweede
Kamer ingediend te kunnen
worden.
Voldaan met Kamerstuk 34 000 XIII,
nr. 153, d.d. 13 juli 2015.

Onderhanden. Moment waarop de
Kamer geïnformeerd kan worden is
afhankelijk van de besluitvorming
door de Europese Commissie.

Voldaan met Kamerbrief, d.d.
19 juni 2015.

Voldaan met Kamerstuk 34 000 XIII,
nr. 153, d.d. 13 juli 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

212

EK/TK

Toezegging gedaan bij:

Omschrijving

Stand van zaken

TK

Parlementaire agenda [02-07-2015]
– Vervolg AO Energie/SDE+

Onderhanden. De Kamer ontvangt
in oktober het toegezegde
overzicht.

TK

Parlementaire agenda [02-07-2015]
– Vervolg AO Energie/SDE+

TK

Parlementaire agenda [02-07-2015]
– Vervolg AO Energie/SDE+

De Minister zal de Kamer een
helder en gestructureerd overzicht
geven van de besteding van
SDE-middelen en de realisatie van
de doelstelling hernieuwbare
energie.
De Minister zal de Kamer vóór de
behandeling van de herziening van
het Nationaal Waterplan informeren over het aanvullend
onderzoek naar effecten op
werkgelegenheid en economie in
de kustgemeenten van het plaatsen
van windmolens in de strook
tussen 10 en 12 mijl uit de kust
(n.a.v. motie Mulder/Van
Veldhoven).
De Minister zal de Kamer informeren over het tijdschema met
betrekking tot de evaluatie van het
Energieakkoord in 2016.

Landbouw en Visserij
EK
Parlementaire agenda [03-09-2014]
– Wijziging Wet op bedrijfsorganisatie / opheffing bedrijfslichamen

TK

Parlementaire agenda [03-09-2014]
– Wijziging Wet op bedrijfsorganisatie / opheffing bedrijfslichamen

EK

[28-04-2015] – Plenair debat AMvB
grondgebonden groei Melkveehouderij

TK

[17-06-2015] – AO GGO’s +
StasI&M

TK

[10-06-2015] – Dertig leden debat
over het aanvragen voedselpatenten door multinationals

TK

[28-05-2015] – Debat over het
middel Round Up + StasI&M

De Minister zal de Eerste en
Tweede Kamer bij gebruikmaking
van de mogelijkheid tot het
afgeven van een algemeen
verbindend verklaring steeds
informeren (33 910) (T02101).
De Minister zal de regeling met
betrekking tot de erkenning van
PO’s en BO’s en de criteria voor
AVV’s binnen 2 weken naar de
Kamer sturen. Dit gebeurt voor
publicatie, zodat de Kamer dan nog
kan besluiten om over de regeling
te debatteren.
Uitvoering van de motie Reuten
door een wetsvoorstel op te stellen
dat een 1-op-1 vertaling is van de
inhoud van de AMvB grondgebondenheid. De Staatssecretaris spant
zich ertoe in om dit wetsvoorstel zo
snel mogelijk aan de Tweede
Kamer aan te bieden.
De Staatssecretaris zal een impact
assessment light uitvoeren om de
consequenties, zowel financieel als
anderszins van het Commissievoorstel Herziening besluitvorming
gebruik ggo’s in kaart te brengen
voor Nederland.
De Staatssecretaris informeert de
Kamer per brief over de stand van
zaken rondom de uitgebreide
veredelingsvrijstelling en haar
actieplan betreffende haar
(Europese) inzet.
De Kamer informeren over het
oordeel van het Ctgb over het
rapport van de EASAC over
neonicotinoïden en de gegevens
over normoverschrijdingen van
deze stoffen in het oppervlaktewater.

Onderhanden.

Voldaan met Kamerstuk 30 196, nr.
355, d.d. 13 juli 2015.

Betreft een doorlopende
toezegging. Op dit moment is van
deze mogelijkheid nog geen
gebruik gemaakt.

Voldaan met Kamerstuk 33 910 nr.
20, d.d. 22 september 2014.
Vervolgens heeft een SO plaatsgevonden.

Onderhanden.

Toezegging is onder handen.

De Kamer is op 14-7 jl. geïnformeerd over het actieplan van de
Staatssecretaris (TK 27 428-308).

De Kamer zal na het zomerreces
worden geïnformeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

213

EK/TK

Toezegging gedaan bij:

Omschrijving

Stand van zaken

TK

[01-06-2015] – Kamerbrief Tweede
prognose van het CBS van de
fosfaatproductie van de Nederlandse veehouderij over het jaar
2014.

De Kamer is op 2 juli jl. geïnformeerd over de invulling van
productiebegrenzende maatregelen in de melkveehouderij (TK
33 979-98).

TK

[04-12-2014] – AO Gewasbeschermingsmiddelen met Staatssecretaris Mansveld

De Kamer informeren over de
invulling van productiebegrenzing
via de Meststoffenwet in het geval
er onvoldoende garanties zijn dat
de zuivelketen er in zal slagen de
fosfaatproductie te verminderen.
De Kamer informeren over de
verschillen in toelatingsbeoordelingen tussen Nederland en
omringende landen, evenals over
de wederzijdse erkenning.

TK

Parlementaire agenda [05-11-2014]
– AO Landbouw- en Visserijraad 10
en 11 november

TK

Parlementaire agenda [16-10-2014]
– AO Huiselijk geweld en Dierenwelzijn

TK

Parlementaire agenda [04-09-2014]
– AO Dierenwelzijn

TK

Parlementaire agenda [03-12-2014]
– AO Dierproeven

TK

Parlementaire agenda [10-12-2014]
– AO Dierziekten, Antibiotica en
Vogelgriep (Aviaire Influenza)

TK

Parlementaire agenda [20-01-2015]
– Plenair debat Toelaatbaarheid
Paardenvlees op NL markt

TK

Parlementaire agenda [28-01-2015]
– AO Paardenhouderij

TK

Parlementaire agenda [23-06-2015]
– AO Dierenwelzijn

De Staatssecretaris zal de Kamer in
december een brief sturen over de
rendac-tarieven en daarbij ingaan
op de aanbevelingen van het LEI
en op de suggestie om de markt
open te stellen voor mogelijke
concurrenten.
De Staatssecretaris zal binnen een
maand een reactie sturen op het
advies van de RDA over agressieve
honden en daarbij het plan De
gezonde(re) en sociale hond in
Nederland meesturen.
De AMvB inzake de pelsdierhouderij zal dit najaar aan de Kamer
worden voorgehangen met een
officiële notificatie.
De Staatssecretaris zal de Kamer
een reactie doen toekomen op het
rapport van de stichting Een Dier
Een Vriend «het bedrog van
dierproeven».
De Staatssecretaris zal de Kamer
de rapporten van de commissie
Dierenwelzijn over de vogelgriep
doen toekomen als deze gereed
zijn. Hieronder wordt ook ingegaan
op het proces van vergassing.
De Staatssecretaris gaat bij de
Europese Commissie aandringen
op meer onaangekondigde
controles van de FVO. Hier zoekt de
Staatssecretaris tevens steun voor
zoeken bij de lidstaten en bij de
collega’s in de Landbouwraad. Het
betreft onaangekondigde controles
binnen het programma van
(aangekondigde) FVO missies.
De Kamer wordt in april op de
hoogte gebracht van het komende
gesprek tussen de NVWA en de
sector, waarin duidelijk zal worden
gemaakt op grond van welke
regelgeving kan worden gehandhaafd. In die brief zal ook het
alerter handhaven en het couperen
van staarten worden meegenomen.
De Staatssecretaris zal na de zomer
een brief aan de Kamer sturen over
de mogelijkheden en de termijn
om te komen tot een verbod op
zwanendriften.

De Kamer is geïnformeerd met de
brief «Gelijk speelveld van
Nederland met omringende landen
en wederzijdse erkenningen van
gewasbeschermingsmiddelen van
12 mei 2015 (Kamerstuknr. 27 858,
nr. 310).
De Kamer is geïnformeerd op
16 december 2014 met Kamerstuk
34 000-XIII, nr. 141.

De Kamer heeft op 12 februari 2015
het projectplan ontvangen
(Kamerstuk 28 286, nr. 782).

De Kamer heeft het ontwerpbesluit
op 4 maart 2015 ontvangen (TK
30 826, nr 38). De voorhangprocedure is op 15 april 2015
afgerond.
De Kamer heeft de reactie op
2 februari 2015 ontvangen
(Kamerstuk 32 336, nr. 139).

De Kamer is geïnformeerd op
13 april 2015 (Kamerstuk 28 807, nr.
190).

In een recente brief aan de
Europese inspectiedienst FVO heeft
Nederland aandacht gevraagd voor
de inspectiemissies in derde
landen inzake paardenvlees en het
belang van onaangekondigde
controles hierbij.

De Kamer is geïnformeerd met de
brief van 28 mei 2015 over de
toezeggingen van het AO
paardenhouderij (Kamerstuk
28 286, nr. 813).

Onderhanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

214

EK/TK

Toezegging gedaan bij:

Omschrijving

Stand van zaken

TK

Parlementaire agenda [23-06-2015]
– AO Dierenwelzijn

De Kamer is geïnformeerd op
26 augustus 2015.

TK

Parlementaire agenda [23-06-2015]
– AO Dierenwelzijn

TK

Parlementaire agenda [21-01-2015]
– AO Landbouwraad 26 januari

TK

Parlementaire agenda [10-12-2014]
– AO Dierziektes, Antibiotica en
Vogelgriep (AI)

TK

Parlementaire agenda [10-03-2015]
– AO Landbouwraad

TK

Parlementaire agenda [10-03-2015]
– AO Landbouwraad

TK

Parlementaire agenda [10-12-2014]
– AO Landbouw- en Visserijraad

De Staatssecretaris zal met de
Staatssecretaris van OCW in de
zomer een brief over het BPRC aan
de Kamer sturen.
De Staatssecretaris zal na de zomer
een brief sturen over het
convenant onbedwelmd slachten.
De brief over het convenant zal ook
vergezeld zijn van de wetenschappelijke onderzoeken.
In de kwartaalrapportage GVB
(april 2015) zal specifiek aandacht
worden besteed aan de stand van
zaken van de voorbereiding
aanlandplicht voor de kottersector.
De Staatssecretaris stuurt begin
2015 een plan van aanpak voor
opening van markten naar de
Kamer. Dit mede n.a.v. het sluiten
van de grens door België voor
export pluimvee(producten) naar
aanleiding van de uitbraak
vogelgriep.
De Kamer zal voor het zomerreces
2015 geïnformeerd worden over de
pilot met cameratoezicht op de
pelagische aanlandplicht.
De Staatssecretaris zal de Kamer
informeren over de vereenvoudigingsvoorstellen inzake het GLB,
waarbij het resultaat per vereenvoudigingsvoorstel wordt
opgenomen.
De Tweede Kamer zal worden
geïnformeerd over de resultaten
van gesprekken over het opzetten
van een garantstelling in het kader
van de Russische boycot van
agrarische producten.

TK

Parlementaire agenda [14-01-2015]
– Debat Intensieve veehouderij

TK

Parlementaire agenda [10-12-2014]
– AO Landbouw- en Visserijraad

Natuur
TK

[10-03-2015] – AO Landbouw- en
Visserijraad

De Kamer wordt binnen drie
maanden geïnformeerd over de
stand van zaken rondom de
afspraken over import soja en het
gesprek wat de Staatssecretaris
hierover voert met de sector over
het niet nakomen hiervan.
De Staatssecretaris zal de Kamer
informeren over het proces van
controle van de Europese
Commissie op nationale rapporten
over de capaciteit van de Europese
vloot.
De Staatssecretaris zal de Kamer
voor het meireces 2015 een brief
sturen met haar inzet voor de
Fitness Check van de Vogel- en
Habitatrichtlijn. Hierbij zal zij ook
de beantwoording van de
vragenlijst, uitgezet door de
Europese Commissie, meesturen.

Onderhanden.

De Kamer is geïnformeerd via de
Kwartaalraportage GVB van 12 mei
2015 (Kamerstuknr. 32 201, nr. 76).

De Kamer is hierover geïnformeerd
met de brief «Versterking
exportpositie Nederlandse
agrosector» van 2 februari 2015
(Kamerstuknr. 31 985, nr. 25).

De Kamer is geïnformeerd met de
Geannoteerde Agenda Landbouwen Visserijraad van 16 juni 2015
(Kamerstuknr. 21 501-32, nr. 845).
De Kamer is geïnformeerd over de
vereenvoudigingsvoorstellen met
het Verslag Landbouw- en
Visserijraad van 16 maart 2015
(Kamerstuknr. 21 501-32, nr. 834).
De Kamer is hierover geínformeerd
met de brief «Toetsingskader
risicoregelingen rijksoverheid voor
de Garantstelling Landbouwondernemingen Werkkapitaal» van
17 december 2014 (Kamerstuknr.
34 000-XIII, nr. 143).
De Kamer is geïnformeerd met de
brief van 2 juni 2015 betreffende dit
onderwerp (Kamerstuknr. 28 973,
nr. 166).

De Kamer is geïnformeerd met de
Geannoteerde agenda Landbouwen Visserijraad van 16 juni 2015
(Kamerstuknr. 21 501-32, nr. 845).

De Kamer is geïnformeerd met de
brief «Nederlandse inzet in de
Fitness Check Vogel- en Habitatrichtlijn» van 18 mei 2015
(Kamerstuknr. 33 576, nr. 43).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

215

EK/TK

Toezegging gedaan bij:

Omschrijving

Stand van zaken

TK

[28-10-2014] – Behandeling
Landbouw & Natuurdeel van de
EZ-begroting 2015

Het Programma Nationale Parken,
ingesteld maart 2015, werkt samen
met genoemde partijen aan een
nieuwe standaard voor Nationale
Parken.
De Kamer zal over de voortgang
hiervan in het najaar, na afloop van
het eerste bestuurlijk overleg,
worden geïnformeerd.

TK

[02-10-2014] – AO Natuurbeleid

De Staatssecretaris heeft
toegezegd tijdens een zogenaamde
natuurtafel het gesprek aan te gaan
over de ontwikkeling van nationale
parken, nieuwe stijl, gericht op hoe
strakke regie gevoerd kan worden
en wat het Rijk, provincies,
terreinbeherende organisaties en
de recreatieve sector gezamenlijk
kunnen doen aan de zogenaamde
nationale branding.
De Kamer ontvang voor het
kerstreces een brief over de
aansluiting tussen het agrarisch
natuurbeheer en de vergroening
van de eerste pijler.

TK

[01-07-2015] – AO Verzamel AO
Landbouw inclusief mestbeleid
met Stas Mansveld (I&M)

TK

[02-10-2014] – AO Natuurbeleid

TK

[28-05-2015] – AO Natuurbeleid en
Biodiversiteit

TK

[28-05-2015] – AO Natuurbeleid en
Biodiversiteit

TK

[02-10-2014] – AO Natuurbeleid

TK

[15-06-2015] – Wetgevingsoverleg
Natuurbeschermingswet

De Staatssecretaris informeert de
Kamer voor einde van het
zomerreces over het PAS,
waaronder een appreciatie van de
beleidsregels provincies inzake
PAS, de voortgang na de eerste
termijn en beantwoording
schriftelijke vragen van het lid
Lodders.
De Staatssecretaris zegt toe de
relatie tussen regeldruk en
soortenbescherming inzichtelijk te
maken.
De Staatssecretaris zal in oktober
een verkenning naar de Kamer
sturen van de mogelijkheden om
de invoer van jachttrofeeën verder
te verbieden/verminderen.
De Staatssecretaris zal met
betrekking tot de Maatschappelijke
Uitvoeringsagenda aan het eind
van 2015 een overzicht van alle
activiteiten aan de Kamer sturen
waarin ook de ervaringen van de
initiatiefnemers worden
opgenomen.
De Kamer zal ieder jaar een
voortgangsrapportage ontvangen
over de voortgang van het
Natuurpact.

De Staatssecretaris zegt toe met
provincies in gesprek te gaan en
gezamenlijk te bekijken welke
ideeën voor landschappen er zijn,
met meenemen van het hele thema
agrarisch natuurbeheer, gemeenschappelijk landbouwbeleid,
synergie met landschap en
weidevogels.

De Kamer is geïnformeerd met de
brief «Aansluiting vergroening GLB
en agrarisch natuur- en
landschapsbeheer» van
18 december 2014 (Kamerstuknr.
28 625, nr. 220).
De Kamer wordt voor het einde
van het zomerreces geïnformeerd.

De Kamer is geïnformeerd met
brief «Advies ACTAL Rapport
regeldruk wetsvoorstel» van
24 mei 2015 (Kamerstuknr. 33 348,
nr. 17).
De Kamer zal hierover in het najaar
worden geïnformeerd.

De Kamer zal hierover eind 2015
worden geïnformeerd.

De Kamer is geïnformeerd met de
brief «Zevende voortgangsrapportage Groot Project EHS en
evaluatiekader Natuurpact» van
24 maart 2015 (Kamerstuknummer
30 825, nr. 214).
De toezegging is onderhanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

216

5.5 Europese geldstromen
Inleiding
Deze bijlage biedt inzicht in de Europese geldstromen die relevant zijn
voor de beleidsterreinen van EZ. Er wordt ingegaan op het Meerjarig
Financieel Kader 2014–2020, op een aantal EU-fondsen en
EU-programma’s voor de periode 2014–2020 en op de Eigen Middelen van
de EU.
Meerjarig Financieel kader 2014–2020
In het Meerjarig Financieel Kader (MFK) worden zowel de maximale
omvang van de jaarbegrotingen als de verdeling van de middelen over de
hoofdthema’s van het beleid vastgelegd. Voor de volledige zeven jaar
komt de meerjarenbegroting uit op een bedrag van € 1.083 mld (lopende
prijzen). Dat is 1 procent van het BNP van alle lidstaten bij elkaar. Het MFK
is vastgelegd in een verordening. Parallel hieraan wordt in het Eigen
Middelen Besluit de financiering van het EU-beleid geregeld. Deze
afspraken worden aangevuld met een Interinstitutioneel Akkoord over
begrotingsaangelegenheden tussen Europese Commissie, Europees
Parlement en Raad. Zoals in de MFK-verordening vastgelegd zal de
Europese Commissie voor het eind van 2016 een tussentijdse evaluatie
van het Meerjarig Financieel Kader presenteren.
De verschillende EU-programma’s en EU-fondsen
Voor de uitvoering in gedeeld beheer van het Europees Beleid worden
vanuit de Europese Commissie eisen gesteld aan de uitvoering door de
lidstaten. Deze eisen zijn vastgelegd in Raadsverordeningen en uitgewerkt
in Commissieverordeningen en bijbehorende richtsnoeren. De lidstaten
zijn verantwoordelijk voor de geharmoniseerde en éénduidige uitvoering
van het EU-beleid.
Voor de uitvoering van het EU beleid stelt de Europese Commissie een
aantal Europese Fondsen aan de lidstaten beschikbaar.
Voor EZ zijn de volgende EU-programma’s en EU-fondsen relevant:
1. Gemeenschappelijk Landbouwbeleid 1e pijler (GLB): het Europees
Landbouwgarantiefonds (ELGF);
2. Gemeenschappelijk Landbouwbeleid 2e pijler (POP): het Europees
Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO);
3. Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB): het Europees Fonds voor
Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV);
4. Europees Structuurbeleid: Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO);
5. Horizon 2020 (periode 2014–2020).
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) 2014–2020
Binnen het GLB zijn twee pijlers te onderscheiden. De 1e pijler bestaat uit
directe inkomenssteun aan agrariërs en markt- en prijsbeleid. Met behulp
van vooral rechtstreekse inkomenssteun richt deze pijler zich op het
stabiliseren van landbouwinkomens. De 2e pijler betreft het plattelandsbeleid. Deze pijler richt zich op de kwaliteit van alle plattelandsgebieden in
de EU.
1.GLB pijler 1: het Europees Landbouwgarantiefonds (ELGF)
De Kamer is geïnformeerd over de implementatie in Nederland van het
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) voor de periode 2014–2020
(TK, 28 625, nrs. 168, 189, 194 en 216).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

217

Hieronder volgen de belangrijkste maatregelen:
1a. Inkomenssteun voor boeren
Het nieuwe GLB stuurt op de omvorming van op historische referentie
gebaseerde directe betalingen naar een gelijke hectarebetaling binnen
lidstaten. Op Europees niveau is vastgelegd dat landbouwbedrijven die
gebruik willen maken van de directe betalingen in het nieuwe GLB
verplicht zijn om vergroeningsmaatregelen toe te passen. Hiervoor is 30%
van het budget voor directe betalingen bestemd.
Er zijn drie generieke vergroeningsmaatregelen Europees vastgesteld.
1. Gewasdiversificatie. Bedrijven moeten op bouwland minstens drie
gewassen telen. Met name voor kleine bedrijven bestaan hierop enkele
uitzonderingen.
2. Behoud van blijvend grasland.
3. Ecologische aandachtsgebieden met een omvang van 5% van het
bouwlandoppervlak. Hierbij kunnen de lidstaten kiezen uit een aantal
opties waaronder landschapselementen, akkerranden, bufferstroken,
vanggewassen en stikstofbindende gewassen.
Om te voldoen aan de vergroeningsverplichting is het mogelijk dat
lidstaten, naast bovengenoemde maatregelen en na goedkeuring door de
Europese Commissie, equivalente maatregelen toevoegen aan de
Europese lijst. Nederland maakt daar gebruik van.
1b. Extra ondersteuning jonge boeren
Meer dan twee-derde van de Europese boeren is ouder dan 55 jaar. Om de
toekomst van de sector zeker te stellen wil de Commissie jonge boeren
gedurende de eerste vijf jaar van het bestaan van hun bedrijf extra
financiële ondersteuning bieden. Lidstaten worden verplicht extra steun
aan jonge boeren te geven via een zogenaamd «top-up» op directe
betalingen. Hiervoor dient maximaal 2% van de enveloppe voor directe
betalingen (1e pijler GLB) te worden aangewend. Daarnaast is besloten
dat via het plattelandsbeleid (2e pijler GLB) jonge boeren extra steun
kunnen ontvangen. Conform de wens van de Kamer komt er een
landsdekkende jongeboerenregeling gericht op innovatieve investeringen,
en wel voor € 5,2 mln per jaar, waarvan de provincies € 2,6 mln cofinancieren. Conform de motie Dik-Faber (TK, 33 750-XIII, nr. 65) heeft de
Staatssecretaris van EZ met de provincies afgesproken dat ze streven naar
een zo gelijk mogelijke uitvoering van de regeling. Omdat het karakter van
de regeling zich richt op innovaties kunnen per provincie wel accentverschillen aangebracht worden zodat beter ingespeeld kan worden op
regionale behoeften.
2. Markt- en prijsbeleid
Met de nieuwe integrale Gemeenschappelijke Marktordening (iGMO) is
een belangrijke stap gezet naar verdere marktoriëntatie. Het nieuwe
wetgevingspakket voor markt- en prijsbeleid is grotendeels in werking
getreden op 1 januari 2014. De quotaregeling voor melk is per 1 april 2015
beëindigd en de quotaregeling voor suiker loopt door tot 1 oktober 2017.
Een belangrijke wijziging ten opzichte van de vorige iGMO is dat nu voor
alle agrarische sectoren de mogelijkheid bestaat om producenten- en
brancheorganisaties op te richten. Onder bepaalde voorwaarden kunnen
deze organisaties toestemming krijgen om regels algemeen verbindend te
verklaren (AVV). Een AVV kan onder meer betrekking hebben op regels op
het gebied van dier- en plantgezondheid en voedselveiligheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

218

Financieel overzicht
Onderstaand overzicht geeft de voor Nederland beschikbaar komende EU
budgetten voor de directe betalingen (Zie ook bijlage 2 van Verordening
1307/2013).
Directe betalingen (x € 1 mln):
Kalenderjaar

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Nationale enveloppe directe betalingen

749

737

724

713

701

732

2. GLB pijler 2: Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO)
De Kamer is geïnformeerd over het Plattelands Ontwikkelings Programma
(POP3) 2014–2020 (TK, 28 625, nrs. 168, 189 en 194). Met de provincies is
een akkoord bereikt over de invulling van het Plattelandsprogramma voor
de periode 2014–2020. Eind 2014 is het Nederlandse POP3 voor
goedkeuring verzonden aan de Europese Commissie. Op 13 februari 2015
heeft de Europese Commissie het Nederlandse POP3 goedgekeurd.
POP3 wordt ingevuld door de provincies en aangevuld door het Rijk.
Hiermee kunnen gebiedsspecifieke behoeftes in de landbouw worden
aangepakt. Aan generieke behoeftes wordt landsdekkend invulling
gegeven. Met deze combinatie kan optimaal ingespeeld worden op het
bevorderen van een gelijk speelveld. De provincies leveren het grootste
deel van de benodigde nationale middelen cofinanciering voor POP 3,
aangevuld met co-financiering door de waterschappen (verbetering
waterkwaliteit).
Het standaard cofinancieringspercentage van de Europese Unie voor
POP3 bedraagt maximaal 53%. Voor investeringen en maatregelen ten
behoeve van milieu, klimaatadaptatie en klimaatmitigatie is een uitzondering gemaakt en besloten tot maximaal 75% Europese cofinanciering.
Inmiddels heeft Nederland gekozen voor een cofinancieringspercentage
van 50% met uitzondering van agrarisch natuurbeheer. Hier is het 75%.
In overleg met de provincies is besloten POP3 concreet te richten op de
volgende thema’s:
1) Versterken van innovatie, verduurzaming en concurrentiekracht;
2) Jonge boeren;
3) Natuur en landschap (zoals afgesproken in het Natuurpact);
4) Verbetering van de waterkwaliteit;
5) LEADER (inclusief projecten onder het programma Duurzaam Door).
Met ingang van 2016 zullen in het POP3 wijzigingen worden doorgevoerd.
In verband met de convergentie naar een gelijke hectare premie in 2019 is
besloten tot een herschikking van de beschikbare middelen van de eerste
pijler. Hiervan komt € 10,5 mln ten behoeve van enkele sectoren die te
maken krijgen met een substantiële vermindering van directe betalingen
(zonder nationale co-financiering). Daarnaast wordt extra geld aangewend
voor watermaatregelen (€ 20 mln) (aangevuld met € 20 mln nationale
co-financiering door de waterschappen/provincies). Een andere
aanpassing betreft de overgang naar een stelsel van collectief agrarisch
natuurbeheer met ingang van 2016 (TK, 33 576, nr 3).
Onderstaand volgt een overzicht van de bedragen die gemiddeld per jaar
voor het Plattelandsontwikkelingsprogramma 2014 -2020 (POP3)
beschikbaar zijn (bedragen x € 1 mln):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

219

Kalenderjaar

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

totaal

Bijdrage EU
Bijdrage provincies
Bijdrage Rijk

87,0
82,1
9,7

87,0
82,1
9,7

118,5
102,1
9,7

118,4
102,1
9,7

118,3
102,1
9,7

118,1
102,1
9,7

118,0
102,1
9,7

765,3
674,7
67,9

Het bedrag dat voor Nederland vanuit het Europees Landbouwfonds voor
Plattelandsontwikkeling (ELFPO) beschikbaar is voor POP3 bedraagt € 765
mln voor de periode 2014–2020. Dat is circa € 110 mln per jaar. De
nationale co-financiering ligt in dezelfde orde van grootte, welke grotendeels voor rekening komt van de provincies en waterschappen. Het EZ
aandeel bedraagt circa € 9,7 mln per jaar en deze uitgaven worden
verantwoord in het jaarverslag van EZ (artikel 16). Het Rijksaandeel heeft
betrekking op regeling garantstelling marktintroductie risicovolle
innovaties en op de regeling brede weersverzekering. Vanaf 2016 is EZ
eveneens verantwoordelijk voor de uitvoering van de regelingen voor de
kalversector, aardappelzetmeelsector en vleesveesector. Deze regelingen
worden alleen via de EU gefinancierd, de hiervoor benodigde middelen
zijn vanuit GLB pijler 1 overgeheveld naar pijler 2.
3. Gemeenschappelijk Visserij Beleid (GVB): Europees Fonds voor
Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV)
Het GVB is in de eerste plaats gericht op de ontwikkeling van een
verantwoorde visserijketen waarmee een evenwichtige en duurzame
exploitatie van de visstand wordt bevorderd. Hiertoe zijn in EU-verband
regels opgesteld, zoals beperkingen voor bepaalde visserijmethoden.
Tevens zijn afspraken gemaakt ten aanzien van controle & handhaving,
datacollectie en ter bevordering van de stabiliteit van de vismarkt.
Ontwikkelingen EFMZV 2014–2020
Met de brief van 18 maart 2015 (TK, 32 201, nr. 75) is de Kamer op de
hoogte gesteld dat het Nederlandse Operationeel Programma (OP) van
het EFMZV is goedgekeurd door de Europese Commissie. Op 1 juli 2015
(TK, 32 201, nr. 77) is de Kamer geïnformeerd over de inzet van EZ ten
aanzien van het EFMZV.
Hoofddoel van het EFMZV is het bijdragen aan de verwezenlijking van de
doelstellingen van het hervormde GVB, dat wil zeggen aan de verdere
verduurzaming en versterking van de concurrentiekracht van de visserij
en aquacultuur. Het EFMZV biedt de sector kansen om initiatieven voor
meer duurzaamheid, kostprijsverlaging en kwaliteitsverbetering te
ontwikkelen en deze te implementeren. Het fonds wordt eveneens ingezet
om uitdagingen op te pakken en oplossingen aan te dragen voor de
invoering van de aanlandplicht.
Het Nederlandse OP geeft voor de komende jaren richting en sturing aan
de inzet van het EFMZV in Nederland. In het OP is het EFMZVinstrumentarium gericht op 3 hoofdthema’s:
1. Invoering van de aanlandplicht;
2. Verdere verduurzaming van de visserij- en aquacultuur;
3. Verbetering van de rendementen in de visserij- en aquacultuurketen.
Financieel overzicht Operationeel Programma
De Minister van EZ heeft voor de uitvoering van het EFMZV een Operationeel programma opgesteld voor de periode 2014–2020. De verdeling
van de kosten van dit programma tussen overheid en begunstigden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

220

bedraagt in de meeste gevallen 50–50. Van het overheidsdeel komt
gemiddeld 75% uit het EFMZV, de resterende 25% is nationale cofinanciering.
De voor Nederland beschikbaar komende EU-budgetten voor het EFMZV
(2014–2020) zijn (x € 1 mln):
Kalenderjaar

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

totaal

EFMZV middelen

13,9

14,1

14,2

14,5

14,8

14,9

15,1

101,5

Op de begroting van EZ zijn op artikel 16 voor de cofinanciering van het
GVB 2014–2020 de volgende nationale middelen beschikbaar (x € 1 mln):
Kalenderjaar
Rijksmiddelen co-financiering GVB

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

totaal

5,0

5,8

7,3

5,3

5,3

1,3

30,0

4. Europese Structuur en Investeringsfondsen
De Europese Structuur en Investeringsfondsen (ESI) hebben tot doel om
de economische concurrentiekracht, werkgelegenheid en cohesie in
Europa te versterken. Onder de ESI-fondsen vallen het ELFPO en EFMZV
(hierboven toegelicht), het Europees Sociaal Fonds (dat valt onder SZW)
en EFRO en INTERREG.
De Kamer is geïnformeerd over de structuurfondsen voor de periode
2014–2020 met TK 22 112 nr 1246; 21 501-08 nr 392; 21 501-08 nr 423;
21 501-08 nr 461; 21 501-08 nr 470; 21 501-08-489; 21 501-08 nr 493;
21 501-08 nr 497; 21 501-08 nr 536; 21 501-08 nr 564 en tot slot de brief van
17 juli 2015 (TK, 32 851, nr. 27).
Het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) wordt in
Nederland gebruikt voor regionale projecten op het gebied van innovatie
en de koolstofarme economie (met name duurzame energie en energie
efficiëntie). Uitgangspunt voor het Europees Fonds voor Regionale
Ontwikkeling (EFRO) is dat wordt bijgedragen aan de nationale doelen in
het kader van de Europa 2020 strategie. Met EFRO worden vier landsdelige programma’s gefinancierd, te weten Noord-Nederland,
Oost-Nederland, West-Nederland en Zuid-Nederland. Daarnaast worden
vier grensoverschrijdende programma’s ondersteund. Dit zijn de
programma’s Duitsland-Nederland, Euregio Maas-Rijn, VlaanderenNederland en Twee Zeeën.
Voor de nieuwe programmaperiode 2014–2020 zijn de gezamenlijke
hoofddoelen van Rijk en regio voor de landsdelige programma’s
vastgesteld op innovatie en koolstofarme economie. Het MKB is een
belangrijke doelgroep. Belangrijke thema’s binnen Interreg zijn grensoverschrijdende innovatiesamenwerking, koolstofarme economie en arbeidsmobiliteit.
Besloten is om de decentrale uitvoering van de landsdelige programma’s
te continueren. Ook is afgesproken dat de landsdelige beheersautoriteiten
nauwer gaan samenwerken en een uniforme werkwijze hanteren.
Een aparte afdeling binnen EFRO zijn de programma’s voor Europese
Territoriale Samenwerking, ook wel INTERREG genoemd. INTERREG A, de
samenwerking met de buurlanden, valt onder EZ. INTERREG B en C,
samenwerking in grotere verbanden met minder betrokkenheid van het
bedrijfsleven, valt onder I&M. Nederland neemt deel aan vier grensover-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

221

schrijdende INTERREG A programma’s. Dit zijn de programma’s
Duitsland-Nederland, Euregio Maas-Rijn, Vlaanderen-Nederland en Twee
Zeeën. Belangrijke thema’s binnen Interreg zijn grensoverschrijdende
innovatiesamenwerking, koolstofarme economie en arbeidsmobiliteit.
Nederland ontvangt aan EFRO voor de nieuwe programmaperiode
2014–2020 € 507,3 mln (in lopende prijzen) voor de landsdelige
programma’s en € 389,7 mln (in lopende prijzen) voor de grensoverschrijdende samenwerking. EZ stelt voor de uitvoering van de nieuwe
programmaperiode 2014–2020 in totaal € 91 mln aan Rijkscofinanciering
beschikbaar voor de vier landsdelige programma’s en € 49 mln voor de
grensoverschrijdende programma’s (exclusief uitvoeringskosten). De
landsdelige EFRO-programma’s zijn in 2014 goedgekeurd door de
Europese Commissie.
Voor Interreg geldt dat Duitsland-Nederland en Vlaanderen-Nederland zijn
goedgekeurd, voor Twee Zeeën en Euregio Maas Rijn vindt dit in de
tweede helft van 2015 plaats. Voor nadere informatie over de landsdelige
programma’s EFRO wordt verwezen naar de Kamerbrieven (TK, 21 501-08,
nrs. 489, 507 en 525).
Voor de cofinanciering van het EFRO 2014–2020 zijn de volgende
Rijksmiddelen (inclusief uitvoeringskosten) op de begroting van EZ (artikel
18) beschikbaar (x € 1 mln):
Kalenderjaar

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Totaal

Rijksmiddelen
co-financiering
EFRO

11,0

16,9

17,2

31,2

31,2

23,1

23,1

11,0

11,0

175,7

5. Horizon 2020 (kaderprogramma voor onderzoek en innovatie)
periode 2014–2020
Horizon 2020 is het programma van de Europese Commissie om Europees
onderzoek en innovatie te stimuleren. Horizon 2020 loopt sinds 1 januari
2014 en is de opvolger van het Zevende Kaderprogramma (KP7). Het
budget van Horizon 2020 is in het meerjarig financieel kader vastgesteld
op € 70,2 mld constante prijzen. Met Horizon 2020 willen de Europese
Commissie en het kabinet wetenschap en innovatie stimuleren bij het
bedrijfsleven en de academische wereld. Zo kunnen zij het concurrentievermogen van Europa vergroten. De RVO.nl is nationaal contactpunt voor
dit programma.
Horizon 2020 bestaat uit 3 pijlers. Deze sluiten aan bij de Europese doelen
voor werkgelegenheid en groei (Europe 2020) en het bijbehorende
vlaggenschip Innovation Union. De eerste pijler, Excellente Kennisbasis, is
gericht op wetenschap. De tweede pijler, Industrieel leiderschap, wil
investeringen aanjagen in de belangrijkste industriële technologieën. Dat
gebeurt door Europese bedrijven te stimuleren om te groeien tot
wereldleiders op hun gebied. Jaarlijks worden verscheidene oproepen
opengesteld waarop projectvoorstellen kunnen worden ingediend. Deze
voorstellen worden door een onafhankelijke groep van deskundigen
beoordeeld. De beste voorstellen worden gefinancierd tot het maximum
beschikbare budget van € 300–350 mln. Er is geen nationale allocatie. De
derde pijler, Maatschappelijke Uitdagingen, zet in op ontwikkeling en
benutting van kennis voor het oplossen van maatschappelijke uitdagingen. Zie ook de toelchting op het onderwerp H2020 bij beleidsartikel
12.Naast bijdrages aan projecten draagt de Europese Commissie vanuit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

222

het Kaderprogramma ook bij aan publiekpublieke en publiekprivate
programma’s met een eigen Europese rechtsgrondslag:
de publiekpublieke programma’s zijn gebaseerd op artikel 185 van het
EU-Werkingsverdrag en worden ook nationaal gecofinancierd. EZ
cofinanciert één daarvan direct, het artikel 185 initiatief Eurostars, dat
gericht is op het MKB. Indirect (via het standaardeninstituut VSL) wordt
het artikel 185 initiatief European Metrology Research Programme door
EZ gecofinancierd.
De publiekprivate programma’s, zogenaamde Joint Technology Initiatives
(JTI), zijn gebaseerd op artikel 187 van het EU-Werkingsverdrag en wordt
in een geval eveneens nationaal gecofinancierd. Tijdens de periode van
Horizon 2020 betreft dit het JTI ECSEL. Dit JTI wordt door EZ gecofinancierd. In samenhang met deze communautaire samenwerkingsvormen
bestaat er gouvernementele samenwerking in Eureka-clusters om de
mondiale concurrentiekracht van ICT industrie te versterken.
Middelen voor cofinanciering Horizon2020 op begroting EZ (bedragen x € 1.mln)

JTI/Eureka
(Internationaal Innoveren)
Eurostars
Totaal

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

14,0
10,6
24,6

23,7
13,1
36,8

33,7
15,5
49,2

39,7
18,2
58,0

39,7
18,4
58,1

39,7
18,4
58,1

39,7
18,4
58,1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

223

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

224

In een aantal gevallen wordt ter verduidelijking een nadere toelichting gegeven door middel van de volgende voetnoten:
* de subsidie wordt verleend uit hoofde van Europees beleid.
** de subsidie wordt verleend uit hoofde van een bredere aanpak, waarbij nog nadere uitwerking plaatsvindt.
*** de subsidie heeft betrekking op een compensatieregeling.
**** betreft een raming onder de categorie «Subsidies» van de budgettaire tabel, waar niet direct een subsidiebeschikking uit voortvloeit.
***** de subsidieregeling wordt uitgevoerd conform het Nationaal Energie Akkoord.
Tot slot is na het subsidieoverzicht informatie opgenomen over de TKI-toeslag op basis waarvan de toeslag aan de betreffende TKI’s kan worden
toegekend.

De einddatum geeft het moment aan dat de laatste verlening plaatsvindt of heeft plaatsgevonden. Voor een aantal incidentele subsidies (voornamelijk bijdragen aan instituten), waarbij sprake is van een structurele subsidierelatie met een jaarlijkse verlening, is als einddatum «Jaarlijks»
opgenomen. Als periodiek besluitvorming plaatsvindt over de verlening, bijvoorbeeld over een volgende programmaperiode, is dit aangeduid als
«Periodiek».

Voor een aantal subsidies is (nog) geen volgende evaluatie gepland. In veel gevallen gaat het om nieuwe subsidies die nog worden vormgegeven,
kleinere (incidentele) subsidies of subsidies die al enige tijd geleden zijn gestopt, waardoor alleen nog sprake is van uitfinanciering. Waar mogelijk
is de geplande beleidsdoorlichting opgenomen als volgende evaluatiemoment. In dat geval is een jaartal opgenomen met de aanduiding «B».

In lijn met Verantwoord Begroten zijn de bijdragen aan ZBO’s en RWT’s niet vermeld als subsidies. De bijdragen aan ZBO’s en RWT’s zijn terug te
vinden in de «ZBO’s en RWT’s bijlage» (bijlage 5.1).

In het subsidieoverzicht is zoveel mogelijk aansluiting gemaakt met de budgettaire tabellen uit de begroting. De categorie «Subsidies» uit de tabel
«Budgettaire gevolgen van beleid» sluit voor elk artikel aan met de categorie «Subsidies» in dit overzicht. Bij de categorie «Overige (incidentele)
subsidies en bijdragen aan inter(nationale) organisaties» in het overzicht is deze aansluiting niet volledig mogelijk omdat de overige categorieën in
de budgettaire tabel meer dan alleen subsidieverstrekkingen omvat (bijvoorbeeld opdrachten of een bijdrage aan een ZBO).

Per beleidsartikel zijn opgenomen:
1. Subsidies;
2. Overige (incidentele) subsidies en de subsidies aan (inter)nationale organisaties.

«De aanspraak op financiële middelen, door een bestuursorgaan verstrekt met het oog op bepaalde activiteiten van de aanvrager, anders dan als
betaling voor aan het bestuursorgaan geleverde goederen of diensten».

In deze bijlage zijn de subsidies van EZ opgenomen. De subsidiedefinitie van de Algemene wet bestuursrecht wordt hierin gebruikt. Deze wet
definieert een subsidie als volgt (artikel 4.21 Awb):

5.6 Subsidieoverzicht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

225

Naam subsidie(regeling)
met hyperlink naar
vindplaats

2017

Artikel 12 Een sterk innovatievermogen
Subsidies
12
MKB Innovatieregeling
Topsectoren (MIT)
12
Subsidieregeling
Innoveren, hoofdstuk 2
Eurostarsprojecten
12
Prekwalificatie
ESA/programma’s
12
Nationaal Programma
Luchtvaart
12
Luchtvaartkredietregeling
(niet relevant)
12
Luchtvaartkredietregeling
(rente)****
12
Nederland Maritiem Land
12
Innovatieve onderzoeksprogramma’s (IOP’s)
12
Innovatieprestatiecontracten (incl.verkenningen)
12
Stichting Toekomstbeeld
der Techniek
12
Innovatieprogramma
Diensten
12
Smartmix
12
Subsidieregeling Sterktes
in Innovatie, hoofdstuk 2
Internationaal innoveren
(Eureka en Opkomende
markten)
45.662

10.555
397
2.895
20.932
2.000
250
6.654
1.500
188

502

2.335

16.398

7.299
762
3.156
3.399
0
243
9.077
1.127
117
21
5.794

2.123

179

3.000

2.222

1.871
250

3.003

13.098

34.022

170

1.500

2.433

1.798
250

2.504

15.502

31.103

1.184
1.184

2016

Overige (incidentele) subsidies en subsidies aan (inter)nationale organisaties
11
Nederlands Normalisatie
Instituut (NEN)
1.480
1.040
1.206
Subtotaal
1.480
1.040
1.206

900
900

2015

1.100
1.100

365
365

2014

1.444
1.444

Artikel 11 Goed functionerende economie en
markten
Subsidies
11
Digitalisering regionale
radio
Subtotaal

Artikel

Subsidies (Bedragen x € 1.000)

161

488

1.798
250

18.226

29.153

1.060
1.060

1.080
1.080

2018

152

488

1.798
250

18.376

28.289

1.060
1.060

0
0

2019

152

488

1.798
250

18.376

34.718

1.060
1.060

0
0

2020

24

1
6

2

90

88

0
2

3

28

30

88

502

3

1

Aantal
verleningen
2014

2014

2012
2010

2015 B

2010

2010

2010
2009

2010

2010

2012

2014

nvt

2014

nvt

Laatste
evaluatie
(jaartal
met
hyperlink
naar
vindplaats)

nvt

nvt
nvt

2020 B

nvt

nvt

nvt
nvt

nvt

nvt

nvt

nnb

2017

2019

nvt

2017

2011
2007

Jaarlijks

2013

2012

2011
Jaarlijks

2011

2017

2013

2017

2017

Jaarlijks

2017

Volgende Einddatum
evaluatie subsidie(jaartal)
regeling
(jaartal)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

226

Uitdagersfaciliteit relevant
Subtotaal

12

82
49.598

2014

93.870

2015

57.645

2016

Overige (incidentele) subsidies en subsidies aan (inter)nationale organisaties
12
Toeslag Topconsortia
Kennis en Innovatie
58.011
51.346
75.364
12
Internationaal Innoveren
(Eurekaclusters en JTI’s)
4.539
14.039
23.679
12
Nationaal Lucht en
Ruimtevaartlaboratorium
27.279
29.403
19.908
12
MARIN
4.042
4.308
3.288
12
Deltares
11.707
10.696
9.148
12
Innovatieprogramma Water
algemeen
41
12
Institute for Sustainable
Process Technology (ISPT)
3.723
1.509
12
Holst
4.500
3.510
1.705
12
Stichting Technische
Wetenschappen
24.510
19.936
25.825
12
Topsector Chemie
429
781
9
12
Materials to innovate (M2i)
1.978
1.396
730
12
InnoWATOR
739
315
12
Innovatieprogramma
Maritiem
1.838
714
316
12
Center for Translational
Molecular Medicine
16.497
4.563
12
BioMedical Materials
3.811
12
Technologisch Topinstituut
Logistiek (DINALOG)
4.209
3.805
1.262
12
TI Food and Nutrition
(TIFN2)
9.175
5.034
1.209
12
HTSM
31.000
23.656
14.506
12
Commit
15.603
10.936
12
Phase 2
28.028
19.265
13.347
12
Innovatieprogramma
Automotive
584
618
81
12
Innovatieprogramma Life
Sciences en Health
algemeen
703
702
202
12
BE-Basic
6.625
199
72
12
TASC
1.225
1.157
12
Food and Nutrition Delta
4.632
2.398
258
12
Nanolab
2.497
12
NWO
7.025
4.177
5.098

Naam subsidie(regeling)
met hyperlink naar
vindplaats

Artikel

17.976
3.203
8.902

26.020

18.807
3.222
8.954

25.599

1.850

72
1.900

1.150

400

10

2012
2012
2012
2012
2012
nvt
10

10
1
1
55
1
1
23

9

2012

6

6.087

2012
2012
2012
2012

1
1
1
95

2012
2012

1
1

8.552

2012

24

nvt
2015 B

1
1

2012
2012
2012
2012

2012

1

8
6
1
12

2011
2011
2011

2014

nvt

2013

Laatste
evaluatie
(jaartal
met
hyperlink
naar
vindplaats)

4
2
3

10

109

1

Aantal
verleningen
2014

2012

6.074

25.270

17.976
3.203
8.902

39.724

118.598

55.782

2020

1

7.224

25.270

17.976
3.203
8.902

39.724

113.598

49.353

2019

917

5.494

39.724

33.707

85

106.340

50.076

2018

94.196

55.260

2017

nvt
nvt
nvt
nvt
nvt
nvt

nvt

nvt
nvt
nvt
nvt

nvt

nvt
nvt

nvt

2016
nvt
nvt
nvt

nvt
nvt

nvt

2015
2015
2015

nnb

2016

nvt

2011
2011
2011
2011
2012
2015

2011

2012
2011
2011
2013

2016

2015
2014

2011

Jaarlijks
2013
2013
2011

2015
2013

2011

Jaarlijks
Jaarlijks
Jaarlijks

2017

2017

2012

Volgende Einddatum
evaluatie subsidie(jaartal)
regeling
(jaartal)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

227

TKI CLICK
Ruimtevaart (ESA)
Bijdrage aan WIPO
Subtotaal

12
12
12

21.486

27.187

8.469

4

nnb

499
8.972

8.469

4

nnb

499
8.972

13.158

13.673

14.573

499
8.972

nnb

4

8.469

499
8.972

nnb

4

8.469

2015 B

2015 B

6
22

2010
2004
2015 B

2015 B

2011
2014

2015 B
2011
2015 B

2013
nvt

2012

2014
2010

2010

2015 B
2014
2011
2015
2010

nvt
2012
nvt

Laatste
evaluatie
(jaartal
met
hyperlink
naar
vindplaats)

4
3
2

1

1
1

12
5
20

4
1

301

301

11
40
30.567
9.913

2.415

231
59
3
14
2

6
46
3

Aantal
verleningen
2014

3

300

2.415

12.158

53.081
400

2020

2

1.000
2.276

2.415

11.258

52.936
400

2019

13
3

2.000
1.601

4.026

7.248
250

52.935
400

2018

1.981
1.869

4.316

8.864

6.448
2.384

250
64.013
400

2017

10

10.709
2.884

1.000
76.776
400

2016

12.832
1.589

1.501
64.061
400

2015

422

8.254
3.509
506
13.954
19

507
90.154
725

2014

Overige (incidentele) subsidies en subsidies aan (inter)nationale organisaties
13
PRIMA-projecten
7.499
13
Programma Digivaardig
459
13
Regiegroep regeldruk
162
13
Nederlands Bureau voor
Toerisme en Congressen
10.152
8.490
8.469
13
EIM/Panteia
1.500
525
13
A’dam Center for Corporate
Finance (ACCF)
4
4
4
13
Kenniscentrum Maatschappelijk Verantwoord
Ondernemen
1.102
400
nnb
13
Ondernemersklankbord
673
13
Stichting Koning Willem I
106
13
Overige bijdrage aan
1.160
instituten
13
Acquisitie buitenlandse
bedrijven
786
1.871
677
Subtotaal
23.603
11.290
9.150

Artikel 13 Een excellent ondernemingsklimaat
Subsidies
13
Bevorderen ondernemerschap
13
Biobased Economy
13
Microkrediet
13
Valorisatie
13
Beroepsonderwijs in bedrijf
13
Onderwijs en ondernemerschap
13
Subsidieregeling Innovatieve Scheepsbouw
13
BSRI
13
Actieplan Veilig Ondernemen
13
Business Angels
Programma
13
Overig toerisme
Subtotaal

Naam subsidie(regeling)
met hyperlink naar
vindplaats

Artikel

2020 B

2020 B

2015
2015
2020 B

2020 B

2016
nvt

nvt
nvt
2020 B

nvt
nvt

nvt

nvt
nvt

2015

2020 B
2018
2015
nvt
nvt

2016
2017
nvt

Jaarlijks

Jaarlijks

Jaarlijks
Jaarlijks
Jaarlijks

Jaarlijks

Jaarlijks
2016

2012
2015
2014

2016
nvt

2012

2014
2010

2010

Jaarlijks
2017
2013
2012
2010

2017
nvt
Jaarlijks

Volgende Einddatum
evaluatie subsidie(jaartal)
regeling
(jaartal)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

228

Naam subsidie(regeling)
met hyperlink naar
vindplaats

0
28.000
53.288

4.011
28.000
63.947

Artikel 16 Concurrerende, duurzame, veilige
agro-, visserij- en voedselketens

25.288

31.936

28.000
53.288

0

25.288

2.578.074

28.000
52.836

0

24.836

3.244.974

0

Overige (incidentele) subsidies en subsidies aan (inter)nationale organisaties
14
Energie Centrum
Nederland/Nuclear
Research and Consultancy
Groep
57.903
55.867
44.487
14
Stichting voorbereiding
Pallas- reactor
10.004
13.538
12.034
14
Uitkoopregeling hoogspanningsverbindingen***
0
0
0
Subtotaal
67.907
69.405
56.521

1.993.971

0

1.715.422

0

0

10

6

15
1

9
4

1.624.993

10

1.388.377

0

3.000
0

8.111

83
2

0

3.000
0

8.111

61.000
8.080

5.039

1.047

3.000
0

8.111

61.000
8.080

3.076.925

239
8
5

2.822
70
812.434

3.200
0

3.100
0

8.111

62.000
8.080

2.405.025

2.368
0
49.000

71

Aantal
verleningen
2014

4.100
0

4.700

8.111

83.045
6.362

1.817.322

2.368
0
49.000

36.490

2020

6.696
400

7.250

7.250

61.000
8.040

1.525.704

2.368
0
49.000

41.490

2019

4

61.000
18.705

56.956
4.905

1.397.237

2.368
0
53.089

44.090

2018

13.257

1.167.696

667.147

2.377
16.354
48.089

53.688

2017

111

7.882
4.114
35.464

46.783
918
666

55.840

2016

14

67.862

2015

15.527

2014

2.184

Artikel 14 Een doelmatige en duurzame
energievoorziening
Subsidies
14
Topsector Energie**
14
Energie-innovatie (Groene
grondstoffen, Wind op zee,
Smart grids, Wind op land,
Zon-PV)
14
Green Deals**
14
Energieakkoord**
14
Stimulering Duurzame
Energie productie *****
14
Subsidieregeling Indirecte
emissiekosten ETS***
14
Carbon Capture Storage
14
Programma Hoge Flux
Reactor
14
Innovatievouchers
elektrische mobiliteit
14
Duurzaam Caribisch
Nederland****
14
Beperking tariefstijging
energietarieven Caribisch
Nederland****
14
Duurzame warmte
14
TransitieManagement
AgNL
14
Overig****
Subtotaal

Artikel

nvt

nvt

nvt

nvt
nvt

nvt
nvt

nvt

nvt

nvt

nvt
nvt

nvt

nvt
2015
nvt

nvt

Laatste
evaluatie
(jaartal
met
hyperlink
naar
vindplaats)

nnb

nvt

2017

nvt
nvt

nnb
nvt

nvt

2015

nvt

2018
nnb

2016

2015
nvt
2016

2016

2021

2019

Jaarlijks

2015
nvt

nnb
2013

2016

Periodiek

nvt
2018

nvt

2015
Jaarlijks
nvt

Jaarlijks

Volgende Einddatum
evaluatie subsidie(jaartal)
regeling
(jaartal)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

229

16

16
16

16

16

16

16

16

16

16

16

16

16

16

16
16
16

16

Subsidies

Artikel

Duurzame veehouderij
Subsidie Integraal
duurzame stallen en
houderijsystemen*
Kleine en grote netwerken*
Fijnstofmaatregelen
Investeringsregeling
gecombineerde luchtwassers
Meetprogramma duurzame
stallen
Beëindings- & saneringsregeling***
Subsidie kleine praktjjknetwerken veehouderijen (t/m
2011)*
Beroepsopleiding en
voorlichting *
Demonstratieregeling
(intensieve veehouderij,
biologisch)*
Subsidie stimulering
biologische Productie
(SSBP)*
Regeling uitvoerensagenda
duurzame veehouderij
Plantaardige productie
Investeringsregeling
Milieuvriendelijke
maatregelen (IMM)*
Demonstratieregeling
Schoon en Zuinig*
Investeringsregeling
energiebesparing (IRE)
Subsidie marktintroductie
energie-innovaties
(glastuinbouw) (MEI)*
Set aside regeling*
Subsidie honingverbetering
Visserij
Nieuwe regellingen onder
het EFMZV*

Naam subsidie(regeling)
met hyperlink naar
vindplaats

5.017

157

165

0

5.636
239

375

1.035

4.475

800

85

351

452

51

3.215
1.279
1.825

2015

8.642
461

862

526

2.068

340

137

0

175

489

337

0

5

2.076
1.206
1.491

2014

5.779

161

3.689
113

5.100

55

402

484

4.458
201
4.720

2016

7.320

1.289
48

5.100

55

402

2.940
670
2.014

2017

5.315

4.735
48

5.400

402

2018

5.315

5.539
48

5.400

402

2019

5.315

5.539
48

5.400

402

2020

0

1

21
66

27

18

411

9

162

0

97

46

80

0

1

27
130
24

Aantal
verleningen
2014

nvt

2013

2012
2007

nvt

nvt

nvt

pm

nvt

nvt

nvt

2009

nvt

nvt

nvt

2012
2013
nvt

Laatste
evaluatie
(jaartal
met
hyperlink
naar
vindplaats)

2017

nvt

2017
nvt

2015

2016

2015

2016

2016

2016

2016

2016

nvt

2016

2016

nvt
2016
2016

2020*

2013

2017
1992

2012

2012

2017

2019

2011

2008

2014

2011

nvt

2014

2010

2014
2013
2014

Volgende Einddatum
evaluatie subsidie(jaartal)
regeling
(jaartal)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

230

Investering in aquacultuur
Compensatieregeling
Aalvisserij
Investering in verwerking
en afzet
Subsidie innovatie in de
visketen
Collectieve acties in de
visketen
Subsidie kwaliteit,
rendement en nieuwe
markten in de visserij
Certificering in de visketen
Investering in vissersvaartuigen
Individuele visbeschikkingen
Investeringen in koelvriesinstallaties
Garnalenregeling
Agrarisch ondernemerschap
Flankerend beleid
pelsdierhouders****
Brede weersverzekering
Subsidieregeling Jonge
Agrariërs (Bedrijfsmodernisering) *
Demoregeling proefprojecten GLB*
Bedrijfsadvies over
randvoorwaarden GLB*
Agrarische innovatie
Samenwerking bij
innovatie
VAMIL compensatie***
Functionele agrobiodiversiteit (POP-Nieuwe
uitdagingen)
Apurement
Apurement****
Overig
Overig****
Subtotaal

16
16

16

16

16
16

16

16

16

16
16

16

16

16

16

16
16

16

16

16

16

Naam subsidie(regeling)
met hyperlink naar
vindplaats

Artikel

2.006
6.518

2018

2.006
6.518

2019

2.006
6.518

2020

41

17

0

0

10

Aantal
verleningen
2014

2.488

2.235

70.558

49.872

7.289

1.600

304
35.247

1.666
975

1.787
0

0

3.186

2.006
6.019

261

2.000
1.403

953
23

635

42.823

7.289

1.092

17

2.006
6.518

36.523

7.289

872

30.352

7.289

645

32.517

7.289

32.517

7.289

2

2

76
0

0

5

221

0
755

2
1

8

0

2.006
6.518

2017

0
299

227

213

2016

0
4

1.118

733

294

431

2015

0
37

2.393

922

0

0

453

2014

nvt

2009

2012
nvt

2011

2010

2011

nvt
Nvt

2011
2011

2011

2011

2011
2011

2011

2011

2011

2011

2011

Laatste
evaluatie
(jaartal
met
hyperlink
naar
vindplaats)

nvt

2016

2016
nvt

nvt

2016

2016

nvt
2016

2017
2017

2017

2017

2017
2017

2017

2017

2017

2017

2017

nvt

2012

2013
2046

2012

2011

2013

nvt
2017

2013
2013

2013

2013

2013
2013

2013

2013

2013

2013

2013

Volgende Einddatum
evaluatie subsidie(jaartal)
regeling
(jaartal)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

231

Naam subsidie(regeling)
met hyperlink naar
vindplaats

2014

2015

2016

Overige (incidentele) subsidies en subsidies aan (inter)nationale organisaties
Duurzame veehouderij
16
Ondersteuning biologische
sector (m.n. Bionext,
voorheen Biologica)
45
167
109
Plantgezondheid
16
Bijdrage Fonds Kleine
Toepassingen (nationaal en
internationaal)
0
200
200
Diergezondheid en dierenwelzijn
16
Landelijk InformatieCentrum Gezelschapsdieren (LICG)
595
351
270
16
Landelijke inspectiedienst
dierenbescherming (LID)
1.600
1.600
1.600
16
Stichting Zeldzame
Huisdierrassen (SZH)
120
80
80
16
Universiteit Utrecht/Dutch
Wildlife Health Centre
453
492
492
16
Gezondheidsdienst voor
Dieren basismonitoring
3.427
3.713
3.713
Voedselveiligheid en -kwaliteit
16
Voedingscentrum
Nederland instellingssubsidie
1.331
1.200
1.200
16
Voedingscentrum
Nederland Communicatieproject
1.440
1.200
1.200
16
Consumentenbond
Voedselonderzoek
24
120
120
16
Stichting Diergeneesmiddelen Autoriteit
340
442
450
Kennisontwikkeling en innovatie
16
Ministry for Primary
Industries New Zealand –
support of the Manure
Management Network
16
Stichting Probos –
Meerjarig onderzoek
bestrijding Japanse
Duizendknoop
0
30
15

Artikel

200

270
1.600
80
492
3.713

1.200

1.200
120

450

218

270
1.600
80
492
3.713

1.200

1.200
120

450

18

124

2018

125

2017

450

120

1.200

1.200

3.713

492

80

1.600

270

200

130

2019

450

120

1.200

1.200

3.713

492

80

1.600

270

200

130

2020

0

1

1

1

1

1

1

1

1

4

0

6

Aantal
verleningen
2014

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

2015

2017

2017

nnb

nnb

2015

2016

2016

nvt

2015

2013

2012

Jaarlijks

Jaarlijks

Jaarlijks

Jaarlijks

Jaarlijks

Jaarlijks

Jaarlijks

Jaarlijks

Jaarlijks

Jaarlijks

Jaarlijks

Volgende Einddatum
evaluatie subsidie(jaartal)
regeling
(jaartal)

nvt
Jaarlijks
brief
TK

2012

2012

2013

2010

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

Laatste
evaluatie
(jaartal
met
hyperlink
naar
vindplaats)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

232

Basisfinanciering
(Kaderwet LNV-subsidies,
OCW-conform)
Innovatiesubsidies
(Kaderwet LNV-subsidies)
Innovatiesubsidies
(Kaderwet volgens welke
AGNL toekent)
Immuno Valley –
programma ALTANT fase 2
Stichting voor de
Technische Wetenschappen
– onderzoeksprogramma
eiwitinnovatie
Greenport Holland –
Onderzoek 2012–2016
Topconsortium Kennis en
Innovatie Uitgangsmateriaal
Syntens – project Innovatiestimulering
Overige incidentele
subsidies
Subtotaal

16

Artikel 17 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
Subsidies
17
Regeling praktijkleren en
groene plus: Aansturing
collectieve ondersteuning
17
Regeling praktijkleren en
groene plus: School als
Kenniscentrum
17
Regeling Kennisverspreiding en innovatie
Groen Onderwijs
17
Regeling praktijkleren en
groene plus: Aanvullende
onderwijssubsidies
17
Regeling Groene plus
lectoraten
17
Overige onderwijssubsidies
(WHW, WEB, WVO, Wet
SLOA)

16

16

16

16

16

16

16

Naam subsidie(regeling)
met hyperlink naar
vindplaats

Artikel

4.057

27.103

716

8.869
850

20.703

23.851

2.044

9.720
735

21.893

1.654
16.097

600

1.200

700

1.208

980

160

2015

3.325

6.165
19.691

0

0

700

1.232

0

1.912

307

2014

21.338

1.500

4.362

98

1.554

135
12.600

1.000

140

290

7

1.579

2016

21.268

1.180

860

4
12.069

1.000

1.579

2017

19.984

700

170

11.034

1.579

2018

20.032

450

11.034

1.579

2019

20.605

1.579

2020

17

9

20

35

33

7

95

1

1

5

4

Aantal
verleningen
2014

OCW

2013

2013

2013

2013

2013

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

Laatste
evaluatie
(jaartal
met
hyperlink
naar
vindplaats)

nnb

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

2020

2017

2015

2015

2015

2015

nvt

2013

2012

2011

2011

2013

2020

2020

Volgende Einddatum
evaluatie subsidie(jaartal)
regeling
(jaartal)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

233

Overige onderwijssubsidies
(Kaderwet LNV-subsidies)
Ontwikkeling en beheer
natuurkwaliteit
Natuur- en milieueducatie
Subtotaal

17

353
702
438
178
45
772
1.003

364
594
667
0
45
749
1.160

49.830

0
45
772
1.003

447
132

354

1.089

100

100

100

34.080

0
45
772
1.003

249
0

354

0

100

35.537

0
45
772
1.003

315
0

354

802

1.000

31.246

100

100

28.462

0
45
772
1.003

170
0

354

0

23.043

3.075

1.201
3.211
25.064

2019

100

100

28.305

0
45
772
1.003

170
0

354

0

23.043

2.918

1.201
3.211
25.017

2020

0
2
1
5

65
13

16

1

28

6
79

6

3
15

9
3

10

Aantal
verleningen
2014

10

11

0

39

81.428

1.481

1.591

6.337
6.226

31.246

411

1.201
3.211
25.956

2018

189
73.952

5.337
10.372

5.205
13.391

17.168

0

1.201
3.211
29.303

2017

1

16.903

7.500

3.835
12.422

1.201
3.487
33.540

2016

7

6.315
37.529

1.501
3.209
67.203

195

2015

5.490
36.961

2.435
1.267
66.194

924

2014

Overige (incidentele) subsidies en subsidies aan (inter)nationale organisaties
18
Overig****
889
392
148
18
Subsidies Europees
Beleid****
444
Subtotaal
1.333
392
148

Artikel 18 Natuur en regio
Subsidies
18
Zuiderzeelijn
18
Cofinanciering EFRO
18
Cofinanciering EFRO
2014–2020*
18
Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen
18
Pieken in de Delta
18
Biodiversiteit en Bedrijfsleven
18
Versterking natuur en
bosbeheer bij bos- en
landgoedeigenaren
18
Programmabeheer tijdelijke
regeling particulier
natuurbeheer
18
Stimulering bosuitbreiding
op landbouwgronden
18
Regeling draagvlak natuur
18
Subsidie voor herstel
historische buitenplaatsen
18
Experimenten
18
Kroondomeinen
18
Subsidie Burgereducatie
18
Stichting Gegevensautoriteit Natuur
18
Regeling natuur/Leren van
duurzaamheid
Subtotaal

17

17

Naam subsidie(regeling)
met hyperlink naar
vindplaats

Artikel

nvt
nvt

nvt

nvt

nvt

nvt
nvt
2017
2017

nvt
nvt

nvt

nvt

2018

2016
nvt

2024

nvt
2016

nnb
nnb

nnb

nvt

nvt

2008

2010

2011
1998
Periodiek
Jaarlijks

2009
2010

1999

2011

2014

2016
2011

2020

2012
2013

2019
2019

2014

Volgende Einddatum
evaluatie subsidie(jaartal)
regeling
(jaartal)

nvt

2013

nvt

nvt
2007
nvt
nvt

nvt
nvt

2007

2007

nvt

2010
2010

nvt
2011

2012
2012

OCW

Laatste
evaluatie
(jaartal
met
hyperlink
naar
vindplaats)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

234

nvt = Niet van toepassing
nnb = Nog niet bekend
Jaarlijks = Er is jaarlijks een beschikkingsmoment
Periodiek = Er is periodiek een beschikkingsmoment

Totaal

Subtotaal overige
(incidentele) subsidies en
subsidies aan (inter)nationale organisaties
1.584.109

480.450
2.091.387

382.550
2.189.570

357.809
2.243.310

357.007

4.001
4.001
1.886.303

2015

Artikel 19
Overige (incidentele) subsidies en subsidies aan (inter)nationale organisaties
19
Vroegefasefinanciering
STW
100
3.901
4.001
Totaal
100
3.901
4.001
Subtotaal subsidies
1.103.659 1.708.837 1.831.761

2014

2017

Naam subsidie(regeling)
met hyperlink naar
vindplaats

2016

Artikel

2.489.280

343.852

6.501
6.501
2.145.428

2018

3.076.991

349.848

4.501
4.501
2.727.143

2019

3.700.473

299.305

4.501
4.501
3.401.168

2020

1

Aantal
verleningen
2014

Laatste
evaluatie
(jaartal
met
hyperlink
naar
vindplaats)

2018

2019

Volgende Einddatum
evaluatie subsidie(jaartal)
regeling
(jaartal)

Topconsortia Kennis en Innovatie
Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI’s) zijn stichtingen die ten
behoeve van de diverse topsectoren de kennis- en innovatieagenda
vormgeven en (laten) uitvoeren. Hiertoe voeren de TKI’s programmaondersteunende activiteiten uit gericht op het samen met de relevante
bedrijven en kennisinstellingen voor hun thema programmeren van
activiteiten, bouwen van PPS-consortia om innovatie vorm te geven,
informeren, coördineren en enthousiasmeren van partijen om een
bijdrage te leveren aan de kennis- en innovatieagenda. Eén van de
instrumenten hiervoor betreft de TKI-toeslag.
De TKI-toeslag is bedoeld om privaat-publieke samenwerking op het
gebied van onderzoek en innovatie in Topconsortia voor Kennis en
Innovatie (TKI) te stimuleren. Voor de TKI-toeslag komen uitsluitend TKI’s
in aanmerking die zijn opgenomen in de begrotingswet van het jaar
waarop de aanvraag voor de TKI-toeslag betrekking heeft. In de begrotingswet voor 2016 zijn 12 TKI’s erkend die elk betrekking hebben op één
van de innovatiecontracten van de topsectoren of een onderdeel daarvan
(zie onderstaande tabel). De topsectoren zijn Agrifood, Tuinbouw en
Uitgangsmaterialen, High Tech Systemen en Materialen (HTSM), Energie,
Logistiek, Creatieve industrie, Life Sciences & Health, Chemie en Water;
voor ICT en Biobased Economy (BBE) zijn onder regie van respectievelijk
HTSM en Chemie ook Innovatiecontracten opgesteld. Het TKI BBE werkt
voor drie topsectoren (Agrifood, Chemie en Energie).
Om als TKI opgenomen te worden in de begroting moet het aan de
volgende criteria voldoen:
– Het TKI is een rechtspersoon zonder winstoogmerk die bestemd is
voor het tot stand brengen en doen uitvoeren van een meerjarig
onderzoeksprogramma, waarin ondernemers, publiekrechtelijke
rechtspersonen en publiek gefinancierde onderzoeksorganisaties
participeren.
– Het onderzoeksprogramma vindt plaats voor gezamenlijke rekening en
risico van bedrijven en publieke kennisinstellingen.
– De minimale omvang van het jaarlijkse onderzoeksprogramma
bedraagt € 5 mln.
– Het onderzoeksprogramma dat het TKI voorstaat voorziet in een
behoefte en is nog niet afgedekt door andere TKI’s.
– Bij een TKI zijn minimaal 3 ondernemingen en 3 publiek gefinancierde
onderzoeksorganisaties betrokken.
– Het is transparant en onder redelijke voorwaarden mogelijk voor
bedrijven en kennisinstellingen om aansluiting te krijgen bij een TKI.
– Binnen een TKI is een goede vertegenwoordiging van het Midden- en
kleinbedrijf (MKB). Een TKI wordt dan ook geacht betrokkenheid van
het MKB actief te bevorderen.
– De kwantitatieve inzet van private partijen binnen de TKI’s bedraagt in
2015 en verder 40%. De TKI’s geven in hun meerjarenprogramma aan
hoe dit gerealiseerd gaat worden.
Periodiek wordt bezien of de TKI’s aan de voorwaarden voldoen om in de
begroting opgenomen te blijven.
In 2013 is de TKI-toeslag geïntroduceerd. De kenmerken van de regeling
zijn:
– De toeslag is een generiek vormgegeven instrument: grondslag van de
toeslag is de cash-bijdrage van bedrijven aan het TKI voor het, door
het TKI opgestelde, privaat-publieke samenwerkingsprojecten die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

235

onderdeel uitmaken van een meerjarig onderzoeksprogramma op het
gebied van onderzoek en innovatie en de cash-bijdrage van bedrijven
aan onderzoeksopdrachten die voor het TKI onderzoeksprogramma
relevant zijn. Hiervan mag een beperkt aandeel in natura in aanmerking worden genomen.
– Het toeslagpercentage is 25%.
– Het voor de toeslag beschikbare verplichtingenbudget is € 119 mln in
2016, oplopend naar € 125 mln vanaf 2017.
– De toeslag wordt niet door bedrijven afzonderlijk aangevraagd maar
door het TKI, die de toeslag ook krijgt uitgekeerd.
– De TKI-samenwerkingsprojecten waarover de toeslag kan worden
verkregen betreft fundamenteel onderzoek, industrieel onderzoek en
experimentele ontwikkeling.
Hieronder volgen de TKI’s die in aanmerking komen voor TKI-toeslag. Al
deze TKI’s kunnen bovendien subsidie aanvragen voor hun programmaondersteunende activiteiten tot maximaal € 400.000,– per TKI (voor
topsector Water geldt dit bedrag voor het cluster TKI’s). De programmaondersteunende activiteiten moeten direct verband houden met de
jaarlijkse onderzoeksprogramma’s die met de TKI-toeslag worden
ondersteund of moeten bijdragen aan de voorbereiding van die
programma’s dan wel het aanvragen, besteden of verantwoorden van de
TKI-toeslag. Deze subsidie wordt verstrekt voor zover in de subsidieaanvraag voldoende onderbouwd met activiteiten, voor zover deze activiteiten passen binnen de staatssteunkaders en voor zover voor deze
activiteiten niet uit andere hoofde reeds een vergoeding van de overheid
wordt verkregen.
De drie TKI’s genoemd onder 10a, b en c vormen een bij elkaar horend
cluster ten behoeve van de topsector Water.
Overzichtstabel TKI’s
Statutaire naam
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10a
10b
10c

Stichting TKI Agri&Food
Stichting TKI Biobased Economy (BBE)
Stichting TKI Chemie
Stichting TKI CLICKNL
Stichting TKI Energie
Stichting TKI HTSM
Stichting Life Sciences Health – TKI
Stichting TKI Logistiek
Stichting TKI Tuinbouw en Uitgangsmaterialen
Stichting TKI Maritiem
Stichting TKI Deltatechnologie
Topconsortium for knowledge and Innovation Watertechnology

TKI Energie
De Topsector Energie hanteert een dubbele doelstelling: zowel versterking
van de energiesector als ook versnelling van de energietransitie. Daartoe
zijn op grond van begrotingsartikel 14 specifieke energieinnovatiemiddelen beschikbaar. Het TKI Energie dat voor de Topsector
Energie de programma-ondersteunende activiteiten uitvoert, doet ook de
voorstellen voor de inzet van de energie-innovatiemiddelen. Omdat
hiermee subsidiegeld gemoeid is, worden aan deze TKI hoge eisen
gesteld op het punt van onafhankelijkheid, transparantie en zorgvuldigheid. Dit impliceert dat deze activiteiten niet door partijen kunnen
worden uitgevoerd die (direct) baat hebben bij de uitkomsten van die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

236

activiteiten – dat zou immers de schijn van belangenverstrengeling
kunnen wekken. Om het TKI goed te laten functioneren en ook een
stimulerende rol te laten vervullen in het betrekken van bedrijfsleven en
kennisinstellingen bij de innovaties benodigd voor de energietransitie
wordt een nader te bepalen, aanvullend subsidiebedrag beschikbaar
gesteld bovenop de bijdrage vanuit artikel 12. Die extra financiering komt
uit de beschikbare energie-innovatiemiddelen op artikel 14. De hoogte van
die bijdrage wordt op advies van het Topteam Energie nader vastgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

237

5.7 Evaluatie- en overig onderzoek
Artikel 11 Goed functionerende economie en markten
Soort
Titel/onderwerp
onderzoek

Artikel

1. Onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Goed functionerende economie
11
en markten
1b. Ander onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
De doeltreffendheid en de effecten
11
van de Postwet 2009 in de praktijk
Evaluatie Metrologiewet
11
Evaluatie Frequentiebeleid
11
Autoriteit Consument en Markt
11
(ACM)
Raad voor de accreditatie
11
De doelmatigheid en doeltref11
fendheid van het functioneren van
het CBS
Evaluatie van de aangewezen
11
instanties metrologiewet
Raad voor Accreditatie
11
Autoriteit Consument en Markt
11
(ACM)
Bijdrage Nederlands Normalisatie
11
Instituut (NEN)
2. Overig onderzoek
Aanbestedingswet 2012
11
Evaluatie wet markt en overheid
11
Universele postdienst (UPD)
11
Agentschap Telecom
11
Aanbestedingswet op defensie- en
11
veiligheidsgebied

Start

Afronding

Vindplaats

2014

2015

2013

2014

2014
2015
2015

2015
2015
2015

2015
2016

2015
2016

2019

2019

2020
2020

2020
2020

2022

2022

2014
2015
2016
2017
2018

2015
2015
2016
2017
2018

Start

Afronding

Vindplaats

2014

2015

TK, 30 991, nr. 23

2016
2017
2015

2017
2017
2015

2016

2016

2016
2018
2018

2016
2018
2018

2015

2016

TK, 29 502, nr. 114

Artikel 12 Een sterk innovatievermogen
Soort
Titel/onderwerp
onderzoek

Artikel

1. Onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Doorlichting artikel 12 en 13
12
1b. Ander onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
Evaluatie MIT
12
Ruimtevaart
12
Toegepast onderzoek; 0-meting
12/14/16
TO2’s (TNO, Deltares, Marin, NLR,
ECN, DLO)
Tussenevaluatie Topconsortia
12
Kennis en Innovatie
STW
12
Intellectueel Eigendomsbeleid
12
WBSO/RDA
12
2. Overig onderzoek
2a. MKBA’s
Ruimtevaart
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

238

Artikel 13 Een excellent ondernemingsklimaat
Soort
Titel/onderwerp
onderzoek

Artikel

Start

Afronding

Vindplaats

2014

2015

TK, 30 991, nr. 23

2015
2019
2019
2019

2015
2019
2019
2019

2016
2015
2015
2014

2017
2016
2016
2015

13
13
13

2015
2017
2015

2015
2017
2015

13

2015

2016

13

2017

2017

13
13

2014
2015

2015
2015

13

2014

2015

Artikel

Start

Afronding

2019

2020

2015
2015
2015
2015
2015
2015
2015
2016
2016
2016
2017
2017

2015
2016
2015
2015
2016
2016
2016
2016
2016
2016
2017
2017

2018
2018

2018
2019

1. Onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Doorlichting artikel 12 en 13
12
1b. Ander onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
Microkredieten
13
BMKB
13
Groeifaciliteit
13
Garantiefaciliteit Ondernemersfi13
nanciering
Scheepbouwgarantieregeling
13
Digitale agenda
13
Evaluatie Actal / regeldruk
13
Valorisatie
13
Toerisme (NBTC)
Ondernemerspleinen / KVK
IBO Zelfstandigenaftrek plus
aanverwante maatregelen
Overige fiscale ondernemerschapsregelingen
ICT-beleid
2. Overig onderzoek
BMKB (additionaliteit)
Onderwijs en Ondernemerschap
(OESO case study)
Kenniscentrum MVO

Artikel 14 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
Soort
Titel/onderwerp
onderzoek

1. Onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Een doelmatige en duurzame
14
energievoorziening
1b. Ander onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
Elektrisch rijden
14
Innovatie agenda energie
14
Green Deals
14
Proeftuinen Smart Grids
14
Warmtewet
14
Rijkscoördinatieregeling
14
Garantieregeling aardwarmte
14
Topsector Energie
14
Energieakkoord
14
SDE+
14
ECN/NRG
14
Wet voorraadvorming Aardolie14
producten (Wva 2012)
ETS indirecte kostencompensatie
14
Pallas
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

Vindplaats

239

Artikel 16 Concurrerende, duurzame en veilige agro-, visserij- en voedselketens
Soort
Titel/onderwerp
onderzoek

Artikel

Start

Afronding

Vindplaats

1 Onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a Beleidsdoorlichtingen
Concurrerende, duurzame en
16
veilige agro, visserij en voedselketen

2013

2014

IBO agro is voor het
zomerreces 2015 naar
TK gestuurd. Zie
hyperlink.

2016

2016

2015
2018

2016
2018

2015

2016

2016

2016

2017

2017

1b Ander onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
Integrale POP 2 evaluatie
16
(waaronder Investeringsregeling
Jonge Agrariërs, subsidieregeling
kleine en grote netwerken,
subsidieregeling beroepsopleiding
en voorlichting, Demonstratieregeling, Stimuleringssubsidie
biologische Productie, Samenwerking bij innovatie NU,
functionele agrobiodiversiteit,
demoregeling proefprojecten GLB,
demoregeling Schoon en Zuinig)
Brede weerverzekering
16
Garantieregeling Landbouw (GL)
16
en Garantieregeling Marktintroductie Innovatie (GMI)
Fijnstofmaatregelen en lucht16
wassers
Meetprogramma duurzame stallen
16

Subsidie marktintroductie
energie-innovaties (glastuinbouw)
(MEI)
Set aside regeling

16

Investeringsregeling energiebesparing (IRE) en Nu duurzaamheidsinvesteringen
Eindevaluatie Europees Visserijfonds
Inbeslaggenomen goederen (IBG)
en Landelijke Inspectiedienst
Dierenbescherming (LID)

16

2014

2015

16

2016

2017

16

2015

2016

Ondersteuning biologische sector
Consumentenbond Voedselonderzoek
Landelijk Informatiecentrum
Gezelschapsdieren (LICG)
Stichting Zeldzame Huisdierrassen
(SZH)
GD basismonitoring en Diergezondheidsfonds (DGF)
Regeling Stidug

16
16

2015
2015

2015
2015

16

2016

2016

16

2014

2015

16

2017

2017

16

2015

2015

16

Zal in evaluatie van de
PAS regeling
meelopen (zie artikel
18).

De set aside regeling is
in 2007/2008 door
Europa geëvalueerd.
Zie hyperlink. De
regeling is niet
gecontinueerd. Om
deze reden komt de
oorspronkelijk in 2014
geplande evaluatie te
vervallen.

Deze evaluaties
vormen onderdeel van
de brede evaluatie met
V&J naar de handhavingsketen dierenwelzijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

240

Soort
Titel/onderwerp
onderzoek
Verlaagd tarief glastuinbouw
Regeling subsidie Stichting Dienst
Landbouwkundig Onderzoek
(DLO)
Meststoffenwet
Programma Internationale
Aangelegenheden (PIA)
Voedselzekerheid
Raad voor de Plantenrassen
College voor de toelating van
gewasbeschermingsmiddelen en
biociden
Voedingscentrum
Centrale commissie dierproeven
2 Overig onderzoek
WOT Genetische bronnen
WOT Visserijonderzoek
WOT Economische informatievoorziening
WOT Voedselveiligheid
WOT Diergezondheid
WOT Natuur en milieu
Stichting Diergeneesmiddelen
autoriteit (SDa)

Artikel

Start

Afronding

Vindplaats

16
16

2015
2015

2015
2015

16
16

2015
2015

2016
2016

16
16
16

2018
2017
2016

2018
2017
2016

16
16

2017
2020

2017
2020

16
16
16

2014
2014
2015

2014
2015
2015

Zie hyperlink.

16
16
16
16

2014
2014
2016

2014
2014
2016

Zie hyperlink.
Zie hyperlink.

Artikel

Start

Afronding

Vindplaats

2012

2014

Zie hyperlink.

2019

2019

Een Commissie van
Toezicht houdt toezicht
op het functioneren
van de SDa en hierover
wordt aan VWS en EZ
gerapporteerd. Deze
rapportage mondt
jaarlijks uit in brief aan
de TK (bijvoorbeeld
TK, 2014–2015, 29 683
nr. 194).

Artikel 17 Groen onderwijs van hoge kwaliteit
Soort
Titel/onderwerp
onderzoek

1 Onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a Beleidsdoorlichtingen
Groen onderwijs van hoge
17
kwaliteit
Groen onderwijs van hoge
17
kwaliteit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

241

Artikel 18 Natuur en regio
Soort
Titel/onderwerp
onderzoek

Artikel

Start

Afronding

2014

2015

2015

2016

2016

2016

2015

2016

2016
2014

2017
2014

2014
2016

2015
2016

2018

2018

18

2018

2018

18

2017

2017

18

2018

2018

18
18

2016

2016

Burgereducatie/IVN
Wet natuurbescherming
In Beslag genomen Goederen
(IBG)
Vrijstelling vergoeding bos- en
natuurbeheer
Vrijstelling bos- en natuurterreinen
forfaitair rendement
Vrijstelling landinrichting
Vrijstelling Bureau Beheer
Landbouwgronden
Vrijstelling natuurgrond
Bosbouwvrijstelling
2 Overig onderzoek
Balans van de leefomgeving
Actualisatie Kaderrichtlijn Mariene
Strategie (KRM)
Groot Project EHS 2013
EHS Groot project 2014

18
18
18

2017
2016
2016

2017
2017
2016

18

2015

2016

18

2015

2016

18
18

2015
2015

2016
2016

18
18

2015
2015

2016
2016

18
18

2015

2016

Door PBL.
Zie IenM begroting.

18
18

2013
2014

2014
2015

Voortgangsrapportage Natuurpact

18

TK, 30 825, nr. 214
Afhankelijk van
besluitvorming over
voortzetting EHS als
groot project.
Jaarlijks vanaf 2015.

1 Onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a Beleidsdoorlichtingen
Natuur en regio
18
1b Ander onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
Evaluatie EFRO/Interreg (door
18
Europese Commissie)
Evaluatie Rijkscofinanciering
18
EFRO/Interreg (2007–2013)
Regionale ontwikkelingsmaat18
schappijen
Kroondomeinen
18
Beleids- en wetsevaluatie
18
landinrichtingsinstrumentarium
Wet inrichting landelijk gebied
Natuurschoonwet 1928
18
Programmatische Aanpak Stikstof
18
inclusief meetprogramma
duurzame stallen.
Staatsbosbeheer (SBB)
18

Programma naar een rijke
Waddenzee
Evaluatie Natuurbeleidsplan
Caribisch Nederland
Programma natuurlijk ondernemen (waaronder Subsidieregeling innovatieve projecten
biodiversiteit)
Evaluatie Natuurpact
Natuurvisie

Vindplaats

TK 33 962, nr 11

In 2014 is de positionering van SBB
opnieuw bepaald (zie
TK, 29 659, nr. 122).
Geen evaluatie in 2014,
nieuwe werkwijze te
evalueren in 2018.

Na de zomer van 2015
komt het PBL met een
voorstel voor
uitwerking evaluatie
van de Natuurvisie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

242

Artikel 19 Toekomstfonds
Soort
Titel/onderwerp
onderzoek

Artikel

Start

Afronding

1. Onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
1a. Beleidsdoorlichtingen
Doorlichting artikel 19
19

2020

2020

2016
2016
2016
2017
2015

2017
2017
2017
2018
2016

2016

2017

1b. Ander onderzoek naar doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid
Innovatiekrediet
19
Seed-regeling
19
Fund to Fund
19
Vroege fase financiering
19
Kapitaalverstrekking ROM’s
19
Business Angels / Informal
19
investors

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

Vindplaats

243

5.8 Lijst van afkortingen
ACM
AI
ANVS
AVP
BBL
BBP
BEE
BES
BMKB
BNP
BOL
BSE
BSIK
BT
BZ
BZK
CBD
CBS
CCCF
CCEURO
CCS
CEPT
CIEP
CIP
CITES

CITO
CMS
COVA
CPB
CPVO
CVI
CVO1
DGB&I
DGF
DICTU
DIS
DLG
DLO
DUO
ECN
ECT
EFMZV
EFRO
EFSA
EGM
EHS

Autoriteit Consument en Markt
Aviaire Influenza
Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming
Afrikaanse Varkenspest
Beroeps Begeleidende Leerweg
Bruto Binnenlands Product
Biodiverstiteit, Ecosystemen en Economie
Bonaire, Sint Eustatius, Saba
Borgstellingsregeling Midden en Kleinbedrijf
Bruto Nationaal Product
Beroeps Opleidende leerweg
Bovine Spongiforum Encephalopathy
Besluit subsidies investeringen kennisinfrastructuur
Blauwtong
Ministerie van Buitenlandse Zaken
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Convention on Biological Diversity
Centraal Bureau voor de Statistiek
Codex Alimentarius comité voor contaminanten
Coördinator van de Europese Codex Regio
Carbon Capture Storage
Europese Commissie en de Europese Conferentie
van administraties voor Post en Telecommunicatie
Clingedael Inernational Energy Programme
Concurrentiekracht en Innovatieprogramma
Convention on International Trade in Endangered
Species
of Wild Flora and Fauna
Ontwikkeling examens en toetsing
Convention on the Conservation of Migratory
Species of Wild Animals
Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten
Centraal Planbureau
Community Plant Variety Office
Centraal Veterinair Instituut
Civiele VliegtuigOntwikkeling
Directoraat-Generaal Bedrijfsleven en Innovatie
Diergezondheidsfonds
Dienst ICT Uitvoering
Defensie Industrie Strategie
Dienst Landelijk Gebied
Dienst Landbouwkundig Onderzoek
Dienst Uitvoering Onderwijs
Energieonderzoek Centrum Nederland
Energy Charter Treaty
Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling
European Food Safety Authority
Effect Gerichte Maatregelen
Ecologische Hoofdstructuur

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

244

EIA
EIF
EIT
EM
ESA
ESTEC
ETS
EU
EVF
EZ
FES
GD
GIS
GKC
GLB
GO
GTI
GVB
GWWD
HACCP
HBO
HFR
HHI
HTSM
I&M
IAC
IAEA
ICANN/GAC
ICT
IEA
IGF
ILG
IMM
IPBBE
IP-beleid
IPC
IPO
IRRS
ITKB
ITU
IUS
IVN
JI
JSF
JTI
KBB
KBB
KNAW
KP7
KRM

Energie- Investeringsaftrek
Europees Investeringsfonds
Europees Instituut voor Innovatie en Technologie
Energiemarkt
European Space Agency
European Space Research and Technology Centre
Emision Trading Scheme
Europese Unie
Europees Visserijfonds
Ministerie van Economische Zaken
Fonds Economische Structuurversterking
Gezondheidsdienst voor Dieren
Geografische InformatieSystemen
Groene Kennis Coöperatie
Gemeenschappelijk Landbouw Beleid
Garantie Ondernemingsfinanciering
Grote Technologishe Instituten
Gemeenschappelijk Visserij Beleid
Gezondheids- en welzijnswet voor dieren
Hazard Analysis and Critical Control Points
Hoger Beroeps Onderwijs
Hedge Fund Research
Herfindahl Hirschman Index
HighTech Systems & Materials
Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Internationale Arbeidsconferentie
International Atomic Energy Agency
The Internet Corporation for Assigned Names and
Numbers/Governmental Advisory Committee
Informatie Communicatie Technologie
International Energy Agency
Internet Governance Forum
Investeringsbudget Landelijk Gebied
Investeringsregeling Milieuvriendelijke Maatregelen
Interdepartementaal Programma Biobased
Economy
industrieel participatiebeleid
Innovatieprestatiecontract
Interprovinciaal Overleg
Integrated Regulatory Review Service
Indicator Toekomstige Knelpunten in de Personeelsvoorziening naar Beroep
International Telecommunications Union
Innovation Union Scoreboard
Vereniging voor natuur- en milieueducatie
Joint Implementation
Joint Strike Fighter
Joint Technology Initiatives
Kenniscentrum Beroepsonderwijs Bedrijfsleven
Kenniscentrum Beroepsonderwijs Bedrijfsleven
Koninklijke Nederlandse Agrarische Wetenschappen
Zevende kaderprogramma voor onderzoek en
technologische ontwikkeling
Kaderrichtlijn Mariene Strategie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

245

KTP
KVP
KvK
LEI
LICG
LvDO
LWOO
MARIN
MBO
MEI
MEP
MER
MEV
MIP
MIT
MJA
MKB
MKZ
MVO
NAP
NBTC
NCD
NEN
NFIA
NIA
NIPO
NIV
NL-OC
NLR
NME
NRG
NSO
NURG
NVWA
NWO
O&O
OBN
OCW
OD
OHIM
OIE
OIML
OPTA
OTO
PAS
PBL
PBO
PCT
PGO
PIANOo
PJ
PKB

Korte Termijn Projecten
Klassieke Varkenspest
Kamer van Koophandel
Landbouw-Economisch Instituut
Landelijke Informatie Centrum Gezelschapsdieren
Leren voor duurzame ontwikkeling
Leerweg Ondersteunende Onderwijs
Maritime Research Institute Netherlands
Middelbaar beroepsonderwijs
Marktintroductie en innovatie
Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie
Milieueffectrapportage
Macro-Economische Verkenning
Meerjaren Investerings Programma
MKB innovatiestimulering Topsectoren
Meerjarige Afspraken
Midden- en Kleinbedrijf
Mond- en Klauwzeer
maatschappelijk verantwoord ondernemen
Nationaal Actieplan Duurzame Gewasbeschermingsmiddelen
Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen
Newcastle Disease
Nederlands Normalisatie-instituut
Netherlands Foreign Investment Agency
Nederlands Investerings Agentschap
Nederlands Instituut voor Publieke Opinie
Nucleaire Installaties en Veiligheid
Nederlands Octrooicentrum
Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium
Natuur en Milieueducatie
Nuclear Research Group
Netherlands Space Office
Nadere Uitwerking Rivierengebied
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk
Onderzoek
Onderwijs en Ondernemen
Kennisnetwerk Ontwikkeling en Beheer van
Natuurkwaliteit
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Operationele Doelstelling
Office for Harmonisation in the Internal Market
Office Internationale des Epizoöties
Organisation Internationale de Métrologie Légale
Onafhankelijke Post en Telecommunicatie Autoriteit
Opleiden, Trainen en Oefenen
Programmatische Aanpak Stikstof
Plan Bureau voor de Leefomgeving
Publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie
Patent Cooperation Treaty
Particuliere Gegevens Organisatie
Professioneel en Innovatief Aanbesteden Netwerk
voor Overheidsopdrachtgevers
petajoule
Planologische kernbeslissing

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

246

PMR
PNB
POP
PPP
PRW
R&D
RDA
RDN
RGD
RIVM
ROC
ROM
RvA
RWT
Salmonella Se/St
SBB
SBL
SBR
SDa
SDE
SER
SKE
SodM
SSO
STW
SVD
TCBB
TEEB
TKI
TNO
TNS
TOP
TSE
TTF
TTI
UDV
UMTS
UNWTO
UPD
UPU
UVD
VAMIL
VGI
VMBO
VO
VOA
VSL
VWS
WABO
WBSO
WEF
WIPO
WRC
WSIS

Project Mainportontwikkeling Rotterdam
Particulier Natuurbeheer
Plattelandsontwikkelingsprogramma
Purchasing power parity
Programma naar een Rijke Waddenzee
Research and Development
Research & Development Aftrek
Regeling Draagvlag Natuur
Rijksgebouwendienst
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Regionaal Opleidingscentrum
Regionale Ontwikkleingsmaatschappijen
Raad voor Accreditatie
Rechtspersonen met een Wettelijke taak
Salmonella serotype Enteritdis/Typhimurium
Staatsbosbeheer
Stimulering bosuitbreiding op landbouwgronden
Standard Business Reporting
Stichting Diergeneesmiddelen Autoriteit
Stimulering Duurzame Energieproductie
Sociaal-Economische Raad
Subsidieprogramma Kennis Exploitatie
Staatstoezicht op de Mijnen
Shared Service Organisatie
Stichting voor de Technische Wetenschappen
Swine Vesicular Disease (Blaasjesziekte)
Technische Commissie Bodembeweging
The Economics of Ecosystems and Biodiversity
Topconsortia voor Kennis en Innovatie
Nederlandse Organisatie voor toegepastnatuurwetenschappelijk onderzoek
Taylor Nelson Sofres
Technische Ontwikkelprojecten
Transmissible Spongiform Encephalopathies
Title Transfer Facility
Technologisch Topinstituut
Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij
Universal Mobile Telecommunications System
United Nations World Tourism Organization
Universele Postdienst
Universal Postal Union
Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij
Regeling Vervroegde Afschrijving Milieuinvesteringen
Voedings- en genotmiddelenindustrie
Voortgezet Middelbaar Beroepsonderwijs
Voortgezet Onderwijs
Voorbereidende en Ondersteunende Activiteiten
Van Swinden Laboratorium
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Wet Algemene Bepalingen Omgevingsrecht
S&O-afdrachtvermindering
World Economic Forum
World Intellectual Property Organization
Wereld Radio Conferentie
World Summit on the Information Society

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

247

WU
WUR
Wva
ZBO
ZvA
ZZP

Wageningen Universiteit
Wageningen Universiteit Researchcentrum
Wet voorraadvorming aardolieproducten
Zelfstandig Bestuursorgaan
Ziekte van Aujeszky
Zelfstandige Zonder personeel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 34 300 XIII, nr. 2

248