Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door
bedrijven

dr. C.A. Meerts
mr. dr. S.S. Buisman
prof. dr. W. Huisman
mr. M. de Groodt
S.A.T. de Jong, Msc.

© 2023; Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum.
Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit dit rapport worden
verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze,
hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnames of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van het WODC.

Voorwoord
Het zelfonderzoek door bedrijven die verdacht worden van financieel-economische
criminaliteit binnen het strafrecht staat momenteel in de belangstelling van de maatschappij.
Het gebruik van particuliere onderzoekers voor intern onderzoek bij bedrijven is niet nieuw.
Particulier onderzoeksbureaus (POBs), interne veiligheidsafdelingen en forensisch accountants
leveren onder de noemer van ‘corporate investigations’ of ‘toedrachtsonderzoek’
onderzoeksdiensten aan bedrijven en andere organisaties. De betrokkenheid van advocaten als
onderzoeker is echter een relatief recent fenomeen. Hoewel meningen zijn verdeeld over de
wenselijkheid van zelfonderzoek en het zelfmelden dat daarop kan volgen in het algemeen,
lijkt vooral de betrokkenheid van de advocaat, die in essentie een partijbehartiger is en geen
onafhankelijke partij, discussie op te roepen. Er is echter nog weinig bekend over de potentiële
opbrengsten en risico’s van zelfonderzoek naar en zelfmelden door bedrijven van fraude en
corruptie.
In dit rapport wordt verslag gedaan van een rechtsvergelijkend en empirisch onderzoek naar
de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden van mogelijk financieel-economische
criminaliteit (specifiek fraude en corruptie) door bedrijven in Duitsland, Engeland (en Wales),
Frankrijk en de Verenigde Staten en de gepercipieerde potentiële opbrengsten en risico’s van
het zelf (laten) onderzoeken en zelfmelden van mogelijk financieel-economische criminaliteit
door bedrijven in Nederland. Accountants, advocaten, medewerkers van private
onderzoeksbureaus, medewerkers van de FIOD, medewerkers van het openbaar ministerie,
vertegenwoordigers van bedrijven die als opdrachtgever (kunnen) optreden, vakjournalisten,
wetenschappers en leden van de rechtspraak werkten mee aan het onderzoek door middel van
interviews te geven en aanvullend informatie te verschaffen. Zonder hun welwillende
medewerking had dit rapport niet geschreven kunnen worden en wij danken hen dan ook voor
hun bereidheid medewerking te verlenen en hun waardevolle bijdragen.
Voor het onderzoek is een deskundige begeleidingscommissie ingesteld onder leiding van
voorzitter prof. dr. J.G. van Erp. De andere leden van de begeleidingscommissie zijn mr. dr. C.
Hofman1, mr. dr. J.M.W. Lindeman, mr. M.K.M. Pluim, mr. A.J.P. Tillema, dr. I. Verwey, en
dr. F. Beijaard. De nuttige adviezen van de begeleidingscommissie hebben geholpen om het
onderzoek de richting te geven die het nodig had en de onderzoekers te voorzien van suggesties,
waarvoor wij onze dank uitspreken richting de leden van de begeleidingscommissie.

1

Zij nam deel aan de begeleidingscommissie tot oktober 2022.

Inhoudsopgave

Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1 - Inleiding .............................................................................................................1
1. Inleiding .............................................................................................................................1
2. Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie in Nederland .................................3
3. Doel- en vraagstelling ........................................................................................................6
4. Opzet en uitvoering van het onderzoek .............................................................................8
4.1 Desk research ...............................................................................................................8
4.2 Onderzoeksmethoden Deelonderzoek A......................................................................8
4.3 Empirisch onderzoek – Deelonderzoek B..................................................................11
4.3.1 Interviews – procedure, populatie en steekproef .................................................12
4.3.2 Expertseminars – procedure, populatie en steekproef .........................................14
4.3.3 Analyse ................................................................................................................16
4.4 Kwaliteit van het onderzoek ......................................................................................17
4.4.1 Betrouwbaarheid ..................................................................................................17
4.4.2 Validiteit ..............................................................................................................18
5. Leeswijzer ........................................................................................................................20
Hoofdstuk 2 - Uitgangspunten rechtsvergelijking: zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland
..................................................................................................................................................23
1. Inleiding ...........................................................................................................................23
2. De algemene uitgangspunten van het Nederlandse strafprocesrecht ...............................24
2.1 Beroeps- en gedragsregels van de advocaat...............................................................26
2.2 Beroeps- en gedragsregels van de accountant ...........................................................28
2.3 De rol van de particuliere onderzoeksbureaus ...........................................................31
2.4 De aanwijzing hoge transacties ..................................................................................31
3. Zelfonderzoek en zelfmelden in de praktijk ....................................................................33
3.1 Ontwikkeling van de hoge transactie .........................................................................33
3.2 Discussie zelfonderzoek.............................................................................................35
3.2.1 De advocaat of de accountant ..............................................................................36
3.2.2 Criteria voor zelfonderzoek .................................................................................39
3.2.3 Overige aandachtspunten bij zelfonderzoek ........................................................40
Deel A - Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in andere landen ..............................43
Hoofdstuk 3 - Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland .............................45
1. Inleiding ...........................................................................................................................45
2. De algemene uitgangspunten van het Duitse strafprocesrecht ........................................45
2.1 Rol van de advocaat ...................................................................................................46
2.2 Rol van de accountant ................................................................................................47
3. Totstandkoming en ratio ..................................................................................................47
3.1 Huidig wettelijk kader................................................................................................47

Inhoudsopgave

3.2 Totstandkoming wetsvoorstel en ratio .......................................................................48
4. Het juridische kader inzake zelfonderzoek en zelfmelden ..............................................49
4.1 Zelfonderzoek ............................................................................................................49
4.1.1 Wezenlijke bijdrage aan het onderzoek naar de strafbare feiten .........................50
4.1.2 Strikte scheiding tussen intern onderzoek en verdediging ...................................50
4.1.3 Ononderbroken en onbegrensde samenwerking met het openbaar ministerie.....51
4.2 Zelfmelden .................................................................................................................51
4.3 Gevolgen van het zelfonderzoek en de zelfmelding op de straftoemeting ................51
5. Rechtswaarborgen ............................................................................................................52
6. Zelfonderzoek en zelfmelden in de praktijk ....................................................................53
6.1 Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden............................................................53
6.1.1 Verplichting tot zelfonderzoek en zelfmelden .....................................................53
6.1.2 Zelfonderzoekers..................................................................................................54
6.1.3 Medewerkingsverplichting voor medewerkers en nemo tenetur .........................54
6.1.4 Terughoudendheid zelfmelden bij bedrijven .......................................................54
6.2 Discussie naar aanleiding van de voorgestelde werkwijze ........................................55
6.2.1 Legaliteitsbeginsel als grondslag van de vervolging ...........................................55
6.2.2 Scheiding tussen verdediging en zelfonderzoeker ...............................................56
6.2.3 Eisen zelfonderzoek en zelfmelden .....................................................................57
6.2.4 Schending materieelrechtelijk legaliteitsbeginsel door gebruik van open normen
.......................................................................................................................................57
6.2.5 Zwijgrecht en interne onderzoeken ......................................................................58
6.2.6 Naast strafvermindering ook mogelijkheid tot niet sanctioneren ........................58
6.2.7 Privatisering van de opsporing en gebrek aan bescherming tegen inbeslagname59
6.2.8 Juridische prikkels voor het investeren in compliance maatregelen ....................59
6.3 Gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden voor de opsporing en vervolging .........60
7. Aandachtspunten in de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland ........61
Hoofdstuk 4 - Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Engeland (en Wales) ...........63
1. Inleiding ...........................................................................................................................63
2. De algemene uitgangspunten van het Engelse strafprocesrecht ......................................63
2.1 De rol van de advocaat ...............................................................................................64
2.2 De rol van de accountant............................................................................................65
3. Totstandkoming en ratio ..................................................................................................65
4. Zelfonderzoek en zelfmelden ...........................................................................................67
4.1 Zelfonderzoek ............................................................................................................67
4.2 Zelfmelden .................................................................................................................68
4.3 Gevolgen van het zelfonderzoek en het zelfmelden op de afdoening en de
straftoemeting ..................................................................................................................69
4.4 Rechterlijke toets van de DPA ...................................................................................70
5. Rechtswaarborgen ............................................................................................................71
6. Zelfonderzoek en zelfmelden in de praktijk ....................................................................72
6.1 Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden............................................................72
6.2 Discussie naar aanleiding van de werkwijze .............................................................73

Inhoudsopgave

6.2.1 Onduidelijkheid over de gevolgen van zelfmelden .............................................74
6.2.2 Onvoldoende incentives voor zelfonderzoek en zelfmelden ...............................74
6.2.3 Kostenbesparing voor handhavende autoriteiten. ................................................75
6.2.4 Bewijslast bedrijven .............................................................................................75
6.2.5 Verlangen afstand te doen van verschoningsrecht ...............................................75
6.3 Gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden voor de opsporing en vervolging .........76
7. Aandachtspunten in de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Engeland (en
Wales) ..................................................................................................................................76
Hoofdstuk 5 - Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Frankrijk .............................79
1. Inleiding ...........................................................................................................................79
2. De algemene uitgangspunten van het Franse strafprocesrecht ........................................79
2.1 De rol van de advocaat ...............................................................................................80
2.2 De rol van de accountant............................................................................................81
3. Totstandkoming en ratio ..................................................................................................81
4. Zelfonderzoek en zelfmelden ...........................................................................................83
4.1 Zelfonderzoek ............................................................................................................83
4.2 Zelfmelden .................................................................................................................85
4.3 Gevolgen van het zelfonderzoek en het zelfmelden op de afdoening en
straftoemeting ..................................................................................................................85
4.4 Rechterlijke toets van de CJIP-overeenkomst ...........................................................87
5. Rechtswaarborgen ............................................................................................................87
6. Zelfonderzoek en zelfmelden in de praktijk ....................................................................88
6.1 Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden............................................................88
6.2 Discussie naar aanleiding van de werkwijze .............................................................89
6.2.1 Geen erkenning van schuld bij een CJIP .............................................................89
6.2.2 Onduidelijke rechtspositie onderneming bij spontane zelfmelding .....................90
6.2.3 Onduidelijkheid over straftoemeting in CJIP ......................................................91
6.2.4 Slechte positie voor medewerkers .......................................................................92
6.2.5 Slechte positie van het slachtoffer .......................................................................93
6.2.6 Onduidelijkheid over het verschoningsrecht .......................................................93
6.3 Gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden voor de opsporing en vervolging .........93
7. Aandachtspunten in de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Frankrijk.........94
Hoofdstuk 6 - Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in de Verenigde Staten ............97
1. Inleiding ...........................................................................................................................97
2. De algemene uitgangspunten van het Amerikaanse strafprocesrecht ..............................97
2.1 De rol van de advocaat ...............................................................................................98
2.2 De rol van de accountant............................................................................................98
3. Totstandkoming en ratio ..................................................................................................98
3.1 Richtlijnen in de Justice Manual ................................................................................98
3.2. Richtlijnen in de U.S.S.G..........................................................................................99
4. Het juridische kader inzake zelfonderzoek en zelfmelden ............................................100

Inhoudsopgave

4.1 Zelfonderzoek ..........................................................................................................100
4.1.1 Zelfonderzoek onder de Principles of Federal Prosecution of Business
Organizations ..............................................................................................................100
4.1.2 Zelfonderzoek onder de FCPA Corporate Enforcement Policy ........................101
4.1.3 Zelfonderzoek onder de U.S.S.G. ......................................................................101
4.2 Zelfmelden ...............................................................................................................102
4.2.1 Zelfmelden onder de Principles of Federal Prosecution of Business
Organizations ..............................................................................................................102
4.2.2 Zelfmelden onder de FCPA Corporate Enforcement Policy .............................102
4.2.3 Zelfmelden onder de U.S.S.G. ...........................................................................102
4.3 Gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden op de afdoening en straftoemeting ....103
5. Rechtswaarborgen ..........................................................................................................104
6. Zelfonderzoek en zelfmelden in de praktijk ..................................................................104
6.1 Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden..........................................................104
6.2 Discussie naar aanleiding van de werkwijze ...........................................................105
6.2.1 Onduidelijkheid over de gevolgen van zelfmelden ...........................................105
6.2.2 Te ruime beoordelingsvrijheid van het DOJ ......................................................106
6.2.3 Het moment van zelfmelden ..............................................................................107
6.3 Gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden voor de opsporing en vervolging .......107
7. Aandachtspunten in de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in de Verenigde
Staten..................................................................................................................................108
Hoofdstuk 7 - Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden vanuit rechtsvergelijkend
perspectief ..............................................................................................................................111
1. Inleiding .........................................................................................................................111
2. Vergelijking: overeenkomsten en verschillen tussen ervaringen met zelfonderzoek en
zelfmelden in andere landen ..............................................................................................111
3. Verklaring: de overeenkomsten en verschillen tussen ervaringen met zelfonderzoek en
zelfmelden in andere landen geduid ..................................................................................112
4. Waardering: aandachtspunten voor Nederland ..............................................................115
4.1 De algemene uitgangspunten van het Nederlandse strafprocesrecht .......................115
4.2 Aandachtspunten voor Nederland bij het opstellen van een eigen regeling ............117
4.2.1 Voorwaarden voor zelfonderzoek en zelfmelden ..............................................117
4.2.2 Incentives ...........................................................................................................119
4.2.3 Procedure voor zelfonderzoek en zelfmelden ....................................................120
4.2.4 Rechtswaarborgen ..............................................................................................122
Deel B - Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk ......................................133
Hoofdstuk 8 - Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk .............................135
1. Introductie ......................................................................................................................135
2. Zelfonderzoek ................................................................................................................136
2.1 De onderzoeksopdracht ............................................................................................136

Inhoudsopgave

2.2 Gehanteerde onderzoeksmethoden ..........................................................................139
2.3 Contacten met openbaar ministerie ..........................................................................140
2.4 Opvattingen over zelfonderzoek ..............................................................................141
2.5 Afronding .................................................................................................................142
3. Zelfmelding ....................................................................................................................143
3.1 Omvang ....................................................................................................................143
3.2 Overwegingen ..........................................................................................................144
3.3 Timing ......................................................................................................................147
3.4 Vorm en loket ..........................................................................................................149
3.5 Inhoud ......................................................................................................................150
3.6 Opvattingen over zelfmelding..................................................................................151
3.7 Afronding .................................................................................................................152
4. Potentiële opbrengsten van zelfonderzoek en zelfmelding ............................................153
4.1 Potentiële opbrengsten van zelfonderzoek en zelfmelding voor bedrijven .............153
4.1.1 Efficiëntie ...........................................................................................................154
4.1.2 Informatievoorziening........................................................................................156
4.1.3 Controle..............................................................................................................157
4.1.4 Verantwoordelijkheid nemen en verantwoording afleggen ...............................159
4.1.5 Strafvermindering ..............................................................................................160
4.2 Potentiële opbrengsten van zelfonderzoek en zelfmelding voor de opsporing en
vervolging ......................................................................................................................160
4.2.1 Efficiëntie ...........................................................................................................161
4.2.2 Informatievoorziening en controle .....................................................................161
4.3 Potentiële opbrengsten van zelfonderzoek en zelfmelding voor de maatschappij ..163
4.3.1 Efficiëntie ...........................................................................................................163
4.3.2 Informatievoorziening en bevorderen integriteit ...............................................164
4.4 Afronding .................................................................................................................165
5. Risico’s van zelfonderzoek en zelfmelden ....................................................................165
5.1 Risico’s van zelfonderzoek en zelfmelding voor bedrijven .....................................166
5.1.1 Kosten en beperkte onderzoeksmogelijkheden bij zelfonderzoek .....................166
5.1.2 Zelfincriminatie en onrust in de organisatie ......................................................167
5.1.3 Onzekerheid ten aanzien van opsporing, vervolging en afdoening ...................169
5.1.4 Reputatieschade .................................................................................................170
5.2 Risico’s van zelfonderzoek en zelfmelden voor de opsporing en vervolging .........171
5.2.1 Kwaliteit onderzoek en onderzoeker .................................................................171
5.2.2 Beïnvloeding door bedrijven en onderzoekers ..................................................174
5.2.3 Gebrek aan transparantie en medewerking na zelfmelding ...............................176
5.2.4 Publieke opinie...................................................................................................177
5.3 Risico’s van zelfonderzoek en zelfmelding voor de maatschappij ..........................178
5.3.1 Klassenjustitie ....................................................................................................179
5.3.2 Het dark number van fraude en corruptie ..........................................................180
5.4 Afronding .................................................................................................................181
6. Opvattingen over de huidige situatie en suggesties ter verbetering ...............................182

Inhoudsopgave

6.1 Opvattingen over de huidige situatie rondom zelfonderzoek en zelfmelden in
Nederland .......................................................................................................................182
6.1.1 Onvoorspelbaarheid gevolgen zelfmelding .......................................................183
6.1.2 De macht van het OM versus klassenjustitie .....................................................184
6.1.3 De rol van advocaten .........................................................................................186
6.2 Suggesties te verbetering van zelfonderzoek, zelfmelding en de gevolgen daarvan
........................................................................................................................................189
6.2.1 Te stellen voorwaarden zelfonderzoek en zelfmelding .....................................190
6.2.2 Duidelijkheid gevolgen voor melder .................................................................194
6.2.3 Rol rechter bij transactie ....................................................................................198
6.2.4 Het creëren van maatschappelijk draagvlak en wederzijds begrip ....................201
6.3 Afronding .................................................................................................................202
7. Afronding: de rol van het verschoningsrecht en klassenjustitie bij zelfonderzoek en
zelfmelding van fraude en corruptie in Nederland ............................................................202
7.1 De rol van de advocaat en het verschoningsrecht ....................................................203
7.2 Klassenjustitie en zelfonderzoek en zelfmelden ......................................................204
Hoofdstuk 9 - Conclusie en reflectie.....................................................................................207
1. Introductie ......................................................................................................................207
2. Beantwoording probleemstelling en onderzoeksvragen ................................................207
2.1 Beantwoording onderzoeksvragen Deelonderzoek A ..............................................207
2.1.1 Duitsland ............................................................................................................208
2.1.2 Engeland en Wales .............................................................................................212
2.1.3 Frankrijk.............................................................................................................216
2.1.4 De Verenigde Staten ..........................................................................................222
2.1.5 Mogelijke relevante aandachtspunten voor Nederland ......................................226
2.2 Beantwoording onderzoeksvragen Deelonderzoek B ..............................................228
2.2.1 Zelfonderzoek en zelfmelding in Nederland......................................................229
2.2.2 Potentiële opbrengsten en risico’s uit de literatuur ............................................230
2.2.3 Potentiële opbrengsten en risico’s volgens respondenten en deelnemers ..........231
2.2.4 Reflectie op Deelonderzoek A en suggesties voor regulering ...........................234
2.3 Conclusie en reflectie ...............................................................................................238
2.3.1 Lessen uit het buitenland ...................................................................................238
2.3.2 Praktijkervaringen in Nederland ........................................................................239
2.3.3 Naar een regulering van zelfonderzoek en zelfmelden? ....................................244
2.3.4 Relevantie van bevindingen voor andere typen overtredingen ..........................245
Samenvatting..........................................................................................................................247
Summary ................................................................................................................................265
BIJLAGEN ............................................................................................................................283
Bijlage 1 Samenstelling begeleidingscommissie ...............................................................285
Bijlage 2 Overzicht respondenten interviews ....................................................................287
Bijlage 3 Topiclijst interviews ...........................................................................................289

Inhoudsopgave

Bijlage 4 Informed consent formulier ................................................................................293
Bijlage 5 Topiclijst expertseminars ...................................................................................295
Bijlage 6 Figuren................................................................................................................297

Inhoudsopgave

Afkortingenlijst
AFA
AFM
AWG
BORA
CDPP
CJIP
CNB
Code
CP
CPS
CRPC
DFSO
DOJ
DPA
DPP
EVRM
FCPA
FIOD
FP
LP
NOvA
NPA
NV NOCLAR
NVWA
OECD
OM
OWiG
POB
RIN
Sapin II
SFO
Sr
StPO
U.S.S.G.
VerSanG
VGBA
WED
Wpbr
WPO

Agence Française Anticorruption
Autoriteit Financiële Markten
Außenwirtschaftsgesetz
Berufsordnung in der Fassung
Code de Procédure Pénale
Convention Judiciaire d’Intérêt Public
Conseil National des Barreaux
Code for Crown Prosecutors
Code Pénal
Crown Prosecution Service
Comparution sur reconnaissance préalable de culpabilité
Director of the Serious Fraud Office
Department of Justice
Deferred Prosecution Agreement
Director of Public Prosecutions
Europees Verdrag van de Rechten van de Mens
Foreign Corrupt Practices Act
Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst
Functioneel Parket
Landelijk Parket
Nederlandse Orde van Advocaten
Non Prosecution Agreement
Nadere voorschriften Non-Compliance with Laws and Regulations
Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit
Organisation for Economic Co-Operation and Development
openbaar ministerie
Gesetz über Ordnungswidrigkeiten
particulier onderzoeksbureau
Règlement Intérieur National de la profession d’avocat
LOI n° 2016-1691 du 9 décembre 2016 relative à la transparence, à la lutte contre la
corruption et à la modernisation de la vie économique
Serious Fraud Office
Wetboek van Strafrecht
Strafprozeßordnung
U.S. Sentencing Guidelines
Gesetz zur Sanktionierung von verbandsbezogenen Straftaten
Verordening beroeps- en gedragsregels accountants
Wet Economische Delicten
Wet particuliere beveiligingsorganisaties en recherchebureaus
Gesetz über eine Berufsordnung der Wirtschaftsprüfer

1. Inleiding

Hoofdstuk 1

Inleiding
1. Inleiding
Op 4 juni 2021 kopt platform voor onderzoeksjournalistiek Follow the Money: ‘Hoe het OM
zelf aantoonde waarom advocaten niet deugen als fraude-onderzoekers’.1 In dit artikel laat men
zich kritisch uit over een praktijk die momenteel in de belangstelling staat en waar de meningen
zeer over verdeeld zijn: het gebruik van zelfonderzoek door bedrijven die verdacht worden van
financieel-economische criminaliteit binnen het strafrecht. Het gebruik van particuliere
onderzoekers voor intern onderzoek bij bedrijven is niet nieuw.2 Particulier onderzoeksbureaus
(POBs), interne veiligheidsafdelingen en forensisch accountants leveren onder de noemer van
‘corporate investigations’ of ‘toedrachtsonderzoek’ onderzoeksdiensten aan bedrijven en
andere organisaties. De betrokkenheid van advocaten als onderzoeker is echter een relatief
recent fenomeen.3 Hoewel de meningen verdeeld zijn over de wenselijkheid van zelfonderzoek
en het zelfmelden dat daarop mogelijk kan volgen in het algemeen, lijkt vooral de
betrokkenheid van de advocaat, die in essentie een partijbehartiger is en geen onafhankelijke
partij, discussie op te roepen.4 Er is echter nog weinig bekend over de potentiële opbrengsten
en risico’s van zelfonderzoek naar en zelfmelden door bedrijven van fraude en corruptie.
De strafrechtspleging in Nederland staat al enkele jaren onder druk, doordat de middelen
schaars zijn en de capaciteit bij politie en justitie beperkt is. Tegelijk worden steeds meer
gedragingen strafbaar gesteld en breiden de mogelijkheden voor opsporing en vervolging onder
het Wetboek van Strafvordering steeds verder uit. De klassieke aanpak van criminaliteit,
waarbij enkel politie en justitie zijn belast met de opsporing en vervolging van strafbare feiten
is daardoor niet langer houdbaar. 5 Bovendien zijn er verschillende mogelijkheden om de
opsporing uit te besteden aan niet-strafrechtelijke autoriteiten, zoals de inzet van
bestuursrechtelijke autoriteiten (bijv. AFM en NVWA). Daarnaast wordt steeds vaker de
samenwerking opgezocht met particuliere bedrijven en burgers.6 Ook buiten het strafrecht laten
burgers en bedrijven zelf onderzoek doen naar mogelijke misdrijven, door eigen afdelingen of
door gespecialiseerde dienstverleners.7 In slechts een minderheid van de gevallen wordt na
dergelijk onderzoek aangifte gedaan.8 Ook wanneer de stap naar het strafrecht wel wordt gezet
kan er gebruik worden gemaakt van dergelijk particulier onderzoek. In een dergelijke hybride
aanpak van criminaliteit ligt het risico dat belangrijke strafrechtelijke waarborgen tegen
1

H. Rasch, ‘Hoe het OM zelf aantoonde waarom advocaten niet deugen als fraude-onderzoeker’, Follow the
Money, 4 juni 2021, via www.ftm.nl (laatst geraadpleegd op 28 juni 2021).
2
Zie bijvoorbeeld C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards
a New Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019.
3
C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards a New
Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019; Y. Taminiau, S. Heusinkveld & L. Cramer ‘Colonization contests:
How both accounting and law firms gain legitimacy in the market for forensic accounting’, Journal of Professions
and Organization 2019. Vol.6 nr.1, 49-71.
4
Zie o.a. J. Polman, ‘De advocaat-onderzoeker ligt onder vuur’; Het Financieele Dagblad, 5 mei 2021, p. 3
5
Vlg. S.S. Buisman, ‘Naar een normatief kader voor hybride rechtspleging in Nederland en de Europese Unie’,
NJB 2021/281, p. 296-298.
6
Vgl. Kamerstukken II 2016/17, 34372, 6, p. 117-118. E. Moerman ‘Burgers in het digitale opsporingstijdperk’,
NJB 2019/94. S.S. Buisman, ‘Naar een normatief kader voor hybride rechtspleging in Nederland en de Europese
Unie’, NJB 2021/281, p. 298.
7
C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards a New
Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019.
8
Zie o.a. PwC, ‘Economic Crime Survey Nederland’ 2021, via www.pwc.nl (laatst geraadpleegd 28 juni 2021).

1

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

onrechtmatig overheidsoptreden gemakkelijk kunnen worden omzeild. Een burger moet vooraf
kunnen voorzien welke handelingen tot machtsuitoefening van de overheid zullen leiden.9
Binnen de context van bovenstaande ontwikkelingen van hybride rechtspleging kan ook
het zelfonderzoek naar en het zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven worden
geplaatst. Het is in dat geval het bedrijf dat onderzoek laat doen naar vermeende strafbare feiten
(i.e. fraude en corruptie), die vervolgens vrijwillig bij het openbaar ministerie worden gemeld.
Uit een recente survey blijkt dat 50% van de Nederlandse bedrijven en organisaties dergelijk
zelfonderzoek doet na constateren van mogelijke financieel-economische criminaliteit binnen
de eigen organisatie en dat zij in respectievelijk 10% en 11% van de gevallen daarbij de hulp
van advocaten of forensisch accountants inschakelen.10 Zij dragen op deze wijze bij aan de
ontlasting van politiële en justitiële autoriteiten die belast zijn met de opsporing van financieeleconomische criminaliteit.11 De wettelijke kaders rondom zelfonderzoek zijn gefragmenteerd
en afhankelijk van de onderzoeker. Zo zijn particulier onderzoeksbureaus (POBs) gereguleerd
onder de Wet particuliere beveiligingsorganisaties en recherchebureaus (Wpbr), waarbij
onderzoekswerkzaamheden zijn gereguleerd via de Privacygedragscode particuliere
onderzoeksbureaus. Voor interne onderzoekers, accountants en advocaten berust regulering
echter voor een belangrijk deel op zelfregulering, deels in combinatie met tuchtrecht.12 Op
welke wijze er binnen het strafrechtelijke kader gebruik wordt gemaakt van een dergelijk
particulier onderzoek verschilt echter en ook de meningen over de (juridische) mogelijkheden
daartoe lopen uiteen.13
Hoewel zelfonderzoek en zelfmelden regelmatig plaatsvinden, is in Nederland geen
beleidskader of regelgeving ontwikkeld over de wijze waarop zelfonderzoek en zelfmelden
dienen te worden ingezet binnen het strafrecht en welke gevolgen er worden verbonden aan het
(niet) verlenen van medewerking door het verdachte bedrijf in het strafrechtelijk
opsporingsonderzoek.14 Dat terwijl ingevolge artikel 6 EVRM (c.q. nemo tenetur beginsel)
verdachten niet verplicht zijn om aan hun eigen strafrechtelijke veroordeling mee te werken en
strafrechtelijke sanctieoplegging grote gevolgen kan hebben voor het betrokken bedrijf, zoals
reputatieschade en grote financiële gevolgen. Vanuit de praktijk, wetenschap en het OECD is
dan ook meermaals geadviseerd om duidelijk beleid en richtlijnen op te stellen ten aanzien van
het zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven.15 Het is daarom zinvol om te onderzoeken
hoe andere landen het zelfonderzoek naar en het zelfmelden van financieel-economische
criminaliteit hebben vormgegeven.

9

S.S. Buisman, ‘Naar een normatief kader voor hybride rechtspleging in Nederland en de Europese Unie’, NJB
2021/281, p. 303.
10
PwC, ‘Economic Crime Survey Nederland 2021’, via www.pwc.nl (laatst geraadpleegd 28 juni 2021).
11
Handelingen II 2018/19, nr. 88. Aanhangsel Handelingen II 2018/19, nr. 3898. M. Velthuis, ‘Medewerking
door ondernemingen aan een strafrechtelijk onderzoek. Nopen nieuwe ontwikkelingen tot invoering van
Nederlands beleid voor interne onderzoeken?’, Tijdschrift voor Bijzonder Strafrecht & Handhaving 2020-3, p.
94-95. H. Sytema, ‘Fraudeonderzoek door de eigen advocaat. Tuchtrecht als bescherming of beperking?’,
Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 157.
12
C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards a New
Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019.
13
C.A. Meerts, W. Huisman & E.R. Kleemans, Living apart together? Publiek-private relaties in de bestrijding
van interne financieel-economische criminaliteit, Politiewetenschap 127, Politie en Wetenschap, Den Haag: Sdu
Uitgevers 2022.
14
M. Velthuis, ‘Medewerking door ondernemingen aan een strafrechtelijk onderzoek. Nopen nieuwe
ontwikkelingen tot invoering van Nederlands beleid voor interne onderzoeken?’, Tijdschrift voor Bijzonder
Strafrecht & Handhaving 2020-3, p. 94. Zie ook hoofdstuk 2.
15
Zie bijvoorbeeld OECD, Implementing the OECD anti-bribery convention. Phase 4 report: Netherlands, via
www.oecd.org (laatst geraadpleegd 18 juni 2021).

2

1. Inleiding

2. Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie in Nederland
Dit onderzoek richt zich specifiek op zelfonderzoek en zelfmelden in de context van fraude en
corruptie. De maatschappelijke discussie over zelfonderzoek en zelfmelden beperkt zich niet
slechts tot fraude en corruptie. De bredere discussie richt zich met name op (zelf)onderzoek op
het gebied van integriteit en grensoverschrijdend gedrag.16 Deze gedragingen vallen echter
buiten de scope van dit onderzoek.
Fraude en corruptie zijn moeilijk te definiëren en zeer breed. Dit geldt zeker voor fraude,
aangezien er geen algemene strafbepaling voor fraude in de wet staat.17 Desondanks is het
belangrijk een kader te bieden voor de bespreking van zelfonderzoek en zelfmelden in de
context van fraude en corruptie. Om deze reden houden wij de volgende definities aan. Onder
corruptie wordt binnen dit onderzoek verstaan het misbruik maken van toegekende
bevoegdheden of macht voor persoonlijk gewin. Corruptie is een verzamelbegrip, waaronder
de Nederlandse strafbaarstelling van omkoping valt. Corruptie kan actief (het actief plegen van
corruptie) en passief (het zich laten corrumperen) zijn. Het kan hierbij gaan om het actief of
passief corrumperen van een ambtenaar (ambtelijke corruptie) of van een niet-ambtenaar (nietambtelijke corruptie).18 Ook fraude is een verzamelbegrip, bestaande uit verschillende delicten.
Kortgezegd kan het worden omschreven als opzettelijke misleiding om onrechtmatig voordeel
te verkrijgen.19 In dit onderzoek beperken wij ons tot financieel-economische vormen van
fraude en corruptie gepleegd door of binnen organisaties en bedrijven (hierna: bedrijven). Dit
betekent dat delicten zoals identiteitsfraude en sociale verzekeringsfraude niet binnen de scope
van dit onderzoek vallen.
Zelfonderzoek wordt in dit onderzoek als volgt gedefinieerd: het door of in opdracht van
een bedrijf uitvoeren van een intern onderzoek naar aanleiding van signalen van fraude en/of
corruptie.20 Nu zelfonderzoeken niet worden uitgevoerd door opsporingsambtenaren, staan de
particuliere onderzoekers geen opsporingsbevoegdheden ter beschikking. Desondanks kan
binnen zelfonderzoek veel informatie worden verzameld via het onderzoeken van interne
documentatie en systemen (waaronder ook financiële administratie), open bronnen, het
interviewen van betrokkenen en getuigen en via overige onderzoeksmethoden zoals het doen
van proefaankopen of observaties.21 Dit zelfonderzoek hoeft niet te leiden tot een zelfmelding.
Zelfmelden wordt in het kader van dit onderzoek gedefinieerd als het uit eigen beweging
bij het openbaar ministerie melding maken van fraude en corruptie die het bedrijf
(vermoedelijk) heeft begaan. Het zelfmelden is vaak het resultaat van zelfonderzoek, dat wordt
uitgevoerd door advocaten(kantoren), accounts(kantoren) of andere onderzoekers die door het

16

Zie bijvoorbeeld Accountancy van morgen, ‘Pheijffer en andere hoogleraren zeer kritisch over onderzoek naar
Arib’, via www.accountancyvanmorgen.nl (laatst geraadpleegd 8 november 2022) en Advocatie, ‘Kritiek op
onderzoeksrol Van Doorne in The Voice-schandaal zwelt aan’, 20 januari 2022, via www.advocatie.nl (laatst
geraadpleegd 9 november 2022).
17
Overigens zijn verschillende vormen van fraude wel opgenomen in de wet (zie bijvoorbeeld art. 225 e.v.
Wetboek van Strafrecht (valsheid in geschrifte), 321 e.v. (verduistering) en 326 e.v. Wetboek van Strafrecht
(oplichting)).
18
Deze omschrijving is ontleend aan de FIOD, zie www.fiod.nl (laatst geraadpleegd 8 november 2022). Zie ook
art. 177, 177a en 178 Wetboek van Strafrecht (actieve omkoping) en art. 362, 363 en 364 Wetboek van Strafrecht
(passieve omkoping).
19
Deze omschrijving is ontleend aan het Functioneel Parket, zie www.om.nl (laatst geraadpleegd 8 november
2022).
20
Hier worden ook gevallen onder gerekend waarbij een advocaat namens een bedrijf optreedt als opdrachtgever
voor een andere onderzoeker.
21
C.A. Meerts, W. Huisman & E.R. Kleemans, Living apart together? Publiek-private relaties in de bestrijding
van interne financieel-economische criminaliteit, Politiewetenschap 127, Politie en Wetenschap, Den Haag: Sdu
Uitgevers 2022.

3

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

bedrijf zelf zijn ingehuurd.22 Hoewel zelfonderzoek en zelfmelden van financieel-economische
criminaliteit door bedrijven in Nederland steeds vaker voorkomen, bestaat er nog geen
wettelijk beleid of regelgeving ten aanzien van het gebruik ervan binnen het strafrechtelijke
kader.23 In beginsel vindt opsporing van strafbare feiten plaats onder leiding van de officier
van justitie (art. 132 Wetboek van Strafvordering). Om de objectieve waarheidsvinding te
waarborgen zijn in Nederland specifieke functionarissen, zoals officieren van justitie en
politieambtenaren, belast met de opsporing.24 In dit kader kunnen wij wijzen op de Proeftuin
verzekeringsfraude, waarbinnen wordt gepoogd zaken voor de rechter te brengen waarin sprake
is van een vrijwel volledig particulier onderzoek (met minimale opsporingshandelingen). In de
eerste zaken binnen deze Proeftuin heeft het gerechtshof Den Haag het openbaar ministerie in
een zaak ontvankelijk en in een zaak niet-ontvankelijk verklaard.25 Dit hoger beroep volgde op
een niet-ontvankelijkverklaring door de rechter in eerste aanleg.26
Het laten verrichten van onderzoek door bedrijven zelf kan gevoelig liggen gelet op de
waarborging van de objectiviteit en de transparantie van het opsporingsonderzoek.27 Voor de
forensische accountancy zijn in de tuchtspraak criteria voor onafhankelijkheid en
onpartijdigheid ontwikkeld die ook in de beroepsregels voor accountants zijn vastgelegd.28
Deze schrijven onder andere voor dat forensische accountants alleen onderzoek naar feiten
mogen doen en aan gerapporteerde feiten geen conclusies over (on)rechtmatigheid mogen
verbinden. Nu ook steeds meer advocatenkantoren zich op het interne toedrachtonderzoek naar
fraude en corruptie zijn gaan toeleggen, is een maatschappelijk debat op gang gekomen over
de objectiviteit en transparantie van deze vorm van dienstverlening.29 Te meer nu de advocaat
een partijdige belangenbehartiger is van de cliënt. Anders gesteld, ondanks dat zij zich
onafhankelijk van hun cliënt dienen op te stellen, zijn zij te allen tijde verplicht zijn belangen
te behartigen.30 De algemene raad van de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) onderkent
dat er aan het zelfonderzoek voor bedrijven mogelijke risico’s kleven voor de ingehuurde
advocaat en heeft daarom richtlijnen gegeven die op 20 mei 2022 zijn gepubliceerd. Daarin
22

V.M. Velthuis, ‘Medewerking door ondernemingen aan een strafrechtelijk onderzoek. Nopen nieuwe
ontwikkelingen tot invoering van Nederlands beleid voor interne onderzoeken?’, Tijdschrift voor Bijzonder
Strafrecht & Handhaving 2020-3, p. 94-95.
23
Vlg. J. Polman, ‘Justitie laat fraudeonderzoek vaker over aan bedrijven zelf’; Het Financieele Dagblad, 4 juni
2019, p. 1. J.F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten. Ergo, gericht onderzoek door
deskundigen in vertrouwen’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 163. Zie ook
hoofdstuk 2. Ervaringen met zelfmelden worden al meerdere jaren opgedaan in het kader van de clementieregeling
bij het zelfmelden van deelname aan kartelafspraken door bedrijven. Met de Nederlandse beleidsregels is
aansluiting gezocht bij het model clementieprogramma van het netwerk van mededingingingsautoriteiten binnen
de Europese Unie. Zie Beleidsregels van de minister van Economische Zaken voor de NMa over boetes, clementie
en combinatieovereenkomsten, Kamerstukken II 2009-2010, 24036, nr. 365.
24
Art. 140 e.v. Wetboek van Strafvordering.
25
Zie Hof Den Haag 27 januari 2022, ECLI:NL:GHDHA:2022:57 en ECLI:NL:GHDHA:2022:58.
26
Zie Rb. Rotterdam 29 oktober 2019, ECLI:NL:RBROT:2019:8535, ECLI:NL:RBROT:2019:8536 en
ECLI:NL:RBROT:2019:8537.
27
Vgl. J. Polman, ‘Justitie laat fraudeonderzoek vaker over aan bedrijven zelf’; Het Financieele Dagblad, 4 juni
2019, p.1. J.F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten. Ergo, gericht onderzoek door
deskundigen in vertrouwen’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 166. H. Sytema,
‘Fraudeonderzoek door de eigen advocaat. Tuchtrecht als bescherming of beperking?’, Tijdschrift voor
Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 159.
28
J. van Wijk, W. Huisman, H.G. van de Bunt & T. Feuth, Op deugdelijke grondslag. Een exploratieve studie
naar de private forensische accountancy, Zeist: Kerckebosch 2002.
29
Zie o.a. L. van Almelo, Klachtenregen over ‘zelfonderzoek’, Advocatenblad 2020, en P. van Leusden,
‘Zelfonderzoek: enige nuancering’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming, 2020, nr.3/4, 120.
30
Art. 10 en 10a Advocatenwet. Zie ook Nederlandse Orde van Advocaten, ‘Intern feitenonderzoek’, via
www.advocatenorde.nl (laatst geraadpleegd 19 juni 2021). J.F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door
advocaten. Ergo, gericht onderzoek door deskundigen in vertrouwen’, Tijdschrift voor Sanctierecht &
Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 166.

4

1. Inleiding

staat voorop dat de advocaat gebonden blijft aan de kernwaarden van de advocatuur en zich zal
moeten houden aan de beroepsregels. Daarnaast wordt er een aantal risico’s onderkend, die
kunnen leiden tot laakbaar handelen.31 Inmiddels heeft ook de Raad van Discipline nadere
regels gesteld inzake het interne onderzoek dat wordt verricht door de advocaat. In het
bijzonder met betrekking tot de objectiviteit, transparantie en de scheiding tussen onderzoeker
en verdediging. 32 Ook ten aanzien van (forensisch) accountants en andere particuliere
onderzoekers, zoals particuliere onderzoeksbedrijven en interne veiligheidsafdelingen, die in
opdracht van een bedrijf werken rijzen dezelfde vragen ten aanzien van onpartijdigheid.33 Een
interessante discussie die hieraan gerelateerd is, is in hoeverre er in de context van een
particulier (zelf)onderzoek gebruik kan worden gemaakt van het (afgeleide) verschoningsrecht.
Dit speelt op het moment dat er een advocaat betrokken is in het onderzoeksproces. Deze
betrokkenheid kan bestaan uit het doen van onderzoek, maar ook uit het fungeren van de
advocaat als opdrachtgever voor het onderzoek, uitgevoerd door een forensisch accountant of
particulier onderzoeksbureau.34 Voorgaande punten raken ook nadrukkelijk aan de waarde die
kan worden gehecht aan een zelfonderzoek in het kader van een strafrechtelijke procedure,
bijvoorbeeld naar aanleiding van zelfmelden.35
Door gebrek aan richtlijnen en beleidskaders is daarnaast onduidelijk op welke wijze het
zelfmelden wordt meegewogen in de sanctieoplegging. Enige inzichtelijkheid kan worden
geboden in de overwegingen van het openbaar ministerie in het kader van een individuele
transactie, zoals in de transacties van SHV Holdings en haar dochterbedrijven Econosto
Mideast, Econosto en ERIKS. Daarin heeft het OM aangegeven op welke wijze medewerking
is verleend door de bedrijven en hoe dat in positieve zin is meegewogen in de bepaling van het
boetebedrag. 36 Een vooraf bepaald toetsingskader ontbreekt echter, wat op gespannen voet
staat met het rechtszekerheids- en gelijkheidsbeginsel en bovendien een obstakel voor
bedrijven kan vormen om strafbare feiten zelf te onderzoeken en/of zelf te melden.37 In dit
kader valt ook de term ‘klassenjustitie’ soms in het maatschappelijke debat.38
31

Nederlandse Orde van Advocaten, ‘Intern feitenonderzoek’, via www.advocatenorde.nl (laatst geraadpleegd 19
juni 2021).
32
Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140. Zie ook hoofdstuk 2, paragraaf
2.1.
33
Vgl. J.F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten. Ergo, gericht onderzoek door deskundigen
in vertrouwen’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 167. C.A. Meerts, W. Huisman &
E.R. Kleemans, Living apart together? Publiek-private relaties in de bestrijding van interne financieeleconomische criminaliteit, Politiewetenschap 127, Politie en Wetenschap, Den Haag: Sdu Uitgevers 2022.
34
C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards a New
Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019.
35
C.A. Meerts, W. Huisman & E.R. Kleemans, Living apart together? Publiek-private relaties in de bestrijding
van interne financieel-economische criminaliteit, Politiewetenschap 127, Politie en Wetenschap, Den Haag: Sdu
Uitgevers 2022.
36
Openbaar ministerie, ‘Nelson - Vanguard Feitenrelaas en Beoordeling Openbaar Ministerie’, via www.om.nl
(laatst geraadpleegd 19 juni 2021). Openbaar ministerie, ‘Nelson - Gali Feitenrelaas en Beoordeling Openbaar
Ministerie’, via www.om.nl (laatst geraadpleegd 19 juni 2021). Openbaar ministerie, ‘Nelson - Wadi Feitenrelaas
en Beoordeling Openbaar Ministerie’, via www.om.nl (laatst geraadpleegd 19 juni 2021).
37
OECD, Implementing the OECD anti-bribery convention. Phase 4 report: Netherlands, via www.oecd.org
(laatst geraadpleegd 18 juni 2021).
38
“Klassenjustitie is selectieve rechtspleging die iemand/een bedrijf illegitiem benadeelt wanneer die persoon/dat
bedrijf niet tot de heersende klasse behoort en illegitiem bevoordeelt wanneer die persoon/dat bedrijf wel tot de
heersende klasse behoort. Deze vormen van benadeling of bevoordeling kunnen illegitiem zijn op grond van het
recht en/of door burgers als illegitiem worden ervaren. Vormen van bevoordelende en benadelende klassenjustitie
kunnen zowel op directe als indirecte en zowel op bewuste als onbewuste wijze tot stand komen en kunnen
systematisch of incidenteel van aard zijn”. Zie K. van den Bos, L. Ansems, M. Schiffelers, S. Kerssies & J.
Lindeman, Een verkennend kwalitatief onderzoek naar klassenjustitie in de Nederlandse strafrechtketen,
Universiteit Utrecht 2021. In de context van dit onderzoek kunnen we dit interpreteren als een mogelijke

5

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

3. Doel- en vraagstelling
De doelstelling van het onderzoek is het inventariseren van ervaringen met het zelfonderzoek
en het zelfmelden van mogelijke financieel-economische criminaliteit door bedrijven in enkele
andere landen, en de gepercipieerde opbrengsten en risico’s van het zelf (laten) onderzoeken
en zelfmelden van mogelijk financieel-economische criminaliteit door bedrijven in Nederland.
Het onderzoek valt uiteen in twee deelonderzoeken die onlosmakelijk verbonden zijn. In
Deel A staan de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in andere landen in
rechtsvergelijkend perspectief centraal. In Deel B wordt – op basis van de resultaten van Deel
A – empirisch onderzoek verricht naar de gepercipieerde opbrengsten en risico’s van
zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland. In het onderzoek staan daarbij de hiernavolgende
vragen centraal.
Deel A Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in andere landen
Probleemstelling:
Welke vormen van zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven bestaan er in Duitsland,
Engeland (en Wales), Frankrijk en de Verenigde Staten, welke ervaringen zijn met het
zelfonderzoek en zelfmelden in praktijk opgedaan en wat zijn mogelijke relevante
aandachtspunten voor Nederland?
Bovenstaande probleemstelling wordt hieronder als volgt geoperationaliseerd met behulp van
verschillende deelvragen.
Deelvragen:
1. Wat zijn de algemene uitgangspunten van het Nederlandse, Duitse, Engelse, Franse en
Amerikaanse strafproces? En wat zijn binnen het zelfonderzoek en het zelfmelden de rol
van de advocaat en de accountant in deze landen?
2. Hoe is zelfonderzoek en zelfmelden naar fraude en corruptie door bedrijven in de hiervoor
genoemde landen gereguleerd?
3. Wat is er bepaald aan randvoorwaarden aan en incentives voor zelfonderzoek en
zelfmelden door bedrijven die mogelijk fraude en corruptie pleegden?
4. Welke ervaringen bestaan er met zelfonderzoek en zelfmelden in deze landen; welke vooren nadelen worden daarbij gezien en door wie?
5. Tot welke kritiek heeft deze werkwijze in deze landen geleid en welke partijen/ belangen
speelden hierbij de belangrijkste rollen?
6. Zijn er aanwijzingen dat het zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven de opsporing en
vervolging van fraude en corruptie heeft verbeterd of verslechterd? Zo ja, welke
aanwijzingen en welke verbeteringen of verslechteringen?
7. Welke aandachtspunten volgen uit de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in de andere
landen?
8. Welke aandachtspunten zijn mogelijke ook relevant voor Nederland?
Deelonderzoek A richt zich hiermee op een internationale (rechts)vergelijking ten aanzien van
de onderwerpen zelfonderzoek en zelfmelden. Deelonderzoek B zoekt vervolgens verdieping
op deze onderwerpen binnen de Nederlandse situatie.
onrechtvaardige bevoordeling van kapitaalkrachtige bedrijven, die door middel van het laten uitvoeren van een
zelfonderzoek en het overgaan tot een zelfmelding, strafvervolging zouden kunnen afkopen. Hierdoor zouden
deze kapitaalkrachtige bedrijven worden bevoordeeld ten opzichte van natuurlijke personen en bedrijven die de
middelen niet hebben om een zelfonderzoek uit te laten voeren.

6

1. Inleiding

Deel B Gepercipieerde opbrengsten en risico’s van zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland
Probleemstelling:
Welke potentiële opbrengsten en risico’s zien deskundigen (voor- en tegenstanders en neutrale
beschouwers) aan het op verzoek of in opdracht van bedrijven zelf (laten) onderzoeken van
fraude en corruptie door advocaten(kantoren), accountants(kantoren) en andere particuliere
onderzoekers en aan zelfmelding en welke ideeën hebben zij over mogelijkheden om
zelfonderzoek en zelfmelden eventueel in Nederland te reguleren en het daarbij gescheiden
houden van verantwoordelijkheden?
Bovenstaande probleemstelling wordt hieronder als volgt geoperationaliseerd met behulp van
verschillende deelvragen.
Deelvragen:
1. Op welke wijze worden zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland uitgevoerd?
2. Welke potentiële opbrengsten en risico’s zijn uit eerder wetenschappelijk onderzoek naar
zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven af te leiden?
3. Welke potentiële opbrengsten en risico’s zien deskundigen aan zelfonderzoek door
advocaten(kantoren), accountants(kantoren) en eventueel andere beroepsgroepen die door
het bedrijf zelf worden ingehuurd en aan zelfmelding? Hoe groot achten zij deze potentiële
opbrengsten en risico’s?
4. Hoe beoordelen deskundigen de relevantie en toepasbaarheid voor Nederland van
aandachtspunten, die uit Deelonderzoek A naar voren kwamen?
5. Welke ideeën bestaan er bij deskundigen over mogelijkheden om zelfonderzoek en
zelfmelden in Nederland eventueel te reguleren? Aan welke voorwaarden dient (de
inrichting van) eventuele regulering van zelfonderzoek en zelfmelden te voldoen in de ogen
van de respondenten en hoe zouden verantwoordelijkheden daarbij moeten worden
gescheiden?
Deelonderzoek B maakt nadrukkelijk gebruik van de uitkomsten van Deelonderzoek A.
Daarnaast betrekken wij de volgende thema’s in Deelonderzoek B. Ten eerste dienen de
verschillen in wet- en regelgeving voor de verschillende beroepsgroepen van onderzoekers in
het onderzoek te worden betrokken. Zoals eerder vermeld loopt de regelgeving nogal uiteen,
waardoor het mogelijk is dat er verschillen bestaan ten aanzien van belangrijke onderwerpen
zoals de onafhankelijkheid van een onderzoek. Hierbij dient ook aandacht te worden besteed
aan de gevolgen voor het beroepsgeheim, het verschoningsrecht en mogelijk de
verschijningsplicht van getuigen tijdens het opsporingsonderzoek en ter zitting.
Ten tweede moet ook worden gekeken naar de vraag in hoeverre de resultaten van een
zelfonderzoek kunnen worden gebruikt. Dit valt uiteen in twee onderdelen. Een eerste punt dat
speelt ten aanzien van de bruikbaarheid van zelfonderzoek binnen een strafrechtelijke
procedure is de beoordeling van de kwaliteit van een zelfonderzoek (in termen van diepgang,
volledigheid, juistheid en betrouwbaarheid). Een tweede punt is de controleerbaarheid en
bruikbaarheid (in juridische termen) van de resultaten van zelfonderzoek voor
opsporingsinstanties en het openbaar ministerie.
De bovenstaande thema’s zijn essentieel voor de beantwoording van de
onderzoeksvragen en zullen dan ook expliciet in het onderzoek worden betrokken.

7

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

4. Opzet en uitvoering van het onderzoek
De opzet van het onderzoek valt uiteen in twee delen, die corresponderen met de beide
hoofdthema’s: ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in andere landen enerzijds, en de
gepercipieerde opbrengsten en risico’s van zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland
anderzijds. De beantwoording van de hiervoor genoemde deelvragen (en daarmee uiteindelijk)
de tweeledige centrale probleemstelling, vergt een triangulatie van methoden. De
operationalisering van de beantwoording van de deelvragen wordt hierna per deelonderzoek
nader uiteengezet. Wij beginnen in paragraaf 4.1 met de bespreking van het overkoepelende
desk research dat is uitgevoerd ten behoeve van Deelonderzoek A en B. Vervolgens bespreken
wij in paragraaf 4.2 het rechtsvergelijkende onderzoek dat ten grondslag ligt aan
Deelonderzoek A, waarna wij ons in paragraaf 4.3 richten op de empirische methoden die ten
grondslag liggen aan Deelonderzoek B. Tot slot bespreekt paragraaf 4.4 de methodologische
kwaliteit van het onderzoek.
4.1 Desk research
Om Deelonderzoek A en B goed te kunnen uitvoeren, zijn wij gestart met het uitvoeren van
desk research naar de Nederlandse situatie. De resultaten hiervan worden gepresenteerd in
hoofdstuk 2. Het desk research is opgemaakt uit de analyse van wet- en regelgeving,
(beleids)documenten en andere informatie over regelgeving en een media-analyse. De
benodigde documenten over wet- en regelgeving zijn verzameld in Google, Worldcat en
overheid.nl aan de hand van de termen ‘zelfonderzoek’, ‘intern* onderzoek*’, ‘zelfmeld*’,
‘fraude’ en ‘corruptie’. Aangezien de discussie over zelfonderzoek en zelfmelden voor een
belangrijk deel in de vakliteratuur en -media wordt gevoerd, hebben wij ook een
literatuurstudie en een media-analyse uitgevoerd. Deze informatie bestaat voor een belangrijk
deel uit de feitelijke beschrijving van de situatie. Wij zijn echter ook geïnteresseerd in de
perceptie en meningen van deskundigen over de Nederlandse situatie. Deze informatie is
binnen het desk research verzameld met behulp van een media-analyse. Ten behoeve van de
media-analyse is in de database LexisNexis en op specifieke websites, zoals advocatie.nl en
accountancyvanmorgen.nl gezocht naar opiniestukken over zelfonderzoek en zelfmelding, met
gebruikmaking van de zoektermen ‘zelfonderzoek’, ‘intern* onderzoek*’, ‘zelfmeld*’,
‘fraude’ en ‘corruptie’.
4.2 Onderzoeksmethoden Deelonderzoek A
In Deel A van dit onderzoek staan, zoals reeds gezegd, de ervaringen met zelfonderzoek en
zelfmelden in andere landen centraal. Het deelonderzoek beantwoordt de volgende drieledige
probleemstelling:
Welke vormen van zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven bestaan er in Duitsland,
Engeland (en Wales), Frankrijk en de Verenigde Staten, welke ervaringen zijn met het
zelfonderzoek en zelfmelden in praktijk opgedaan en wat zijn aandachtspunten voor
Nederland?
Om deze vraag te beantwoorden wordt door middel van de rechtsvergelijkende methode van
Gorlé e.a.39 onderzoek gedaan naar de vormen van zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven
39

F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007.

8

1. Inleiding

in Duitsland, Engeland (en Wales), Frankrijk en de Verenigde Staten. Zoals uit onderstaande
toelichting ten aanzien van ieder van deze landen kan worden afgeleid, beschikken deze landen
over gedetailleerde (voorgenomen) regelingen inzake zelfonderzoek en zelfmelden, waardoor
het mogelijk wordt om betreffende instrumenten diepgravend te analyseren.
Voor Duitsland40 is gekozen omdat dit land een wetsvoorstel aanhangig heeft gehad41
inzake de strafrechtelijke aansprakelijkheid van bedrijven, waarin in § 16 e.v. Entwurf eines
Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft een regeling is opgenomen ten aanzien
van het zelfmelden en zelfonderzoek naar door de rechtspersoon begane strafbare feiten.42 Het
voorontwerp bevat een gedetailleerde en naar bereik uitgebreide regeling. Het zelfonderzoek
(Verbandsinterne Untersuchungen) kan worden uitgevoerd door het bedrijf zelf of door een
derde in opdracht van het bedrijf (§ 16). Daarnaast kent de regeling een vijftal voorwaarden
waaraan het zelfonderzoek moet voldoen (§ 17) om in aanmerking te komen voor
strafvermindering (§ 18). Daarnaast zijn ook richtlijnen opgesteld voor de verhouding tussen
strafrechtelijke vervolging en het zelfonderzoek (§ 41). Zo kan van de vervolging worden
afgezien tot het interne onderzoek is afgerond, en kunnen tevens termijnen worden gesteld voor
het opleveren van het eindrapport. De regeling ziet bovendien op alle strafbare feiten gepleegd
door het bedrijf. Hoewel het slechts een wetsvoorstel betreft kunnen de parlementaire stukken
en discussies naar aanleiding daarvan inzichten geven in de voor- en nadelen van een dergelijke
regeling, en inspiratie geven voor een eventueel te ontwerpen Nederlandse regeling.
Voor het Verenigd Koninkrijk43 (lees: Engeland en Wales) is gekozen omdat dit land in
2019 richtlijnen heeft opgesteld voor de medewerking van verdachte ondernemingen. 44
Medewerking door een verdachte onderneming kan een belangrijke overweging zijn bij de
bepaling van de hoogte van de straf.45 Volgens de Serious Fraud Office (SFO) wordt van de
onderneming verwacht dat hij medewerking verleent aan de SFO die ‘above and beyond’ gaat
ten opzichte van wat de wet vereist, zoals het vaststellen van de vermeende onregelmatigheden
en strafbare feiten, de verantwoordelijke personen, ongeacht hun senioriteit of functie binnen
de organisatie, het zelfmelden aan de SFO binnen een redelijke termijn na het ontstaan van de
vermoedens en het veiligstellen en overhandigen van het bewijs aan de SFO binnen een
gestructureerd format. 46 Medewerking door een verdachte onderneming sluit de vervolging
van het bedrijf niet uit.47
Voor Frankrijk48 is gekozen omdat dit land in 2020 richtlijnen49 heeft opgesteld voor het
aanbieden van een transactie (Convention Judiciaire d’Intérêt Public; CJIP). Een CJIP kan
40

Zie nader hoofdstuk 3.
Met het oog op de verkiezingen en de vorming van een nieuw kabinet is de uitvoering van het wetsvoorstel
tijdelijk uitgesteld, zie H.W. Potinecke & L. Posch, ‘Lieber ein Ende mit Schrecken als ein Schrecken ohne Ende:
Verbandssanktionengesetz für diese Legislaturperiode gescheitert’, Blog-serie RefE Verbandssanktionengesetz
16 juni 2021, te raadplegen via www.cmshs-bloggt.de (laatst geraadpleegd 31 december 2021).
42
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568.
43
Zie hoofdstuk 4.
44
Serious Fraud Office, Corporate Co-operation Guidance, via www.sfo.gov.uk (laatst geraadpleegd 18 juni
2021).
45
Guidance on corporate prosecutions, nr. 32. Deferred Prosecution Agreements Code of Practice, nr. 2.9.1.
46
Serious Fraud Office, Corporate Co-operation Guidance, via www.sfo.gov.uk (laatst geraadpleegd 18 juni
2021). Vgl. M. Velthuis, ‘Medewerking door ondernemingen aan een strafrechtelijk onderzoek. Nopen nieuwe
ontwikkelingen tot invoering van Nederlands beleid voor interne onderzoeken?’, Tijdschrift voor Bijzonder
Strafrecht & Handhaving 2020-3, p. 96-97.
47
Serious Fraud Office, Corporate self-reporting, via www.sfo.gov.uk (laatst geraadpleegd 18 juni 2021).
48
Zie nader hoofdstuk 5.
49
Ministère de la Justice, Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale,
nr. CRIM202009G3/11.03.2020, 2 juli 2020 en AFA, Guidelines on the implementation of the Convention
Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr
(laatst geraadpleegd 18 juni 2021).
41

9

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

enkel worden aangeboden in het geval van specifieke corruptiedelicten, zoals actieve corruptie
en beïnvloeding (art. 433-1 en 433-2 Code Pénal). In de transactieovereenkomst kan het bedrijf
verplicht worden om (1) een boete te betalen van ten hoogste 30% van de gemiddelde jaaromzet
van de afgelopen drie jaar, en/of (2) de implementatie van een compliance programma voor
een periode van drie jaar onder toezicht van de Agence Française Anticorruption (AFA), en/of
(3) het betalen van een schadevergoeding aan de geïdentificeerde slachtoffers. Indien de
rechtspersoon akkoord gaat met het transactievoorstel, dient deze te worden gevalideerd door
een rechter. Om in aanmerking te komen voor een CJIB dient het bedrijf (1) geen eerdere
antecedenten te hebben, (2) de strafbare feiten vrijwillig te hebben gemeld en (3) hun
medewerking hebben aangeboden bij het strafrechtelijk onderzoek.50 Wanneer het bedrijf niet
instemt met het voorstel, kan de openbaar aanklager overgaan tot vervolging.51
Voor de Verenigde Staten 52 is tot slot gekozen omdat dit land een specifiek
vervolgingsbeleid heeft opgesteld in 2017 voor bedrijven die de Foreign Corrupt Practices Act
(FCPA) overtreden. De richtlijnen met betrekking tot zelfonderzoek en zelfmelden hebben dus
enkel betrekking op corruptie delicten. De FCPA Corporate Enforcement Policy werd
ingevoerd in 2017, na een succesvolle FCPA Pilot Program. 53 Bedrijven kunnen via deze
vervolgingsrichtlijnen strafkorting krijgen op de op te leggen geldboetes indien zij (1) de
overtreding vrijwillig melden (voluntary self-disclosure), (2) hun volledige medewerking
bieden aan de vervolgende autoriteiten in het kader van daaropvolgende strafrechtelijke
onderzoeken (full cooperation) en (3) het interne beleid aanpassen of interne controle
verscherpen om strafbare feiten in de toekomst te voorkomen (remediation).54 In het geval van
tijdig zelfmelden kunnen de vervolgende autoriteiten akkoord gaan met of een aanbeveling
doen tot een strafkorting tot 50%, mits geen sprake is van recidive. In het geval niet tijdig door
het bedrijf is gemeld, maar nadien wel volledige medewerking is verleend en het interne beleid
is aangepast en/of de interne controle is verscherpt, kan een strafkorting tot 25% worden
geaccordeerd of worden aanbevolen bij de rechter.55
Deze rechtsvergelijkende methode bestaat uit vier opeenvolgende fasen: beschrijven,
vergelijken, verklaren en waarderen.56 De eerste stap – beschrijven – geeft een inzicht in het te
onderzoeken rechtsobject in Duitsland, Engeland (en Wales), Frankrijk en de Verenigde Staten,
door onderzoek te doen naar de rechtsbronnen, middelen en uitgangspunten van die
rechtsordes.57 Voor dit onderzoek is bij de beschrijving in het bijzonder aandacht besteed aan
50

Ministère de la Justice, Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale,
nr. CRIM202009G3/11.03.2020, 2 juli 2020, p. 8 en 15. AFA, Guidelines on the implementation of the Convention
Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr
(laatst geraadpleegd 18 juni 2021), p. 8-10 en 13.
51
AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest
Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr (laatst geraadpleegd 18 juni 2021), p. 3.
52
Hoofdstuk 6.
53
The United States Department of Justice, The Fraud Section’s Foreign Corrupt Practices Act Enforcement Plan
and Guidance, 5 april 2016, via www.justice.gov (laatst geraadpleegd op 1 juni 2021). 9-47.120 FCPA Corporate
Enforcement Policy.
54
The United States Department of Justice, The Fraud Section’s Foreing Corrupt Practices Act Enforcement Plan
and Guidance, 5 april 2016, via www.justice.gov (laatst geraadpleegd op 1 juni 2021), p. 4 e.v. Justice Manual 947.120, FCPA Corporate Enforcement Policy.
55
Justice Manual 9-47.120, FCPA Corporate Enforcement Policy (updated maart 2019). Zie ook M. Velthuis,
‘Medewerking door ondernemingen aan een strafrechtelijk onderzoek. Nopen nieuwe ontwikkelingen tot
invoering van Nederlands beleid voor interne onderzoeken?’, Tijdschrift voor Bijzonder Strafrecht & Handhaving
2020-3, p. 96.
56
F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 38 e.v.
57
F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 56 e.v.

10

1. Inleiding

de vormen van zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven die fraude en corruptie pleegden,
de randvoorwaarden en incentives voor zelfonderzoek en zelfmelden, de ervaringen in de
landen met het zelfonderzoek en het zelfmelden, de discussie over zelfonderzoek en zelfmelden
in deze landen en de gevolgen van het zelfonderzoek en zelfmelden in deze landen. Aan de
hand van juridisch-dogmatisch onderzoek is systematisch gezocht naar wet- en regelgeving,
literatuur en - indien relevant - jurisprudentie. Allereerst is daarbij gezocht naar wet- en
regelgeving, (beleids)documenten en andere informatie over regelgeving van de vier
geselecteerde landen, aan de hand van de termen ‘Verbandsinterne Untersuchungen’,
‘Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale’, en
‘self-disclosure’. Op basis daarvan is in detail de procedure voor zelfonderzoek en de
zelfmeldprocedure in die landen in kaart gebracht, door de totstandkoming en ratio en het
juridisch kader van het zelfonderzoek, het zelfmelden, de juridische gevolgen van de regeling,
de rechterlijke toets en de rechtswaarborgen te beschrijven. Tevens zijn de relevante
Nederlandse regelingen in kaart gebracht. Bij de tweede stap – vergelijken – zijn de resultaten
uit het onderzoek naar de buitenlandse rechtsordes met elkaar vergeleken en de verschillen en
overeenkomsten (schematisch) in kaart gebracht. 58 Bij de derde stap – verklaren – is een
verklaring gegeven voor de geconstateerde verschillen en overeenkomsten tussen de
verschillende rechtsordes. Daarbij kan onder meer worden gedacht aan de historische
achtergrond, economische, politieke, maatschappelijke of culturele ontwikkelingen.59 Bij de
laatste stap – waarderen – hebben wij op basis van de resultaten uit het rechtsvergelijkend
onderzoek een waarderend oordeel gegeven over de vraag welke aandachtspunten voor
Nederland bij het invoeren van een regeling inzake zelfmelden en zelfonderzoek relevant zijn.
In het bijzonder hebben we gekeken naar welke aandachtspunten veelvuldig zijn genoemd
en/of sterke gelijkenissen vormen met discussies die in Nederland zijn gevoerd.60 Derhalve is
ten behoeve van de rechtsvergelijking ook de huidige situatie in Nederland beschreven.61 De
resultaten van Deelonderzoek A zijn vervolgens in Deelonderzoek B voorgelegd aan
respondenten, om in kaart te brengen wat hun oordeel is over de relevantie en toepasbaarheid
van de factoren en aandachtspunten uit Deelonderzoek A voor de Nederlandse situatie.
4.3 Empirisch onderzoek – Deelonderzoek B
De data die in het kader van Deelonderzoek B zijn verzameld zijn verkregen met de inzet van
kwalitatieve onderzoeksmethoden. Een kwalitatieve benadering ligt voor de hand gezien het
exploratieve en verdiepende karakter van de onderzoeksvragen. Wij hebben gebruik gemaakt
van twee empirische onderzoeksmethoden, te weten het semigestructureerde (expert)interview
en het expertseminar. Wij lichten deze methoden hieronder toe. Wij beginnen met een
beschrijving van de interviews (paragraaf 4.3.1), waarna wij de expertseminars bespreken
(paragraaf 4.3.2). Wij sluiten deze paragraaf af met een bespreking van de analyse van de
verzamelde gegevens.

58

F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 102 e.v.
59
F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 106 e.v.
60
F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 108 e.v.
61
Zie paragraaf 4.1.

11

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

4.3.1 Interviews – procedure, populatie en steekproef
De dataverzameling van Deelonderzoek B bestaat voor het belangrijkste deel uit 28
semigestructureerde interviews met 29 respondenten, die zijn afgenomen met gebruikmaking
van een topiclijst. 62 Een semigestructureerd interview is bij uitstek geschikt om de
onderzoeksvragen te beantwoorden, aangezien het de mogelijkheid biedt om belangrijke
thema’s aan bod te laten komen terwijl er tegelijkertijd ruimte wordt gelaten tot afwijking en
verdieping. 63 In de topiclijst zijn onderwerpen opgenomen die noodzakelijk zijn voor de
beantwoording van de onderzoeksvragen, gebaseerd op de onderzoeksvragen, literatuur, de
beschrijving van de Nederlandse situatie en de uitkomsten van Deelonderzoek A.64 Gezien de
vraagstelling en de populatie gaat het hier specifiek om een expertinterview. 65 Bij een
expertinterview is een andere benadering geboden dan bij een regulier interview. 66 Een
bijkomende factor die het onderzoek laat afwijken van een reguliere interviewstudie, is dat de
experts (commerciële) belangen kunnen hebben bij het onderzoek.
Aangezien wij naast de kennis, vooral ook geïnteresseerd zijn in de perceptie van
respondenten, is het belangrijk zorg te dragen dat de respondent vrijuit kan spreken, zonder
inhoudelijke sturing door de onderzoeker. Om deze reden is de topiclijst met uiterste zorg
opgesteld.67 De interviews zijn allen – met uitdrukkelijke toestemming van de respondent –
opgenomen om vervolgens letterlijk getranscribeerd te worden. Aangezien de beperkende
maatregelen rondom COVID-19 voor een groot deel van de dataverzamelingsperiode nog van
kracht waren, hebben alle interviews, uitgezonderd één, via de video-conferencing software
van Microsoft Teams plaatsgevonden. Op het moment dat de maatregelen versoepeld werden
hebben wij gezien de zich voorzettende situatie rondom COVID-19 besloten de respondenten
de mogelijkheid te blijven bieden om het interview op afstand te doen. Slechts één respondent
gaf de voorkeur aan een interview op een fysieke locatie. Hoewel het afnemen van interviews
op een fysieke locatie de voorkeur heeft, biedt een online alternatief waarbij audio en video
beschikbaar zijn een goed alternatief. Op deze wijze kan non-verbaal gedrag worden
waargenomen, ondanks dat de interviewer en respondent zich niet in dezelfde ruimte bevinden.
Daarnaast biedt het gebruik van video-conferencing de mogelijkheid om respondenten te
spreken in een setting die voor hen vertrouwd is, bijvoorbeeld bij hen thuis of op kantoor. Op
deze wijze zijn wij, ondanks de fysieke afstand, toch in staat geweest om een vertrouwde
interview setting te creëren en rapport op te bouwen.

62

Zie Bijlage 3.
K. Beyens, P. Kennes & H. Tournel, ‘Mijnwerkers of ontdekkingsreizigers? Het kwalitatieve interview’. In: T.
Decorte & D. Zaitch (Eds.), Kwalitatieve methoden en technieken in de criminologie (p. 187-222). Leuven: Acco
2016.
64
In de originele probleem- en vraagstelling werd gebruik gemaakt van de begrippen voor- en nadelen. In overleg
met de begeleidingscommissie zijn deze begrippen gedurende het onderzoek aangepast, aangezien in de
interviews bleek dat respondenten niet zozeer over voor- en nadelen spraken maar over potentiële opbrengsten en
risico’s.
65
D.B. Baarda, M.P.M. de Goede & A.G.E van der Meer-Middelburg, Basisboek Open interviewen. Praktische
handleiding voor het voorbereiden en afnemen van open interviews, Groningen: Stenfert Kroese 1996.
66
Respondenten van een expertinterview bezitten over het algemeen veel kennis en ervaring ten aanzien van het
onderwerp van het interview. Dat betekent dat standaardinterviewtechnieken zoals de herhaling van een vraag en
het stellen van vragen waarvan het antwoord voor de hand liggend lijkt, minder goed kunnen werken dan in een
regulier interview. Respondenten van een expertinterview kunnen zich door deze wijze van interviewen niet
serieus genomen voelen. Het is dan ook belangrijkrijk dat de interviewer het rapport niet verliest tijdens een
interview. Zie D.B. Baarda, M.P.M. de Goede & A.G.E van der Meer-Middelburg, Basisboek Open interviewen.
Praktische handleiding voor het voorbereiden en afnemen van open interviews, Groningen: Stenfert Kroese 1996.
67
De topiclijsten voor de interviews en expertseminars zijn daarnaast voorgelegd aan de begeleidingscommissie
van dat onderzoek.
63

12

1. Inleiding

Aangezien het onderwerp van gesprek geen gevoelig onderwerp is voor respondenten
persoonlijk en daarnaast de garantie is gegeven dat geen herleidbare details in de
eindrapportage worden weergegeven, is het risico dat respondenten wellicht niet voluit
antwoorden gemitigeerd. 68 De interviews zijn daarbij zoals gezegd voornamelijk gericht
geweest op kennis en meningen, zonder dat respondenten is gevraagd specifieke details over
een bepaald geval van fraude of corruptie te delen. Desondanks deelden veel respondenten uit
zichzelf voorbeelden. Dit toont aan dat zij de interview setting als prettig en veilig hebben
ervaren. De interviews zijn allen afgenomen door een team van twee onderzoekers. 27
interviews hebben plaatsgevonden tussen de twee onderzoekers en een individuele respondent.
Eén interview vond plaats tussen de twee onderzoekers en twee respondenten. De interviews
duurden gemiddeld ruim 1 uur en 16 minuten, waarbij het kortste interview een duur had van
ruim 42 minuten en het langste een duur van 1 uur en 46 minuten. De interviews hebben
plaatsgevonden van januari 2022 tot juni 2022.
Gezien de aard van de vraagstelling is gebruik gemaakt van convenience sampling
(doelgerichte steekproef): de doelgroep is zo specifiek dat het gerandomiseerd trekken van een
steekproef waarschijnlijk onvoldoende nuttige respondenten op zou leveren. De populatie is
divers: deze bestaat niet uit een specifieke, goed afgebakende beroepsgroep. Vanuit meerdere
invalshoeken hebben deskundigen een mening over het onderhavige onderwerp. De populatie
bestaat uit experts op het gebied van zelfonderzoek en strafrecht. Dat betekent dat de populatie
bestaat uit particuliere onderzoekers (waaronder advocaten en forensisch accountants),
professionals uit het strafrechtelijke systeem die te maken krijgen met zelfonderzoek en
zelfmeldingen (FIOD en het openbaar ministerie) en de opdrachtgevers die al dan niet kiezen
voor zelfonderzoek. Om te kunnen garanderen dat de juiste experts zouden worden
geïnterviewd was het dan ook noodzakelijk om met een doelgerichte steekproef te werken.
Hiermee was het daarnaast ook mogelijk zorg te dragen dat zowel experts zijn bevraagd die
zich in het publieke debat hebben gemengd, als experts voor wie dat niet geldt. Op basis van
de media-analyse (besproken in paragraaf 4.1) zijn deskundigen binnen de beroepsgroepen
geselecteerd. Hierbij hebben is gezorgd voor een balans tussen deskundigen die zich hebben
geuit als voor- of tegenstander van (een specifieke vorm van) zelfonderzoek en/of zelfmelding.
Daarnaast is de steekproef aangevuld vanuit het professionele netwerk van de onderzoekers.
Via het eigen netwerk zijn potentiële respondenten direct of via sleutelfiguren (gatekeepers)
benaderd. Ten slotte is gebruik gemaakt van de sneeuwbalmethode om vanuit de reeds
afgenomen interviews, nieuwe respondenten te werven. Het voordeel van deze werkwijze is
dat men snel tot waardevolle respondenten kan komen. Vanwege de introductie via de
sleutelfiguur is de kans daarnaast groter dat potentiële nieuwe respondenten ook daadwerkelijk
bereid zijn te participeren. Er was sprake van een beperkte non-respons: van de 34 benaderde
deskundigen hebben 29 personen medewerking verleend aan het onderzoek. In vier gevallen
hebben wij helemaal geen antwoord ontvangen op ons verzoek tot medewerking. In één geval
hebben wij de reactie ontvangen dat de benaderde persoon geen tijd had om medewerking te
verlenen. Deze persoon heeft ons echter wel doorverwezen naar twee andere potentiële
respondenten, die hun medewerking aan het onderzoek hebben verleend.
Het doel was om dertig respondenten te spreken, die gelijk verdeeld zouden zijn over de
drie respondentgroepen. Uiteindelijk zijn de respondenten als volgt verdeeld. 69 Tien
respondenten zijn werkzaam binnen de strafrechtelijke keten. Twee van deze respondenten zijn
werkzaam bij de FIOD, zeven bij het Functioneel Parket en één bij het Landelijk Parket. Er is
bewust gekozen voor een nadruk op het Functioneel Parket, gezien de betrokkenheid bij en
ervaring met zelfmeldingen (en het zelfonderzoek dat daaraan ten grondslag ligt) van deze
68
69

Dit is respondenten (en deelnemers) onder andere toegezegd via een informed consent formulier. Zie Bijlage 4.
Zie Bijlage 2 voor een overzicht in tabelvorm.

13

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

organisatie.70 Tien respondenten zijn werkzaam als onderzoeker. Vier hiervan zijn werkzaam
als advocaat-onderzoeker, drie als forensisch accountant en drie zijn werkzaam bij een
(gespecialiseerd) particulier onderzoeksbureau.71 Ten slotte hebben wij acht opdrachtgevers
gesproken. Deze respondenten zijn (in het verleden) werkzaam (geweest) bij grote bedrijven
en hebben een zelfmelding gedaan, of indien dit niet het geval is, veel ervaring met
zelfonderzoek en de overwegingen om al dan niet over te gaan tot een zelfmelding. Binnen de
groep opdrachtgevers hadden meerdere respondenten een juridische opleiding of waren zij
werkzaam binnen de compliance of legal department van het bedrijf. Twee respondenten,
beiden werkzaam bij een advocatenkantoor, gaven aan zowel in het verleden
onderzoekswerkzaamheden te hebben verricht, als op te treden als opdrachtgever. Om deze
reden duiden wij in de tekst deze respondenten aan met de dubbelfunctie ‘onderzoeker
(advocaat)/opdrachtgever’. Wij hebben tijdens het interview echter vooral geput uit de ervaring
van de respondenten als opdrachtgever.
Uit bovenstaande beschrijving is op te maken dat de uiteindelijke steekproef in geringe
mate afwijkt van het gestelde doel. Wij hebben een respondent uit de groep van opdrachtgevers
minder gesproken dan beoogd. Aangezien met de huidige de steekproef echter inhoudelijke
saturatie is bereikt, is de beslissing genomen om geen extra opdrachtgever te werven.
4.3.2 Expertseminars – procedure, populatie en steekproef
Ter afsluiting van het empirische gedeelte van het onderzoek zijn drie expertseminars
georganiseerd met deskundigen die niet al vertegenwoordigd zijn in de interviews. Tijdens de
expertseminars zijn de uitkomsten van beide deelonderzoeken aan deelnemers voorgelegd in
de vorm van stellingen. Er is voor de expertseminars dan ook een aparte topiclijst gecreëerd.72
Gezien het doel van de expertseminars – verdieping, verbreding en duiding – vormden zij het
empirische sluitstuk van het onderzoek. Zij zijn in oktober 2022 georganiseerd. De
onderzoekers zijn tijdens de expertseminars opgetreden als gespreksleider, waarbij de
deelnemers onder elkaar hebben gediscussieerd. Op deze wijze hebben wij de mogelijkheid
gecreëerd om het bereik van het onderzoek te vergroten, en de resultaten te valideren. De
expertseminars zijn – met uitdrukkelijke toestemming van de deelnemers – opgenomen en er
heeft uitgebreide verslaglegging plaatsgevonden.
Deelnemers waren deskundigen uit een bredere groep van ‘overige experts’. Concreet
ging het om vakjournalisten, de zittende magistratuur, de Toetsingscommissie hoge transacties,
controlerend accountants, 73 vertegenwoordigers van beroepsverenigingen, en een
wetenschapper. Ook voor het werven van deelnemers voor de expertseminars is gebruik
gemaakt van sleutelfiguren, de sneeuwbalmethode en het eigen netwerk van de onderzoekers.
70

Het Functioneel Parket (FP) is, gezien diens taakstelling en focus op de bestrijding van onder andere complexe
fraude, de meest logische partij waarbij zal worden zelf gemeld. Uit de interviews komt ook naar voren dat grote
zaken bij het FP worden gemeld.
71
Wij hebben geen interne onderzoekers, werkzaam op een interne veiligheidsafdeling gesproken. Wij hebben dit
perspectief echter meegenomen in de interviews met de opdrachtgevers, die zoals gesteld veelal een
leidinggevende functie hebben (gehad) bij een dergelijke afdeling.
72
Zie Bijlage 5.
73
Een controlerend accountant onderscheidt zich van een forensisch accountant in diens taken. De controlerend
accountant voert wettelijke controle van de jaarrekening uit, terwijl de forensische accountant een onderzoeker is
die kan worden ingehuurd voor onder andere zelfonderzoek. De NBA definieert de forensisch accountant als
volgt: “Forensische accountancy is het specialistische deelterrein van de accountancy dat gericht is op het
verzamelen, onderzoeken, bewerken, analyseren van en rapporteren over financiële gegevens ten behoeve van het
onderzoek en bewijs van feiten voor het recht”, zie NBA, Onderzoek naar de inzet van forensische expertise in
de controle. Resultaten en reflectie op de uitkomsten, Amsterdam: Koninklijke Nederlandse Beroepsvereniging
voor Accountants 2022. Er bestaat overigens geen wettelijk onderscheid tussen een controlerend en forensisch
accountant.

14

1. Inleiding

Het werven van deelnemers voor de expertseminars is aanzienlijk moeizamer verlopen dan de
werving van de respondenten voor de interviews. Voor een deel van de non-respons hebben
wij niet kunnen achterhalen wat de reden was. Wij hebben simpelweg, ondanks meerdere
pogingen via verschillende kanalen, geen antwoord ontvangen. De meeste benaderde potentiële
deelnemers gaven echter aan dat zij over te weinig kennis over het onderwerp beschikken om
een nuttige bijdrage te leveren aan de bijeenkomsten. Daarmee bleek de belangrijkste reden
voor non-respons (voor zover voor ons inzichtelijk) niet te liggen in desinteresse of onwil, maar
in een eigen inschatting dat de bijdrage niet nuttig zou zijn. De meeste van de door ons
benaderde potentiële deelnemers hadden geen ervaring met zelfmelden (op basis van of zonder
zelfonderzoek). Dit is niet heel verwonderlijk aangezien het bij deze groep deskundigen gaat
om stakeholders die wel belang hebben bij zelfonderzoek en zelfmelden, maar verder af staan
van de dagelijkse praktijk.
De expertseminars hebben, ten opzichte van het onderzoeksplan, in een aangepaste vorm
plaatsgevonden. Deels is deze aanpassing gedaan vanwege praktische noodzakelijkheid als
gevolg van de beschreven non-respons, maar deels was deze ook ingegeven door
voortschrijdend inzicht aan de kant van de onderzoekers. In eerste instantie was het doel drie
expertseminars te organiseren met zes deelnemers per groep. Deze deelnemers zouden worden
geworven onder politici, vakjournalisten, wetenschappers, controlerend accountants, rechters
(en raadsheren), vertegenwoordigende organen, toezichthouders en tuchtrechtspraakcolleges.
Het doel was de expertseminars te laten bestaan uit deelnemers met verschillende
achtergronden. Alle genoemde groepen zijn via verschillende routes en over een periode van
twee maanden benaderd, echter was er zoals hierboven besproken sprake van een hoge nonrespons. Het is gebleken dat stakeholders die wat verder van het onderwerp afstaan (de
doelgroep van de expertseminars) gewoonweg te weinig kennis over het onderwerp hebben.
Dit werd ook benoemd door bijvoorbeeld rechters die wel hebben deelgenomen aan de
expertseminars. Zij gaven aan op afstand te staan van de praktijk van zelfonderzoek en
zelfmelden. Deze conclusie komt overeen met de signalen die wij in de interviews hebben
ontvangen over de beperkte kennis en ervaring die er in Nederland is ten aanzien van
zelfonderzoek (en vooral) zelfmelden.
Als gevolg van het voorgaande is de opzet van de expertseminars aangepast.74 Het nut
van expertseminars in de eerder geschetste vorm zou zeer beperkt zijn geweest. Om de situatie
te voorkomen dat vanwege uiteenlopende achtergronden en (professionele) logica's, een enkele
deelnemer leidend zou worden in de discussie (met uitsluiting van anderen die zich vanwege
beperkte kennis zouden onthouden van de discussie), zijn de expertseminars thematisch
gebundeld. Dat betekent dat in plaats van drie expertseminars met deelnemers met
verschillende achtergronden, drie verschillende expertseminars hebben plaatsgevonden met
deelnemers die bepaalde overeenkomsten hebben qua professionele achtergrond. Hoewel dit
een andere insteek is dan het originele plan, zijn de expertseminars in de nieuwe opzet
waardevol gebleken.
Uiteindelijk hebben wij drie expertseminars met telkens drie deelnemers uitgevoerd, die
zoals gezegd thematisch zijn georganiseerd. Expertseminar 1 was ‘overkoepelend’ en bestond
uit vertegenwoordigers van de NBA en een vakjournalist. 75 Het tweede expertseminar was
gefocust op accountancy (niet forensisch), aangevuld met een vakjournalist. Het laatste
seminar was gevuld met mensen die betrokken zijn bij het oordelen over mogelijke gevallen
van fraude of corruptie of een transactiebeslissing (juristen werkzaam in de rechterlijke macht,
de wetenschap en de Toetsingscommissie hoge transacties). Alle drie de expertseminars
hebben twee uur in beslag genomen. De expertseminars hebben, op een na, plaatsgevonden op
74

Alle aanpassingen aan het originele onderzoeksplan zijn overlegd met de begeleidingscommissie.
In eerste instantie zou er ook een (oud) vertegenwoordiger van de NOvA aanwezig zijn, maar deze was op het
laatste moment verhinderd.
75

15

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

de Vrije Universiteit Amsterdam. Om praktische redenen bleek het onmogelijk om het laatste
expertseminar in fysieke vorm te laten plaatsvinden. Om deze reden is gekozen voor een online
bijeenkomst met gebruikmaking van Microsoft Teams. Ook voor de expertseminars geldt dat
deelnemers is medegedeeld dat geen herleidbare details in de eindrapportage worden
weergegeven.
De expertseminars hadden tot doel om tot verdieping, verbreding en duiding te komen
van de onderzoeksresultaten. Om dit te bereiken is het belangrijk dat de deelnemers een open
gesprek kunnen voeren en met elkaar in discussie kunnen treden. De dynamiek tijdens de
expertseminar was er een van open discussie. Alle deelnemers zijn tijdens hun respectievelijke
bijeenkomst ruim aan het woord geweest. Deelnemers bleken het op grote lijnen vaak eens te
zijn, maar te verschillen van mening op specifieke onderwerpen.76 Dit leidde tot interessante
discussies. Tijdens de expertseminars zijn veel onderzoeksresultaten bevestigd, maar daarnaast
is tijdens de expertseminars verdieping en nuance aangebracht ten aanzien van specifieke
onderwerpen. Waar dit het geval is geweest wordt daarnaar verwezen in de bespreking van
Deelonderzoek B (hoofdstuk 8). Niet alle onderwerpen zijn (uitgebreid) besproken tijdens alle
drie de expertseminars. Gezien de thematische opzet van de expertseminars was de
verwachting dat dit het geval zou zijn. Het ligt bijvoorbeeld in de lijn der verwachting dat de
deelnemers van expertseminar 3 (‘de rechters’) een duidelijkere mening zullen hebben over de
rol die de rechter dient te spelen bij zelfonderzoek en zelfmelding dan de deelnemers uit
expertseminar 1 en 2 (bestaande uit deelnemers zonder juridische achtergrond). Tijdens de
bijeenkomsten is daarom vooral stilgestaan bij onderwerpen waar een interessante discussie op
gang kwam, en zijn onderwerpen waar de deelnemers minder over te zeggen hadden beperkter
besproken.77
4.3.3 Analyse
De verzamelde gegevens zijn via kwalitatieve analysemethoden geanalyseerd ter
beantwoording van de deelvragen. Voor de verslagen van de expertseminars geldt dat zij
handmatig zijn geanalyseerd in Word. De transcriptie van de interviews zijn geanalyseerd met
behulp van de kwalitatieve analyse software Atlas.ti. Deze software maakt het mogelijk om
grote hoeveelheden kwalitatieve data op gestructureerde wijze te analyseren. Gezien de
hoeveelheid ruwe data is het noodzakelijk om door middel van codering een ordening aan te
brengen. Er is hierbij gebruik gemaakt van thematisch coderen en open coderen. Bij thematisch
coderen wordt voorafgaand aan de analyse een codelijst opgesteld op basis van literatuur,
onderzoeksvragen en topiclijsten. Vervolgens worden de onderzoeksdata aan de hand van deze
lijst opgedeeld in fragmenten met thematische codes. Deze codelijst wordt aangevuld met open
codes, die voortkomen uit de data zelf.78 Dit alles betekent dat wij cyclisch-iteratief hebben
geanalyseerd: hierbij wordt steeds teruggekeerd naar reeds geanalyseerde teksten, om zo zorg
te dragen dat de nieuwe open codes ook aan reeds geanalyseerde data kunnen worden
toegevoegd. 79 Tot slot hebben wij door middel van patroonanalyse gezocht naar bepaalde

76

Deze verschillen lijken deels terug te leiden tot verschillen in beroepsgroep (bijvoorbeeld tussen een journalist
en een controlerend accountant), maar over het algemeen zien wij grotere overeenstemming dan verschillen. Dit
geldt zowel binnen een specifiek expertseminar, als tussen de verschillende expertseminars en tussen de
deelnemers van de expertseminars en de geïnterviewde respondenten. Waar er sprake is van meningsverschillen
wordt dit in de bespreking van Deelonderzoek B benadrukt (zie hoofdstuk 8).
77
Gezien de samenstelling van de expertseminars zijn per bijeenkomst andere onderwerpen benadrukt.
78
J. Evers, Kwalitatief interviewen. Kunst én kunde, Amsterdam: Boom Lemma Uitgevers 2015.
79
T. Decorte, ‘Kwalitatieve data-analyse’, in: T. Decorte & D. Zaitch (red.), Kwalitatieve methoden en technieken
in de criminologie, Leuven: Acco 2016, p. 463-512.

16

1. Inleiding

patronen in de data, waarbij de codes gegroepeerd worden aan de hand van (onder andere) de
onderzoeksvragen.80
4.4 Kwaliteit van het onderzoek
Aangezien dit raakt aan de kwaliteit van het onderzoek, zullen wij hieronder stilstaan bij de
stappen die voorafgaand, tijdens en na de dataverzameling zijn genomen om de validiteit en
betrouwbaarheid van het onderzoek te verhogen. De betrouwbaarheid is vooral versterkt door
het betrachten van transparantie over de gekozen werkwijzen, het goed documenteren van de
verzamelde gegevens en het systematisch te werk gaan bij de dataverzameling. Ten aanzien
van de validiteit van het onderzoek dient te worden opgemerkt dat de triangulatie de validiteit
ten goede komt. Hoewel het niet het doel is van dit – kwalitatieve, explorerende – onderzoek
om te generaliseren zorgt de gekozen opzet van de combinatie desk research, interviews en
expertseminars er daarnaast voor dat de resultaten mogelijk een bredere gelding hebben.
4.4.1 Betrouwbaarheid
Een onderzoek is intern betrouwbaar wanneer het mogelijk is om het onderzoek te
reproduceren. Om dit te bewerkstelligen is volledige transparantie nodig. De interne
betrouwbaarheid van Deelonderzoek A is daarmee hoog. De gebruikte informatie is openbaar
beschikbaar en de betrachtte transparantie ten aanzien van de gebruikte rechtsvergelijkende
methode zorgt er daarnaast voor dat het rechtsvergelijkende onderzoek te reproduceren is. Wat
betreft de rechtsvergelijking (Deelonderzoek A), is het voor de interne validiteit belangrijk dat
de gebruikte documenten binnen dit onderzoek in de originele taal zijn geanalyseerd door een
onderzoeker met een goede beheersing van die taal.
In het kader van Deelonderzoek B is het, gezien de noodzaak van het bewaren van
anonimiteit en vertrouwelijkheid, niet mogelijk of wenselijk om de onderzoeksdata ter
beschikking te stellen aan andere onderzoekers. Interne betrouwbaarheid kan echter ook
worden verhoogd door transparantie te betrachten in de gebruikte methoden en deze uitgebreid
te verantwoorden. In dit kader dient het gebruik van citaten zowel een inhoudelijk als
methodologisch doel. Daarnaast zijn de interviews en expertseminars afgenomen door twee
onderzoekers gezamenlijk en is de analyse door een tweede onderzoeker gecontroleerd. Dit is
gedaan om mogelijke interpretatiefouten te voorkomen en de interne consistentie van het
onderzoek te verhogen. Deze werkwijze verhoogt daarom de interne betrouwbaarheid van het
onderzoek.
Wanneer een nieuw onderzoek dezelfde resultaten oplevert, kan men spreken van een
extern betrouwbaar onderzoek. Hoewel dit pas vast te stellen is wanneer een onderzoek
gereproduceerd wordt, kan de externe betrouwbaarheid daaraan voorafgaand verhoogd worden
door transparantie te betrachten ten aanzien van de gebruikte methoden en interpretatie van de
data. Het onderzoek kan hierdoor (zo goed als mogelijk) worden gereproduceerd. Gezien de
grote rol die een onderzoeker heeft bij rechtsvergelijkend en empirische kwalitatief onderzoek
is het in het algemeen moeilijk om externe betrouwbaarheid te garanderen. Wij hebben echter
gepoogd de externe betrouwbaarheid te verhogen door zowel bij Deelonderzoek A als
Deelonderzoek B transparantie te betrachten.

80

J. Evers, Kwalitatief interviewen. Kunst én kunde, Amsterdam: Boom Lemma Uitgevers 2015.

17

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

4.4.2 Validiteit
De interne validiteit van een onderzoek verwijst naar de geloofwaardigheid van de uitspraken
binnen het onderzoek. Deze is op meerdere wijzen verhoogd. Wat betreft de rechtsvergelijking
(Deelonderzoek A), is het voor de interne validiteit belangrijk dat de gebruikte documenten in
de originele taal zijn geanalyseerd door een onderzoeker met een goede beheersing van die
taal. Ter aanvulling hierop is gebruik gemaakt van Nederlandstalige en Engelstalige bronnen
die de situatie in het betreffende land beschrijven. Op deze wijze zijn mogelijke
misinterpretaties die ontstaan door vertaling vermeden. Daarnaast is de hiërarchie van bronnen
gevolgd, zoals gebruikelijk is in juridisch onderzoek. Dit betekent dat er eerst is gekeken naar
wetgeving en parlementaire geschiedenis, vervolgens naar jurisprudentie, daaropvolgend naar
literatuur en ten slotte naar uitingen in de media. Dit komt de interne validiteit van het
onderzoek ten goede.
De onderzoeksvragen van deel A hebben niet alleen betrekking op regulering van
zelfonderzoek en zelfmelden in andere landen, maar ook op praktijken van zelfonderzoek en
zelfmelden in die landen. De gehanteerde onderzoeksmethoden bieden echter slechts beperkt
zicht op deze praktijken. De onderzoeksopdracht voorzag niet in empirisch onderzoek naar
deze praktijken in andere landen. Praktijken van zelfonderzoek en zelfmelden zijn derhalve
afgeleid uit de aanleidingen voor de buitenlandse regelingen alsmede de discussies over en de
ervaringen met de toepassing van die regelingen. Als aanvulling hierop hadden wij beoogd de
resultaten van de landenonderzoeken voor te leggen aan wetenschappelijke experts uit de vier
onderzochte landen. Via het uitvoerige netwerk van de onderzoekers zijn meerdere
wetenschappelijke experts op dit onderwerp benaderd. Hierbij is echter sprake geweest van een
hoge non-respons. Hierbij werd in de meerderheid van de gevallen door de expert aangegeven
dat hij of zij over onvoldoende expertise beschikt om gedegen te kunnen reflecteren op de
resultaten van het onderzoek. Ook de sneeuwbalmethode die vervolgens is ingezet heeft geen
experts opgeleverd die een nuttige bijdrage konden leveren aan dit onderzoek. Voor de
Verenigde Staten, dat voor veel van de landen als voorbeeld heeft gefungeerd bij het opstellen
van de regelgeving inzake zelfonderzoek en zelfmelden, hebben wij wel een expert81 kunnen
raadplegen over de door ons gevonden resultaten. Daarbij kwam geen nieuwe informatie aan
het licht en zijn geen correcties aangebracht op onze bevindingen. Dit pleit voor de interne
validiteit van de onderzoeksresultaten.
Kwalitatieve onderzoeksmethoden kunnen in het algemeen als intern valide worden
beschouwd. De diepgang van kwalitatief verzamelde gegevens maakt deze snel intern valide.
Dat wil echter niet zeggen dat er geen bedreiging voor de interne validiteit mogelijk is.
Antwoordtendenties en sociale wenselijkheid kunnen de interne validiteit van een onderzoek
aantasten. Interview settings leveren, gezien de nabijheid van de interviewer, een risico op tot
sociale wenselijkheid. Wij hebben echter een aantal redenen om aan te nemen dat er geen
sprake is geweest van sociale wenselijkheid binnen ons onderzoek.
Ten eerste zijn respondenten bevraagd over onderwerpen waar zij wellicht een sterke
(normatieve) mening over hebben, maar die niet voor hen persoonlijk emotioneel gevoelig
liggen. Ten tweede zijn in dit onderzoek deskundigen bevraagd via expertinterviews en
expertseminars. Dit is voordelig voor de interne validiteit van het onderzoek, aangezien
respondenten en deelnemers uitgebreide kennis hebben ten aanzien van het bevraagde
onderwerp. In dit kader kunnen wij, ten derde wijzen op het feit dat bij de dataverzameling
binnen Deelonderzoek B expliciet gebruik is gemaakt van de kennis die is opgedaan tijdens
Deelonderzoek A. Hierdoor waren de interviewers inhoudelijk goed voorbereid op de
interviews. Breder gesteld is het risico van een eventueel nadelig effect op de interne validiteit
81

Hui Chen, expert op het gebied van ethiek en compliance. Zie https://huichenethics.com.

18

1. Inleiding

van het onderzoek, ten vierde, verlaagd via de toegepaste methoden- en bronnentriangulatie.
De triangulatie van methoden en bronnen heeft een positief effect op de interne validiteit,
omdat deze informatie vanuit verschillende invalshoeken en bronnen verschaft.
Ten vijfde heeft een deel van de respondenten van de interviews zich nadrukkelijk in de
(media)discussie gemengd. Hierdoor bestond er binnen dit onderzoek de mogelijkheid om de
in de interviews gepresenteerde percepties te controleren. Dit heeft geen aanwijzingen voor
sociale wenselijkheid opgeleverd. Sterker nog, uit de interviews bleken de in de media
gepresenteerde meningen soms ongenuanceerd te zijn. De mogelijkheid die de interviews
hebben geboden om door te vragen en diepgang aan te brengen, heeft blootgelegd dat de vooren tegenstanders die uit een beschouwing van de media naar voren komen veel genuanceerder
denken over zelfonderzoek en zelfmelden dan uit de publieke discussie naar voren komt.
Ondanks het specifiek includeren van deze voor- en tegenstanders in ons onderzoek, is
gebleken dat het onderscheid weinig waarde heeft. Respondenten uitten positieve of negatieve
meningen ten opzichte van specifieke aspecten van zelfonderzoek en zelfmelden, maar geen
van hen kan worden gezien als voor- of tegenstander van zelfonderzoek en zelfmelden in het
algemeen. Deze belangrijke nuance heeft de interne validiteit van het onderzoek verhoogd.
Het interview dat met twee respondenten tegelijk is uitgevoerd is in het kader van
antwoordtendenties geen ideale methode van interviewen, omdat het mogelijk is dat een
respondent vooral aan het woord is en dat de ander daar in mee zal gaan. Wij hebben echter
ook in dit interview geen aanwijzingen gekregen van antwoordtendenties. De respondenten
verschilden vanuit hun verschillende ervaring tijdens het interview ook van mening van elkaar.
Daarnaast is in dit en andere interviews uitgebreid doorgevraagd naar aanleiding van de
opmerkingen van de respondenten en zijn de onderzoekers zich tijdens de interviews en
expertseminars bewust geweest van de mogelijkheid tot sociale wenselijkheid.
Ten aanzien van de interne validiteit is het daarnaast belangrijk op te merken dat zowel
respondenten als deelnemers aan de expertsessies de integriteit van de eigen beroepsgroep
benadrukten (bijvoorbeeld in het geval van onderzoekers, door te stellen dat zij zich niet door
een opdrachtgever onder druk laten zetten). Hoewel er kritisch dient te worden gekeken naar
de feitelijkheid van een dergelijke uitspraak, heeft dit geen grote impact op de interne validiteit
van het onderzoek. Ten eerste omdat Deelonderzoek B zich richt op de perceptie van de
deskundigen en niet de puur feitelijke situatie. Ten tweede hebben respondenten en deelnemers
zich ook kritisch uitgelaten over de eigen beroepsgroep, wat een aanwijzing kan zijn dat er wel
kritisch naar de eigen beroepsgroep wordt gekeken en dat het hier daadwerkelijk om de
perceptie van de betreffende deskundige gaat.
De externe validiteit van een onderzoek refereert naar de generaliseerbaarheid van de
resultaten. De externe validiteit van Deelonderzoek A is te beschouwen als hoog, aangezien
alle relevante juridische stukken in de analyse zijn meegenomen. De externe validiteit van de
media-analyse die overkoepelend is aan dit onderzoek (gericht op Nederland) en de mediaanalyse die onderdeel is van Deelonderzoek A (gericht op Duitsland, Engeland, Frankrijk en
de Verenigde Staten) is echter beperkter. De analyse is namelijk afhankelijk van de bijdragen
van verschillende mensen. Dat betekent dat alleen de meningen van de deskundigen die zich
in het publieke debat hebben gemengd in de media-analyse terecht zal kunnen komen. Dit
wordt echter gemitigeerd door het in Deelonderzoek B betrekken van respondenten die zich
niet expliciet in de publieke discussie hebben gemengd.
De externe validiteit van kleinschalig kwalitatief onderzoek is, gezien de lage ‘N’ (het
aantal respondenten en deelnemers) en de selectiviteit in de selectie van respondenten en
deelnemers, per definitie beperkt. Dat betekent dat het moeilijk is om de empirische uitkomsten
van dit onderzoek te generaliseren naar de perceptie van alle deskundigen in Nederland. Een
zekere mate van generalisatie is echter desondanks mogelijk. Wij baseren deze conclusie op

19

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

het feit dat er inhoudelijke verzadiging is opgetreden en de mogelijkheid tot case-to-case
overdracht.
Ten eerste bleek er gedurende de interviews en de daaropvolgende expertseminars sprake
van inhoudelijke verzadiging. Zowel binnen de drie verschillende respondentgroepen, als over
het hele onderzoek genomen, ontstond er na verloop van tijd consensus en werd geen nieuwe
informatie meer verkregen. Het is uiteraard mogelijk dat verzadiging optreedt als gevolg van
een selectiebias. Om selectiebias en clustereffecten zoveel mogelijk te voorkomen hebben wij
gebruik gemaakt van verschillende selectiemethoden en verschillende startpunten van de
sneeuwballen (waaronder respondent-gedreven sampling). In het kader van de inhoudelijke
verzadiging en selectiebias zijn de expertseminars zeer waardevol gebleken. Het doel van de
expertseminars was enerzijds het vergroten van het bereik van het onderzoek, door
perspectieven van andere stakeholders dan de direct betrokkenen te betrekken. Anderzijds
moesten de expertseminars de resultaten uit de interviews en Deelonderzoek A valideren, dan
wel nuanceren of in twijfel trekken. Het feit dat de expertseminars wel nuanceringen en
accenten, maar geen volledig nieuwe inzichten hebben opgeleverd, versterkt de conclusie dat
de uitkomsten van het onderzoek een bredere gelding hebben dan slechts binnen de sample van
gesproken respondenten.
Ten tweede is er binnen dit onderzoek (Deelonderzoek A en B) gebruik gemaakt van
verschillende bronnen en methoden om de conclusies op te baseren. Deze triangulatie,
gecombineerd met thick description en de cyclisch-iteratieve wijze van analyseren, draagt bij
aan de mogelijkheid van generalisatie (case-to-case overdracht) omdat het de lezer in staat stelt
om te bepalen of de gepresenteerde resultaten ook in een andere context kunnen gelden.
5. Leeswijzer
In het navolgende zal eerst Deelonderzoek A worden besproken, waarna Deelonderzoek B aan
bod komt. Deelonderzoek A is als volgt opgebouwd. Allereerst wordt in hoofdstuk 2 de huidige
Nederlandse situatie beschreven ten aanzien van het zelfonderzoek en het zelfmelden door
bedrijven in het kader van fraude en corruptie. Dit hoofdstuk vormt het uitgangspunt voor de
rechtsvergelijking en draagt bij aan het begrip van de verschillende landenonderzoeken.
Vervolgens zullen de geselecteerde buitenlandse rechtsordes, te weten Duitsland (hoofdstuk
3), Engeland (en Wales) (hoofdstuk 4), Frankrijk (hoofdstuk 5) en de Verenigde Staten
(hoofdstuk 6) achtereenvolgend in kaart worden gebracht. Met het oog op de rechtsvergelijking
zal elk landenhoofdstuk eenzelfde systematische bespreking aanhouden: 1) de algemene
uitgangspunten van het strafprocesrecht van het onderzochte landen, 2) de totstandkoming en
ratio van de (beoogde) regeling van zelfonderzoek en zelfmelden, 3) het juridische kader van
het zelfonderzoek en zelfmelden, 4) de ervaringen, discussie en de gevolgen voor de opsporing,
en 5) aandachtspunten in de ervaringen van het onderzochte land. In hoofdstuk 7 zullen de
overeenkomsten en verschillen tussen de verschillende rechtstelsels schematisch in kaart
worden gebracht. Vervolgens zal een verklaring worden gegeven voor deze overeenkomsten
en verschillen. Op basis daarvan zal vervolgens worden geconcludeerd wat belangrijke
aandachtspunten zijn voor Nederland bij de invoering van een mogelijke regeling inzake
zelfonderzoek en zelfmelden.
Deelonderzoek B wordt besproken in hoofdstuk 8. Dit hoofdstuk begint met een
beschrijving van hoe zelfonderzoek en zelfmelden er volgens de respondenten in de praktijk
aan toe gaan. Vervolgens gaan wij in paragraaf 4 en 5 in op de potentiële opbrengsten en
risico’s van zelfonderzoek en zelfmelden, waarbij wij een onderscheid maken tussen bedrijven,
opsporing en vervolging en de maatschappij. In paragraaf 6 bespreken wij de mening van
respondenten over de huidige situatie in Nederland en gaan wij in op de door hen gedane
suggesties ter verbetering van deze praktijk, waarbij respondenten ook reflecteren op een aantal

20

1. Inleiding

interessante uitkomsten van Deelonderzoek A. Dit hoofdstuk wordt afgesloten met een reflectie
op de rol van het verschoningsrecht en klassenjustitie bij zelfonderzoek en zelfmelding van
fraude en corruptie in Nederland.
Het rapport wordt afgesloten met een concluderend hoofdstuk (hoofdstuk 9), waarin de
onderzoeksvragen van Deelonderzoek A en B worden beantwoord.

21

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

22

2. Uitgangspunten rechtsvergelijking: zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland

Hoofdstuk 2

Uitgangspunten
rechtsvergelijking:
zelfmelden in Nederland

zelfonderzoek

en

1. Inleiding
Om de resultaten uit het onderzoek naar ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in andere
landen te kunnen vergelijken, verklaren en waarderen1, beschrijven wij in dit eerste hoofdstuk
het Nederlandse strafprocesrecht en de bestaande praktijk ten aanzien van zelfonderzoek en
zelfmelden in Nederland op de voor de rechtsvergelijking relevante onderdelen. Behalve dat
deze beschrijving de waardering van de onderzoeksresultaten ten goede komt, kan een
beschrijving van de Nederlandse situatie helpen bij het begrip van de respectievelijke
landenonderzoeken. Wij beogen daarmee geenszins een sluitend antwoord te geven op de
onderzoeksvragen van Deelonderzoek A, laat staan Deelonderzoek B. Desalniettemin wijzen
wij erop dat er enige overlap kan bestaan tussen hetgeen in dit hoofdstuk beschreven wordt en
de strekking van de onderzoeksvragen. Immers, de onderzoeksvragen sluiten aan op de
hedendaagse situatie.
Om de onderzoeksresultaten van de desbetreffende landen te kunnen duiden is van
belang dat aandacht wordt besteed aan de respectievelijke rechtstradities en systematiek van
straf(proces)recht. Om een goede rechtsvergelijking te kunnen maken is een korte beschrijving
op hoofdlijnen voldoende.2 Wij beperken ons daarom in paragraaf 2 van dit hoofdstuk tot de
meest relevante algemene uitgangspunten van het Nederlandse strafprocesrecht. Op deze wijze
kan de Nederlandse rechtstraditie en systematiek van straf(proces)recht op hoofdlijnen
vergeleken kan worden met die van de onderzoekslanden. Zo kunnen wij eventuele verschillen
duiden, verklaren en waarderen, voor de toepasbaarheid daarvan in Nederland.
Specifieker gaan wij in deze paragraaf in op de beroeps- en gedragsregels van de
advocaat en de accountant. Er is een aantal redenen om hier specifieker op in te gaan. Allereerst
is er in Nederland geen specifieke wetgeving ten aanzien van zelfonderzoek en zelfmelden.
Bovendien zijn de geldende beroeps- en gedragsregels van deze beroepsgroepen door de
Minister van Justitie en Veiligheid voldoende mitigerend geacht. Bij gebrek aan een formele
richtlijn is wel van belang dat de regelgeving die er wel is, kan worden vergeleken met wet- en
regelgeving in de onderzoekslanden. Een tweede reden is dat het met name deze
beroepsgroepen zijn die het zelfonderzoek uitvoeren, of de verdachte bijstaan bij het
zelfmelden. Ten derde richt de discussie omtrent zelfonderzoek in Nederland zich met name
op de vraag welke beroepsgroep (het meest) geschikt is om zelfonderzoek te verrichten. Om
deze discussie, die wij in paragraaf 3 beschrijven, te kunnen duiden is begrip van de beroepsen gedragsregels ten aanzien van zelfonderzoek en zelfmelden belangrijk. In het verlengde van
het verrichten van zelfonderzoek en het zelfmelden ligt de vraag of deze vormen van
meewerken moeten worden beloond door middel van een transactie of strafvermindering. Om
die reden zullen wij in paragraaf 2 afsluitend ingaan op de aanwijzing hoge transacties, voor
zover die van toepassing is. Dit is wederom relevant voor de rechtsvergelijking met de
onderzoekslanden. Eventuele wet- en regelgeving omtrent clementie en/of mitigerende
1

Zie de inleiding op Deelonderzoek A en de rechtsvergelijkende methode van F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken,
F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E. Story-Scientia 2007.
2
Vgl. F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel:
E. Story-Scientia 2007. Om die reden zijn al te diepgaande nuanceringen en (al dan niet lopende) discussies ten
aanzien van de systematiek van het straf(proces)recht in de onderzoekslanden buiten beschouwing gelaten.

23

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

werking van zelfonderzoek en zelfmelden uit zich voornamelijk in de hoogte van een korting
op een eventuele boete of transactie. Om te bezien of de praktijk in de onderzoekslanden in
Nederland kan worden doorgevoerd is van belang om ook in Nederland te kijken naar de
transactiepraktijk om een goede rechtsvergelijking mogelijk te maken.
In paragraaf 3 beschrijven wij het zelfonderzoek en het zelfmelden in de praktijk, waarbij
wij tevens de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden en de gevolgen voor de opsporing
en vervolging bespreken. Het onderzoek naar de Nederlandse praktijk kent echter een aantal
beperkingen. Er is in Nederland (nog) geen vastomlijnde rechtspraktijk en de praktische
voorbeelden die er wel zijn, zijn niet altijd goed beschreven. De meest relevante bronnen ten
aanzien van de rechtspraktijk zijn het OM en diverse auteurs die vanuit verschillende rollen
hebben deelgenomen aan zelfonderzoeken, zelfmeldingen en/of de daaruit volgende
transacties. Diverse auteurs hebben de bestaande praktijk besproken in artikelen waarmee zij
deelnemen aan de lopende academische discussie omtrent zelfonderzoek en zelfmelden. Deze
discussie in literatuur, media, blogs en opinies omtrent zelfonderzoek en zelfmelden is relevant
om een, zo goed als mogelijk, beeld te krijgen van de Nederlandse praktijk en levert ook een
goede weergave van de lopende discussie op. Potentiële opbrengsten en risico’s die in deze
discussie geschetst worden door de voor- en tegenstanders van zelfonderzoek en zelfmelden
brengen belangrijk aandachtspunten aan het licht, die meegenomen kunnen worden in het
rechtsvergelijkende onderzoek. Zo is het interessant om te bezien of dergelijke discussies in
het buitenland ook spelen of hebben gespeeld en indien dat dat het geval is welke keuzes in het
buitenland zijn gemaakt ten aanzien van deze onderwerpen van discussie. Nu in Nederland,
door het gebrek aan wetgeving, het doen van zelfonderzoek en zelfmelden nog geen vaste – te
toetsen – praktijk vormt, kan van jurisprudentie slechts sporadisch gebruik worden gemaakt
om deze praktijk in ontwikkeling te duiden.
2. De algemene uitgangspunten van het Nederlandse strafprocesrecht
Nederland behoort tot de civil law traditie. Binnen de civil law traditie staat het door de
wetgever vastgestelde recht centraal. Een belangrijk uitgangspunt in het Nederlandse
strafprocesrecht is het strafvorderlijk legaliteitsbeginsel ex artikel 1 Sv jo. 107 GW. 3 Het
legaliteitsbeginsel schrijft voor dat het strafprocesrecht door de wetgever in formele zin moet
worden bepaald.
Het strafproces is getemperd inquisitoir. 4 Het Nederlandse stelsel bouwt historisch
gezien voort op het inquisitoire stelsel van Frankrijk.5 Het opsporingsonderzoek vindt derhalve
plaats onder leiding van de officier van justitie.6 De officier van justitie is verantwoordelijk
voor de bewijsvergaring, dat tijdens het onderzoek ter terechtzitting door de rechter wordt
geverifieerd. Rechtspraak in Nederland gebeurt door professionele rechters. Juryrechtspraak
3

Dit moet niet worden verward met het Duitse strafvorderlijke legaliteitsbeginsel. Dat beginsel ziet vooral op de
keuzevrijheid die het openbaar ministerie in Duitsland toekomt bij het nemen van vervolgingsbeslissingen, of
eigenlijk het gebrek daaraan in de vorm van een vervolgingsverplichting. Zie daarover nader hoofdstuk 3
paragraaf 2. Zie ook G.J.M. Corstens, Het Nederlandse strafprocesrecht, bewerkt door M.J. Borgers en T.
Kooijmans, Deventer: Wolters Kluwer 2021, p. 23-27 en 52. B.F. Keulen & G. Knigge, Strafprocesrecht,
Deventer: Wolters Kluwer 2020, p. 22-26.
4
G.J.M. Corstens, Het Nederlandse strafprocesrecht, bewerkt door M.J. Borgers en T. Kooijmans, Deventer:
Wolters Kluwer 2021, p. 10. Vgl. B.F. Keulen & G. Knigge, Strafprocesrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2020,
p. 40.
5
B.F. Keulen & G. Knigge, Strafprocesrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2020, p. 32-40. Zie hoofdstuk 4
paragraaf 2.
6
Vgl. B.F. Keulen & G. Knigge, Strafprocesrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2020, p. 52-53. G.J.M. Corstens,
Het Nederlandse strafprocesrecht, bewerkt door M.J. Borgers en T. Kooijmans, Deventer: Wolters Kluwer 2021,
p. 287-294.

24

2. Uitgangspunten rechtsvergelijking: zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland

bestaat niet in Nederland. 7 De verdediging wordt in Nederland evenwel als voorwaardige
procespartij erkend. Dit accusatoire element is met de tijd versterkt onder invloed van artikel
6 EVRM.8
De vervolgingsbeslissing van het openbaar ministerie wordt in Nederland gestoeld op het
opportuniteitsbeginsel.9 De opties die het OM heeft bij het maken van deze beslissing bestaan
uit seponeren, het aanbieden van een transactie10, het opleggen van een strafbeschikking11 en
het aanbrengen van de zaak bij de rechter.12 Het OM dient op gronden aan het algemeen belang
ontleend te bepalen welke wijze van afdoening opportuun is. 13 Het OM kan zich daarbij
baseren op het opsporingsonderzoek in de zin van artikel 132a Sv. Zoals reeds vermeld, vindt
het opsporingsonderzoek plaats onder het gezag van de officier van justitie en heeft als doel
het nemen van strafvorderlijke beslissingen. Het doen van zelfonderzoek door een bedrijf valt
in elk geval niet onder het opsporingsonderzoek nu het zelfonderzoek niet onder leiding van
de officier van justitie plaatsvindt. Zoals wij reeds hebben vermeld, stelt de rechter wel eisen
aan het opsporingsonderzoek dat volgt op het zelfonderzoek en mag het OM het zelfonderzoek
niet zonder meer overnemen.14 Ook kan niet worden gezegd dat het zelfonderzoek het nemen
van strafvorderlijke beslissingen als doel heeft. Een bedrijf is niet bevoegd strafvorderlijke
beslissingen te nemen en het feit dat een bedrijf het zelfonderzoek initieert om een eventuele
strafvorderlijke beslissing zo gunstig mogelijk uit te doen vallen, staat hier los van. Het is goed
mogelijk dat er gelijktijdig een opsporingsonderzoek loopt waarbij het aanleveren van de
resultaten van het zelfonderzoek kan worden gezien als meewerken aan dit
opsporingsonderzoek. In dit geval is er geen sprake van zelfmelden. Een variant hierop is dat
de resultaten van het zelfonderzoek leiden tot de beslissing van het bedrijf om over te gaan tot
zelfmelden en dat deze melding weer leidt tot een opsporingsonderzoek onder leiding van de
officier van justitie.15
Het zelfonderzoek, en daarmee de zelfmelding, staan in zoverre los van het
opsporingsonderzoek. Met als gevolg dat strafvorderlijke regels ten aanzien van het
opsporingsonderzoek niet per definitie van toepassing zijn op zelfonderzoek en zelfmelden
door bedrijven. In Nederland is verder geen specifieke wetgeving ten aanzien van
zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven. Net zomin is er door het
OM beleid opgesteld waaraan verwachtingen, laat staan rechten, op basis van medewerking
aan een strafrechtelijk onderzoek kunnen worden ontleend.16
7

G.J.M. Corstens, Het Nederlandse strafprocesrecht, bewerkt door M.J. Borgers en T. Kooijmans, Deventer:
Wolters Kluwer 2021, p. 48.
8
B.F. Keulen & G. Knigge, Strafprocesrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2020, p. 40.
9
Art. 167 lid 2 Sv.
10
Art. 74 Sr.
11
Art. 167 lid 1 jo 242 lid 1 Sv.
12
G.J.M. Corstens, Het Nederlandse strafprocesrecht, bewerkt door M.J. Borgers en T. Kooijmans, Deventer:
Wolters Kluwer 2021, p. 49. B.F. Keulen & G. Knigge, Strafprocesrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2020, p. 168174.
13
Art. 167 lid 2 Sv.
14
Zie paragraaf 1 en Hof Den Haag, 27-01-2022, ECLI:NL:GHDHA:2022:57, nr. 2200504319.
15
G.J.M. Corstens, Het Nederlandse strafprocesrecht, bewerkt door M.J. Borgers en T. Kooijmans, Deventer:
Wolters Kluwer 2021, p. 306-307.
16
Vlg. J. Polman, ‘Justitie laat fraudeonderzoek vaker over aan bedrijven zelf’; Het Financieele Dagblad, 4 juni
2019, p. 1. J.F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten. Ergo, gericht onderzoek door
deskundigen in vertrouwen’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 163. M. Velthuis,
‘Medewerking door ondernemingen aan een strafrechtelijk onderzoek. Nopen nieuwe ontwikkelingen tot
invoering van Nederlands beleid voor interne onderzoeken?’ Tijdschrift voor Bijzonder Strafrecht & Handhaving
2020-3, p. 94-95. M. Paardekooper & M. Stevens, ‘Corporate enforcement in het Nederlandse strafrecht’,
Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2019/4, p.146-149. Door practitioners wordt het persbericht van
SHV wel gezien als ‘hint naar het beleid’, zie Deelonderzoek B en ‘Econosto Mideast, Econosto, ERIKS, CMK
en Mammoet Salvage treffen transacties met het Openbaar Ministerie’, www.om.nl, 28 april 2021.

25

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Een bedrijf dat onderzoek laat doen naar mogelijke strafbare feiten gepleegd binnen het
bedrijf zal dit over het algemeen laten doen door experts. Dit zal vaak een (interne of externe)
advocaat of accountant of gespecialiseerde particulier onderzoeker betreffen op wie wel
beroeps- en gedragsregels op van toepassing kunnen zijn. Deze regels worden hierna
uitgewerkt.
2.1 Beroeps- en gedragsregels van de advocaat
De rol van de advocaat wordt door de Nederlandse Orde van Advocaten (hierna: NOvA)
omschreven als een “academisch geschoolde jurist die een bijzondere bemiddelaar is tussen de
rechtzoekende en de rechter (procederen) en het recht (advies- en transactiepraktijk)”.17 Zijn
in de rechtstaat kerntaak is derhalve ‘het waarborgen van de rechtspositie van zijn cliënt door
het geven van juridisch advies en het vertegenwoordigen van de cliënt in juridische conflicten
en procedures’.18 Om die taak te kunnen vervullen dient de advocaat enig feitenonderzoek te
verrichten: ‘[j]uridisch advies en procederen zonder zicht op de feiten is ondenkbaar’.19
De wijze waarop de advocaat deze kerntaak dient uit te voeren wordt nader ingevuld door
een vijftal kernwaarden. Ingevolge artikel 10a van de Advocatenwet is de advocaat bij de
oefening van zijn beroep:
- onafhankelijk ten opzichte van zijn cliënt, derden en de zaken waarin hij als zodanig
optreedt;20
- partijdig bij de behartiging van de gerechtvaardigde belangen van zijn cliënt;
- deskundig en kan hij beschikken over voldoende kennis en vaardigheden;
- integer en onthoudt hij zich van enig handelen of nalaten dat een behoorlijk advocaat
niet betaamt; en
- vertrouwenspersoon en neemt hij geheimhouding in acht binnen de door de wet en het
recht gestelde grenzen.
In het bijzonder de onafhankelijkheid van de advocaat staat in de discussie rondom het
zelfonderzoek centraal. Daarbij speelt een rol dat ‘onafhankelijkheid’ in de zin van artikel 10a
Advocatenwet een andere betekenis lijkt te hebben dan ‘onafhankelijkheid’ in het
maatschappelijk verkeer. In het dagelijks taalgebruik wordt er al snel uitgegaan van ‘algehele
zelfstandigheid, onpartijdigheid en objectiviteit’.21 In het kader van artikel 10a Advocatenwet
krijgt het begrip echter nadere invulling in het licht van de overige kernwaarden.22 Zo gaat de
NOvA uit van de onafhankelijkheid van een advocaat ten opzichte van de overheid en de
rechtelijke macht en stelt de NOvA dat de rol van de advocaat partijdig is en moet blijven.23

17

Nederlandse Orde van Advocaten, ‘De advocaat’, via www.advocatenorde.nl (laatst geraadpleegd 7 februari
2022).
18
Kamerstukken II 2006/07, 30800-VI, nr. 13, p. 1.
19
H.J.Th. Biemond & S.J. Lopik, ‘Duidelijkheid over de rol van de advocaat als onderzoeker. Annotatie bij Raad
van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140’, TBS&H 2022-4, p. 241. Vgl.
Nederlandse Orde van Advocaten, ‘Intern feitenonderzoek’, via www.advocatenorde.nl (laatst geraadpleegd 7
februari 2022).
20
In dat kader kan bijvoorbeeld gewezen worden op de meldplicht van advocaten onder de Wwft wanneer er
sprake is van een transactie die vermoedelijk samenhangt met witwassen of terrorismefinanciering.
21
H.J.Th. Biemond & S.J. Lopik, ‘Duidelijkheid over de rol van de advocaat als onderzoeker. Annotatie bij Raad
van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140’, TBS&H 2022-4, p. 242.
22
H.J.Th. Biemond & S.J. Lopik, ‘Duidelijkheid over de rol van de advocaat als onderzoeker. Annotatie bij Raad
van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140’, TBS&H 2022-4, p. 242.
23
Nederlandse Orde van Advocaten, ‘Intern-feitenonderzoek’, via www.advocatenorde.nl (laatst geraadpleegd 7
februari 2022).

26

2. Uitgangspunten rechtsvergelijking: zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland

Deze partijdigheid moet bijdragen aan een evenwichtige waarheidsvinding en dient
belangenverstrengeling te voorkomen.24
Behalve deze kernwaarden is de advocaat gehouden diverse andere beroeps- en
gedragsregels 25 in acht te nemen. 26 In sommige gevallen betreffen deze regels een nadere
uitwerking van de kernwaarden. In het kader van intern feitenonderzoek dient de advocaat a)
zich te houden aan het beginsel van hoor en wederhoor, 27 b) (de schijn van)
belangenverstrengeling te voorkomen,28 c) alert te zijn opdat de resultaten van het interne
feitenonderzoek niet direct aan een derde (waaronder het OM) worden uitgebracht of openbaar
worden gemaakt, alvorens dit rapport is uitgebracht en besproken met de cliënt,29 Ten aanzien
van dit partijbelang speelt ook de geheimhoudingsplicht een belangrijke rol.30 Deze wettelijke
geheimhoudingsplicht31 staat er niet aan in de weg om afspraken te maken waarbij de cliënt de
advocaat ontslaat van de geheimhoudingsplicht.32 Echter, de advocaat dient te allen tijde een
eigen afweging te maken over de toepasselijkheid. De NOvA acht het van belang dat de
maatschappij erop kan vertrouwen dat advocaten hun beroepsgeheim serieus nemen en stelt
om die reden dat een algemene afspraak vooraf, om van het beroepsgeheim af te zien, hiermee
niet te verenigen valt.33
Recentelijk zijn door Raad van Discipline Amsterdam nadere eisen gesteld aan de advocaat als
zelfonderzoeker.34 Uitgangspunt is dat het voor advocaten niet verboden is om in opdracht van
een cliënt feitenonderzoek te verrichten en daarover aan de cliënt te rapporteren.35 Voor de
nadere eisen die aan een dergelijk feitenonderzoek worden gesteld maakt de Raad onderscheid
tussen enerzijds interne onderzoeken die voor intern gebruik zijn bedoeld en interne
onderzoeken die zijn bedoeld voor extern gebruik.36 Indien het onderzoek is bestemd voor
louter intern gebruik, kunnen advocaat en cliënt in beginsel zelf afspraken maken over wijze
waarop het onderzoek wordt ingericht en waaruit het moet bestaan.37
Is sprake van onderzoek dat is bestemd voor extern gebruik, dan is de totstandkoming en
inhoud van het rapport verbonden aan strengere eisen. Allereerst dient het beginsel van hooren wederhoor te worden toegepast in het onderzoek. Een tweede eis is dat de zelfonderzoeker
er alles aan dient te doen, wat van hem redelijkerwijs kan worden gevergd, om te voorkomen
dat het openbaar gemaakte onderzoeksrapport aanleiding kan geven tot misverstanden.
Daarnaast dient het rapport alle relevante feiten te bevatten, inclusief de feiten die enkel bij
24

Nederlandse Orde van Advocaten, ‘Partijdigheid’, via www.advocatenorde.nl (laatst geraadpleegd 7 februari
2022).
25
Naast wetgeving kent de NOvA regels, besluiten, reglementen, richtlijnen en beleids- en gedragsregels.
26
Nederlandse Orde van Advocaten, ‘Regelgeving’, via www.regelgeving.advocatenorde.nl (laatst geraadpleegd
7 februari 2022).
27
RvD Amsterdam 18 december 2017, nr. 17-777/A/A/D, ECLI:NL:TADRAMS:2017:276 en HvD 4 november
2019, nr. 190125, ECLI:NL:TAHVB:2019:181.
28
Regel 15 van de Gedragsegels advocatuur.
29
RvD Amsterdam 18 december 2017, nr. 17-777/A/A/D, ECLI:NL:TADRAMS:2017:276 en Regel 3 van de
Gedragsegels advocatuur.
30
G.J.M. Corstens, Het Nederlandse strafprocesrecht, bewerkt door M.J. Borgers en T. Kooijmans, Deventer:
Wolters Kluwer 2021, p. 49. B.F. Keulen & G. Knigge, Strafprocesrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2020, p. 148149.
31
Art. 10a Advocatenwet, eerste lid onderdeel e en Regel 3 van de Gedragsegels advocatuur.
32
Gerechtshof Amsterdam, 20 april 2021, ECLI:NL:GHAMS:2021:1091 en Regel 3, derde lid van de
Gedragsegels advocatuur.
33
Nederlandse Orde van Advocaten, ‘Intern-feitenonderzoek’, via www.advocatenorde.nl (laatst geraadpleegd 7
februari 2022).
34
Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140.
35
Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140, r.o.5.6.
36
Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140, r.o.5.6.
37
Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140, r.o. 5.6.

27

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

cliënt bekend zijn.38 Tot slot dienen vooraf transparante afspraken te worden gemaakt voer de
wijze waarop het onderzoek zou plaatsvinden, waarbij kan worden gedacht aan het opstellen
van een werkprotocol.39
Tot slot geeft de Raad ook een afbakening van de rol van zelfonderzoeker en verdediging.
De Raad oordeelt dat ‘[o]nafhankelijk onderzoek (…) niet gewaarborgd [is] als een advocaat
voorafgaand aan, tijdens en/of na het onderzoek in de rol van – per definitie – partijdig advocaat
betrokken is geweest bij aan dat onderzoek gerelateerde kwesties’.40 ‘De rol van partijdige
advocaat waarbij de belangen van cliënt voorop staan, is eenvoudigweg niet verenigbaar met
de rol van onafhankelijk advocaat-onderzoeker die ene bepaalde kwestie onafhankelijk en dus
met (neutraal) oog voor alle betrokken belangen in kaart moet brengen.41
Het belang van de cliënt bepaalt derhalve op welke wijze de advocaat zijn zaken
behandelt.42 Ook volgens de NOvA leiden interne feitenonderzoeken altijd tot het inkleuren
van het partijbelang. Te meer omdat de advocaat moet waken dat zijn onafhankelijkheid niet
in de knel komt, bijvoorbeeld indien het OM zeggenschap of invloed heeft op de wijze waarop
het onderzoek verricht dient te worden.43 Dat de advocaat zich niet anders mag presenteren dan
partijdig blijkt ook uit andere recente tuchtrechtspraak waarin een advocaat is berispt voor
onder meer het niet kenbaar maken van het feit dat hij namens de werkgever van klager, klager
belde en toen ook niet heeft vermeld wat het doel van dit telefoongesprek was, terwijl de
advocaat aan klager vragen stelde in verband met een onderzoek naar, door de werkgever
vermoede, onregelmatigheden waarvan de uitkomsten van dat onderzoek rechtspositionele
gevolgen kon hebben voor klager.44
2.2 Beroeps- en gedragsregels van de accountant
De beroeps- en gedragsregels 45 van de accountant zijn opgesteld door de Nederlandse
Beroepsorganisatie van Accountants 46 (hierna: NBA). Binnen deze paragraaf staat in het
bijzonder de accountant centraal die in algemene zin zelfonderzoek verricht. Met de term
‘accountant’ wordt geen onderscheid gemaakt tussen verschillende type accountants. In het
kader van zelfonderzoek kan onderscheid worden gemaakt tussen de forensisch accountant –
een gespecialiseerd accountant die financiële en economische delicten opspoort – en de externe
en interne accountant – de accountant die is belast met de financiële verantwoording en met de
totstandkoming van de interne jaarrekening.
Het zelfonderzoek wordt gereguleerd door de algemene regels van de Verordening
beroeps- en gedragsregels accountants (hierna: VGBA), de meer specifiekere regels in de
Nadere voorschriften Non-Compliance with Laws and Regulations (hierna: NV NOCLAR), en
de specifieke bepalingen van Handreiking 1112 ‘Persoonsgerichte onderzoeken’ en
Handreiking 1127 ‘Opdrachten uitgevoerd ter ondersteuning bij (potentiële) geschillen’. Het
zelfonderzoek kan binnen dit kader worden gekwalificeerd als het verkrijgen van inzicht door
middel van het doen van onderzoek, met als doel zo goed mogelijk te kunnen inschatten of er
38

Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140, r.o. 5.12.
Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140, r.o. 5.16.
40
Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140, r.o. 5.19.
41
Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140, r.o. 5.19.
42
Regel 2, tweede lid van de Gedragsegels advocatuur.
43
Nederlandse Orde van Advocaten, ‘Intern feitenonderzoek’, via www.advocatenorde.nl (laatst geraadpleegd 7
februari 2022).
44
HvD 7 december 2020, nr. 200117, ECLI:NL:TAHVD:2020:252.
45
De NOvA spreekt van ‘beroeps- en gedragsregels’ en de NBA van ‘gedrags- en beroepsregels’. Omwille van
uniformiteit en leesbaarheid is gekozen om in dit document te werken met de term ‘beroeps- en gedragsregels’ en
niet met twee verschillende termen te werken.
46
Opgericht krachtens art. 2 Wet op het accountantsberoep jo. Art. 134 Grondwet.
39

28

2. Uitgangspunten rechtsvergelijking: zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland

daadwerkelijk sprake is van een niet-naleving en te beoordelen of en wat voor actie er moet
worden ondernomen.47 Meer specifiek valt het onder het persoonsgericht onderzoek, dat kan
worden gebruik ter ondersteuning bij potentiële geschillen.48
Elke accountant dient – op basis van de VGBA – bij het verrichten van professionele
diensten te handelen in overeenstemming met vijf fundamentele beginselen:
- professionaliteit;
- integriteit;
- objectiviteit;
- vakbekwaamheid en zorgvuldigheid, en
- vertrouwelijkheid.
Bij het verrichten van persoonsgericht onderzoek kan de accountant echter worden
geconfronteerd met ‘bedreigingen voor de naleving van de fundamentele beginselen’.49 Een
bedreiging wordt door de VGBA gedefinieerd als een “onaanvaardbaar risico dat de accountant
zich niet houdt aan de fundamentele beginselen als gevolg van eigenbelang, zelftoetsing,
belangenbehartiging, vertrouwdheid of intimidatie”.50 Handreiking 1112 geeft in dat kader een
overzicht van de mogelijk bedreigingen en te nemen maatregelen om deze risico’s weg te
nemen of terug te brengen tot een aanvaardbaar niveau.51 Daarbij kan onder andere worden
gedacht aan het niet aanvaarden van de opdracht door de forensisch accountant.52 Daarnaast
benoemt Handreiking 1112 een aantal algemene uitgangspunten voor het verrichten van
zelfonderzoek, zoals het beginsel van hoor en wederhoor, het beginsel van proportionaliteit,
het beginsel van subsidiariteit en het beginsel van fair play.53
Handreiking 1127 is specifiek van toepassing op die gevallen waarin de accountant weet
dan wel redelijkerwijs kan vermoeden dat zijn product zal worden gebruikt in een geschil, zoals
redelijkerwijs het geval zal zijn bij zelfonderzoek en/of zelfmelden. 54 De handreiking is
gepubliceerd in reactie op tuchtrechtspraak en dient bij te dragen aan de naleving van de
fundamentele beginselen.55 Ten aanzien van de discussie omtrent zelfonderzoek en zelfmelden
zijn vooral de uitgangspunten die zien op het beginsel objectiviteit relevant:
- onafhankelijkheid56;
- tendenties57;
47

Art. 3 NV NOCLAR en Koninklijke Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants, ‘Toelichting behorende
bij de Nadere voorschriften NOCLAR’, §2 Een overzicht van de NV NOCLAR.
48
I.K. Toxopeus – de Vries, ‘Partijdig en objectief in een onderzoek, kan dat samen?’, Tijdschrift voor
Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 153-154.
49
Handreiking 1112 ‘Persoonsgerichte onderzoeken’, 6 oktober 2010, §5.5.
50
Art. 1 VGBA.
51
Handreiking 1112 ‘Persoonsgerichte onderzoeken’, 6 oktober 2010, §5.6.
52
Handreiking 1112 ‘Persoonsgerichte onderzoeken’, 6 oktober 2010, §5.5.
53
Handreiking 1112 ‘Persoonsgerichte onderzoeken’, 6 oktober 2010, §5.2 en 5.3. Koninklijke Nederlandse
Beroepsorganisatie van Accountants, ‘Toelichting bij de Verordening gedrags- en beroepsregels accountants’,
toelichting algemeen en toelichting bij artikel 21 eerste lid.
54
Handreiking 1127 ‘Opdrachten uitgevoerd ter ondersteuning bij (potentiële) geschillen’, juni 2014, hoofdstuk
1.
55
Handreiking 1127 ‘Opdrachten uitgevoerd ter ondersteuning bij (potentiële) geschillen’, juni 2014, hoofdstuk
4. Zie ook I.K. Toxopeus – de Vries, ‘Partijdig en objectief in een onderzoek, kan dat samen?’, Tijdschrift voor
Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 154.
56
Handreiking 1127 ‘Opdrachten uitgevoerd ter ondersteuning bij (potentiële) geschillen’, juni 2014, § 4.1: “Het
is (…) van belang om aan de gebruiker duidelijk te maken of sprake is van een partij standpunt. Hierbij geldt
overigens dat ook bij een partijstandpunt de accountant zich in het maken van zijn afwegingen niet ongepast zal
laten beïnvloeden.”
57
Handreiking 1127 ‘Opdrachten uitgevoerd ter ondersteuning bij (potentiële) geschillen’, juni 2014, § 4.2:
“Welke tendenties doen zich mogelijk voor in de verantwoording van de cliënt of in de rapportage van

29

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

-

interpretaties58;
alternatieve59;
reikwijdte van de opdracht60;
object van onderzoek61;
betrouwbaarheid van de informatie62;
inconsistenties63 en
hoor en wederhoor64.

Ingeval van bewustwording van een relevante niet-naleving dient de accountant onder de NV
NOCLAR een aantal vervolgstappen te ondernemen. Enkel indien uit de beoordeling naar
voren komt dat er actie moet worden ondernomen, dient de accountant de relevante nietnaleving te bespreken met de cliënt en/of de eigen organisatie 65 om daarna – indien
noodzakelijk – aan te dringen op te nemen maatregelen. 66 Daarna moet de accountant
beoordelen of er passend is gereageerd op het aandringen maatregelen te nemen 67 om
vervolgens te beoordelen of de accountant zelf nog maatregelen in het algemeen belang68 moet

de accountant? Zijn door de werkzaamheden van de accountant de tendenties geneutraliseerd dan wel is voor de
gebruiker duidelijk welke tendenties zich in de verantwoording en/of rapportage voordoen?”
58
Handreiking 1127 ‘Opdrachten uitgevoerd ter ondersteuning bij (potentiële) geschillen’, juni 2014, § 4.3:
“Indien er relevante alternatieve interpretaties van de feiten mogelijk zijn dan die van de cliënt en de accountant,
is dat dan voor de gebruiker duidelijk?”
59
Handreiking 1127 ‘Opdrachten uitgevoerd ter ondersteuning bij (potentiële) geschillen’, juni 2014, § 4.4:
“Indien de cliënt/accountant bij de onderbouwing van zijn verantwoording/rapportage keuzes heeft gemaakt uit
relevante alternatieven, blijkt dan uit de verantwoording/rapportage het bestaan van deze alternatieven, alsook
hoe de cliënt/accountant daarmee is omgegaan?”
60
Handreiking 1127 ‘Opdrachten uitgevoerd ter ondersteuning bij (potentiële) geschillen’, juni 2014, § 4.5:
“Blijkt uit de rapportage duidelijk wat de reikwijdte van de opdracht is geweest, als ook de uitgevoerde
werkzaamheden en uitkomsten daarvan inclusief eventuele voor de objectieve waarheidsvinding relevante
beperkingen daarin?”
61
Handreiking 1127 ‘Opdrachten uitgevoerd ter ondersteuning bij (potentiële) geschillen’, juni 2014, § 4.6:
“Blijkt uit de rapportage op welke informatie de accountant zich heeft gebaseerd en of deze volledig is?”
62
Handreiking 1127 ‘Opdrachten uitgevoerd ter ondersteuning bij (potentiële) geschillen’, juni 2014, § 4.7:
“Geeft de rapportage voldoende inzicht in de mate van betrouwbaarheid van de informatie die ten grondslag ligt
aan de rapportage, inclusief eventuele voor de objectieve waarheidsvinding relevante beperkingen daarin?”
63
Handreiking 1127 ‘Opdrachten uitgevoerd ter ondersteuning bij (potentiële) geschillen’, juni 2014, § 4.8:
“Indien de accountant bij de onderbouwing van zijn rapportage informatie heeft onderkend uit meerdere bronnen
die onderling inconsistent is, blijkt dan uit de rapportage het bestaan van deze inconsistentie, alsook hoe de
accountant daarmee is omgegaan?”
64
Handreiking 1127 ‘Opdrachten uitgevoerd ter ondersteuning bij (potentiële) geschillen’, juni 2014, § 4.9: “Geeft
de rapportage voldoende inzicht in het al dan niet toepassen van hoor- en wederhoor door de accountant alsmede
de overwegingen daarbij en de mogelijke consequenties van het niet toepassen van hoor- en wederhoor? Hoor en
wederhoor is veelal verplicht, tenzij dit absoluut niet noodzakelijk is om een deugdelijke grondslag te verkrijgen.”
65
Art. 7 en 12 NV NOCLAR en Koninklijke Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants, ‘Toelichting
behorende bij de Nadere voorschriften NOCLAR’, §2 Een overzicht van de NV NOCLAR.
66
Art. 8 NV NOCLAR zo ver het de eigen organisatie betreft, art. 13 NV NOCLAR zover het de organisatie van
de cliënt betreft en Koninklijke Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants, ‘Toelichting behorende bij de
Nadere voorschriften NOCLAR’, §2 Een overzicht van de NV NOCLAR.
67
Art. 10 NV NOCLAR zo ver het de eigen organisatie betreft, art. 16 NV NOCLAR zover het de organisatie van
de cliënt betreft en Koninklijke Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants, ‘Toelichting behorende bij de
Nadere voorschriften NOCLAR’, §2 Een overzicht van de NV NOCLAR.
68
Conform de beschrijving hiervan in paragraaf 2.2.

30

2. Uitgangspunten rechtsvergelijking: zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland

nemen en die dan ook te nemen.69 Tot slot moet de accountant andere accountants informeren
over de relevante niet-naleving.70
2.3 De rol van de particuliere onderzoeksbureaus
Tot slot kan het onderzoek worden uitgevoerd door zogenoemde particuliere
onderzoeksbureaus (POBs). Deze POBs doen onderzoek in opdracht van particulieren en
bedrijven. Hun activiteiten worden gereguleerd door de Wet particuliere
beveiligingsorganisaties en recherchebureaus (hierna: Wpbr). Zo dienen zij een vergunning te
hebben en de privacygedragscode in acht te nemen. In deze laatste regeling staan regels met
betrekking tot het onderzoek, zoals het interviewen van personen (par. 7.3), het onderzoek in
geautomatiseerde voorzieningen (par. 7.6), onderzoek van e-mailberichtenverkeer (par. 7.7.3).
2.4 De aanwijzing hoge transacties
Hoewel aan het doen van zelfonderzoek door en zelfmelden van fraude en corruptie door
bedrijven geen rechten kunnen worden ontleend en bedrijven niet weten wat zij kunnen
verwachten ten aanzien van de vervolgbeslissing en/of de mitigerende werking bij het
vaststellen van de sanctie, zal dergelijk meewerken in de regel positief meewegen bij de
afdoening van een strafzaak. 71 Hierbij ligt voor de hand dat het OM gebruik maakt van
transacties in de zin van artikel 74 Sr of afdoening buiten geding in de zin van artikel 36
WED72. Specifiek voor het aangaan van hoge transacties is de Aanwijzing hoge transacties in
het leven geroepen. 73 Deze Aanwijzing is voor het rechtsvergelijkend onderzoek relevant
aangezien transacties, ook in het buitenland, verband houden met de uitkomsten en waardering
van zelfonderzoek en zelfmelden. Om de onderzoeksresultaten van de onderzoekslanden ook
op dit punt te kunnen duiden en waarderen is van belang de Nederlandse transactiepraktijk te
beschrijven.
In afwachting van wetgeving die regelt dat dergelijke hoge transacties getoetst moeten
worden door de rechter, dienen voorgenomen hoge transacties voorgelegd te worden aan een
onafhankelijke toetsingscommissie, bestaande uit drie leden benoemd door het College van
procureurs-generaal.74 De Aanwijzing transacties en bijzondere transacties is daarmee komen
te vervallen.75
Onder hoge transacties wordt verstaan transacties met rechtspersonen 76 met een
boetecomponent van tweehonderdduizend euro of meer en transacties met een totale waarde
69

Art. 11 NV NOCLAR zo ver het de eigen organisatie betreft, art. 16 NV NOCLAR zover het de organisatie van
de cliënt betreft en Koninklijke Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants, ‘Toelichting behorende bij de
Nadere voorschriften NOCLAR’, §2 Een overzicht van de NV NOCLAR. In sommige gevallen kan er ook een
meldplicht op de accountant rusten, bijvoorbeeld in het kader van de Wwft.
70
Art. 9 NV NOCLAR zo ver het de eigen organisatie betreft, art. 14 en 15 NV NOCLAR zover het de organisatie
van de cliënt betreft en Koninklijke Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants, ‘Toelichting behorende bij
de Nadere voorschriften NOCLAR’, §2 Een overzicht van de NV NOCLAR.
71
Antwoord Minister van Justitie en Veiligheid op Kamervragen, brief 8 april 2020, kenmerk 2662527.
72
Dit artikel maakt het mogelijk dat tezamen met een strafbeschikking “tevens de aanwijzing worden gegeven
dat wordt verricht hetgeen wederrechtelijk is nagelaten, tenietgedaan hetgeen wederrechtelijk is verricht en dat
prestaties tot het goedmaken van een en ander worden verricht, alles op kosten van de verdachte, voor zover niet
anders wordt bepaald”.
73
Aanwijzing hoge transacties (2020A005).
74
Inleiding Aanwijzing hoge transacties (2020A005).
75
De transactie in de zin van art. 74 Sr wordt nog wel gezien als afpakmogelijkheid. Vgl, Aanwijzing afpakken
(2016A009), §1.
76
In de regel komen hoge transacties enkel voor bij rechtspersonen. Vgl, Aanwijzing hoge transacties
(2020A005), §1.

31

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

van een miljoen euro of meer. Ten aanzien van de transactie van tweehonderdduizend euro of
meer zijn een paar gevallen uitgezonderd. De gevallen waarbij de verdachte heeft aangeboden
de maximum geldboete te betalen, die op het strafbare feit is gesteld, onder de voorwaarde dat
er geen andere bestraffingsmogelijkheden openstaan. En de gevallen waarbij sprake is van een
(cumulatie van) boetebedrag(en) rechtstreeks volgend uit de strafvorderingsrichtlijnen van het
College van procureurs-generaal. 77 Indien de transactiewaarde meer dan een miljoen euro
bedraagt, worden ook de transacties van meer dan een miljoen euro zonder boetecomponent,
als bedoeld in artikel 74, tweede lid 2 onder a Sr, aangemerkt als hoge transactie. Dit heeft te
maken met het feit dat de waarde van het wederrechtelijk gekregen voordeel, de betaalde
schadevergoeding, de waarde van inbeslaggenomen of uitgeleverde geldbedragen en
voorwerpen die vatbaar zijn voor verbeurdverklaring, waarvan door verdachte afstand is
gedaan, meewegen in de berekening van de transactie.78
In de Aanwijzing hoge transactie is een aantal uitgangspunten opgenomen die gelden bij
het aanbieden van een hoge transactie. Bij de keuze voor de afdoeningsmodaliteit blijft het
opportuniteitsbeginsel te allen tijde leidend. Factoren die ten aanzien van de verdachte worden
meegewogen zijn a) de proceshouding, b) de erkenning van feiten79, c) het compenseren van
slachtoffers en/of nabestaanden, getroffen maatregelen ter voorkoming van herhaling van
strafbare gedragingen in de toekomst (bijvoorbeeld middels compliance80) en d) de rol bij het
aan het licht brengen van de strafbare feiten.81 Bij de beoordeling van deze factoren dient ook
naar de internationale samenhang van onderzoeken en gezamenlijke afdoening te worden
gekeken en de bereidheid van de verdachte om aan genoemde factoren te voldoen.82 Ook de
belangen van betrokkenen, met name die van slachtoffers en benadeelde partijen, wegen
uitdrukkelijk mee.83 Indien het gaat om delicten die publieke verontrusting hebben veroorzaakt
dient er bovendien een zeer goede reden te zijn om een transactie aan te bieden.84
Bij het bepalen van de hoogte van de transactie zijn van belang het draagkrachtbeginsel85,
of sprake is van zelfmelding, de mate van medewerking bij het opsporingsonderzoek
(waaronder de waardering van het zelfonderzoek valt), het treffen van regelingen met
slachtoffers en nabestaanden86, straffen die in soortgelijken gevallen zijn opgelegd door de
rechter, transacties die in vergelijkbare zaken zijn aangeboden en sancties die door
buitenlandse autoriteiten zijn opgelegd. Doorslaggevend kan zijn of met een transactie meer
bereikt kan worden dan met de gang naar de rechter.87
Voor het aangaan van een hoge transactie is instemming vereist van de hoofdofficier van
justitie van het desbetreffende parket.88 Vervolgens wordt het transactievoorstel voorgelegd
aan het College van procureurs-generaal.89 Indien het gaat om een gevoelige transactie, waarbij
sprake is van “publieke verontrusting”, dient dit als zodanig te worden voorgelegd en voorzien
van een zeer goede reden. 90 Het College dient vervolgens een adviesaanvraag in bij de
Toetsingscommissie bestaande uit een gemotiveerd transactievoorstel, een feitenrelaas
77

Aanwijzing hoge transacties (2020A005), §3a.
Aanwijzing hoge transacties (2020A005), §3b.
79
Met het erkennen van feiten wordt gedoeld op de feitelijke handelingen en niet op een erkenning van schuld
aan een strafbaar feit. Vgl, Aanwijzing hoge transacties (2020A005), §4.
80
Aanwijzing hoge transacties (2020A005), §4.
81
Aanwijzing hoge transacties (2020A005), §2.
82
Aanwijzing hoge transacties (2020A005), §4.
83
Aanwijzing hoge transacties (2020A005), §4.
84
Aanwijzing hoge transacties (2020A005), §2.
85
Zie art. 24 Sr.
86
In de zin van art. 51a Sr.
87
Aanwijzing hoge transacties (2020A005), §4.
88
Aanwijzing hoge transacties (2020A005), §5a.
89
Aanwijzing hoge transacties (2020A005), §5b.
90
Aanwijzing hoge transacties (2020A005), §2.
78

32

2. Uitgangspunten rechtsvergelijking: zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland

inclusief de toepasselijke strafbepalingen en een conceptpersbericht.91 De Toetsingscommissie
brengt na een marginale toetst een advies uit. Na bestudering van de stukken en het horen van
betrokken partijen (vertegenwoordigers van de desbetreffende hoofdofficier en de verdediging)
beoordeelt de Commissie, gelet op alle omstandigheden van het geval en met inachtneming
van de uitgangspunten uit de Aanwijzing hoge transacties, of er sprake is van een passende
afdoeningen waartoe het OM in redelijkheid kan besluiten.92 Op basis van het advies van de
Toetsingscommissie komt het College van procureurs-generaal tot een besluit aangaande het
aangaan van de transactie. Bij positief advies bestaat keuzevrijheid om de hoge transactie al
dan niet aan te gaan. Bij negatief advies is het College gehouden de hoofdofficier aan te zetten
tot een nieuwe vervolgingsbeslissing.93 Ten behoeve van maatschappelijke verantwoording en
transparantie zal bij het aangaan van een hoge transactie in beginsel een persbericht,
inhoudende de hoogte van de transactie en een uitgebreid feitenrelaas, worden gepubliceerd.94
Dit wijkt af van de Aanwijzing voorlichting opsporing en vervolging, die op het punt van
maatschappelijke verantwoording en transparantie dus niet van toepassing is.
3. Zelfonderzoek en zelfmelden in de praktijk
Nu er nog geen specifieke wet- en regelgeving is ten aanzien van het zelfonderzoek en
zelfmelden, is het moeilijk een concrete beschrijving te geven van de gehanteerde procedure.
Ondanks deze beperkingen zijn er wel enkele aanknopingspunten die een beschrijving, hoewel
beperkt, mogelijk maken. Eén van de voornaamste aanknopingspunten is te vinden in de
ontwikkeling van de hoge transactie en dan met name in de mate van transparantie die het OM
hierbij biedt. Een bestudering van feitenrelazen en beoordelingen van medewerking door
bedrijven, die gepubliceerd zijn door het OM, geven een inkijk in de bestaande praktijk. Naast
de ontwikkelingen die uit deze documentatie van het OM te distilleren valt, is vooral de
discussie in de media en literatuur met betrekking tot zelfonderzoek relevant omdat het andere
partijen aan het woord laat die een rol spelen, of hebben gespeeld, bij zelfonderzoek,
zelfmeldingen en de eventueel daaruit volgende transactie. Wij geven in deze paragraaf een
weergave van wat uit beide aanknopingspunten naar voren komt. Hiermee bedoelen wij niet
een antwoord te geven op de deelvragen van Deelonderzoek A noch B, maar slechts een voor
Deelonderzoek A noodzakelijke beschrijving te geven in de bestaande praktijk ten behoeve
van de rechtsvergelijking met de onderzoekslanden. Bij de bespreking van de discussie gaan
wij tevens in op de aandachtspunten die zelfonderzoek volgens diverse partijen kent, zodat bij
de beschrijving van de te onderzoeken landen door ons kan worden onderzocht of deze
aandachtspunten ook in deze landen relevant zijn en, zo ja, hoe daar in die landen mee wordt
omgegaan. Wij zullen de discussie tevens gebruiken ten behoeve van Deelonderzoek B,
waarbij wij de resultaten zullen voorleggen aan de respondenten en hun percepties over deze
praktijk in kaart brengen.
3.1 Ontwikkeling van de hoge transactie
Als het gaat om de hoge transactie in de praktijk spreekt het OM van een ontwikkeling die is
ingezet met het Libor-onderzoek.95 Het openbaar ministerie merkt op dat de Rabobank bij dit
91

Aanwijzing hoge transacties (2020A005), §5b.
Aanwijzing hoge transacties (2020A005), §5b.
93
Aanwijzing hoge transacties (2020A005), §5c.
94
Aanwijzing hoge transacties (2020A005), §6. Een overzicht van hoge transactie is te vinden op www.om.nl
(laatst geraadpleegd op 3 maart 2022).
95
Openbaar ministerie, ‘Ontwikkeling in praktijk hoge transactie’, via www.om.nl (laatst geraadpleegd 31 maart
2022). P. Vermaas & L. van der Meer, ‘Bedrijven beginnen zich te melden als er wat mis is’, Opportuun 2017/4.
92

33

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

onderzoek volledig heeft meegewerkt, haar interne organisatie heeft aangepast en personele
maatregelen heeft genomen. Het OM heeft, behalve het feit dat dit alles geleid heeft tot het
aanbod van een transactie van 70 miljoen euro, verder geen inzicht gegeven in hoe de hoogte
van het transactiebedrag tot stand is gekomen en/of hoe het kennelijk positieve handelen van
de Rabobank tijdens het onderzoek is beloond.96 De hoge transactie moet volgens het openbaar
ministerie wel gezien worden als een uitzondering die slechts een keer of tien per jaar voorkomt
als meest passende afdoeningsvorm.97
Het OM geeft te kennen de praktijk van hoge transacties en schikkingen te verfijnen, wat
inhoudt dat er wordt gewerkt om de transparantie en duidelijkheid van hoge transacties te
vergroten. Vooraf moet derhalve duidelijk zijn welke zaken in aanmerking komen voor een
hoge transactie en het gebrek aan openbaarheid achteraf – door het ontbreken van een
onderzoek ter terechtzitting – moet worden gecompenseerd. De zaken die in aanmerking
komen voor een hoge transactie betreffen zaken waarin de verdachte schuldbewust is en er
geen andere sanctie kan worden opgelegd dan een boete of een werkstraf. In de gevallen dat er
geen overeenstemming kan worden bereikt of een gevangenisstraf mogelijk is, dient er een
rechtszaak te volgen.98 Een logische gevolgtrekking is dat er ook een rechtszaak zal volgen in
het geval de verdachte wel schuld bekent tot enig strafbaar feit, maar niet volledig meegaat in
het verwijt dat het openbaar ministerie hem maakt. Het doel van de transactie is volgens het
OM niet geheel anders dan strafrechtelijke veroordeling. In de woorden van het OM zijn de
doelen van het strafrecht, namelijk vergelding, generale preventie en speciale preventie,
duidelijk te herkennen.99
Kenmerkend voor de transparantie achteraf is volgens het openbaar ministerie kennelijk
de lengte van het persbericht en het feitenrelaas dat daaraan wordt toegevoegd. Als voorbeeld
van transparantie geeft het OM de hoge transacties met Vimpelcom, Telia en KPMG.100 De
vraag is in hoeverre de persberichten in ‘de nieuwe stijl’ daadwerkelijk transparantie opleveren.
De criteria die op de weegschaal hebben gelegen bij de beslissing om tot een transactieaanbod
te komen en die van invloed zijn geweest op de hoogte worden benoemd zijn de ernst van de
feiten, geschokte rechtsorde, passende afdoening, strafcomponent, herstelcomponent,
preventiecomponent (waaronder compliance afspraken), wederrechtelijk verkregen voordeel
en meewerken aan het onderzoek. Echter, het gewicht dat aan elk van deze elementen wordt
toegekend en enig inzicht in een berekening van de tot stand gekomen boete wordt niet
gegeven.101
96

Openbaar ministerie, ‘Rabobank betaalt € 70 miljoen ter afwikkeling van LIBOR-onderzoek’, via www.om.nl
(laatst geraadpleegd 31 maart 2022). P. Vermaas & L. van der Meer, ‘Bedrijven beginnen zich te melden als er
wat mis is’, Opportuun 2017/4.
97
Openbaar ministerie, ‘Ontwikkeling in praktijk hoge transactie’, via www.om.nl (laatst geraadpleegd 31 maart
2022). P. Vermaas & L. van der Meer, ‘Bedrijven beginnen zich te melden als er wat mis is’, Opportuun 2017/4.
98
Openbaar ministerie, ‘Ontwikkeling in praktijk hoge transactie’, via www.om.nl (laatst geraadpleegd 31 maart
2022). Zie ook openbaar ministerie, ‘Econosto Mideast, Econosto, ERIKS, CMK en Mammoet Salvage treffen
transacties met het Openbaar Ministerie’, via www.om.nl, 28 april 2021.
99
Openbaar ministerie, ‘Ontwikkeling in praktijk hoge transactie’, via www.om.nl (laatst geraadpleegd 31 maart
2022) Zie ook openbaar ministerie, ‘Econosto Mideast, Econosto, ERIKS, CMK en Mammoet Salvage treffen
transacties met het Openbaar Ministerie’, via www.om.nl, 28 april 2021.
100
Openbaar ministerie, ‘Ontwikkeling in praktijk hoge transactie’, via www.om.nl (laatst geraadpleegd 31 maart
2022). Zie ook openbaar ministerie, ‘Econosto Mideast, Econosto, ERIKS, CMK en Mammoet Salvage treffen
transacties met het Openbaar Ministerie’, via www.om.nl, 28 april 2021.
101
Openbaar ministerie, ‘Vimpelcom betaalt bijna 400 miljoen dollar aan Nederland voor omkoping in
Oezbekistan’, via www.om.nl (laatst geraadpleegd 31 maart 2022), openbaar ministerie, ‘Internationale strijd
tegen corruptie: Telia Company betaalt Nederland 274.000.000 US Dollar’, via www.om.nl (laatst geraadpleegd
31 maart 2022) en openbaar ministerie, ‘Dagvaarding en transactie in onderzoek belastingfraude KPMG-pand’,
via www.om.nl (laatst geraadpleegd 31 maart 2022). Zie ook openbaar ministerie, ‘Econosto Mideast, Econosto,
ERIKS, CMK en Mammoet Salvage treffen transacties met het Openbaar Ministerie’, via www.om.nl, 28 april
2021.

34

2. Uitgangspunten rechtsvergelijking: zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland

Het OM heeft het gebrek aan transparantie kennelijk onderkend en bij de afhandeling
van recentere hoge transacties meer inzicht gegeven. Zo is ten aanzien van de transacties
Nelson – Vanguard, Nelson – Gali en Nelson – Wadi de totstandkoming van het totale
boetebedrag duidelijker uitgewerkt en leren we dat een korting van 25% is toegekend voor het
volledig meewerken aan het onderzoek van de FIOD van alle onderzochte feiten. Dit
meewerken heeft bestaan uit een zelfmelding en het beschikbaar stellen en verstrekken van
relevante documenten en informatie.102
3.2 Discussie zelfonderzoek
Een (lopende) discussie gebruiken om de bestaande praktijk te beschrijven kan inzichten
verschaffen, maar kent ook beperkingen. Zo kan alleen dat naar voren komen wat deelnemers
aan de discussie naar voren brengen. Argumenten en voorbeelden die niet gegeven worden,
kunnen ook niet als onderzoeksresultaten naar voren komen. De hierop volgende weergave van
de discussie ten aanzien van zelfonderzoek in Nederland dient te worden gelezen in het licht
van deze beperking. Daar tegenover staat dat deze discussie openlijk en vrij gevoerd wordt en
alle relevante argumenten en voorbeelden naar voren gebracht kunnen worden.
Waar in elk geval weinig tot geen discussie over bestaat is dat zelfonderzoek voordelen
kent met betrekking tot de capaciteit van de Nederlandse opsporingsdiensten. 103 Zo wordt
gesteld dat de onderzochte en onderzoekende partij in geval van zelfonderzoek de structuur
van de organisatie goed kennen en weten zij waar informatie te vinden is. 104 Behalve het
voordeel dat daarmee een belangrijk deel van het onderzoekswerk wordt uitbesteed wordt
tevens als voordeel gezien dat een coöperatieve verdachte zich minder zal verzetten
(bijvoorbeeld middels bezwaarschriften) en daarmee (nog) minder op de capaciteit105 van het
OM drukt. Een verdachte die bereid is om de kosten van een zelfonderzoek op zich te nemen
in eventuele schikkingsonderhandeling wil niet het onderste uit de kan halen en indien een
gang naar de rechter toch noodzakelijk blijkt, ligt er op zijn minst een deelbekentenis die
gebruikt kan worden.106 Indien het tot een transactie of een schikking komt, ontlast dat ook de
rechtelijke macht.107
De discussie in Nederland ten aanzien van het onderwerp zelfonderzoek en zelfmelden
lijkt zich vooral te richten op de betrouwbaarheid en bruikbaarheid van de resultaten van
102

Openbaar ministerie, ‘Nelson - Vanguard Feitenrelaas en Beoordeling Openbaar Ministerie’, via www.om.nl
(laatst geraadpleegd 31 maart 2022). Openbaar ministerie, ‘Nelson -Gali Feitenrelaas en Beoordeling Openbaar
Ministerie’, via www.om.nl (laatst geraadpleegd 31 maart 2022). Openbaar ministerie, ‘Nelson - Wadi
Feitenrelaas en Beoordeling Openbaar Ministerie’, via www.om.nl (laatst geraadpleegd 31 maart 2022). Zie ook
openbaar ministerie, ‘Econosto Mideast, Econosto, ERIKS, CMK en Mammoet Salvage treffen transacties met
het Openbaar Ministerie’, via www.om.nl, 28 april 2021.
103
Aanhangsel Handelingen II 2018/19, nr. 3898, p. 4. Zie ook T. Beekhuis, ‘Het gebruik van zelfonderzoek door
het openbaar ministerie behoeft nadere normering’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4,
p. 133.
104
J. Brummer & R. Jacobs, ‘Zelfonderzoek bij fraude, een goed idee?’, KPMG, 12 februari 2020.
105
Zie m.b.t het argument capaciteit ook Aanhangsel Handelingen II 2018/19, nr. 3898, p. 4; T. van Roomen &
A. Verbruggen, ‘Corruptie: status quo en de toekomst’, Tijdschrift voor Bijzonder Strafrecht & Handhaving
2015/6, p. 226; J. Polman, ‘Kamer eist onderzoek naar aanpak witteboordencriminaliteit’, Het Financieele
Dagblad 5 juli 2020 en ‘Borg transparantie fraudeonderzoek met duidelijke regels’, Het Financieele Dagblad 6
juni 2019.
106
D.V.A. Brouwer, ‘Enkele gedachten over de raadsman die ten behoeve van de opsporing onderzoek verricht’,
Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 179.
107
T. Beekhuis, ‘Het gebruik van zelfonderzoek door het openbaar ministerie behoeft nadere normering’,
Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4 september, p. 133. Zie m.b.t. de voordelen in kosten
ook A. Verbruggen & D. Roerink, ‘Onderzoek eigen advocaat nuttige bijdrage aan strafrechtpleging’, Het
Financieele Dagblad 17 juni 2020; M. van den Eerenbeemt, ‘OM wil hulp van verdachte bedrijven bij aanpak
fraude’, Het Financieele Dagblad 5 juni 2019.

35

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

zelfonderzoek voor opsporingsinstanties en het OM. De motie Groothuizen en Van Nispen
benadrukt dat uitgezocht moet worden op welke wijze dit zelfonderzoek zou kunnen worden
gereguleerd.108 Naar aanleiding van de motie is de discussie in het publieke debat voortgezet
in diverse media en hebben diverse beroepsgroepen artikelen gepubliceerd, met name met
betrekking tot het onderwerp zelfonderzoek. Het publieke debat dat is ontstaan heeft
bijgedragen aan het van het belang van dit onderzoek naar zelfonderzoek en zelfmelden.109 Het
is niet voor niets dat het Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming in september 2020 een
themanummer heeft gewijd aan dit onderwerp.110 Het publieke debat omtrent zelfonderzoek
lijkt zich vooral te focussen op de vraag wie de (meest) geschikte partij is om dat zelfonderzoek
te verrichten. Waarbij vooral veel aandacht wordt besteed aan de kernwaarde partijdigheid van
de advocaat.111 Dit in navolging van de uitgesproken intentie van het OM, om in de toekomst
vaker gebruik te willen maken van zelfonderzoek uitgevoerd door advocaten die door bedrijven
zelf zijn ingehuurd. Aansluitend op de wie-vraag concentreert de discussie zich op de vraag
aan welke criteria zelfonderzoek moet voldoen. De discussie langs deze lijnen wordt in de
hiernavolgende deelparagrafen weergegeven, waarna een aantal overige aandachtspunten die
in de literatuur aandacht vragen met betrekking tot zelfonderzoek besproken worden.
Bevindingen in deze paragrafen zijn niet meer dan uitgewerkte percepties en moeten ook als
zodanig worden gelezen.
3.2.1 De advocaat of de accountant112
Er zijn auteurs met een zeer duidelijke voorkeur voor de (forensisch) accountant als
onderzoekende partij en deze auteurs zijn dan vaak tegenstander van de advocaat als
onderzoekende partij. Zij vinden de advocaat onvoldoende onafhankelijk en stellen dat, hoewel
niet elke accountant even onafhankelijk is, er voor de accountant diverse waarborgen zijn om
de onafhankelijkheid voldoende te garanderen.113 Dat betekent niet dat men helemaal geen rol
ziet voor de advocaat met betrekking tot het zelfonderzoek. Het past bij de rol van advocaat
om de verdachte organisatie te adviseren en betrokken te zijn bij de afspraken die gemaakt
worden voorafgaand aan het zelfonderzoek en hierop toezicht te houden gedurende het
zelfonderzoek, door bijvoorbeeld aanwezig te zijn bij interviews. Bovendien kan er enige

108

Kamerstukken II 2019/20, 31753, 217, p. 59
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum projectnr. 3221, ‘Startnotitie Zelfonderzoek naar en
zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven’, 11 mei 2021, p. 3-4.
110
R. van der Hoeven, ‘Zelfonderzoek door de advocaat van de (verdachte) onderneming: Intern onderzoek 2.0’,
Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 117.
111
Vgl, R. van der Hoeven, ‘Zelfonderzoek door de advocaat van de (verdachte) onderneming: Intern onderzoek
2.0’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 117, D.V.A Brouwer, ‘Enkele gedachten over
de raadsman die ten behoeve van de opsporing onderzoek verricht’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming
2020, nr. 3/4, p. 180, H. Sytema, ‘Fraudeonderzoek door de eigen advocaat. Tuchtrecht als bescherming of
beperking?’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 158-159, J.F. Rense & E.R. van Rhijn,
‘Intern onderzoek door advocaten’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 165, I.K.
Toxopeus – de Vries, ‘Partijdig en objectief in een onderzoek, kan dat samen?’, Tijdschrift voor Sanctierecht &
Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 152, P. van Leusden, ‘Zelfonderzoek: enige nuancering’, Tijdschrift voor
Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 121, M. Altena en R.P.A. Kraaijveld, ‘Zelfonderzoek vanuit
toezichthouderperspectief’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 128 en T. Beekhuis,
‘Het gebruik van zelfonderzoek door het openbaar ministerie behoeft nadere normering’, Tijdschrift voor
Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 134-135.
112
Hoewel ook andere onderzoekers een rol kunnen spelen bij een zelfonderzoek (met name interne onderzoekers
of particulier onderzoekers werkzaam bij een particulier onderzoeksbureau), spitst de discussie zich vooral toe op
de verschillen tussen accountants en advocaten.
113
P. van Leusden, ‘Zelfonderzoek: enige nuancering’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr.
3/4, p. 121.
109

36

2. Uitgangspunten rechtsvergelijking: zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland

controle plaatsvinden op het onderzoek van de advocaat, nu de FIOD te allen tijde het
zelfonderzoek marginaal zou moeten kunnen toetsen.114
Auteurs die geen tegenstander zijn van de advocaat als onderzoekende partij stellen
daarentegen dat de belangen van de advocaat juist goed aansluiten bij de capaciteitsvoordelen
van het zelfonderzoek. Een niet-antagonistische verdedigingsstijl zou de beste uitkomst
opleveren voor de organisatie. De advocaat is dan meer gericht is op beïnvloeding van het OM
dan op conflict. Hierbij wordt wel de kanttekening gemaakt dat indien de FIOD de
oorspronkelijke verdenking wil uitbreiden, de beïnvloeding van de advocaat op de scope van
het onderzoek toch een ander belang dan dat van de opsporingsdiensten kan worden gezien.
De advocaat zal de verdenking immers zo beperkt mogelijk willen houden voor de organisatie
die hij bij staat. 115 Behoud van regie is in het belang van de verdachte organisatie en de
organisatie heeft vooral als doel het beperken van de (reputatie) schade. Een strafzaak levert in
de regel meer schade op dan een transactie. De vraag hoeveel er betaald moet worden, speelt
dan een minder grote rol dan waarvoor betaald moet worden. De organisatie heeft belang bij
een coöperatieve houding en zal hiertoe vooral worden aangezet als een positievere uitkomst
in het vooruitzicht ligt.116 Vanuit deze coöperatieve gedachte zou de kernwaarde partijdigheid
niet in de weg hoeven staan van de objectiviteit van de advocaat. Indien de cliënt baat heeft bij
een zo neutraal en objectief mogelijk zelfonderzoek is het deze partijdigheid die er voor zorgt
dat de advocaat bij de rol van objectief en neutraal onderzoeker op zich kan nemen.117 Erkend
wordt dat de advocaat in de rol van raadsman tot een niet-objectieve omgang met feiten leidt.118
Anders zou een belangenconflict ontstaan dat schuurt met de kernwaarde integriteit.119 Dit lijkt
te suggereren dat sommige de mening zijn toegedaan dat de advocaat-onderzoeker en de
advocaat-raadsman verschillende advocaten dienen te zijn. De raadsman dient te accepteren
dat hij de regie over het zelfonderzoek uit handen moet geven om zo objectief onderzoek én
beginselvaste rechtsbijstand mogelijk te maken.120 Die regie kan worden overgelaten aan een
andere advocaat. Als het aankomt op het doen van onderzoek dient de rol van de advocaat
vanuit dat perspectief dus beperkt te blijven tot het doen van het eigen onderzoek in opdracht
van de onderneming en dient de advocaat weg te blijven bij rollen waarbij de maatschappelijke
verwachting ten aanzien van onafhankelijkheid een hogere lat oplegt dan dat beroeps- en
gedragsregels voor de advocatuur doen.121
Niet iedereen is het eens met deze aangebrachte splitsing in rollen. Een advocaatonderzoeker zou zich volgens hen niet anders moeten presenteren dan partijdig en zal altijd
moeten worden gezien als een belangenbehartiger.122 Tuchtrechtelijk gezien hoeft dit dan ook
114

P. van Leusden, ‘Zelfonderzoek: enige nuancering’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr.
3/4, p. 122.
115
D.V.A. Brouwer, ‘Enkele gedachten over de raadsman die ten behoeve van de opsporing onderzoek verricht’,
Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 179.
116
D.V.A. Brouwer, ‘Enkele gedachten over de raadsman die ten behoeve van de opsporing onderzoek verricht’,
Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 180.
117
D.V.A. Brouwer, ‘Enkele gedachten over de raadsman die ten behoeve van de opsporing onderzoek verricht’,
Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 180.
118
D.V.A. Brouwer, ‘Enkele gedachten over de raadsman die ten behoeve van de opsporing onderzoek verricht’,
Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 180.
119
D.V.A. Brouwer, ‘Enkele gedachten over de raadsman die ten behoeve van de opsporing onderzoek verricht’,
Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 182.
120
D.V.A. Brouwer, ‘Enkele gedachten over de raadsman die ten behoeve van de opsporing onderzoek verricht’,
Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 182.
121
D.V.A. Brouwer, ‘Het onderzoek door de advocaat in een verander compliance landschap’, Boom Strafblad
aflevering 2 2022, p. 59.
122
H. Sytema, ‘Fraudeonderzoek door de eigen advocaat. Tuchtrecht als bescherming of beperking?’, Tijdschrift
voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 159 en J.F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door
advocaten’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 172-173 en 175-176.

37

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

geen probleem op te leveren. De advocaat, in welke hoedanigheid dan ook, kan prima
zelfonderzoek verrichten, zolang de advocaat het belang van de opdracht gevende organisatie
dient. Het is dan aan de opsporings- en vervolgingsinstanties om doordrongen te zijn van het
feit dat het onderzoek door een principieel partijdige onderzoeker is verricht. Deze instanties
dienen hiermee rekening te houden bij de waardering van de uitkomsten van het zelfonderzoek.
Dit zou niet anders zijn dan in een regulier strafproces daar waar het betreft de verklaringen
van de verdachte en/of stukken die ter zitting door de verdediging worden ingebracht. Het
presenteren van zelfonderzoek gedaan door een advocaat-onderzoeker als onafhankelijk en
objectief kan daarentegen wel tuchtrechtelijke gevolgen hebben.123 Echter, het tuchtrecht heeft
weinig betekenis als het aankomt op beoordeling van de volledigheid en kwaliteit van het
zelfonderzoek. 124 Een vraag die hierbij relevant wordt geacht is of de raadsman die de
verdachte organisatie voorafgaand aan de verdenking heeft bijgestaan de aangewezen persoon
is om het onderzoek uit te voeren. De advocaat die in een eerder stadium juridisch advies heeft
gegeven ten aanzien van feiten en omstandigheden die betrekking hebben op de te onderzoeken
feiten dient zich volgens sommigen te onthouden van het verrichten van het onderzoek om
belangenverstrengeling te voorkomen. De onafhankelijkheid van de advocaat komt in het
geding indien de advocaat in de rol van onderzoeker het eigen werk als raadsman moet
onderzoeken en hierop moet reflecteren.125 Deze mening wordt niet alleen door accountants,
maar ook door sommige advocaten gedeeld. 126 Zij gaan er van uit dat bij advocaten de
kernwaarde partijdigheid voorop staat in verhouding tot de kernwaarde objectiviteit en de
invulling van de kernwaarde partijdigheid een andere invulling vraagt dan objectiviteit bij het
uitvoeren van zelfonderzoek. Een invulling die, gezien de huidige wet- en regelgeving voor
advocaten, niet mogelijk zou zijn. Dit zou betekenen dat partijdigheid en objectiviteit elkaar
niet per definitie in de weg hoeven te staan en de regelgeving van accountants laat dit zien.
Voorwaarde is dan alleen dat, net als bij accountants, objectiviteit voorop moet staan.127
De gedachte dat de invulling van rol als onderzoeker bij een accountant in een
zelfonderzoek verschilt van de invulling door een advocaat valt volgens sommigen te bezien.
Zij stellen dat elke onderzoeker een partijbelang behartigt omdat de onderzoeker een opdracht
uitvoert. De accountant kan, volgens hen, in de rol van onderzoeker ook prima een partijbelang
behartigen aangezien de rol verschilt van de controlerende accountant en in die hoedanigheid
niet de rol van ‘vertrouwenspersoon in het maatschappelijk verkeer’ vertolkt. Daarmee stellen
zij niet dat de fundamentele beginselen niet van toepassing zijn op de accountant-onderzoeker,
maar dat partijdigheid en onafhankelijk niet per definitie aan elkaar in de weg staan en voor de
advocaat, onterecht, een hogere lat wordt gelegd dan voor de accountant. Het enige wezenlijke
verschil dat wordt gezien is de deskundigheid van de beroepsgroepen. 128 Een gebrek aan
deskundigheid kan opgelost worden door de ontbrekende deskundigheid in te huren, met als
bijkomend voordeel dat de waarborgen van de beroepsgroep zich uitstrekken over het werk

123

H. Sytema, ‘Fraudeonderzoek door de eigen advocaat. Tuchtrecht als bescherming of beperking?’, Tijdschrift
voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 159.
124
H. Sytema, ‘Fraudeonderzoek door de eigen advocaat. Tuchtrecht als bescherming of beperking?’, Tijdschrift
voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 160.
125
H. Sytema, ‘Fraudeonderzoek door de eigen advocaat. Tuchtrecht als bescherming of beperking?’, Tijdschrift
voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 161.
126
J.F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming
2020, nr. 3/4, p. 172.
127
I.K. Toxopeus – de Vries, ‘Partijdig en objectief in een onderzoek, kan dat samen?’, Tijdschrift voor
Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 156.
128
J.F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming
2020, nr. 3/4, p. 167-168.

38

2. Uitgangspunten rechtsvergelijking: zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland

van de betreffende derde deskundige.129 Sommigen gaan nog een stap verder door de advocaat
bij uitstek te bestempelen als de ‘vertrouwenspersoon in het maatschappelijk verkeer’, omdat
het vertrouwensbeginsel niet enkel een individueel belang, maar het goed functioneren van de
rechtstaat waarborgt.130 De bescherming die het vertrouwensbeginsel kan bieden zorgt er dan
voor dat alle informatie boven water kan komen en het onderzoek zo volledig mogelijk is,
omdat men niet bang hoeft te zijn dat schadelijke informatie openbaar wordt. Dit wordt als
extra voordeel van de vertrouwelijkheid gezien. En dit zou een ander type onderzoeker niet
kunnen garanderen. Vanuit die redenatie is het onderzoek van de accountant waar het risico
aan kleeft dat niet volledig wordt meegewerkt door betrokkenen. 131 Vanwege het grote
maatschappelijk belang van het verschoningrecht wordt gemeend dat dit recht eerder
beschermd moet worden dan bekritiseerd. Dat advocaten fouten maken wordt erkend, maar dit
is volgens bepaalde auteurs, die voorstander zijn van de advocaat als onderzoeker, geen grond
om critici gelijk te geven dat het zelfonderzoek niet door een advocaat verricht zou moeten
worden.132
3.2.2 Criteria voor zelfonderzoek
Een reden voor het opstellen van criteria voor zelfonderzoek is dat het gebrek van een duidelijk
vooraf bepaald toetsingskader een obstakel kan vormen voor bedrijven om strafbare feiten te
onderzoeken of te melden. 133 Daarnaast valt voor het OM zonder wettelijk kader of
vervolgingsrichtlijn moeilijk te bepalen hoe zij het zelfonderzoek en zelfmelden moeten wegen
bij het maken van strafvorderlijke beslissingen.134 In de literatuur wordt de vraag opgeworpen
of het tuchtrecht voor advocaten voldoende geschikt is als waarborg voor zelfonderzoek
vanwege het feit dat een klager slechts ontvankelijk wordt verklaard door de tuchtrechter indien
er sprake is van een eigen belang. Los van doelbewuste misleiding en de gevallen waarbij het
de bescherming van belangen van betrokken derden betreft, is alleen de opdrachtgevende
organisatie belanghebbende als de klacht ziet op gebrekkige kwaliteit van het werk.135 Er zijn
auteurs die de oplossing zoeken in richtlijnen voor het OM, waarin wordt neergelegd onder
welke voorwaarden het OM een zelfonderzoek kan en mag gebruiken. Zij stellen dat
zelfonderzoek verricht door advocaten dan zal resulteren in zelfonderzoek dat zich richt op het
voldoen aan de gestelde voorwaarde omdat dit tot een zo goed mogelijke uitkomst voor het
bedrijf zal leiden en dus in het belang is van het bedrijf.136 Dit is in lijn met de gedachte over
de coöperatieve houding met betrekking de kernwaarde partijdigheid van de advocaatonderzoeker.

129

J.F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming
2020, nr. 3/4, p. 170-717 en 175.
130
J.F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming
2020, nr. 3/4, p. 166.
131
J.F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming
2020, nr. 3/4, p. 170.
132
J.F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming
2020, nr. 3/4, p. 168.
133
OECD, Implementing the OECD anti-bribery convention. Phase 4 report: Netherlands, via www.oecd.org
(laatst geraadpleegd 10 mei 2022).
134
M. Stevens, ‘De Implementatie van het OESO Anti-Corruptieverdrag door Nederland: 20 jaar later, Tijdschrift
voor Sanctierecht & Onderneming 2020 nr. 5/6 en OECD, Implementing the OECD anti-bribery convention.
Phase 4 report: Netherlands, via www.oecd.org (laatst geraadpleegd 10 mei 2022).
135
H. Sytema, ‘Fraudeonderzoek door de eigen advocaat. Tuchtrecht als bescherming of beperking?’, Tijdschrift
voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 161.
136
H. Sytema, ‘Fraudeonderzoek door de eigen advocaat. Tuchtrecht als bescherming of beperking?’, Tijdschrift
voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 162.

39

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Ook wordt voorgesteld om een richtlijn voor goed onderzoek op te stellen gebaseerd op
de handreikingen 1112 en 1127 en andere aandachtpunten uit de tuchtrechtspraak voor
accountants die nog niet in een handreiking zijn opgenomen. Vanuit het oogpunt om één gelijke
standaard te creëren, moet deze richtlijn dan gaan gelden voor alle beroepsgroepen die
zelfonderzoek verrichten.137 Dit is niet volgens alle auteurs noodzakelijk. Anderen stellen dat
de ontwikkeling die de beroeps- en gedragsregels van de accountants heeft doorgemaakt het
gevolg is van een veelvoud aan tuchtzaken tegen accountants. Zelfonderzoek door advocaten
is een recente en nieuwe ontwikkeling en moet deze ontgroeningsfase nog doormaken.138 Een
ontwikkeling waarbij wordt onderschreven dat ook bij de totstandkoming van regelgeving voor
accountants hand in hand is gegaan met tuchtrechtspraak.139
3.2.3 Overige aandachtspunten bij zelfonderzoek
Naast de vraag welke type onderzoeker het meest geschikt is en welke criteria moeten gelden
voor zelfonderzoek worden terloops ook andere aandachtspunten naar voren gebracht. Op
welke wijze en in welke mate het verrichten van zelfonderzoek en het zelfmelden wordt
beloond valt eerder onder criteria voor de hoge transactie, maar raakt wel de belangen bij
zelfonderzoek en zelfmelden en geeft inzicht in hoe we zelfonderzoek en zelfmelden moeten
waarderen. Dit geldt ook voor andere vormen van meewerken, zoals het nemen van compliance
maatregelen. Het kan belangrijk zijn om na te denken over het inzichtelijk maken van
kortingsmogelijkheden op de straf. Dit kan voor bedrijven een grote motivator zijn om mee te
werken en bijdrage in het afwegen van de risico’s.140
Het kan ook van belang zijn om na te denken over de positie van het OM en de wijze
waarop het OM verantwoording moet afleggen.141 Ten aanzien van de hoge transacties worden
al stappen gezet richting rechtelijke toetsing, maar wat betekent dit voor het zelfonderzoek en
het zelfmelden? Nu is het zo dat het OM niet verantwoordelijk gehouden kan worden voor
bewijsmateriaal dat is vergaard door zelfonderzoekers. 142 Rechterlijke toetsing wordt ook
geopperd als controlemiddel op afspraken in achterkamertjes. Meer transparantie zou dan een
maatschappelijk gedeeld gevoel van ongemak bij transacties kunnen wegnemen. 143 In de
discussie wordt in dat kader ook wel gewezen op de risico’s van klassenjustitie.144 Behalve de
137

I.K. Toxopeus – de Vries, ‘Partijdig en objectief in een onderzoek, kan dat samen?’, Tijdschrift voor
Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 156.
138
J.F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming
2020, nr. 3/4, p. 168.
139
I.K. Toxopeus – de Vries, ‘Partijdig en objectief in een onderzoek, kan dat samen?’, Tijdschrift voor
Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 152-155.
140
T. Beekhuis, ‘Het gebruik van zelfonderzoek door het openbaar ministerie behoeft nadere normering’,
Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 136-137.
141
T. Beekhuis, ‘Het gebruik van zelfonderzoek door het openbaar ministerie behoeft nadere normering’,
Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 137. P. Vermaas & L. van der Meer, ‘Bedrijven
beginnen zich te melden als er wat mis is’, Opportuun 2017/4.
142
Vgl. Bleichrodt 2010, p.15 en T. Beekhuis, ‘Het gebruik van zelfonderzoek door het openbaar ministerie
behoeft nadere normering’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 137.
143
C. van Asperen de Boer & M. van Duijvenbode, ‘Openheid in schikkingspraktijk OM’, NJB 2015/4, p. 21-22.
Zie ten aanzien van onderhandelingen in de achterkamer ook L. van Almelo, ‘Klachtenregen over
‘zelfonderzoek’’, Advocatenblad 2020/6, p.39; J. Polman, ‘Hoe een mkb’er het gevecht aangaat met de Zuidas’,
Het Financieele Dagblad 4 maart 2020 en M. Groothuizen & M. van Nispen, ‘Fraudeonderzoek door eigen
advocaat vergroot risico op misleiding OM’, Het Financieele Dagblad 9 juni 2020. P. Vermaas & L. van der
Meer, ‘Bedrijven beginnen zich te melden als er wat mis is’, Opportuun 2017/4.
144
Zie bijvoorbeeld ‘SP vraagt naar fraudeonderzoek door bedrijven in plaats van het OM’, via
www.tweedekamer.nl. Zie ook J. Sikkelbroeck, ‘De NOvA moet ingrijpen bij Zuidas advocaten die
‘zelfonderzoek’ doen’, via www.lawforum.nl (laatst geraadpleegd 14 december 2022) en accountant.nl, ‘SP stelt

40

2. Uitgangspunten rechtsvergelijking: zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland

hoogte van de transactie145 speelt daarbij ook het idee van de slager die zijn eigen vlees keurt.146
Overigens wordt ten aanzien van de hoogte van de transactie ook gewezen op het feit dat een
rechter tot een lagere straf of zelfs geen straf kan komen.147
Een geheel ander aandachtspunt zijn de belangen van derden. Te denken valt aan
medewerkers van de organisatie die onderwerp van onderzoek zijn en/of door de onderzoeker
worden geïnterviewd. Zorgen worden geuit met betrekking tot wat wordt genoemd “de schuld
in de schoenen van anderen schuiven in de zin van zonder meer vrijpleiten van de organisatie
ten koste van individuen”. Dit zou geen doel op zich moeten kunnen zijn, al wordt wel ingezien
dat er sprake kan zijn van gerechtvaardigde gronden om bepaalde medewerkers aan te wijzen
op hun betrokkenheid en verantwoordelijkheid.148 In dit verband wordt ook gewezen op de
arbeidsrechtelijke plicht die voor een medewerker kan bestaan om aan een intern onderzoek
mee te werken. Hier zou potentieel strijdigheid ontstaan met het zwijgrecht en het
verschoningsrecht van de medewerker.149 Sommigen pleiten voor een protocol ter bescherming
van medewerkers, waarbij tevens verwacht wordt dat lastige arbeidsrechtelijke en
gedragsrechtelijke vragen zullen leiden tot tuchtrechtelijke uitspraken.150

Kamervragen over fraudeonderzoek door advocaten’ via www.accountant.nl (laatst geraadpleegd 14 december
2022).
145
J. Leliveld & P.T.C. van Kampen, Strafblad 2015(5), paragraaf 6 en P.A.M. Diekman & R.J. de Doelder,
‘Uitvoeren van fraudeonderzoeken’, de Compliance Officer december 2014, p. 13.
146
‘Weinig transparant zelfonderzoek naar Fraude, Het Financieele Dagblad 7 juni 2019; ‘Borg transparantie
fraudeonderzoek met duidelijke regels’, Financieel Dagblad 6 juni 2019 en M. Kaaks, ‘Zelfdonderzoek’,
Advocatenblad 3 juli 2020, p.7.
147
M. Velthuis, ‘Medewerking door ondernemingen aan een strafrechtelijk onderzoek, Nopen nieuwe
ontwikkelingen tot invoering van Nederlands beleid voor interne onderzoeken?’, Tijdschrift voor Bijzonder
Strafrecht & Handhaving 2020/3, p. 95 en A.J.M. de Swart & F. Mattheijer, ‘Zelfmelding en meewerken, wat
schuift het?’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2018/2/3, p. 98.
148
J.F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming
2020, nr. 3/4, p. 173.
149
A.E. van der Wal, ‘Interne onderzoeken 2.0 – beschouwingen vanuit het perspectief van de geïnterviewde
persoon’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 173.
150
D.J.B de Wolff, ‘Intern (fraude)onderzoek door advocaten - werknemers in de knel?’, ArbeidsRecht afl. 5 mei
2021, p.6.

41

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

42

Deelonderzoek A

Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in andere landen

3. Zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland

Hoofdstuk 3

Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland
1. Inleiding
In Duitsland lag in 2020 het wetsvoorstel Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität
in der Wirtschaft (Wetsontwerp Versterking Integriteit van de Economie; hierna: Integrität in
der Wirtschaft) voor, waarin het zelfonderzoek en zelfmelden van strafbare feiten die door de
rechtspersoon zijn begaan wordt gereguleerd.1 Het wetsvoorstel beoogt een nieuw Gesetz zur
Sanktionierung von verbandsbezogenen Straftaten (Wet op de bestraffing van aan bedrijven
gerelateerde misdrijven; hierna: VerSanG) in te voeren.2 Het zelfonderzoek en zelfmelden van
strafbare feiten is ondergebracht in Abschnitt 2 Sanktionszumessung (Hoofdstuk 2
Straftoemeting). Met het oog op de verkiezingen en de vorming van een nieuw kabinet is de
uitvoering van het wetsvoorstel tijdelijk uitgesteld.3 Hoewel Integrität in der Wirtschaft slechts
een wetsvoorstel betreft, kunnen de parlementaire stukken en discussies naar aanleiding van
dit voorstel wel inzichten geven in de voor- en nadelen van een dergelijke regeling, en inspiratie
geven voor een eventueel te ontwerpen Nederlandse regeling.
In dit hoofdstuk beantwoorden wij de vragen welke vormen van zelfonderzoek en
zelfmelden door bedrijven bestaan in Duitsland, welke ervaringen met het zelfonderzoek en
zelfmelden in de praktijk zijn opgedaan en wat de voor- en nadelen zijn van de regeling.
Daartoe zetten wij allereerst de algemene uitgangspunten van het Duitse strafprocesrecht uiteen
(paragraaf 2), waarbij wij tevens ingaan op de rol van de advocaat en de accountant bij het
zelfonderzoek en het zelfmelden. Vervolgens werken wij in paragraaf 3 de beoogde regeling
van het zelfonderzoek en zelfmelden nader uit, waarbij wij ook aandacht besteden aan de
totstandkoming en ratio achter het wetsvoorstel. Hierna bespreken wij in paragraaf 4 en 5 het
juridische kader van het zelfonderzoek en het zelfmelden. Daarbij gaan wij ook in op
belangrijke rechtswaarborgen van de procedure. Vervolgens onderzoeken wij in paragraaf 6
aan de hand van parlementaire stukken, literatuur, nieuwsberichten, blogs en opinies, het
zelfonderzoek en zelfmelden in de praktijk, waaronder de ervaringen, de discussie naar
aanleiding van het wetsvoorstel, en de gevolgen voor de opsporing en vervolging. In paragraaf
7 brengen wij tot slot in kaart welke aandachtspunten voortvloeien uit de ervaringen met
zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland.
2. De algemene uitgangspunten van het Duitse strafprocesrecht
Duitsland behoort – net als Nederland – tot de civil law traditie. Binnen de civil law traditie
staat het door de wetgever vastgestelde recht centraal. Strafrechtelijke aansprakelijkheid kan
in zoverre niet voortvloeien uit jurisprudentie.4 Het Duitse strafproces is sterk inquisitoir van
aard. Het vooronderzoek vindt plaats onder leiding van de officier van justitie (§ 160
1

§ 16 e.v. Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der
Wirtschaft, Drucksache 19/23568.
2
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 50.
3
H.W. Potinecke & L. Posch, ‘Lieber ein Ende mit Schrecken als ein Schrecken ohne Ende:
Verbandssanktionengesetz für diese Legislaturperiode gescheitert’, Blog-serie RefE Verbandssanktionengesetz
16 juni 2021, te raadplegen via www.cmshs-bloggt.de (laatst geraadpleegd 31 december 2021).
4
A.H. Klip, C. Peristeridou & D.L.F. de Vocht, Citius, altius, fortius – Sneller, hoger, sterker. Wat we van
Engeland en Duitsland kunnen leren in. Het kader van modernisering strafvordering, Den Haag: WODC 2019, p.
12.

45

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Strafprozeßordnung; StPO, Duits Wetboek van Strafvordering). De verdachte heeft tijdens het
vooronderzoek het recht om tegenbewijs te leveren.5 Tijdens het onderzoek ter terechtzitting is
de rechter ambtshalve verantwoordelijk voor het nemen van juiste inhoudelijke beslissing en
is in dat kader bevoegd en verplicht om ambtshalve onderzoek uit te voeren dat kan bijdragen
aan het vinden van de materiële waarheid.6 Er wordt in Duitsland sterk vastgehouden aan het
onderzoek ter terechtzitting. Dat wordt eveneens tot uitdrukking gebracht in de beperkte
mogelijkheden om de verdachte te veroordelen bij verstek. Er wordt van de rechter verlangd
dat hij de persoon van de verdachte tijdens het onderzoek ter terechtzitting onderzoekt, voordat
de rechter een bewijsbeslissing kan nemen of een vrijheidsstraf kan opleggen.7
Tevens zijn de mogelijkheden voor buitengerechtelijke afdoening beperkt. Onder het
legaliteitsbeginsel is het Duitse openbaar ministerie in beginsel verplicht om alle bewijsbare
feiten te vervolgen.8 Door een vervolgingsverplichting in te stellen worden alle mogelijkheden
tot politieke beïnvloeding van het vervolgingsbeleid uitgesloten. 9 Bovendien wordt voor
alternatieve vormen van afdoening van strafzaken steeds de inmenging van de strafrechter
vereist. Het openbaar ministerie lijkt zodoende meer te zijn gericht op de rechter en is dan ook
meer afhankelijk van hem dan in bijvoorbeeld Nederland.10
2.1 Rol van de advocaat
De Berufsordnung in der Fassung (BORA; regels inzake de beroepspraktijk van de advocaat)
zijn in Duitsland opgesteld door raadslieden van de Federale Republiek van Duitsland en de
andere leden van de Orde van Advocaten (Rechtsanwaltskammern).11 Uitgangspunt onder de
BORA is dat de advocaat zijn beroep vrij en zelfstandig uitoefent als lid van een zelfgekozen
en zelfgereguleerd beroep, met inachtneming van de wet en de beroepsregels.12 De advocaat
dient als onafhankelijke adviseur en vertegenwoordiger van zijn cliënt op te treden in alle
juridische aangelegenheden, waarbij hij de rechten van zijn cliënt dient te beschermen. Het is
de taak van de advocaat om de cliënt te begeleiden in het kader van rechtsvorming,
rechtsconflicten te vermijden en geschillen te beslechten. Bovendien dient hij de cliënt te

5

L. Stevens e.a., De tenlastelegging als grondslag voor de rechterlijke beslissing. Een rechtsvergelijkend
onderzoek naar de inrichting van de tenlastelegging en de gebondenheid eraan bij het bewijs, de kwalificatie en
de straftoemeting in Nederland, België, Frankrijk, Italië en Duitsland, Den Haag: WODC 2016, p. 92. P.A.M.
Verrest & P.A.M. Mevis, Rechtsvergelijkende inzichten voor de modernisering van het Wetboek van
Strafvordering, Den Haag: Boom 2018, p. 102.
6
§ 155 lid 2 StPO. L. Stevens e.a., De tenlastelegging als grondslag voor de rechterlijke beslissing. Een
rechtsvergelijkend onderzoek naar de inrichting van de tenlastelegging en de gebondenheid eraan bij het bewijs,
de kwalificatie en de straftoemeting in Nederland, België, Frankrijk, Italië en Duitsland, Den Haag: WODC 2016,
p. 92. P.A.M. Verrest & P.A.M. Mevis, Rechtsvergelijkende inzichten voor de modernisering van het Wetboek
van Strafvordering, Den Haag: Boom 2018, p. 95.
7
P.A.M. Verrest & P.A.M. Mevis, Rechtsvergelijkende inzichten voor de modernisering van het Wetboek van
Strafvordering, Den Haag: Boom 2018, p. 95. L. Stevens e.a., De tenlastelegging als grondslag voor de
rechterlijke beslissing. Een rechtsvergelijkend onderzoek naar de inrichting van de tenlastelegging en de
gebondenheid eraan bij het bewijs, de kwalificatie en de straftoemeting in Nederland, België, Frankrijk, Italië en
Duitsland, Den Haag: WODC 2016, p. 92.
8
Op grond van § 170 lid 1 StPO zijn er een aantal uitzonderingen, zoals wanneer de schuld van de verdachte
gering is of het algemeen belang de vervolging niet eist. Ook onder het bijzonder strafrecht en het belastingrecht
wordt de vervolgingsbeslissing meestal uitdrukkelijk gestoeld op het opportuniteitsbeginsel. Zie daarover W.
Geelhoed, Het opportuniteitsbeginsel en het recht van de Europese Unie 2013/2.5.
9
W. Geelhoed, Het opportuniteitsbeginsel en het recht van de Europese Unie 2013/2.5.
10
P.A.M. Verrest & P.A.M. Mevis, Rechtsvergelijkende inzichten voor de modernisering van het Wetboek van
Strafvordering, Den Haag: Boom 2018, p. 95.
11
Zie Berufsordnung in der Fassung, 1 januari 2020, te raadplegen via www.brak.de.
12
§ 1 lid 1 BORA.

46

3. Zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland

beschermen tegen onjuiste beslissingen van rechtbanken en andere juridische autoriteiten.13
Een belangrijke beroepsverplichting voor de advocaat is de plicht tot geheimhouding. Om
hieraan te voldoen wordt van de advocaat verlangd dat hij de organisatorische en technische
maatregelen neemt die nodig zijn om de vertrouwelijkheid te beschermen en risico’s beperken
en die redelijk zijn voor het beroep van advocaat. De geheimhoudingsplicht vereist dat de
Rechtsanwalt adequate organisatorische en technische maatregelen neemt die nodig en redelijk
zijn om de vertrouwelijkheid te beschermen.14
2.2 Rol van de accountant
De rol van de accountant wordt gereguleerd door de Gesetz über eine Berufsordnung der
Wirtschaftsprüfer (WPO; Wet inzake de beroepsregels voor accountants). Accountants zijn
belast met het uitvoeren van bedrijfsaudits, in het bijzonder de jaarrekeningen van commerciële
ondernemingen, en het uitbrengen van auditrapporten over de uitvoering en resultaten van
dergelijke audits. Accountants dienen hun beroep zelfstandig, gewetensvol, vertrouwelijk en
op eigen verantwoordelijkheid uit te voeren. 15 Zij dienen zich bovendien onpartijdig te
gedragen bij het indienen van auditrapporten en adviezen van deskundigen.16 Tot slot wordt
van de accountant vereist dat hij activiteiten weigert die in strijd zijn met zijn plicht als
accountant of als er sprake is van partijdigheid bij de uitvoering van een opdracht. 17 In
Duitsland bestaat er geen specifieke regelgeving ten aanzien van de uitvoering van intern
onderzoek door de (forensisch) accountant.
3. Totstandkoming en ratio
3.1 Huidig wettelijk kader
Onder het huidig wettelijk kader van Duitsland, kunnen bedrijven op basis van § 30 Gesetz
über Ordnungswidrigkeiten (Wetboek van Bestuursstrafrecht; hierna: OWiG) aansprakelijk
worden gesteld voor strafrechtelijke en bestuursstrafrechtelijke feiten gepleegd door feitelijk
leidinggevende personen van het bedrijf, waardoor verplichtingen van de rechtspersoon zijn
geschonden of de rechtspersoon is verrijkt. 18 In de praktijk wordt doorgaans het verwijt
gemaakt dat de eigenaar van een bedrijf onvoldoende maatregelen heeft genomen ter
voorkoming van strafbare feiten, en als gevolg daarvan strafbare feiten hebben plaatsgevonden

13

§ 1 lid 3 BORA.
§ 2 BORA.
15
§ 43 WPO.
16
§ 43 WPO.
17
§ 49 WPO.
18
§ 130 lid 1 OWiG luidt:
Hat jemand
1. als vertretungsberechtigtes Organ einer juristischen Person oder als Mitglied eines solchen Organs,
2. als Vorstand eines nicht rechtsfähigen Vereins oder als Mitglied eines solchen Vorstandes,
3. als vertretungsberechtigter Gesellschafter einer rechtsfähigen Personengesellschaft,
4. als Generalbevollmächtigter oder in leitender Stellung als Prokurist oder Handlungsbevollmächtigter einer
juristischen Person oder einer in Nummer 2 oder 3 genannten Personenvereinigung oder
5. als sonstige Person, die für die Leitung des Betriebs oder Unternehmens einer juristischen Person oder einer in
Nummer 2 oder 3 genannten Personenvereinigung verantwortlich handelt, wozu auch die Überwachung der
Geschäftsführung oder die sonstige Ausübung von Kontrollbefugnissen in leitender Stellung gehört, eine Straftat
oder Ordnungswidrigkeit begangen, durch die Pflichten, welche die juristische Person oder die
Personenvereinigung treffen, verletzt worden sind oder die juristische Person oder die Personenvereinigung
bereichert worden ist oder werden sollte, so kann gegen diese eine Geldbuße festgesetzt werden.
14

47

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

(§ 130 OWiG; Verletzung der Aufsichtspflicht in Betrieben und Unternehmen).19 Op basis van
§ 30 lid 2 OWiG is de maximale geldboete die kan worden opgelegd € 10 miljoen, ongeacht
de grootte van het bedrijf.20 Bij het bepalen van de hoogte van de geldboete dient evenwel
rekening te worden gehouden met compliance-inspanningen van het bedrijf. Allereerst kunnen
genomen maatregelen die voorafgaand aan het gepleegde feit zijn genomen ter voorkoming
van strafbare feiten worden meegenomen in het bepalen van de hoogte van de geldboete.
Daarnaast dienen na het begaan van het strafbare feit maatregelen te zijn genomen, met het oog
op het voorkomen van strafbare feiten in de toekomst.21 De procedure van de OWiG is gestoeld
op het opportuniteitsbeginsel. Onder dat beginsel is het aan de officier van justitie om te
bepalen of hij al dan niet tot vervolging over gaat. De OWiG maakt het zodoende mogelijk om
bij het zelfonderzoek en zelfmelden daarmee rekening te houden en eventueel over te gaan tot
het opleggen van een geldboete.22
3.2 Totstandkoming wetsvoorstel en ratio
De voorgestelde regeling van zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland is gekoppeld aan het
voorstel om bedrijven strafrechtelijk aansprakelijk te kunnen stellen voor strafbare feiten. In
Duitsland kunnen normovertredingen van bedrijven momenteel enkel op basis van de OWiG
worden bestraft met een geldboete. 23 Volgens de wetgever is het boetemaximum onder de
OWiG (c.q. € 10 miljoen, ongeacht de grootte van het bedrijf) echter te beperkt.24 Aan grote
multinational bedrijven kan daardoor geen gevoelige tik worden uitgedeeld. Op deze wijze
werkt de regeling rechtsongelijkheid in de hand ten aanzien van midden- en kleinbedrijven, die
vaak minder vermogend zijn om een dergelijke boete te kunnen dragen.25 Ook bestaan er geen
duidelijke boeterichtlijnen, waardoor onder andere (investering in) compliance door het
huidige sanctieregime niet kan worden gestimuleerd.26 Tot slot kunnen misdrijven gepleegd
door bedrijven in het buitenland niet worden gesanctioneerd onder de bestaande regeling.27 Het
is om die reden dat louter administratiefrechtelijke afdoening van ‘ondernemingscriminaliteit’
niet langer afdoende wordt geacht, hetgeen heeft geleid tot het wetsvoorstel.28

19

KK-OWiG/Rogall 2018, OWiG § 30 randnummer 92.
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 1. Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der
Integrität in der Wirtschaft, Drucksache 440/20, p. 1.
21
BGH 9 mei 2017, 1 StR 265/16. Zie ook A. Baur & P.M. Holle, ‘Compliance-Defense bei der
Bußgeldbemessung und ihre Einpassung in das gesellschaftsrechtliche Pflichtenprogramm’, NZG 2018, 14.
22
§ 47 OWiG.
23
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 1. Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der
Integrität in der Wirtschaft, Drucksache 440/20, p. 1.
24
§ 30 lid 2 OWiG. Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in
der Wirtschaft, Drucksache 19/23568, p. 1. Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur
Stärkung der Integrität in der Wirtschaft, Drucksache 440/20, p. 1.
25
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 1. Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der
Integrität in der Wirtschaft, Drucksache 440/20, p. 1.
26
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 1. Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der
Integrität in der Wirtschaft, Drucksache 440/20, p. 1.
27
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 1. Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der
Integrität in der Wirtschaft, Drucksache 440/20, p. 1 en 45.
28
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 45.
20

48

3. Zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland

Het doel van het wetsvoorstel is vierledig. Allereerst beoogt het wetsvoorstel een
grondslag te leggen voor de bestraffing van bedrijven die gericht zijn op commerciële
bedrijfsvoering. 29 Ten tweede wordt op deze wijze bestraffing onderworpen aan het
legaliteitsbeginsel, dat een vervolgingsverplichting oplegt aan het openbaar ministerie ten
aanzien van alle bewijsbare feiten. Ten derde wordt door middel van verbeterde instrumenten
een passende bestraffing bewerkstelligd. Tot slot wordt met het wetsvoorstel via de weg van
strafkorting beoogd om compliance te bevorderen en bedrijven te stimuleren om met interne
onderzoeken bij te dragen aan de opsporing van strafbare feiten.30 Is sprake van bedrijven die
niet gericht zijn op commerciële bedrijfsvoering of zijn enkel administratiefrechtelijke feiten
gepleegd, dan blijft § 30 OWiG van toepassing.31
Het wetsvoorstel koppelt het zelfonderzoek en zelfmelden van bedrijven uitdrukkelijk
aan de straftoemetingsbeslissing. Het Duitse strafprocesrecht is gestoeld op het
legaliteitsbeginsel en gaat daarom uit van een vervolgingsplicht van het openbaar ministerie
ten aanzien van alle gepleegde strafbare feiten (§ 152 StPO). 32 Om de Duitse openbaar
aanklager te ontlasten wordt daarom voorzien in een regeling inzake het zelfonderzoek en
zelfmelden van bedrijven.33 Anders gesteld, de regeling maakt het mogelijk dat het bedrijf een
actieve bijdrage levert aan het opsporingsonderzoek. Deze bijdrage kan vervolgens in de
strafprocedure door de rechter worden ‘beloond’ door strafkorting toe te passen.
4. Het juridische kader inzake zelfonderzoek en zelfmelden
4.1 Zelfonderzoek
Het Verbandsinterne Untersuch (zelfonderzoek) omvat handelingen die ertoe dienen de
verdenking dat het bedrijf een strafbaar feit 34 heeft gepleegd systematisch uit te zoeken.35
Zelfonderzoek kan ingevolge § 16 VerSanG worden uitgevoerd door het bedrijf zelf of door
een externe onderzoeker. Verbandsinterne Untersuchen door medewerkers van het bedrijf sluit
strafvermindering op basis van § 17 VerSanG niet uit. Daarbij is in het bijzonder rekening
gehouden met midden- en kleinbedrijven, die de vaak dure externe onderzoeken niet kunnen
financieren.36
Om in aanmerking te komen voor strafvermindering dient het zelfonderzoek ingevolge
§ 17 lid 1 sub 1-3 VerSanG aan drie voorwaarden te voldoen: (1) het zelfonderzoek dient een
29

Aansprakelijkheid van de publiekrechtelijke rechtspersoon is zodoende uitgesloten, nu deze niet tot doel hebben
commerciële activiteiten te ontplooien. Vgl. in dit verband de Nederlandse regeling over de strafrechtelijke
aansprakelijkheid van publiekrechtelijke rechtspersonen. Zie daarvoor in het bijzonder HR 20 februari 2018, NJ
2018/134 (Stichtse Vecht), HR 6 januari 1998, NJ 1998/367 (Pikmeer II), HR 23 april 1996, NJ 1996/513
(Pikmeer I) en J. de Hullu, Handboek Materieel Strafrecht, Deventer: Kluwer 2021, p. 121-126.
30
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 1.
31
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 45.
32
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 84-85.
33
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 84-85.
34
Er wordt in dit verband geen onderscheid gemaakt tussen Ordnungswidrigkeiten – die vallen onder
bestuursstrafrecht, c.q. de OWiG – en de Straftaten – die vallen onder het strafrecht, c.q. het Strafgezetsbuch
(Wetboek van Strafrecht).
35
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 84.
36
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 84.

49

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

wezenlijke bijdrage te leveren in het onderzoek naar de strafbare feiten, (2) het interne
onderzoek en de (straf)verdediging dienen strikt gescheiden te zijn en (3) er dient
ononderbroken en onbegrensd te zijn samengewerkt met het openbaar ministerie.
4.1.1 Wezenlijke bijdrage aan het onderzoek naar de strafbare feiten
Op basis van § 17 lid 1 sub 1 VerSanG dient het zelfonderzoek een wezenlijke bijdrage te
leveren aan het ophelderen van de Verbandstat (het door het bedrijf gepleegde feit) en de
Verbandsverantwortlichkeit (de rol die het bedrijf daarbij heeft gespeeld). Strafvermindering
komt daarom niet in beeld indien het openbaar ministerie reeds zelf de feiten volledig heeft
onderzocht.37
Daarnaast heeft het bedrijf nimmer het recht om het openbaar ministerie te verzoeken te
wachten met het opsporingsonderzoek, zodat eerst zelf intern onderzoek kan worden verricht
naar vermeende strafbare feiten om zodoende aanspraak te kunnen maken op
strafvermindering. Zoals hiervoor gesteld, gaat het Duitse strafprocesrecht uit van een
vervolgingsplicht voor het openbaar ministerie ten aanzien van alle gepleegde strafbare
feiten.38 Het openbaar ministerie heeft derhalve de leiding in het opsporingsonderzoek ten
behoeve van de strafvervolging. De introductie van een regeling voor zelfonderzoek en
zelfmelden maakt dat niet anders.39 Van het openbaar ministerie wordt dus nog steeds gevergd
dat het al het benodigde onderzoek doet naar vermeende strafbare feiten. Eveneens mag het
bedrijf zich ten tijde van interne onderzoek niet onttrekken aan de vervolging door het openbaar
ministerie.40 Wel kan het openbaar ministerie besluiten de vervolging tijdelijk uit te stellen
indien het bedrijf medewerking verleent aan het onderzoek.41
4.1.2 Strikte scheiding tussen intern onderzoek en verdediging
§ 17 lid 1 sub 2 VerSanG schrijft voor dat intern onderzoek naar vermeende strafbare feiten en
de verdediging van het verdachte bedrijf strikt worden gescheiden. Indien gebruik wordt
gemaakt van een externe onderzoeker, mag deze onderzoeker niet tevens worden betrokken bij
de verdediging van het bedrijf in de – mogelijk – daaropvolgende strafzaak.42 De idee is dat
wanneer de zelfonderzoeker tevens als strafpleiter van het bedrijf optreedt, de
geloofwaardigheid van het interne onderzoek wordt aangetast en bovendien strijd kan
opleveren in de onderlinge relatie tussen cliënt en advocaat binnen de strafprocedure. 43
Immers, het doel van interne onderzoeken is dat objectief onderzoek wordt verricht naar de
vermeende strafbare feiten, waarbij zowel de ontlastende als de belastende feiten en
omstandigheden in kaart worden gebracht. 44 Een strikte scheiding waarborgt de
onafhankelijkheid van de zelfonderzoeker en bewerkstelligt tevens herzieningen in de
37

Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 85.
38
§ 152 StPO. Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der
Wirtschaft, Drucksache 19/23568, p. 84-85.
39
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 85.
40
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 85.
41
Zie § 41 VerSanG.
42
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 84-85.
43
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 85. Vgl. in dit verband het beginsel van partijdigheid van de advocaat.
44
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 85.

50

3. Zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland

bedrijfsstructuur ten behoeve van compliance.45 Het wetsvoorstel sluit daarin overigens geen
beroepsgroepen uit; een advocaat kan dus het onderzoek uitvoeren zolang hij niet betrokken is
bij de verdediging in de daaropvolgende strafzaak. Het wetsvoorstel sluit eveneens niet uit dat
de zelfonderzoeker en de verdediging bij hetzelfde kantoor werkzaam zijn.
4.1.3 Ononderbroken en onbegrensde samenwerking met het openbaar ministerie
Tot slot vereist het wetsvoorstel een ononderbroken en onbegrensde samenwerking met het
openbaar ministerie (§ 17 lid 1 sub 3 VerSanG). Het openbaar ministerie bepaalt op welke
wijze de samenwerking wordt vormgegeven. Daarbij kan in het bijzonder worden gedacht aan
tussentijdse updates over het interne onderzoek en de afronding daarvan, en het uitgebreid
antwoorden op vragen van het openbaar ministerie. Het bedrijf kan zichzelf melden bij het
openbaar ministerie of het openbaar ministerie kan het bedrijf benaderen in het kader van haar
opsporingsonderzoek. In het laatste geval kan strafvermindering ook in beeld komen wanneer
het bedrijf onmiddellijk besluit medewerking te verlenen aan het onderzoek van het openbaar
ministerie. Indien het bedrijf besluit om mee te werken aan het opsporingsonderzoek, dient het
bedrijf volledige medewerking te verlenen.46
4.2 Zelfmelden
Het wetsvoorstel schrijft geen mededelingsplicht voor, noch een plicht om de resultaten van
het interne onderzoek onmiddellijk te overhandigen aan het openbaar ministerie. 47
Desalniettemin wordt het moment van melden meegewogen bij het bepalen van de mate van
de strafvermindering.48 Volgens § 17 lid 1 sub 4 VerSanG dienen de resultaten van het interne
onderzoek uiterlijk na de afronding van het zelfonderzoek aan het openbaar ministerie ter
beschikking te worden gesteld. Tevens dienen alle essentiële documenten – zowel belastend
als ontlastend – van het zelfonderzoek te worden overlegd.49 De officier moet op basis van de
verstrekte documenten de juistheid van het zelfonderzoek kunnen controleren. 50 Door de
onderzoeker mogen dus geen documenten worden achtergehouden.51 Ook na overhandiging
van de resultaten van het zelfonderzoek blijft de medewerkingsplicht onder § 17 lid 1 sub 2
VerSanG bestaan, in het bijzonder ten aanzien van aanvullende documenten die door het
openbaar ministerie worden gevorderd.
4.3 Gevolgen van het zelfonderzoek en de zelfmelding op de straftoemeting
Nu in beginsel alle strafbare feiten onder het legaliteitsbeginsel dienen te worden vervolgd, is
het aan de strafrechter om te beoordelen of het bedrijf in aanmerking komt voor
45

Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 86.
46
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 86.
47
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 86.
48
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 86.
49
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 86.
50
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 86.
51
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 86.

51

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

strafvermindering. Indien voldaan is aan de voorwaarden die zijn gesteld aan het zelfonderzoek
en zelfmelden door bedrijven, kan de rechter dat in de straftoemeting meenemen ten voordele
van het bedrijf (§ 17 lid 1 VerSanG). In dat geval wordt het maximumbedrag, zoals neergelegd
in § 9 lid 1-3 VerSanG, gehalveerd en is de minimumsanctie niet langer van toepassing. Ook
is de mogelijkheid tot het openbaar maken van de veroordeling ingevolge § 14 VerSanG
uitgesloten. De idee is dat deze sanctie niet verenigbaar is met een bedrijf dat een significante
bijdrage heeft geleverd door middel van intern onderzoek. 52 Met deze expliciete regeling
beoogt de wetgever meer inzicht te verschaffen in de voordelen die zijn te behalen met het
verrichten van zelfonderzoek naar en het zelfmelden van strafbare feiten gepleegd door het
bedrijf.53
5. Rechtswaarborgen
De voorgestelde procedure dient verenigbaar te zijn met het recht op een eerlijk proces.54
Hoewel het recht op een eerlijk proces en het recht op vrijheid niet van toepassing zijn in
privaatrechtelijke relaties, kan het niet-naleven van deze standaarden de bewijskracht van de
getuigenverklaringen aanzienlijk verminderen. Daarom moet voorkomen worden dat tijdens
het horen van medewerkers, medewerkers worden beïnvloed of dat ongeoorloofde druk wordt
uitgeoefend, waardoor de verklaringen voor de strafprocedure onbruikbaar zijn.55 § 17 lid 1
sub 5 VerSanG stelt daarom een aantal eisen aan het horen van personen.
Allereerst moet de ondervraagde voorafgaand aan het interview geïnformeerd worden
dat de afgelegde verklaring tegen hem kan worden gebruikt in een strafzaak (onder a). De
ondervraagde kan enkel zijn rechten uitoefenen als hij geïnformeerd is over het doel van het
onderzoek. In geen geval mag dus gesuggereerd worden dat het interview een vertrouwelijk
gesprek betreft. 56 Ten tweede heeft de ondervraagde het recht op consultatie- en
verhoorbijstand van een advocaat of een lid van de ondernemingsraad (onder b).57 Tot slot
dient de bedrijfsmedewerker erop gewezen te worden dat hij niet hoeft mee te werken aan zijn
eigen veroordeling. De ondervraagde heeft dus het recht om de beantwoording van vragen te
weigeren die hemzelf of een familielid zouden blootstellen aan het risico van vervolging voor
een strafrechtelijk of administratief feit.58 In de documentatie moet zijn opgenomen dat de
gestelde waarborgen zijn nageleefd tijdens het horen van de getuigen.59

52

Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 89.
53
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 89.
54
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 86.
55
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 86.
56
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 86.
57
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 87.
58
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 87.
59
Gesetzentwurf der Bundesregierung, Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft,
Drucksache 19/23568, p. 87.

52

3. Zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland

6. Zelfonderzoek en zelfmelden in de praktijk
6.1 Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden
Zoals in de inleiding reeds is aangehaald, werd met het oog op de verkiezingen van 2021 de
inwerkingtreding van de VerSanG uitgesteld. Er is daardoor in de praktijk nog geen ervaring
opgedaan met deze specifieke vormen van zelfonderzoek en zelfmelden. Desalniettemin komt
zelfonderzoek en zelfmelden wel al voor in Duitsland op andere terreinen.60 Een voorbeeld is
de geldboete die werd opgelegd aan Siemens voor het overtreden van § 30 OWIG.61 De boete
bedroeg in totaal € 395 miljoen. De medewerking aan het opsporingsonderzoek en het
implementeren van een nieuw compliance programma worden in het boetebesluit benoemd als
verzachtende omstandigheid:
‘In het voordeel van Siemens AG werd het feit dat het tijdens het opsporingsonderzoek uitzonderlijk
veel met de opsporingsautoriteiten samenwerkte en hen alle steun verleende bij het ophelderen van
de beschuldigingen, als aanzienlijk verzachtende omstandigheid beschouwd. Inmiddels is er ook
een nieuw, uitgebreid en serieus compliance programma in het leven geroepen.’62

In hoeverre deze omstandigheden een mitigerende werking heeft gehad op de geldboete blijft
echter onduidelijk.
Overige ervaringen worden in het navolgende op basis van de literatuur thematisch besproken.
6.1.1 Verplichting tot zelfonderzoek en zelfmelden
Onder het huidige wettelijke kader bestaat er voor bedrijven in beginsel geen verplichting tot
zelfonderzoek en zelfmelden. In een aantal specifieke gevallen kan toch een verplichting tot
melden bestaan, namelijk wanneer sprake is van ernstige misdrijven, zoals afpersing met
(dreiging van) geweld, wanneer het vermoeden bestaat dat vermogen is witgewassen, of
wanneer wordt geconstateerd dat de belastingaangifte niet correct of onvolledig is.63 Tevens is
er geen wettelijke verplichting om de autoriteiten op de hoogte te stellen van het interne
onderzoek. Desalniettemin kan het wanneer een strafrechtelijke procedure tegen het bedrijf
wordt gestart van belang zijn om het interne onderzoek wel te melden bij de autoriteiten. Op
deze wijze kan voorkomen worden dat het interne onderzoek het strafvorderlijke onderzoek
belemmerd, hetgeen negatieve gevolgen kan hebben voor het bedrijf in kwestie.64
60

E. Bicker, C. Steinle & C. Skoupil, ‘Principles and Guidelines for Internal Investigations in Germany’, Global
Investigation Review, 21 juni 2021 via globalinvestigationsreview.com (laatst geraadpleegd 20 december 2021).
61
Bußgeldbescheid in dem Ordnungswidrigkeitsverfahren gegen die Siemens Aktiengesellschaft, 16 december
2008. Te raadplegen via www.siemens.de.
62
Bußgeldbescheid in dem Ordnungswidrigkeitsverfahren gegen die Siemens Aktiengesellschaft, 16 december
2008. Te raadplegen via www.siemens.de, p. 12: Zugunsten der Siemens AG konnte erheblich mildernd
berücksichtigt werden, dass sie während den Ermittlungen in außergewöhnlich großem Umfang met den
Ermittlungsbehörden kooperiert hat und ihnen jede Unterstützung bei der Aufklärung der Vorwürfe gewährt hat.
Auch wurde mittlerweile ein neues, umfangreiches und ernstzunehmendes Compliance-Programm geschaffen. Dit
is een van de weinige boetebesluiten die is gepubliceerd in Duitsland.
63
E. Bicker, C. Steinle & C. Skoupil, ‘Principles and Guidelines for Internal Investigations in Germany’, Global
Investigation Review, 21 juni 2021 via globalinvestigationsreview.com (laatst geraadpleegd 20 december 2021).
S.H. Schneider & M. Priewer, ‘German legislation and its impact on employees’rights in internal investigations’,
September 2019, te raadplegen via www.fincierworldwide.com (laatst geraadpleegd 20 december 2021).
64
E. Bicker, C. Steinle & C. Skoupil, ‘Principles and Guidelines for Internal Investigations in Germany’, Global
Investigation Review, 21 juni 2021 via globalinvestigationsreview.com (laatst geraadpleegd 20 december 2021).
C. Pelz, ‘Internal investigations in Germany’, The European Middle Eastern and African Investigations Review
2015, p. 2.

53

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

6.1.2 Zelfonderzoekers
Er bestaan in het huidige wettelijke kader geen richtlijnen over welke onderzoekers bevoegd
zijn tot het verrichten van zelfonderzoek. In principe kan het onderzoek dus zowel intern
worden uitgevoerd door de juridisch afdeling, de compliance afdeling of interne accountants,
als door externe bedrijven waarbij gebruik wordt gemaakt van advocaat-onderzoekers,
accountants of anderen. Wanneer gebruik wordt gemaakt van externe advocaat-onderzoekers
blijkt in de praktijk de vertrouwelijkheid en het verschoningsrecht het beste gewaarborgd.
Auditbedrijven, forensische accountants en de juridische afdeling vallen namelijk vooralsnog
buiten het verschoningsrecht. Desondanks is het niet geheel duidelijk tot hoe ver het
verschoningsrecht reikt, en welke documenten wel en niet in beslag genomen mogen worden
wanneer sprake is van een intern onderzoek.65
6.1.3 Medewerkingsverplichting voor medewerkers en nemo tenetur
Medewerkers van een bedrijf zijn verplicht om mee te werken aan het interne onderzoek. Zij
moeten volledig en naar waarheid verklaren over hun taken, verantwoordelijkheden,
werkzaamheden en de indrukken die zij hebben verkregen bij het uitvoeren van deze
werkzaamheden, ook als ze daarbij zichzelf incrimineren. Het nemo tenetur-beginsel werkt in
zoverre niet door in het zelfonderzoek van het bedrijf.66 Door de medewerkingsverplichting
die er bestaat levert het interne onderzoek dus meer risico op voor de medewerkers van het
bedrijf.
Om te voorkomen dat de uitkomsten van het zelfonderzoek niet kunnen worden gebruikt
in een strafrechtelijke procedure, wordt in de praktijk het horen van medewerkers vaak
overeenkomstig de strafvorderlijke procedures uitgevoerd.67
6.1.4 Terughoudendheid zelfmelden bij bedrijven
In het kader van de Außenwirtschaftsgesetz (Wet op de buitenlandse handel, c.q. douanewet;
AWG) wordt via § 22 (4) sinds 2013 de mogelijkheid geboden om vrijwillig melding te maken
van overtredingen. Op basis van deze regeling wordt het bedrijf niet vervolgd voor bepaalde
overtredingen als gevolg van nalatigheid indien: (1) de overtreding door interne controle aan
het licht is gekomen, (2) de overtreding ter kennis van de bevoegde autoriteit is gebracht en (3)
passende maatregelen zijn genomen ter voorkoming van toekomstige overtredingen. Zo bezien
is zelfmelden dus voordelig voor het bedrijf, nu voor de gemelde overtredingen geen boetes
worden opgelegd. 68 In de praktijk blijken bedrijven echter terughoudend te zijn met het
65

E. Bicker, C. Steinle & C. Skoupil, ‘Principles and Guidelines for Internal Investigations in Germany’, Global
Investigation Review, 21 juni 2021 via globalinvestigationsreview.com (laatst geraadpleegd 20 december 2021).
C. Pelz, ‘Internal investigations in Germany’, The European Middle Eastern and African Investigations Review
2015, p. 2.
66
E. Bicker, C. Steinle & C. Skoupil, ‘Principles and Guidelines for Internal Investigations in Germany’, Global
Investigation Review, 21 juni 2021 via globalinvestigationsreview.com (laatst geraadpleegd 20 december 2021).
C. Pelz, ‘Internal investigations in Germany’, The European Middle Eastern and African Investigations Review
2015, p. 1-2.
67
E. Bicker, C. Steinle & C. Skoupil, ‘Principles and Guidelines for Internal Investigations in Germany’, Global
Investigation Review, 21 juni 2021 via globalinvestigationsreview.com (laatst geraadpleegd 20 december 2021).
C. Pelz, ‘Internal investigations in Germany’, The European Middle Eastern and African Investigations Review
2015, p. 1-2.
68
‘Self-disclosure in German Foreign Trade Law – Worth the effort’, Blomstein, 27 april 2020, te raadplegen via
www.blomstein.com (laatst geraadpleegd 20 december 2021). T. Caspary & T. Eckert, ‘2013 Reform of
Germany’s Export Control Act’, Global Trade and Customs Journal 2013, volume 8, afl. 6, p. 171.

54

3. Zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland

zelfmelden van overtredingen uit angst ‘slapende honden wakker te maken’ en daardoor
grotere schade toe te brengen aan het bedrijf.69
6.2 Discussie naar aanleiding van de voorgestelde werkwijze
De discussie over het wetsvoorstel dient in het bredere verband van de strafbaarstelling van
rechtspersonen te worden bezien, waarvan het zelfonderzoek en zelfmelden een bijgevolg is.
Hoewel sommige van de onderstaande kritiekpunten niet direct relevant zijn voor het
zelfonderzoek en zelfmelden, zijn zij wel van invloed op de invoering en vormgeving van de
regelgeving inzake zelfonderzoek en zelfmelden. Hieronder zullen de kritiek en discussie
thematisch worden besproken aan de hand van de volgende onderwerpen: (1) het
legaliteitsbeginsel als grondslag van de vervolging, (2) scheiding tussen verdediging en
zelfonderzoeker, (3) eisen aan zelfonderzoek en zelfmelden, (4) schending legaliteitsbeginsel
door gebruik open normen, (5) zwijgrecht en interne onderzoeken, (6) privatisering van de
opsporing en gebrek aan rechtsbescherming tegen inbeslagname, en (7) juridische prikkels
voor het investeren in compliance maatregelen.
6.2.1 Legaliteitsbeginsel als grondslag van de vervolging
Als gevolg van de strafbaarstelling van rechtspersonen onder het Duitse strafrecht is het
legaliteitsbeginsel op deze zaken van toepassing. Zoals hiervoor reeds is aangegeven, is de
openbaar aanklager daarom verplicht om alle door een rechtspersoon gepleegde strafbare feiten
te vervolgen. Een eerste punt van kritiek binnen de advocatuur is dat door overheveling naar
het strafrecht de schaarse middelen bij politie en justitie opgaan aan de verplichte vervolging
van rechtspersonen.70
Ook binnen de rechtspraak wordt gevreesd voor een zeer grote toename van tijdrovende
procedures bij het openbaar ministerie en de rechtbanken. Er wordt betwijfeld of de nadelen
van de extra belasting opwegen tegen de meerwaarde van vervolging. 71 In ieder geval is
duidelijk dat met de huidige beperkt beschikbare middelen de nieuwe wet niet kan worden
uitgevoerd. Daardoor zal slechts sprake zijn van symboolwetgeving. Binnen de rechtspraak
wordt daarom gesteld dat grote investeringen in het huidige justitiële systeem noodzakelijk
zijn.72 Daarnaast wordt gesteld dat feitelijk geen sprake is van vervolging op basis van het
legaliteitsbeginsel, maar dat de facto de opsporing wordt geprivatiseerd. De officier ontvangt
daardoor aan het einde van het interne onderzoek slechts de ‘moeilijk controleerbare
resultaten’. Of en in hoeverre de overhandigde documenten van het bedrijf ‘essentieel’ zijn ex
§ 17 lid 1 onder 4 VerSanG zal daardoor nauwelijks duidelijk worden.73
69

‘Self-disclosure in German Foreign Trade Law – Worth the effort’, Blomstein, 27 april 2020, te raadplegen via
www.blomstein.com (laatst geraadpleegd 20 december 2021).
70
Stellungnahme nr. 2/2020 des Gesetszgebungsausschusses des Deutsche Strafverteidiger e.V., p. 8. Zie ook
H.W. Potinecke & L. Posch, ‘Lieber ein Ende mit Schrecken als ein Schrecken ohne Ende:
Verbandssanktionengesetz für diese Legislaturperiode gescheitert’, Blog-serie RefE Verbandssanktionengesetz
16 juni 2021, te raadplegen via www.cmshs-bloggt.de (laatst geraadpleegd 31 december 2021).
71
Stellungnahme nr. 7/20 des Deutschen Richterbundes zum Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität
in der Wirtschaft, p. 5-6. Zie ook H.W. Potinecke & L. Posch, ‘Lieber ein Ende mit Schrecken als ein Schrecken
ohne Ende: Verbandssanktionengesetz für diese Legislaturperiode gescheitert’, Blog-serie RefE
Verbandssanktionengesetz 16 juni 2021, te raadplegen via www.cmshs-bloggt.de (laatst geraadpleegd 31
december 2021).
72
Stellungnahme nr. 7/20 des Deutschen Richterbundes zum Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität
in der Wirtschaft, p. 9-10.
73
Stellungnahme nr. 7/20 des Deutschen Richterbundes zum Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität
in der Wirtschaft, p. 3.

55

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

6.2.2 Scheiding tussen verdediging en zelfonderzoeker
Binnen de advocatuur wordt bezwaar gemaakt tegen de strikte scheiding van verdediging en
zelfonderzoeker. Het wetsvoorstel laat volgens een aantal advocaten zien dat bij de wetgever
onvoldoende kennis is over de functie van de strafpleiter.74 Een strafpleiter dient zich ten slotte
net als iedere advocaat – ongeacht of sprake is van verdediging in een strafzaak – onafhankelijk
en objectief op te stellen. Het is in dat licht onduidelijk waarom een zelfonderzoeker die niet
ook de verdediging voert onafhankelijker en onpartijdiger is. In de praktijk is immers niet
gebleken dat advocaten die zowel de verdediging voeren als ook het interne onderzoek
verrichten oneerlijk interveniëren, resultaten van het onderzoek vervalsen of informatie
achterhouden. Bovendien is het uiteindelijk de opdrachtgever – en dus het bedrijf – dat bepaalt
tot welke documenten de zelfonderzoeker toegang krijgt. Ook kan het uitsluiten van de
verdediging in het kader van het zelfonderzoek en zelfmelden nadelige gevolgen hebben voor
het bedrijf. Of en op welke wijze medewerking wordt verleend is immers een keuze die van
invloed is op de verdediging in het strafproces.75
Ook wordt er door advocaten op gewezen dat de wetgever er onterecht vanuit gaat dat de
zelfonderzoeker, niet zijnde de verdediging van het bedrijf, enkel als doel heeft om de feiten
objectief weer te geven. Ook zij streeft een bedrijfsbelang na, namelijk het belang om voor
strafvermindering in aanmerking te komen. In de praktijk zullen volgens hen vooral de
belangen en de betrokkenheid van individuele stakeholders (het bedrijf, informanten,
medewerkers, benadeelden, etc.) de objectiviteit van het onderzoek in gevaar kunnen brengen.
Bovendien is er in de afgelopen vijftien jaar geen gevallen bekend waarbij als gevolg van de
verdeling tussen verdediging en onderzoeker resultaten van het interne onderzoek zijn
achtergehouden, vervalst of anderszins gemanipuleerd. Bovendien is het openbaar ministerie
tot dusver altijd uiterst voorzichtig geweest met het overnemen van resultaten van interne
onderzoeken, vooral wanneer deze onderzoeken werden uitgevoerd door onderzoekers die niet
betrokken waren bij de verdediging van het bedrijf in de verschillende zaken. Zij wijzen daarbij
op Siemens AG, Volkswagen AG en Audi AG, waarbij grote advocatenkantoren als
‘onafhankelijke’ onderzoeker optraden (StA Braunschweig en StA München).76
Ook de rechtspraak is kritisch over de wijze waarop de scheiding in het wetsvoorstel is
geformuleerd. Er wordt gesteld dat de functionele scheiding niet uitsluit dat een medewerker
van het advocatenkantoor dat het interne onderzoek heeft uitgevoerd wordt benoemd als
raadsman van het desbetreffende bedrijf, op voorwaarde dat deze medewerker niet heeft
deelgenomen aan de interne onderzoeken. Daardoor zal de scheiding tussen verdediging en
zelfonderzoeker in de praktijk moeilijk te verifiëren en te handhaven zijn. 77 Als het
advocatenkantoor zowel verantwoordelijk is voor het interne onderzoek als de verdediging,
moet duidelijk zijn welke organisatorische maatregelen dan zouden moeten bijdragen aan een
strikte scheiding van onderzoeks- en verdedigingshandelingen.78
Binnen de accountancy is men positief over de voorgestelde scheiding. Er wordt gesteld
dat het wetsvoorstel aansluit bij de bestaande praktijk waarin zowel advocaten, als accountants
74

Stellungnahme nr. 2/2020 des Gesetszgebungsausschusses des Deutsche Strafvverteidiger e.V., p. 17-21. Zie
in die zin ook Stellungnahme nr. 33/2020 des Bundesrechtsanwaltskammer zum Regierungsentwurf eines
Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft, p. 15 (de federale orde van adovcaten).
75
Stellungnahme nr. 2/2020 des Gesetszgebungsausschusses des Deutsche Strafvverteidiger e.V., p. 17-21.
76
Stellungnahme nr. 33/2020 des Bundesrechtsanwaltskammer zum Regierungsentwurf eines Gesetzes zur
Stärkung der Integrität in der Wirtschaft, p. 20-21.
77
Stellungnahme nr. 7/20 des Deutschen Richterbundes zum Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität
in der Wirtschaft, p. 3-4. Stellungnahme 12 juni 2020 des Neue Richtervereinigung zum Referentenentwurf eines
Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft, p. 5.
78
Stellungnahme nr. 7/20 des Deutschen Richterbundes zum Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität
in der Wirtschaft, p. 3-4.

56

3. Zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland

worden belast met interne onderzoeken. Zij vinden de scheiding tussen verdediging en
onderzoekers verstandig en passend, nu interne onderzoeken gericht zijn op de ‘objectieve
opheldering van de feiten’, inclusief alle belastende en ontlastende omstandigheden. De
verdediging behartigt daarentegen de belangen van de cliënt, c.q. het beschuldigde bedrijf.
Zodoende kunnen de doelen en belangen enkel worden behartigd indien deze functies worden
gescheiden.79
6.2.3 Eisen zelfonderzoek en zelfmelden
Een aantal advocaten geeft aan dat er te strenge eisen gelden om voor strafvermindering in
aanmerking te komen. Onder de voorgestelde wet zou een bedrijf enkel strafvermindering
kunnen krijgen indien aan alle strenge cumulatieve eisen van § 17 lid 1 VerSanG is voldaan.
Daardoor is het ook voor bedrijven onzeker of een eventuele veroordeling wordt gepubliceerd
ingevolge § 14 VerSanG.80 Tegelijkertijd is de rechter niet verplicht om tot strafvermindering
over te gaan, ook indien aan de voorwaarden van § 17 lid 1 VerSanG is voldaan. Om
rechtsonzekerheid te voorkomen en tevens een positieve prikkel voor bedrijven te creëren om
mee te werken aan het onderzoek zouden aan bedrijven meer garanties moeten worden
geboden. Bovendien zou strafvermindering ook mogelijk moeten zijn als niet aan alle vereisten
van § 17 lid 1 is voldaan, maar niettemin volledige medewerking is verleend aan het
onderzoek.81
6.2.4 Schending materieelrechtelijk legaliteitsbeginsel door gebruik van open normen
Een aantal van de gebruikte termen in § 17 lid 1 VerSanG is volgens een aantal advocaten
onvoldoende nauwkeurig. Zo vereist § 17 lid 1 VerSanG een ‘wesentlichen, auf die internen
Untersuchungen zurückgehenden Aufklärungsbeitrag’, moet sprake zijn van ‘ununterbrochene
und eingeschränkte’ samenwerking met het openbaar ministerie en dienen alle ‘wesentlicher’
documenten te worden overgedragen. Daarmee zou volgens hen § 17 lid 1 VerSanG niet aan
de vereisten van het wettelijk legaliteitsbeginsel voldoen. Er wordt door de verdediging, het
openbaar ministerie en de rechter doorgaans verschillend gedacht over of sprake is van een
ononderbroken en volledige samenwerking en of alle essentiële documenten zijn overlegd. Het
zou daarom tot de aanbeveling strekken om nader te specificeren onder welke omstandigheden
aan deze vereisten wordt voldaan.82
Door andere advocaten wordt erop gewezen dat onvoldoende duidelijk is wanneer
samenwerking met de opsporingsautoriteiten kan worden verlangd. Een dergelijke eis is
immers enkel relevant wanneer sprake is van een vermoeden dat het bedrijf bij een strafbaar
feit betrokken is geweest. Het zal in de praktijk lastig te bepalen zijn wanneer een dergelijk
vermoeden concreet genoeg is.83
Ook binnen de rechtspraak is men kritisch over de open geformuleerde termen in het
wetsvoorstel. Er wordt gesteld dat onduidelijk is hoe ‘ononderbroken en volledige

79

Stellungnahme nr. 27/2019 der Wirtschaftsprüferkammer, p. 2.
Publicatie van de veroordeling is enkel uitgesloten indien aan de voorwaarden van § 17 lid 1 VerSanG is
voldaan.
81
Stellungnahme nr. 2/2020 des Gesetszgebungsausschusses des Deutsche Strafvverteidiger e.V., p. 14-15. Zie
in deze zin ook Stellungnahme nr. 33/2020 des Bundesrechtsanwaltskammer zum Regierungsentwurf eines
Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft, p. 23.
82
Stellungnahme nr. 2/2020 des Gesetszgebungsausschusses des Deutsche Strafvverteidiger e.V., p. 15-17.
83
Stellungnahme der Strafverteidigervereinigungen zum Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in
der Wirtschaft (VerSanG-E), p. 11 en 18.
80

57

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

samenwerking’ in de praktijk dient plaats te vinden, in het bijzonder rijst de vraag of de
kwaliteit van de samenwerking bepalend is of dat enkel de kwantiteit van belang is.84
6.2.5 Zwijgrecht en interne onderzoeken
Een aantal advocaten vreest dat het toekennen van zwijgrecht aan medewerkers van het bedrijf
ertoe kan leiden dat wordt geoordeeld dat niet aan het vereiste van ononderbroken en volledige
medewerking is voldaan. Dat het stafbare feit niet volledig in kaart wordt gebracht doordat
gebruik wordt gemaakt van het zwijgrecht is echter inherent aan het zwijgrecht, en heeft tot
gevolg dat het bedrijf beperkt is in de kennis over en haar medewerking aan het
opsporingsonderzoek.85
Andere advocaten geven aan dat de eisen van § 17 lid 1 en lid 5 VerSanG tot spanningen
kunnen leiden. Enerzijds kunnen door het zwijgrecht (‘louter’) serieuze inspanningen van het
bedrijf mogelijk niet in aanmerking komen voor strafvermindering. Anderzijds kunnen
medewerkers wel gebruikmaken van het zwijgrecht. Dat is problematisch nu de gedragingen
van medewerkers aan het bedrijf worden toegerekend, terwijl het bedrijf zelf geen
‘daderkennis’ heeft.86
Een aantal accountants stelt dat de mogelijkheid voor werknemers om te weigeren een
verklaring af te leggen contraproductief kan werken. Voor zover werknemers het recht hebben
om informatieverstrekking te weigeren en hiervan gebruik te maken, wordt het bedrijf, dat
volwaardig wil deelnemen en medewerking verlenen aan het openbaar ministerie, verhinderd
om gebruik te maken van een essentiële bron van kennis, namelijk die van de betrokken
medewerkers. Toch is het naleven van het recht op een eerlijk proces een voorwaarde voor
strafvermindering. De accountants willen daarom dat duidelijk is dat de uitoefening van het
zwijgrecht niet in de weg staat aan strafvermindering voor het bedrijf.87
Rechters zijn daarentegen wel positief over de invoering van het zwijgrecht bij interne
onderzoeken. Zij stellen dat het ondenkbaar is dat bedrijven zouden kunnen profiteren van de
strafverminderingsregeling, zonder dat de resultaten van het onderzoek bruikbaar zouden zijn
in een strafprocedure (daarvoor is het recht op zwijgen immers essentieel). Het zou daarbij
goed zijn dat er bij de ondervraging van wettelijke vertegenwoordigers (gesetzlichen
Vertretern) expliciet op wordt gewezen dat zij het recht hebben om het verstrekken van
informatie te weigeren (ex § 33 VerSanG). Indien een dergelijke melding niet is gedaan, zou
dat volgens de rechters later tot herstelproblemen kunnen leiden.88
6.2.6 Naast strafvermindering ook mogelijkheid tot niet sanctioneren
Binnen de advocatuur wordt ervoor gepleit dat er naast strafvermindering en het uitsluiten van
de publicatie van de veroordeling ook ruimte zou moeten zijn voor het niet sanctioneren van
de feiten in die gevallen dat het bedrijf ook zelf is geschaad door de (zelfmelding van de)
84

Stellungnahme nr. 7/20 des Deutschen Richterbundes zum Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität
in der Wirtschaft, p. 3.
85
Stellungnahme nr. 2/2020 des Gesetszgebungsausschusses des Deutsche Strafvverteidiger e.V., p. 22-23. Zie
ook Stellungnahme des Wist e.V. zum Regierungsentwurf des Bundesministeriums der Justiz und für
Verbraucherschutz eines ‘Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft’, p. 37 van de
Wirtschaftsstrafrechtliche Vereinigung e.V. (Ondernemingsstrafrechtelijke vereniging).
86
Stellungnahme nr. 33/2020 des Bundesrechtsanwaltskammer zum Regierungsentwurf eines Gesetzes zur
Stärkung der Integrität in der Wirtschaft, p. 17.
87
Stellungnahme nr. 27/2019 der Wirtschaftsprüferkammer, p. 5.
88
Stellungnahme nr. 7/20 des Deutschen Richterbundes zum Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität
in der Wirtschaft, p. 4. Zie in deze zin ook Stellungnahme der Strafverteidigervereinigungen zum Entwurf eines
Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der Wirtschaft (VerSanG-E), p. 21.

58

3. Zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland

gepleegde strafbare feiten. Ook indien het bedrijf feiten meldt die volledig of gedeeltelijk
onbekend zijn bij de vervolgende autoriteiten zou het niet-sanctioneren in de rede liggen.89
6.2.7 Privatisering van de opsporing en gebrek aan bescherming tegen inbeslagname
Door de privatisering van de opsporing en de voorgestelde scheiding tussen verdediging en
zelfonderzoeker, kan het openbaar ministerie op eenvoudige wijze producties uit de interne
onderzoeken in beslag nemen.90 Enquêtes, notities of analyses door juridische experts worden
enkel uitgevoerd als er een mate van vertrouwen is tussen de zelfonderzoeker en het bedrijf.
De huidige regeling maakt het echter mogelijk dat deze stukken via § 97 lid 1 onder 3 StPO in
beslag genomen worden. Door deze regeling zou het vertrouwen geschonden kunnen worden.
Binnen de advocatuur wordt daarom gesteld dat deze stukken buiten de
inbeslagnamebevoegdheid zouden moeten vallen. Bovendien zijn § 17 en 18 VerSanG
voldoende dwingend opgesteld, zodat het bedrijf alle relevante stukken zal overleggen om voor
strafvermindering in aanmerking te komen.91
Ook binnen de accountancy is men kritisch. Zij stellen dat de regeling onder § 17 lid 1
sub 2 VerSanG verplicht tot het op verzoek van het openbaar ministerie ter beschikking stellen
van documenten van het interne onderzoek. Echter, volgens de regels ten aanzien van een
verschoningsgerechtigde kan de geheimhoudingsplicht in de cliëntrelatie alleen worden
doorbroken met toestemming van de cliënt. Deze geheimhoudingsplicht geldt ten aanzien van
elke derde, inclusief het openbaar ministerie en de rechter. Accountants zijn niet het verlengde
van het openbaar ministerie, en zouden dat ook niet moeten zijn. Een aantal accountants stelt
dat zij door deze regels de vervulling van andere taken, in het bijzonder de verplichte audit van
middelgrote en grote bedrijven onder § 316 HGB, niet meer goed kan uitvoeren.92 Bovendien
komt het bedrijf niet in aanmerking voor strafvermindering indien de documenten niet ter
beschikking worden gesteld aan het openbaar ministerie. Dat zou tegen de idee ingaan dat de
regeling van zelfonderzoek en zelfmelden plaatsvindt op basis van vrijwilligheid. Wanneer het
bedrijf niet wil samenwerken met het openbaar ministerie, zou het openbaar ministerie ook niet
de toegang moeten kunnen verkrijgen tot deze documenten. Een dergelijke handelswijze zou
immers moeilijk verenigbaar zijn met het nemo tenetur-beginsel.93
6.2.8 Juridische prikkels voor het investeren in compliance maatregelen
Binnen de rechtspraak wordt gesteld dat de VerSanG onder andere tot doel heeft om bedrijven
juridische prikkels te geven om te investeren in compliance maatregelen. Zo moet bij het
vaststellen van de geldboete rekening worden gehouden of en op welke manier een bedrijf
voorzorgsmaatregelen heeft genomen om overtredingen van het bedrijf te voorkomen en op te
sporen. Ook kan een voorwaardelijke geldboete worden opgelegd, waarbij de rechter
instructies kan geven over welke compliance maatregelen het bedrijf moet invoeren om
toekomstige feiten te voorkomen. Een dergelijke kwaliteitscontrole van het
compliancesysteem van het bedrijf is zeer tijdrovend en vereist bovendien speciale expertise,
89

Stellungnahme nr. 2/2020 des Gesetszgebungsausschusses des Deutsche Strafvverteidiger e.V., p. 25.
Aanleiding is de inbeslagname van de interne onderzoeken uitgevoerd door Jones Day inzake het Volkswagen
sjoemsoftware schandaal. Het Consitutioneel Hof in Duitsland oordeelde dat deze documenten in beslag mochten
worden genomen en niet onder de reikwijdte van het verschoningsrecht vielen. Zie 2 BvR 1405/17, 2 BvR
1780/17, 2 BvR 1562/17, 2 BvR 1287/17, 2 BvR 1583/17.
91
Stellungnahme nr. 2/2020 des Gesetszgebungsausschusses des Deutsche Strafvverteidiger e.V., p. 33-36.
92
Stellungnahme nr. 27/2019 der Wirtschaftsprüferkammer, p. 3. Zie in deze zin ook Stellungnahme nr. 33/2020
des Bundesrechtsanwaltskammer zum Regierungsentwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität in der
Wirtschaft, p. 25.
93
Stellungnahme nr. 27/2019 der Wirtschaftsprüferkammer, p. 3.
90

59

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

die vaak niet aanwezig is bij het openbaar ministerie, de opsporingsdiensten of de rechtbanken.
Doorgaans zal daarom gebruikgemaakt moeten worden van deskundigen, die hoofdzakelijk
werkzaam zijn bij accountants- en adviesbureaus die meestal niet tegen de standaardtarieven
zullen werken. Derhalve zijn zeer aanzienlijke kosten te verwachten voor het inwinnen van een
deskundigenadvies, kosten die alleen bij een veroordeling niet ten laste van de staatskas hoeven
te komen.94
6.3 Gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden voor de opsporing en vervolging
De VerSanG, waar de regeling van zelfonderzoek en zelfmelden deel van uitmaakt, is op dit
moment nog niet ten uitvoer gelegd. Met het oog op de verkiezingen en de vorming van een
nieuwe regering, is de uitvoering van het wetsvoorstel overgeheveld naar de volgende
wetgevingstermijn.95 Wat de gevolgen zijn van de regeling van zelfonderzoek en zelfmelden
valt dus nog te bezien. Wel kan op basis van de vorige paragrafen een aantal algemene
opmerkingen worden gemaakt over de gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden voor de
opsporings- en vervolgingspraktijk in Duitsland.
Zoals in dit hoofdstuk naar voren is gekomen, is de invoering van een regeling van
zelfonderzoek en zelfmelden een noodzakelijk gevolg van de keuze om de strafbaarheid van
bedrijven onder te brengen in het Strafgesetzbuch. De strafrechtelijke vervolging in Duitsland
is gestoeld op het legaliteitsbeginsel, waardoor het openbaar ministerie verplicht is om alle
strafbare feiten voor te leggen aan de rechter. Om het openbaar ministerie – dat slechts beperkte
middelen heeft – niet te overbelasten, is een regeling waarbij bedrijven zelf bijdragen aan de
waarheidsvinding van groot belang. Er wordt echter wel betwijfeld of deze regeling
daadwerkelijk zal bijdragen aan de ontlasting van het systeem.
Door de beoogde invoering van publiek-private opsporing in Duitsland, ontstaat ook een
zeker spanningsveld tussen de private inspanningen en de publieke vervolging en veroordeling.
Zo introduceert de wetgever, om mogelijke procedurele problemen met het door de
zelfonderzoeker verzamelde bewijs te voorkomen, een zwijgrecht voor medewerkers van het
bedrijf. Door de strafvorderlijke beginselen van het recht op een eerlijk proces van toepassing
te laten zijn op de interne onderzoeken van het bedrijf, beoogt de wetgever eventuele
procedurele problemen omtrent de bewijsvergaring te voorkomen. Tegelijkertijd kan dit voor
bedrijven een mogelijk probleem opleveren. Zij zijn immers afhankelijk van hun medewerkers
om het volledige feitencomplex in kaart te brengen. Wanneer medewerkers van hun zwijgrecht
gebruikmaken, kan dat mogelijk tot gevolg hebben dat niet wordt voldaan aan de eisen van het
zelfonderzoek, zoals neergelegd in § 17 VerSanG. Met het oog op het recht op een eerlijk
proces rijst ook de vraag of de resultaten van een intern onderzoek door het openbaar ministerie
in beslag genomen mogen worden, indien het bedrijf geen gebruik wenst te maken van de
regeling van zelfonderzoek en zelfmelden. Deze regeling gaat immers uit van vrijwilligheid.
Wanneer het bedrijf niet wil samenwerken met het openbaar ministerie, zouden, zo stellen
practitioners, in het licht van het nemo tenetur-beginsel, de uitkomsten van intern onderzoek
ook niet tegen het bedrijf gebruikt mogen worden.
Tot slot kan het Duitse systeem tot enige rechtsonzekerheid leiden. Het doen van
zelfonderzoek en zelfmelding lijkt te worden beloond met strafvermindering. Desalniettemin
is de rechter niet verplicht om strafvermindering toe te passen, ook niet indien is voldaan aan
de strenge eisen van § 17 VerSanG. Die onzekerheid kan ertoe leiden dat bedrijven toch ervan
94

Stellungnahme nr. 7/20 des Deutschen Richterbundes zum Entwurf eines Gesetzes zur Stärkung der Integrität
in der Wirtschaft, p. 7. In Duitsland is er de mogelijkheid om de proceskosten op de veroordeelde te verhalen.
95
H.W. Potinecke & L. Posch, ‘Lieber ein Ende mit Schrecken als ein Schrecken ohne Ende:
Verbandssanktionengesetz für diese Legislaturperiode gescheitert’, Blog-serie RefE Verbandssanktionengesetz
16 juni 2021, te raadplegen via www.cmshs-bloggt.de (laatst geraadpleegd 31 december 2021).

60

3. Zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland

afzien om een zelfmelding te doen of om de resultaten van het interne onderzoek met het
openbaar ministerie te delen.
7. Aandachtspunten in de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland
In de vorige paragrafen zijn het juridische kader en de ervaringen in de praktijk met
zelfonderzoek en zelfmelden uiteengezet. Op basis van de onderzoeksresultaten kunnen de
volgende aandachtspunten worden geformuleerd voor het zelfonderzoek en het zelfmelden. Zij
zijn onderverdeeld in vier categorieën: het zelfonderzoek en het zelfmelden, incentives, de
procedure en rechtswaarborgen.
Het zelfonderzoek en het zelfmelden
1. De voorwaarden waaraan het zelfonderzoek moet voldoen
Een punt van kritiek op de voorgestelde Duitse regeling is dat aan alle strenge cumulatieve
eisen moet zijn voldaan om in aanmerking te komen voor de incentives. Het is daardoor voor
bedrijven onzeker of zij in aanmerking komen voor strafvermindering. Een aandachtspunt is
in dat kader aan welke voorwaarden het zelfonderzoek moet voldoen om in aanmerking te
komen voor strafvermindering.
2. Een wettelijke regeling of een richtlijn voor zelfonderzoek en zelfmelden
In Duitsland is gekozen om de regeling wettelijk vast te leggen. Dat hangt samen met het feit
dat in Duitsland de vervolgingsbeslissing is gestoeld op het legaliteitsbeginsel. Alle
vervolgbare feiten dienen daarom te worden voorgelegd aan een rechter. Het is om die reden
dat de gronden voor strafvermindering in Duitsland wettelijk zijn verankerd.
Incentives
1. Het belonen van het verlenen van medewerking aan het opsporingsonderzoek van het
openbaar ministerie
In Duitsland is expliciet in de regeling opgenomen wat de maximale strafkorting is waarvoor
het bedrijf in aanmerking kan komen. Op deze wijze wordt meer inzicht verschaft in de
voordelen die zijn te behalen met het verrichten van zelfonderzoek naar en het zelfmelden van
strafbare feiten die gepleegd zijn door het bedrijf.
2. Een garantie tot strafvermindering
De voorgestelde regeling biedt geen garantie op strafvermindering. De rechter kan ervoor
kiezen om strafvermindering toe te passen. Dat maakt het voor het bedrijf onzeker of het in
aanmerking komt voor eventuele strafkorting. Onzekerheid kan een belangrijk obstakel bieden
voor het zelfonderzoek en het zelfmelden.
3. Een mogelijkheid om geen straf op te leggen
Een aandachtspunt is de mogelijkheid tot het niet sanctioneren van het bedrijf. Indien het
bedrijf zelf schade heeft opgelopen van de zelfmelding of indien het feiten meldt, die zonder

61

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

de melding niet aan het licht waren gekomen, kunnen er goede redenen zijn om geen straf op
te leggen.
De procedure
1. Een verplichting tot vervolging
In Duitsland is er op grond van het legaliteitsbeginsel een vervolgingsverplichting. Een
dergelijke verplichting tot vervolging kan klassenjustitie voorkomen en tevens de zekerheid
bieden van een rechterlijke toets.
2. Een scheiding tussen de zelfonderzoeker en de verdediging
In Duitsland is er discussie geweest over de scheiding tussen de zelfonderzoeker en de
verdediging. Deze verplichte scheiding is in het voorstel wettelijk vastgelegd. De idee is dat
op deze manier de objectiviteit van het onderzoek is gegarandeerd, nu advocaten de belangen
van hun cliënt dienen te waarborgen. De regeling sluit echter niet uit dat advocaten intern
onderzoek kunnen verrichten, zolang zij geen verdere rol spelen in de verdediging van het
bedrijf.
Rechtswaarborgen
1. De vertrouwelijkheid van het interne onderzoek;
Onder de voorgestelde regeling is het mogelijk dat het openbaar ministerie in beslag worden
genomen. Daardoor zou het openbaar ministerie over het interne onderzoek kunnen
beschikken, ook indien het bedrijf bewust heeft gekozen om geen medewerking te verlenen.
Bovendien zou een dergelijke regel een belangrijke drempel kunnen vormen om zelfonderzoek
te verrichten.
2. Rechtswaarborgen voor betrokkenen ter overbrugging van de privaat-strafrechtelijke sfeer
waarbinnen het interne onderzoek wordt verricht.
In het Duitse voorstel is expliciet aandacht besteed aan de privaat-strafrechtelijke sfeer
waarbinnen het interne onderzoek plaatsvindt. Daarbij is bijzondere aandacht voor
rechtswaarborgen voor betrokkene ter overbrugging van de privaat-strafrechtelijke sfeer.

62

4. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Engeland (en Wales)

Hoofdstuk 4

Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Engeland (en
Wales)
1. Inleiding
In dit hoofdstuk staat het zelfonderzoek en zelfmelden in Engeland (en Wales) centraal.1 In
Engeland is het zelfonderzoek en het zelfmelden, van strafbare feiten die door de rechtspersoon
zijn begaan, gereguleerd in de Guidance for Corporates (richtlijnen voor bedrijven), waaronder
de Guidance on Corporate Prosecutions (richtlijn inzake de vervolging van bedrijven) en de
Corporate self-reporting (zelfmelden door bedrijven), en de bredere regeling van de Code for
Crown Prosecutors (Code voor aanklagers; hierna: Code). 2 Zelfonderzoek en zelfmelden
maken dus deel uit van de vervolgingsbeslissing. Voldoet het bedrijf met het zelfonderzoek en
het zelfmelden aan de eisen die in de richtlijnen zijn gesteld, dan kan de aanklager ervoor
kiezen om een Deferred Prosecution Agreement (transactievoorstel; DPA) aan te bieden.
Tevens kan strafvermindering worden toegepast.
Wij onderzoeken in dit hoofdstuk welke vormen van zelfonderzoek en zelfmelden door
bedrijven er bestaan in Engeland, welke ervaringen met het zelfonderzoek en zelfmelden in de
praktijk zijn opgedaan en wat de voor- en nadelen van de regeling zijn. Daarvoor gaan wij
allereerst in op de algemene uitgangspunten van het Engelse strafprocesrecht in paragraaf 2.
Wij besteden daarbij tevens aandacht aan de rol van de advocaat en de accountant. Vervolgens
werken wij de beoogde regeling van het zelfonderzoek en zelfmelden nader uit. Daarbij gaan
wij in op de totstandkoming en ratio achter het wetsvoorstel (paragraaf 3), en het juridische
kader van het zelfonderzoek en het zelfmelden (paragraaf 4). Wij bespreken daarnaast de
belangrijkste rechtswaarborgen van de procedure (paragraaf 5). In paragraaf 6 onderzoeken wij
vervolgens aan de hand van literatuur, nieuwsberichten, blogs en opinies, het zelfonderzoek en
zelfmelden in de praktijk, waarbij de ervaringen, de discussie, en de gevolgen voor de
opsporing en vervolging van zelfonderzoek en zelfmelden door ons worden besproken. In
paragraaf 7 brengen wij tot slot in kaart welke aandachtspunten voortvloeien uit de ervaringen
met zelfonderzoek en zelfmelden in Engeland.
2. De algemene uitgangspunten van het Engelse strafprocesrecht
Engeland behoort tot de common law traditie. Het Engelse recht kenmerkt zich daarom in
beginsel als rechtersrecht; regelgeving is in overwegende mate terug te vinden in de
rechtspraak. Het Engelse strafprocesrecht is adversair van aard. In Engeland worden
vervolging en verdediging derhalve als gelijkwaardige partijen beschouwd, die als doel hebben
de rechter of onafhankelijke jury te overtuigen van ‘hun’ waarheid.3 Het openbaar ministerie
en de verdediging zijn derhalve beide belast met de bewijsvergaring en presentatie van het
bewijs ter terechtzitting. De rechter heeft in beginsel een passieve rol en is hoofdzakelijk

1

De regelingen die worden besproken zijn zowel op Engeland als op Wales van toepassing. Waar in dit hoofdstuk
wordt verwezen naar Engeland dient Wales mede te worden begrepen.
2
Section 1 Guidance on Corporate Prosecutions en Section 43-44 Framework Agreement between the Law
Officers and the Director of the Serious Fraud Office.
3
A.H. Klip, C. Peristeridou & D.L.F. de Vocht, Citius, altius, fortius – Sneller, hoger, sterker. Wat we van
Engeland en Duitsland kunnen leren in. Het kader van modernisering strafvordering, Den Haag: WODC 2019, p.
12 en 14.

63

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

verantwoordelijk voor een goede procesvoering. 4 Binnen het adversaire proces staat het
onderzoek ter terechtzitting centraal; het vooronderzoek is in zoverre van ondergeschikt
belang.5 Het vooronderzoek wordt verricht door de politie, en vindt niet plaats onder leiding
van de officier van justitie. Uiteindelijk bepaalt de custody officer van de politie of er voldoende
bewijs is voor een vervolgingsbeslissing (charge) en of de zaak door de politie wordt gehouden
of wordt doorverwezen aan de Crown Prosecution Service (CPS).6
De vervolgingsbeslissing is in Engeland gestoeld op het opportuniteitsbeginsel. Daartoe
wordt een Full Code Test gehanteerd. De test bestaat uit twee fasen, waarbij wordt vastgesteld
of er (i) voldoende bewijs beschikbaar is voor een veroordeling (evidential stage) en (ii) of
vervolging in het algemeen belang is (public interest test).7 In de eerste fase staan derhalve
vragen omtrent de bewijsbaarheid van het strafbare feit centraal. De tweede fase ziet op
opportuniteitsoverwegingen. Binnen de fase van publiek belang is het zelfonderzoek naar en
zelfmelden van strafbare feiten die door de rechtspersoon zijn begaan van belang. De beslissing
om niet te vervolgen kan door de rechter worden getoetst.8
2.1 De rol van de advocaat
In lijn met de common law traditie, is de advocatuur een zogeheten split profession, waarbij
wordt gewerkt met twee verschillende soorten advocaten: de solicitor (juridisch adviseur) en
de barrister (advocaat ter terechtzitting). 9 Beiden dienen een andere functie en kennen een
andere beroepsorganisatie.10
Wanneer de verdachte wordt gearresteerd wordt hij bijgestaan door een solicitor. De
solicitor bespreekt met de verdachte het door de politie vergaarde bewijs. De cliënt heeft de
leiding over de verdediging, bepaalt de strategie en de plea (schuldig of niet schuldig).11 De rol
van de solicitor wordt gereguleerd door de Code of Conduct for Solicitors (beroepsregels voor
solicitors). Er wordt van de solicitor verwacht dat hij het vertrouwen bewaart en eerlijk
optreedt. Hij mag zijn cliënt en de rechtbank of anderen niet misleiden of proberen te misleiden
door zijn eigen handelingen of omissies of door medeplichtig te zijn bij de handelingen of
omissies door anderen, waaronder de cliënt.12 In het kader van conflictoplossing en procedures
voor de rechter, mag de solicitor geen misbruik maken van of knoeien met het bewijs. Tevens
mag hij de inhoud van het bewijsmateriaal niet beïnvloeden, zoals het generen van vals
4

A.H. Klip, C. Peristeridou & D.L.F. de Vocht, Citius, altius, fortius – Sneller, hoger, sterker. Wat we van
Engeland en Duitsland kunnen leren in. Het kader van modernisering strafvordering, Den Haag: WODC 2019, p.
14.
5
A.H. Klip, C. Peristeridou & D.L.F. de Vocht, Citius, altius, fortius – Sneller, hoger, sterker. Wat we van
Engeland en Duitsland kunnen leren in. Het kader van modernisering strafvordering, Den Haag: WODC 2019, p.
14.
6
A.H. Klip, C. Peristeridou & D.L.F. de Vocht, Citius, altius, fortius – Sneller, hoger, sterker. Wat we van
Engeland en Duitsland kunnen leren in. Het kader van modernisering strafvordering, Den Haag: WODC 2019, p.
14.
7
Section 4.1. of the Code for Crown Prosecutors. Zie ook Lloyd Firth, ‘More Carrot, less stick? A transatlantic
consideration of recent developments in corporate self-reporting’, WilmerHale’s Londen Investigastions 2016, p.
2. A.H. Klip, C. Peristeridou & D.L.F. de Vocht, Citius, altius, fortius – Sneller, hoger, sterker. Wat we van
Engeland en Duitsland kunnen leren in. Het kader van modernisering strafvordering, Den Haag: WODC 2019, p.
19.
8
A.H. Klip, C. Peristeridou & D.L.F. de Vocht, Citius, altius, fortius – Sneller, hoger, sterker. Wat we van
Engeland en Duitsland kunnen leren in. Het kader van modernisering strafvordering, Den Haag: WODC 2019, p.
19.
9
E. Prakken & T.N.B.M. Spronken, Handboek Verdediging Deventer: Kluwer 2009, paragraaf 22.4.2.
10
E. Prakken & T.N.B.M. Spronken, Handboek Verdediging Deventer: Kluwer 2009, paragraaf 22.4.2.
11
E. Prakken & T.N.B.M. Spronken, Handboek Verdediging Deventer: Kluwer 2009, paragraaf 22.4.2.
12
Code of Conduct for Solicitors, nr. 1.

64

4. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Engeland (en Wales)

bewijsmateriaal of het beïnvloeden van getuigen. 13 Tot slot dient de solicitor de zaken in
vertrouwelijkheid te behandelen. Alleen met toestemming van de cliënt of op grond van een
wettelijke verplichting is openbaarmaking toegestaan.14
Tijdens het onderzoek ter terechtzitting wordt de cliënt bijgestaan door een barrisster.
Deze wordt aangesteld en geïnstrueerd door de solicitor. Doordat de barrister een grote(re)
afstand kent tot de verdachte, heeft hij een grote mate van onafhankelijkheid met betrekking
tot de verdachte en zijn belangen.15 De rol van de barrister wordt gereguleerd door Part 2 Code
of Conduct of the Bar Standards Board Handbook (Deel 2 Beroepsregels, Handboek van de
Orde van Barristers). De barrister heeft 10 kerntaken waar hij zich aan dient te houden:
-

U dient uw plicht jegens de rechtbank in de rechtspraak [CD1] na te komen.
U moet handelen in het belang van elke cliënt [CD2].
U moet eerlijk en integer handelen [CD3].
U moet uw onafhankelijkheid behouden [CD4].
U mag zich niet gedragen op een manier die het vertrouwen dat het publiek in u of in het beroep
stelt, kan aantasten [CD5].
U moet de zaken van elke klant vertrouwelijk behandelen [CD6].
U moet elke klant een competente standaard van werk en service bieden [CD7].
U mag geen enkele persoon onrechtmatig discrimineren [CD8].
U moet open en coöperatief zijn met uw toezichthouders [CD9].
U moet redelijke stappen ondernemen om uw praktijk te beheren, of uw rol binnen uw praktijk uit
te voeren, vakkundig en op een zodanige manier dat wordt voldaan aan uw wettelijke en
regelgevende verplichtingen [CD10].16

De beroepsregels zijn vervolgens nader uitgewerkt onder C. The Conduct Rules (de
beroepsregels) en D. Rules Applying to Particular Groups of Regulated Persons (toepasselijke
regels voor specifieke groepen van gereguleerde personen).
In Engeland zijn er geen specifieke regels opgesteld ten aanzien van interne onderzoeken
door de advocaat.
2.2 De rol van de accountant
De rol van de accountant wordt gereguleerd door de Revised Ethical Standard 2019. De
Revised Ethical Standard schrijft voor dat accountants integer, objectief en onafhankelijk
handelen in de uitvoering van hun taken. Dat houdt in dat hij betrouwbaar en eerlijk handelt in
overeenstemming met de geest en de letter van de toepasselijke ethische beginselen en
wettelijke verplichtingen. Tevens dient hij de vertrouwelijkheid te bewaren, tenzij het publieke
belang verlangt of de wet hem verplicht dat de informatie wordt geopenbaard. Hij dient zich
voorts onpartijdig en rechtvaardig op te stellen. Tot slot dient hij zich vrij van voorwaarden en
relaties op te stellen die zijn integriteit of objectiviteit zouden aantasten.17 De accountant voert
in zoverre de taken niet louter uit voor de cliënt, maar in grote mate ook voor het publiek
belang.
3. Totstandkoming en ratio
In Engeland wordt het zelfonderzoek en het zelfmelden gereguleerd in de specifieke
vervolgingsrichtlijnen die zijn opgesteld door de Director of Public Prosecutions (DPP), welke
13

Code of Conduct for Solicitors, nr. 2.
Code of Conduct for Solicitors, nr. 6.
15
E. Prakken & T.N.B.M. Spronken, Handboek Verdediging Deventer: Kluwer 2009, paragraaf 22.4.2.
16
Vrij vertaald van Part 2, B. The Core Duties, Code of Conduct of the Bar Standards Board Handbook.
17
Revised Ethical Standard 2019, p. 11.
14

65

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

aan het hoofd van de CPS staat, en de Director of the Serious Fraud Office (DFSO), welke aan
het hoofd van het Serious Fraud Office (SFO) staat.
De totstandkoming van de regeling hangt samen met de oprichting van het SFO. Het SFO
is een gespecialiseerde vervolgende autoriteit die zich bezighoudt met de aanpak van zeer
ernstige of complexe fraude, omkoping en corruptie. Het is de enige autoriteit in Engeland die
zowel belast is met de opsporing als met de vervolging van strafbare feiten.18 Het Serious
Fraud Office werd in 1988 opgericht door de Criminal Justice Act 1987, in navolging van het
Roskill Report.19 Met de oprichting van het SFO werd beoogd een nieuwe organisatie op te
zetten die verantwoordelijk zou zijn voor het opsporen, onderzoeken en vervolgen van ernstige
fraudezaken.20 Toch bleek het SFO minder succesvol dan gehoopt, zeker in vergelijking met
de Amerikaanse aanpak van corruptie.21 Dat leidde in 2012 tot een koerswijziging, waarbij
onder meer een eerste richtlijn inzake Corporate self-reporting (zelfmelden door bedrijven)
werd gepubliceerd. 22 Daarbij werd onmiskenbaar duidelijk gemaakt dat zelfmelden geen
garanties biedt ten aanzien van de vervolgingsbeslissing. Uitgangspunt is dat iedere zaak
beoordeeld dient te worden op basis van alle omstandigheden van het geval. Hiermee is een
startschot gegeven aan de huidige Guidance on Corporate Prosecutions ten aanzien van de
vervolging van bedrijven.23 Sinds 2014 heeft het SFO de mogelijkheid een DPA aan te bieden
als alternatief voor vervolging.24
Het bleef voor bedrijven echter nog lang onduidelijk wat van hen verlangd werd om in
aanmerking te komen voor een DPA. De richtlijnen stelden niets meer dan dat sprake moest
zijn van een ‘genuinely proactive approach’. In augustus 2019 werd daarom een Corporate
Co-operation Guidance gepubliceerd. Tezamen met het SFO Operational Handbook, de
Guidance on Corporate Prosecutions en de Defered Prosecution Agreements Code of Practice
is nu specifieker uiteengezet wat van bedrijven wordt verlangd.
De regeling inzake zelfonderzoek en zelfmelden maakt onderdeel uit van de
vervolgingsbeslissing van het SFO. Op basis van de verschillende richtlijnen dient het SFO te
bepalen of een zaak geschikt is om voor te leggen aan de strafrechter.25 Daarbij is onder meer
van belang dat de juiste persoon voor het juiste strafbare feit wordt vervolgd. Daarnaast dient
te worden bewerkstelligd dat overtreders strafrechtelijk aansprakelijk worden gesteld.26
In de Guidance on Corporate Prosecutions wordt de vervolging van bedrijven nader
uitgewerkt. De Guidance on Corporate Prosecutions is van toepassing op alle strafbare feiten
– met uitzondering van de feiten die vallen onder de Corporate Manslaughter and Corporate
18

Framework agreement between the Law Officers and the Director of the Serious Fraud Office, 21 januari 2019,
nr. 6.
19
De voorgestelde organisatiestructuur, waarin rechercheurs en officieren van justitie vanaf het begin van een
zaak samenwerken, wordt het Roskill-model genoemd en is de structuur die voor het SFO is gekozen, via
www.sfo.gov.uk. Zie ook Thomson & Garfield, ‘SFO enforcement: has the tanker turned?, Baker & McKenzie
2015, Practical Law UK Article 3-618-3539, p.1.
20
De voorgestelde organisatiestructuur, waarin rechercheurs en officieren van justitie vanaf het begin van een
zaak samenwerken, wordt het Roskill-model genoemd en is de structuur die voor het SFO is gekozen, via
www.sfo.gov.uk (laatst geraadpleegd 18 januari 2021). Zie ook Thomson & Garfield, ‘SFO enforcement: has the
tanker turned?, Baker & McKenzie 2015, Practical Law UK Article 3-618-3539, p.1.
21
Thomson & Garfield, ‘SFO enforcement: has the tanker turned?, Baker & McKenzie 2015, Practical Law UK
Article 3-618-3539, p.1-3. Zie ook de speech betreffende deze omslag van de toenmalige DSFO via
https://www.sfo.gov.uk/2014/10/23/david-green-cb-qc-speech-pinsent-masons-regulatory-conference/.
22
Guidance for corporates – Corporate self-reporting, October 2012.
23
Thomson & Garfield, ‘SFO enforcement: has the tanker turned?, Baker & McKenzie 2015, Practical Law UK
Article 3-618-3539, p.4 en DiBianco & Cowie, ‘Self-reporting financial crime: moving the goal posts’, Skadden,
Arps, Slate, Meagher & Flom LLP 2012.
24
Thomson & Garfield, ‘SFO enforcement: has the tanker turned?, Baker & McKenzie 2015, Practical Law UK
Article 3-618-3539, p. 4.
25
Section 2.2. and 2.3. of the Code for Crown Prosecutors.
26
Section 2.5. of the Code for Crown Prosecutors.

66

4. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Engeland (en Wales)

Homicide Act 2007 – gepleegd door rechtspersonen die staan ingeschreven conform de
Companies Act 2006.27 Onder bepaalde voorwaarden kunnen ook andere type rechtspersonen,
zoals verenigingen en maatschappen, onder het bereik van de Guidance vallen.28 Net als in
Nederland, sluit de vervolging van de rechtspersoon de vervolging van andere natuurlijke
personen voor het complex van strafbare feiten niet uit en andersom idem dito.29 Dit komt
onder andere tot uitdrukking doordat het CPS de voorkeur heeft om alle verdachten
tegelijkertijd te vervolgen.30
Voorts gaat de Guidance uit van vicarious liability. Dit houdt in dat de rechtspersoon
indirect aansprakelijk is voor strafbare feiten gepleegd door medewerkers of
vertegenwoordigers van de rechtspersoon. In het geval van non-vicarious liability gaat het om
toerekening van de strafbare feiten die zijn begaan door een natuurlijke persoon, die de
‘aansturende geest en wil’ van het bedrijf vertegenwoordigt, aan de rechtspersoon.31
4. Zelfonderzoek en zelfmelden
4.1 Zelfonderzoek
De regels met betrekking tot het zelfonderzoek zijn – zoals wij reeds hebben vermeld –
neergelegd in de Corporate Co-operation Guidance en deels in de richtlijn Corporate selfreporting. Vooropgesteld moet worden dat de richtlijn enkel handvatten geeft voor de
beoordeling van de medewerking van rechtspersonen of organisations. 32 De
vervolgingsbeslissing zal afhankelijk zijn van de specifieke feiten en omstandigheden van het
onderhavige geval.33 De Corporate Co-operation Guidance spreekt niet met zo veel woorden
over zelfonderzoek; centraal staat de medewerking met het SFO. 34 Het doel van de
samenwerking tussen het SFO en het bedrijf is dat op die manier sneller een betrouwbaarder
beeld kan worden verkregen van de gepleegde strafbare feiten, toelaatbaar bewijsmateriaal kan
worden verkregen en het opsporingsonderzoek bevordert dat de aanklager het recht op de feiten
kan toepassen.35 De beoordeling van de mate van medewerking is een relevante factor voor de
overweging om een DPA aan te bieden. Voor een DPA wordt vereist dat het bedrijf een
‘genuinely proactive approach’ (oprechte proactieve houding) heeft aangenomen op het
moment dat de feiten haar bekend zijn geworden. Of sprake is van medewerking wordt aldus
meegenomen in de afweging of sprake is van een oprechte en proactieve houding.36
Volgens de Corporate Co-operation Guidance wordt onder oprechte medewerking
verstaan het verlenen van ondersteuning aan het SFO die verder gaat dan de wet vereist.
Daaronder valt in ieder geval:
- Het identificeren van vermeende misstanden en strafbaar gedrag, alsmede het
identificeren van de verantwoordelijke personen, ongeacht hun senioriteit of plaats in
het bedrijf;

27

Section 4 en 5 Guidance on Corporate Prosecutions.
Section 6 Guidance on Corporate Prosecutions
29
Section 8 Guidance on Corporate Prosecutions.
30
Section 9 Guidance on Corporate Prosecutions.
31
Section 10 Guidance on Corporate Prosecutions.
32
Onder organisaties vallen onder andere naamloze vennootschappen, vennootschappen met beperkte
aansprakelijkheid, etc. Zie voetnoot 1 van de Corporate Co-operation Guidance.
33
Corporate Co-operation Guidance.
34
Corporate Co-operation Guidance.
35
Corporate Co-operation Guidance.
36
Corporate Co-operation Guidance.
28

67

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

-

Het melden van vermeende misstanden en strafbaar gedrag aan het SFO binnen de
redelijke termijn, vanaf het moment dat het bedrijf bekend werd met de vermoedens
van gepleegde strafbare feiten, en;
Het bewaren van het beschikbare bewijsmateriaal en het tijdig verstrekken van het
bewijs in een deugdelijk format.37

Er is in ieder geval geen sprake van oprechte medewerking indien:
- Specifieke personen worden beschermd of bepaalde personen onterecht worden
beschuldigd;
- Personen op de hoogte worden gesteld van het onderzoek en daarmee het risico wordt
gecreëerd dat met het bewijsmateriaal of de getuigenverklaringen wordt geknoeid;
- Het zwijgen over geselecteerde problemen, en;
- Gebruikmaken van tactische vertragingen of informatie-overbelasting.38
Daarnaast wordt in de Corporate Co-operation Guidance een aantal indicatoren vermeld van
‘good practices’ en worden voorbeelden gegeven van hetgeen het SFO aan het bedrijf kan
verzoeken.39 De lijst is niet-cumulatief en bevat geen juridisch afdwingbare rechten en creëert
geen aansprakelijkheden.40 Een overzicht van deze indicatoren is opgenomen in figuur 1.41 In
het verlengde daarvan geeft de richtlijn Corporate self-reporting aan dat de resultaten van het
interne onderzoek dienen te worden opgenomen in rapporten, inclusief de aard en de reikwijdte
van ieder intern onderzoek. 42 Tevens dient al het ondersteunend bewijsmateriaal, inclusief,
maar niet beperkt tot, e-mails, bankgegevens en getuigenverklaringen te worden verstrekt aan
de inlichtingeneenheid van het SFO.43
De Corporate Co-operation Guidance wijst niet aan wie het bedrijf kan bijstaan tijdens
de medewerking met het SFO en het zelfonderzoek; het spreekt louter over ‘legal advisers’
oftewel juridische adviseurs.44 Met andere woorden, het interne onderzoek kan worden verricht
door externe of interne onderzoekers, waarbij geen onderscheid wordt gemaakt tussen de
onderzoeker en de verdediging. 45 Wanneer opnames, notities en/of transcripten van
getuigenverklaringen onder het verschoningsrecht vallen, dient het bedrijf aan te tonen dat er
een gerechtvaardigde aanspraak op het verschoningsrecht is. 46 Daartoe moet door een
onafhankelijke raadsman een certificaat worden opgesteld waaruit blijkt dat het materiaal in
kwestie onder het verschoningsrecht valt.47 Tevens wordt erop gewezen dat indien geen afstand
wordt gedaan van een dergelijk verschoningsrecht wanneer getuigenverklaringen aan het SFO
worden verstrekt, er niet is voldaan aan het vereiste van een oprechte proactieve aanpak.48
4.2 Zelfmelden
De regels inzake het zelfmelden door organisaties zijn neergelegd in de richtlijn Corporate selfreporting. Zelfmelden is één van de factoren die gewogen dient te worden bij de vraag of een
37

Corporate Co-operation Guidance.
Corporate Co-operation Guidance.
39
Corporate Co-operation Guidance.
40
Corporate Co-operation Guidance.
41
Vrij vertaald uit de Corporate Co-operation Guidance.
42
Corporate self-reporting.
43
Corporate self-reporting.
44
Corporate Co-operation Guidance.
45
Corporate Co-operation Guidance.
46
Corporate Co-operation Guidance.
47
Corporate Co-operation Guidance.
48
Corporate Co-operation Guidance.
38

68

4. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Engeland (en Wales)

DPA wordt aangeboden of tot vervolging wordt overgegaan.49 Het zelfmelden moet oprecht
en proactief plaatsvinden.50 Daarvoor is van belang of het bedrijf voldoende informatie heeft
verstrekt, waaronder het beschikbaar stellen van getuigen en het bekendmaken van de details
van het interne onderzoek. 51 De zelfmelding moet daarnaast worden gedaan binnen een
redelijke termijn nadat de strafbare feiten voor het bedrijf aan het licht zijn gekomen.52 Het niet
correct en volledig melden van de omvang van de strafbare feiten wordt ten nadele van het
bedrijf meegewogen. Het zelfmeldingsproces kent volgens de Corporate self-reporting vier
stappen:
1. Het eerste contact, en alle daaropvolgende communicatie, moet worden aangegaan via de
inlichtingeneenheid van het SFO aan de hand van het beveiligde meldingsformulier. De
inlichtingeneenheid is het enige bevoegde orgaan binnen het SFO om zelfrapportages af te
handelen.
2. Het bedrijf moet hardcopies van de rapporten verstrekken aan de inlichtingeneenheid van
het SFO, met de aard en reikwijdte van elk intern onderzoek.
3. Al het ondersteunend bewijsmateriaal, inclusief, maar niet beperkt tot, e-mails,
bankgegevens en getuigenverklaringen, moet worden verstrekt aan de inlichtingeneenheid
van het SFO als onderdeel van het zelfrapportageproces.
4. In de loop van een lopend intern onderzoek kan verder ondersteunend bewijs worden
geleverd.53
4.3 Gevolgen van het zelfonderzoek en het zelfmelden op de afdoening en de straftoemeting
Het zelfonderzoek en het zelfmelden worden in de eerste plaats meegewogen bij de
vervolgingsbeslissing. Zoals wij in paragraaf 2 uiteen hebben gezet, is kent de Code for Crown
Prosecutors een zogeheten full code test aan de hand waarvan kan worden bepaald of tot
vervolging dient te worden overgegaan. 54 De test bestaat uit twee fases: de bewijsfase
(evidential stage) en de fase van publiek belang (public interest stage). Binnen de fase van
publiek belang is het zelfonderzoek naar en zelfmelden van strafbare feiten die door de
rechtspersoon zijn begaan van belang.
Voor deze fase zijn enkele algemene factoren opgesteld die van belang zijn bij de
vervolgingsbeslissing. 55 In de Guidance is naast de algemene factoren een aantal factoren
opgenomen die van belang kunnen zijn bij de vraag of vervolging in het publieke belang is.

49

Corporate Co-operation Guidance.
Corporate Co-operation Guidance.
51
Corporate Co-operation Guidance.
52
Corporate Co-operation Guidance.
53
Corporate Co-operation Guidance.
54
Section 4.1. of the Code for Crown Prosecutors. Zie ook Lloyd Firth, ‘More Carrot, less stick? A transatlantic
consideration of recent developments in corporate self-reporting’, WilmerHale’s Londen Investigastions 2016, p.
2.
55
Section 4.14. of the Code for Crown Prosecutors. Het betreft de volgende factoren:
1. de ernst van het strafbare feit;
2. het verwijt dat de verdachte kan worden gemaakt;
3. de relevante feiten en omstandigheden betreffende het slachtoffer en de schade die het slachtoffer heeft
opgelopen;
4. de leeftijd en volwassenheid van de verdachte;
5. de impact op de samenleving;
6. de proportionaliteit van vervolgen; en
7. de bescherming van informatiebronnen.
50

69

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen factoren die voor56 en tegen vervolging spreken.
Daarbinnen worden het zelfonderzoek en het zelfmelden meegewogen als factoren die tegen
vervolging spreken.57
Het zelfonderzoek en het zelfmelden is slechts een van de factoren die een rol spelen bij
de vervolgingsbeslissing. Het gewicht en de relevantie van de wegingsfactoren hangen af van
de omstandigheden van het geval. De huidige DSFO heeft ten aanzien van meewerken door
middel van zelfonderzoek en zelfmelden gesteld dat moet worden beoordeeld of bedrijven
meewerken aan het uiteindelijke doel, handhaving van de wet, door het vastleggen van
essentieel 58 Wanneer de factoren tegen vervolging spreken kan de zaak op alternatieve wijze
worden afgedaan, zoals met een DPA.
Het zelfonderzoek en zelfmelden kunnen voorts een rol spelen bij de uiteindelijk op te
leggen straf, wanneer toch wordt overgegaan tot vervolging. De rechter kan strafvermindering
toepassen indien de verdachte heeft meegewerkt. Hiervoor beoordeelt de rechter de omvang
en de aard van de medewerking.59 Wanneer de rechter op deze grond tot strafvermindering
komt, dient hij dit op zitting specifiek te benoemen en te vermelden tot welke straf hij zou zijn
gekomen indien medewerking achterwege was gebleven60, tenzij dit niet in het publieke belang
is.61
4.4 Rechterlijke toets van de DPA
Wanneer een DPA wordt afgesloten dient deze door de Crown Court (hoogste gerechtelijke
instantie in het strafrecht) te worden getoetst. Door de rechter wordt nagegaan of (1) het
aangaan van een DPA in het publieke belang is en (2) of de voorgestelde voorwaarden van de

56

Guidance on Corporate Prosecutions - Guidance on Corporate Prosecutions – additional public interest factors
in favour of prosecution. De factoren die voor vervolging pleiten zijn:
1. een geschiedenis van vergelijkbaar gedrag, daarbij inbegrepen eerdere straf, civiel en/of bestuursrechtelijke
handhaving;
2. het gedrag is onderdeel van normale bedrijfsuitvoering;
3. het strafbare feit is gepleegd toen er geen sprake was van een (effectief) compliance programma;
4. nalaten toekomstige strafbare feiten te voorkomen na reeds voltrokken waarschuwingen, sancties of
strafrechtelijke aanklachten en/of continueren van dergelijke gedragingen;
5. nalaten van melden van strafbare gedragingen binnen een acceptabel termijn nadat de strafbare gedraging aan
het licht is gekomen; en
6. nalaten correct en volledig de strafbare gedraging te melden.
57
Guidance on Corporate Prosecutions – additional public interest factors against prosecution. De factoren tegen
vervolging zijn:
1. een oprechte en proactieve aanpak vanuit het management van het bedrijf ten aanzien van het strafbare feit
waarvan zij kennis hebben genomen, zoals zelfmelden en herstelmaatregelen waaronder het compenseren van
slachtoffers;
2. geen geschiedenis van vergelijkbaar gedrag, daarbij inbegrepen eerdere straf, civiel en/of bestuursrechtelijke
handhaving;
3. het aanwezig zijn van een daadwerkelijk proactief en effectief compliance programma;
4. de beschikking over effectieve en proportionele civiele en/of bestuursrechtelijke handhavingsmogelijkheden;
5. het strafbare feit is gepleegd door individuele en op zichzelf staande acties;
6. het strafbare feit is niet recent gepleegd en het bedrijf betreft in zijn huidige vorm in feite een ander
lichaam/orgaan dan dat het was ten tijde van het plegen van het strafbare feit;
7. een veroordeling heeft hoogstwaarschijnlijk nadelige gevolgen voor het bedrijf binnen Europees Recht; en
8. er zijn processen op gang waardoor het bedrijf ophoudt te bestaan.
58
Osofsky, ‘Fighting fraud and corruption in a shrinking world’, Speech at the Royal United Services Institute in
London on 03-04-2019.
59
Art. 72 lid 2 Sentencing Act 2020.
60
Art. 72 lid 3 Sentencing Act 2020.
61
Art. 72 lid 4 Sentencing Act 2020.

70

4. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Engeland (en Wales)

DPA billijk, redelijk en proportioneel zijn. 62 Indien na totstandkoming van de DPA de
openbaar aanklager van mening is dat de voorwaarden van de DPA niet worden nageleefd kan
de openbaar aanklager de inbreuk voorleggen aan de rechter. 63 De rechter kan dan ofwel
besluiten om op voordracht van de aanklager herstelmaatregelen op te leggen om de inbreuk
te verhelpen64 ofwel de DPA te vernietigen65.
5. Rechtswaarborgen
In de Deferred Prosecution Agreements van de Crime and Courts Act 2013 (Section 13,
Schedule 17) wordt bepaald waarvoor de informatie uit de DPA-onderhandelingen mag worden
gebruikt. Wanneer de onderhandelingen hebben geleid tot een DPA en deze – met goedkeuring
van de autoriteit persoonsgegevens– is gepubliceerd, kan de verklaring van feiten worden
behandeld als een formele bekentenis in een toekomstige strafrechtelijke procedure tegen het
bedrijf.66 In beginsel kan bepaalde informatie niet worden gebruikt wanneer de DPA niet door
de rechter wordt geaccordeerd. Daarbij gaat het in het bijzonder om een conceptversie van de
DPA, een conceptversie van het feitenrelaas dat is opgesteld ten behoeve van de DPA, elke
mededeling dat het bedrijf heeft onderhandeld over een DPA, en de documentatie die
uitsluitend is opgesteld voor het voorbereiden van de DPA of het feitenrelaas. Daarop kan een
uitzondering worden gemaakt indien (1) de vervolging ziet op het verstrekken van onjuiste,
misleidende of onvolledige informatie of (2) het bedrijf wordt vervolgd in een strafrechtelijke
procedure inzake een ander strafbaar feit, waarbij het bedrijf een verklaring aflegt die niet
strookt met een eerdere verklaring die zij aflegde tijdens de DPA-onderhandelingen.67 Het is
wel mogelijk om deze informatie als startinformatie te gebruiken. Tevens mag al bestaande
documentatie die door het bedrijf tijdens de DPA-procedure wordt verstrekt, worden gebruikt
tijdens de strafprocedure.68
Daarnaast kan bepaalde informatie onder de reikwijdte van het verschoningsrecht vallen,
ook als dit is opgesteld met het doel om deze informatie te presenteren aan de tegenpartij.69
Voorkomen dient te worden dat bedrijven gestraft worden voor goed gedrag, door een eigen
intern onderzoek te verrichten, dat vervolgens in een daaropvolgende strafprocedure tegen hen
kan worden gebruikt. Een dergelijke handelswijze zou ertoe kunnen leiden dat bedrijven geen
onderzoek verrichten om te voorkomen dat er belastend materiaal boven tafel komt.70 Gezien
de opstelling van het SFO op het punt van het verschoningsrecht, lijkt de beslissing om afstand
te doen van het verschoningsrecht om optimaal te kunnen profiteren van een DPA een
belangrijke en complexe afweging.

62

Section 7(1) jo. Section 8(1) Schedule 17 of the Crime and Courts Act 2013.
Section 9(1) Schedule 17 of the Crime and Courts Act 2013.
64
Section 9(1)(a) Schedule 17 of the Crime and Courts Act 2013.
65
Section 9(1)(b) Schedule 17 of the Crime and Courts Act 2013.
66
Paragraaf 13, onder 1 en 2 Schedule 17 – Deferred Prosecution Agreements van de Crime and Courts Act 2013.
67
Paragraaf 13, onder 4 en 6 Schedule 17 – Deferred Prosecution Agreements van de Crime and Courts Act 2013.
68
Explanatory memorandum bij paragraaf 13 Schedule 17 – Deferred Prosecution Agreements van de Crime and
Courts Act 2013.
69
Copeman, Pertoldo & McIntoch, ‘ENRC privilege decision: welcome news but difficulties remain’, Herbert
Smith Freehills LLP 2018, Practical Law Articles UK, p.1-3. De Supreme Court heeft zich op dit punt nog niet
uitgelaten.
70
Robert & Vandercruyssen, ‘ENRC Wins landmark privilege appeal against SFO’, Hogen Lovells International
LLP 2018, Practical Law UK Articles w-016-5173.
63

71

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

6. Zelfonderzoek en zelfmelden in de praktijk
6.1 Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden
Sinds de introductie van de DPA in 2014 zijn er in totaal twaalf DPA’s aangeboden. In elf van
de twaalf DPA’s was sprake van een nationaal bedrijf. Daarnaast was in zes van de twaalf
DPA’s sprake van een zelfmelding.71 In de overige zaken werd, ondanks dat een zelfmelding
was uitgebleven, een DPA aangeboden vanwege de kwaliteit van de medewerking. In totaal
werd er £ 1,83 miljard opgelegd aan geldboetes, ontneming van wederrechtelijk verkregen
voordeel en betaling van de door het SFO gemaakte kosten.72 In twee gevallen waarin een
zelfmelding plaatsvond, werd alsnog overgegaan tot vervolging.73 In de DPA zelf staan de
algemene voorwaarden waaraan het bedrijf moet voldoen om voor de DPA in aanmerking te
komen. Zo wordt er in SFO vs G4S C&J vereist:
A. Co-operation
11. Unless released from the obligation to do so by the SFO, G4S C&J shall retain in England and Wales
for the Term of the Agreement all material gathered as part of its internal investigation, as well as all
material gathered in the course of the SFO's investigation leading to this Agreement, for the Term of the
Agreement. To the extent any such material is not physically stored, but is merely accessible in England
and Wales, G4S C&J may comply with this obligation by retaining access to such material in England
and Wales. This provision does not amend or derogate from Sections 2('16) and (17) of the Criminal
Justice Act 1987 nor any other statutory or common law obligation.
12. G4S C&J shall cooperate fully and honestly with any and all SFO pre-investigations, investigations
and prosecutions during the Term of this Agreement, subject to applicable law and regulations.
13. At the request of the SFO, G4S C8J shall also cooperate fully and honestly during the Term of this
Agreement with any other domestic or foreign law enforcement and regulatory authorities and agencies
in any investigation or prosecution of any of its present or former officers, directors, employees, agents,
and consultants, or any third party, in any and all matters relating to the conduct which is the subject of
the Indictment and described in the Statement of Facts, subject to applicable laws and regulations.
14. G4S C8J agrees that its cooperation pursuant to paragraphs 12 and 13 shall include, but not be
limited to, the following:
a. disclosure to the SFO, and, as directed by the SFO, to any other agency or authority, domestic or
foreign, of all information and material in its possession, custody or control which is not protected by a
valid claim of legal professional privilege or any other applicable legal protection against disclosure, in
respect of its activities and those of its present and former directors, employees, agents, consultants,
contractors and sub-contractors, and any other third parties; and
b. use of its best efforts to make available for interview, as requested by the SFO, present or former
officers, directors, employees, agents, and consultants of G4S C&J.74

In het uiteindelijk gepubliceerde vonnis waarin de rechter de overeenkomst heeft geaccordeerd
wordt vervolgens nader ingegaan op de toepassing van de strafkorting:
Steps Six and Seven require consideration of assistance to the prosecution and reduction of sentence for
a guilty plea. There is no doubt that a reduction of one-third to reflect the notional plea of guilty will be
71

In de DPA’s inzake SFO t AB Ltd and CD Ltd zijn de DPA’s nog niet gepubliceerd. Onduidelijk is daarom of
sprake is van een zelfmelding.
72
Deze kosten zijn vergelijkbaar met een kostenveroordelingsmaatregel.
73
B. Sims, ‘Corporate Crime: Reaping the benefits of self-reporting’, riskxtra 20 februari 2020, via www.riskuk.com (laatst geraadpleegd 13 januari 2022).
74
Approved judgement G4S Care &Justice Services (UK) Limited (‘G4S C&J’) and the SFO, 17 juli 2020. Te
raadplegen via judiciary.co.uk.

72

4. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Engeland (en Wales)

appropriate. (…) As I explained in SFO v Serco Geografix the appropriate discount where a DPA is
approved generally will be greater than one-third.
“It is necessary and appropriate for the financial penalty to provide a discount equivalent to the discount
for a plea of guilty. In all but one of the earlier instances of approval of DPAs the financial penalty has
been discounted by 50% rather than one third as would be required by the Sentencing Council guideline
on full discount for plea at the earliest opportunity. This has been because engagement in the DPA process
saves so much time and money on investigation and prosecution which justifies a higher discount.
Moreover, the discount has been extended in other cases to encourage corporate responsibility in terms
of early reporting of criminal conduct by the company.”
This rationale applies to G4S C&J to a significant extent. The company reported the fraudulent conduct
at an early stage. Overall, the company has co-operated fully with the SFO’s investigation. The company
has engaged in substantial rehabilitative efforts which continue. It compensated the MoJ very promptly
once the fraud was apparent. However, the discount of 50% as applied in other instances where the court
has approved the DPA has been where the co-operation of the company concerned has been extraordinary
or otherwise exemplary. As I have outlined, there were aspects of the company’s co-operation in this
case which were less than full at the outset. Until October 2019 it could not be said that the level of cooperation was exemplary. This affects the level of discount to be applied to the financial penalty. The
SFO’s position is that a discount of 40% is appropriate taking into account all of the circumstances. I
agree with that proposition. The discount should be greater than one-third because of the overall level of
co-operation and the unusually wide scope of the self-cleaning steps taken by G4S. It should not be 50%
because full co-operation with the SFO investigation came relatively late in the day. A discount of 40%
gives a financial penalty figure of £38,513,277.75

Over de invoering en het gebruik van DPA’s in Engeland wordt verschillend gedacht.
Aanvankelijk waren er zorgen dat DPA’s de standaardwijze van afdoening zouden worden.
Het SFO geeft aan dat de praktijk blijk geeft van een meer afgewogen wijze van afdoening. Bij
de beoordeling of bedrijven aan de eisen hebben voldaan, wordt zowel in het voordeel als in
het nadeel van het bedrijf besloten en wordt in sommige gevallen uiteindelijk tot vervolging
overgegaan.76
Het gebruik van DPA’s kan echter meerdere voordelen hebben.77 Het bedrijf is in staat
om vervolging te voorkomen, zichzelf te zuiveren door middel van wijzigingen in het
management en beleid, de financiële schade passend te herstellen en dit alles met een
kosteneffectief resultaat dat over het algemeen transparanter is. Bovendien is het onduidelijk
of de vervolging van zeer grote bedrijven, gelet op de kosten die daarmee gepaard gaan en de
capaciteiten van het SFO, haalbaar is.78
6.2 Discussie naar aanleiding van de werkwijze
In de discussie naar aanleiding van de werkwijze inzake zelfonderzoek en zelfmelden zijn de
volgende onderwerpen naar voren gekomen: (1) onduidelijkheid over de gevolgen van
zelfmelden, (2) onvoldoende incentives voor zelfonderzoek en zelfmelding, (3)
kostenbesparing handhavende autoriteiten, (4) grotere bewijslast voor bedrijven, (5) verlangen
afstand te doen van het verschoningsrecht. De discussie over deze onderwerpen wordt
hieronder nader uitgewerkt.
75

DPA between G4S Care &Justice Services (UK) Limited (‘G4S C&J’) and the SFO, juli 2020. Te raadplegen
via judiciary.co.uk.
76
Interview with Alun Milford, General Counsel, Serious Fraud Office, 5 februari 2018, Practical Law Business
Crime and Investigations 2018, Practical Law UK.
77
Business Crime and Investigations, ‘Deferred prosecutions: the effect of Airbus’, 2020, Practical Law UK
Articles w-023-8900, p.6.
78
Business Crime and Investigations, ‘Deferred prosecutions: the effect of Airbus’, 2020, Practical Law UK
Articles w-023-8900, p.6.

73

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

6.2.1 Onduidelijkheid over de gevolgen van zelfmelden
In de advocatuur wordt aangegeven dat er voor bedrijven te veel risico blijft bestaan dat ook
na een zelfmelding tot vervolging wordt overgegaan. Het is voor het bedrijf onduidelijk wat de
precieze gevolgen zijn van de zelfmelding.79 Een advocaat stelt dat het bedrijf onvoldoende
zekerheid heeft over de gevolgen van een zelfmelding, waarbij het bedrijf steeds wordt
geconfronteerd met veranderende risico’s en incentives. Als door het SFO toch wordt besloten
om te vervolgen heeft het bedrijf een beduidend slechtere positie nu het bedrijf zelf het bewijs
voor de strafzaak heeft verstrekt.80
Een aantal advocaten geeft aan dat ook onder de richtlijnen onduidelijk blijft onder welke
omstandigheden een DPA wordt aangeboden. Zo werd aan Rolls Royce een DPA aangeboden,
ondanks dat geen zelfmelding was verricht, vanwege de uitzonderlijke mate van medewerking
en het bedrijf naar het oordeel van het SFO niet meer had kunnen doen om het eigen wangedrag
bloot te leggen.81 Skansen werd daarentegen vervolgd, terwijl het bedrijf de feiten zelf had
gemeld, omdat het in het publiek belang werd geacht te communiceren dat de Bribery Act 2010
serieus genomen moest worden.82 Bovendien heeft het bedrijf na een zelfmelding nog maar
weinig controle over het daaropvolgende proces. Wanneer het SFO tot het oordeel komt dat in
onvoldoende mate is meegewerkt, kan het bedrijf na een melding een slechtere positie hebben
dan in het geval dat de melding achterwege was gebleven.83 Andere advocaten onderschrijven
dat en zeggen dat duidelijkheid over de gevolgen van een zelfmelding door bedrijven en de
juristen die hen bijstaan nodig wordt geacht.84
Een advocatenkantoor signaleert daartegen vooral de voordelen van het zelfmelden. Het
stelt dat zelfmelding verstandig is aangezien het gedrag tegenwoordig vaak door autoriteiten
wordt ontdekt en steeds vaker door klokkenluiders wordt gemeld. Dan kan een bedrijf beter
zelf een melding doen en daarmee mogelijk een strafrechtelijke veroordeling voorkomen of
een lagere geldboete opgelegd krijgen.85 Een ander advocatenkantoor geeft aan dat het door de
richtlijn juist duidelijker is geworden op wat voor manier het zelfonderzoek en zelfmelden
dient plaats te vinden. Het gebrek aan garanties zorgt er echter wel voor dat veel
onduidelijkheden blijven bestaan over de gevolgen van zelfmelden.86
6.2.2 Onvoldoende incentives voor zelfonderzoek en zelfmelden
Een advocaat stelt dat er weinig incentives bestaan voor bedrijven om een zelfmelding te doen.
Bedrijven vinden het volgens hem moeilijk om de voordelen van het zelfmelden af te wegen

79

L. Firth, ‘More Carrot, less stick? A transatlantic consideration of recent developments in corporate selfreporting’, WilmerHale’s Londen Investigations 2016.
80
R. Reichman, ‘Self-reporting of corporate wrongdoing should be further encouraged’, euronews 29 juli 2019
via www.euronews.com (laatst geraadpleegd 13 januari 2022).
81
R. Cowley, P. Reddy, K. Rosen, A. Reeves & D. Kacinski, ‘Self-reporting bribery; the ongoing dilemma’,
Norton Rose Fulbright 2018, Practical Law UK Articles w-015-6714, p. 4 en 10. Zie ook DPA Rolls Royce, 17
januari 2017.
82
R. Cowley, P. Reddy, K. Rosen, A. Reeves & D. Kacinski, ‘Self-reporting bribery; the ongoing dilemma’,
Norton Rose Fulbright 2018, Practical Law UK Articles w-015-6714, p. 4.
83
R. Cowley, P. Reddy, K. Rosen, A. Reeves & D. Kacinski, ‘Self-reporting bribery; the ongoing dilemma’,
Norton Rose Fulbright 2018, Practical Law UK Articles w-015-6714, p. 2-3.
84
C. Roberts & A. Graham, ‘Corporate self-reporting: SFO to publish new guidance’, Thomson Reuters Practical
Law 2 mei 2019.
85
‘Self-reporting’, Simmons & Simmons via www.simmons-simmons.com (laatst geraadpleegd 13 januari 2021).
86
‘The UK Serious Fraud Office’s latest guidance on corporate co-operation – great exepectations fulfilled or left
asking for more?’, Gibson Dunn 10 september 2019 via www.gibsondunn.com (laatst geraadpleegd 13 januari
2022).

74

4. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Engeland (en Wales)

tegen de nadelen.87 Andere advocaten stellen daarentegen dat de praktijk wel degelijk zien dat
er voordelen zijn. In de afgelopen tien jaar zijn er slechts twee bedrijven geweest die na een
zelfmelding zijn vervolgd. De voordelen van zelfmelden kunnen echter enkel worden benut als
elke stap zorgvuldig wordt genomen.88 Bovendien zal een DPA minder schade toebrengen aan
de reputatie van het bedrijf dan een gerechtelijke procedure, en kan het bedrijf de kosten van
de geldboete tevens doorberekenen aan de consument. Zij wijzen er wel op dat, ondanks het
succes van de DPA’s, tot op heden geen enkel individu succesvol is vervolgd.89
6.2.3 Kostenbesparing voor handhavende autoriteiten.
Een aantal advocaten stelt dat de invoering van de DPA’s relatief succesvol is gebleken. Het
SFO kan grote geldsommen incasseren, zonder het risico te lopen op een langdurig en kostbaar
opsporingsonderzoek. Bij zelfonderzoek is het immers het bedrijf in kwestie dat de zorg en de
kosten draagt voor de uitvoering van een grondig onderzoek (in plaats van de openbaar
aanklager).90
6.2.4 Bewijslast bedrijven
Een advocatenkantoor stelt dat er door de huidige werkwijze een behoorlijke last op het bedrijf
komt te liggen. Het bedrijf moet aantonen dat het een oprechte en proactieve houding heeft
aangenomen sinds het strafbare feit werd ontdekt. De boodschap van het SFO is dat het bedrijf
niet aan vervolging kan ontkomen indien het niet kan aantonen dat het bedrijf het feit volledig
heeft onderzocht en actieve medewerking heeft verleend.91
6.2.5 Verlangen afstand te doen van verschoningsrecht
De beleving van advocaten is dat onder het huidige regime druk wordt uitgeoefend op bedrijven
om afstand te doen van het verschoningsrecht, door als uitgangspunt te nemen dat een beroep
op het verschoningsrecht wordt gezien als aanwijzing dat het bedrijf niet volledig wil
meewerken. Zo stelt een aantal advocaten dat bedrijven in die gevallen duidelijk advies moeten
krijgen over de risico’s van het afstand doen van het verschoningsrecht, in het bijzonder indien
nog niet tot een overeenkomst is gekomen.92
Tevens zijn er in geluiden in de advocatuur dat de beslissing om afstand te doen van
verschoningsrechten een belangrijk onderdeel is geworden voor de zelfmeldingsbeslissing, en
de beslissing in hoeverre het bedrijf wil meewerken. Daardoor zijn deze beslissingen nog
complexer geworden.93 Bedrijven zullen doorgaans sneller geneigd zijn om zelfonderzoek te
87

L. Firth, ‘More Carrot, less stick? A transatlantic consideration of recent developments in corporate selfreporting’, WilmerHale’s Londen Investigations 2016.
88
B. Sims, ‘Corporate Crime: Reaping the benefits of self-reporting’, riskxtra 20 februari 2020, via www.riskuk.com (laatst geraadpleegd 13 januari 2022).
89
A. Lepeuple, J. Rybacki & F. Suagman, ‘Bribery Act 2010: Ten Years On, Wilmerhale 21 mei 2021 via
www.wilmerhale.com (laatst geraadpleegd 13 januari 2022).
90
A. Lepeuple, J. Rybacki & F. Suagman, ‘Bribery Act 2010: Ten Years On, Wilmerhale 21 mei 2021 via
www.wilmerhale.com (laatst geraadpleegd 13 januari 2022).
91
‘SFO clarifies self-reporting rules – the start of a new era?’, Corker Binning 9 oktober 2012, via
www.corkerbinning.com (laatst geraadpleegd 13 januari 2021).
92
J. Seddon, A. Raad, S. Lambert-Porter, C. Stott & M. Burn, ‘Self-Reporting to the Authorities and Other
Disclosure Obligations: The UK Perspective’, GIR 3 januari 2020 via www.globalinvestigationsreview.com
(laatst geraadpleegd 13 januari 2022).
93
Roberts & Graham, ‘Corporate self-reporting: SFO to publish new guidance’, Mayer Brown International LLP
2019, Practical Law UK Articles, p.2.

75

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

verrichten indien zij daarbij wel, zonder consequenties, gebruik mogen maken van het
verschoningsrecht.94
6.3 Gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden voor de opsporing en vervolging
Een belangrijk gevolg van zelfonderzoek en zelfmelden is dat een aantal taken binnen de
opsporing en vervolging verschuift naar het bedrijfsleven. De bedrijven dragen daardoor
(gedeeltelijk) de kosten van het onderzoek, terwijl de overheid enkel bedragen ter afdoening
van de feiten hoeft te incasseren.95 Overigens hebben DPA’s er nog niet voor gezorgd dat ook
individuen aansprakelijk worden gehouden voor hun rol in de gepleegde strafbare feiten.96
7. Aandachtspunten in de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Engeland (en
Wales)
In de vorige paragrafen hebben wij het juridisch kader en de ervaringen met zelfonderzoek en
zelfmelden in de praktijk onderzocht. Op basis van de ervaringen in Engeland met
zelfonderzoek en zelfmelden kunnen wij de volgende aandachtspunten formuleren. De
aandachtspunten zijn gecategoriseerd in vier categorieën: (1) het zelfonderzoek en zelfmelden,
(2) incentives, (3) de procedure en (4) rechtswaarborgen.
Het zelfonderzoek en zelfmelden
1. Duidelijkheid over wat wordt gekwalificeerd als goed zelfonderzoek en zelfmelden
In Engeland wordt in de Corporate Co-operation Guidance een aantal indicatoren vermeld van
‘good practices’ en worden voorbeelden gegeven van hetgeen het SFO aan het bedrijf kan
verzoeken. Daardoor is het voor bedrijven op voorhand duidelijk(er) wat wordt gekwalificeerd
als goed zelfonderzoek en zelfmelden.
2. Hoogte van de bewijslast voor bedrijven
Een van de kritiekpunten op de Engelse regeling is dat er een behoorlijke bewijslast op het
bedrijf ligt, om in aanmerking te komen voor de geboden incentives. Het bedrijf moet aantonen
dat het een oprechte en proactieve houding heeft aangenomen vanaf het moment van
ontdekking van het strafbare feit. Een aandachtspunt in dat kader is of de gestelde bewijslast
niet onevenredig zwaar voor het bedrijf is, zodat het geen aanspraak kan maken op de
voordelen die de regeling biedt voor bedrijven.
Incentives
1. Het geven van garanties bij zelfmelden op een DPA;
Een punt van kritiek in de discussie over de Engelse regeling is dat het bedrijf onvoldoende
zekerheid wordt geboden bij het doen van een zelfmelding. Onduidelijkheid leidt ertoe dat het
94

C. Burnett, E. Giles, B. O’Neil, S. Hitchens & S. McEvoy, ‘Privilege in investigations: the road ahead’, Allen
& Overy LLP 2018, p. 5.
95
Business Crime and Investigations, ‘Deferred prosecutions: the effect of Airbus’, 2020, Practical Law UK
Articles w-023-8900, p. 6.
96
A. Lepeuple, J. Rybacki & F. Suagman, ‘Bribery Act 2010: Ten Years On, Wilmerhale 21 mei 2021 via
www.wilmerhale.com (laatst geraadpleegd 13 januari 2022).

76

4. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Engeland (en Wales)

bedrijf moeilijk kan inschatten wat de voordelen en risico’s zijn bij een zelfmelding. Een reden
voor die onduidelijkheid kan zijn dat de regeling betrekkelijk nieuw is en zich nog niet
voldoende uitgekristalliseerd heeft. Om onduidelijkheden weg te nemen zouden er garanties
op een DPA kunnen worden geboden.
2. Het bieden van (duidelijke) incentives
Ook het bieden van duidelijke incentives is een aandachtspunt. Op die manier wordt het voor
bedrijven makkelijker om de voordelen van zelfmelden en zelfonderzoek af te wegen tegen de
mogelijke nadelen.
De procedure
1. Formulering van het doel van een DPA-procedure
In Engeland is het doel van de regeling duidelijk geformuleerd. Het gaat er in Engeland om dat
er sneller een betrouwbaarder beeld kan worden verkregen van de gepleegde strafbare feiten,
toelaatbaar bewijsmateriaal kan worden verkregen en dat de aanklager het recht op de feiten
toe kan passen. Binnen die doelstelling wordt eveneens de mate van medewerking door het
bedrijf beoordeeld.
2. Zelfmelden en zelfonderzoek meewegen bij de vervolgingsbeslissing en/of de
straftoemeting in een strafprocedure
In Engeland speelt het zelfonderzoek en het zelfmelden in de eerste plaats een rol bij de
vervolgingsbeslissing. De primaire incentive voor bedrijven is zodoende of een alternatieve
afdoeningsmodaliteit wordt geboden. In de praktijk blijkt echter dat de mate van medewerking
ook van belang is bij de strafoplegging bij een DPA. Daarnaast kan bij de vervolging de mate
van medewerking ook worden meegenomen door de rechter bij de straftoemeting.
Rechtswaarborgen
1. Rechterlijke toetsing DPA
In Engeland vindt er een rechterlijke toets plaats van de DPA. De rechter dient daarbij na te
gaan of het aangaan van een DPA in het publieke belang is en of de voorgestelde voorwaarden
van de DPA billijk, redelijk en proportioneel zijn. Daarbij wordt zowel het maatschappelijke
belang gewaarborgd, als de belangen van het bedrijf zelf.
2. Rol van het verschoningsrecht bij een DPA-procedure
In Engeland is het uitgangspunt van het SFO dat een beroep op het verschoningsrecht wordt
opgevat als een aanwijzing dat het bedrijf niet volledig wil meewerken. Het afstand doen van
het verschoningsrecht kan gevolgen hebben voor de effectieve verdediging van het bedrijf. Te
meer wanneer er nog niet tot een overeenkomst is gekomen met het SFO. Een dergelijke
beperking van het verschoningsrecht kan een obstakel vormen voor het verrichten van
zelfonderzoek en het doen van een zelfmelding.

77

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

1.

Goede algemene ‘practices’
1.
Bewaar zowel een digitale versie als een hard copy van het relevante bewijsmateriaal, met een methode die het risico van vernietiging
of beschadiging van documenten voorkomt.
2.
Zorg ervoor dat de digitale integriteit behouden blijft wanneer bewijsmateriaal, met name digitaal bewijsmateriaal, wordt verkregen.
3.
Verkrijg en verstrek snel materiaal wanneer daarom wordt gevraagd, om te reageren op SFO-verzoeken en om te voldoen aan
overeengekomen deadlines.
4.
Geef een lijst met relevante documentbewaarders en de locaties (digitaal of fysiek) van de documenten.
5.
Bied materiaal op een bruikbare, gestructureerde manier aan, zoals:
a.
Compilaties van geselecteerde documenten (inclusief hard copy documenten, digitale communicatie, documenten die de
geldstroom weergeven) zoals gevraagd door het SFO;
b.
Bijzonder relevante documenten gesorteerd op bijvoorbeeld een individueel of specifiek vraagstuk;
c.
Relevant materiaal verzameld tijdens een intern onderzoek;
d.
Algemene achtergrondinformatie over de organisatie, inclusief organogrammen; lijsten, functietitels en contact- en persoonlijke
informatie van relevante personen; en welke categorieën gegevens er zijn (bijv. e-mails, audio, chats).
6.
Lever materiaal op regelmatige basis en op een afgesproken manier.
7.
Informeer het SFO onverwijld over vermoedens van en redenen voor gegevensverlies, verwijdering of vernietiging.
8.
Identificeer relevant bewijsmateriaal dat in het bezit is van derden. Het SFO kan de organisatie vragen om de productie van
bewijsmateriaal van derden te faciliteren.
9.
Zorg voor relevant bewijsmateriaal dat in het buitenland wordt bewaard waar het in het bezit of onder controle is van de organisatie.
10. Geef direct een overzicht van documenten die worden ingehouden op basis van het verschoningsrecht, inclusief de basis voor het doen
gelden van het verschoningsrecht.
a.
Als een organisatie besluit juridische verschoningsrecht te doen gelden voor relevant materiaal (zoals eerste rekeningen, interne
onderzoeksinterviews of andere documenten), kan het SFO dit aanvechten waar zij dit nodig of gepast acht.
11. Help bij het identificeren van materiaal waarvan redelijkerwijs kan worden aangenomen dat het een beschuldigde of potentiële
beschuldigde kan helpen of dat de vervolging kan ondermijnen.

2.

Digitaal bewijs en apparaten
1.
Lever digitaal materiaal in het format aan dat het SFO vraagt, dat wil zeggen in een format dat klaar is voor opname door en weergave
op de documentbeoordelingsplatforms van het SFO. Het SFO kan een organisatie vragen om schema's te verstrekken van relevante
documenten die zij produceert en details van zoektermen, ‘seed sets’ of andere zoekmethoden die zijn toegepast om de documenten te
extraheren.
2.
Creëer en onderhoud een auditspoor van de verwerving en behandeling van digitaal materiaal en apparaten, en identificeer een persoon
om een getuigenverklaring te verstrekken over de continuïteit.
3.
Wees alert op verouderde technologie of op maat gemaakte systemen, en behoud de mogelijkheid om digitale bestanden te lezen
gedurende de looptijd van het onderzoek en eventuele vervolging en beroep.
4.
Attendeer het SFO op relevant digitaal materiaal waartoe de organisatie geen toegang heeft, bijvoorbeeld relevante privé-emailaccounts, berichten-apps of sociale media die bij een intern onderzoek aan het licht zijn gekomen.
5.
Bewaar en verstrek wachtwoorden, herstelsleutels, decoderingssleutels en dergelijke met betrekking tot digitale apparaten.

3.

Gedrukt of fysiek bewijsmateriaal
Creëer en onderhoud een auditspoor van de verwerving en behandeling van hard copy en fysiek materiaal, en identificeer een persoon om
een getuigenverklaring te verstrekken over continuïteit.

4.

Financiële gegevens en analyse
1.
Zorg voor documenten die relevante geldstromen laten zien.
2.
Verstrek op een gestructureerde manier relevante financiële documenten van de organisatie, inclusief bankgegevens, facturen,
geldoverdrachten, contracten, boekhoudkundige gegevens en andere soortgelijke documenten.
3.
Waarschuw het SFO voor relevant financieel materiaal waar de organisatie geen toegang toe heeft, bijvoorbeeld bankrekeningen
waarop gelden van de organisatie zijn binnengekomen.
4.
Stel accountants en/of ander relevant personeel (intern en/of extern) beschikbaar om financiële gegevens op te stellen en uit te leggen
wat ze zijn en wat ze laten zien over geldstromen.
5.
Creëer en onderhoud een auditspoor van de verwerving en behandeling van financieel materiaal, en identificeer een persoon om de
exposities te produceren en de continuïteit te waarborgen.
6.
Geef financiële informatie en berekeningen die relevant zijn voor winst, het wederrechtelijk verkregen vermogen, berekening van
financiële boetes en betalingsvermogen.

5.

Branche- en achtergrondinformatie
1.
Bied branchekennis, context en gangbare praktijken.
2.
Identificeer mogelijke verweren die specifiek zijn voor de markt of industrie in kwestie. Geef informatie over andere spelers op de
relevante markt.
3.
Breng het SFO op de hoogte van andere overheidsinstanties (binnenlands of buitenlands, wetshandhavingsinstanties of regelgevende
instanties) waarmee contact is opgenomen met de organisatie of aan wie deze heeft gerapporteerd.

6.

Individuen
1.
Om te voorkomen dat het onderzoek wordt belemmerd, moet u tijdig overleggen met het SFO voordat u potentiële getuigen of
verdachten verhoort, personeels-/HR-acties onderneemt of andere openlijke stappen onderneemt.
2.
Identificeer potentiële getuigen, inclusief derden.
3.
Voorkom dat de potentiële getuige niet wordt beïnvloed, bijvoorbeeld door het delen van, het commentaar geven op of het vragen naar
commentaar op het relaas van een andere persoon, of door getuigenverklaringen te tonen die ze niet eerder hebben gezien.
4.
Stel medewerkers en (waar mogelijk) agents beschikbaar voor SFO-interviews, waarbij tevens de mogelijkheid voor hen wordt
geboden om terug te keren naar het Verenigd Koninkrijk.
5.
Verstrek op verzoek de laatst bekende contactgegevens van ex-werknemers, agenten en consultants.

Figuur 1: indicatoren voor ‘good practices’ en voorbeelden van verzoeken van het SFO

78

5. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Frankrijk

Hoofdstuk 5

Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Frankrijk
1. Inleiding
De regeling van zelfonderzoek en zelfmelden in Frankrijk maakt deel uit van de LOI n° 20161691 du 9 décembre 2016 relative à la transparence, à la lutte contre la corruption et à la
modernisation de la vie économique (Wet n° 2016-1691 inzake transparantie, de strijd tegen
corruptie en de modernisering van de economie; hierna: Sapin II). Onder Sapin II is het voor
het OM mogelijk gemaakt om een schikking aan te bieden aan een onderneming bij overtreding
van de anti-corruptiewetgeving, de Convention Judiciaire d’Intérêt Public (transactievoorstel;
hierna: CJIP). In de transactieovereenkomst kan het bedrijf verplicht worden tot betaling van
een geldboete, de implementatie van een compliance programma en/of het betalen van
schadevergoeding aan het slachtoffer. In de CJIP-richtlijnen is nader vormgegeven waaraan
moet zijn voldaan om in aanmerking te komen voor een CJIP.
In dit hoofdstuk geven wij een antwoord op de vragen welke vormen van zelfonderzoek
en zelfmelden door bedrijven er bestaan in Frankrijk, welke ervaringen met het zelfonderzoek
en zelfmelden er in praktijk zijn opgedaan en wat de voor- en nadelen zijn van de regeling. Om
die vragen te beantwoorden, geven wij allereerst de algemene uitgangspunten van het Franse
strafprocesrecht weer (paragraaf 2). Tevens besteden wij aandacht aan de rol van de advocaat
en de accountant. Daarna werken wij de regeling van het zelfonderzoek en zelfmelden nader
uit, waarbij wij ingaan op de totstandkoming en ratio achter het wetsvoorstel (paragraaf 3), en
het juridische kader van het zelfonderzoek en het zelfmelden (paragraaf 4). Ook bespreken wij
de belangrijke rechtswaarborgen van de procedure (paragraaf 5). In paragraaf 6 gaan wij aan
de hand van literatuur, nieuwsberichten, blogs en opinies, vervolgens in op het zelfonderzoek
en zelfmelden in de praktijk. In Frankrijk hebben vooral advocaten zich gemengd in het debat
in voornoemde bronnen. We gaan daarbij in op de ervaringen met zelfonderzoek en
zelfmelden, de kritiek en discussie naar aanleiding van deze werkwijze, en de gevolgen voor
de opsporing en vervolging. In paragraaf 7 brengen wij tot slot in kaart welke aandachtspunten
voortvloeien uit de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Frankrijk.
2. De algemene uitgangspunten van het Franse strafprocesrecht
Frankrijk behoort, net als Nederland, tot de civil law traditie. Het Franse strafproces is van
oorsprong inquisitoir.1 Het openbaar ministerie heeft een relatief sterke positie en de rechter
vervult een actieve rol binnen het strafproces. Tijdens het voorbereidend onderzoek wordt
bewijs vergaard door de politie, het openbaar ministerie en de onderzoeksrechter. Het bewijs
wordt vervolgens ter terechtzitting door de rechter geverifieerd.2 Door de inquisitoire aard van
de strafprocedure heeft de verdediging een relatief zwakke positie.3
Het uitgangspunt binnen het Franse strafprocesrecht is dat alle strafbare feiten door het
openbaar ministerie en de rechter worden afgedaan. De vervolgingsbeslissing is in Frankrijk
1

P.A.M. Verrest & P.A.M. Mevis, Rechtsvergelijkende inzichten voor de modernisering van het Wetboek van
Strafvordering, Den Haag: Boom 2018, p. 179. L.J.J. Peters, Dealen met ondermijningsdelicten. Naar een
efficiënte strafprocedure voor ondermijnende criminaliteit, Deventer: Wolters Kluwer 2018, paragraaf 3.2.3.1.1.
2
L.J.J. Peters, Dealen met ondermijningsdelicten. Naar een efficiënte strafprocedure voor ondermijnende
criminaliteit, Deventer: Wolters Kluwer 2018, paragraaf 3.2.3.1.1.
3
P.A.M. Verrest & P.A.M. Mevis, Rechtsvergelijkende inzichten voor de modernisering van het Wetboek van
Strafvordering, Den Haag: Boom 2018, p. 179.

79

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

gestoeld op het opportuniteitsbeginsel. De officier van justitie kan op basis van dit beginsel
kiezen om te vervolgen, een vorm van alternatieve afdoening te toe passen, of niet te
vervolgen.4 Nu de officier ook kan kiezen voor alternatieve vormen van afdoening, gaat de
officier van justitie een steeds grotere rol spelen in de strafprocedure; niet alleen bij de
opsporing en vervolging van strafbare feiten, maar ook bij de afdoening daarvan. Dit heeft
geleid tot een discussie over de onafhankelijkheid van de officier van justitie en een behoefte
om waarborgen te creëren die de (relatieve) partijdigheid van de officier van justitie
tegengaan.5
2.1 De rol van de advocaat
De rol van de advocaat wordt in Frankrijk gereguleerd door de Conseil National des Barreaux
(Franse Orde van Advocaten). Ingevolge de Règlement Intérieur National de la profession
d’avocat (RIN; Landelijk Reglement voor de Advocatuur) wordt het beroep van advocaat vrij
en onafhankelijk uitgeoefend.6 De advocaat dient zijn taken uit te oefenen met waardigheid,
geweten, onafhankelijkheid en menselijkheid, met inachtneming van zijn beroepseed. Ten
aanzien van zijn cliënt toont hij bekwaamheid, toewijding, zorgvuldigheid en voorzichtigheid.7
Voor de advocaat geldt op basis van artikel 2 RIN het beroepsgeheim. Onder het
beroepsgeheim valt in ieder geval de consultaties door een advocaat aan zijn cliënt gericht of
voor hem bestemd, de correspondentie die wordt uitgewisseld tussen de cliënt en zijn advocaat,
tussen de advocaat en zijn collega’s, de aantekeningen van het verhoor en meer in het algemeen
alle documenten in het dossier, alle informatie en vertrouwelijkheden die de advocaat in de
uitoefening van het beroep heeft ontvangen, de naam van de cliënten en de agenda van de
advocaat, en de informatie gevraagd door de auditors of een derde partij (informatie die enkel
door de advocaat aan zijn cliënt kan worden meegedeeld).8
In het kader van interne onderzoeken door advocaten heeft de Conseil National des
Barreaux aparte richtlijnen opgesteld, de zogenoemde Guide l’avocat français et les enquetes
internes (Richtlijnen voor de advocaat en de interne onderzoeken). Volgens deze richtlijnen
vallen enkel de relaties met de cliënt, c.q. de opdrachtgever van het interne onderzoek, onder
de reikwijdte van vertrouwelijkheid en het beroepsgeheim. Het is om die reden dat advocaten
voorzichtig moeten zijn in de communicatie met derden, nu zij niet door het beroepsgeheim
worden beschermd.9 De advocaat als onderzoeker moet tijdens het interne onderzoek loyaal
zijn naar zijn cliënt, voorzichtigheid betrachten bij het interviewen van getuigen en fijngevoelig
zijn in de communicatie met cliënten en collega’s.10 Tijdens het interne onderzoek dient de
advocaat de volgende regels en waarborgen in acht te nemen bij het horen van personen:
1. Het niet-dwingende karakter van het interview en het recht om vragen niet te
beantwoorden;
2. Het recht om te worden bijgestaan door een advocaat;
3. Gehoorde personen dienen te worden gewezen op de vertrouwelijkheid van het
interview;
4. Recht op een tolk;
4

P.A.M. Verrest & P.A.M. Mevis, Rechtsvergelijkende inzichten voor de modernisering van het Wetboek van
Strafvordering, Den Haag: Boom 2018, p. 172.
5
P.A.M. Verrest & P.A.M. Mevis, Rechtsvergelijkende inzichten voor de modernisering van het Wetboek van
Strafvordering, Den Haag: Boom 2018, p. 172.
6
Artikel 1.1 RIN.
7
Artikel 1.3 RIN.
8
Artikel 2.2 RIN.
9
Guide l’avocat français et les enquetes internes, p. 20.
10
Guide l’avocat français et les enquetes internes, p. 22.

80

5. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Frankrijk

5. Het recht om het op schrift gestelde interview na te lezen.11
2.2 De rol van de accountant
De rol van de accountant wordt gereguleerd door het Decret n°2012-432 du 30 mars 2012
relatif à l'exercice de l'activité d'expertise comptable (Decreet nr. 2012-432 van 30 maart 2012
betreffende de uitoefening van de activiteit van registeraccountant), de Ordonnance n° 45-2138
du 19 septembre 1945 portant institution de l'ordre des experts-comptables et réglementant le
titre et la profession d'expert-comptable (Verordening nr. 45-2138 van 19 september 1945 tot
instelling van de orde van registeraccountants en regulering van de titel en het beroep van
registeraccountant). Het Decret schrijft voor dat accountants gewetensvol en eerlijk
(conscience et probité) handelen (artikel 143). Zij verrichten hun taken met bekwaamheid,
professioneel geweten en onafhankelijkheid. Accountants moeten er daarom naar streven om:
‘1° hun professionele cultuur en algemene kennis aan te vullen en regelmatig te actualiseren;
2° elke onderzochte vraag alle zorg en tijd te geven die nodig is, om voldoende zekerheid te krijgen
alvorens een voorstel te doen;
3° hun mening geven zonder rekening te houden met de wensen van de persoon die hen raadpleegt en
hun mening oprecht en in alle objectiviteit uiten door, indien nodig, het nodige voorbehoud te maken bij
de waarde van de hypothesen en de geformuleerde conclusies;
4° zichzelf nooit in een situatie plaatsen die hun vrije wil zou kunnen verminderen of de vervulling van
al hun plichten zou kunnen belemmeren;
5° Zich nooit in een situatie van belangenverstrengeling bevinden.’12

In gevolge artikel 21 Ordonnance n° 45-2138 is de accountant gebonden aan het
beroepsgeheim. Dat betekent dat hij enkel informatie mag openbaren wanneer de wet tot
openbaring verplicht of de openbaring toestaat.13
3. Totstandkoming en ratio
In 2016 trad in Frankrijk Sapin II in werking.14 De wet is een antwoord op de internationale en
nationale kritiek op het ondermaatse anti-corruptiebeleid in Frankrijk, in het bijzonder met het
oog op de vervolging van buitenlandse gevallen van ambtelijke omkoping waarbij Franse
ondernemingen zijn betrokken.15 Het doel van Sapin II is dan ook om de handhaving van anticorruptie-maatregelen in lijn te brengen met de hoogste internationale en Europese
standaarden.16

11

Guide l’avocat français et les enquetes internes, p. 26-28.
Artikel 145 Decreet nr. 2012-432.
13
Zie artikel 226-13 Code pénal (Frans Wetboek van Strafrecht).
14
R. van ’t Hullenaar & S. Guettache, ‘Sapin II en de mogelijkheid tot schikken met het Franse Openbaar
Ministerie’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming, 2018/2-3, p. 111.
15
‘OECD seriously concerned at lack of foreign bribery convictions in France, but recognises recent efforts to
ensure independence of prosecutors’, OECD 2012 (te raadplegen via www.oecd.org). Rapport fait au nom de la
Commission des lois sur le projet de loi (n° 3623), relatif à la transparence, à la lutte contre la corruption et à la
modernisation de la vie économique, et sur la proposition de loi organique (n° 3770) relative à la compétence du
Défenseur des droits pour la protection des lanceurs d’alerte par M. Sébastien Denaja, p. 12-15. Van ’t Hullenaar
& Guettache 2018, p. 111. L. Rooijendijk, ‘Frankrijk neemt nieuwe anti-corruptiewet aan’, Transparency
International Nederland, 10 november 2016 (te raadplegen via www.transparency.nl). M. Sève, ‘Sapin II: Is the
era of Compliance and criminal settlements upon France?’, Revue Trimestrielle de Droit Financier 2017, afl. 1,
p. 2-3.
16
Projet de Loi N° 3623, relatif à la transparence, à la lutte contre la corruption et à la modernisation de la vie
économique, p. 3.
12

81

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Zo worden onder de wet allereerst ondernemingen met ten minste 500 werknemers
verplicht maatregelen te nemen die gericht zijn op het voorkomen en het opsporen van
corruptie of beïnvloedingspogingen in Frankrijk en het buitenland. 17 Deze ondernemingen
dienen de volgende compliance-maatregelen te nemen: (i) het invoeren van een gedragscode,
inclusief anti-corruptiebeleid, (ii) een interne klokkenluidersprocedure, (iii) een procedure om
de corruptierisico’s van het bedrijf te identificeren, in het bijzonder die risico’s die afhankelijk
zijn van de landen en sectoren waarbinnen de onderneming opereert, (iv) procedures om
cliënten, directe leveranciers en tussenpersonen te evalueren, (v) procedures voor
boekhoudkundige controles, (vi) een opleidingssysteem voor werknemers die het meest
worden blootgesteld aan corruptierisico’s en (vii) een tuchtprocedure om werknemers die de
gedragscode overtreden te sanctioneren.18
Daarnaast werd een nieuwe toezichthouder opgericht, de Agence Française
Anticorruption (het Franse Bureau voor Corruptiebestrijding; hierna: AFA).19 De AFA houdt
toezicht op de implementatie van de compliance programma’s van ondernemingen. Bij
schending van de complianceverplichtingen kan de AFA een waarschuwing of een
administratiefrechtelijke geldboete opleggen. De AFA heeft tevens een informatiefunctie en
verzamelt en verspreidt de informatie over het voorkomen en opsporen van onder meer
corruptie, witwassen en fraude.20
Tot slot is het onder de nieuwe wet mogelijk om als officier van justitie (artikel 41-1-2
Code de Procédure Pénale (Frans Wetboek van Strafvordering; hierna: CDPP)) of als
onderzoeksrechter (artikel 180-1-2 CDPP) bij overtreding van de strafwetgeving met de
onderneming tot een schikking te komen, de zogenoemde Convention Judiciaire d’Intérêt
Public (transactievoorstel; hierna: CJIP). Een CJIP kan enkel aangeboden worden in het geval
van specifieke corruptiedelicten, te weten:
1. actieve corruptie door individuen ten aanzien van het openbaar bestuur (artikel 433-1 Code
Pénal (Wetboek van Strafrecht; hierna CP));
2. beïnvloeding van het openbaar bestuur door individuen (artikel 433-2 CP);
3. actieve corruptie van buitenlands openbaar bestuur (artikel 435-3 CP);
4. beïnvloeding van buitenlands openbaar bestuur (artikel 435-4 CP);
5. corruptie van een lid van een buitenlandse rechterlijke macht (artikel 435-9 CP);
6. beïnvloeding van een lid van een buitenlandse rechterlijke macht (artikel 435-10 CP);
7. niet-ambtelijke actieve corruptie (artikel 445-1 CP);
8. actieve en passieve corruptie in de sport (artikel 445-1-1 CP);
9. niet-ambtelijke passieve corruptie (artikel 445-2 CP);
10. passieve corruptie in de sport (artikel 445-2-1 CP);
11. corruptie van een lid van de rechterlijke macht (artikel 434-9, voorlaatste alinea CP);
12. beïnvloeding van een lid van de rechterlijke macht (artikel 434-10 tweede alinea CP);
13. het witwassen van geld; en
14. belastingfraude in de zin van artikel 1741 en 1743 Code général des impôts (Algemeen
Wetboek inzake Belastingen).21
Hoewel onder Sapin II zelfonderzoek en zelfmelden mee kan worden genomen in de beslissing
tot het aanbieden van een transactievoorstel, bevat de wet daarover geen nadere richtlijnen of
regelgeving.22 Daarom zijn nadere richtlijnen neergelegd in de Circulaire de politique pénale
17

Artikel 8 Sapin II. Van ’t Hullenaar & Guettache 2018, p. 113.
Artikel 8 lid 2 Sapin II. Van ’t Hullenaar & Guettache 2018, p. 113.
19
Artikelen 1-5 Sapin II. Van ’t Hullenaar & Guettache 2018, p. 113.
20
Van ’t Hullenaar & Guettache 2018, p. 114.
21
Artikel 41-1-2 Code de procédure pénale.
22
Vgl. Van ’t Hullenaar & Guettache 2018, p. 115.
18

82

5. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Frankrijk

en matière de lutte contre la corruption internationale23 (Circulaire inzake het strafrechtelijk
beleid in de strijd tegen internationale corruptie) en de Lignes directrices sur la mise en œuvre
de la convention judiciaire d’intérêt public24 (richtlijnen inzake de implementatie van de CJIP).
4. Zelfonderzoek en zelfmelden
4.1 Zelfonderzoek
Tot 2020 werd in de AFA-richtlijnen voor een CJIP niet vereist dat medewerking is verleend
aan het openbaar ministerie.25 Wel kon medewerking een rol spelen bij de onderhandelingen
voor een CJIP.26 Het doen van zelfonderzoek wordt gezien als onderdeel van de medewerking
aan het openbaar ministerie.27 In 2017 kondigde de AFA en het openbaar ministerie reeds aan
dat onder de nieuwe richtlijnen voor een CJIP medewerking vereist zal worden en dat bedrijven
in de toekomst ook zelfonderzoek zouden moeten gaan verrichten in lijn met de Amerikaanse
praktijk. 28 In de AFA-richtlijnen van 2020 is inmiddels opgenomen dat medewerking een
vereiste is voor het sluiten van een CJIP.29
Volgens de huidige AFA-richtlijnen wordt onder medewerking verstaan dat de
rechtspersoon actief heeft deelgenomen aan de waarheidsvinding, ofwel door middel van een
intern onderzoek (l’enquête interne) ofwel door middel van een diepgaande audit (l’audit
approfondil; accountantscontrole) naar de strafbare feiten en het disfunctioneren van het
compliancesysteem. 30 In Frankrijk kan aldus het zelfonderzoek bestaan uit een intern
onderzoek of een audit (c.q. een accountantscontrole). Er wordt daarbij geen onderscheid
gemaakt in de verschillende beroepsgroepen die een dergelijk zelfonderzoek kunnen
verrichten. Indien het zelfonderzoek wordt verricht door een advocaat, is het de
verantwoordelijkheid van de rechtspersoon en de advocaat om te bepalen welke documenten
zij aan de officieren van justitie ter beschikking stellen.31 Daarbij wordt opgemerkt dat niet al
het bewijs uit het zelfonderzoek onder de reikwijdte van het verschoningsrecht valt en dat –
hoewel de advocaat geen vertrouwelijke stukken mag overleggen – de cliënt die vrijheid wel
heeft. Weigert het bedrijf om bepaalde documenten te overleggen, dan is het aan het openbaar
ministerie om te bepalen of dat in het licht van het verschoningsrecht gerechtvaardigd is.

23

Ministère de la Justice, Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale, nr.
CRIM202009G3/11.03.2020, 2 juli 2020.
24
AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest
Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr (laatst geraadpleegd 18 juni 2021).
25
Vgl. Van ’t Hullenaar & Guettache 2018, p. 115 en 117.
26
Van ’t Hullenaar & Guettache 2018, p. 115, 117-118.
27
Vgl. Van ’t Hullenaar & Guettache 2018, p. 115 en Ministère de la Justice, Circulaire de politique pénale en
matière de lutte contre la corruption internationale, nr. CRIM202009G3/11.03.2020, 2 juli 2020 en AFA,
Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest
Agreement), via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr) (laatst geraadpleegd 24 december 2021), p. 13.
28
Vgl. Van ’t Hullenaar & Guettache 2018, p. 115. Zie ook ‘The Sapin II Act: New Perspectives on Cross-Border
Investigations’, Skadden, Arps, Slate Meagher & Flom LLP and Affiliates, 22 december 2017, via
www.skadden.com (laatst geraadpleegd 1 januari 2022).
29
AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest
Agreement), via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr) (laatst geraadpleegd 9 december 2021), p. 8.
30
AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest
Agreement), via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr) (laatst geraadpleegd 9 december 2021), p. 8.
31
Ministère de la Justice, Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale,
nr. CRIM202009G3/11.03.2020, 2 juli 2020 en AFA, Guidelines on the implementation of the Convention
Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr)
(laatst geraadpleegd 9 december 2021), p. 10.

83

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Wanneer daarover een verschil van mening bestaat, dan kan het openbaar ministerie het
weigeren tot het overleggen van de documenten ten nadele van het bedrijf meewegen.32
Het zelfonderzoek kan ofwel (1) worden uitgevoerd voorafgaand aan de zelfmelding,
ofwel (2) gelijktijdig met het onderzoek van het openbaar ministerie worden uitgevoerd, indien
het onderzoek van dien omvang is dat het niet kan worden afgerond binnen de ‘redelijke
termijn’ waarbinnen het openbaar ministerie op de hoogte moet worden gesteld.33 Wordt het
onderzoek uitgevoerd voorafgaand aan de zelfmelding, dan dient het bedrijf er zorg voor te
dragen dat het bewijsmateriaal en in het bijzonder de authenticiteit van getuigenverklaringen
behouden blijven.34 Indien het onderzoek van het openbaar ministerie en het zelfonderzoek
gelijktijdig plaatsvinden, dient de rechtspersoon maatregelen te nemen om te voorkomen dat
het strafrechtelijke onderzoek door het zelfonderzoek wordt belemmerd.35 Tevens dient op
regelmatige basis informatie-uitwisseling plaats te vinden tussen het openbaar ministerie en de
rechtspersoon, zodat goede coördinatie van beide onderzoeken kan worden gegarandeerd.36 Is
het openbaar ministerie reeds gestart met het strafrechtelijke onderzoek zonder dat de
rechtspersoon een zelfmelding heeft verricht, dan behoudt de rechtspersoon de mogelijkheid
om aan het strafrechtelijk onderzoek mee te werken, ofwel door een eigen intern onderzoek te
verrichten, ofwel door het ter beschikking stellen van de relevante documenten en informatie
aan het openbaar ministerie.37
De resultaten van het zelfonderzoek dienen te worden opgenomen in een rapport waarin
de strafbare feiten met de grootst mogelijke precisie zijn omschreven. 38 Het openbaar
ministerie moet op basis van het rapport een voldoende nauwkeurig beeld kunnen krijgen van
de strafbare feiten waarvan het – mogelijk – nog niet op de hoogte is. Het openbaar ministerie
zal aldus beoordelen wat de impact van het rapport is op de voortgang van de onderzoeken en
de mogelijkheden om het interne onderzoek te verifiëren.39 Het bedrijf dient eveneens met het
zelfonderzoek bij te dragen aan het vaststellen van de individuele aansprakelijkheid van de
betrokken personen. Immers, de wettelijke vertegenwoordigers van het bedrijf blijven
32

AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest
Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr) (laatst geraadpleegd 9 december 2021), p. 10.
33
Ministère de la Justice, Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale,
nr. CRIM202009G3/11.03.2020, 2 juli 2020 en AFA, Guidelines on the implementation of the Convention
Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr)
(laatst geraadpleegd 9 december 2021), p. 9.
34
Ministère de la Justice, Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale,
nr. CRIM202009G3/11.03.2020, 2 juli 2020 en AFA, Guidelines on the implementation of the Convention
Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr)
(laatst geraadpleegd 9 december 2021), p. 9.
35
Ministère de la Justice, Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale,
nr. CRIM202009G3/11.03.2020, 2 juli 2020 en AFA, Guidelines on the implementation of the Convention
Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr)
(laatst geraadpleegd 9 december 2021), p. 9.
36
Ministère de la Justice, Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale,
nr. CRIM202009G3/11.03.2020, 2 juli 2020 en AFA, Guidelines on the implementation of the Convention
Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr)
(laatst geraadpleegd 9 december 2021), p. 9.
37
Ministère de la Justice, Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale,
nr. CRIM202009G3/11.03.2020, 2 juli 2020 en AFA, Guidelines on the implementation of the Convention
Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr)
(laatst geraadpleegd 9 december 2021), p. 9.
38
Ministère de la Justice, Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale,
nr. CRIM202009G3/11.03.2020, 2 juli 2020 en AFA, Guidelines on the implementation of the Convention
Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr)
(laatst geraadpleegd 9 december 2021), p. 9.
39
AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest
Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr) (laatst geraadpleegd 9 december 2021), p. 9.

84

5. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Frankrijk

individueel aansprakelijk, ook indien aan het bedrijf een CJIP wordt aangeboden.40 Daarnaast
moeten de belangrijkste getuigen zijn geïdentificeerd en dienen alle relevante documenten die
in het bezit zijn van het bedrijf te worden overhandigd aan het openbaar ministerie.41 Wanneer
het bedrijf of haar raadslieden gesprekken hebben gevoerd met getuigen of personen die
mogelijk zelf betrokken zijn bij de strafbare feiten, worden ook de verslagen van deze verhoren
ter beschikking gesteld aan het openbaar ministerie, alsmede alle relevante documenten die
daaraan ten grondslag liggen.42
4.2 Zelfmelden
In tegenstelling tot de medewerking van de rechtspersoon aan het strafrechtelijk onderzoek, is
zelfmelden (la révélation spontanée) geen formele voorwaarde voor het sluiten van een CJIP.43
Desalniettemin kan uit de AFA-richtlijnen worden afgeleid dat een zelfmelding een belangrijk
onderdeel vormt van de CJIP-procedure. Allereerst vereisen de AFA-richtlijnen dat het rapport
met de resultaten van het zelfonderzoek binnen een ‘redelijke termijn’ aan het openbaar
ministerie wordt overhandigd.44 Bij de beoordeling of is gemeld binnen een ‘redelijke termijn’
wordt allereerst gekeken of het melden verenigbaar is met de eisen die aan het strafrechtelijke
onderzoek zijn verbonden.45 Voorts zal rekening worden gehouden met de tijd die is verstreken
tussen het moment waarop de bestuurderstop van het bedrijf kennis heeft genomen van de
gepleegde strafbare feiten en het moment waarop deze aan het openbaar ministerie bekend zijn
gemaakt.46
4.3 Gevolgen van het zelfonderzoek en het zelfmelden op de afdoening en straftoemeting
Het verrichten van zelfonderzoek en zelfmelden wordt, ingevolge de AFA-richtlijnen,
meegewogen in de beoordeling of al dan niet een transactievoorstel wordt aangeboden en bij
de vaststelling van de hoogte van de geldboete.47 Daarbij wordt onder meer gekeken naar (1)
de kwaliteit van de medewerking van het bedrijf aan het opsporingsonderzoek naar de strafbare
feiten en (2) het moment van het melden van de strafbare feiten aan het openbaar ministerie.48
40

Ministère de la Justice, Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale,
nr. CRIM202009G3/11.03.2020, 2 juli 2020 en AFA, Guidelines on the implementation of the Convention
Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr)
(laatst geraadpleegd 9 december 2021), p. 9.
41
AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest
Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr) (laatst geraadpleegd 9 december 2021), p. 9.
42
AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest
Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr) (laatst geraadpleegd 9 december 2021), p. 10.
43
Vgl. Van ’t Hullenaar & Guettache 2018, p. 115.
44
AFA Guidelines en vgl. France’s CJIP Guidelines Leave Little Doubt That France Will be an Active Player in
Global Anti-Corruption Enforcement. https://www.dechert.com/knowledge/publication/2020/1/france-s-cjipguidelines-leave-little-doubt-that-france-will-be-.html.
45
AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest
Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr) (laatst geraadpleegd 9 december 2021), p. 9: ‘The
conclusions of this investigation must be reported to prosecutors within a period compatible with the imperatives
of the criminal investigation.’
46
AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest
Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr) (laatst geraadpleegd 9 december 2021), p. 9.
47
Ministère de la Justice, Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale,
nr. CRIM202009G3/11.03.2020, 2 juli 2020 en AFA, Guidelines on the implementation of the Convention
Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr)
(laatst geraadpleegd 6 december 2021), p. 9. Een CJIP kan enkel worden aangeboden aan de rechspersoon.
48
AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest
Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr) (laatst geraadpleegd 6 december 2021), p. 9.

85

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

De geldboete wordt bepaald aan de hand van de winst die door middel van de strafbare feiten
is verkregen, waarbij de maximale geldboete 30% van de gemiddelde jaaromzet van de laatste
drie jaren bedraagt.49 De op te leggen geldboete is opgebouwd uit een punitief deel en een
afromingsdeel. Het afromingsdeel van de boete bedraagt ten minste hetzelfde bedrag als het
wederrechtelijk verkregen vermogen. Het punitieve deel van de boete, ziet op de ernst van het
strafbare feit. Aan de hand van een aantal verzwarende en verzachtende factoren kan worden
bepaald hoe hoog het punitieve deel van de geldboete dient te zijn (zie figuur 250).51
Verzwarende factoren

Verzachtende factoren

Corruptie van een ambtenaar

Zelfmelden van strafbare feiten aan het openbaar
ministerie voor aanvang van enig strafrechtelijk
opsporingsonderzoek

Rechtspersoon, zoals bedoeld in artikel 3 (3(3°) en 17 Excellente medewerking en volledig en effectief intern
Sapin II
onderzoek
De rechtspersoon is eerder veroordeeld/bestraft in Vrijwillige implementatie van een compliance
Frankrijk of het buitenland voor corruptie-gerelateerde programma door de rechtspersoon, terwijl er geen
misdrijven
statutaire verplichtingen waren om dat te doen
Herhaalde of systematische aard van de corruptiegerelateerde feiten
Figuur 2: verzwarende en verzachtende omstandigheden bij bepaling punitieve deel geldboete

Naast de geldboete kan de onderneming worden verplicht tot het implementeren van een
compliance programma ter voorkoming en ter detectie van corruptie. Het bedrijf staat in dat
geval voor een maximale periode van drie jaar onder toezicht van de AFA. De maximale kosten
voor het monitoren worden op voorhand vastgesteld, en komen voor rekening van het bedrijf.52
Tot slot kan het bedrijf worden verplicht om de schade die geïdentificeerde slachtoffers
als gevolg van het strafbare feit hebben geleden te vergoeden. Het is de verantwoordelijkheid
van het openbaar ministerie om de hoogte van de schadevergoeding vast te stellen en op te
nemen in het CJIP-voorstel. Het slachtoffer kan tijdens de hoorzitting ter validatie van de
overeenkomst zijn bezwaren tegen het bedrag kenbaar maken. Het afsluiten van een CJIPovereenkomst doorkruist de civielrechtelijke procedure niet.53

49

Artikel 41-1-2 I °1 Code de procédure pénale. De berekening van de wederrechtelijk winstopbrengst wordt
berekend door het financiële voordeel van de corruptie vast te stellen, door te kijken naar de jaaromzet dat is
gegenereerd door het strafbare feit en daar de kosten vanaf te trekken. Dit is vergelijkbaar met de wijze waarop
in Nederland wederrechtelijk verkregen vermogen wordt berekend.
50
Deze figuur is vrij vertaald uit AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire D’Intérêt
Public (Judicial Public Interest Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr) (laatst geraadpleegd
6 december 2021), p. 13.
51
Ministère de la Justice, Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale,
nr. CRIM202009G3/11.03.2020, 2 juli 2020 en AFA, Guidelines on the implementation of the Convention
Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr)
(laatst geraadpleegd 6 december 2021), p. 12-13.
52
AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest
Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr) (laatst geraadpleegd 6 december 2021), p. 3 en 14.
53
Artikel 41-1-2, onder II, tweede en voorlaatste alinea CDPP. AFA, Guidelines on the implementation of the
Convention Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest Agreement, via www.agence-fracaiseanticorruption.gouv.fr) (laatst geraadpleegd 24 december 2021), p. 3 en 17.

86

5. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Frankrijk

4.4 Rechterlijke toets van de CJIP-overeenkomst
Wanneer de rechtspersoon het CJIP-voorstel van het openbaar ministerie accepteert, dient de
CJIP-overeenkomst te worden getoetst door de president van de rechtbank.54 Na de openbare
hoorzitting kan de president de validatie van overeenkomst verlenen of weigeren. De
overeenkomst wordt daartoe beoordeeld in het licht de voordelen van het gebruik deze
procedure, het verloop van de procedure, of de opgelegde boete conform de gestelde regels in
artikel 41-1-2 lid I onder 1 CDPP is, de proportionaliteit van de gekozen maatregelen en het
voordeel dat door het bedrijf is verkregen door de wetsovertreding. Wordt de overeenkomst
gevalideerd, dan worden de overeenkomst en de beslissing tot validatie gepubliceerd op de
website van de AFA en wordt er een persbericht uitgegeven door het openbaar ministerie. Na
validatie heeft de rechtspersoon een termijn van tien dagen waarbinnen hij zijn
herroepingsrecht kan uitoefenen.55 Indien de overeenkomst wordt geweigerd, de rechtspersoon
zich terugtrekt uit de overeenkomst of de verplichtingen onder de overeenkomst niet binnen de
gestelde termijn nakomt, wordt door het openbaar ministerie een strafprocedure gestart, tenzij
sprake is van nieuwe omstandigheden.56
5. Rechtswaarborgen
In de AFA-richtlijnen wordt ingegaan op de regels die de vertrouwelijkheid van het interne
onderzoek dienen te waarborgen. Allereerst is op basis van artikel 11 CDPP de procedure
tijdens het opsporingsonderzoek onder leiding van het openbaar ministerie (l’enquête) en het
opsporingsonderzoek onder leiding van de onderzoeksrechter (l’instruction) geheim, op straffe
van sancties ex artikel 434-7-2 Code Pénale. Zodoende wordt al het bewijsmateriaal dat door
het bedrijf met het openbaar ministerie wordt gedeeld in het beloop van het strafrechtelijke
onderzoek gewaarborgd.57
Indien de president van de rechtbank de CJIP-overeenkomst weigert of indien de
rechtspersoon niet langer wenst deel te nemen aan de CJIP, bepaalt artikel 41-1-2 CDPP dat
het openbaar ministerie de, in het kader van deze procedure door het bedrijf gedeelde,
informatie niet mag indienen bij de onderzoeksrechter of de rechtbank.58 Daaronder vallen in
ieder geval de documenten en informatie die is gedeeld met het openbaar ministerie na
formalisering van het CJIP-voorstel met het oog op de vaststelling van het boetebedrag en het
op te leggen compliance-programma, de verklaringen van het bedrijf dat zij akkoord gaat met
de voorgestelde kwalificatie van de strafbare feiten en de documenten die zijn gebruikt om de
onderhandelingen van de CJIP te ondersteunen.59 Deze regeling sluit niet uit dat de gedeelde

54

Artikel 41-1-2, onder II, eerste alinea CDPP.
Artikel 41-1-2, onder II, derde alinea CDPP. Rapport d’information 2021/4325, p. 110.
56
AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest
Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr) (laatst geraadpleegd 24 december 2021), p. 3.
57
AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire D’Intérêt Public (Judicial Public Interest
Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr) (laatst geraadpleegd 24 december 2021), p. 10.
58
Ministère de la Justice, Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale, nr.
CRIM202009G3/11.03.2020, 2 juli 2020 en AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire
D’Intérêt Public (Judicial Public Interest Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr) (laatst
geraadpleegd 24 december 2021), p. 10.
59
Ministère de la Justice, Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale, nr.
CRIM202009G3/11.03.2020, 2 juli 2020 en AFA, Guidelines on the implementation of the Convention Judiciaire
D’Intérêt Public (Judicial Public Interest Agreement, via www.agence-fracaise-anticorruption.gouv.fr) (laatst
geraadpleegd 24 december 2021), p. 10.
55

87

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

informatie wel kan worden gebruikt door de AFA en het openbaar ministerie tijdens het
opsporingsonderzoek naar de vermeende strafbare feiten.60
6. Zelfonderzoek en zelfmelden in de praktijk
6.1 Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden
In juli 2021 is de Sapin II-wetgeving door de Commission des lois constitutionnelles, de la
législation et de l’administration générale de la République (hierna: de Commissie Gauvain en
Marleix) voor de Assemblée Nationale geëvalueerd. 61 De Commissie Gauvain en Marleix
rapporteert dat er sinds de invoering van Sapin II dertien CJIP’s zijn afgesloten.62 Acht CJIP’s
hadden betrekking op nationale en internationale corruptie, vijf CIJP’s hadden betrekking op
belastingontduiking. In zes van de dertien CJIP’s is tevens een verplichting tot implementatie
van een compliance programma opgelegd. Van de dertien CJIP’s ging het in acht gevallen om
Franse bedrijven, in vier gevallen om buitenlandse bedrijven – een Zwitsers, een Iers en een
Chinees bedrijf - en in drie gevallen om Europese vennootschappen. 63 Vijf van de dertien
CJIP’s werden afgesloten tijdens het vooronderzoek onder leiding van de officier van justitie.
De overige acht werden afgesloten in het gerechtelijk onderzoek dat onder leiding staat van de
onderzoeksrechter. Het totaal aan opgelegde geldboetes was € 3,051 miljard. Vier van de
dertien CJIP’s waren goed voor 99% van dit bedrag. De CJIP inzake Airbus SE alleen bedroeg
77% van het totale boetebedrag.64 Tot slot werd € 662 miljoen aan schadevergoeding betaald
aan de belastingdienst.65 Tot op heden zijn er geen CJIP’s geweigerd voor validatie.66
Over het algemeen lijken de ervaringen met de CJIP positief te worden gewaardeerd. De
werkwijze maakt bovendien hoge boetes en een versnelde juridische reactie mogelijk.67 Het
openbaar ministerie is in het bijzonder positief over de werkwijze. Het stelt dat op basis van de
Sapin II-regelgeving op eenvoudige wijze kan worden samengewerkt met de autoriteiten in de
Verenigde Staten en Engeland. Het land heeft inmiddels ook een aantal internationale bedrijven
beboet, waaronder Airbus SE en Google. In de Airbus SE zaak68 gaf het openbaar ministerie
aan dat de medewerking van Airbus van beslissende invloed is geweest op de CJIP-beslissing
en werd de hulp en het interne onderzoek van de advocaten als doorslaggevend aangemerkt bij
het vergemakkelijken van het uitgevoerde strafrechtelijke onderzoek. 69 Die medewerking
60

A.N. Raad & M. de Barros, France’s National Financial Prosecutor and Anti-Corruption Agency Issue Joint
Guidelines on Corporate Settlement Mechanisms, August 14, 2019, via www.ropesgray.com (laatste
geraadpleegd (2 januari 2022).
61
Rapport d’information, déposé en application de l’article 145-7 du Règlement par la commission des lois
constitutionnelles, de la législation et de l’administration générale de la République, En conclusion des travaux
d’une mission d’information sur l’évaluation de l’impact de la loi n° 2016-1691 du 9 décembre 2016 relative à la
transparence, à la lutte contre la corruption et à la modernisation de la vie économique, dite loi Sapin 2, Assemblée
Nationale 7 juli 2021, nr. 4325 (hierna: Rapport d’information 2021/4325).
62
Het Rapport spreekt nog over 12 CJIP’s. Op 12 juli 2021 is daar een dertiende bijgekomen inzake Systra. Zie
daarover www.agence-francaise-anticorruption.gouv.fr onder CJIP.
63
Rapport d’information 2021/4325, p. 106. In twee van de dertien CJIP’s had de overeenkomst betrekking op
twee bedrijven.
64
Rapport d’information 2021/4325, p. 106.
65
Rapport d’information 2021/4325, p. 106. Zie tevens de tabel in het Rapport d’information 2021/4325, p. 107
voor een volledig overzicht van alle CJIP’s.
66
Rapport d’information 2021/4325, p. 101.
67
Rapport d’information 2021/4325, p. 106. M. Rees, ‘Fraude fiscale: aux origines législatives de la transaction
passée avec Google’, 13 september 2019 via https://nextinpact.com (laatst geraadpleegd op 3 januari 2022).
68
Judicial Public Interest Agreement between the French National Prosecutor’s Office at the Paris District Court
and AIRBUS SE, 29 januari 2021, PNF-16 159 000 839.
69
A. Bousquet, ‘CJIP: les enseignements de l’affaire Airbus’, 24 februari 2020, via https://justicepenale.nl (laatst
geraadpleegd 3 januari 2022).

88

5. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Frankrijk

bestond uit de toezegging van Airbus om volledig samen te werken met het openbaar
ministerie, de mogelijkheid voor het openbaar ministerie om rechtstreeks te communiceren met
de raad van bestuur en de compliance officers van de groep, het overleggen van een lijst met
alle commerciële tussenpersonen die door de groep werden gebruikt evenals talrijke
documenten, het beschikbaar stellen van een toegewijd team van adviseurs om het openbaar
ministerie ondersteuning te geven bij het onderzoek naar de rekeningen en financiële stromen
en het meermaals presenteren van de voortgang en resultaten van het interne onderzoek.70 Het
is om die reden dat de geldboete met 50% wordt verminderd.71
6.2 Discussie naar aanleiding van de werkwijze
In de discussie naar aanleiding van de werkwijze inzake zelfonderzoek en zelfmelden zijn de
volgende onderwerpen naar voren gekomen: (1) geen erkenning van schuld bij een CJIP, (2)
onduidelijke rechtspositie van de onderneming bij spontane zelfmelding, (3) onduidelijkheid
over straftoemeting in CJIP, (4) slechte positie van medewerkers, (5) slechte positie van het
slachtoffer, (6) onduidelijkheid over het verschoningsrecht. De discussie ten aanzien van deze
onderwerpen wordt hieronder nader uitgewerkt.
6.2.1 Geen erkenning van schuld bij een CJIP
Bij het voorstel voor de uitbreiding van de CJIP naar witwassen en gevallen van
belastingfraude, liet een tweetal politici zich kritisch uit. Zo stelt een politicus dat het openbaar
ministerie en de dader slechts een sanctie overeenkomen, zonder enige schulderkenning en
veroordeling van het gedrag, en zonder vermelding in de justitiële documentatie. Daardoor zou
volgens haar rechtvaardigheid niet voor iedereen hetzelfde zijn. Een andere politicus geeft aan
dat het bestrijden van belastingfraude een schuldbekentenis vereist. Doordat de CJIP geen
schulderkenning vereist, heeft het instrument ook geen oordeelswaarde. 72 Toch werd de
uitbreiding door de regering goedgekeurd, nu de werkwijze het mogelijk maakt om hoge boetes
op te leggen en strafrechtelijke dossiers snel af te handelen.73
Een wetenschapper wijst erop dat deze ontwikkeling een wezenlijke verandering van de
visie van de overheid inhoudt. Zelf is hij van mening dat een strafrechtelijke overtreding moet
leiden tot een strafrechtelijke procedure, waarin een rechterlijke uitspraak wordt gegeven.
Volgens hem is bij de CJIP sprake van een macronistische benadering van gerechtigheid.74
Een advocaat stelt dat de CJIP wel degelijk een schuldbekentenis kan inhouden. Wanneer een
CJIP door een onderzoeksrechter wordt overwogen komt een onderneming enkel in
aanmerking als zij verdachte is, zij de ten laste gelegde feiten erkent en instemt met de
strafrechtelijke kwalificatie van de feiten. In de praktijk – zo stelt hij – komt dat overeen met
een schuldbekentenis, ook al wordt dat voor een CJIP formeel niet vereist. Hoewel CJIP’s niet
in de justitiële documentatie worden opgenomen, worden zij wel gepubliceerd op de website
van de AFA en het openbaar ministerie.75
70

A. Bousquet, CJIP: les enseignements de l’affaire Airbus, 24 februari 2020, via https://justicepenale.nl (laatst
geraadpleegd 3 januari 2022).
71
Judicial Public Interest Agreement between the French National Prosecutor’s Office at the Paris District Court
and AIRBUS SE, 29 januari 2021, PNF-16 159 000 839, nr. 160-161.
72
Séance du 3 juillet 2018 (compte rendu intégral des débats), nr. 7 Lutte Contre la Fraude, artikel 9.
73
Projet de loi, n° 385, Amamndement présenté par Adopté Mme Nathalie Delattre au nom de la commission des
lois, article additionnel après article 9, 26 juin 2018, N° COM-57.
74
A. Savianna, ‘Accord d'un milliard avec la France: “Google s'en sort plutôt à bon compte”’, 13 september 2019
via www.marianne.net (laatst geraadpleegd 4 januari 2022).
75
A. Chardeau, ‘Sapin II Law, The new French legal framework for the fight against corruption’, februari 2017
via www.dentons.com (laatst geraadpleegd 4 januari 2022), p. 5.

89

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

6.2.2 Onduidelijke rechtspositie onderneming bij spontane zelfmelding
Onder de huidige regeling is zelfmelden niet vereist om in aanmerking te komen voor een CJIP,
noch biedt het de garantie dat een CJIP zal worden aangeboden. In het evaluatierapport van de
Commissie Gauvain en Marleix wordt aangegeven dat de onzekerheid of een CJIP zal worden
aangeboden een belangrijk obstakel vormt voor het zelfmelden door bedrijven. Of een CJIP
wordt aangeboden is aan het oordeel van het openbaar ministerie, het openbaar ministerie
formuleert het voorstel tot sluiting van een CJIP, waardoor de rechtspersoon erop moet
vertrouwen dat het openbaar ministerie redelijk zal handelen bij het strafrechtelijk onderzoek
naar hun dossier. Als gevolg is het voor de rechtspersoon onduidelijk welke voordelen de
onderneming kan verwachten bij het zelfmelden en welke risico’s gepaard gaan met een
mogelijk mislukte onderhandeling, in het bijzonder wanneer zij de feiten zelf aan het licht
hebben gebracht. De Commissie doet daarom de aanbeveling dat het bedrijf de zekerheid moet
worden gegeven dat zij van een CJIP kan profiteren wanneer het bedrijf volledige
medewerking verleent.76
In de advocatuur wordt opgemerkt dat de enige beslissing waarop de bedrijven invloed hebben
de zelfmeldingsbeslissing is. Zodra de zelfmelding is verricht hebben deze bedrijven niet of
nauwelijks controle over de beslissing of en onder welke voorwaarden een CJIP wordt
aangeboden. Zij stellen dat bedrijven niet kunnen worden aangemoedigd om een zelfmelding
te doen, zonder dat zij een inschatting kunnen maken wat de gevolgen van de zelfmelding
zullen zijn.77 Andere advocaten geven aan dat de beslissing tot zelfmelden moeilijker wordt
indien de onderneming het risico loopt dat zij zal worden vervolgd op basis van de documenten
die zij vrijwillig aan het openbaar ministerie heeft overhandigd wanneer niet tot een
overeenkomst wordt gekomen. 78 Door de huidige praktijk waar een aantal bedrijven ook
hebben kunnen profiteren van een CJIP, zonder dat zij een zelfmelding hebben gedaan en
minimale medewerking hebben verleend aan het openbaar ministerie, blijft het voordeel van
een zelfmelding onduidelijk voor bedrijven.79
Het OECD rapporteert dat in vijf gevallen een CJIP is aangeboden waarbij geen van de
bedrijven de feiten zelf had gemeld bij het openbaar ministerie. Het blijft zodoende vooralsnog
onduidelijk hoe zelfmelden als een verzachtende omstandigheid kan worden meegewogen bij
de beoordeling van de boete, aldus het OECD. Het aantal gevallen waarin sprake is van
zelfmelden door bedrijven blijft in Frankrijk bovendien laag.80
Een belangenorganisatie geeft aan dat ‘no company has ever been at the origin of the
denunciation of the alleged bribery facts [oktober 2020]’.81 Zij waarschuwt bovendien dat er
voor moet worden gewaakt dat de CJIP door het openbaar ministerie niet wordt misbruikt en
ingezet wordt om de situatie te manipuleren. De CJIP moet een sanctie blijven. Het is geen

76

Rapport d’information 2021/4325, p. 113.
‘Convention judiciaire d’intérêt public: Lignes directrices PNF/AFA. Quel encouragement à
l’autodénonciation?’, La semaine juridique entreprise et affaires, 30 April 2020, nr. 18.
78
N. Brooke & C. Gravis, ‘Negotiated criminal resolution in France’, 6 februari 2020 via
www.signaturelitigation.com (laatst geraadpleegd 4 januari 2022).
79
France’s CJIP Guidelines Leave Little Doubt That France Will be an Active Player in Global Anti-Corruption
Enforcement, Dechert LLP 21 januari 2020 via www.dechert.com (laatst geraadpleegd op 4 januari 2022), onder
4. Wel wordt erop gewezen dat in het geval van SAS Poujaud en nalaten van de zelfmelding als strafverzwarende
omstandigheid werd meegewogen.
80
OECD, Implementing the OECD Anti-Bribery Convention – Phase 4 Report France, OECD 2021, p. 38.
81
L. Faber, ‘A better look at the french deferred prosecution agreement: An effective prosecution tool in the
interest of the general public or a private sector risk management tool?’, 21 oktober 2020 via
www.transparency.org (laatst geraadpleegd 4 januari 2022).
77

90

5. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Frankrijk

instrument voor risicomanagement, dat de risico’s van het opsporingsonderzoek moet
dekken.82
6.2.3 Onduidelijkheid over straftoemeting in CJIP
Nauw verwant met de onduidelijkheid omtrent de rechtspositie van de onderneming bij
zelfmelden, is de wijze waarop straftoemeting in het kader van een CJIP plaatsvindt. Zo stelt
een belangenorganisatie dat het moeilijk is om een vergelijking te maken tussen het bedrag dat
is gegenereerd door het frauduleus handelen en de opgelegde boete, nu de onderhandelingen
vallen onder de geheimhoudingsplicht. Bovendien is de uiteindelijke overeenkomst moeilijk
leesbaar, in globale termen opgesteld en slechts een samenvatting van de gehele procedure.83
Ook in de advocatuur wordt aangeven aan dat binnen het Franse systeem onduidelijk blijft hoe
de hoogte van de boete precies wordt berekend.84 Tevens kunnen de boetes die via een CJIP
worden opgelegd significant zijn. Zo stelt een advocaat dat de maximale geldboete tot 30%
van de gemiddelde jaaromzet van de afgelopen drie jaar veel hoger kan uitvallen dan de
maximale straf die de onderneming zou kunnen krijgen in een normale strafprocedure voor
corruptiedelicten, namelijk € 1 miljoen of de dubbele waarde van de opbrengsten uit het delict.
Hij stelt daarom dat er meer samenhang moet worden gecreëerd tussen het strafrechtsysteem
en de CJIP.85
Toch gaan er ook positieve geluiden op binnen de advocatuur. Een advocatenkantoor
stelt dat de recent afgesloten CJIP’s laten zien dat boetes drastisch lager uitvallen, wanneer
medewerking wordt verleend. Zo geeft het kantoor aan dat Google in 2019 overeenkwam om
bijna een miljard euro aan boetes en belastingnavorderingen te betalen. Hoewel sprake was van
een substantiële geldboete, viel het bedrag lager uit dan de belastingontduiking waarvan
Google werd beschuldigd. Bovendien hebben strafprocedures laten zien dat rechters hoge
geldboetes opleggen, waardoor de mogelijkheid om het boetebedrag te verlagen via een CJIP
iets is dat ondernemingen met hun advocaat in overweging moeten nemen.86
Een wetenschapper stelt dat Frankrijk positief gestemd mag zijn over de CJIP met
Google, maar geeft wel aan dat Frankrijk nog ver van het uiteindelijke doel is verwijderd. Zo
speelde de zaak al sinds 2015 voor de rechter en leidt de CJIP uiteindelijk tot een lager bedrag
dan door de Franse autoriteiten werd geëist. In plaats van de € 1,6 miljard aan achterstallige
betalingen betaalde Google uiteindelijk maar iets meer dan € 1 miljard, inclusief boetes. In dat
licht is de afhandeling van de zaken voor Google goedkoop uitgevallen.87
De Commissie Gauvain en Marleix geeft aan dat het Franse systeem een grote mate van
flexibiliteit kent. Enerzijds heeft het openbaar ministerie daardoor veel speelruimte om met de
onderneming tot overeenstemming te komen. Anderzijds kan de onderneming daardoor niet
inschatten hoe hoog het boetebedrag ongeveer zal uitvallen. Zij stelt daarom voor dat gebruik
82

L. Faber, ‘A better look at the french deferred prosecution agreement: An effective prosecution tool in the
interest of the general public or a private sector risk management tool?’, 21 oktober 2020 via
www.transparency.org (laatst geraadpleegd 4 januari 2022).
83
L. Faber, ‘A better look at the french deferred prosecution agreement: An effective prosecution tool in the
interest of the general public or a private sector risk management tool?’, 21 oktober 2020 via
www.transparency.org (laatst geraadpleegd 4 januari 2022).
84
N. Brooke & C. Gravis, ‘Negotiated criminal resolution in France’, 6 februari 2020 via
www.signaturelitigation.com (laatst geraadpleegd 4 januari 2022).
85
A. Chardeau, ‘Sapin II Law, The new French legal framework for the fight against corruption’, februari 2017
via www.dentons.com (laatst geraadpleegd 4 januari 2022), p. 5.
86
France’s CJIP Guidelines Leave Little Doubt That France Will be an Active Player in Global Anti-Corruption
Enforcement, Dechert LLP 21 januari 2020 via www.dechert.com (laatst geraadpleegd op 4 januari 2022), onder
8.
87
A. Savianna, ‘Accord d'un milliard avec la France: “Google s'en sort plutôt à bon compte”’, 13 september 2019
via www.marianne.net (laatst geraadpleegd 4 januari 2022).

91

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

wordt gemaakt van een openbare boeteschaal, waarbij de mate van medewerking wordt
meegenomen in de uiteindelijke hoogte van de geldboete.88
6.2.4 Slechte positie voor medewerkers
Een van de nadelen die door de advocatuur wordt gesignaleerd is de slechte positie voor
medewerkers. Een advocaat stelt dat een van de nadelen van een CJIP is dat de leidinggevenden
van het bedrijf nog steeds strafrechtelijk aansprakelijk kunnen worden gesteld voor de
gepleegde strafbare feiten, ook indien de onderneming niet wordt veroordeeld omdat zij een
CJIP heeft afgesloten.89 Een andere advocaat stelt dat het overleggen van bewijsmateriaal door
het bedrijf nadelige gevolgen kan hebben voor de verdediging van individuen in een
daaropvolgende strafprocedure. Zij worden door het bedrijf ‘ontmaskerd’, zodat het bedrijf zijn
eigen belangen kan beschermen. De individuen hebben vervolgens geen mogelijkheid om een
CJIP af te sluiten, en hoewel er klokkenluiders bepalingen zijn, zijn er geen formele regels
inzake de immuniteit van deze personen.90
Ook de International Bar Association is kritisch. Zij stelt dat het recht op een effectieve
verdediging voor individuele personen ten tijde van een CJIP-procedure moet worden
gewaarborgd. Hoewel voor deze personen de mogelijkheid bestaat om een comparution sur
reconnaissance préalable de culpabilité (verschijning bij voorafgaande schuldbekentenis;
hierna: CRPC) af te sluiten, blijkt dit instrument slechts beperkte mogelijkheden te bieden. De
Internal Bar Association doelt daarbij in het bijzonder op de Bolloré-zaak waarin de rechter de
CRPC-overeenkomst weigerde, ondanks dat de bestuurder schuld had erkend, omdat de
overeenkomst te gunstig was voor de dader, die economisch belang had bij de gepleegde
feiten.91
De Commissie Gauvain en Marleix geeft tot slot aan dat er door een afwijkend regime
tussen de CJIP en de CRPC geen sprake is van een alomvattende en coherente afwikkeling van
zaken. De mogelijke precedentwerking van de Bolloré-zaak maakt het onaantrekkelijk om met
het openbaar ministerie in onderhandeling te gaan, nu het succes van een CPRC-overeenkomst
afhankelijk is van de goedkeuring door een rechter. De CJIP-procedure brengt daardoor een
risico mee voor de verdediging van natuurlijke personen die werkzaam zijn voor het bedrijf. 92
Een aantal advocaten stelt in dat verband dat uit angst om zelf te worden vervolgd het
management onvoldoende wordt aangemoedigd om strafbare feiten bij het openbaar ministerie
te melden. 93 De Commissie stelt daarom voor dat voor corruptiezaken een aparte CRPCprocedure zou moeten worden ontwikkeld, waarbij zelfmelden en volledige medewerking van
de natuurlijke persoon een vereiste is om een CRPC aangeboden te krijgen, en waarbij de
rechterlijke toetsing beter ingekaderd is.94

88

Rapport d’information 2021/4325, p. 115-116.
A. Chardeau, ‘Sapin II Law, The new French legal framework for the fight against corruption’, februari 2017
via www.dentons.com (laatst geraadpleegd 4 januari 2022), p. 5.
90
N. Brooke & C. Gravis, ‘Negotiated criminal resolution in France’, 6 februari 2020 via
www.signaturelitigation.com (laatst geraadpleegd 4 januari 2022).
91
International Bar Association, ‘CJIP and CRPC: the limits of negotiated criminal justice under French Law’,
28 oktober 2021, via www.ibanet.org (laatst geraadpleegd 4 januari 2022).
92
Rapport d’information 2021/4325, p. 124.
93
A. Cazeneuve, B Van Gaver en A. Mennucci, ‘Justice pénale négociée : quels rapports entre la responsabilité
des entreprises et celle des dirigeants’, 26 maart 2021 via www.delloz-actualite.fr (laatst geraadpleegd 4 januari
2022).
94
Rapport d’information 2021/4325, p. 125.
89

92

5. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Frankrijk

6.2.5 Slechte positie van het slachtoffer
Een belangenorganisatie geeft aan dat het Franse systeem de rechtsbelangen van het slachtoffer
beperkt. Zij kunnen niet deelnemen aan de onderhandelingen en hebben geen enkele
mogelijkheid om het CJIP-voorstel van het openbaar ministerie aan te vechten.95
6.2.6 Onduidelijkheid over het verschoningsrecht
Binnen het Franse systeem bestaat onduidelijkheid over de reikwijdte van het
verschoningsrecht. Volgens de AFA-richtlijnen vallen niet alle documenten onder het
verschoningsrecht. De Conseil National des Barreaux (Franse orde van advocaten; CNB) stelde
vervolgens in 2020 eigen richtlijnen op, waarbij werd gesteld dat het interne onderzoek wel
onder het verschoningsrecht valt, nu zij een integraal onderdeel vormen van het recht op
verdediging.96
Binnen de advocatuur wordt aangegeven dat ondernemingen bereid moeten zijn om
proactief na te denken over informatieverzameling en het verschoningsrecht. Ze moeten bereid
zijn om informatie te verstrekken ofwel in documenten waar het verschoningsrecht zich niet
toe uitstrekt ofwel door middel van clausule (‘waiver’). 97 Andere advocaten zijn mindere
positief en stellen dat bedrijven worden aangemoedigd om documenten te overleggen die
binnen de reikwijdte van het verschoningsrecht vallen. Dat is volgens hen een ernstige inbreuk
op het verschoningsrecht.98
Volgens de Commissie Gauvain en Marleix rijst bij de privatisering van het
opsporingsonderzoek de vraag hoe de vertrouwelijkheid ten aanzien van het interne juridische
advies en het beroepsgeheim van de advocaat worden gewaarborgd. Zo vallen de juridische
adviezen van bedrijfsjuristen niet onder de reikwijdte van het verschoningsrecht, terwijl
advocaten en bedrijfsjuristen in het buitenland daar wel aanspraak op kunnen maken. De
Commissie bepleit dan ook de vertrouwelijkheid van juridische adviezen te versterken en na te
denken over het invoeren van een Frans wettelijk verschoningsrecht.99
6.3 Gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden voor de opsporing en vervolging
De nieuwe Franse CJIP-praktijk heeft het mogelijk gemaakt om in korte tijd in dertien
omvangrijke zaken door middel van een transactieovereenkomst de feiten af te doen.100 Het
systeem voorziet volgens de Commissie Gauvain en Marleix in een effectieve methode van
afdoening.101 Doordat het Franse systeem is geïnspireerd door de Angelsaksische regelingen,
is het voor de Franse autoriteiten bovendien eenvoudig gebleken met de Amerikaanse en

95

L. Faber, ‘A better look at the french deferred prosecution agreement: An effective prosecution tool in the
interest of the general public or a private sector risk management tool?’, 21 oktober 2020 via
www.transparency.org (laatst geraadpleegd 4 januari 2022).
96
Allen & Ovary, ‘Crossborder White Collar Crime and Investigations Review – France’, via
www.allenovery.com (laatst geraadpleegd 4 januari 2022). Zie ook CNB, Guide l’avocat français et les enquetes
internes, Assemblee Générale 12 juni 2020, p. 29-36.
97
France’s CJIP Guidelines Leave Little Doubt That France Will be an Active Player in Global Anti-Corruption
Enforcement, Dechert LLP 21 januari 2020 via www.dechert.com (laatst geraadpleegd op 4 januari 2022), onder
6.
98
N. Brooke & C. Gravis, ‘Negotiated criminal resolution in France’, 6 februari 2020 via
www.signaturelitigation.com (laatst geraadpleegd 4 januari 2022).
99
Rapport d’information 2021/4325, p. 127-128.
100
Rapport d’information 2021/4325, p. 106.
101
Rapport d’information 2021/4325, p. 106.

93

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Engelse autoriteiten samen te werken. 102 Desondanks zorgt de onzekerheid voor de
rechtspositie van bedrijven er voor dat het aantal zelfmeldingen laag blijft.103
7. Aandachtspunten in de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Frankrijk
In de vorige paragrafen hebben wij het juridisch kader en de ervaringen met zelfonderzoek en
zelfmelden in de praktijk uiteengezet. Op basis van de ervaringen in Frankrijk met
zelfonderzoek en zelfmelden hebben wij een aantal aandachtspunten geformuleerd. Deze zijn
in vier categorieën ingedeeld, namelijk aandachtspunten met betrekking tot (1) het
zelfonderzoek en het zelfmelden, (2) incentives, (3) de procedure en (4) rechtswaarbogen.
Zelfonderzoek en zelfmelden
1. Duidelijkheid over de gevolgen van zelfmelden
Een belangrijk aandachtspunt is of voor bedrijven voldoende duidelijk is wat de gevolgen zijn
van zelfmelden. Onzekerheid over de gevolgen van een zelfmelding, zoals de risico’s bij
mislukte onderhandelingen met het openbaar ministerie, blijkt in de praktijk een belangrijk
obstakel te zijn voor bedrijven. Dat hangt tevens samen met het feit dat een zelfmelding in
Frankrijk geen vereiste is om in aanmerking te kunnen komen voor een CJIP. Door richtlijnen
voor bedrijven te bieden over zelfmeldingen, kunnen bedrijven tevens worden gestimuleerd
meer van de regeling gebruik te maken.
Incentives
1. Het opnemen van een boeteschaal
In Frankrijk wordt niet gebruik gemaakt van een strafkortingssysteem voor het bepalen van de
op te leggen sanctie. Een van de punten van kritiek is dat het daardoor moeilijk inzichtelijk is
hoe de hoogte van de boete wordt bepaald. Er wordt daarom gesuggereerd dat gebruik zou
moeten worden gemaakt van een openbare boeteschaal, waarin in medewerking aan het
opsporingsonderzoek als mitigerende omstandigheid wordt meegenomen.
2. Het bieden van garanties tot een CJIP bij zelfonderzoek en zelfmelding.
Een andere manier om duidelijkheid aan bedrijven te geven over de gevolgen van een
zelfmelding, is door het bieden van garanties op een CJIP indien het bedrijf zelfonderzoek heeft
verricht en een zelfmelding heeft gemaakt van de vermeende strafbare feiten. Op deze wijze
worden bedrijven aangemoedigd om vermeende feiten zelf te onderzoeken en deze zelf te
melden.

102

Judicial Public Interest Agreement between the French National Prosecutor’s Office at the Paris District Court
and AIRBUS SE, 29 januari 2021, PNF-16 159 000 839. A. Bousquet, CJIP: les enseignements de l’affaire Airbus,
24 februari 2020, via https://justicepenale.nl (laatst geraadpleegd 3 januari 2022).
103
OECD, Implementing the OECD Anti-Bribery Convention – Phase 4 Report France, OECD 2021, p. 38.

94

5. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Frankrijk

De procedure
1. Wel of geen schulderkenning door het bedrijf
Een van de punten van kritiek op de Franse regeling is dat het bedrijf bij een CJIP geen schuld
hoeft te erkennen en dat er geen veroordeling plaatsvindt. Het instrument zou daarom geen
veroordelende werking hebben. Een aandachtspunt bij de alternatieve afdoening bij
zelfonderzoek en zelfmelden is of een bedrijf schuld moet erkennen om in aanmerking te
komen voor buitengerechtelijke afdoening van de zaak.
2. Aansluiting zoeken op Angelsaksische regelingen met het oog op de samenwerking met de
Verenigde Staten en Engeland
In Frankrijk is bij het opstellen van Sapin II aansluiting gezocht bij de Amerikaanse regeling.
Uit de praktijk komt naar voren dat daardoor op eenvoudige wijze kan worden samengewerkt
met de Verenigde Staten en Engeland. Een aandachtspunt bij het opstellen is daarom om
internationale samenwerking tussen vervolgende autoriteiten te vergemakkelijken.
3. Een transactieregeling voor medewerkers in het kader van de CJIP
De positie van medewerkers is niet meegenomen in de Franse regeling. Het bedrijf heeft er
baat bij om individuen te ‘ontmaskeren’, zodat het zelf van een CJIP kan profiteren. Daarnaast
kan het een belangrijk obstakel voor zelfonderzoek en zelfmelden opleveren, nu het ontbreken
van een dergelijke regeling voor medewerkers het management kan ontmoedigen om strafbare
feiten bij het openbaar ministerie te melden. Bovendien kan een dergelijke ongelijkheid tussen
de rechtspositie van het bedrijf en zijn medewerkers coherente afwikkeling van zaken in de
weg staan.
4. Flexibele straftoemeting
Het Franse systeem kent een grote mate van flexibiliteit. Dat betekent dat het openbaar
ministerie veel speelruimte heeft om met het bedrijf tot een overeenkomst te komen. Daardoor
kan de afdoening ook worden afgestemd op de specifieke omstandigheden van het geval.
Rechtswaarborgen
1. Vertrouwelijkheid van de documenten van het interne onderzoek, indien niet tot een CJIP
wordt gekomen
Een aandachtspunt is de vertrouwelijkheid van de documenten uit het interne onderzoek. Dit
punt hangt samen met het al dan niet bieden van garanties op een CJIP. Wanneer het openbaar
ministerie bij een zelfmelding toch tot vervolging over kan gaan, kleven er grotere risico’s aan
het verrichten van zelfonderzoek. Het bedrijf loopt dan immers het risico dat het zal worden
vervolgd op basis van de documenten die het vrijwillig aan het openbaar ministerie heeft
overhandigd, in de veronderstelling dat het bedrijf een CJIP aangeboden zou krijgen. Een
aandachtspunt is in dat kader het al dan niet garanderen van de vertrouwelijkheid van de
documenten uit het interne onderzoek.

95

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

2. Rechtswaarborgen in het kader van de verdediging van natuurlijke personen werkzaam
voor de onderneming
Het bieden van rechtswaarborgen aan medewerkers van het bedrijf, hangt nauw samen met het
punt over een mogelijke transactie regeling voor medewerkers. Het zelfonderzoek van het
bedrijf kan gevolgen hebben voor de effectieve verdediging van betrokken medewerkers bij de
vermeende strafbare feiten. Waarborging van het verdedigingsrecht is daarom een belangrijk
aandachtspunt.
3. Bescherming van de positie van het slachtoffer binnen de CJIP-procedure
Het slachtoffer heeft een achtergestelde positie binnen de Franse regeling. Het kan niet
deelnemen aan de onderhandelingen en heeft geen enkele mogelijkheid om het CJIP-voorstel
van het openbaar ministerie aan te vechten. Het slachtoffer kan daarentegen belangen hebben
bij een strafprocedure. Aandacht voor de positie van het slachtoffer is daarom van belang.

96

6. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in de Verenigde Staten

Hoofdstuk 6

Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in de Verenigde
Staten
1. Inleiding
Regels met betrekking tot zelfonderzoek en zelfmelden zijn in de Verenigde Staten neergelegd
in de Justice Manual (handleiding voor justitie) en de U.S. Sentencing Guidelines
(straftoemetingsrichtlijnen; hierna U.S.S.G.). De Justice Manual bevat verschillende beleidsen procedureregels van de Department of Justice (openbaar ministerie; hierna: DOJ),
waaronder de Principles of Federal Prosecution1 , de Principles of Federal Prosecution of
Business Organizations2, en de FCPA Corporate Enforcement Policy3. Binnen de context van
de Justice Manual heeft zelfonderzoek en zelfmelden invloed op de vervolgingsbeslissing van
het DOJ. De U.S.S.G. zijn daarentegen opgesteld door de U.S. Sentencing Commission – een
onafhankelijk agentschap binnen justitie – die straftoemetingsrichtlijnen opstelt voor de
federale rechtbanken. In het kader van de U.S.S.G. is het zelfonderzoek en zelfmelden van
invloed op de uiteindelijke straftoemeting.
In dit hoofdstuk geven wij antwoord op de vragen welke vormen van zelfonderzoek en
zelfmelden door bedrijven er bestaan in de Verenigde Staten, welke ervaringen met het
zelfonderzoek en zelfmelden in de praktijk zijn opgedaan en wat de voor- en nadelen zijn. Om
die vragen te beantwoorden gaan wij allereerst in paragraaf 2 in op de algemene uitgangspunten
van het Amerikaanse strafprocesrecht. Daarbij besteden wij ook aandacht aan de rol van de
advocaat en de accountant. Vervolgens beschrijven wij de regeling van het zelfonderzoek en
zelfmelden. Daarbij bespreken wij de totstandkoming en ratio van de regelgeving (paragraaf
3), en het juridische kader van het zelfonderzoek en het zelfmelden (paragraaf 4). Tevens geven
wij belangrijke rechtswaarborgen van de procedure weer (paragraaf 5). In paragraaf 6
onderzoeken wij aan de hand van literatuur, nieuwsberichten, blogs en opinies, het
zelfonderzoek en zelfmelden in de praktijk. In de Verenigde Staten hebben vooral advocaten
zich gemengd in het debat in voornoemde bronnen. We bespreken de ervaringen met
zelfonderzoek en zelfmelden, de discussie naar aanleiding van deze werkwijze, en de gevolgen
voor de opsporing en vervolging. In paragraaf 7 wordt tot slot in kaart gebracht welke
aandachtspunten voortvloeien uit de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in de
Verenigde Staten.
2. De algemene uitgangspunten van het Amerikaanse strafprocesrecht
Evenals Engeland, behoort de Verenigde Staten tot de common law traditie.4 Het strafproces
is zodoende adversair van aard. De strafprocedure vindt plaats tussen twee gelijkwaardige
partijen – aanklager en verdediging – waarbij het doel is om eerlijke waarheidsvinding te
bewerkstelligen.5 De rechter heeft in beginsel een passieve rol tijdens de strafprocedure.6
Het vooronderzoek wordt verricht door de politie of een andere opsporingsdienst. De
resultaten van het vooronderzoek worden opgenomen in een investigation report. De openbaar
1

Section 9-27.000 Justice Manual.
Section 9-28.000 Justice Manual.
3
Section 9-47.120 Justice Manual.
4
N. Keijzer, Beginselen van het Amerikaans strafprocesrecht (PWS nr. 13) 2020/3.
5
N. Keijzer, Beginselen van het Amerikaans strafprocesrecht (PWS nr. 13) 2020/4.
6
N. Keijzer, Beginselen van het Amerikaans strafprocesrecht (PWS nr. 13) 2020/4.
2

97

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

aanklager beslist vervolgens op basis van het investigation report of tot vervolging wordt
overgegaan, voor een vorm van alternatieve afdoening te kiezen, of geheel van vervolging af
te zien. De vervolgingsbeslissing is aldus gestoeld op het opportuniteitsbeginsel. 7 In de
Verenigde Staten wordt veel gebruik gemaakt van alternatieven van strafvervolging. Zo komt
95% van de veroordelingen tot stand door middel van een plea agreement, zonder dat een
strafzaak heeft plaatsgevonden.8
2.1 De rol van de advocaat
De rol van de advocaat wordt gereguleerd door de Model Rules of Professional Conduct
(Regels inzake professioneel handelen), zoals opgesteld door de American Bar Association
(Amerikaanse Orde van Advocaten). De advocaat wordt door de Model Rules gedefinieerd als
een lid van het juridische beroep, dat de cliënt vertegenwoordigt, een ambtenaar is van het
rechtssysteem en verantwoordelijk is voor de kwaliteit van rechtspleging. 9 De advocaat is
verplicht de door de cliënt gekozen strategie te volgen. Hij dient zorgvuldig te betrachten bij
zijn taakuitvoering.10 De communicatie tussen advocaat en cliënt is vertrouwelijk en mag enkel
onder bepaalde omstandigheden worden gedeeld met derden.11
2.2 De rol van de accountant
De rol van de accountant wordt gereguleerd door de Code of Professional Conduct
(Professionele gedragsregels) van de Association of International Certified Professional
Accountants. Onder de Code zijn accountants verplicht om zich te houden aan de beginselen
van verantwoordelijkheid, publieke belangen, integriteit, zorgvuldigheid, objectiviteit en
onafhankelijkheid.12 Het beginsel van verantwoordelijkheid houdt in dat zij bij het uitoefenen
van hun taken een professioneel en moreel oordeel moeten vellen. 13 Voorts dienen zij te
handelen in het publieke belang; accountants hebben een verantwoordelijkheid jegens de
maatschappij.14 Om die reden dienen zij met de hoogste mate van integriteit te handelen. In
zoverre dienen zij ook objectief en onafhankelijk op te treden.15
3. Totstandkoming en ratio
3.1 Richtlijnen in de Justice Manual
De Principles of Federal Prosecution hebben als doel om de uitoefening van de
vervolgingsbevoegdheid te bevorderen en bij te dragen aan een eerlijke en evenwichtige
toepassing van federale strafwetgeving. De Principles of Federal Prosecution zijn ontworpen
om structuur aan te brengen in het beslissingsproces van openbare aanklagers. Op deze wijze
dient continuïteit in het vervolgingsbeleid te worden bewerkstelligd en dienen
ongerechtvaardigde verschillen te worden voorkomen, zonder de nodige flexibiliteit te

7

N. Keijzer, Beginselen van het Amerikaans strafprocesrecht (PWS nr. 13) 2020/36.
N. Keijzer, Beginselen van het Amerikaans strafprocesrecht (PWS nr. 13) 2020/36.
9
Preambule, Model Rules of Professional Conduct.
10
Rule 1.3 Model Rules of Professional Conduct.
11
Rule 1.6 Model Rules of Professional Conduct.
12
0.300 e.v. Code of Professional Conduct.
13
0.300.020 Code of Professional Conduct.
14
0.300.030 Code of Professional Conduct.
15
0.300.040-050 Code of Professional Conduct.
8

98

6. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in de Verenigde Staten

verliezen. 16 Benadrukt wordt dat zij louter dienen als richtlijnen en geen verplichtingen
opleggen aan de openbare aanklagers; zij hebben dus geen verbindende werking.17 De reden
voor dit voorbehoud is tweeledig: enerzijds dient een eerlijke en doeltreffende uitvoering van
de discretionaire bevoegdheid en verantwoordelijkheid van de openbare aanklagers te worden
gewaarborgd, en anderzijds dient het vertrouwen van de samenleving en verdachten dat
belangrijke beslissingen van openbare aanklagers rationeel en objectief op basis van de
omstandigheden van het geval zullen worden genomen te worden bevorderd.18
De Principles of Federal Prosecution of Business Organizations werkt de
vervolgingsbeslissingen ten aanzien van bedrijven verder uit. Op deze wijze wordt beoogd om
(1) bescherming te bieden aan de integriteit van de Amerikaanse economische en
kapitaalmarkten door handhaving van de rechtsstaat, (2) bescherming te bieden aan
consumenten, investeerders en zakelijke entiteiten tegen concurrenten die oneerlijk voordeel
behalen door de wet te overtreden, (3) overtredingen van milieuwetten te voorkomen, en (4)
zakelijke praktijken die onwettig gedrag zouden toestaan of bevorderen ten koste van het
publieke belang te ontmoedigen. De focus ligt daarbij op de aansprakelijkheid van de
individuele overtreders. 19 Gelet op de complexiteit van de opsporing van strafbare feiten
gepleegd door bedrijven wordt medewerking door het bedrijf door het DOJ van cruciaal belang
geacht bij het – op voortvarende wijze – identificeren van de relevante actoren en het
lokaliseren van relevant bewijsmateriaal. Medewerking door bedrijven kan langdurige
vertraging in het opsporingsonderzoek voorkomen en kan wijdverspreide
ondernemingscriminaliteit snel adresseren. Medewerking kan daarnaast materiële verliezen
verminderen, reputatieschade beperken en zorgen dat er voldoende vermogen is voor eventuele
schadevergoeding. Bovendien is de kans dat het opsporingsonderzoek de legitieme
ondernemingsactiviteiten verstoort kleiner.20
Een meer gedetailleerde regeling inzake zelfonderzoek en zelfmelden is neergelegd in de
FCPA Corporate Enforcement Policy21. In deze regeling is het beleid neergelegd ten aanzien
van strafrechtelijke opsporingsonderzoeken en vervolgingen van de Foreign Corrupt Practices
Act (wet inzake buitenlandse corruptiepraktijken; hierna: FCPA) en ziet dus op corruptie door
Amerikaanse bedrijven in het buitenland.22 Vanwege de complexe handhavingsproblematiek
van strafbare feiten die vallen onder de FCPA, bevatten de vervolgingsrichtlijnen aanvullende
mogelijkheden om bedrijven te belonen voor het vertonen van goed gedrag na ontdekking van
een strafbaar feit door het bedrijf zelf.
3.2. Richtlijnen in de U.S.S.G.
De U.S.S.G. bevat zoals gesteld straftoemetingsrichtlijnen. Hoofdstuk 8 van de U.S.S.G. heeft
betrekking op de straftoemeting bij een veroordeling van een bedrijf. Het doel van de richtlijn
is dat organisaties en de betrokken individuele natuurlijke personen, tezamen, op rechtvaardige
wijze worden bestraft en de sancties afschrikwekkende werking hebben.23 Daarnaast moet het
beleid een juridische prikkel aan bedrijven geven om interne mechanismen op te stellen om het
strafbare gedrag te voorkomen, op te sporen en te rapporteren.24 Aan de hand van zes factoren
16

Section 9-27.001 Justice Manual.
Vgl. Cowley, Reddy, Rosen, Reeves and Kacinski, ‘Self-reporting bibary; the ongoing dillema’, Norton Rose
Fulbright 2018, p. 5.
18
Section 9-27.001 Justice Manual.
19
Section 9-28.010 Justice Manual.
20
Section 9-28.700 Justice Manual, onder B.
21
Section 9-47.120 Justice Manual.
22
15 U.S. Code § 78dd-1.
23
Chapter 8, Introductory Commentary, U.S.S.G.
24
Chapter 8, Introductory Commentary, U.S.S.G.
17

99

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

wordt de hoogte van de straf bepaald. Deze zes factoren bestaan uit vier strafverzwarende
factoren, en twee verzachtende factoren. Onder de verzachtende factoren vallen onder andere
zelfmelden, medewerking aan het opsporingsonderzoek en het aanvaarden van
aansprakelijkheid.25 De idee is dat bedrijven op deze wijze worden gestimuleerd om strafbaar
gedrag te verminderen en uiteindelijk uit te bannen door middel van een effectief compliance
programma, dat het voorkomen en opsporen van crimineel gedrag mogelijk maakt.26
4. Het juridische kader inzake zelfonderzoek en zelfmelden
4.1 Zelfonderzoek
4.1.1 Zelfonderzoek onder de Principles of Federal Prosecution of Business Organizations
De Principles of Federal Prosecution of Business Organizations stelt dat medewerking een
verzachtende omstandigheid is. Door medewerking te verlenen kan het bedrijf ‘credit’ of
punten verkrijgen ‘in a case that otherwise is appropriate for indictment and prosecution’.27
Medewerking is niet verplicht; het niet verlenen van medewerking is op zichzelf dus geen reden
om tot vervolging over te gaan.28 Medewerking vereist (1) dat het bedrijf alle individuen die
wezenlijk betrokken zijn bij of verantwoordelijk zijn voor het strafbare gedrag identificeert,
ongeacht hun functie, status of senioriteit en (2) dat alle relevante feiten met betrekking tot het
strafbare gedrag aan het DOJ worden verstrekt. Doorslaggevend is dat het bedrijf volledig en
te goeder trouw heeft meegewerkt.29 De omvang van de punten wordt bepaald aan de hand van
verschillende factoren, zoals de tijdigheid van de medewerking, de zorgvuldigheid,
grondigheid en snelheid van het interne onderzoek en het proactieve karakter van de
medewerking.30
Indien een organisatie niet in staat is om alle personen te identificeren die betrokken
waren bij de strafbare feiten of om volledige informatie te leveren over de gepleegde strafbare
feiten, ondanks haar inspanningen om volledig en te goeder trouw mee te werken, kan zij toch
punten ontvangen voor haar medewerking. Dat individuele personen binnen het bedrijf
onvoldoende medewerking verlenen om de schuldige personen te identificeren, ondanks
inspanningen van het bedrijf, wordt het bedrijf dus ook niet aangerekend.31 Het bedrijf verkrijgt
daarentegen geen punten voor de medewerking, noch zal het DOJ strafvermindering onder de
U.S.S.G. ondersteunen indien het bedrijf weigert te leren van de gepleegde strafbare feiten of
het DOJ te voorzien van volledige feitelijke informatie over de individuen die betrokken waren
bij of verantwoordelijk waren voor de gepleegde strafbare feiten.32
Hoe en door wie het interne onderzoek wordt verricht is in de Principles of Federal
Prosecution of Business Organizations niet geregeld. Van het bedrijf wordt ook niet verlangd
afstand te doen van het verschoningsrecht en/of attorney work product protection om punten
te krijgen voor de medewerking. Het verschoningsrecht en attroney work product protection
25

Chapter 8, Introductory Commentary, U.S.S.G: ‘The four factors that increase the ultimate punishment of an
organization are: (i) the involvement in or tolerance of criminal activity; (ii) the prior history of the organization;
(iii) the violation of an order; and (iv) the obstruction of justice. The two factors that mitigate the ultimate
punishment of an organization are: (i) the existence of an effective compliance and ethics program; and (ii) selfreporting, cooperation, or acceptance of responsibility.’
26
Chapter 8, Introductory Commentary, U.S.S.G.
27
Section 9-28.700 Justice Manual.
28
Section 9-28.700 Justice Manual, onder A.
29
Section 9-28.700 Justice Manual, onder A.
30
Section 9-28.700 Justice Manual, onder A.
31
Section 9-28.700 Justice Manual, onder A.
32
Section 9-28.700 Justice Manual, onder A.

100

6. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in de Verenigde Staten

worden beide als een belangrijke methode gezien om eerlijk en uitgebreid juridisch advies in
te winnen.33 In de Principles of Federal Prosecution of Business Organizations wordt daarom
aangegeven dat de regering slechts geïnteresseerd is in de feiten over het vermeende strafbare
feit die bij het bedrijf bekend zijn.34
4.1.2 Zelfonderzoek onder de FCPA Corporate Enforcement Policy
Onder de FCPA Corporate Enforcement Policy worden drie omstandigheden genoemd als
verzachtende omstandigheid: (1) de overtreding vrijwillig melden (voluntary self-disclosure),
(2) volledige medewerking bieden aan de vervolgende autoriteiten in het kader van daarop
volgende strafrechtelijke onderzoeken (full cooperation) en (3) het interne beleid aanpassen of
interne controle verscherpen om strafbare feiten in de toekomst te voorkomen (remediation).35
Het zelfonderzoek krijgt voornamelijk vorm binnen de eisen voor volledige medewerking. Om
volledige punten te krijgen voor de medewerking wordt het volgende vereist:
1. Alle feiten die relevant zijn voor de betreffende strafbare feiten moeten tijdig bekend
worden gemaakt, waaronder alle relevante feiten die tijdens het onafhankelijk
onderzoek van het bedrijf zijn verzameld.
2. Er moet sprake zijn van een proactieve samenwerking. Er wordt aldus van het bedrijf
verlangd dat het de feiten die relevant zijn tijdig meldt, ook als daar niet specifiek om
wordt gevraagd. Daarnaast dient het bedrijf bewijs dat niet in het bezit is van het bedrijf
voor het DOJ te identificeren.
3. Het bewijsmateriaal en de vindplaats ervan moeten tijdig worden veiliggesteld,
verzameld en openbaar worden gemaakt. Tevens dienen buitenlandse documenten
openbaar te worden gemaakt, evenals de locaties waar de documenten zijn gevonden
en wie ze heeft gevonden, producties door derden te worden gefaciliteerd – indien
daarom wordt verzocht en passend is – het verstrekken van vertalingen van relevante
documenten in vreemde talen te worden verstrekt.
4. Het interne onderzoek moet worden afgestemd met het opsporingsonderzoek van het
DOJ.
5. De medewerkers die over relevante informatie beschikken voor interviews moeten
beschikbaar worden gesteld.36
4.1.3 Zelfonderzoek onder de U.S.S.G.
Zelfonderzoek onder de U.S.S.G. wordt, zoals gesteld, direct gekoppeld aan de straftoemeting.
Aan de hand van een lijst verzwarende en verzachtende omstandigheden kan een aantal punten
worden toegekend of afgetrokken. Het totaal aantal punten bepaalt uiteindelijk de strafmaat.
Ook in de U.S.S.G. wordt niet met zo veel woorden over zelfonderzoek gesproken. Om de
grootste mate van strafvermindering te verkrijgen wordt vereist dat het bedrijf het gedrag heeft
gemeld voordat er een risico was op openbaring of een opsporingsonderzoek. Daarnaast dient
zij binnen een redelijke termijn na de bekendwording met de feiten, deze te hebben gemeld bij
het DOJ, volledige medewerking te hebben geboden aan het opsporingsonderzoek en de
verantwoordelijkheid voor het strafbare feit te erkennen en te aanvaarden.37 Ook hier is het
zelfonderzoek vervat onder de volledige medewerking door het bedrijf tijdens het

33

Section 9-28.710 Justice Manual.
Section 9-28.710 en 9-28.720 Justice Manual.
35
Section 9-47.120 Justice Manual, onder 1.
36
Section 9-47.120 Justice Manual, onder 2b.
37
§ 8C2.5 U.S.S.G, onder g(1).
34

101

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

opsporingsonderzoek.38 De volledige medewerking moet tijdig en grondig zijn. Medewerking
moet daarom worden verleend vanaf het moment dat het bedrijf op de hoogte is gesteld van
het strafrechtelijk onderzoek. 39 Daarnaast dient het bedrijf alle belangrijke informatie te
overleggen aan het DOJ. Op grond van deze informatie moet het DOJ in staat zijn om de aard
en omvang van de strafbare feiten vast te stellen en de individuele overtreders te identificeren.40
Het bedrijf kan nog steeds worden ‘beloond’ voor de samenwerking indien bepaalde individuen
niet meewerken aan het onderzoek. Centraal bij de beoordeling staat dus de eigen medewerking
van het bedrijf.41
4.2 Zelfmelden
4.2.1 Zelfmelden onder de Principles of Federal Prosecution of Business Organizations
In de Principles of Federal Prosecution of Business Organizations wordt aangegeven dat het
DOJ bedrijven aanmoedigt om – als onderdeel van de compliance programma’s – interne
onderzoeken uit te voeren en de resultaten daarvan te melden aan de bevoegde autoriteiten. Het
zelfmelden wordt enerzijds meegewogen in het oordeel over de volledige samenwerking van
het bedrijf. Anderzijds speelt het een rol bij de beoordeling van het compliance programma
van het bedrijf en de toewijding van het management daarin.42 Het zelfmelden sluit vervolging
van de organisatie niet uit. Aan de hand van de factoren onder sectie 9-28.300 kan, ondanks de
zelfmelding, toch tot de conclusie worden gekomen dat vervolging passend en aangewezen is.
4.2.2 Zelfmelden onder de FCPA Corporate Enforcement Policy
De FCPA Corporate Enforcement Policy geeft drie vereisten voor het zelfmelden van strafbare
feiten. 43 Allereerst dient de zelfmelding te worden gedaan voordat er sprake is van een
onmiddellijk risico van openbaring of een opsporingsonderzoek, in de zin van § 8C2.5(g)(1)
U.S.S.G.44 Daarnaast dient de organisatie het strafbare gedrag te melden bij het DOJ binnen
een redelijke termijn nadat zij bekend is geworden met de overtreding. Het is aan de organisatie
om aan te tonen dat zij het feit tijdig heeft gemeld.45 Tot slot dient de organisatie alle relevante
feiten bekend te maken die op het moment van het melden bekend zijn, waaronder ook alle
personen die een wezenlijke bijdrage hebben geleverd aan of verantwoordelijk waren voor de
overtreding.46
4.2.3 Zelfmelden onder de U.S.S.G.
De U.S.S.G. stelt geen nadere eisen aan het zelfmelden. In § 8C2.5 (g) (1) U.S.S.G wordt louter
vereist dat het gedrag wordt gemeld voordat er een risico is op openbaring of de start van een
opsporingsonderzoek. Tevens dient de zelfmelding binnen een redelijke termijn te worden
gedaan. Daarbij is het moment van bekendwording met de feiten van belang.

38

§ 8C2.5 U.S.S.G, onder g.
§ 8C2.5 U.S.S.G, application notes, nr. 13.
40
§ 8C2.5 U.S.S.G, application notes, nr. 13.
41
§ 8C2.5 U.S.S.G, application notes, nr. 13.
42
Section 9-28.900 Justice Manual.
43
Section 9-47.120 Justice Manual, onder 2a.
44
Section 9-47.120 Justice Manual, onder 2a.
45
Section 9-47.120 Justice Manual, onder 2a.
46
Section 9-47.120 Justice Manual, onder 2a.
39

102

6. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in de Verenigde Staten

4.3 Gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden op de afdoening en straftoemeting
Zoals in de voorgaande paragrafen is uiteengezet kunnen zelfonderzoek en zelfmelden invloed
hebben op enerzijds de wijze van afdoening en anderzijds de straftoemeting. Indien aan de
verschillende voorwaarden is voldaan kan worden afgezien van strafrechtelijke vervolging. Het
Amerikaanse systeem biedt een aantal alternatieve vormen van strafrechtelijke afdoening,
zoals de plea agreement, de Defered Prosecution Agreement (DPA) en de Non Prosecution
Agreement (NPA).47
Voor een plea agreement moet de organisatie bereidwillig zijn om schuld te bekennen
ten aanzien van het meest ernstige en gemakkelijkst te bewijzen strafbare feit. Bovendien moet
een plea agreement voldoen aan de beginselen van vergelding, preventie en rehabilitatie. Bij
bedrijven wordt dat volgens de Principles of Federal Prosecution of Business Organizations
bewerkstelligd door het opleggen van aanzienlijke boetes, verplichte schadevergoeding en het
implementeren van passende compliance programma’s.48 De mate van medewerking speelt een
belangrijke rol bij de beslissing om een plea agreement af te sluiten. De aanklager moet ervoor
zorgen dat de medewerking waarheidsgetrouw is. Dat vereist dat de onderneming alle relevante
feitelijke informatie en documenten op een juiste manier overlegt, werknemers en agenten
beschikbaar stelt voor debriefing, geschikte en gecertificeerde financiële overzichten overlegt,
en instemt met audits uitgevoerd door het DOJ of derden, en alle andere noodzakelijke stappen
neemt.49
Bij een DPA is daarentegen geen sprake van een veroordeling, maar sprake van
‘uitgestelde’ vervolging.50 In het geval van een DPA dient het DOJ een verzoek in bij de
rechtbank om de vervolging uit te stellen.51 In een vastgestelde periode (doorgaans 3 jaar) dient
de organisatie zich vervolgens aan bepaalde voorwaarden te houden.52 Voor organisaties houdt
dat in dat een geldboete wordt betaald, afstand wordt gedaan van de verjaringstermijn,
medewerking wordt verleend aan de autoriteiten, de organisatie erkent dat zij de feiten heeft
gepleegd en dat zij specifieke compliance- en herstelmaatregelen neemt.53 In de overeenkomst
worden de relevante feiten en een berekening van de geldboete in lijn met de U.S.S.G.
opgenomen. Wanneer de overeenkomst door de rechter is goedgekeurd wordt deze
gepubliceerd. 54
In het geval van een NPA is sprake van ‘afgestelde’ vervolging. Onder een NPA behoudt
het DOJ het recht om te vervolgen, maar ziet het daarvan af indien het bedrijf goed gedrag
vertoont.55 In tegenstelling tot de DPA, wordt de NPA niet voorgelegd aan de rechter; de NPA
wordt wel gepubliceerd op de website van het DOJ.56 De voorwaarden van een NPA zijn

47

A Resource Guide to the U.S. Foreign Corrupt Practices Act, Second Edition, p. 75.
Section 9-28.1600 Justice Manual.
49
Section 9-28.1600 Justice Manual.
50
A Resource Guide to the U.S. Foreign Corrupt Practices Act, Second Edition, p. 76. J.I.P. Hofstee,
‘Buitenlandse corruptie in Nederland en de VS: een geschikte aanpak?’, Tijdschrift voor Bijzonder Strafrecht &
Handhaving 2017, p. 32.
51
A Resource Guide to the U.S. Foreign Corrupt Practices Act, Second Edition, p. 75. In het verleden werden er
ook nog wel eens DPA’s afgesloten met organisaties zonder dat deze werden voorgelegd aan de rechter; dat is
onder het huidige beleid niet langer het geval (zie voetnoot 405). Hofstee, 2017, p. 32.
52
A Resource Guide to the U.S. Foreign Corrupt Practices Act, Second Edition, p. 75.
53
A Resource Guide to the U.S. Foreign Corrupt Practices Act, Second Edition, p. 75.
54
A Resource Guide to the U.S. Foreign Corrupt Practices Act, Second Edition, p. 76.
55
A Resource Guide to the U.S. Foreign Corrupt Practices Act, Second Edition, p. 76. J.I.P. Hofstee,
‘Buitenlandse corruptie in Nederland en de VS: een geschikte aanpak?’, Tijdschrift voor Bijzonder Strafrecht &
Handhaving 2017, p. 32.
56
A Resource Guide to the U.S. Foreign Corrupt Practices Act, Second Edition, p. 76.
48

103

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

overeenkomstig die van een DPA. Wanneer de organisatie zich aan de voorwaarden houdt, zal
niet tot vervolging worden overgegaan.57
Tevens kan onder de U.S.S.G. het zelfonderzoek en het zelfmelden worden meegewogen
als verzachtende omstandigheid in de straftoemeting. De boete wordt bepaald door het
vaststellen van een basis boetebedrag en dat bedrag te vermenigvuldigen met de
verwijtbaarheidsscore. Deze verwijtbaarheidsscore wordt bepaald aan de hand van vier
strafverzwarende omstandigheden en twee verzachtende omstandigheden, waaronder de
kwaliteit van de samenwerking. Afhankelijk van de kwaliteit van de samenwerking kan de
verwijtbaarheidsscore met 5, 2 of 1 punten worden gekort.58
Onder de FCPA Corporate Enforcement Policy kan bij succesvolle medewerking en
afwezigheid van strafverzwarende omstandigheden, die betrekking hebben op de ernst van de
overtreding, van strafvervolging worden afgezien door middel van een declination. In dat geval
dient het bedrijf al het wederrechtelijk verkregen vermogen af te staan en eventuele schade ten
gevolge van het strafbare feit te vergoeden. De declination zal bij toekenning daarvan worden
gepubliceerd. Tevens kan volgens de U.S.S.G. een succesvolle melding, medewerking en
remediation leiden tot 50% korting op de minimaal op te leggen geldboete, tenzij sprake is van
recidive. 59 Over het algemeen zal de Fraud Section van de DOJ in dergelijke gevallen niet
eisen dat een toezichthouder wordt aangesteld als een bedrijf op het moment van de uitspraak
een effectief compliance programma heeft geïmplementeerd. 60 Wanneer zelfmelden
achterwege is gebleven of niet voldoet aan de eisen, zoals hierboven is uiteengezet, kan het
bedrijf tot 25% strafvermindering verkrijgen op de minimale geldboete van de U.S.S.G. Het
bedrijf dient in dat geval wel het wederrechtelijk vermogen aan de staat te betalen en de schade
ten gevolge van het strafbare feit te vergoeden.61
5. Rechtswaarborgen
De richtlijnen kennen geen specifieke regelingen met betrekking tot de bescherming van door
de organisatie aangeleverd bewijsmateriaal. Medewerkers kunnen zich binnen het
opsporingsonderzoek en het interne onderzoek beroepen op hun Fifth Amendment Rights.62
Wanneer zij daardoor niet meewerken aan het onderzoek, komt dit niet voor rekening van de
organisatie.63
6. Zelfonderzoek en zelfmelden in de praktijk
6.1 Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden
Ten aanzien van de afdoening van corruptie- en fraudezaken, en de rol die het zelfmelden en
het zelfonderzoek daarin hebben gespeeld, zijn slechts beperkte cijfers bekend. Na invoering
van de Pilot Program voor de FCPA was er een duidelijke stijging van het aantal zelfmeldingen
(dertig ten opzichte van achttien, in de achttien maanden voor invoering). Cijfers van het
huidige aantal zelfmeldingen ontbreken echter. 64 Sinds de invoering van de nieuwe FCPA

57

A Resource Guide to the U.S. Foreign Corrupt Practices Act, Second Edition, p. 76.
§ 8C2.3, § 8C2.4. § 8C2.5 en § 8C2.6 U.S.S.G.
59
Section 9-47.120 Justice Manual, onder 1.
60
Section 9-47.120 Justice Manual, onder 1.
61
Section 9-47.120 Justice Manual, onder 2.
62
Section 9-47.120 Justice Manual, onder 3b.
63
Vgl. § 8C2.5 U.S.S.G, application notes, nr. 13.
64
OECD, Implementing the OECD anti-bribery covention – Phase 4 report United States, OECD 2020, p. 28,
58

104

6. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in de Verenigde Staten

Corporate Enforcement Policy in november 2017 zijn er zeven declinations geweest.65 In al
deze gevallen werden als redenen voor de declinations de tijdige zelfmelding en het uitvoerige
zelfonderzoek door de organisatie in kwestie genoemd.66
Daarnaast zijn er in de periode van november 2017 tot en met juli 2019 dertien zaken via
een DPA of NPA afgedaan. In zeven van de dertien zaken werd de zaak afgedaan met een
DPA. In zes van de zeven DPA-zaken, werd tevens een guilty plea bedongen. In zes van de
dertien zaken werd de zaak afgedaan met een NPA. In totaal werd in deze periode ruim $ 4,719
miljard aan boetes en ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel opgelegd. 67
Momenteel wordt er – mogelijk door de COVID-19-pandemie en de verminderde
handhavingscapaciteit – een terugval gezien in het aantal zaken.68
6.2 Discussie naar aanleiding van de werkwijze
In de discussie naar aanleiding van de werkwijze inzake zelfonderzoek en zelfmelden zijn de
volgende onderwerpen naar voren gekomen: (1) onduidelijkheid over de gevolgen van
zelfmelden, (2) te ruime beoordelingsvrijheid van het DOJ en (3) het moment van zelfmelden.
In de Verenigde Staten hebben hoofdzakelijk advocaten zich gemengd in de discussie.69
6.2.1 Onduidelijkheid over de gevolgen van zelfmelden
Een aantal advocaten signaleert dat het voor organisaties onduidelijk is wat de gevolgen zullen
zijn van het zelfmelden. Dat hangt er mee samen dat het zelfmelden slechts een eerste stap is
om een declination, DPA of NPA zeker te stellen. Het zelfmelden zal een proces starten waar
de organisatie weinig tot geen controle over heeft en waarbij zij – wanneer zij onvoldoende
meewerkt – mogelijk in een slechtere positie eindigt dan zonder zelfmelding.70
Bovendien wordt door advocaten gesteld dat de eisen voor strafvermindering hoog zijn.
Daardoor is het niet altijd duidelijk of een organisatie kan profiteren van zelfmelden.71
Het is daarnaast onduidelijk onder de FCPA Corporate Enforcement Policy hoe het DOJ
de strafverzwarende omstandigheden beoordeelt en toepast in een zaak. Dat vereist dus dat de
organisatie een goede afweging maakt tussen de voor- en nadelen van een zelfmelding. Het

65

Zie Corporate Enforcement Policy, Declinations, via www.justice.gov (laatst geraadpleegd 11 januari 2022).
Gedurende de pilot zijn er 7 declinations afgesloten.
66
Het betreft de declinations in Dun & Bradstreet Corporation, 23 april 2018; Guralp Systems Limited 20 augustus
2018; Insurance Corporation of Barbados Limited 23 augustus 2018; Polycom Inc. 20 december 2018; Cognizant
Technology Solutions Corporation 13 februari 2019; Quad/Graphics Inc. 19 september 2019; World Acceptance
Corporation 5 augustus 2020.
67
OECD, Implementing the OECD anti-bribery covention – Phase 4 report United States, OECD 2020, p. 147
e.v.
68
Kamer Levin Naftalis & Frankel LLP, ‘FCPA Enforcement Appears Primed to Reemerge’, 21 december 2021
via www.jdsupra.com (laatst geraadpleegd 11 januari 2021). C.Hudson, ‘DOJ sees decrease in coproate
enforcement policy declinations’, GIR 15 april 2021, via www.globalinvestigationsreview.com (laatst
geraadpleegd 11 januari 2021). A. Raad, S. Seelinger, J. Orloff Feeney & Z. Wykowska, ‘Self-Reporting to the
Authorities and Other Disclosure Obligations: The US Perspective’, GIR 8 februari 2021, via
www.globalinvestigationsreview.com (laatst geraadpleegd 11 januari 2021).
69
Een mogelijke verklaring kan zijn dat accountants onder de civiele tak van de FCPA vallen.
70
R. Cowley, P. Reddy, K. Rosen, A. Reeves & D. Kacinski, ‘Self-reporting bribery; the ongoing dilemma’,
Norton Rose Fulbright 2018, Practical Law UK Articles w-015-6714, p.2-3.
71
O. Greenberg, S. Sorrels, Y. Williams-Wass & J. Bialos, ‘Considerations Before Self-Reporting Under New
FCPA Policy’, 8 december 2017 via www.us.eversheds-sutherland.com (laatst geraadpleegd op 12 januari 2022).

105

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

nemen van een dergelijke beslissing, de planning en uitvoering van een intern onderzoek, het
zelfmelden en remediation vereist volgens advocaten bijstand van ervaren juristen.72
Andere advocaten vinden dat de werkwijze bedrijven onder druk zet om snel een
zelfmelding te maken en volledig mee te werken, om zodoende zeker te stellen dat zij volledige
credit zullen ontvangen. Als gevolg daarvan is het voor het bedrijf onduidelijk wat de volledige
omvang van de feiten of gevolgen van de gepleegde feiten zijn op het moment van het
zelfmelden.73
Een advocaat geeft ook aan dat het op basis van de richtlijnen niet altijd duidelijk is
wanneer zelfmelden voor de organisatie een verstandige stap is. Indien er door het DOJ (te)
veel gewicht wordt gehangen aan de strafverzwarende omstandigheden, brengt dat als risico
met zich dat het zelfmelden en het verlenen van medewerking geen of onvoldoende voordelen
opleveren. Hij geeft daarentegen ook aan dat de richtlijn wel meer duidelijkheid aan bedrijven
geeft en dat de richtlijn daadwerkelijke incentives schept om strafbare feiten begaan door het
bedrijf te melden.74
Toch zijn advocaten ook positief. Zo wordt gesteld dat hoewel de richtlijnen verre van
duidelijk zijn over de voordelen bij zelfmelden, er in ieder geval een duidelijk perspectief op
een incentive wordt gegeven.75 Tevens laat de praktijk laat zien dat er weldegelijk voordelen
zijn bij het zelfmelden van strafbare feiten door bedrijven, zoals strafkortingen en
buitengerechtelijke afdoeningen.76
6.2.2 Te ruime beoordelingsvrijheid van het DOJ
De onduidelijkheid omtrent de gevolgen van zelfmelden is nauw verbonden met de grote
beoordelingsvrijheid van het DOJ. Zo stelt een advocatenkantoor dat de aanklagers een ruime
marge hebben bij de beoordeling of een bedrijf heeft nagelaten om relevante feiten te
onderzoeken en/of te melden. Daarin schuilt volgens hen het risico van arbitraire
besluitvorming ten aanzien van afdoening en straftoemeting.77
Ook andere advocaten stellen dat de niet-verbindende richtlijnen veel
beoordelingsvrijheid creëren voor het DOJ. Bedrijven lopen daardoor het risico dat zij geen
enkel voordeel behalen met het zelfmelden, ondanks dat de richtlijnen daartoe aanmoedigen.78
Toch is er ook begrip voor het feit dat het DOJ en de rechters veel ruimte hebben om de
feiten in de zaak te beoordelen. Zo stelt een aantal advocaten dat hoewel dit voor bedrijven

72

K. H. Buch & E.P. Christofferson, ‘Declinations for self-reporting on the rise under FCAP Pilot Program and
Corporate Enforcement Policy’, DLA Piper 10 juli 2018, via www.dlapiper.com (laatst geraadpleegd 12 januari
2021).
73
T.N. McFadden, C. Thomson, H. Garfield & G. Martin, ‘Self-disclosure of Corruption Offenses To the U.S.
and U.K. Authorities: Where Are We Now?’, Global Compliance News 12 Augustus 2016, via
www.globalcompliancenews.com (laatst geraadpleegd 12 januari 2022).
74
P.J. Bezanson, ‘DOJ Issues New Policy Encouraging Self-Reporting FCPA Violations’, Bracewell 7 december
2017, via www.bracewell.com (laatst geraadpleegd 12 januari 2021).
75
L. Firth, ‘More Carrot, less stick? A transatlantic consideration of recent developments in corporate selfreporting’, WilmerHale’s Londen Investigations 2016, p.3-4.
76
S. Walters & K. Rogachevsky, ‘Self-Reporting FCPA Violations’, Today’s General Counsel 2017, p. 32-33.
A. Raad, S. Seelinger, J. Orloff Feeney & Z. Wykowska, ‘Self-Reporting to the Authorities and Other Disclosure
Obligations: The US Perspective’, GIR 8 februari 2021, via www.globalinvestigationsreview.com (laatst
geraadpleegd 11 januari 2021).
77
‘How the Yates memo has brought the “long arm of the law” stiflingly close’, Kingsley Napley 26 mei 2016,
via www.kingsleynapley.co.uk (laatst geraadpleegd 12 januari 2020).
78
R. Cowley, P. Reddy, K. Rosen, A. Reeves & D. Kacinski, ‘Self-reporting bribery; the ongoing dilemma’,
Norton Rose Fulbright 2018, Practical Law UK Articles w-015-6714, p.2-3.

106

6. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in de Verenigde Staten

frustrerend kan zijn, de aanklagers ook flexibel willen zijn in de wijze waarop ze zaken
afdoen.79
6.2.3 Het moment van zelfmelden
Een aantal advocaten geeft aan dat een ander probleem gevonden kan worden in de eis dat een
zelfmelding moet worden gedaan voordat sprake is van een ‘onmiddellijke dreiging van
ontdekking’. Zowel informatie die voor het moment van zelfmelden tot beschikking van het
DOJ komt, als informatie die na verloop van tijd in elk geval boven tafel was gekomen kan
leiden tot de beslissing dat niet tijdig is gehandeld. Bedrijven hebben daardoor slechts een korte
periode waarin zij kunnen zelfmelden om in aanmerking te komen voor de volledige credit.
Daardoor kan het voorkomen dat zij een beslissing moeten maken op basis van incomplete
informatie over de vermeend gepleegde feiten.80
Dat wordt bevestigd door andere advocaten die stellen dat de timing van het maken van
de melding van groot belang is. Het probleem is echter dat de meldingsbeslissing alleen kan
worden gebaseerd op basis van intern onderzoek. Om te voldoen aan het vereiste van tijdig
melden kan de organisatie de afronding van dat onderzoek niet afwachten.81
In de advocatuur wordt geklaagd over de bewijslast dat de zelfmelding is gedaan voordat
sprake was van een ‘onmiddellijke dreiging van ontdekking’ en binnen een ‘redelijke termijn
na bekendwording met de gepleegde strafbare feiten’. Echter, de zelfmelding wordt vaak
gebaseerd op eigen intern onderzoek dat weken of zelfs maanden kan duren. Dat maakt het
voor de organisatie moeilijk om de gevolgen van de zelfmelding in te schatten, bijvoorbeeld
omdat zij nog niet weet dat er sprake is van strafverzwarende omstandigheden waardoor ze
niet voor een declination in aanmerking komt. Dat vereist dus van bedrijven een nauwkeurige
afweging tussen de voor- en nadelen van de zelfmelding.82
6.3 Gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden voor de opsporing en vervolging
De Verenigde Staten worden als een van de belangrijkste spelers in de strijd tegen
internationale corruptie gezien.83 Sinds de invoering van de FCPA Coporate Enforcement Act
is het aantal zelfmeldingen door bedrijven gestegen.84 Tevens werd ruim $ 4,719 miljard aan
geldboetes en confiscatie van wederrechtelijk verkregen voordeel opgelegd.85 Door de grote
discretionaire bevoegdheid die het DOJ toekomt, kan per geval de meest passende oplossing
worden gezocht. Tegelijkertijd blijkt deze discretionaire bevoegdheid voor bedrijven een

79

T.N. McFadden, C. Thomson, H. Garfield & G. Martin, ‘Self-disclosure of Corruption Offenses To the U.S.
and U.K. Authorities: Where Are We Now?’, Global Compliance News 12 Augustus 2016, via
www.globalcompliancenews.com (laatst geraadpleegd 12 januari 2022).
80
R. Cowley, P. Reddy, K. Rosen, A. Reeves & D. Kacinski, ‘Self-reporting bribery; the ongoing dilemma’,
Norton Rose Fulbright 2018, Practical Law UK Articles w-015-6714, p.2-3.
81
A. Raad, S. Seelinger, J. Orloff Feeney & Z. Wykowska, ‘Self-Reporting to the Authorities and Other
Disclosure Obligations: The US Perspective’, GIR 8 februari 2021, via www.globalinvestigationsreview.com
(laatst geraadpleegd 11 januari 2021).
82
O. Greenberg, S. Sorrels, Y. Williams-Wass & J. Bialos, ‘Considerations Before Self-Reporting Under New
FCPA Policy’, 8 december 2017 via www.us.eversheds-sutherland.com (laatst geraadpleegd op 12 jaunari 2022).
83
Vgl. het hoofdstuk over Engeland en Frankrijk.
84
T.N. McFadden, C. Thomson, H. Garfield & G. Martin, ‘Self-disclosure of Corruption Offenses To the U.S.
and U.K. Authorities: Where Are We Now?’, Global Compliance News 12 Augustus 2016, via
www.globalcompliancenews.com (laatst geraadpleegd 12 januari 2022).
85
OECD, Implementing the OECD anti-bribery covention – Phase 4 report United States, OECD 2020, p. 147
e.v.

107

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

belangrijk obstakel te vormen om een zelfmelding te doen. Voor bedrijven is het vaak
onduidelijk wat de mogelijke voordelen van een zelfmelding zullen zijn.86
7. Aandachtspunten in de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in de Verenigde
Staten
In de vorige paragrafen zijn het juridische kader en de ervaringen in de praktijk met
zelfonderzoek en zelfmelden uiteengezet. Op basis van de onderzoeksresultaten kunnen de
volgende aandachtspunten worden geformuleerd voor het zelfonderzoek en het zelfmelden.
Het zelfonderzoek en het zelfmelden
1. Richtlijnen ten aanzien van wat van bedrijven wordt vereist om in aanmerking te komen
voor een alternatieve afdoeningsmogelijkheid en/of strafkorting
In de Verenigde Staten zijn verschillende richtlijnen die inzicht geven in wat bedrijven moeten
doen om in aanmerking te kunnen komen voor een alternatieve afdoeningsmogelijkheid en/of
strafkorting. Hoewel de richtlijnen ruim zijn geformuleerd, geven zij enig inzicht in wat er van
het bedrijf wordt verlangd.
2. Het moment van zelfmelden
Een belangrijk aandachtspunt is het moment van zelfmelden. De eis dat het bedrijf een
zelfmelding doet voordat sprake is van een ‘onmiddellijke dreiging van ontdekking’, betekent
dat voor het bedrijf slechts een korte periode is waarin het zelfonderzoek kan verrichten naar
de vermeende strafbare feiten. Een gedegen zelfonderzoek is echter nodig om een melding te
kunnen maken en eveneens in aanmerking te komen voor de incentives.
Incentives
1. Incentives voor zelfmelden en medewerking, zoals strafvermindering en/of een declination,
DPA of NPA
De Verenigde Staten laten zien dat een regeling inzake zelfonderzoek en zelfmelden gepaard
gaat met duidelijke incentives voor het bedrijf. Op deze wijze wordt het bedrijf ‘beloond’ voor
de medewerking die het heeft verleend aan het ophelderen van de feiten. In sommige gevallen
brengt het bedrijf zelfs feiten aan het licht, die anders niet door het openbaar ministerie waren
ontdekt. In de Verenigde Staten zijn de maximale beloningen neergelegd in de regelingen.

86

T.N. McFadden, C. Thomson, H. Garfield & G. Martin, ‘Self-disclosure of Corruption Offenses To the U.S.
and U.K. Authorities: Where Are We Now?’, Global Compliance News 12 Augustus 2016, via
www.globalcompliancenews.com (laatst geraadpleegd 12 januari 2022). R. Cowley, P. Reddy, K. Rosen, A.
Reeves & D. Kacinski, ‘Self-reporting bribery; the ongoing dilemma’, Norton Rose Fulbright 2018, Practical Law
UK Articles w-015-6714, p.2-3. ‘How the Yates memo has brought the “long arm of the law” stiflingly close’,
Kingsley Napley 26 mei 2016, via www.kingsleynapley.co.uk (laatst geraadpleegd 12 januari 2020). R. Cowley,
P. Reddy, K. Rosen, A. Reeves & D. Kacinski, ‘Self-reporting bribery; the ongoing dilemma’, Norton Rose
Fulbright 2018, Practical Law UK Articles w-015-6714, p.2-3.

108

6. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in de Verenigde Staten

2. Mogelijkheid tot buitengerechtelijke afdoening (declination, plea agreement, DPA of NPA)
In de Verenigde Staten wordt naast een mogelijkheid tot strafkorting ook een mogelijkheid
geboden tot buitengerechtelijke afdoening. Dit hangt samen met de beoordelingsvrijheid van
het DOJ bij de vervolgingsbeslissing. Door middel van alternatieve afdoeningsmodaliteiten
kunnen de kosten voor strafrechtelijke afdoening worden beperkt. Daarnaast zal een
buitengerechtelijke afdoening minder ernstige consequenties hebben voor bedrijven.
De procedure
1. Mate van beoordelingsvrijheid
In de Verenigde Staten heeft het DOJ een grote mate van beoordelingsvrijheid. Dat hangt
samen met het opportuniteitsbeginsel waarop de vervolgingsbeslissing van het DOJ is gestoeld.
Een ruime mate van beoordelingsvrijheid maakt het mogelijk voor het DOJ om afdoening van
de zaak af te stemmen op de specifieke omstandigheden van het geval. Een te ruime
beoordelingsmarge brengt daarentegen onduidelijkheid over de gevolgen van zelfonderzoek en
zelfmelden, waardoor bedrijven terughoudend kunnen zijn om van de procedure gebruik te
maken.
2. Al dan niet geven van garanties op een alternatieve wijze van afdoening.
In het licht van het voorgaande is een ander belangrijk aandachtspunt of bepaalde garanties
dienen te worden gegeven over het al dan niet toekennen van incentives voor zelfonderzoek en
zelfmelden. Het bieden van dergelijke garanties kan ook meer duidelijkheid geven aan
bedrijven over wat de gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden kunnen zijn. Daarbij dient
bovengenoemde mate van flexibiliteit in de afdoening eveneens in ogenschouw worden
gehouden.
3. Belang van het verschoningsrecht
In de Verenigde Staten lijkt weinig discussie te bestaan over de verhouding tussen de
zelfonderzoeker en de strafpleiter. Een mogelijke reden daarvoor is dat wordt vereist dat
‘informatie over alle relevante feiten met betrekking tot het strafbare gedrag wordt verstrekt’,
dat ‘volledige medewerking wordt geboden’ en dat ‘alle belangrijke informatie wordt overlegd,
op basis waarvan het DOJ in staat is om de aard en omvang van de strafbare feiten vast te
stellen en de individuele overtreders te identificeren’. Het verschoningsrecht lijkt daardoor van
ondergeschikt belang te zijn binnen het zelfonderzoek en het zelfmelden.
Rechtswaarborgen
1. Zwijgrecht voor medewerkers
In de Verenigde Staten zijn medewerkers niet verplicht om te antwoorden indien zij zichzelf
daarmee incrimineren. Met andere woorden, binnen het zelfonderzoek kunnen zij gebruik
maken van hun zwijgrecht. Wanneer medewerkers daardoor niet meewerken aan het
onderzoek, wordt dat niet ten nadele van het bedrijf gebruikt in het kader van zelfonderzoek en
zelfmelden.

109

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

110

7. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden vanuit rechtsvergelijkend perspectief

Hoofdstuk 7

Ervaringen met zelfonderzoek
rechtsvergelijkend perspectief

en

zelfmelden

vanuit

1. Inleiding
In de voorgaande hoofdstukken hebben wij de juridische kaders, ervaringen met, discussies
over en de gevolgen van het zelfonderzoek en het zelfmelden in Duitsland, Engeland (en
Wales), Frankrijk en de Verenigde Staten beschreven. Aan de hand daarvan hebben we voor
elk land een aantal aandachtspunten geformuleerd ten aanzien van het zelfonderzoek en het
zelfmelden, de incentives, de procedure en de rechtswaarborgen. In dit hoofdstuk
beantwoorden wij de vraag welke aandachtspunten mogelijk ook voor Nederland relevant zijn.
Om een antwoord te geven op die vraag, plaatsen wij de resultaten van de landenonderzoeken
in dit hoofdstuk in rechtsvergelijkend perspectief. Volgens de rechtsvergelijkende methode van
Gorlé e.a. 1 dienen de resultaten uit het beschrijvende onderzoek naar de regeling in de
verschillende landen te worden vergeleken, de verschillen en overeenkomsten te worden
verklaard en de resultaten van het onderzoek te worden gewaardeerd.
Zodoende presenteren wij in dit hoofdstuk allereerst de resultaten van het onderzoek naar
het zelfonderzoek en zelfmelden in andere landen in een vergelijkend schema (paragraaf 2).2
Vervolgens zullen wij in paragraaf 3 een verklaring geven voor de gevonden overeenkomsten
en verschillen tussen de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland, Engeland
(en Wales), Frankrijk en de Verenigde Staten. Daarbij kan worden gedacht aan de historische
achtergrond van de regeling, de receptie van de regeling (c.q. dat de regeling als dusdanig is
overgenomen in andere rechtssystemen), economische, politieke, sociale of culturele
ontwikkelingen, bewust ingrijpen door de wetgever en jurisprudentiële ontwikkelingen door
een gebrek aan regelgeving of toeval.3 Tot slot zullen wij een waardering geven, waarbij wij
in het bijzonder ingaan op welke aandachtspunten ten aanzien van de regelingen in Duitsland,
Frankrijk, Engeland (en Wales) en de Verenigde Staten mogelijk ook voor Nederland relevant
zijn (paragraaf 4). 4 Deze aandachtspunten kunnen vervolgens in Deelonderzoek B aan de
verschillende respondenten en expertseminars worden voorgelegd ter beantwoording van de
vraag welke voor- en nadelen deskundigen zien bij een regeling inzake zelfonderzoek en
zelfmelden, en welke mogelijkheden zij in Nederland zien om zelfonderzoek en zelfmelden te
reguleren en het daarbij gescheiden houden van verantwoordelijkheden.
2. Vergelijking: overeenkomsten en verschillen tussen ervaringen met zelfonderzoek en
zelfmelden in andere landen
Zoals wij in de inleiding reeds hebben aangegeven, zijn in de hoofdstukken 2 tot en met 4 de
verschillende regelingen ten aanzien van het zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland,

1

F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Deventer:
Kluwer 2007.
2
F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 65.
3
F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 107.
4
F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 108.

111

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Engeland (en Wales), Frankrijk en de Verenigde Staten uiteengezet.5 In Figuur 3 hebben wij
een schematisch overzicht opgenomen van de uitgangspunten van het strafproces, de rol van
de advocaat en de rol van de accountant. In Figuur 4 hebben wij de verschillende regelingen in
deze landen weergegeven, waarbij wij onder andere hebben gekeken naar het type regeling, de
eisen die aan het zelfonderzoek en zelfmelden zijn gesteld, de rechtswaarborgen, en de
incentives voor het zelfonderzoek en zelfmelden. Tevens hebben wij de ervaringen met,
discussies over, en de gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden voor de strafprocedure
onderzocht.6 De overeenkomsten en verschillen tussen deze onderdelen in de verschillende
landen hebben wij schematisch weergegeven in figuur 5. Tot slot hebben wij in figuur 6 een
schematische weergave opgenomen van de aandachtspunten ten aanzien van zelfonderzoek en
zelfmelden in Duitsland, Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten.7
3. Verklaring: de overeenkomsten en verschillen tussen ervaringen met zelfonderzoek en
zelfmelden in andere landen geduid
In het algemeen lijken de regelingen in Duitsland, Frankrijk, Engeland en de Verenigde Staten
veel op elkaar. Reden daarvoor is dat de regeling van de Verenigde Staten als inspiratiebron is
gebruikt door Engeland en Frankrijk. Om deze reden beginnen wij hieronder met een
bespreking van de Verenigde Staten.
De Verenigde Staten behoren tot de common law traditie. Binnen het Amerikaanse strafproces
wordt derhalve uitgegaan van de idee van gelijkwaardige procespartijen die beiden
verantwoordelijk zijn voor de bewijsvergaring. Vanuit die gedachte is het niet vreemd dat
bedrijven een bijdrage leveren aan de opsporing van fraude en corruptie die binnen de sfeer
van het bedrijf zijn gepleegd. Het zelfonderzoek en het zelfmelden van fraude en corruptie door
bedrijven draagt daarmee bij aan de bewijsvergaring binnen de strafprocedure.8 De advocaat
behartigt in de procedure primair de belangen van zijn cliënt. Hij is daarin ook verplicht om de
door de cliënt gekozen strategie te volgen. 9 De accountant is daarentegen gericht op de
behartiging van de publieke belangen. Zij hebben een verplichting jegens de maatschappij.10
De vervolgingsbeslissing van het openbaar ministerie is in de Verenigde Staten gestoeld
op het opportuniteitsbeginsel. In het licht van het opportuniteitsbeginsel, kan de officier van
justitie besluiten om te vervolgen, af te zien van vervolging of om een alternatieve vorm van
afdoening toe te passen. Het Amerikaanse strafprocesrecht is zeer bekend met alternatieve
vormen van afdoening, zoals de plea agreement, de DPA en de NPA. Zo komt 95% van de
veroordelingen tot stand door middel van een plea agreement, zonder dat er een strafzaak heeft
plaatsgevonden. In lijn met de meer passieve rol van de strafrechter onder het common law
systeem, toetst de rechter de overeenkomst tussen het OM en het verdachte bedrijf slechts
marginaal. Het is immers zijn taak om te controleren of de strafprocedure op een eerlijke wijze
wordt doorlopen.11
Binnen de vervolgingsbeslissing is er dus ruimte om aan het verdachte bedrijf, dat op
basis van zelfonderzoek een zelfmelding maakt van een vermoeden van gepleegde fraude en
5

Zie in het bijzonder hoofdstuk 3, paragraaf 2-5 (Duitsland), hoofdstuk 4, paragraaf 2-5 (Engeland (en Wales)),
hoofdstuk 5, paragraaf 2-5 (Frankrijk) en hoofdstuk 6, paragraaf 2-5 (Verenigde Staten).
6
Zie in het bijzonder hoofdstuk 3, paragraaf 6 (Duitsland), hoofdstuk 4, paragraaf 6 (Engeland (en Wales)),
hoofdstuk 5, paragraaf 6 (Frankrijk) en hoofdstuk 6, paragraaf 6 (Verenigde Staten).
7
Zie ook hoofdstuk 3, paragraaf 7 (Duitsland), hoofdstuk 4, paragraaf 7 (Engeland (en Wales)), hoofdstuk 5,
paragraaf 7 (Frankrijk) en hoofdstuk 6, paragraaf 7 (Verenigde Staten).
8
Hoofdstuk 6, paragraaf 2.
9
Hoofdstuk 6, paragraaf 2.1.
10
Hoofdstuk 6, paragraaf 2.2.
11
Hoofdstuk 6, paragraaf 2.

112

7. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden vanuit rechtsvergelijkend perspectief

corruptie bij het openbaar ministerie, een alternatieve vorm van afdoening aan te bieden. Het
voordeel is dat het openbaar ministerie ontlast wordt in de opsporing en vervolging, en het
bedrijf kan op die manier reputatieschade als gevolg van een strafzaak voorkomen. Bovendien
biedt het Amerikaanse systeem als extra incentive, de mogelijkheid om het zelfonderzoek en
het zelfmelden verder te belonen door strafvermindering toe te passen op de uiteindelijke staf.12
Nu het Amerikaanse rechtssysteem behoort tot de common law tradities, waarbij het recht in
beginsel wordt gevormd door jurisprudentie, zijn de opgestelde vervolgingsrichtlijnen niet
verbindend.13 Dat kan bij het verdachte bedrijf enige onzekerheid opleveren ten aan zien van
zijn positie na de zelfmelding.
Engeland besloot om zijn regeling aan te passen, nadat het SFO minder succesvol bleek dan
gehoopt, zeker in vergelijking met de Amerikaanse aanpak van corruptie. Voor Engeland
waren de Verenigde Staten ook een logische bron van inspiratie, nu beiden rechtssystemen
grote gelijkenissen kennen.14 Engeland behoort – net als de Verenigde Staten – tot de common
law traditie. Binnen het strafprocesrecht worden aanklager en verdediging gezien als
gelijkwaardige partijen. Zij zijn beiden belast met de bewijsvergaring. Het zelfonderzoek en
het zelfmelden passen zodoende bij de verantwoordelijkheid om als verdediging bij te dragen
aan de bewijsvergaring.15 In Engeland is bovendien een scheiding tussen de juridisch adviseur
(solicitor) en de strafpleiter (barrister). Daardoor kent de barrister een grotere afstand tot de
verdachte en heeft hij een grotere mate van onafhankelijkheid ten opzichte van de verdachte
en zijn belangen.16 De accountant behartigt primair de publieke belangen en is in grote mate
verplicht om objectief onderzoek te verrichten.17
Ook de Engelse vervolgingsbeslissing is gestoeld op het opportuniteitsbeginsel. Binnen
de Full Code Test kan de officier van justitie besluiten dat vervolging niet in het publiek belang
is indien het verdachte bedrijf heeft bijgedragen aan de opsporing van de strafbare feiten, door
middel van zelfonderzoek en zelfmelden.18 Hij kan dan besluiten om het bedrijf een DPA aan
te bieden. Wanneer het bedrijf de DPA aanvaardt, wordt deze overeenkomst door de rechter
getoetst. Anders dan in de Verenigde Staten, gaat de rechter na of een DPA in het publieke
belang is en of de voorgestelde voorwaarden van de DPA billijk, redelijk en proportioneel zijn.
Ook in Engeland biedt het opportuniteitsbeginsel dus ruimte om te kiezen voor alternatieve
vormen van afdoening. Besluit de officier van justitie toch te vervolgen, dan kan het
zelfonderzoek en het zelfmelden worden meegewogen in de uiteindelijk op te leggen straf.19
Overeenkomstige de Amerikaanse regelingen, zijn de Engelse vervolgingsrichtlijnen niet
verbindend. Dat hangt ook hier samen met het feit dat het Engelse rechtssysteem in beginsel
jurisprudentie als primaire rechtsbron kent.20
Hoewel Frankrijk tot de civil law traditie behoort, heeft het land de Amerikaanse regeling wel
als voorbeeld genomen bij de invoering van de nieuwe regelgeving op het terrein van
corruptiebestrijding.21 Frankrijk ervaart het als voordeel dat inmiddels op eenvoudige wijze
kan worden samengewerkt met de Verenigde Staten in grote internationale corruptiezaken.22
12

Hoofdstuk 6, paragraaf 6.
Hoofdstuk 6, paragraaf 3.1.
14
Hoofdstuk 4, paragraaf 3.
15
Hoofdstuk 4, paragraaf 2.
16
Hoofdstuk 4, paragraaf 2.1.
17
Hoofdstuk 4, paragraaf 2.2.
18
Hoofdstuk 4, paragraaf 2.
19
Hoofdstuk 4, paragraaf 4.3-4.4.
20
Hoofdstuk 4, paragraaf 2.
21
Hoofdstuk 5, paragraaf 3.
22
Hoofdstuk 5, paragraaf 6.3.
13

113

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Dat een regeling inzake zelfonderzoek en zelfmelden in de civil law traditie niet voor de
hand ligt is in het bijzonder gelegen in het inquisitoire karakter van de strafprocedure. Zo zijn
in Frankrijk de politie, de officier van justitie en de onderzoeksrechter belast met de
bewijsvergaring. De rechter verifieert vervolgens het bewijs tijdens het onderzoek ter
terechtzitting. Tijdens de strafprocedure staat de waarheidsvinding centraal. Uitgangspunt van
de Franse strafprocedure is dat alle strafbare feiten door het openbaar ministerie of de rechter
worden afgedaan. Binnen de civil law traditie ligt het dus minder voor de hand dat de verdachte
zelf betrokken is bij de bewijsvergaring.23 Bovendien is het de taak van de advocaat om de
belangen van zijn cliënt te behartigen. 24 De accountant treedt daarentegen onpartijdig en
onafhankelijk van zijn cliënt op. Ook hier heeft de accountant dus een meer publieke functie.25
Onder druk van de toenemende omvang van de criminaliteit en de belasting daarvan op
het strafrechtelijk systeem, is er in Frankrijk steeds meer aandacht voor alternatieve vormen
van afdoening. Binnen het opportuniteitsbeginsel, waarbij de officier van justitie kan kiezen
om te vervolgen of niet te vervolgen, is er ook ruimte voor alternatieve vormen van afdoening.26
In lijn met de civil law traditie kan het openbaar ministerie en de onderzoeksrechter op grond
van een wettelijke regeling een CJIP aanbieden. De voorwaarden waaraan moet zijn voldaan
om in aanmerking te komen voor een CJIP zijn vervolgens nader uitgewerkt in
beleidsrichtlijnen. Het zelfonderzoek en het zelfmelden van fraude en corruptie door het bedrijf
heeft dus als incentive dat een strafrechtelijke transactie kan worden aangeboden. Daarnaast
wordt het zelfonderzoek en het zelfmelden ook meegewogen in het bepalen in de maximaal op
te leggen geldboete.27
Indien het voorstel tot een CJIP wordt geaccepteerd, dient de overeenkomst te worden
voorgelegd aan de rechter. Hierin komt de taak van de rechter onder de civil law traditie tot
uitdrukking; hij moet waarborgen dat de afdoening van de strafzaak op een juiste wijze tot
stand komt.28
In Duitsland is de regeling voor het zelfonderzoek en het zelfmelden gekoppeld aan het voorstel
om strafrechtelijke aansprakelijkheid voor bedrijven in te voeren.29 Duitsland behoort net als
Frankrijk tot de civil law traditie. Het strafproces in Duitsland sterk inquisitoir van aard. De
officier van justitie is verantwoordelijk voor de bewijsvergaring tijdens het vooronderzoek; de
rechter is verantwoordelijk voor het uitvoeren van onderzoek ten behoeve van het vaststellen
van de materiële waarheid. Het invoeren van een regeling voor het zelfonderzoek en
zelfmelden van strafbare feiten door bedrijven is dus geen vanzelfsprekendheid.30
In Duitsland wordt echter grote waarde gehecht aan het onderzoek ter terechtzitting. De
rechter dient de persoon van de verdachte tijdens het onderzoek ter terechtzitting te
onderzoeken, voordat hij een bewijsbeslissing kan nemen of een vrijheidsstraf kan opleggen.
Bovendien zijn de mogelijkheden tot buitengerechtelijke afdoening beperkt. De
vervolgingsbeslissing van het openbaar ministerie is in Duitsland namelijk gestoeld op het
legaliteitsbeginsel, waardoor het in beginsel verplicht is om alle bewijsbare feiten te
vervolgen.31 De uitbreiding van de reikwijdte van het Duitse strafrecht tot de aansprakelijkheid
van rechtspersonen, brengt echter een zwaardere belasting van het justitieel systeem met zich.
Het is om die reden dat het wetsvoorstel ook voorziet in een regeling inzake zelfonderzoek en
23

Hoofdstuk 5, paragraaf 2.
Hoofdstuk 5, paragraaf 2.1.
25
Hoofdstuk 5, paragraaf 2.2.
26
Hoofdstuk 5, paragraaf 2.
27
Hoofdstuk 5, paragraaf 4.3-4.4.
28
Vgl. Hoofdstuk 5, paragraaf 4.4 en paragraaf 2.
29
Hoofdstuk 3, paragraaf 3.
30
Hoofdstuk 4, paragraaf 2.
31
Hoofdstuk 4, paragraaf 3 en 4.
24

114

7. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden vanuit rechtsvergelijkend perspectief

zelfmelden door bedrijven. Op deze wijze zou het justitieel apparaat worden ontlast in de
opsporing van strafbare feiten gepleegd door bedrijven.32
Met de door Duitsland voorgestelde regeling wordt echter geen afbreuk gedaan aan het
legaliteitsbeginsel en het belang van het onderzoek ter terechtzitting. Het zelfonderzoek en het
zelfmelden is nadrukkelijk verbonden aan de straftoemetingsbeslissing. Indien aan de
wettelijke voorschriften is voldaan kan de rechter tot strafvermindering overgaan.33
De advocaat heeft als taak de cliënt te beschermen tegen onjuiste beslissingen van
rechtbanken en andere juridische autoriteiten. Hij dient als onafhankelijke adviseur en
vertegenwoordiger van zijn cliënt op te treden. Zijn taakuitoefening is derhalve verbonden aan
de wensen en de opdracht van zijn cliënt.34 Het is om die reden dat in Duitsland het voorstel is
gedaan om een functionele scheiding aan te brengen tussen de zelfonderzoeker – die belast is
met de objectieve vaststelling van de feiten – en de raadsman van de verdachte – die belast is
met de verdediging. Op die manier zou de objectiviteit van het onderzoek beter zijn
gewaarborgd.35
4. Waardering: aandachtspunten voor Nederland
In de vorige paragrafen zijn de verschillen en overeenkomsten tussen de regelingen in de
verschillende landen geïdentificeerd en vervolgens verklaard. In deze paragraaf wordt op basis
van die uitkomsten beoordeeld wat belangrijke factoren en voor- en nadelen zijn voor een
regeling inzake zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven in
Nederland. Daartoe worden eerst kort de algemene uitgangspunten van het Nederlandse
strafprocesrecht, en de rol van de advocaat en de accountant in de strafprocedure herhaald.36
Vervolgens zal in het licht van deze algemene uitgangspunten worden beoordeeld wat
aandachtspunten zouden kunnen zijn voor Nederland bij het opstellen van een eigen regeling.
4.1 De algemene uitgangspunten van het Nederlandse strafprocesrecht
Het Nederlandse rechtssysteem behoort tot de civil law traditie. Dat betekent dat het recht in
beginsel is neergelegd in de wet. Het strafproces is getemperd inquisitoir: het vooronderzoek
vindt plaats onder leiding van de officier van justitie. Hij is verantwoordelijk voor de
bewijsvergaring. Het bewijs wordt tijdens de terechtzitting door de rechter geverifieerd. De
verdediging wordt in Nederland evenwel als volwaardige procespartij erkend.37
De vervolgingsbeslissing is in Nederland gestoeld op het opportuniteitsbeginsel. De
officier kan er derhalve voor kiezen om de zaak te seponeren, een transactie aan te bieden, een
strafbeschikking op te leggen of de zaak aan te brengen bij de rechter. De officier van justitie
speelt in Nederland zodoende een grote rol in de strafprocedure, zowel bij de opsporing en
vervolging als bij de afdoening van de strafzaak.38
De advocaat in Nederland wordt omschreven als een “academisch geschoolde jurist die
een bijzondere bemiddelaar is tussen de rechtzoekende en de rechter (procederen) en het recht
(advies- en transactiepraktijk)”.39 Bij de uitoefening van zijn beroep is de advocaat, ingevolge
artikel 10a van de Advocatenwet:
32

Hoofdstuk 4, paragraaf 2.
Hoofdstuk 4, paragraaf 4.3.
34
Hoofdstuk 4, paragraaf 2.1.
35
Hoofdstuk 4, paragraaf 4.1.2.
36
Zie hierover uitgebreid hoofdstuk 2.
37
Hoofdstuk 2, paragraaf 2.
38
Hoofdstuk 2, paragraaf 2.
39
Nederlandse Orde van Advocaten, ‘De advocaat’, via www.advocatenorde.nl (laatst geraadpleegd 7 februari
2022).
33

115

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

1. onafhankelijk ten opzichte van zijn cliënt, derden en de zaken waarin hij als zodanig
optreedt;
2. partijdig bij de behartiging van de gerechtvaardigde belangen van zijn cliënt;
3. deskundig en kan hij beschikken over voldoende kennis en vaardigheden;
4. integer en onthoudt hij zich van enig handelen of nalaten dat een behoorlijk advocaat niet
betaamt; en
5. vertrouwenspersoon en neemt hij geheimhouding in acht binnen de door de wet en het recht
gestelde grenzen.
Dat de advocaat onafhankelijk moet optreden ten opzichte van de overheid en partijdig moet
zijn bij de behartiging van de belangen van de cliënt is gelegen in het inquisitoire karakter van
het Nederlandse strafproces, waarbij de verantwoordelijkheid voor de waarheidsvinding in
beginsel is neergelegd bij de officier van justitie en de rechter. De advocaat dient derhalve bij
te dragen aan evenwichtige waarheidsvinding. Het is ook om die reden dat de advocaat in het
kader van intern onderzoek onder meer alert dient te zijn dat de resultaten van het interne
onderzoek niet direct aan een derde (waaronder het OM) worden uitgebracht of openbaar
worden gemaakt, alvorens dit rapport is besproken met de cliënt. Bij het onderzoek dient dan
ook de geheimhoudingsplicht door de advocaat te worden nageleefd.40
Recentelijk zijn door Raad van Discipline Amsterdam nadere eisen gesteld aan de
advocaat als zelfonderzoeker.41 Uitgangspunt is dat het voor advocaten niet verboden is om in
opdracht van een cliënt feitenonderzoek te verrichten en daarover aan de cliënt te rapporteren.
Is sprake van onderzoek dat is bestemd voor extern gebruik, dan is de totstandkoming en
inhoud van het rapport verbonden aan strengere eisen. Allereerst dient het beginsel van hooren wederhoor te worden toegepast in het onderzoek. Een tweede eis is dat de zelfonderzoeker
er alles aan dient te doen, wat van hem redelijkerwijs kan worden gevergd, om te voorkomen
dat het openbaar gemaakte onderzoeksrapport aanleiding kan geven tot misverstanden.
Daarnaast dient het rapport alle relevante feiten te bevatten, inclusief de feiten die enkel bij
cliënt bekend zijn. Tot slot dienen vooraf transparante afspraken te worden gemaakt overvoer
de wijze waarop het onderzoek zou plaatsvinden, waarbij kan worden gedacht aan het opstellen
van een werkprotocol.42
Tot slot geeft de Raad ook een afbakening van de rol van zelfonderzoeker en verdediging.
De Raad oordeelt dat ‘[o]nafhankelijk onderzoek (…) niet gewaarborgd [is] als een advocaat
voorafgaand aan, tijdens en/of na het onderzoek in de rol van – per definitie – partijdig advocaat
betrokken is geweest bij aan dat onderzoek gerelateerde kwesties’.43 ‘De rol van partijdige
advocaat waarbij de belangen van cliënt voorop staan, is eenvoudigweg niet verenigbaar met
de rol van onafhankelijk advocaat-onderzoeker die een bepaalde kwestie onafhankelijk en dus
met (neutraal) oog voor alle betrokken belangen in kaart moet brengen.’44
De accountant heeft daarentegen een meer publieke functie. Hij dient te handelen in het
algemeen belang, en dient zijn functie uit te oefenen volgens de vijf fundamentele beginselen
a) professionaliteit, b) integriteit, c) objectiviteit, d) vakbekwaamheid en zorgvuldigheid, en e)
vertrouwelijkheid. Bij het verrichten van het zelfonderzoek dient hij deze beginselen in acht te
nemen ongeacht wie zijn cliënt is. Om bedreigingen voor deze kernwaardes weg te nemen of
40

Hoofdstuk 3, paragraaf 2.1.
Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140. Zie ook hoofdstuk 3, paragraaf
2.1.
42
Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140, r.o. 5.16. Zie ook hoofdstuk 3,
paragraaf 2.1.
43
Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140, r.o. 5.19. Zie ook hoofdstuk 3,
paragraaf 2.1.
44
Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140, r.o. 5.19. Zie ook hoofdstuk 3,
paragraaf 2.1.
41

116

7. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden vanuit rechtsvergelijkend perspectief

tot een aanvaardbaar niveau terug te brengen geeft Handreiking 1112 een overzicht van
mogelijke bedreigingen en risico’s en te nemen maatregelen. Daarnaast benoemt het een aantal
algemene uitgangspunten voor het verrichten van zelfonderzoek, zoals het beginsel van hoor
en wederhoor, het beginsel van proportionaliteit, het beginsel van subsidiariteit en het beginsel
van fair play. Daarnaast is Handreiking 1127 specifiek van toepassing op die gevallen waarin
de accountant weet dan wel redelijkerwijs kan vermoeden dat zijn product zal worden gebruikt
in een geschil, zoals redelijkerwijs het geval zal zijn bij zelfonderzoek en/of zelfmelden.45 Om
de objectiviteit van het onderzoek te bewaken dient de accountant de volgende uitgangspunten
in acht te nemen:
- onafhankelijkheid;
- tendenties;
- interpretaties;
- alternatieven;
- reikwijdte van de opdracht;
- object van onderzoek;
- betrouwbaarheid van de informatie;
- inconsistenties; en
- hoor en wederhoor.46
De account treedt in zoverre dus niet op als verdediging of aanklager, maar zal in beginsel de
rol van deskundige hebben.
4.2 Aandachtspunten voor Nederland bij het opstellen van een eigen regeling
Op basis van de resultaten van het rechtsvergelijkend onderzoek en in het licht van de algemene
uitgangspunten van het strafproces in Nederland is een aantal aandachtspunten geïdentificeerd.
Bij de selectie van de aandachtspunten is gekeken naar overlap in aandachtspunten tussen de
onderzochte landen, en waar geen overlap bestond of aandachtspunten aansluiten op de
Nederlandse discussie inzake zelfonderzoek en zelfmelden en/of Nederlandse rechtspraktijk.
De aandachtspunten zijn hieronder gecategoriseerd in vier categorieën, te weten (1)
voorwaarden voor zelfonderzoek en zelfmelden, (2) incentives, (3) procedure voor
zelfonderzoek en zelfmelden en (4) rechtswaarborgen. Deze categorieën kunnen enige overlap
vertonen. Zo kunnen aandachtspunten met betrekking tot incentives ook van belang zijn bij de
procedure van zelfonderzoek en zelfmelden. Deze aandachtspunten worden hieronder
uiteengezet en nader toegelicht.
4.2.1 Voorwaarden voor zelfonderzoek en zelfmelden
1. De eisen die worden gesteld aan het zelfonderzoek
Een belangrijk punt van aandacht is de eisen die aan het zelfonderzoek worden gesteld. Zo
kwam uit de discussie in Duitsland naar voren dat te strenge eisen aan het zelfonderzoek (en
het zelfmelden) het voor bedrijven lastig maakt om aanspraak te kunnen maken op de
kortingsregeling.47 Juist die incentive, waarbij bedrijven worden beloond voor het verlenen van
medewerking en het ontlasten van politie en justitie, lijkt een belangrijke voorwaarden voor
een succesvolle regeling te zijn (zie ook hieronder). In Engeland wordt er bovendien op
45

Zie hoofdstuk 2, paragraaf 2.2.
Zie hoofdstuk 2, paragraaf 2.2.
47
Zie hoofdstuk 3, paragraaf 6.2.3.
46

117

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

gewezen dat de huidige werkwijze een behoorlijke bewijslast voor bedrijven met zich brengt.
Zo eist het SFO dat het bedrijf moet kunnen aantonen dat het feit volledig is onderzocht en dat
actieve medewerking is verleend. De vraag is of dergelijke eisen het zelfonderzoek door
bedrijven voor het bedrijf rendabeler maken dan het risico op ontdekking en vervolging te
nemen.48 Belangrijk aandachtspunt is dat vooraf voor bedrijven duidelijk is wat er van het
zelfonderzoek wordt verwacht, om zodoende aanspraak te kunnen maken op de incentives.
2. Moment van zelfmelden
Een tweede aandachtspunt ten aanzien van de voorwaarden van zelfonderzoek en zelfmelden,
is het moment dat een zelfmelding wordt gemaakt. Dit punt is nauw verbonden met de gestelde
eisen aan het zelfonderzoek. Wanneer de periode waarin het bedrijf een zelfmelding kan doen
beperkt is, bijvoorbeeld omdat ze weten dat het feit mogelijk ook snel bij de autoriteiten op de
radar zal staan, is er ook slechts beperkte gelegenheid om zelfonderzoek te verrichten.
Volledigheid van het zelfonderzoek is echter doorgaans wel van belang om voor de gestelde
incentives in aanmerking te komen. Intern onderzoek duurt vaak weken of zelfs maanden,
waardoor een bedrijf gedwongen wordt om op basis van incomplete informatie over de
vermeend gepleegde feiten een melding te maken.49
3. Gevolgen van zelfmelden
In Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten kwam de onduidelijkheid over de gevolgen van
zelfmelden terug in de discussie.50 In de Verenigde Staten is de onduidelijkheid hoofdzakelijk
gekoppeld aan de beoordelingsvrijheid van het DOJ. Dat heeft als voordeel dat het DOJ de
wijze van afdoening kan afstemmen op de omstandigheden van het geval. Enige mate van
vaagheid over de mogelijke gevolgen lijkt daardoor noodzakelijk te zijn.51
4. Type regeling
De keuze voor het type regeling – een wettelijke regeling, vervolgingsrichtlijnen en/of
beroepsregels – is voor Nederland een laatste aandachtspunt. In Engeland en de Verenigde
Staten wordt gebruik gemaakt van richtlijnen die niet verbindend zijn. Een veel gehoord
kritiekpunt is daarom dat de gevolgen voor bedrijven daardoor moeilijk zijn in te schatten.52
Daarentegen biedt het de mogelijkheid om maatwerk te leveren en zo tot een betekenisvolle
afdoening te komen voor dader, slachtoffer en maatschappij.53 In Frankrijk wordt ook van
vervolgingsrichtlijnen gebruik gemaakt, maar deze zijn daarentegen wel verbindend. In de
discussie aldaar zijn geen kritiekpunten naar voren gekomen over de beoordelingsvrijheid van
het OM. 54 Tot slot heeft Duitsland de stringentste regeling, doordat wordt voorgesteld de
regeling onder te brengen in de wet. Afwijking en maatwerk is daardoor niet of zeer beperkt
mogelijk.55 De keuze voor een bepaald type regeling is om die reden dus een belangrijke
afweging voor Nederland.
48

Hoofdstuk 4, paragraaf 6.2.2.
Zie hoofdstuk 3, paragraaf 6.2.3. Hoofdstuk 4, paragraaf 6.2.1 en 6.2.2. Hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.2 en 6.2.4.
Hoofdstuk 6, paragraaf 6.2.3.
50
Hoofdstuk 4, paragraaf 6.2.1. Hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.3. Hoofdstuk 6, paragraaf 6.2.2.
51
Hoofdstuk 6, paragraaf 6.2.2.
52
Hoofdstuk 4, paragraaf 6.2.1. Hoofdstuk 6, paragraaf 6.2.2.
53
Vgl. hoofdstuk 6, paragraaf 6.2.2.
54
Zie hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.
55
Zie hoofdstuk 5, paragraaf 4 en 6.2.1.
49

118

7. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden vanuit rechtsvergelijkend perspectief

4.2.2 Incentives
1. Strafkorting
In alle onderzochte landen wordt als incentive een strafkorting aangeboden aan het bedrijf dat
zelfonderzoek heeft verricht naar en een zelfmelding heeft gemaakt van fraude of corruptie
door het bedrijf. Een aandachtspunt is zowel de maximale hoogte van de korting, als de
omstandigheden waaronder er korting wordt aangeboden. Zo wordt er in de Verenigde Staten
een strafkorting van 25 tot 50% aangeboden, afhankelijk van de kwaliteit van het zelfonderzoek
en het al dan niet zelfmelden van de feiten. 56 In Duitsland kan de maximale strafkorting
eveneens oplopen tot 50% van het boetebedrag.57
In Engeland en Frankrijk is er eveneens een mogelijkheid tot strafkorting. In tegenstelling
tot Duitsland en de Verenigde Staten is in deze landen niet gespecificeerd in de regeling hoe
hoog de maximale strafkorting kan bedragen.58 Een van de kritiekpunten die in dit kader naar
voren kwam in Frankrijk is dat er daardoor onduidelijkheid bestaat voor bedrijven over de
maximale hoogte van het boetebedrag en – daarmee samenhangend – wat het voordeel is van
het zelfonderzoek en het zelfmelden.59 Dergelijke kritiek lijkt niet te bestaan in de Verenigde
Staten en Duitsland.60
Een bijkomende vraag, die in Duitsland is opgeworpen, is of het ook mogelijk moet zijn
om bij een zelfmelding tot straffeloosheid te komen.61 In de Verenigde Staten lijkt daartoe ook
een optie te bestaan, in de vorm van een declination. Het bedrijf dient in dat geval het
wederrechtelijk verkregen vermogen af te staan en eveneens eventuele schade ten gevolge van
het strafbare feit te vergoeden.62
Het lijkt gelet op het bovenstaande belangrijk om enige strafkortingsrichtlijnen op te
stellen.
2. Alternatieve afdoening versus vervolgen
In Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten zijn er mogelijkheden voor het openbaar
ministerie om te kiezen voor een alternatieve vorm van afdoening. Een alternatieve vorm van
afdoening is niet gegarandeerd; het openbaar ministerie zal in het licht van het
opportuniteitsbeginsel een afweging moeten maken of een alternatieve vorm van afdoening in
het publiek belang is. Vervolging van het bedrijf is aldus niet uitgesloten. Alternatieve
afdoening kan voor bedrijven bovendien een belangrijke incentive vormen om zelfonderzoek
te verrichten en een zelfmelding te maken.63
In Duitsland is het daarentegen niet mogelijk om een alternatieve vorm van afdoening
aan te bieden. De reden daarvoor is dat de Duitse vervolgingsbeslissing is gestoeld op het
legaliteitsbeginsel, waardoor alle vervolgbare strafbare feiten moeten worden voorgelegd aan
de strafrechter. Een kritische noot bij dit systeem is dat de verplichte vervolging een extra
belasting oplevert voor het strafrechtelijk systeem. Dat lijkt haaks te staan op het doel om de
strafrechtketen te ontlasten.64
56

Hoofdstuk 6, paragraaf 4.3.
Hoofdstuk 3, paragraaf 4.3.
58
Hoofdstuk 5, paragraaf 4.3 en hoofdstuk 4, paragraaf 4.3.
59
Hoofdstuk 3, paragraaf 6.2.3.
60
Vgl. hoofdstuk 3, paragraaf 6.2 en hoofdstuk 6, paragraaf 6.2.
61
Hoofdstuk 3, paragraaf 6.2.6.
62
Hoofdstuk 6, paragraaf 4.3.
63
Hoofdstuk 4, paragraaf 4.3. Hoofdstuk 5, paragraaf 4.3. Hoofdstuk 6, paragraaf 4.3.
64
Hoofdstuk 3, paragraaf 4.3.
57

119

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

De mogelijkheid om te kunnen kiezen voor een alternatieve wijze van afdoening is een
belangrijk aandachtspunt, met het oog op de te bieden incentives en ontlasting van de
strafrechtsketen. Bij het opstellen van een regeling zal daarom moeten worden beoordeeld hoe
tot betekenisvolle afdoening voor dader, slachtoffer en maatschappij kan worden gekomen. Bij
het ontwerp van de regeling zal ook aandacht moeten zijn voor het voorkomen van
klassenjustitie.65 Daarbij kan onder meer worden gedacht aan duidelijke communicatie naar de
maatschappij waarom wordt gekozen voor een alternatieve wijze van afdoening.
3. Garanties
In de discussies in de Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten komt naar voren dat
onduidelijkheid over de gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden een obstakel kan vormen
voor het bedrijf.66 Zo zou in de Verenigde Staten een te ruime beoordelingsvrijheid van de DOJ
een risico op arbitraire besluitvorming ten aanzien van de afdoening en straftoemeting met zich
meebrengen. 67 In Frankrijk bleek onduidelijkheid over de gevolgen van zelfmelden een
belangrijk obstakel voor bedrijven. Daarom oordeelde de wetsevaluatiecommissie dat het
belangrijk was om zekere garanties te bieden aan bedrijven voor het aanbieden van een CJIP
bij een zelfmelding.68 In Engeland werd er eveneens kritiek geuit over de onduidelijkheid over
de gevolgen van zelfmelden. Daarentegen kwam ook in de discussie naar voren dat er ook
zeker voordelen worden gezien. Strafbare feiten worden steeds vaker ontdekt door de
autoriteiten en klokkenluiders doen steeds vaker meldingen. Een zelfmelding biedt in die
gevallen voordelen voor het bedrijf. Naar mate het systeem zich verder ontwikkelt en
uitkristalliseert is het bieden van garanties mogelijk niet een noodzakelijke voorwaarde.69
4.2.3 Procedure voor zelfonderzoek en zelfmelden
1. Aansluiten bij bestaande buitenlandse regelingen
Het gebruik van zelfonderzoek en zelfmelden in de strafprocedure vindt haar oorsprong in de
Amerikaanse regelgeving. Het succes van deze regeling is voor Engeland en Frankrijk reden
geweest om hun nieuwe regelingen aan te laten sluiten bij en te laten inspireren door de
Amerikaanse regelgeving.70 Op deze wijze kan op eenvoudige wijze samen worden gewerkt in
internationale grensoverschrijdende zaken.71 Ondanks dat het Amerikaanse systeem behoort
tot de common law traditie en het strafproces adversair van aard is, laat Frankrijk zien dat de
Amerikaanse regeling ook in de civil law traditie, waarin de strafprocedure inquisitoir van aard
is, kan worden toegepast. 72 Voor Nederland biedt dat reden om te beoordelen of een
Nederlandse regeling ook aansluiting kan vinden bij de Amerikaanse regelgeving.
2. Verhouding zelfonderzoeker en verdediging
De verhouding tussen de zelfonderzoeker en de verdediging vormt, niet alleen in Nederland,
maar ook in Duitsland een punt van discussie. In Duitsland is de idee dat indien de
65

K. van den Bos e.a., Een verkennend kwalitatief onderzoek naar klassenjustitie in de Nederlandse
strafrechtketen, Den Haag: WODC 2021.
66
Hoofdstuk 4, paragraaf 6.2.1. Hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.3. Hoofdstuk 6, paragraaf 6.2.2.
67
Hoofdstuk 6, paragraaf 6.2.2.
68
Hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.3.
69
Hoofdstuk 4, paragraaf 6.2.1.
70
Hoofdstuk 4, paragraaf 3. Hoofdstuk 5, paragraaf 4.
71
Hoofdstuk 5, paragraaf 6.3.
72
Hoofdstuk 5, paragraaf 4 en 6.3.

120

7. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden vanuit rechtsvergelijkend perspectief

zelfonderzoeker tevens als strafpleiter van het bedrijf optreedt, de geloofwaardigheid van het
interne onderzoek wordt aangetast en bovendien strijd kan opleveren in de onderlinge relatie
tussen cliënt en advocaat binnen de strafprocedure. De zelfonderzoeker heeft immers als doel
objectief onderzoek te verrichten, waarbij zowel de belastende als ontlastende feiten in kaart
worden gebracht. De advocaat is daarentegen partijdig en handelt in het belang van zijn cliënt.
De scheiding tussen strafpleiter en zelfonderzoeker waarborgt derhalve de objectiviteit van het
onderzoek.73
In Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten lijkt deze discussie een minder grote rol
te spelen.74 Mogelijk komt dat door de eisen die in die landen aan het zelfonderzoek en het
zelfmelden worden gesteld, waardoor het verschoningsrecht van de advocaat minder van
belang is. Zo dient in Engeland ‘voldoende informatie’ te zijn overlegd en dient het bedrijf ‘de
details van het interne onderzoek bekend te maken’.75 In Frankrijk wordt vereist dat het bedrijf
‘alle relevante documenten en verslagen van de verhoren dient te overleggen’ waarbij de
rapportage tevens ‘moet bijdragen aan de voortgang van het opsporingsonderzoek’ en
‘verificatie van het interne onderzoek dient mogelijk te zijn’.76 In de Verenigde Staten wordt
eveneens vereist dat ‘informatie over alle relevante feiten met betrekking tot het strafbare
gedrag wordt verstrekt’, dat ‘volledige medewerking wordt geboden’ en dat ‘alle belangrijke
informatie wordt overlegd, op basis waarvan het DOJ in staat is om de aard en omvang van de
strafbare feiten vast te stellen en de individuele overtreders te identificeren’.77
3. Rechterlijke toets
In alle onderzochte landen vindt een rechterlijke toets plaats van de eventuele overeenkomst
en de toe te passen strafkorting.78 In Duitsland vindt de toets plaats in de strafprocedure, waar
de rechter bepaalt of het bedrijf in aanmerking komt voor strafkorting.79 In Engeland, Frankrijk
en de Verenigde Staten worden de door het openbaar ministerie gesloten overeenkomsten met
het bedrijf getoetst door de rechter. In Engeland wordt de overeenkomst vol getoetst door de
rechter, waarbij wordt beoordeeld of de DPA in het publiek belang is en of de gestelde
voorwaarden billijk, redelijk en proportioneel zijn. 80 In Frankrijk wordt de overeenkomst
eveneens vol getoetst. Daarbij kijkt de rechter naar de voordelen van het gebruik deze
procedure, het verloop van de procedure, of de opgelegde boete conform de gestelde regels in
artikel 41-1-2 lid I onder 1 CDPP is, de proportionaliteit van de gekozen maatregelen en het
voordeel dat door het bedrijf is verkregen door de wetsovertreding.81 In de Verenigde Staten
vindt daarentegen een marginale toets plaats van de DPA en de plea agreement. De overige
mogelijkheden, NPA en declination, worden niet door een rechter getoetst.82
Met het oog op betekenisvolle afdoening voor dader, maatschappij en slachtoffer, en het
voorkomen van klassenjustitie is een belangrijk aandachtspunt voor Nederland of – in het geval
wordt gekozen voor de mogelijkheid tot alternatieve afdoeningsmodaliteiten – een rechterlijke
toets plaats dient te vinden en of die volledig of marginaal dient te zijn.

73

Hoofdstuk 2, paragraaf 4.1.2 en 6.2.2.
Zie hoofdstuk 4, paragraaf 6.2, hoofdstuk 5, paragraaf 6.2 en hoofdstuk 6, paragraaf 6.2.
75
Hoofdstuk 4, paragraaf 4.1-4.2.
76
Hoofdstuk 5, paragraaf 4.1-4.2.
77
Hoofdstuk 6, paragraaf 4.1-4.2.
78
Hoofdstuk 3, paragraaf 4.3. Hoofdstuk 4, paragraaf 4.4. Hoofdstuk 5, paragraaf 4.4. Hoofdstuk 6, paragraaf 4.4.
79
Hoofdstuk 3, paragraaf 4.3.
80
Hoofdstuk 4, paragraaf 4.4.
81
Hoofdstuk 5, paragraaf 4.4.
82
Hoofdstuk 6, paragraaf 4.4.
74

121

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

4.2.4 Rechtswaarborgen
1. Vertrouwelijkheid onderzoek
Een punt van discussie dat in veel van de landen terugkomt is dat onduidelijk is wat de gevolgen
van een zelfmelding zijn, terwijl een zelfmelding de eerste stap is om voor een alternatieve
afdoeningsmodaliteit of strafkorting in aanmerking te komen.83 Indien geen garanties aan het
bedrijf worden gegeven dat het bij volledige medewerking in aanmerking komt voor een
alternatieve wijze van afdoening en/of strafkorting, kan het waarborgen van de
vertrouwelijkheid van het interne onderzoek een belangrijk aandachtspunt zijn. In Engeland
mogen bijvoorbeeld een conceptversie van de DPA, een conceptversie van het feitenrelaas dat
is opgesteld ten behoeve van de DPA, elke mededeling dat het bedrijf heeft onderhandeld over
een DPA, en de documentatie die uitsluitend is opgesteld voor het voorbereiden van de DPA
of het feitenrelaas in beginsel niet worden gebruikt indien niet tot een rechterlijke
goedgekeurde DPA wordt gekomen.84
2. Positie van de medewerkers
Bij het ontwerpen van een regeling dient ook aandacht te zijn voor de rol en rechtspositie van
de medewerkers van het bedrijf in het interne onderzoek. Het bedrijf is enerzijds afhankelijk
van de input van de medewerkers om een volledig beeld te kunnen schetsen van de gepleegde
strafbare feiten. Alleen op die manier kan het in aanmerking komen voor de in het vooruitzicht
gestelde incentives. Het bedrijf heeft er aldus belang bij dat de medewerkers verklaren over de
gepleegde feiten en de rol die zij daarin hebben gespeeld. Anderzijds lopen medewerkers, in
het bijzonder de bestuurderstop van het bedrijf, het risico op eventuele negatieve gevolgen naar
aanleiding van de resultaten van het interne onderzoek, zoals strafrechtelijke vervolging. Het
is om die reden dat in Frankrijk wordt gepleit om ook voor de medewerkers een mogelijkheid
te introduceren om hun strafrechtelijke aansprakelijkheid door middel van een alternatieve
afdoeningsmodaliteit te beslechten. 85 In Duitsland wordt de positie van de medewerker
beschermd door de invoering van een zogenoemd zwijgrecht.86
3. Slachtofferbescherming
Een vrij onderbelicht aandachtspunt in de verschillende onderzochte landen is de rechtspositie
van slachtoffers in relatie tot het zelfonderzoek en het zelfmelden. In de discussie wordt
hoofdzakelijk aandacht besteed aan de belangen van justitie en verdachte.87
Een regeling inzake zelfonderzoek en zelfmelden, waarbij het bedrijf bij een succesvolle
zelfmelding strafvermindering en mogelijk ook een transactie wordt aangeboden kan evenwel
gevolgen hebben voor de positie van het slachtoffer. Het Nederlandse strafprocesrecht biedt
verschillende mogelijkheden om als slachtoffer tijdens de strafprocedure zijn schade vergoed
te krijgen, zoals de voeging benadeelde partij en de schadevergoedingsmaatregel. 88 Het
voordeel is dat het slachtoffer niet de kosten draagt voor een vaak lange en kostbare
civielrechtelijke procedure en niet belast is met de bewijsvergaring. Mocht het slachtoffer er
83

Hoofdstuk 4, paragraaf 6.2.1. Hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.2. Hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.3.
Hoofdstuk 4, paragraaf 5.
85
Hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.4.
86
Hoofdstuk 3, paragraaf 5.
87
Zie hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.5, waarin Transparency International France aangeeft dat het Franse systeem de
rechten van slachtoffers beperkt.
88
Artikel 51f Sv, respectievelijk artikel 36f Sr.
84

122

7. Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden vanuit rechtsvergelijkend perspectief

voor kiezen om toch de civielrechtelijke weg te bewandelen, dan kan een strafrechtelijke
veroordeling als bewijs in civiele procedure worden gebruikt.89 Het slachtoffer kan dus belang
bij een strafrechtelijke procedure hebben.

89

Zie hierover nader S.S. Buisman, ‘Schadevergoeding in de strafprocedure. De wederzijdse relatie tussen het
strafrecht en het privaatrecht’, DD 2020/36.

123

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

124

Land
Rechtstraditie

Nederland
Civil law:
centraal

Aard strafproces

(Getemperd) inquisitoir
- Op zoek naar materiële
waarheid;
- Opsporingsonderzoek onder
leiding van officier van
justitie;
- Officier
van
justitie
verantwoordelijk
voor
bewijsvergaring;
- Bewijs
door
rechter
geverifieerd tijdens het
onderzoek ter terechtzitting;
- Verdediging erkend als
volwaardige procespartij
Opportuniteitsbeginsel
- Afwegingen op gronden aan
het
algemeen
belang
ontleend;
- OM kan kiezen tussen
seponeren,
aanbieden
transactie, het opleggen van
een strafbeschikking of het
aanbrengen van de zaak bij
de rechter.
Vijf kernwaarden:
- Onafhankelijk;
- Partijdig;
- Deskundig;
- Integer; en
- Vertrouwenspersoon.

Grondslag
vervolgingsbeslissing

Rol van de advocaat

wetgeving

staat

Regels inzake zelfonderzoek:
- Toepassen beginsel hoor- en
wederhoor;
- (de
schijn
van)
belangenverstrengeling
voorkomen;
- Alert zijn dat de resultaten
niet direct aan een derde
worden uitgebracht, alvorens
het is besproken met de
cliënt;

Duitsland
Civil law:
centraal

Engeland (en Wales)
Common law: rechtersrecht staat
centraal

Frankrijk
Civil law:
centraal

Inquisitoir
- Op zoek naar materiële
waarheid;
- Opsporingsonderzoek onder
leiding van officier van
justitie;
- Officier
van
justitie
verantwoordelijk
voor
bewijsvergaring;
- Bewijs
door
rechter
geverifieerd tijdens het
onderzoek ter terechtzitting;
- Grote waarde onderzoek ter
terechtzitting.
Legaliteitsbeginsel
- Verplichting tot vervolging
alle bewijsbare feiten;
- Beperkte mogelijkheden tot
buitengerechtelijke
afdoening.
- Alternatieve vormen van
afdoening vereist inmenging
rechter.

Adversair
- Op zoek naar eerlijke
waarheidsvinding;
- Vervolging en verdediging
zijn gelijkwaardige partijen;
- Vervolging en verdediging
zijn beide belast met
bewijsvergaring
en
presentatie van bewijs;
- Ondergeschikt
belang
opsporingsonderzoek.

Inquisitoir
- Op zoek naar materiële
waarheid;
- Openbaar ministerie heeft
relatief sterke positie;
- Bewijsvergaring door de
politie, het OM en de
onderzoeksrechter;
- Bewijs geverifieerd door
rechter tijdens onderzoek ter
terechtzitting;
- Verdediging relatief zwakke
positie.

Adversair
- Op zoek naar eerlijke
waarheidsvinding;
- Vervolging en verdediging
zijn gelijkwaardige partijen;
- Vervolging en verdediging
zijn beide belast met
bewijsvergaring
en
presentatie van bewijs.

Opportuniteitsbeginsel
- Beslissing tot vervolging op
basis van voldoende bewijs
en algemeen belang.
- Alternatieve
afdoening
mogelijk.

Opportuniteitsbeginsel
- Mogelijkheid tot vervolging,
alternatieve
vorm
van
afdoening
of
niet
te
vervolgen.

Opportuniteitsbeginsel
- Mogelijkheid tot vervolging,
alternatieven vormen van
afdoening, of niet-vervolgen.

Uitgangspunten:
- Vrij
en
zelfstandige
uitoefening beroep;
- Onafhankelijk adviseur en
vertegenwoordiger
van
cliënt;
- Beschermen rechten cliënt;
- Rechtsconflicten vermijden
en geschillen beslechten;
- Plicht tot geheimhouding.

Split profession: sollicitor en
barrister.

Uitgangspunten
- Onafhankelijkheid;
- Waardigheid
- Gewetensvol;
- Menselijkheid;
- Inachtneming beroepseed;
- Vertrouwelijkheid.

Uitgangspunten:
- Zorgvuldigheid
bij
taakuitvoering;
- Verplicht
door
cliënt
gekozen strategie te volgen.
- Vertrouwelijkheid.

wetgeving

staat

Geen specifieke beroepsregels
inzake
zelfonderzoek
en
zelfmelden.

Uitgangspunten sollicitor:
- Cliënt heeft leiding over
verdediging en bepaalt de
strategie en plea;
- Bewaren vertrouwen en
eerlijk optreden;
- Verbod tot misleiding;
- Verbod op knoeien met
bewijs;
- Vertrouwelijkheid.
Uitgangspunten barrister:
- Nakomen
plichten
rechtbank;
- Handelen in belang cliënt;

wetgeving

staat

Regels en waarborgen interne
onderzoeken:
- Het niet-dwingende karakter
van het interview en het recht
om
vragen
niet
te
beantwoorden;
- Het recht om te worden
bijgestaan
door
een
advocaat;

Verenigde Staten
Common law: rechtersrecht staat
centraal

Geen specifieke beroepsregels
inzake
zelfonderzoek
en
zelfmelden.

125

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

-

Onafhankelijkheid:
de
onderzoeker mag niet ook de
verdediging voeren van de
cliënt.

-

Rol van de accountant

Vijf fundamentele beginselen:
- professionaliteit;
- integriteit;
- objectiviteit;
- vakbekwaamheid
en
zorgvuldigheid, en
- vertrouwelijkheid.

Kernwaarden:
- Zelfstandig;
- Gewetensvol;
- Vertrouwelijk;
- Op
eigen
verantwoordelijkheid;
- Onpartijdig.

Regels inzake zelfonderzoek:
- Nemen van maatregelen
tegen bedreigingen voor de
naleving
fundamentele
beginselen;
- In acht nemen beginselen van
hoor
en
wederhoor,
proportionialiteit,
subsidiariteit en fair play;
- Uitgangspunten objectiviteit:
onafhankelijkheid,
tendenties,
interpretaties,
alternatieven, reikwijdte van
de opdracht, object van
onderzoek, betrouwbaarheid
informatie, inconsistenties en
hoor en wederhoor.

Geen specifieke beroepsregels
inzake
zelfonderzoek
en
zelfmelden.

Eerlijk en integer handelen
Onafhankelijkheid;
Publiek vertrouwen niet
schaden;
Vertrouwelijkheid;
Competente standaard van
werk en service bieden;
Geen discriminatie;
Open en coöperatief zijn ten
aanzien van toezichthouders;
Redelijke stappen nemen ten
beheer van praktijk of rol van
binnen de praktijk.

Geen specifieke beroepsregels
inzake
zelfonderzoek
en
zelfmelden.
Uitgangspunten:
- Integer;
- Objectief;
- Onafhankelijk;
- Betrouwbaar en eerlijk
handelen
in
overeenstemming
met
ethische
beginselen
en
wettelijke verplichtingen;
- Vertrouwelijkheid.
Geen specifieke beroepsregels
inzake
zelfonderzoek
en
zelfmelden.

-

-

Gehoorde personen dienen te
worden gewezen op de
vertrouwelijkheid van het
interview;
Recht op een tolk;
Het recht om het op schrift
gestelde interview na te
lezen.

Uitgangspunten:
- Gewetensvol en eerlijk
handelen;
- Verrichten
taken
met
bekwaamheid, professioneel
geweten
en
onafhankelijkheid.
- Vertrouwelijkheid,
tenzij
wettelijke verplichting of
toestemming.
Streven naar:
- Hun professionele cultuur en
algemene kennis aan te
vullen en regelmatig te
actualiseren;
- Elke onderzochte vraag alle
zorg en tijd te geven die
nodig is, om voldoende
zekerheid te krijgen alvorens
een voorstel te doen;
- Hun mening geven zonder
rekening te houden met de
wensen van de persoon die
hen raadpleegt en hun
mening oprecht en in alle
objectiviteit uiten door,
indien nodig, het nodige
voorbehoud te maken bij de
waarde van de hypothesen en
de geformuleerde conclusies;

Beginselen:
- Verantwoordelijkheid;
- Publieke belangen;
- Integriteit;
- Zorgvuldigheid;
- Objectiviteit;
- Onafhankelijkheid.
Geen specifieke beroepsregels
inzake
zelfonderzoek
en
zelfmelden.

-

-

Zichzelf nooit in een situatie
plaatsen die hun vrije wil zou
kunnen verminderen of de
vervulling van al hun
plichten
zou
kunnen
belemmeren;
Zich nooit in een situatie van
belangenverstrengeling
bevinden.

Geen specifieke beroepsregels
inzake
zelfonderzoek
en
zelfmelden.

Figuur 3: Schematisch overzicht uitgangspunten strafproces en de rol van de advocaat en de accountant

127

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Land
Vindplaats regeling

Duitsland
Gesetz
zur
Sanktionierung
von
verbandsbezogenen Straftaten (Entwurf)

Engeland (en Wales)
Corporate
Co-operation
Guidance,
Corporate self-reporting, Sentencing Act
2020, Guidance on Corporate Prosecutions

Type regeling

Wettelijke regeling

Vervolgingsrichtlijnen

Verbindendheid van de regeling
Eisen zelfonderzoek en zelfmelden

Ja
1. Het zelfonderzoek dient een wezenlijke
bijdrage te leveren aan het onderzoek naar
de strafbare feiten;
2. Het interne onderzoek en de
(straf)verdediging dienen strikt gescheiden
te zijn;
3. Er moet sprake zijn van een
ononderbroken
en
onbegrensde
samenwerking met het openbaar ministerie;
4. De resultaten van het interne onderzoek
dienen na afronding aan het openbaar
ministerie te worden overhandigd, inclusief
alle essentiële documenten;
5. De interviews dienen te zijn afgenomen
met
in
achtneming
van
de
rechtswaarborgen uit § 17 lid 5 VerSanG.

Nee
Aan het zelfonderzoek zijn in de Corporate
Co-operation Guidance de volgende
vereisten verbonden:
1. Het zelfonderzoek moet vermeende
misstanden
en
strafbaar
gedrag
identificeren, almede de verantwoordelijke
personen, ongeacht hun senioriteit of plaats
in de organisatie;
2. De resultaten dienen te worden
opgenomen in rapporten, waarin tevens de
aard en reikwijdte van elk intern onderzoek
is aangegeven;
3. Bewijsmateriaal moet worden bewaard
en tijdig worden verstrekt in een deugdelijk
format.
Aan het zelfonderzoek zijn in de Corporate
Co-operation Guidance en de richtlijn
Corporate self-reporting de volgende
vereisten verbonden:
1. Het melden moet plaatsvinden binnen
een redelijke termijn, vanaf het moment dat
het bedrijf bekend werd met de vermoedens
van gepleegde strafbare feiten;
2. Het melden dient oprecht en proactief
plaats te vinden, dat wil zeggen dat het
bedrijf voldoende informatie moet
overleggen, en getuigen beschikbaar moet
stellen, en het bedrijf dient de details van
het interne onderzoek bekend te maken.

Frankrijk
Sapin II, Circulaire de politique pénale en
matière de lutte contre la corruption
internationale, Lignes directrices sur la
mise en œuvre de la convention judiciaire
d’intérêt public
Wettelijke
regeling
i.c.m.
vervolgingsrichtlijnen

Verenigde Staten
Principles of Federal Prosecution of
Business Organizations, FCPA Corporate
Enforcement Policy, U.S.S.G.

Ja
Aan het zelfonderzoek worden de volgende
vereisten gesteld:
1. Een rapportage n.a.v. het zelfonderzoek
waarin de feiten met de grootst mogelijke
precisie zijn omschreven;
2. De rapportage moet bijdragen aan de
voortgang van het opsporingsonderzoek en
verificatie van het interne onderzoek moet
mogelijk zijn;
3. Het bedrijf moet alle relevante
documenten en verslagen van de verhoren
overleggen, waarbij de authenticiteit is
gewaarborgd.

Nee
De Principles of Federal Prosecution of
Business Organizations vereist dat:
1. het bedrijf alle individuen die wezenlijk
betrokken zijn bij of verantwoordelijk zijn
voor het strafbare gedrag identificeert,
ongeacht hun functie, status of senioriteit;
2. de informatie over alle relevante feiten
met betrekking tot het strafbare gedrag aan
het DOJ wordt verstrekt;
3. de zelfmelding wordt gedaan binnen een
redelijke termijn, dat wil zeggen voordat
sprake is van een onmiddellijk risico op
openbaring of een opsporingsonderzoek.

Vervolgingssanctietoemetingsrichtlijnen

en

De FCPA Corporate Enforcement Policy
vereist dat:
1. De overtreding vrijwillig wordt gemeld
(voluntary self-disclosure)
2. Volledige medewerking wordt geboden
aan de vervolgende autoriteiten in het kader
van
daaropvolgende
strafrechtelijke
onderzoeken (full cooperation);
(3) Het interne beleid wordt aangepast of
dat de interne controle wordt verscherpt,
om zo strafbare feiten in de toekomst te
voorkomen (remediation).
De U.S.S.G. vereist dat:
1. Medewerking wordt verleend vanaf het
moment dat het bedrijf op de hoogte is van
een strafrechtelijk onderzoek;
2. Alle belangrijke informatie wordt
overlegd, op basis waarvan het DOJ in staat
is om de aard en omvang van de strafbare
feiten vast te stellen en de individuele
overtreders te identificeren;

Termijnen
zelfmelden

voor

zelfonderzoek

en

De zelfmelding dient uiterlijk na de
afronding van het zelfonderzoek plaats te
vinden.

De zelfmelding dient plaats te vinden
binnen een redelijke termijn vanaf het
moment dat het bedrijf bekend werd met de
vermoedens van gepleegde strafbare feiten.

Rechtswaarborgen t.a.v. het bedrijf

Rechtswaarborgen t.a.v. medewerkers

Incentive

Rechterlijke toets?

De zelfmelding dient plaats te vinden
binnen een redelijke termijn, waarbij het
melden verenigbaar moet zijn met de eisen
die aan het strafrechtelijk onderzoek zijn
verbonden.

3. De zelfmelding wordt gedaan binnen een
redelijke termijn, dat wil zeggen nog
voordat sprake is van een onmiddellijk
risico
op
openbaring
of
een
opsporingsonderzoek.
De zelfmelding dient plaats te vinden
binnen een redelijke termijn na
bekendwording van de feiten, dat wil
zeggen nog voordat sprake is van een
onmiddellijk risico op openbaring of een
opsporingsonderzoek.

Geheimhoudingsplicht
voor
bewijsmateriaal dat met het openbaar
ministerie wordt gedeeld in het kader van
het strafrechtelijk onderzoek (artikel 11
CDPP);
De door het bedrijf gedeelde informatie
mag niet ingebracht worden als bewijs bij
de onderzoeksrechter of rechtbank (artikel
41-1-2 CDPP).
Het naleven van het recht op een eerlijk
proces wordt gewaarborgd door (1) te
informeren dat een verklaring tegen de
ondervraagde kan worden gebruikt in een
strafzaak, (2) het recht op consultatie- en
verhoorbijstand van een advocaat of lid van
de ondernemingsraad en (3) de
ondervraagde te wijzen op het feit dat hij
niet tot antwoorden verplicht is.
Strafvermindering van 50% op de
geldboete.

Ja, via de strafprocedure.

Ondervraagden kunnen zich beroepen op
hun Fifth Amendment Rights.

De mogelijkheid tot het sluiten van een
DPA of strafvermindering.

Een lagere straf dan voor de
corruptiedelicten,
witwassen
en
belastingfraude
in
een
normale
strafprocedure wordt opgelegd.
De mogelijkheid tot een CJIP.
Geen erkenning van schuld.

DPA: ja, volledige toets.
Vervolging: ja, via de strafprocedure.

Ja, volle toets van de overeenkomst.

Principles of Federal Prosecution of
Business Organizations en de U.S.S.G.:
Alternatieve wijze van afdoening (plea
agreement, DPA, NPA) en strafkorting.
FCPA Corporate Enforcement Policy:
Alternatieve
wijze
van
afdoening
(declination, DPA, NPA) en strafkorting tot
25% of 50%.
Declination: nee.
DPA: ja, marginale toets.
NPA: nee.
Plea agreement: ja, marginale toets.
Vervolging: ja, via de strafprocedure.

Figuur 4: Schematisch overzicht wettelijke regelingen in Duistland, Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten

129

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Land
Ervaringen
zelfmelden

met

zelfonderzoek

en

Discussiepunten t.a.v. de werkwijze in de
verschillende landen

De gevolgen van zelfonderzoek en
zelfmelden voor de strafprocedure

Duitsland
Nog geen ervaring opgedaan met de
VerSanG.

1. Legaliteitsbeginsel als grondslag voor de
vervolging;
2. Scheiding tussen verdediging en
zelfonderzoeker;
3. Te strenge eisen aan het zelfonderzoek
en zelfmelden;
4. Schending legaliteitsbeginsel door het
gebruik van open normen;
5. Zwijgrecht en interne onderzoeken;
6.
Naast
strafvermindering
ook
mogelijkheid tot niet sanctioneren;
7. Privatisering van de opsporing en een
gebrek aan rechtsbescherming tegen
inbeslagname;
8. Juridische prikkels voor investeren in
compliance maatregelen.
Nog geen ervaring opgedaan met de
VerSanG.

Engeland (en Wales)
Sinds 2014 12 DPA’s:
- 11 betroffen nationale bedrijven
- 6 naar aanleiding van zelfmelding
- £ 1,83 miljard aan geldboetes, ontneming
wederrechtelijk verkregen voordeel en
kostenverhaal opgelegd
- 2 bedrijven vervolgd na zelfmelding

Frankrijk
Sinds invoering Sapin II 13 CJIP’s:
- 8 corruptiedelicten, 5 belastingfraude
- 6 verplichting tot implementatie
compliance programma
- 8 betroffen nationale bedrijven
- 5 in vooronderzoek, 8 gerechtelijk
onderzoek onderzoeksrechter
- € 3,051 miljard aan geldboetes

1. Onduidelijkheid over de gevolgen van
zelfmelden
2.
Onvoldoende
incentives
voor
zelfonderzoek en zelfmelding
3.
Kostenbesparing
handhavende
autoriteiten
4. Bewijslast voor bedrijven
5. Verlangen afstand te doen van het
verschoningsrecht.

1. Geen erkenning van schuld bij een CJIP;
2. Onduidelijke rechtspositie van de
onderneming bij spontane zelfmelding;
3. Onduidelijkheid over straftoemeting in
CJIP;
4. Slechte positie voor medewerkers;
5. Slechte positie van het slachtoffer;
6.
Onduidelijkheid
over
het
verschoningsrecht.

1. Verschuiving onderzoekslast van
autoriteiten naar bedrijven;
2. Kostenbesparing autoriteiten;
3. Nog geen succesvolle vervolgingen van
geïdentificeerde individuen.

1. Effectieve methode van afdoening;
2.
Eenvoudig
samenwerken
met
Amerikaanse en Engelse autoriteiten;
3. Aantal zelfmeldingen laag door
rechtsonzekerheid voor bedrijven.

Verenigde Staten
Sinds Pilot Program (2016):
- Stijging aantal zelfmeldingen
Sinds FCPA Corporate Enforcement
Policy (november 2017):
- 7 declinations, waarin sprake is van
zelfmelding en uitvoerig zelfonderzoek
- 7 DPA’s, waarvan 6 met guilty plea
- 6 NPA’s
- ruim $ 4,719 miljard aan boetes en
ontneming van wederrechtelijk verkregen
voordeel opgelegd
- momenteel daling in het aantal gevallen,
door de beperkte handhavingscapaciteit en
de coronapandemie.
1. Onduidelijkheid over de gevolgen van
zelfmelden
2. Te ruime beoordelingsvrijheid DOJ
3. Het moment van zelfmelden.

1. Stijging aantal zelfmeldingen;
2. $ 4,719 miljard aan boetes en confiscatie;
3. Passende oplossing per geval door grote
discretionaire bevoegdheid DOJ.

Figuur 5: Schematisch overzicht van ervaringen met, discussie over en de gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden in Duistland, Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten

Landen
Aandachtspunten ten aanzien van het
zelfonderzoek en het zelfmelden

Duitsland
1. De voorwaarden waaraan het
zelfonderzoek moet voldoen;
2. Een wettelijke regeling voor
zelfonderzoek en zelfmelden;

Engeland (en Wales)
1. Duidelijkheid over wat wordt
gekwalificeerd als goed zelfonderzoek en
zelfmelden;
2. Hoogte van de bewijslast voor bedrijven.

Frankrijk
1. Duidelijkheid over de gevolgen van
zelfmelden.

Verenigde Staten
1. Richtlijnen ten aanzien van wat bedrijven
wordt vereist om in aanmerking te komen
voor
een
alternatieve
afdoeningsmogelijkheid en/of strafkorting;
2. Het moment van zelfmelden.
1. Incentives voor zelfmelden en
medewerking, zoals strafvermindering
en/of een declination, DPA of NPA;
2. Mogelijkheid tot buitengerechtelijke
afdoening (declination, plea agreement,
DPA of NPA).

Aandachtspunten ten aanzien van de
incentives

1. Het belonen van het verlenen van
medewerking aan het opsporingsonderzoek
van het openbaar ministerie;
2. Een garantie tot strafvermindering;
3. Een mogelijkheid om geen straf op te
leggen.

1. Het geven van garanties bij zelfmelden
op een DPA;
2. Het bieden van (duidelijke) incentives.

1. Het opnemen van een boeteschaal;
2. Het bieden van garanties tot een CJIP bij
zelfonderzoek en zelfmelding.

Aandachtspunten ten aanzien van de
procedure

1. Een verplichting tot vervolging;
2. Een scheiding tussen de zelfonderzoeker
en de verdediging.

1. Formulering van het doel van een DPAprocedure;
2. Zelfmelden en zelfonderzoek meewegen
bij de vervolgingsbeslissing en/of de
straftoemeting in een strafprocedure.

1. Wel of geen schulderkenning door het
bedrijf;
2. Aansluiting zoeken op Angelsaksische
regelingen met het oog op de
samenwerking met de Verenigde Staten en
Engeland;
3.
Een
transactieregeling
voor
medewerkers in het kader van de CJIP;
4. Flexibele straftoemeting.

1. Mate van beoordelingsvrijheid;
2. Al dan niet geven van garanties op een
alternatieve wijze van afdoening;
3. Belang van het verschoningsrecht.

Aandachtspunten ten aanzien van de
rechtswaarborgen

1. De vertrouwelijkheid van het interne
onderzoek;
2. Rechtswaarborgen voor betrokkenen ter
overbrugging
van
de
privaatstrafrechtelijke sfeer waarbinnen het
interne onderzoek wordt verricht.

1. Rechterlijke toetsing DPA;
2. Rol van het verschoningsrecht bij een
DPA-procedure.

1. Vertrouwelijkheid van de documenten
van het interne onderzoek, indien niet tot
een CJIP wordt gekomen;
2. Rechtswaarborgen in het kader van de
verdediging van natuurlijke personen
werkzaam voor de onderneming;
3. Bescherming van de positie van het
slachtoffer binnen de CJIP-procedure.

1. Zwijgrecht voor medewerkers.

Figuur 6: Schematisch overzicht aandachtspunten zelfonderzoek en zelfmelden

131

Deelonderzoek B

Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

Hoofdstuk 8

Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk
1. Introductie
In de voorgaande hoofdstukken hebben wij op basis van een rechtsvergelijkend onderzoek
gekeken hoe er in Nederland, Duitsland, Engeland (en Wales), Frankrijk en de Verenigde
Staten wordt omgegaan met de thema’s zelfonderzoek en zelfmelden. Om in kaart te brengen
wat hun oordeel is over de relevantie en toepasbaarheid van de factoren en aandachtspunten uit
Deelonderzoek A, worden deze in Deelonderzoek B voorgelegd aan respondenten en
expertseminar-deelnemers. Daarnaast gaan wij in dit empirische hoofdstuk wij dieper in op de
situatie in Nederland, door de resultaten van Deelonderzoek B uiteen te zetten. Wij hebben hier
de volgende structuur voor gekozen.1 Wij beginnen in paragraaf 2 en 3 met de beschrijving van
hoe zelfonderzoek en zelfmelden er volgens onze respondenten in de praktijk aan toe gaan.
Vervolgens gaan wij in paragraaf 4 en 5 in op de potentiële opbrengsten en risico’s van
zelfonderzoek en zelfmelden, waarbij wij een onderscheid maken tussen bedrijven, opsporing
en vervolging en de maatschappij. Op deze manier kunnen wij de potentiële opbrengsten en
risico’s vanuit verschillende invalshoeken in kaart brengen. Dit geeft een beter beeld van de
complexiteit van zelfonderzoek en zelfmelden. Betrokken bedrijven, opsporingsinstanties en
het OM en de maatschappij hebben deels overlappende belangen, maar deze belangen kunnen
ook uiteenlopen. Wat een potentiële opbrengst is voor de een kan mogelijk een risico zijn voor
de ander. Om deze reden is het belangrijk om alle drie deze partijen die een mogelijk belang
hebben bij zelfonderzoek en zelfmelden in de analyse te betrekken. In paragraaf 6 bespreken
wij de mening van respondenten over de huidige situatie in Nederland en gaan wij in op de
door hen gedane suggesties ter verbetering van deze praktijk, waarbij respondenten ook
reflecteren op een aantal interessante uitkomsten van Deelonderzoek A.
De probleemstelling die de basis vormt voor Deelonderzoek B is luidt als volgt:
Welke potentiële opbrengsten en risico’s zien deskundigen (voor- en tegenstanders en neutrale
beschouwers) aan het op verzoek of in opdracht van bedrijven zelf (laten) onderzoeken van
fraude en corruptie door advocaten(kantoren), accountants(kantoren) en andere particuliere
onderzoekers en aan zelfmelding en welke ideeën hebben zij over mogelijkheden om
zelfonderzoek en zelfmelden eventueel in Nederland te reguleren en het daarbij gescheiden
houden van verantwoordelijkheden?
Om de probleemstelling te kunnen beantwoorden zijn de volgende deelvragen opgesteld:
1. Op welke wijze worden zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland uitgevoerd?
2. Welke potentiële opbrengsten en risico’s zijn uit eerder wetenschappelijk onderzoek naar
zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven af te leiden?
3. Welke potentiële opbrengsten en risico’s zien deskundigen aan zelfonderzoek door
advocaten(kantoren), accountants(kantoren) en eventueel andere beroepsgroepen die door
het bedrijf zelf worden ingehuurd en aan zelfmelding? Hoe groot achten zij deze potentiële
opbrengsten en risico’s?
4. Hoe beoordelen deskundigen de relevantie en toepasbaarheid voor Nederland van
aandachtspunten, die uit Deelonderzoek A naar voren kwamen?
1

Gezien de aard van dit hoofdstuk komt de gepresenteerde informatie voort uit het empirische materiaal en
verwijzen wij in dit hoofdstuk niet naar literatuur.

135

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

5. Welke ideeën bestaan er bij deskundigen over mogelijkheden om zelfonderzoek en
zelfmelden in Nederland eventueel te reguleren? Aan welke voorwaarden dient (de
inrichting van) eventuele regulering van zelfonderzoek en zelfmelden te voldoen in de ogen
van de respondenten en hoe zouden verantwoordelijkheden daarbij moeten worden
gescheiden?
In wat volgt bespreken we de empirische gegevens die de basis vormen voor de beantwoording
van bovenstaande vragen.
2. Zelfonderzoek
In eerdere hoofdstukken is al besproken wat er in dit onderzoek wordt verstaan onder
zelfonderzoek, namelijk onderzoek uitgevoerd in opdracht van of door een bedrijf dat
vermoedens heeft dat er binnen het bedrijf sprake is van fraude of corruptie. Uit het onderzoek
naar de situatie in Nederland kwam naar voren dat er geen specifieke wettelijke regeling is ten
aanzien van zelfonderzoek. De Minister heeft de geldende beroeps- en gedragsregels
voldoende mitigerend geacht. Een belangrijke vraag is daarom hoe het zelfonderzoek in de
praktijk wordt uitgevoerd.2 Het onderzoek kan worden uitgevoerd door een interne afdeling
binnen het bedrijf in kwestie, maar ook door externe onderzoekers (particulier
onderzoeksbureaus, forensisch accountants of advocaten). Ook deze definitie geeft ons geen
inzicht in wat zelfonderzoek in de praktijk inhoudt.
Om dit inzichtelijk te maken gaan wij in deze paragraaf op basis van de uitspraken van
onze respondenten in op de aanleiding van het onderzoek en de onderzoeksopdracht (paragraaf
2.1), op de onderzoeksmethoden die worden ingezet bij zelfonderzoek (paragraaf 2.2), en op
contact met het openbaar ministerie tijdens het onderzoek (paragraaf 2.3). Ten slotte hebben
wij onze respondenten gevraagd om te reflecteren op de praktijk van zelfonderzoek, welke
opvattingen wij bespreken in paragraaf 2.4.
2.1 De onderzoeksopdracht
Een zelfonderzoek wordt volgens respondenten in de regel gestart na een signaal dat kan duiden
op mogelijke fraude of corruptie binnen een organisatie. Het kan hierbij gaan om vele
verschillende signalen. Dit loopt van een concrete beschuldiging aan het adres van een
specifiek persoon of organisatieonderdeel tot een onregelmatigheid in bijvoorbeeld een
transactie waarbij het onduidelijk is of het gaat om een vergissing of opzet. Dat signaal kan
allerlei bronnen hebben, zoals interne alerts (klokkenluiders- of andere meldsystemen,
geautomatiseerde controles of controle door de interne audit) en externe signalen (bijvoorbeeld
vanuit een toezichthouder of de opsporing en vervolging, in de media of door een klant of
concurrent). Op basis van deze signalen wordt vervolgens besloten of en door wie er onderzoek
dient te worden gedaan. Deze beslissing wordt in het geval van signalen van enige ernst volgens
respondenten over het algemeen genomen door het bestuur van het bedrijf (in veel gevallen de
chief compliance officer, de raad van bestuur of de raad van commissarissen), met daarbij een
adviserende rol door de juridische afdeling of de huisadvocaat. De beslissing kan inhouden dat
het onderzoek intern wordt uitgevoerd (door de eigen compliance- of onderzoeksafdeling) of
door een externe partij.
Nadat een bedrijf zich bij een onderzoeker heeft gemeld met de te onderzoeken signalen,
is volgens respondenten een eerste logische stap dat een gesprek tussen onderzoekers en
(interne) opdrachtgever volgt. In een dergelijk gesprek dient de eerste relevante informatie naar
2

Zie hoofdstuk 2.

136

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

boven te komen. Het gaat hierbij om inhoudelijke informatie, zoals wat de signalen zijn en wat
de verdenkingen zijn, maar ook over meer procedurele informatie (zoals waar andere relevante
informatie kan worden gevonden). Daarnaast is een belangrijk onderdeel van de voorfase van
een onderzoek dat de scope (de reikwijdte en diepgang) van het onderzoek wordt bepaald.
Aangezien de scope van het onderzoek, vastgelegd in de formele opdracht, leidend is voor het
onderzoek, is het belangrijk dat deze zorgvuldig wordt bepaald en vastgelegd.3 Een te beperkte
scope kan leiden tot een vertekend beeld van de gebeurtenissen en daarmee een onvolledig
onderzoek. Een te brede scope leidt tot een langdurig onderzoek waarin irrelevante zaken
worden onderzocht, wat wellicht een te grote inbreuk oplevert op de rechten van betrokkenen.
De scope wordt volgens respondenten bepaald in overleg tussen opdrachtgever en
onderzoekers. Respondenten benadrukken dat de onderzoekers zorg dienen te dragen dat de
scope voldoende is voor een goed onderzoek. Een opdrachtbevestiging bevat doorgaans een
geheimhoudingsclausule, waarin is opgenomen dat de opdrachtgever in overleg moet treden
met de onderzoekers alvorens het rapport te gebruiken voor andere dan van te voren
vastgelegde doeleinden (bijvoorbeeld als basis voor juridische stappen). 4 Respondenten
benadrukken dat het van belang is dat de opdrachtgever niet op de een of andere wijze
betrokken is bij de onderzochte gedragingen. Het onderzoek moet zo onafhankelijk mogelijk
plaatsvinden, zonder oneigenlijke sturing door de opdrachtgever. In het kader van het
zelfonderzoek betekent dat bijvoorbeeld dat de raad van commissarissen de opdrachtgever
dient te zijn, en niet de raad van bestuur.5
Wat denk ik een belangrijk aspect is van een zelfonderzoek is: wie is de opdrachtgever.
De vuistregel is dat de opdrachtgever altijd minimaal één rang hoger zit [dan degenen
die betrokken zijn bij het onderzochte gedrag]. In de praktijk is het minimaal de raad
van bestuur en als er eventueel betrokkenheid van raad van bestuursleden kan zijn dan
moet de RvC [raad van commissarissen] opdrachtgever zijn.
[Respondent 13 – onderzoeker (particulier onderzoeksbureau)]
Een andere constructie die door respondenten wordt genoemd bestaat uit het oprichten van
speciale commissies die als opdrachtgever voor een onderzoek kunnen optreden. Het is
desondanks moeilijk om een volledig onafhankelijke opdrachtgever te hebben bij
zelfonderzoek, aangezien de opdrachtgever altijd het belang van de onderzochte onderneming
zal behartigen. Respondenten benadrukken echter dat er voor moet worden gewaakt dat de
opdrachtgever, naast het bedrijfsbelang, ook een persoonlijk belang heeft bij het zelfonderzoek
(maar ook dit is niet altijd mogelijk). Een situatie die veel in de interviews wordt benoemd,
waarbij deze scheiding van persoonlijk en bedrijfsbelang relatief goed is gewaarborgd, is
wanneer een nieuw bestuur aantreedt. Respondent 25 geeft een voorbeeld uit zijn ervaring:
Er werd het een en ander geconstateerd, daar heeft op dat moment een nieuwe CEO van
gezegd: ‘dit wil ik echt niet, hier wil ik niks mee te maken hebben’. Die heeft al die
praktijken stilgelegd en die is gaan kijken van wat moeten we hier doen en dat was een
onderzoek, [en daar is ook] met de raad van commissarissen over gesproken.
[Respondent 25 – opdrachtgever]

3

Vgl. Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140, r.o. 5.16. Zie ook hoofdstuk
2 paragraaf 2.
4
Vgl. in dit verband Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140, r.o.5.6. Zie
ook hoofdstuk 2, paragraaf 2.1.
5
Zie ook paragraaf 6.

137

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

De vraag om welk type delict het gaat en of er bijvoorbeeld sprake is van fraude of corruptie,
is in deze fase niet altijd te beantwoorden, noch is dat volgens respondenten relevant. Volgens
onze respondenten is er geen onderscheid in zelfonderzoeken die zich richten op fraude of
corruptie; alle respondenten geven aan dat zij corruptie opvatten als een vorm van fraude.6
Toch brengt een aantal respondenten twee nuances aan. Ten eerste zou in het geval van
corruptie meer informatie buiten het bedrijf liggen, waardoor het voor zelfonderzoekers
moeilijker is om bepaalde informatie te achterhalen. Ten tweede benoemt een aantal
respondenten dat corruptie eerder het bedrijf zelf zal impliceren (gepleegd door het bedrijf),
terwijl het bij fraude eerder zou gaan om individuen die zichzelf verrijken (gepleegd tegen het
bedrijf). In paragraaf 3 komen we hier op terug als we het hebben over de verschillen tussen
fraude en corruptie met betrekking tot het zelfmelden hiervan.
Het doel van een zelfonderzoek is volgens respondenten om feiten boven water te krijgen
en een beeld te vormen van wat zich heeft voorgevallen. Respondenten leggen uit dat het van
tevoren niet vaststaat wat er door de opdrachtgever met de in een zelfonderzoek verzamelde
informatie wordt gedaan. Dit wordt dan ook niet in de opdrachtbevestiging opgenomen. De
zelfmelding is slechts een van de opties, een zelfonderzoek kan ook volledig intern worden
afgehandeld, of er kan gebruik worden gemaakt van civiele procedures. De beslissing welke
route wordt gevolgd ter afdoening van de zaak volgt pas als de feiten en risico’s in kaart zijn
gebracht. Zolang niet duidelijk is wat zich heeft afgespeeld (en of er bijvoorbeeld sprake is van
een strafbaar feit), kan volgens respondenten geen afgewogen beslissing worden genomen over
het vervolgtraject.
Hoewel wij geen uitspraken kunnen doen over de omvang van het aantal zelfonderzoeken
dat buiten het strafrecht wordt afgedaan, geven onze respondenten aan dat hun ervaring is dat
dit de meerderheid van de gevallen is. Gezien de omstandigheid dat volgens respondenten vaak
pas na afloop van het onderzoek wordt bepaald of er een interne of externe oplossing
(bijvoorbeeld een zelfmelding) wordt gezocht, is het opvallend dat tijdens expertseminar 2
meermalen is besproken dat het essentieel is om van te voren duidelijk vast te stellen wat er
met het zelfonderzoek zal gebeuren.7 Dit heeft volgens de deelnemers namelijk effect op het
onderzoek dat wordt uitgevoerd, de wijze waarop dit gebeurt en de potentiële kansen en risico’s
van het zelfonderzoek. Zo kan een onderzoek uitgevoerd door een advocaat volgens
respondenten goed worden gebruikt voor het treffen van interne maatregelen, maar is dit,
gezien de wettelijke partijdigheid van een advocaat, minder geschikt voor een zelfmelding.8
De onderzoekers die tijdens de interviews zijn gesproken, benadrukken echter dat het niet uit
zou moeten maken welke stappen er na het zelfonderzoek worden genomen, omdat het
zelfonderzoek altijd aan hoge kwaliteitsstandaarden dient te voldoen.9
Als het doel en de scope van het onderzoek zijn bepaald volgt een eerste inventarisatie
door de onderzoekers van de beschikbare gegevens en van welke informatie moet worden
veiliggesteld, alvorens men overgaat tot het daadwerkelijke onderzoek:

6

Bij fraude en (met name) bij corruptie speelt daarnaast volgens respondenten dat de gedragingen historisch en
internationaal gezien niet altijd zijn opgevat als strafbaar.
7
Zie Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140, r.o. 5.6, 5.12 en 5.16. De
Raad van Discipline maakt eenzelfde onderscheid naar doel van het onderzoek (intern of extern gebruik).
8
Vgl. Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140, r.o. 5.19. Zie ook paragraaf
5.2.1.
9
Vgl. hoofdstuk 2, paragraaf 2.1.

138

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

In eerste instantie [ga je] intern duidelijkheid proberen te krijgen van oké wat betreft
het, welke informatie is intern allemaal beschikbaar, welke informatie moet ik
veiligstellen, welke mensen ga ik er wel of niet bij betrekken, om op die manier een eerste
basis te leggen voor de start van je onderzoek.
[Respondent 2 – onderzoeker (particulier onderzoeksbureau)]
2.2 Gehanteerde onderzoeksmethoden
De onderzoeksmethoden die door onze respondenten worden genoemd komen overeen met wat
uit de literatuur bekend is. 10 We kunnen deze methoden indelen in onderzoek naar interne
documentatie, interne systemen, open bronnen en persoonlijke communicatie (met name het
interview). Het gaat hier voor een belangrijk deel om informatie die beschikbaar is voor de
opdrachtgever. Onderzoek naar interne documentatie beslaat onderzoek naar (financiële)
administratie, contracten en interne procedures en regels. Interne systemen kunnen daarnaast
worden onderzocht om voor het doel van het onderzoek relevante data en informatie boven
water te krijgen. Voorbeelden van onderzoek in interne systemen zijn onderzoek in
communicatiesystemen (voornamelijk (zakelijke) e-mail en telefoniesystemen), maar ook
onderzoek in de hard- en software van het bedrijf (inclusief cloudopslag, fysieke
gegevensdragers en digitale en fysieke beveiligingssystemen zoals camera’s) en
geautomatiseerde financiële administratie. Open bronnenonderzoek in sociale media, online
zoekmachines en databanken kan daarnaast worden ingezet om meer informatie te verzamelen
over bepaalde (rechts)personen en hun (professionele en sociale) netwerk. Met persoonlijke
communicatie wordt gedoeld op informatie die is verzameld via (email)gesprekken met
melders, getuigen en (mogelijke) betrokkenen.11 Dergelijke gesprekken worden in de context
van een zelfonderzoek, gezien de privaatrechtelijke context daarvan, niet gedefinieerd als
verhoor maar als interview.12
Het interview wordt, in lijn met eerder onderzoek, aangehaald als een belangrijke bron
van informatie. Het interview met een mogelijke betrokkene vindt volgens respondenten vaak
laat in het proces plaats: er wordt eerst gepoogd om de feiten helder te hebben op basis van wat
respondenten meer objectieve bronnen noemen. Het gaat hierbij voornamelijk om de eerder
besproken interne documentatie en systemen. Het doel van een interview met een betrokkene
is volgens respondenten over het algemeen niet zozeer om informatie te verzamelen, maar om
uitleg te krijgen ten aanzien van de verzamelde informatie en hiermee de context daarvan
duidelijk te krijgen.13 Respondent 3 legt uit dat deze informatie nodig is om goed te begrijpen
wat zich heeft voorgevallen en of het hierbij gaat om een verklaarbare, legitieme actie of om
fraude of corruptie:
En [die contextinformatie] zit tussen de oren van mensen, dus je praat met heel veel
mensen. Reconstructie van hoe heb jij het beleefd dat een bepaald project tot stand is
gekomen. Wat ligt daar vast van in de financiële administratie, wat ligt vast in de
projectadministratie, is het ook logisch wat hier gebeurt?
[Respondent 3 – onderzoeker (forensisch accountant)]

10

Zie paragraaf 2 van het hoofdstuk 1 van dit rapport.
Met betrokkene wordt in deze context iemand bedoeld van wie wordt vermoedt dat hij of zij een rol heeft
gespeeld bij de onderzochte fraude of corruptie.
12
Vgl. Duitsland waarin strafrechtelijke waarborgen zijn opgenomen ter overbrugging van de privaatpubliekrechtelijke sfeer. Zie hoofdstuk 3, paragraaf 5.
13
Overigens is het interview met een betrokkene ook onderdeel van het proces van hoor- en wederhoor, dat voor
(forensisch) accountants verplicht is en door andere onderzoekers wordt gezien als belangrijke gebruiksnorm.
11

139

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Een dergelijke benadering heeft volgens respondenten ook het voordeel dat er minder risico is
op tunnelvisie. Tunnelvisie kan bijvoorbeeld ontstaan door vanaf het begin van een onderzoek
uit te gaan van de interpretatie van een of meerdere personen, die ook een belang bij het
onderzoek kunnen hebben. Een aantal onderzoekers benadrukt het belang van het voorkomen
van dergelijke tunnelvisie bij het uitvoeren van een zelfonderzoek. Om deze reden wordt er
volgens deze respondenten veel geïnvesteerd in falsificatie en wordt er gebruik gemaakt van
alternatieve hypothesen. De eerder besproken scope van het onderzoek is daarbij ook
belangrijk, omdat deze de richting en uitgebreidheid van het onderzoek bepaalt.
Hoewel alle betrokken onderzoekers bovenstaande methoden in een of andere vorm
inzetten, geven respondenten aan dat er sprake is van een zekere specialisatie. Zo zouden
forensisch accountants volgens respondenten in het bijzonder goed zijn in onderzoek naar
financiële administratie en het doorzoekbaar maken van grote hoeveelheden digitale data en
advocaten zouden beter zijn in het geven van een juridische duiding aan de
onderzoeksresultaten en het plaatsen daarvan in de juridische context. Particuliere
onderzoeksbureaus worden volgens respondenten vaak ingeschakeld wanneer er observaties
nodig zijn of voor het analyseren van camerabeelden. Deels is dit beeld een reflectie van de
verschillende professionele achtergronden van de genoemde onderzoekers, en daarmee, hun
expertise. Forensisch accountants dienen, als accountant, bijvoorbeeld slechts de feiten weer
te geven zonder die te duiden, terwijl advocaten vanuit hun achtergrond als advocaat – en dus
als juridisch adviseur – juist die duiding geven. Veel onderzoekers die werkzaam zijn bij een
particulier onderzoeksbureau zijn voormalig opsporingsambtenaren. Particuliere
onderzoeksbureaus hebben dan ook de reputatie vooral goed te zijn in het voornoemde
‘uitvoerende werk’, maar minder expertise te hebben op het gebied van complexe fraude en
corruptie. Deze percepties van de verschillende expertises reflecteren de werkelijkheid echter
maar ten dele. De respondenten van dit onderzoek die werkzaam zijn bij een particulier
onderzoeksbureau zijn bijvoorbeeld juist allen gespecialiseerd in complexe fraude en
corruptieonderzoeken en voeren weinig tot geen observaties uit.
Ondanks bovengenoemde specialisaties lijken er geen grote verschillen te bestaan tussen
zelfonderzoeken die zijn uitgevoerd door verschillende typen onderzoekers. De genoemde
methoden worden volgens onze respondenten grosso modo in elk zelfonderzoek ingezet. De
meningen zijn wel verdeeld over wie een zelfonderzoek zou moeten uitvoeren.14 In dit kader
is het goed te benoemen dat complexe zelfonderzoeken in veel gevallen worden uitgevoerd
door onderzoekers met verschillende achtergronden. Zo hebben veel onderzoeksbedrijven en afdelingen mensen met verschillende expertises in dienst en worden externen met specifieke
expertise betrokken bij een onderzoek als dat nodig wordt geacht. Een advocaat kan
bijvoorbeeld optreden als opdrachtgever aan een forensisch accountant of particulier
onderzoeksbureau, waardoor de verschillende expertises optimaal kunnen worden ingezet.
Zoals eerder besproken, 15 zijn onderzoekshandelingen relatief beperkt gereguleerd: er zijn
(meer en minder strikte) vormen van zelfregulering waarin rechtsbeginselen zoals
proportionaliteit, subsidiariteit en fair play worden uitgewerkt maar de naleving daarvan berust
voor een belangrijk deel op de individuele onderzoeker. Wij komen hier later op terug in
paragraaf 5 en 6.
2.3 Contacten met openbaar ministerie
Los van de vraag of een zelfonderzoek leidt tot een zelfmelding, kunnen opsporingsinstanties
en het openbaar ministerie al tijdens de uitvoering bij het onderzoek worden betrokken.
14
15

Zie paragraaf 2.3 van dit hoofdstuk.
Zie hoofdstuk 2, paragraaf 1 en 2.

140

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

Respondenten schetsen over dit onderwerp een wisselend beeld. Hoewel de meeste
respondenten aangeven dat de betrokkenheid van het strafrechtelijke apparaat meestal start bij
een zelfmelding, geven andere respondenten aan dat zij ook gevallen kennen waarin er al
tijdens het zelfonderzoek contact is gezocht met (voornamelijk) het openbaar ministerie.16
Hoewel de contacten veelal plaatsvinden tussen de onderzoeker of de advocaat die optreedt als
vertegenwoordiger van het bedrijf en het OM,17 ligt de beslissing om contact op te nemen met
de strafrechtelijke autoriteiten bij de opdrachtgever.
Het kan bij een dergelijk vroeg contact gaan om gevallen waarin het OM al op de hoogte
is van signalen van fraude of corruptie, maar het komt ook voor dat er om een andere reden
(informeel) contact wordt gezocht. Wanneer al vroeg vaststaat dat er een zelfmelding zal
worden gedaan kan het volgens respondenten verstandig zijn om in de onderzoeksfase contact
te zoeken met het OM, om af te stemmen welke informatie nodig zal zijn voor de zelfmelding.
Hierbij kan ook gedacht worden aan afstemming ten aanzien van welke
onderzoekswerkzaamheden niet door de onderzoekers dienen te worden uitgevoerd. Zo kan het
in het belang van een eventueel strafrechtelijk onderzoek zijn om de betrokkenen niet te
interviewen, maar in een strafrechtelijke context te verhoren.18 Het kan ook voorkomen dat het
beeld dat uit het zelfonderzoek naar voren komt te beperkt is en er opsporingsbevoegdheden
nodig zijn om bepaalde informatie te bereiken. Particuliere onderzoekers hebben geen
opsporingsbevoegdheden en zullen deze informatie dan ook niet (op een legale manier) kunnen
bereiken. Te denken valt aan informatie die zich buiten het bedrijf bevindt, bijvoorbeeld bij
toeleveranciers of klanten, of in de woning van een betrokken werknemer. Deze informatie kan
alleen worden verkregen door particuliere onderzoekers als deze vrijwillig aan hen beschikbaar
wordt gesteld.
2.4 Opvattingen over zelfonderzoek
Na te hebben besproken hoe een zelfonderzoek in de praktijk wordt vormgegeven, sluiten wij
paragraaf 2 af met de bespreking van de opvattingen van respondenten ten aanzien van
zelfonderzoek. Binnen al onze respondentgroepen zien wij een positieve mening ten opzichte
van zelfonderzoek naar voren komen. 19 Desalniettemin zijn respondenten kritisch over
bepaalde onderdelen van zelfonderzoek. Wij gaan in paragraaf 4 en 5 uitgebreider in op de
mogelijke opbrengsten en risico’s die respondenten hebben geïdentificeerd ten aanzien van
zelfonderzoek en zelfmelden.
Zoals eerder opgemerkt is een zelfmelding slechts een van de mogelijke uitkomsten van
een zelfonderzoek. Dat betekent dat slechts een deel van alle uitgevoerde zelfonderzoeken via
een zelfmelding bij het OM terechtkomt. Dit is een belangrijke constatering, omdat al onze
16

Er is hier geen onderscheid te maken in de verschillende respondentgroepen van ons onderzoek. Wel stelt een
respondent die werkzaam is bij een particulier onderzoeksbureau (maar een achtergrond heeft in de forensische
accountancy) dat hij het contact met het OM meestal overlaat aan de betrokken advocaat en dat hij zelf meer
contact heeft met politie en FIOD, mochten die betrokken worden. Dat laat onverlet dat het eerste contact dat
wordt geïnitieerd, wordt gezocht met het OM.
17
Uiteraard kan een melding ook worden gedaan bij een relevante toezichthouder zoals de AFM of ACM. Ons
onderzoek richt zich echter op zelfmeldingen bij en contacten met het openbaar ministerie.
18
Dat zal in het bijzonder van belang zijn indien de betrokken medewerker zich mogelijk schuldig heeft gemaakt
aan het plegen van strafbare feiten. In dat geval biedt het strafrechtelijk kader meer rechtswaarborgen – zoals de
onschuldpresumptie en het daaruit voortvloeiende zwijgrecht – voor de desbetreffende medewerker.
19
Bij het werven van respondenten voor dit onderzoek hebben wij doelgericht geselecteerd op potentiële
respondenten die zich (in de media of daarbuiten) hebben uitgesproken voor of tegen zelfonderzoek en zelfmelden.
Onze verwachting was dan ook dat een deel van onze respondenten negatief zou staan ten opzichte van
zelfonderzoek, een deel positief hierover zou zijn en een deel een neutrale houding zou hebben. Zoals wij in
paragraaf 2.4 bespreken blijkt de praktijk echter genuanceerder.

141

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

respondenten aangeven het uitvoeren van een zelfonderzoek door een bedrijf dat te maken heeft
met signalen van mogelijke fraude of corruptie op zichzelf positief te vinden. Zij geven
daarvoor drie redenen. Ten eerste is het (laten) onderzoeken van dergelijke signalen volgens
respondenten belangrijk om fraude en corruptie binnen de onderzochte organisaties te
voorkomen. In dat kader wordt er veel nadruk gelegd op de rol van zelfonderzoek bij het
zelfreinigend vermogen van bedrijven. Opdrachtgevers onder onze respondenten benadrukken
dan ook dat het monitoren van gedrag binnen de organisatie en het doen van onderzoek naar
aanleiding van signalen onderdeel is van zakendoen en dat dit belangrijk is voor de continuïteit
van een bedrijf.20 Ten tweede is het vanwege het capaciteitstekort bij opsporing en vervolging
noodzakelijk dat bedrijven zelf onderzoek (laten) uitvoeren. 21 In lijn met eerder onderzoek
geven respondenten unaniem aan dat zij de kans dat een geval van fraude of corruptie (binnen
afzienbare tijd) zonder een onderliggend zelfonderzoek strafrechtelijk wordt onderzocht zeer
klein achten. Ten derde wijzen respondenten op de maatschappelijke verantwoordelijkheid van
bedrijven om op een juiste wijze te reageren op signalen van criminaliteit: “ik vind dat we een
gedeelde verantwoordelijkheid hebben die verder gaat dan het bedrijf. Maatschappelijke
verantwoordelijkheid, rechtsstatelijke verantwoordelijkheid, gedeelde verantwoordelijkheid
om corruptie tegen te gaan” [Respondent 17 – opdrachtgever].
Zoals respondent 29 het verwoordt, dient een bedrijf zijn maatschappelijke
verantwoordelijkheid te nemen door ‘het eigen vlees te keuren’ en zelf onderzoek te doen naar
mogelijke misstanden:
Nou kijk ik hoop dat de slager altijd zijn eigen vlees keurt, want dan weet je in ieder
geval dat wat je eet, dat dat in ieder geval voor zijn ogen dat dat veilig is. Dat er
daarnaast nog allerlei andere mensen er ook naar kijken dat is prima, maar in ieder
geval moet de slager zijn eigen vlees keuren. Dat wil niet zeggen dat je het [onderzoek]
naar buiten moet gebruiken als een soort stempel van betrouwbaarheid [voor het OM],
maar je moet het in ieder geval zelf doen.
[Respondent 29 – opdrachtgever]
Tegelijkertijd geven respondenten ook aan dat een nadruk op de maatschappelijke
verantwoordelijkheid niet bij elk bedrijf aanwezig is en dat een signaal van fraude of corruptie
bij bedrijven die meer gericht zijn op korte termijn doelen, eerder zal worden opgevat als een
kortstondige prikkel waarop gereageerd moet worden, dan als een gevoelde maatschappelijke
verantwoordelijkheid.
2.5 Afronding
De onderwerpen die besproken zijn in paragraaf 2 kunnen worden gezien als de basis van veel
discussiepunten binnen het debat over zelfonderzoek en zelfmelden: wat zijn de signalen op
basis waarvan een zelfonderzoek al dan niet plaatsvindt, welk type onderzoeker voert het
onderzoek uit, wat is de scope en wie is de opdrachtgever. Ten aanzien van de uitvoering van
het zelfonderzoek is naar voren gekomen dat expertises en regulering van verschillende
onderzoekers weliswaar verschillen, maar dat de uitvoering van het onderzoek en de daarbij
gehanteerde methoden desondanks grotendeels overeenkomen. In sommige gevallen blijkt dat
er tijdens de uitvoering van het onderzoek al contact is met het OM, maar hier zijn respondenten
niet eenduidig over. Over het belang van zelfonderzoek zijn respondenten eensgezind positief.
20

Overigens plaatsen enkele respondenten de kanttekening dat dit hun opvatting is, maar dat dat niet wil zeggen
dat alle bedrijven deze opvatting delen.
21
Vgl. in dat kader ook Duitsland (hoofdstuk 3, paragraaf 6.2.1), Engeland (hoofdstuk 4, paragraaf 6.3).

142

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

In onderstaande paragrafen behandelen wij de implicaties van wat wij in paragraaf 2 besproken
hebben door in te gaan op mogelijke opbrengsten van zelfonderzoek en zelfmelding en de
daaraan verbonden risico’s. Alvorens wij dit kunnen doen is het echter nodig om de
Nederlandse praktijk van zelfmelding te bespreken. Dit volgt hieronder in paragraaf 3.
3. Zelfmelding
Om van een zelfmelding te kunnen spreken moet een bedrijf zich uit eigen beweging22 bij het
OM melden om aan te geven dat het vermoeden bestaat dat door of binnen het bedrijf fraude
of corruptie is gepleegd. Uit het onderzoek naar de situatie in Nederland volgt dat er geen
specifieke wettelijke regeling is ten aanzien van zelfonderzoek. De Minister heeft de geldende
beroeps- en gedragsregels voldoende mitigerend geacht. Een belangrijke vraag is daarom hoe
het zelfonderzoek in de praktijk wordt uitgevoerd.23 In deze paragraaf bespreken wij de praktijk
van zelfmelden van fraude en corruptie in Nederland. Hieronder gaan wij eerst in op de vraag
hoe vaak een zelfmelding volgens respondenten voorkomt. Wij baseren dit op een inschatting
van respondenten, op basis van hun ervaring, niet op eigen kwantitatief onderzoek. In paragraaf
3.2 bespreken we de overwegingen die ten grondslag liggen aan een melding, om vervolgens
in paragraaf 3.3 de timing van een zelfmelding te bespreken: wanneer wordt er gemeld, indien
er is besloten tot het doen van een zelfmelding? Paragraaf 3.4 (vorm) en 3.5 (inhoud) gaan in
op de vraag hoe een zelfmelding er in de huidige praktijk uitziet. Wij besluiten de empirische
bespreking van paragraaf 3 met een weergave van de mening van respondenten ten aanzien
van zelfmelden (3.6).
3.1 Omvang
In paragraaf 2 hebben we gesteld dat zelfmelding slechts een van de opties is die openstaan
voor een bedrijf, wanneer er signalen zijn dat er sprake is (geweest) van fraude of corruptie. In
lijn met eerder onderzoek geven onze respondenten aan dat hun inschatting is dat in de meeste
gevallen niet wordt overgegaan tot een zelfmelding. Er bestaan geen cijfers ten aanzien van
hoeveel gevallen van fraude of corruptie per jaar worden ontdekt en onderzocht. Met andere
woorden is er sprake van een groot dark number bij fraude en corruptie. Bovendien wordt niet
bijgehouden in hoeveel zaken die bij het OM terechtkomen sprake is van een zelfmelding.
Deze omstandigheden maken het onmogelijk om harde uitspraken te doen over de omvang van
fraude en corruptie binnen bedrijven in Nederland, en over de omvang van zelfonderzoek en
zelfmelding ten aanzien van fraude en corruptie. De consensus onder onze respondenten is dat
er veel meer zelfonderzoek plaatsvindt dan dat er zelfmeldingen worden gedaan.24
De respondenten die werkzaam zijn bij de FIOD of het OM geven aan dat zij slechts een
handvol aan voorbeelden kennen waarin een zelfmelding heeft plaatsgevonden. Voor deze
respondenten is het moeilijk in te schatten of dat kleine aantal meldingen representatief is voor
het aantal (ontdekte) gevallen van fraude en corruptie, maar zij stellen dit niet waarschijnlijk
te achten. 25 Dit beeld wordt ondersteund door de respondenten uit de categorieën van
onderzoekers en opdrachtgevers. Hoewel de meeste onderzoekers en opdrachtgevers onder
22

Dit wil ook zeggen dat het bedrijf zich dient te melden voordat het OM zich bij het bedrijf meldt.
Zie hoofdstuk 2.
24
Deels heeft dit te maken met de omstandigheid dat niet elk zelfonderzoek zal leiden tot de conclusie dat er
(mogelijk) sprake is van strafbaar gedrag. In dergelijke gevallen zal logischerwijs niet worden overgegaan tot een
zelfmelding bij het OM. Echter wordt ook in gevallen waarbij het zelfonderzoek wel strafbare feiten naar voren
komen om verschillende redenen niet overgegaan tot een zelfmelding (zie paragraaf 3.2).
25
Zeven van de tien respondenten die vallen in de categorie opsporing en vervolging hebben eerder in hun carrière
als advocaat gewerkt, en hebben daarom ook vanuit die hoedanigheid ervaring met zelfonderzoek.
23

143

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

onze respondenten ervaring hebben met zelfmelding, geven zij aan dat het hier om
uitzonderlijke situaties gaat. In de meeste gevallen die worden onderzocht via een
zelfonderzoek, zullen andere oplossingen worden gebruikt. Respondent 26, werkzaam bij een
groot Nederlands bedrijf zegt hierover:
Het besluit dat we nemen is meer maatregelen op het gebied van process and compliance,
soms wat extra training en dat soort dingen dus preventieve maatregelen, disciplinaire
maatregelen en de vraag ga je iets melden aan de autoriteiten dat is niet de vraag die als
zodanig wordt gesteld, dat is gewoon iets wat je per zaak eventueel zou overwegen maar
we hebben nog nooit zelf gemeld dus dat is ook goed om te weten.
[Respondent 26 – opdrachtgever]
Aangezien respondenten aangeven dat in hun ervaring een groot deel van de zelfonderzoeken
niet eindigt in een zelfmelding, is het relevant om te bespreken waarom er in bepaalde gevallen
toch wordt overgegaan tot een zelfmelding. Wij bespreken dit in paragraaf 3.2 hieronder.
3.2 Overwegingen
De beslissing om wel of niet te melden wordt volgens respondenten in de meeste gevallen op
basis van de uitkomsten van het zelfonderzoek genomen door het bestuur van het bedrijf, na
advisering door interne of externe juristen.26 De vraag waarom bedrijven zich melden met een
geval van fraude of corruptie binnen het bedrijf hangt nauw samen met de potentiële
opbrengsten en risico’s die men ziet van zelfmelden.27 Deze potentiële opbrengsten en risico’s
bespreken wij in paragraaf 4 en 5. Om herhaling te voorkomen gaan we in deze paragraaf alleen
kort in op de overwegingen die respondenten benoemen als belangrijk bij de keuze om wel of
niet te melden.
De volgende zeven overwegingen voor en tegen zelfmelding komen uit de interviews
naar voren
- Ernst en omvang;
- Publicitaire consequenties;
- Aan- of afwezigheid van externe kennis en meldplichten;
- Morele overwegingen;
- Jurisdictie waar dient te worden gemeld;
- Onzekerheid rondom gevolgen van een zelfmelding;
- Mogelijke onvoorziene gevolgen.
Deze overwegingen werken twee kanten op: ze kunnen een melding meer of minder
waarschijnlijk maken.
Ten eerste benoemen respondenten overwegingen die te maken hebben met de ernst en
omvang van de fraude of corruptie. Volgens de meeste respondenten zullen gevallen van fraude
en corruptie die een grotere ernst en omvang hebben eerder worden gemeld door bedrijven dan
zaken die minder ernstig en beperkter in omvang zijn. Sommige respondenten vinden de
omstandigheid dat het gaat om een strafbaar feit al voldoende om te spreken van grote ernst,
anderen verbinden dit aan omstandigheden zoals maatschappelijke impact of omvang van de
schade. De ernst en omvang hangen ook samen met andere overwegingen, zoals de vraag of er
bij externen kennis is over de gebeurtenissen, de eventuele schade aan de reputatie bij wel of
26

Zoals wij in paragraaf 3.3 bespreken vindt de beslissing soms in een vroeger stadium plaats.
Zie in dit kader ook de discussies in Duitsland (hoofdstuk 3, paragraaf 6.2), Engeland (hoofdstuk 4, paragraaf
6.2), Frankrijk (hoofdstuk 5, paragraaf 6.2) en de Verenigde Staten (hoofdstuk 6, paragraaf 6.2) over de noodzaak
tot duidelijke incentives en duidelijkheid over de gevolgen van zelfmelden.
27

144

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

niet melden en de kans dat er daadwerkelijk strafrechtelijk zal worden gereageerd op de
melding. Zoals wij hieronder bespreken geven respondenten aan dat er eerder zal worden zelf
gemeld indien externen kennis over de gebeurtenissen hebben, de reputatieschade bij niet
melden groot wordt geacht en als er een grotere kans is dat er ook strafrechtelijk zal worden
gehandeld na de melding. Respondenten stellen dat het in hun ervaring eerder om
corruptiezaken zal gaan dan om fraudezaken.
Ten tweede spelen de mogelijke publicitaire consequenties een rol. Het gaat hier voor
een belangrijk deel om de verwachte effecten voor de reputatie van het bedrijf. Respondenten
geven aan dat de angst voor reputatieschade ervoor kan zorgen dat er niet wordt gemeld.
Tegelijkertijd kan de impact op de reputatie ook een reden zijn om juist wel te melden. Dit
laatste achten respondenten waarschijnlijker als de onderneming beursgenoteerd is (en dus
verplicht is aandeelhouders op de hoogte te stellen in het geval van materieel belang voor de
jaarrekening) of opereert in een omgeving waar het vertrouwen van de burger belangrijk is.
Met een zelfmelding kan men namelijk laten zien dat de kwestie serieus wordt genomen en dat
kan positieve effecten hebben op de reputatie. Respondenten hebben het hier ook wel over een
vlucht naar voren. Dit kan zijn ingegeven door de hieronder besproken inschatting dat de
informatie toch wel naar buiten zal komen (of de inschatting dat de impact enorm zal zijn als
dat gebeurt), of door de verderop besproken overwegingen van morele aard. Ook in de
expertseminars is besproken dat het veel schadelijker is voor de reputatie van een bedrijf als
een niet gemeld geval van fraude of corruptie in de openbaarheid komt, dan als de kennis over
de fraude of corruptie door het bedrijf zelf via een zelfmelding openbaar wordt gemaakt.
Ten derde benoemen respondenten de aan- of afwezigheid van externe kennis. Hier speelt
de inschatting van de pakkans en het eventuele voordeel dat kan worden behaald met een
zelfmelding ook een rol. Er wordt een afweging gemaakt hoe groot de kans is dat de gebeurtenis
naar buiten komt en wat de impact zou zijn als er niet zelf wordt gemeld. De redenering is: bij
een zelfmelding weet je zeker dat er een reactie vanuit de strafrechtelijke overheid volgt, terwijl
het goed mogelijk is dat opsporingsdiensten of het OM er nooit zelfstandig achter komen.
Ten aanzien van externe kennis speelt bijvoorbeeld ook een rol in hoeverre er externe
partijen betrokken zijn bij of kennis hebben van wat er is gebeurd. Daarbij is de vraag relevant
of deze partijen van plan zijn of de plicht hebben iets met die kennis te doen. Een belangrijke
partij in dit kader is de externe controlerende accountant. Zoals eerder genoemd heeft een
accountant de plicht vermoedens van fraude te melden op grond van de NOCLAR.28 Breder
gezien kunnen er volgens respondenten ook voor het bedrijf zelf meldplichten gelden,
bijvoorbeeld richting de aandeelhouders of een toezichthouder.
Ten vierde bestaan er volgens respondenten morele overwegingen om wel of niet te
melden, zoals overwegingen van rechtvaardigheid en verantwoordelijkheid, de plicht voelen
‘het juiste’ te doen en het willen afgeven van een signaal. Een zelfmelding wordt hierbij gezien
als onderdeel van het afleggen van verantwoording, zoals besproken in paragraaf 4.1.4.
Respondent 25 stelt zelfs dat dit soort morele overwegingen in zijn ogen noodzakelijk zijn, wil
een bedrijf overgaan tot een zelfmelding:
Dat je als bedrijf zegt wij willen niet corrupt zijn, dat is echt verkeerd en we willen er
ook niks meer mee te maken hebben. We moeten echt begrijpen hoe dat heeft kunnen
gebeuren en we moeten ook echt begrijpen wat we in ons handelen moeten veranderen
om te zorgen dat dat niet meer kan gebeuren. Dat is iets wat veel meer naar jezelf waarde
heeft en als het dus niet vanuit zoiets komt, ja dan maak ik al toch al snel de vergelijking,
als je nou inbreker bent of drugsdealer, noem een vorm van criminaliteit op, dan loop je
toch ook niet naar het politiebureau om te zeggen ‘ja ik zal jullie wat vertellen ik heb
28

Hoofdstuk 2, paragraaf 2.2.

145

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

gister iemand mishandeld en de dag ervoor heb ik ingebroken, [enzovoorts], dat doe je
dan toch ook niet?(…) Dus als je niet bereid bent om het echt principieel en fundamenteel
te veranderen, dan moet je ook niet zelfonderzoek doen, dan moet je ook niet zelfmelden.
[Respondent 25– opdrachtgever]
De meningen zijn echter verdeeld ten aanzien van de vraag of en met welk gewicht morele
overwegingen een rol spelen. De meeste respondenten uit de groepen van opdrachtgever en
onderzoeker benadrukken dat andere overwegingen vaak zwaarder wegen maar dat morele
overwegingen zeker ook een rol spelen. Onder de respondenten uit de groep van opsporing en
vervolging zijn de meningen sterker verdeeld. Respondenten uit deze groep die een
achtergrond hebben als advocaat geven vaker aan dat zij van mening zijn dat morele
overwegingen, zoals verantwoordelijkheid willen nemen, een rol spelen. Twee van de drie
respondenten die alleen een achtergrond hebben in de publieke sector stellen daarentegen dat
bedrijven niet vanuit een rechtvaardigheidsgevoel zullen zelfmelden.29
Ten vijfde benoemen respondenten dat de jurisdictie waar het gedrag zich heeft
afgespeeld en waar eventueel gemeld zou kunnen worden ook een rol speelt bij de beslissing
om al dan niet te melden. De Verenigde Staten worden vaak genoemd als een jurisdictie waar
sneller zal worden gemeld vanwege de gevolgen van niet-melden en de wijze waarop het
zelfmelden is geregeld (zie ook paragraaf 6). 30 Aan de andere kant geven sommige
respondenten aan dat zij er liever voor kiezen om waar mogelijk in Nederland te melden. De
verwachte hoogte van een eventuele straf of transactie is volgens deze respondenten lager in
Nederland dan in de Verenigde Staten. Hierbij hoopt men op een coulante houding van de
autoriteiten in de Verenigde Staten, wat geen uitgemaakte zaak is. Volgens respondenten vormt
het feit dat er in Nederland al een afdoening heeft plaatsgevonden geen garantie dat de zaak
niet ook wordt opgepakt door Amerikaanse autoriteiten (zie ook paragraaf 6). Respondent 25
geeft daarom aan dat het verstandig is om ook buitenlandse autoriteiten in de gesprekken te
betrekken, als men in een van de jurisdicties (zoals Nederland) een melding heeft gedaan:
Voor grotere organisaties, die werken over het algemeen internationaal. Dat zie je nu de
laatste jaren, zie je natuurlijk de multiple jurisdiction settlements. En dat is ook
essentieel, want als je het alleen maar in één land doet en je wordt in al die andere landen
ook aangesproken, dan blijf je aan de gang.
[Respondent 25 – opdrachtgever]
Ten zesde is de onzekerheid die volgt op de melding voor wat betreft het verdere verloop en
de strafrechtelijke afhandeling van de zaak een belangrijke overweging. Het kan lang duren
voordat een strafrechtelijk onderzoek is afgerond en er is geen garantie dat er coulance wordt
betracht door de autoriteiten. Ook is het mogelijk dat vanwege ondercapaciteit van
opsporingsautoriteiten en justitie uiteindelijk niets met de melding wordt gedaan. Het kan op
deze wijze lang duren voordat er duidelijkheid komt voor het bedrijf. Duidelijkheid rondom de
procedure van zelfmelden en strafrechtelijke afdoening daarvan is volgens respondenten
belangrijk in de afweging om wel of niet over te gaan tot een zelfmelding. Als bedrijven de
verwachting hebben dat de melding positief zal meewegen in de beslissing voor een specifieke
afdoening, waardoor men bijvoorbeeld rekening kan houden met een korting op het
boetebedrag, zal er volgens respondenten een grotere incentive zijn om te melden. De
29

Voorzichtigheid is echter geboden, aangezien de meeste respondenten die werkzaam zijn in opsporing en
vervolging een achtergrond hebben als advocaat (zeven van de tien).
30
Zie hoofdstuk 6, paragraaf 4.3: in geval de zelfmelding achterwege is gebleven kan onder de FCPA Corporate
Enforcement Policy de strafvermindering worden beperkt tot 25%, terwijl bij een zelfmelding de straf tot 50%
kan worden verminderd.

146

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

voorspelbaarheid van het traject van de zelfmelding is volgens respondenten dan ook belangrijk
(zie ook paragraaf 5 en 6).
De onzekerheid rondom de gevolgen van een zelfmelding kent, ten zevende, ook
mogelijke bijkomende (of onvoorziene) gevolgen of collateral damage. Hier valt bijvoorbeeld
de situatie onder dat door de bekendmaking van de fraude of corruptie civiele claims kunnen
volgen van benadeelde partijen of dat klanten of toeleveranciers het contract met het bedrijf
opzeggen. Ook de gevolgen voor individuele bestuurders of derden kunnen hieronder worden
geschaard. Ook dit kan weer twee kanten op werken. Volgens respondenten kan het feit dat
een nog zittende bestuurder zichzelf blootstelt aan strafrechtelijke vervolging bij een
zelfmelding van het bedrijf een zelfmelding blokkeren. Aan de andere kant kan de melding ook
opgevat worden als een sterk signaal dat het bestuur zich wil distantiëren van de criminele
gedragingen. Volgens respondenten is dit zeker in het geval dat er een nieuw bestuur is
aangetreden een belangrijke overweging.
Specifiek voor gevallen die gaan om een geïsoleerd geval van een (aantal) werknemer(s)
worden daarnaast nog de volgende overwegingen genoemd die worden meegenomen in de
afweging al dan niet te melden: de consequenties voor de persoon, de mogelijkheid om het zelf
op te lossen en een beperkte omvang van de fraude of corruptie. Ook dit kunnen we scharen
onder ‘bijkomende overwegingen’. Hier wordt door respondenten aangegeven dat een melding
minder waarschijnlijk wordt als deze een disproportioneel effect zou hebben op betrokken
personen, als de zaak gemakkelijk zelf op te lossen is (bijvoorbeeld via ontslag) en als het om
een geval van kleine omvang en beperkte ernst gaat. We hebben het hier over het onderscheid
tussen criminaliteit gepleegd door een professional in het kader van de uitvoering van zijn of
haar beroep (occupational crime) en organisatiecriminaliteit, gepleegd door het bedrijf
(corporate crime). Alle respondenten geven aan dat er eerder zal worden gemeld als de
criminaliteit aan het bedrijf is toe te rekenen (corporate crime). Dit is ook verbonden aan eerder
genoemde overwegingen: organisatiecriminaliteit wordt bijvoorbeeld gezien als een grotere
bedreiging voor het voortbestaan van de organisatie (ernst).
3.3 Timing
In paragraaf 2 hebben wij besproken dat bedrijven vaak niet direct aangifte of melding doen
als zij signalen krijgen van mogelijke fraude of corruptie, maar dat zij eerst overgaan tot een
zelfonderzoek. Indien het bedrijf een zelfmelding wil doen speelt de vraag wanneer dit moet
gebeuren. De meningen van onze respondenten lopen hierover uiteen. De meerderheid van
onze respondenten stelt dat het verstandig is voor een bedrijf om eerst zelf een goed beeld te
hebben van wat zich heeft afgespeeld, voordat er wordt overgegaan tot een zelfmelding. Met
name zicht op de ernst en omvang de eventuele (juridische of reputationele) gevolgen worden
hierbij als belangrijk genoemd. Vrijwel alle respondenten geven dan ook aan dat een
zelfmelding pas volgt als er een zelfonderzoek is afgerond of in ieder geval ver is gevorderd.31
Sommige respondenten voegen daar ook al het hebben getroffen van maatregelen aan toe.
Respondent 8, een advocaat-onderzoeker ligt toe:
Ik herken de discussie wel dat een client zegt van ja ik heb liever dat ik het eerst oplos,
dus intern en misschien ook met benadeelden, voordat dit naar buiten komt. Dan heb ik
ook gewoon een sterker verhaal. Dan kan ik laten zien van ‘klopt, we zaten helemaal
fout, maar kijk ik heb dit en dit en dit eraan gedaan en wij zijn nu een andere
onderneming dan we waren toen we dit constateerden’. Dus daar zit vooral ook een soort

31

Vgl. in dit kader ook de discussie in de Verenigde Staten (hoofdstuk 6, paragraaf 6.2.3).

147

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

temporeel belang bij om het nog niet te melden. Je wilt het eerst misschien zelf
geadresseerd hebben.
[Respondent 8 – onderzoeker (advocaat)]
Respondenten geven echter ook aan dat zich omstandigheden kunnen voordoen waardoor een
zelfmelding in een vroeg stadium volgt. Als reden worden specifieke delicten zoals industriële
spionage genoemd, maar ook juridische risico’s en wettelijke plichten. Dat kan het risico zijn
dat een andere partij zich bij het OM zal melden. Respondenten noemen hier ook
mededingingszaken: vroeg melden is een voorwaarde om in aanmerking te komen van de
clementieregeling van de ACM. Respondenten geven daarnaast het voorbeeld van een geval
waarbij ook andere bedrijven betrokken zijn, waardoor de kans groter is dat informatie over de
fraude of corruptie door anderen naar buiten wordt gebracht. Wanneer een controlerend
account van het bedrijf op de hoogte is kan de voor de accountant geldende meldplicht deze
daarnaast verplichten tot melden. In dergelijke gevallen is het volgens respondenten verstandig
om in een vroeger stadium te melden en gebeurt dit volgens hen ook. Bij deze beoordeling
speelt ook de interpretatie van de reikwijdte van wettelijke meldplichten een rol. Ten aanzien
van het melden van ongebruikelijke transacties die kunnen wijzen op witwassen onder de Wwft
geeft respondent 1 het volgende voorbeeld:
De wet zegt je moet “onverwijld” melden. De Hoge Raad heeft daar aan toegevoegd;
onverwijld betekent binnen twee weken, tien werkdagen. De cruciale vraag is wanneer
gaat onverwijld in. Onverwijld, en dat is mijn mening, gaat in op het moment dat de
organisatie van oordeel is dat er sprake is van een meldplichtige transactie. Je mag niet
zomaar melden, dat staat ook in de Wwft. Je mag niet zomaar melden, je mag ook niet
een melding doen omdat jij een hekel hebt aan een bepaalde organisatie. Dat mag niet.
Je moet wel een deugdelijke melding doen, en wij als accountants noemen dat een
melding op basis van een deugdelijke grondslag, je moet wel een reden hebben. (…) Ik
vind dus dat die melding naar de leidinggevende moet, die beoordeelt, die zet het door
naar een compliance officer. De compliance officer haalt een paar specialisten erbij. En
dat in die vergadering wordt besloten ja dit is inderdaad meldplichtig en op dat moment
gaat onverwijld in en dan heb je tien dagen de tijd.
[Respondent 1 – onderzoeker (forensisch accountant)]
Respondenten uit alle drie de groepen (particulier onderzoekers, opdrachtgevers en opsporing
en vervolging) geven aan het logisch te vinden dat bedrijven zicht willen hebben op de aard en
omvang van het probleem voordat zij een melding doen. Desondanks lopen de meningen onder
de respondenten uit de groep opsporing en vervolging uiteen. Een deel van hen geeft de
voorkeur aan meldingen die volgen nadat een zelfonderzoek is afgerond, aangezien dit
onderzoek volgens hen een goede basis vormt voor het gesprek met het bedrijf en het ook voor
opsporing en vervolging veel informatie biedt om uit te putten voor de beslissingen over
verdere opsporing en vervolging. Een ander deel van de respondenten uit de strafrechtelijke
keten stelt echter dat zij prefereren dat de melding in een (veel) vroeger stadium plaatsvindt,
aangezien er door hen in een dergelijke situatie nog invloed kan worden uitgeoefend op het
zelfonderzoek.32

32

Zie ook paragraaf 4.2.2 hieronder.

148

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

3.4 Vorm en loket
Hoe een zelfmelding dient plaats te vinden is in Nederland niet vastgelegd in regelgeving of
beleidsrichtlijnen.33 Wij zien dan ook dat respondenten aangeven dat de vorm van de melding
sterk uiteenloopt. Toch kunnen we een aantal kenmerken identificeren die volgens
respondenten voorkomen bij een gemiddelde zelfmelding. Respondenten geven ten eerste aan
dat een zelfmelding zelden volledig schriftelijk wordt gedaan. Doorgaans bevat de zelfmelding
een schriftelijk gedeelte, waarin de informatie die volgens de melder het meest van belang is,
is vastgelegd. Deze schriftelijke informatie wordt volgens respondenten in de meeste gevallen
echter vergezeld door een mondelinge toelichting. Ten tweede benadrukken respondenten dat
de melder meestal niet een vertegenwoordiger (leidinggevende) van het bedrijf is waar de
zelfmelding over gaat, maar diens advocaat. In voorkomende gevallen is ook een
vertegenwoordiger van het bedrijf bij een gesprek over een zelfmelding aanwezig.
Respondenten geven aan dat het hier vaak gaat om de Head of Legal (hoofd juridische zaken),
maar het is ook mogelijk dat leden van de raad van commissarissen bij een dergelijk gesprek
aanwezig zijn. Respondenten stellen dat “als het echt gaat om serieuze feiten, dan willen ze
liever ook een toelichting geven gelijk aan bijvoorbeeld de parketleiding” [Respondent 7 –
vervolging (FP)]. Het lijkt vooral afhankelijk van de wens van het bedrijf zelf en het advies
van diens advocaat of men contact zoekt met de parketleiding of met een individuele officier
van justitie. Eerdere ervaringen (van de melder of diens advocaat) met specifieke officieren (of
rechercheurs in het geval van contact met de opsporing) lijken belangrijk in de keuze bij wie
men zich specifiek meldt.
De melding kan informeel worden gedaan, waarbij respondenten aangeven dat het gaat
om “een verkennend kopje koffie bij het OM.” [Respondent 12 – vervolging (FP)]. In dit
informele gesprek kan worden toegelicht waarom de melder zich heeft gemeld en kan worden
gepolst hoe er door het OM tegen de aangeleverde informatie wordt aangekeken. Een dergelijk
informeel gesprek of “sonderend contact” [Respondent 17 – opdrachtgever] kan worden gezien
als een voorschot op een mogelijke melding en kan daarmee de start zijn van de gesprekken
tussen het bedrijf en het openbaar ministerie (wat relevant kan zijn voor de
onderhandelingspositie van het bedrijf bij een eventuele (hoge) transactie). In of na dit
informele gesprek kan de melding vervolgens worden geformaliseerd tot een formele
zelfmelding of aangifte, waarbij meer informatie wordt aangeleverd. Het komt echter ook voor
dat er gelijk wordt overgegaan tot een formele melding, waarbij in meer of minder mate
informatie wordt aangeleverd (voor meer hierover zie paragraaf 3.5). Aangezien het proces
niet is geformaliseerd lijkt de beslissing om informeel of formeel te melden vooral afhankelijk
te zijn van de persoonlijke voorkeur van de melder of diens advocaat. Wij hebben hier echter
geen uitgebreide informatie over.
Ten aanzien van de locatie waar wordt gemeld geven respondenten aan dat het verschilt
afhankelijk van het type criminaliteit waar het omgaat. Voor individuele criminaliteit gepleegd
door medewerker(s) in het kader van de uitvoering van het of haar beroep (occupational crime)
zal men zich eerder bij de politie of een arrondissementsparket melden, maar voor gevallen
van fraude en corruptie waar het bedrijf zelf (mogelijk) iets is aan te rekenen (corporate crime)
is de meldlocatie volgens respondenten vrijwel altijd het Functioneel Parket (FP) (en in
mindere mate de FIOD). Respondenten geven aan dat het voor de hand ligt dat bedrijven zich
in dergelijke zaken bij het FP melden, vanwege de taakomschrijving van het FP en diens
expertise. In gevallen van binnenlandse corruptie dient het bedrijf zich te melden bij het
Landelijk Parket (LP), maar onze respondent van het LP gaf aan dat naar zijn weten zich bij
het LP geen zelfmeldingen van bedrijven hebben voorgedaan.
33

Zie hoofdstuk 2, paragraaf 1-2.

149

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

3.5 Inhoud
Net zoals hierboven uiteen is gezet ten aanzien van de vorm van de melding, zijn er ook geen
eisen vastgelegd ten aanzien van de inhoud van een melding.34 Het gaat dan met name om de
vraag welke informatie dient te worden aangeleverd. Ook hier zien we dan ook dat het in de
praktijk verschilt hoeveel en welke informatie wordt aangeleverd bij een zelfmelding. Een
zelfmelding die plaatsvindt in een laat stadium of na afronding van een zelfonderzoek kan
logischerwijs over het algemeen meer informatie bevatten dan een zelfmelding die heel vroeg
in het proces plaatsvindt. In laatstgenoemde situatie is de informatie volgens respondenten vaak
summier: er moet nog veel intern worden uitgezocht maar men acht het binnen het bedrijf van
belang dat de strafrechtelijke autoriteiten alvast op de hoogte worden gesteld dat het bedrijf
bepaalde signalen heeft gekregen en dat deze worden uitgezocht. Respondenten schetsen
daarnaast twee verschillende situaties in het geval dat er al meer informatie beschikbaar is. Ten
eerste kan de aangeleverde informatie zich beperken tot een samenvatting van door de melder
relevant geachte feiten. De samenvatting kan meer of minder uitgebreid zijn en bestaan uit een
onderzoeksrapport dat is geschreven naar aanleiding van het zelfonderzoek, of een document
dat specifiek is geschreven ten behoeve van de zelfmelding. Daarbij kan het gaan om slechts
feitelijke uitspraken, maar het is ook mogelijk dat daar (juridische) interpretatie aan wordt
gegeven.35 In de meest beperkte vorm wordt een samenvatting van relevant geachte informatie
aangeleverd, eventueel vergezeld met de opmerking dat de onderliggende stukken ook
beschikbaar kunnen worden gesteld.
Ten tweede wordt, in de meest uitgebreide vorm, alle informatie aangeleverd, inclusief
de gegevens waarop de samenvatting of de onderzoeksrapportage is gebaseerd. 36
Respondenten hebben echter weinig ervaring met laatstgenoemde situatie, zoals verwoord in
het onderstaande citaat van respondent 7:
Meestal komt er dan niet meteen een hele verhuisdoos met onderliggende stukken. Er
wordt vaak het aanbod gedaan om inzage te geven in de onderliggende stukken, om die
echt te verstrekken. Soms wordt er bij een samenvatting die wordt verstrekt dan allerlei
bijlagen wel gevoegd, met de meeste cruciale documenten in hun beleving. Sommige
zeggen nou we kunnen dit wel delen, maar een heel groot deel niet, willen we niet delen.
Het verschilt wel echt enorm. Het is wel zo dat de meeste meldingen wel vergezeld [gaan]
met enige documentatie ter onderbouwing daarvan.
[Respondent 7 – vervolging (FP)]
Respondenten uit de opsporing en vervolging geven aan dat zij vooral waarde hechten aan een
zelfmelding waar volledig openheid van zaken wordt gegeven in de informatie die is verzameld
en de manier waarop dat is gebeurd. Dit betekent dat op zijn minst duidelijk dient te worden
weergegeven hoe het onderzoek is uitgevoerd, welke bronnen zijn geraadpleegd en welke
informatie dit heeft opgeleverd. Ook geven deze respondenten aan dat een bedrijf dat volledige
openheid van zaken wil geven, in hun ogen bereid moet zijn alle benodigde informatie
34

Zie hoofdstuk 2, paragraaf 1-2.
In het geval van juridische interpretatie zal het ofwel gaan om een onderzoeksrapport dat geschreven is door
een advocaat-onderzoeker, ofwel om een document dat is opgesteld door de advocaat die optreedt als juridisch
vertegenwoordiger van het bedrijf (het kan hierbij ook gaan om de interne juridische afdeling). Overige
onderzoekers beperken zich veelal tot de feitelijke onderzoeksresultaten – iets wat in het geval van forensisch
accountants wordt voorgeschreven door de gedragsregels.
36
De juridische situatie in Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten lijkt op dat punt anders te zijn. Daar wordt
– kortgezegd – vereist dat alle stukken die van belang zijn voor het opsporingsonderzoek worden overlegd. Zie
hoofdstuk 4, paragraaf 4.2., respectievelijk hoofdstuk 5, paragraaf 4.2 en hoofdstuk 6, paragraaf 4.2.
35

150

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

(gevraagd of ongevraagd) aan te leveren. 37 Hoewel de meeste respondenten daarnaast
aangeven een juridische duiding niet nodig (of zelfs onwenselijk) te vinden, geeft een enkeling
aan een gedegen juridische duiding te waarderen.
3.6 Opvattingen over zelfmelding
Waar wij in paragraaf 2 zagen dat al onze respondenten positief gestemd zijn ten aanzien van
zelfonderzoek, zijn de meningen aanzienlijk meer verdeeld over de wenselijkheid van
zelfmelding. De meeste respondenten zijn positief ten opzichte van het principe van
zelfmelden, maar plaatsen kanttekeningen bij hoe het momenteel in Nederland geregeld is. Zo
stellen zij dat de gevolgen van een melding nog te onduidelijk zijn voor bedrijven, maar dat
het ook voor het OM nog niet voldoende helder is hoe er dient te worden omgegaan met een
zelfmelding.38
Respondenten die positief zijn over een zelfmelding leggen met name de nadruk op het
verbreden van de kennispositie van opsporing en vervolging ten aanzien van fraude en
corruptie. Dit geldt voor alle drie de respondentgroepen, maar het komt duidelijker naar voren
onder onze respondenten die werkzaam zijn in de opsporing of vervolging. Een zelfmelding
biedt de mogelijkheid om gevallen van fraude en corruptie strafrechtelijk af te doen, waar
anders geen kennis van zou zijn bij opsporings- en vervolgingsinstanties. Dit is dan ook een
van de potentiële opbrengsten die door respondenten worden geïdentificeerd voor opsporing
en vervolging en de maatschappij (zie paragraaf 4). Het algemene belang van
misdaadbestrijding wordt volgens deze respondenten gediend met een zelfmelding. Echter, de
algemene mening onder de respondenten is daarbij dat de maatschappij wel open moet staan
voor de zelfmelding en wat daar vervolgens mee gebeurt, wil dit algemene belang gediend
kunnen worden.
Al is het maar, maatschappelijk moet er dan toch gevonden worden dat het goed is dat
mensen het gemeld hebben, dat er een zeker vertrouwen is dat het onderzoek goed is
gedaan, dat er een zeker vertrouwen is dat het afdoen door het OM met een rechterlijke
toets dat dat ook voldoende is. Dat is denk ik in de huidige tijd waarin autoriteiten niet
meer zo worden geloofd, organisaties niet meer worden geloofd, het ding dat er altijd
persoonlijke consequenties aan moeten zitten. [Momenteel] is er eigenlijk heel weinig
positieve prikkel om dit soort dingen te doen.
[Respondent 25 – opdrachtgever]
Onder onze respondenten uit de groepen van opdrachtgevers en onderzoekers klinken
daarnaast ook enige kritische geluiden ten aanzien van zelfmelden. Zij stellen dat de eventuele
voordelen van het zelfmelden op dit moment in ieder geval niet opwegen tegen de nadelen. Zo
stelt respondent 18:
Op dit moment nog is mijn advies om nooit zelf te melden (…) Omdat er op dit moment
nog niet voldoende waarborgen zijn. Je bent helemaal afhankelijk van welke officier de
zaak behandelt welke kant het op gaat. Je bent afhankelijk van de kwaliteit van het FIOD
team (…). En wat denk ik nog het allerbelangrijkste is (…) [is] dat wij in dit land niet
rijp zijn voor het geven van voordelen in ruil voor zelfmelden, wij vinden dat Barbertje
37

Zie in dit kader ook paragraaf 5.2.3 over de rol van het verschoningsrecht bij een zelfmelding.
Zie in dit kader ook de discussies in Duitsland (hoofdstuk 3, paragraaf 6.2), Engeland (hoofdstuk 4, paragraaf
6.2), Frankrijk (hoofdstuk 5, paragraaf 6.2) en de Verenigde Staten (hoofdstuk 6, paragraaf 6.2) waarin
onduidelijkheid een belangrijk obstakel vormt voor het al dan niet zelfmelden.
38

151

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

moet hangen, ja ik weet niet hoe je dat mooi zou kunnen opschrijven, maar dat is iets dat
gaat als een rode draad door onze samenleving heen. Wij zijn weinig vergevingsgezind.
[Respondent 18 – onderzoeker (advocaat)]
In het hierboven aangehaalde citaat wijst respondent 18 erop dat de samenleving in haar ogen
te veel gericht is op vergelding om echt open te staan voor een systeem waarin een bedrijf dat
zichzelf meldt wordt beloond voor deze melding. Deze ‘neiging tot vergelding’ is meerdere
keren in de interviews benoemd. Respondent 26 plaatst dit ook in het kader van de
‘oplossingsgerichtheid’ van een zelfmelding: zij stelt dat de strafrechtelijke reactie die volgt
op een vrijwillige melding van iets dat waarschijnlijk nooit naar buiten zou zijn gekomen, niet
bijdraagt aan een oplossing van het probleem.39 De strafrechtelijke afdoening voegt volgens
haar bestraffing toe, maar geen preventie. Het is in dit licht volgens deze respondent veel
gevraagd om een bedrijf zichzelf te laten melden:
En meer concreet, als je zelf meldt krijg je sowieso een miljoenenboete en als je het niet
meldt dan is de kans groot dat je die nooit krijgt omdat niemand het ooit überhaupt
gaat onderzoeken en dan kan kijken we liever naar de toekomst en naar het verleden
van opruimen in plaats van dat je tegen iemand anders zegt nou kijk hier heb je het
dossier, bepaal maar hoeveel we moeten betalen om dit af te kopen, want dat is wel hoe
ik het nu op dit moment zie met het Nederlandse OM. Ook kijkend naar bijvoorbeeld de
SBM-kwestie. Je meldt iets en vervolgens mag je 240 miljoen betalen die je nooit
betaald zou hebben als je niet zou hebben gemeld.
[Respondent 26 – opdrachtgever]
Respondent 26 stelt daarbij dat het geld dat nu aan een boete moet worden uitgegeven, beter
kan worden besteed aan het verbeteren van het bedrijf om fraude en corruptie in de toekomst
te voorkomen. Een zelfonderzoek is in haar ogen dan ook heel belangrijk, maar een zelfmelding
(op dit moment) niet. Daar komt bij dat een aantal respondenten aangeeft dat zij principieel
vinden dat er niet van bedrijven kan worden gevraagd om zichzelf te incrimineren – zeker niet
als daar geen beloning tegenover staat. Zo stelt respondent 1:
Vind ik dat een onderneming zelf bij het OM [tegen zichzelf] aangifte zou moeten doen?
Nee dat ben ik niet zomaar van mening, er is ook nog zo iets als ik hoef niet mee te
werken aan mijn eigen veroordeling en ik ga me niet zelf zitten incrimineren.
[Respondent 1 – onderzoeker (forensisch accountant)]
3.7 Afronding
In deze paragraaf hebben wij de praktijk van zelfmelden van fraude en corruptie in Nederland
vanuit het gezichtspunt van onze respondenten uiteengezet. Hier kwam uit naar voren dat
volgens respondenten een minderheid van alle gevallen van fraude en corruptie bij bedrijven
wordt gemeld. We hebben daarnaast gezien dat de ernst en omvang van een geval, de mogelijke
publicitaire consequenties, de aan- of afwezigheid van externe kennis en meldplichten, morele
overwegingen, de vraag waar de fraude of corruptie is gepleegd, de onzekerheid rondom
strafrechtelijke gevolgen van een zelfmelding en de mogelijke onvoorziene gevolgen een rol
spelen bij de beslissing om al dan niet over te gaan tot een zelfmelding. Ten aanzien van de

39

Vgl. in dit verband ook de discussie in Duitsland waar is geopperd om ook een mogelijkheid in te voeren tot
het niet sanctioneren van het bedrijf. Zie hoofdstuk 3, paragraaf 6.2.6.

152

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

timing van de zelfmelding is gebleken dat de zelfmelding volgens respondenten in de meeste
gevallen in een laat stadium plaatsvindt.
Respondenten geven geen eenduidig beeld ten aanzien van de vorm, locatie en inhoud
van een zelfmelding. Zij stellen dat hier momenteel veel verschillen in zitten. Waar in paragraaf
2 is besproken dat respondenten eensgezind positief zijn over het zelfonderzoek, heeft
paragraaf 3.6 uitgewezen dat de meningen ten aanzien van de zelfmelding meer uiteenlopen.
Deze opvattingen over het nut en de wenselijkheid van een zelfmelding hangen samen met het
onderwerp van de volgende twee paragrafen: de potentiële opbrengsten en risico’s van
zelfonderzoek en zelfmelding.
4. Potentiële opbrengsten van zelfonderzoek en zelfmelding
Deze paragraaf richt zich op de potentiële opbrengsten of kansen die de geïnterviewde
respondenten zien ten aanzien van zelfonderzoek en zelfmelding. In de voorgaande paragrafen
hebben wij besproken hoe zelfmelding en zelfonderzoek volgens onze respondenten in de
praktijk worden vormgegeven. Daarnaast hebben wij de opvattingen van respondenten
besproken. Hieruit is gebleken dat onze respondenten de potentie van zelfonderzoek en
zelfmelden zien, hoewel de meningen over zelfmelding in de huidige situatie niet onverdeeld
positief zijn. In paragraaf 4 bespreken we deze potentie door ons te richten op de mogelijke
opbrengsten van zelfonderzoek en zelfmelding die door respondenten worden geïdentificeerd.
Wij maken hierbij een onderscheid in opbrengsten voor het betrokken bedrijf (paragraaf 4.1),
opsporing en vervolging (paragraaf 4.2) en voor de maatschappij (paragraaf 4.3). Hoewel er in
bepaalde gevallen een onderscheid kan worden gemaakt tussen opbrengsten die alleen gelden
voor zelfonderzoek of zelfmelding, werden deze onderwerpen meestal samengenomen door
respondenten. Wij volgen onze respondenten hier en bespreken zelfonderzoek en zelfmelden
samen. Echter, waar relevant maken wij een onderscheid tussen potentiële opbrengsten die
specifiek gelden voor de fase van zelfonderzoek en voor de fase van zelfmelden.
Zoals hieronder zal blijken geldt een aantal potentiële opbrengsten voor zowel bedrijven,
opsporing en vervolging als de samenleving en gelden andere potentiële opbrengsten specifiek
voor bedrijven. Efficiëntie en informatievoorziening worden op alle drie de niveaus gezien als
potentiële opbrengsten. De mogelijkheid van het uitoefenen van controle geldt volgens
respondenten bovendien als potentiële opbrengst voor bedrijven en voor opsporings- en
vervolgingsautoriteiten. De invulling van wat dit concreet betekent voor de verschillende
partijen verschilt. Zo betekent controle voor een bedrijf vooral het kunnen uitoefenen van
invloed op de definiëring van de ernst en de impact van een geval van fraude of corruptie en
op (het verloop van) de strafrechtelijke afdoening. Voor de opsporing en vervolging gaat het
bij controle eerder om het invloed kunnen uitoefenen op welke informatie door de melder wordt
aangeleverd. In de volgende deelparagrafen bespreken we deze onderwerpen. Wij beginnen
zoals gezegd met de potentiële opbrengsten die binnen ons onderzoek zijn geïdentificeerd voor
bedrijven.
4.1 Potentiële opbrengsten van zelfonderzoek en zelfmelding voor bedrijven
Vergeleken met de maatschappij en opsporings- en vervolgingsinstanties, worden voor
bedrijven de meeste verschillende potentiële opbrengsten geïdentificeerd. Dat betekent niet per
se dat respondenten zelfonderzoek en zelfmelding vooral positief vinden voor bedrijven, maar
wel dat bedrijven volgens hen op meer verschillende manieren baat kunnen hebben bij
zelfonderzoek en zelfmelding. Dat is begrijpelijk omdat zelfonderzoeken (meestal) door
bedrijven worden geïnitieerd en ook niet altijd hoeven te leiden tot een zelfmelding. De
voordelen en kansen in de fase van zelfonderzoek liggen dus wellicht meer bij de bedrijven die
153

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

deze laten uitvoeren, terwijl er in de fase van zelfmelding ook meer voordelen en kansen
kunnen worden geïdentificeerd voor de strafrechtelijke keten en de maatschappij. Met een
zelfmelding wordt de stap ‘naar buiten’ gemaakt, waardoor opsporings- en
vervolgingsautoriteiten in beeld komen.40 Wanneer er een zelfmelding wordt gedaan terwijl
zelfonderzoek nog wordt uitgevoerd, biedt dit aan opsporing en vervolging de kans om invloed
te hebben op de uitvoering van dit onderzoek.
Respondenten zien de potentiële opbrengsten van zelfonderzoek en zelfmelding voor
bedrijven in de efficiëntie ervan, de informatievoorziening die met name een zelfonderzoek
oplevert, de mogelijkheid om controle (of in ieder geval invloed) uit te oefenen, de
mogelijkheid om verantwoording af te leggen en de kans dat er strafvermindering volgt. Deze
potentiële opbrengsten vallen uiteen in verschillende onderdelen, die wij hieronder uitgebreider
bespreken. Waar relevant maken wij in deze bespreking een onderscheid tussen de fase van het
zelfonderzoek en de fase van de zelfmelding.
4.1.1 Efficiëntie
Een bedrijf wil – na herstel van schade en treffen van maatregelen om herhaling te voorkomen
– een voorval vooral snel achter zich kunnen laten. Een strafrechtelijk onderzoek naar fraude
en corruptie is ingewikkeld en duurt vaak lang. Na afronding van een strafrechtelijk onderzoek
kan vervolgens worden gekozen voor een transactie of andere buitengerechtelijke afdoening,
maar er kan ook vervolging worden ingesteld. Ook rechtszaken tegen bedrijven hebben
vanwege de complexiteit vaak een lange doorlooptijd. Dit betekent dat er veel tijd overheen
gaat voordat de zaak is afgehandeld en dat kan erg schadelijk zijn voor een bedrijf. Bovendien
brengen ze hoge kosten met zich voor rechtsbijstand en vanwege reputatieschade. Een
zelfonderzoek kan daarentegen snel worden opgestart, uitgevoerd en afgehandeld. Deze
snelheid is dan ook een belangrijk onderdeel van de hier besproken efficiëntie. Daarnaast (en
dit hangt samen met de punten van informatievoorziening en controle die hieronder worden
besproken) is een zelfonderzoek efficiënt omdat het oplossingsgericht is ten aanzien van het
probleem voor het bedrijf. Daar komt bij dat het bedrijf meer controle heeft over de kosten van
het onderzoek en rechtsbijstand en eventuele reputatieschade.
Het eerste onderdeel van de efficiëntie die respondenten als potentiële opbrengst zien
voor bedrijven gaat voornamelijk om de snelheid van het onderzoek en de afdoening. Deze
snelheid kent meerdere kanten. Ten eerste gaat het in de onderzoekfase om een sneller
onderzoek. Het onderzoek kan sneller worden uitgevoerd omdat particuliere onderzoekers in
een goede positie zitten om het onderzoek uit te voeren. Aangezien zij de opdracht hebben
ontvangen om het onderzoek uit te voeren, kan men verwachten dat de benodigde informatie
voor dit onderzoek snel beschikbaar wordt gesteld.41 Particuliere onderzoekers hebben, ten
tweede, ervaring met de commerciële werkelijkheid van bedrijven, waardoor zij beter dan
politie, FIOD en OM in staat zijn de context van het bedrijf te begrijpen. Hierdoor zal een
zelfonderzoek potentieel minder schade berokkenen aan de organisatie dan een strafrechtelijk
onderzoek (waarbij bijvoorbeeld een hele afdeling kan worden stilgelegd). Daarnaast kunnen
particuliere onderzoekers volgens respondenten beter inschatten of er sprake is van afwijkend
gedrag van een persoon of organisatie of dat het gaat om gedrag dat legitiem is omdat zij een
beter begrip hebben van de context waarin het gedrag heeft plaatsgevonden.
Ten derde geven respondenten aan dat er veel tijdswinst zit in het feit dat particuliere
onderzoekers geen opsporingsbevoegdheden kunnen inzetten en daardoor ook niet hoeven te
40

Het feit dat veel buiten het strafrecht wordt omgedaan kan echter ook worden gezien als een efficiëntie-voordeel
voor de strafrechtelijke keten en de maatschappij (zie paragraaf 4.2.1 en 4.3.1).
41
Deze situatie gaat er vanuit dat het bedrijf ook daadwerkelijk een grondig onderzoek wil en dit niet slechts laat
uitvoeren als window dressing. Zie ook paragraaf 5.2.1 hieronder.

154

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

wachten op formele toestemming van een rechter of officier van justitie voordat ze overgaan
tot bepaalde onderzoekshandelingen. Van de drie typen particuliere onderzoekers, gelden deze
voordelen nog het meest voor de interne onderzoekers:
[Onze interne onderzoekers weten] heel goed hoe ons bedrijf in elkaar zit dus er zit ook
efficiëntie daarin. Wij hebben toegang tot alle systemen, de overheid heeft dat ook
uiteindelijk als ze dat willen hebben, maar wij hebben daar geen toestemming [van een
rechter of officier] voor nodig.
[Respondent 24 – opdrachtgever]
Hoewel de winst in snelheid vooral in de fase van zelfonderzoek wordt behaald, geven
respondenten aan dat een strafrechtelijke procedure die wordt geïnitieerd door een zelfmelding
(waar een zelfonderzoek aan ten grondslag ligt) doorgaans ook sneller verloopt dan een
onderzoek dat wordt gestart zonder een zelfmelding en een zelfonderzoek (zie verder paragraaf
4.2.1). Een zelfmelding heeft dus voor bedrijven de kans in zich dat de zaak sneller zal worden
afgedaan.
Het tweede onderdeel van efficiëntie gaat over de oplossingsgerichtheid van een
zelfonderzoek (en in mindere mate ook een zelfmelding). Binnen een zelfonderzoek kan
worden onderzocht wat een bedrijf onderzocht wil hebben om maatregelen te kunnen treffen
en het probleem op te lossen. Respondenten geven aan dat een zelfonderzoek meer
oplossingsgericht (of daadgericht) is en dat een strafrechtelijk onderzoek meer
bestraffingsgericht is (of dadergericht, gericht op het vinden van een schuldige). Respondent 4
trekt – net als een aantal andere respondenten – een parallel met de onderzoeken die in de
luchtvaart in het kader van just culture worden uitgevoerd wanneer er sprake is van een bijna
botsing:
Het voorbeeld wordt vaak genoemd bij piloten en near miss incidenten. [Daar is] een
keuze gemaakt om te zeggen de waarheidsvinding is van belang, de verwijtbaarheid is
minder van belang. (…) Dus het is niet een onderzoek naar verwijtbaar handelen, maar
het is een onderzoek naar mediation, om in de toekomst dingen beter te maken.
[Respondent 4 – onderzoeker (advocaat)]
De oplossing kan bijvoorbeeld liggen in het aanpassen van interne systemen, het terughalen
van verdwenen geld via asset tracing of het beter inrichten van de compliance van het bedrijf.
Een zelfonderzoek kan toewerken naar een dergelijke oplossing, iets wat niet gebeurt in de
context van een strafrechtelijk onderzoek.42
Op het moment dat een zelfonderzoek is afgerond kunnen er snel maatregelen worden
getroffen om het huidige geval op te lossen en fraude en corruptie in de toekomst te voorkomen.
Deze maatregelen zijn veelal intern beheersmatig (bijvoorbeeld een betere inrichting van de
compliance functie) of civiel (arbeids)rechtelijk (bijvoorbeeld ontslag) en niet strafrechtelijk.
Echter, bij een zelfmelding waar een transactie (of veroordeling) op volgt kunnen dergelijke
preventieve maatregelen (in een (veel) later stadium) ook worden opgenomen in de
voorwaarden voor de transactie.
De efficiëntie van een op een oplossing gericht zelfonderzoek is naast het bovenstaande
ook gelegen in een beperking van de kosten voor het bedrijf. Hoewel in paragraaf 5 wordt
besproken dat een zelfonderzoek hoge kosten met zich kan brengen, geldt dit ook (of juist)
42

Desondanks kunnen er in het kader van een transactie wel eisen worden gesteld, zoals het invoeren van
compliance maatregelen. Dat is echter niet het doel van een strafrechtelijk onderzoek, dat gericht is op het
identificeren van een schuldige. In het kader van een zelfonderzoek kan het identificeren van problemen en
mogelijke oplossingen worden opgenomen in de onderzoeksopdracht.

155

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

voor een langdurig proces van strafrechtelijk onderzoek, vervolging en een eventuele
veroordeling. Een zelfonderzoek geeft een bedrijf de mogelijkheid om de kosten zelf in de hand
te houden, wat niet kan op het moment dat de controle over het proces uit handen is gegeven
(zie ook paragraaf 4.1.3). Hoewel de directe kosten van het strafrechtelijke onderzoek niet
zullen worden gedragen door het bedrijf, geldt voor indirecte en bijkomende kosten dat het
bedrijf deze wel zal moeten dragen. Het kan hierbij gaan om aanvullend (zelf)onderzoek dat
door het openbaar ministerie wordt gevraagd, maar bijvoorbeeld ook om rechtsbijstand en
verlies in omzet en reputatieschade.
4.1.2 Informatievoorziening
Een belangrijk doel van een zelfonderzoek is inzicht krijgen in de feiten en omstandigheden
van een vermoed geval van fraude of corruptie. Daarmee is de informatievoorziening die volgt
uit een zelfonderzoek volgens respondenten een belangrijke potentiële opbrengst voor
bedrijven. Het gaat hierbij uitsluitend om het onderzoek en niet om de melding. Als een bedrijf
zicht wil krijgen op de vragen of er sprake is van fraude of corruptie, wat de ernst en omvang
zijn, hoe het is ontstaan en hoe het voorkomen kan worden, is een zelfonderzoek een belangrijk
instrument. Zoals hierboven is besproken kan met een opdracht tot zelfonderzoek precies
worden uitgezocht wat het bedrijf uitgezocht wil hebben en kan dit op een relatief snelle en
efficiënte wijze plaatsvinden. Daar komt bij dat een strafrechtelijk onderzoek naar een geval
van fraude over corruptie door of binnen een bedrijf vaak niet de voor het bedrijf gewenste
informatie zal opleveren (en als deze al wel komt, volgt het vaak jaren later). Ook wanneer er
een opsporingsonderzoek loopt is het voor de informatievoorziening van het bedrijf in kwestie
dus voordelig om een zelfonderzoek uit te (laten) voeren. Respondent 26 zegt hierover: “Het
onderzoek stelt jou in staat om te zien of er dingen mis zijn gegaan, waarom ze zijn mis gegaan,
wie er bij zijn betrokken en dan vervolgens actie te ondernemen dus voor mij is dat essentieel”
[Respondent 26 – opdrachtgever].
In het kader van informatievoorziening is het volgens een aantal respondenten belangrijk
dat het zelfonderzoek zo wordt uitgevoerd dat de onderste steen boven kan komen. In deze
context wordt dan ook gewezen op het belang van het verschoningsrecht van de advocaat die
onderzoek doet of laat uitvoeren. Het argument hierbij is dat het verschoningsrecht het
onderzoek kan beschermen en daarmee de risico’s van het doen van een grondig onderzoek
kan wegnemen. Respondent 24 legt uit:
Ik denk dat het belangrijk is dat wij in de veiligheid van het privilege van advocaten soms
ons onderzoek kunnen uitvoeren want ik denk dat de kwaliteit van je onderzoek en de
feiten die je op tafel krijgt dan meer compleet [zijn] dan als je dat niet zou hebben. Ik
denk dat als je dat niet zou hebben dat het in sommige situaties lastiger zou zijn om tot
informatie te komen en dat is slecht, want je hebt de informatie nodig. Mijn management
heeft dat nodig om te weten hee wat is het onderliggende probleem, hoe kunnen wij dit
adresseren? Dus ik denk dat dat wel een belangrijk element is in dat proces.
[Respondent 24 – opdrachtgever]
Deze mening wordt gedeeld door respondenten die werkzaam zijn bij het OM. Zo stelt
respondent 19:
Kijk ik denk dat het goed is dat bedrijven dat soort onderzoeken kunnen doen voordat ze
meteen bang zijn voor eigen vervolging want anders worden dat soort onderzoeken
gewoon niet gedaan, want het is niet meteen een verplichting. Dus daar [moeten we]

156

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

denk ik als OM ons wel bewust van zijn, dat sommige interne onderzoeken ja onder het
verschoningsrecht worden gedaan om bepaalde redenen en dat dat helemaal niet erg is.
[Respondent 19 – vervolging (FP)]
Deelnemers van de expertseminars zijn het hier mee eens. Tijdens alle expertseminars is
benadrukt dat het verschoningsrecht een belangrijk onderdeel is van het Nederlandse recht en
dat het ook in het kader van een zelfonderzoek belangrijk kan zijn, omdat het de mogelijkheid
biedt om in alle rust uit te zoeken wat er concreet aan de hand is. De mogelijkheid om gebruik
te maken van het verschoningsrecht van advocaten zorgt er volgens respondenten en
deelnemers van de expertseminars dus voor dat er meer informatie naar boven komt. Dit hangt
samen met de volgende door respondenten geïdentificeerde potentiële opbrengst van
zelfonderzoek en zelfmelding voor bedrijven: het behoud van controle.
4.1.3 Controle
Een zelfonderzoek en een zelfmelding bieden bedrijven de mogelijkheid tot controle op twee
manieren: er is controle mogelijk over het proces van onderzoek en afhandeling en er is
controle over de informatie die naar buiten komt. Dit laatste punt kunnen we verder
onderverdelen in controle over welke informatie naar buiten komt en controle over hoe en
wanneer de informatie naar buiten komt.
De controle over het proces speelt zowel in de fase van het zelfonderzoek als bij een
zelfmelding. We hebben eerder al besproken dat een zelfonderzoek een bedrijf de kans biedt
om die informatie te verzamelen die het nodig heeft. Aangezien het bedrijf de opdracht geeft
tot het onderzoek, bepaalt het de scope van het onderzoek. Dit kan in de fase van de zelfmelding
ook invloed hebben op de vraag waar het strafrechtelijke onderzoek zich op richt. De timing
van een melding kan daarnaast ook belangrijk zijn voor een bedrijf. We hebben eerder gezien
dat een zelfmelding doorgaans wordt gedaan als het zelfonderzoek vergevorderd of afgerond
is. Met het doen van een zelfmelding kan een bedrijf het moment bepalen waarop het OM op
de hoogte raakt van de fraude of corruptie. Daarnaast zorgt een zelfmelding ervoor dat er een
dialoog kan ontstaan tussen het OM en (vertegenwoordigers van) het bedrijf. Zoals respondent
8 het benoemt: je hebt een plek aan tafel.
Met een zelfmelding, zeg ik altijd, heb je bij de afdoening – en dan niet alleen maar
helemaal aan het einde van de rit, dus in een vervolgingsbeslissing en eventueel op
zitting, maar ook daar [aan] voorafgaand bij het doen van strafrechtelijk onderzoek – je
een plek aan tafel. Want je komt in een proces met het OM waarin je ten minste overlegt
over de te nemen stappen. (…) Je hebt daar een voordeel in. Je houdt enig zicht op het
proces als je zelf hebt gemeld.
[Respondent 8 – onderzoeker (advocaat)]
Deze plek aan tafel kan er volgens respondenten voor zorgen dat een bedrijf enige invloed kan
uitoefenen op de door het OM gekozen afdoening.43 Zoals wij in paragraaf 4.1.5 en 6 bespreken
speelt de houding en medewerking van een bedrijf een rol in de beslissing om over te gaan tot
een transactie en korting te geven op het te transigeren bedrag. Respondent 11 legt uit:

43

Vgl. de kritische noten in de discussie van Frankrijk en de Verenigde Staten, waarin wordt gesteld dat het bedrijf
geen controle meer heeft over de procedure na het doen van een zelfmelding. Zie hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.2,
respectievelijk hoofdstuk 7, paragraaf 6.2.1.

157

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Als jij zelf meldt, dat maakt in zekere zin ook een goede indruk. Dus je neemt een
voorsprong in het proces. (...) Zelf aan de onderhandelingstafel schuiven kan tot
waardering leiden die tot een lagere boete of een lagere sanctie aanleiding geeft.
[Respondent 11 – onderzoeker (forensisch accountant)].
Daarnaast kan het bedrijf (of diens advocaat) ook invloed uitoefenen op de aanvullende
voorwaarden die worden gesteld (bijvoorbeeld ten aanzien van compliance monitoring).
De controle over de informatie valt zoals gezegd uiteen in twee onderdelen. Binnen een
zelfonderzoek kan men de controle houden op welke informatie naar buiten wordt gebracht
(voor zover er geen derden bij de zaak betrokken zijn). Meerdere respondenten wijzen hier op
het verschoningsrecht van advocaten, dat bepaalde informatie beschermt:
Ik kan me voorstellen dat het voor klanten heel fijn is om het onderzoek door een
advocatenkantoor te laten verrichten omdat je dan weet dat het in principe allemaal
vertrouwelijk blijft en aan het eind kan je altijd beslissen of je er wel of niet mee naar
buiten gaat. Ja, en als je aan het begin van de rit nog niet weet wat voor vuile was er
misschien allemaal naar boven gaat komen kan dat wel heel fijn zijn, een heel veilig idee
zijn, als je zo een onderzoek door advocaten kan laten verrichten.
[Respondent 7 – vervolging (FP)]
De controle over de informatie is echter niet absoluut. Zoals respondent 2 het verwoordt:
Mijn ervaring is dat problemen eigenlijk altijd uitkomen. (…) Mensen worden ziek, gaan
weg bij een organisatie, andere mensen komen. Dus mijn ervaring is dat dingen altijd
uitkomen. In mijn optiek is het een illusie om te denken dat je dingen stil kan houden, dus
als er grote problemen zijn, doe je er op een gegeven moment ook als bestuurder,
commissarissen, doe je er ook verstandig aan die problemen gewoon op te lossen.
[Respondent 2 – onderzoeker (particulier onderzoeksbureau)]
Omdat er altijd een risico is dat informatie naar buiten komt, is het volgens sommige
respondenten verstandig dit te melden.44 Het voordeel van een zelfmelding op basis van een
gedegen zelfonderzoek is dat het de kans biedt om invloed uit te oefenen op hoe de informatie
naar buiten komt. Men kan, met andere woorden, doen aan reputatiemanagement. Zo geven
respondenten aan dat er na een zelfmelding doorgaans overleg is tussen de melder en het OM
over het persbericht dat naar buiten wordt gebracht. Daarnaast kan het bedrijf zelf ook actief
naar buiten treden met het feit dat er een zelfonderzoek is geweest en een zelfmelding is gedaan.
Volgens respondenten en de deelnemers van de expertseminars kan dit positief werken voor
de reputatie van een bedrijf, terwijl het naar buiten komen van fraude of corruptie zonder een
zelfonderzoek en zelfmelding heel schadelijk is voor de reputatie, en daarmee het voortbestaan
van het bedrijf:
Op het moment dat je zelf dus een stap naar voren zet, dan heb je het ook zelf in de hand,
dan kan je zelf je eigen verhaal bepalen en dan heb je een grotere kans dat je het
vertrouwen behoudt van partijen dan dat je uiteindelijk geconfronteerd wordt met
zwaailichten voor de deur. (…) Ja dat is funest voor zo een organisatie, want dat leidt

44

Vgl. ook hoofdstuk 4, paragraaf 6.2.1: ‘Een advocatenkantoor signaleert daartegen vooral de voordelen van het
zelfmelden. Het stelt dat zelfmelding verstandig is aangezien het gedrag tegenwoordig vaak door autoriteiten
wordt ontdekt en steeds vaker door klokkenluiders wordt gemeld. Dan kan een bedrijf beter zelf een melding doen
en daarmee mogelijk een strafrechtelijke veroordeling voorkomen of een lagere geldboete opgelegd krijgen.’

158

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

tot grote krantenkoppen [en als klanten] dan zeggen weet je wat we zeggen onze relatie
op en we gaan wel naar een andere partij, ja voordat je het weet is het einde oefening.
[Respondent 2 – onderzoeker (particulier onderzoeksbureau)]
4.1.4 Verantwoordelijkheid nemen en verantwoording afleggen
In het verlengde van de controle die men kan proberen uit te oefenen op het beperken van
reputatieschade ligt het nemen van verantwoordelijkheid en het afleggen van verantwoording.
Het verschil tussen deze twee begrippen is de normatieve lading. In het eerste geval toont het
bedrijf dat de fraude of corruptie serieus wordt genomen en dat het bedrijf bereid is om de
kosten van een onderzoek te dragen en zorg te dragen voor een gepaste afdoening. Het afleggen
van verantwoordeng is echter meer normatief. Het gaat er hierbij om dat men vanuit moreel
besef vindt dat het belangrijk is dat er wordt opgetreden en dat dit ook publiekelijk mag of
moet gebeuren. Wij illustreren dit verschil met twee citaten.
Ten eerste het nemen van verantwoordelijkheid. Respondenten geven aan dat een
zelfonderzoek een bedrijf de kans geeft zijn verantwoordelijkheid te nemen door zorg te dragen
voor een onderzoek dat niet ten koste komt van de overheid. Dit hoeft niet te leiden tot een
zelfmelding. In geval van een zelfmelding kan het bedrijf echter ook naar buiten toe laten zien
dat de verantwoordelijkheid is genomen. Hiermee kan een bedrijf tonen dat het afstand wil
nemen van wat er is gebeurd en schoon schip wil maken. Een dergelijk signaal zou zowel
buiten de organisatie (naar autoriteiten, aandeelhouders, klanten en de samenleving), als binnen
de organisatie (naar de eigen medewerkers toe) belangrijk zijn.
Het markeert een bepaalde ja, verandering, waarin je dus niet meer zegt van nou ja we
hebben het er over en we kijken er wel naar. Het is een stap die echt markeert dat je zegt
ik ben transparant daarover dat er echt een probleem is, dat gaan we onderzoeken, want
we weten nog niet exact wat er aan de hand is, maar zo gaan we het aanpakken, dat
maakt het heel erg duidelijk dat je bereid bent om er iets aan te doen en de consequenties
ook te aanvaarden.
[Respondent 25 – opdrachtgever]
Dit heeft volgens meerdere respondenten ook het voordeel voor het bedrijf dat een dergelijk
signaal het gebeurde op een positievere manier kan framen dan wanneer het bedrijf geen
zelfmelding doet.
Daar waar je zelf meldt (…) kan je in je storyline, in dat wat je uiteindelijk naar buiten
brengt en de samenleving uitlegt over die strafbare gedragingen het meest laten zien dat
je zelf niet onderdeel bent van het probleem, maar onderdeel van de oplossing. Doordat
je er echt afstand van hebt genomen en [laat zien] ‘nou ik vind dit zelf ook zo erg dat ik
wil dat in het maatschappelijk belang dat het OM daarnaar kijkt’.
[Respondent 8 – onderzoeker (advocaat)]
Het afleggen van verantwoording gaat meer over vanuit een morele overtuiging het boetekleed
aantrekken, dan over het tonen dat het juiste is gedaan. Verantwoordelijkheid nemen is dus
meer instrumenteel, verantwoording afleggen is meer principieel. Respondent 13 geeft het
voorbeeld dat bij grote bedrijven in zijn ervaring het bewustzijn leeft dat een dergelijk bedrijf
een maatschappelijke verantwoordelijkheid heeft om het juiste te doen.
[Die onderneming vindt] ‘nee wij zijn een grote onderneming met onze maatschappelijke
verantwoordelijkheid, wij opereren binnen de wet, punt’. Dus als iemand in de
159

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

onderneming creatief is, dan is dat niet in het belang van de onderneming, in elk geval
niet naar de mening van de ondernemingsleiding. Dus die wil dat dan ook onderzocht
hebben. Die hebben dan datzelfde belang bijna als het maatschappelijk belang. Die
willen hun maatschappelijke rol goed invullen.
[Respondent 13 – onderzoeker (particulier onderzoeksbureau)]
Op basis van ons onderzoek kunnen wij geen conclusies trekken ten aanzien van de vraag hoe
vaak bedrijven uit instrumentele, dan wel principiële overwegingen maatschappelijke
verantwoordelijkheid nemen of verantwoording afleggen. Respondenten geven daarnaast aan
dat beide motieven elkaar niet uitsluiten en ook tegelijkertijd een rol kunnen spelen.
4.1.5 Strafvermindering
De laatste mogelijkheid of potentiële opbrengst die zelfonderzoek en zelfmelding volgens
respondenten aan bedrijven bieden is de mogelijkheid dat een zelfonderzoek en een
zelfmelding wordt meegewogen in de strafeis of het transactievoorstel dat door het OM zal
worden gedaan. Dit hangt samen met de hierboven in 4.1.3 besproken mogelijkheid tot het
uitoefenen van invloed:
Nou ja kijk, stel je ontdekt dat die directeur buitendienst corrupt is en je meldt dat, he je
lost dat netjes op intern, je onderzoekt dat en je meldt dat bij justitie. Ik denk dat je dan
wel er beter voorstaat dan als die melding naar het OM gaat, die het gaat onderzoeken
en er blijkt dat je niets met die signalen hebt gedaan. Dan is de kans denk ik dat je als
bedrijf voor het hekje komt en ik denk dat ook de sanctie, als het zo ver komt, (…) vaak
ook hoger is dan als je netjes zelf meldt.
[Respondent 15 – onderzoeker (advocaat)/opdrachtgever]
Hiermee is de mogelijkheid tot strafvermindering een potentiële incentive om zelf te melden.45
Zoals we echter in paragraaf 5 zullen bespreken is er nog onduidelijk in hoeverre er rekening
wordt gehouden met een zelfmelding (en de medewerking, onder andere op basis van het
onderliggende zelfonderzoek). Hier bestaat momenteel nog geen regelgeving over.
Respondenten van het OM geven echter expliciet aan dat medewerking en zelfmelding worden
meegewogen in de afweging ten aanzien van de afdoening. In de transactie in de SHV-zaak
zijn de gebruikte kortingspercentages en de weging van medewerking en melding voor het
eerst uitgebreid op papier gezet. Veel respondenten refereren naar het persbericht van SHV als
een mooi voorbeeld van hoe een goed zelfonderzoek, volledige medewerking en een
zelfmelding mee kunnen wegen in de afweging die door het OM wordt gemaakt.
4.2 Potentiële opbrengsten van zelfonderzoek en zelfmelding voor de opsporing en vervolging
Zelfonderzoek en zelfmelden bieden ook voor actoren in de strafrechtelijke keten bepaalde
kansen. Respondenten zien die potentiële opbrengsten vooral in efficiëntie,
informatievoorziening en controle. Anders dan de potentiële opbrengsten besproken in
paragraaf 4.1 gaat het bij de potentiële opbrengsten voor opsporingsinstanties en het OM vooral
om de combinatie van een zelfonderzoek en een zelfmelding. Als er geen zelfmelding wordt
gedaan komt de informatie uit een zelfonderzoek vaak niet bij het OM of opsporingsinstanties

45

Eenzelfde stramien zien we terug in Duitsland (hoofdstuk 3, paragraaf 4.3), Engeland (hoofdstuk 4, paragraaf
4.3), Frankrijk (hoofdstuk 5, paragraaf 4.3) en de Verenigde Staten (hoofdstuk 6, paragraaf 4.3).

160

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

terecht. Het is dan ook de melding die ervoor zorgt dat de strafrechtelijk keten de
geïdentificeerde potentiële opbrengsten kan benutten.
Hoewel efficiëntie, informatievoorziening en controle ook als potentiële opbrengsten
voor bedrijven zijn besproken, is de invulling van deze begrippen anders als we het perspectief
van (politie,) FIOD en OM aannemen. Wij bespreken hieronder eerst hoe zelfonderzoek en
zelfmelding potentiële opbrengsten creëren ten aanzien van efficiëntie (4.2.1), om vervolgens
in te gaan op informatievoorziening en controle (4.2.2).
4.2.1 Efficiëntie
De efficiëntie die zelfonderzoek en zelfmelden bieden voor de opsporing en vervolging van
fraude en corruptie is vooral te vinden in capaciteitswinst. Respondenten benoemen hier dat
het opsporingsonderzoek sneller kan plaatsvinden omdat er al veel is uitgezocht in het
zelfonderzoek. Hierdoor heeft men ook een duidelijker startpunt, waardoor het
opsporingsonderzoek gerichter kan plaatsvinden. Dit scheelt enorm in de opsporingscapaciteit
van voornamelijk de FIOD, de opsporingsinstantie die veel grote fraude- en corruptiezaken
onderzoekt. Dat betekent ook dat er meer zaken kunnen worden opgepakt en afgehandeld. Als
de zelfmelding eindigt in een transactie, is er daarnaast volgens respondenten ook
capaciteitswinst voor het OM en de rechtspraak.46
We hebben gewoon intern zowel bij het Functioneel Parket als bij de FIOD, zijn er
gewoon onvoldoende mensen om alle relevante meldingen [op te pakken]. Waar je ook
onderzoek naar zou kunnen doen, die dat misschien ook wel rechtvaardigen. (…) [En
een buitenlandse corruptiezaak] daar ben je al snel denk ik 10.000 uur aan
opsporingsuren aan kwijt. Als je weet hoeveel opsporingsuren de FIOD heeft, dan kan
je maar een beperkt aantal van dat soort onderzoeken doen per jaar. Dan heb je het
alleen nog maar eigenlijk over een soort buitenlandse corruptie. (…) Daar zitten
natuurlijk wel de nodige haken en ogen aan, maar uiteindelijk scheelt het wel vijf FIODambtenaren voor een heel jaar die dat onderzoek zouden moeten gaan doen. En dan heb
je het alleen nog maar over het onderzoek, niet over de belasting van de rechterlijke
macht in zo een zaak.
[Respondent 19 – vervolging (FP)]
De capaciteitswinst en snelheid die een zelfonderzoek en zelfmelding kunnen opleveren komen
voor een deel voort uit de volgende potentiële opbrengst die door respondenten wordt
geïdentificeerd, namelijk informatievoorziening. Hier gaan we hieronder uitgebreider op in.
4.2.2 Informatievoorziening en controle
Een tweede potentiële opbrengst die respondenten zien voor opsporing en vervolging is dat een
zelfmelding waar een zelfonderzoek aan ten grondslag ligt, veel informatie kan opleveren die
anders niet of minder gemakkelijk beschikbaar zou zijn voor de opsporingsinstanties en het
OM. Het gaat hier om drie punten: dat er gemakkelijker en meer informatie beschikbaar komt,
dat er informatie beschikbaar komt die niet zou zijn verkregen zonder zelfonderzoek en
zelfmelding en dat er (op basis van casuïstiek) meer inzicht wordt geboden in de aard en
omvang van fraude en corruptie.

46

Vgl. hoofdstuk 3, paragraaf 6.3 en hoofdstuk 4, paragraaf 6.3.

161

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Zoals we eerder hebben besproken kunnen private onderzoekers snel en relatief
gemakkelijk op legale wijze aan informatie komen. Als deze informatie via een zelfmelding
ter beschikking wordt gesteld aan de FIOD en het OM levert dat enerzijds capaciteitswinst op:
de informatie die al is verzameld is al beschikbaar. Ondanks dat de informatie moet worden
geverifieerd en gecontroleerd, scheelt het opsporingsinstanties veel tijd en mankracht.
Respondenten geven aan dat fraude en corruptieonderzoeken complex zijn en dat het zonder
medewerking van het verdachte bedrijf moeilijk is om de juiste informatie te krijgen of te weten
waar te zoeken. Zoals respondent 6 het verwoordt:
Dat is dus wel zo leuk aan een zelfmelding. Dan zegt er iemand [bij wijze van spreken]
‘kijk hier is een lijk en volgens mij heb ik iets niet helemaal goed gedaan’. En dan ga je
verder kijken. Dat maakt het werk een stuk makkelijker.
[Respondent 6 – opsporing (FIOD)]
Anderzijds maakt een zelfmelding het mogelijk dat het OM invloed uitoefent op het
zelfonderzoek en daarmee, op de aangeleverde informatie. Bepaalde informatie kan worden
opgevraagd en als deze niet beschikbaar is, kan het zelfonderzoek worden uitgebreid om aan
de informatie te komen die volgens het OM noodzakelijk is. Indien de zelfmelding in een vroeg
stadium gedaan is, kan het OM gedurende het zelfonderzoek aangeven welke informatie zij
noodzakelijk acht. Indien er sprake is van een zelfmelding op basis van een reeds afgerond
zelfonderzoek kan het OM de melder vragen bepaalde informatie alsnog aan te leveren. In dit
laatste scenario is de mogelijkheid om controle uit te oefenen op het zelfonderzoek echter
beperkter. Respondent 23 legt uit:
Ja voor ons is de meer ideale situatie [dat er vroeg wordt gemeld], waarbij je dan nog
invloed kan hebben [op het onderzoek] en daar het gesprek over kan aangaan. Want in
de eerste situatie [dat het zelfonderzoek al is afgerond] dan kan je natuurlijk altijd nog
aanvullend onderzoek laten doen, maar als je al denkt ja maar de scope had anders
gemoeten of wij zien dat anders, dan is dat niet de meest ideale situatie.
[Respondent 23 – vervolging (FP)]
Op deze wijze kan het OM enige mate van controle uitoefenen op het zelfonderzoek.
Respondenten geven daarbij specifiek aan dat zij via deze weg aan informatie kunnen komen
die zij zelf heel moeilijk of niet hadden kunnen bereiken. Het gaat bijvoorbeeld om versleutelde
gegevens, maar ook om informatie die uit het buitenland komt. Volgens respondenten speelt
dit met name in het geval van buitenlandse corruptie:
Voor ons is het heel ingewikkeld om in landen waar juist een groot risico op corruptie
is, om daar zonder dat je het corrupte bedrijf zeg maar mee hebt, dat die meewerkt, om
daar aan de essentiële informatie te komen. Er is betaald ergens op een bankrekening,
maar dat geld moet doorgestort zijn, maar die informatie die krijg je niet. Dus die stap
is voor ons een, drama klinkt wel heel dramatisch, maar dat is het ontbrekende
puzzelstukje wat je vaak toch wel nodig hebt. (…) En kijk als het bedrijf meewerkt dan
kan je aan informatie komen die we anders vaak gewoon niet krijgen of na ellenlang
gedoe, dat is gewoon de grote bottleneck bij buitenlandse corruptie en helemaal bij
buitenlandse ambtelijke corruptie. Dus het aan je informatie komen die je toch echt nodig
hebt en binnen een enigszins behapbare tijdspanne, dat is voor ons gewoon het punt.
Heel simpel.
[Respondent 23 – vervolging (FP)]

162

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

Het kan heel lang duren voor een rechtshulpverzoek (volledig) is ingewilligd en in sommige
landen is het volgens respondenten vrijwel onmogelijk om via die weg aan informatie te
komen. Bij zaken met een internationaal component (zoals buitenlandse ambtelijke corruptie)
is het daarom volgens respondenten extra aantrekkelijk als het bedrijf de benodigde informatie
zelf via een zelfonderzoek uit het buitenland kan (laten) halen. Respondent 4 is zelfs nog
stelliger, wanneer hij zegt:
Ja weet je ik doe veel dingen in China, trust me rechtshulpverzoeken naar China sturen
is kansloos. Voor zover je als OM die informatie wilt hebben, heb je ook maar één route
en dat is via de onderneming. Je krijgt de informatie anders ook niet.
[Respondent 4 – onderzoeker (advocaat)]
Naast dat een zelfmelding specifieke informatie kan opleveren die heel moeilijk bereikbaar is
voor de Nederlandse strafrechtelijke autoriteiten, geven respondenten ook aan dat er via
zelfmeldingen zaken aan het licht komen die anders niet zouden zijn opgespoord. Een aantal
respondenten stelt zelfs dat strafrechtelijke autoriteiten grotendeels afhankelijk zijn van
zelfmeldingen voor fraude en corruptiezaken: een zelfmelding is “met name voor het
Functioneel Parket de belangrijkste bron voor de zaken die zij doen die er toe doen”
[Respondent 8 – onderzoeker (advocaat)]. Hiermee worden er meer zaken opgespoord en
afgedaan, maar het geeft ook enig inzicht in de aard en omvang van fraude en corruptie. Een
zelfmelding geeft een inkijkje in wat men niet weet. Die kennis kan weer gebruikt worden voor
prioritering in opsporing- en vervolgingsbeleid:
[Het grote voordeel is] dat je mogelijk veel meer zicht krijgt op wat er allemaal wel eens
mis gaat. We hebben gewoon beperkte capaciteit dus je kan niet alle kantoren en alle
bedrijven onderzoeken, dus de hoeveelheid zaken die wij krijgen via aangiftes of
anderszins is heel beperkt ten opzichte van wat er mogelijk aan de hand is. Dus als je
zeg maar actieve zelfmelders hebt, krijg je meer grip erop en kan je misschien effectiever
handhaven, in ieder geval meer gebieden handhaven.
[Respondent 27 – vervolging (FP)]
4.3 Potentiële opbrengsten van zelfonderzoek en zelfmelding voor de maatschappij
De potentiële opbrengsten voor de maatschappij worden door respondenten vooral gezien in
het kader van efficiëntie. Deels gaat het hierbij om de combinatie van zelfonderzoek en
zelfmelding, maar deels ligt de efficiëntie ook juist in een zelfonderzoek waarop geen
zelfmelding volgt. Wij gaan in paragraaf 4.3.1 in op deze verschillen. Paragraaf 4.3.2 bespreekt
daarnaast de andere potentiële opbrengst voor de maatschappij die respondenten benoemen:
informatievoorziening.
4.3.1 Efficiëntie
Een deel van de argumenten ten aanzien van efficiëntie voor de maatschappij is vergelijkbaar
met wat we in paragraaf 4.2.1 hebben besproken. De capaciteitswinst die kan volgen uit
gedegen zelfonderzoek en zelfmeldingen komt ook ten goede aan de maatschappij, omdat die
uiteindelijk de kosten draagt van de opsporing en vervolging van fraude en corruptie. Als
ingewikkelde zaken op een relatief makkelijke en snelle manier kunnen worden onderzocht en
afgedaan levert dat de maatschappij minder kosten op: “[en] wat is de rechtvaardiging dat een
Nederlandse staat met gewoon belastinggeld 100 miljoen uitgeeft voor een corruptieonderzoek
van één bedrijf?” [Respondent 25 – opdrachtgever]. Zeker wanneer die afdoening dezelfde
163

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

opbrengsten heeft als een vonnis van een rechter na een kostbare strafzaak: namelijk een boete
van een bepaalde hoogte en afgedwongen herstel- en verbetermaatregelen. Daarnaast kan het
feit dat er zaken worden afgedaan die wellicht zonder zelfonderzoek of zelfmelding niet waren
ontdekt of waarvan het proces van strafrechtelijk onderzoek, vervolging en eventuele
berechting heel lang zou duren de maatschappij ook meer letterlijk iets opleveren. De
transactiebedragen die de afgelopen tijd zijn gevolgd uit zelfmeldingen (bijvoorbeeld in het
geval van SHV) zijn volgens respondenten vele malen hoger dan wat een rechter op zou hebben
gelegd, zou de zaak daar terecht zijn gekomen.47
Respondenten zien daarnaast echter nog een manier waarop de samenleving van met
name zelfonderzoek kan profiteren. Het gaat hierbij om zelfonderzoeken die niet uitmonden in
een zelfmelding. Wij hebben eerder gezien dat respondenten inschatten dat een minderheid van
alle zelfonderzoeken uiteindelijk op enigerlei wijze bij het strafrechtelijke apparaat
terechtkomt. Volgens respondenten is het belangrijk dat er in dergelijke gevallen wel een
zelfonderzoek plaatsvindt, zodat er op een andere wijze kan worden gereageerd op de fraude
of corruptie en men maatregelen ter preventie kan treffen. Dit is efficiënt voor de maatschappij
omdat het wel de voordelen van de afdoening zou genieten, maar niet de kosten draagt.
Ik kan me niet voorstellen dat een OM betrokken zou willen worden bij alle zoveel
honderd klachten die elk jaar [bij ons binnenkomen], daar hebben ze de resources niet
voor. En het is zeker niet zo dat die meldingen allemaal serieus genoeg zijn om onder de
aandacht van het OM te komen dus ik denk ook dat het, wij besparen het OM veel tijd en
resources door het zo te doen.
[Respondent 24 – opdrachtgever]
4.3.2 Informatievoorziening en bevorderen integriteit
Het bestaan van een praktijk van zelfmelding biedt de maatschappij volgens respondenten de
gelegenheid om informatie te krijgen over meer gevallen van fraude en corruptie dan zonder
een zelfmelding het geval zou zijn. Het gaat hier weer over inzicht krijgen in de aard en omvang
van fraude en corruptie. Een aantal respondenten geeft in het verlengde hiervan aan dat de
samenleving in hun ogen gediend is met transparantie. Een zelfmelding heeft op die wijze de
potentiële opbrengst in zich dat de samenleving beter wordt geïnformeerd.
Meerdere respondenten stellen dat de samenleving gediend is als bedrijven
zelfonderzoeken uitvoeren, of dat nu met een melding gepaard gaat of niet. In deze redenering
zorgen zelfonderzoeken voor een meer integer bedrijfsleven, en daarmee een meer integere
samenleving. Dit is volgens deze respondenten een taak die opsporingsinstanties en het
openbaar ministerie niet alleen kunnen uitvoeren. Zoals respondent 18 het verwoordt:

47

Deze bedragen bestaan uit twee onderdelen: een onderdeel ter ontneming van het wederrechtelijk verkregen
vermogen en een punitief boetedeel (zie ook hoofdstuk 2).

164

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

Ik weet niet hoeveel gewone strafzaken je kunt oplossen met de manuren van één
fraudezaak, maar ik denk dat ik niet overdrijf dat het soms wel meer dan duizend kan
zijn. Dus op het moment dat je geen oplossing vindt voor het fraudeonderzoek, anders
dan dat de FIOD het doet, dan is je fraudeaanpak eigenlijk gedoemd te mislukken in
Nederland. En iedereen die daar wat anders van vindt, die weet dat die niet de waarheid
vertelt. Dus er is geen andere optie dan buiten de gebaande paden gaan en als je dat
zelfonderzoek goed regelt en het zelfmelden goed regelt dan heeft dat een hele
belangrijke functie in Nederland waar iedereen blij mee zou mogen zijn. Het gaat echt
leiden tot een integerder Nederland.
[Respondent 18 – onderzoeker (advocaat)]
Zoals respondent 18 het hierboven verwoordt dragen zelfonderzoek en zelfmelden bij aan de
preventie van fraude en corruptie en dus aan de integriteit van het Nederlandse bedrijfsleven.
4.4 Afronding
In paragraaf 4 hebben we de potentiële opbrengsten besproken die volgens respondenten
worden geboden door zelfonderzoeken en zelfmeldingen. We hebben deze potentiële
opbrengsten bekeken vanuit het perspectief van bedrijven die te maken krijgen met fraude en
corruptie, opsporingsinstanties en het OM en de maatschappij. Opvallend is dat efficiëntie en
informatievoorziening door alle drie de partijen worden gezien als potentiële opbrengst van
zelfonderzoek en zelfmelden (hoewel de invulling van deze begrippen uiteenloopt). Voor
bedrijven zien respondenten daarnaast dat zelfonderzoek en/of zelfmelding aanvullende
potentiële opbrengsten bieden. Het gaat dan om controle, verantwoordelijkheid nemen (of
verantwoording kunnen afleggen) en strafvermindering. Deze potentiële opbrengsten zijn
nauw aan elkaar verbonden en vloeien deels in elkaar over.
De door respondenten benoemde potentiële opbrengsten zijn tijdens de expertseminars
met de deelnemers besproken. Hoewel deelnemers geen aanvullingen hadden op de door
respondenten geïdentificeerde potentiële opbrengsten, werden er wel enkele nuances en
accenten aangebracht. Zo legden de deelnemers van de expertseminars de nadruk op de
potentiële opbrengsten voor de maatschappij. Hierbij werd vooral gewezen op de
omstandigheid dat (vooral) zelfonderzoek in de ogen van de deelnemers zou leiden tot meer
normnaleving omdat er meer wordt onderzocht, en op de positieve werking die zelfonderzoek
zou kunnen hebben op het zelfreinigend vermogen van bedrijven. Hierbij werd ook de rol van
de controlerend accountant expliciet benoemd: een goed zelfonderzoek kan belangrijk zijn
voor het uitvoeren van de controle werkzaamheden en daarmee de maatschappelijke taak van
de externe accountant. Daarnaast kwam uit expertseminar 3 de volgende nuance naar voren:
hoewel de deelnemers de efficiëntiewinst voor opsporingsinstanties en het OM erkennen, moet
dit volgens een van de deelnemers ook niet worden overdreven. Ook wanneer het OM een
zelfmelding ontvangt waarbij een zelfonderzoek is uitgevoerd, zal er vanuit het OM en een
opsporingsinstantie nog veel werk moeten worden verzet.
In de volgende paragraaf bekijken we zelfonderzoek en zelfmelding vanuit een ander
perspectief en richten we ons op de mogelijke risico’s voor bedrijven, opsporingsinstanties en
het OM en de maatschappij.
5. Risico’s van zelfonderzoek en zelfmelden
In navolging van de voorgaande paragraaf, waarin wij de potentiële opbrengsten hebben
besproken die volgens onze respondenten te identificeren zijn op het gebied van zelfonderzoek
en zelfmelding, staan wij in deze paragraaf stil bij de risico’s die kunnen spelen bij
165

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

zelfonderzoek en zelfmelden. Het gaat hierbij dus om risico’s die mogelijk kunnen spelen, niet
om negatieve ervaringen van de respondenten zelf. Uiteraard speelt de eigen ervaring echter
wel een rol bij de waarneming en inschatting van risico’s. Ook in deze paragraaf maken wij
een onderscheid in risico’s die gelden voor het betrokken bedrijf (paragraaf 5.1), opsporing en
vervolging (paragraaf 5.2) en voor de maatschappij (paragraaf 5.3). Net zoals het geval is bij
de potentiële opbrengsten, zijn er risico’s die specifiek gelden voor het zelfonderzoek of de
zelfmelding en risico’s die vooral naar voren komen bij de combinatie van de twee.
Waar wij in paragraaf 4 zagen dat respondenten in potentie de meeste (verschillende)
opbrengsten zien voor bedrijven, is het aantal (verschillende) risico’s gelijk voor bedrijven en
opsporing en vervolging. Wij beginnen in paragraaf 5.1 met de risico’s die volgens
respondenten gelden voor bedrijven. We maken hier een onderscheid in de kosten en
onderzoeksmogelijkheden die gemoeid zijn met een zelfonderzoek, het risico van
zelfincriminatie, de onzekerheid die bij een zelfmelding komt kijken en risico’s die te maken
hebben met reputatieschade en publieke opinie.
5.1 Risico’s van zelfonderzoek en zelfmelding voor bedrijven
In deze paragraaf staan de risico’s centraal die respondenten specifiek voor bedrijven
aanwijzen. Wij hebben eerder gezien dat onze respondenten positief zijn over zelfonderzoek
in het algemeen en dat zij zeker voor bedrijven vooral potentiële opbrengsten zien van
zelfonderzoek. De risico’s van het zelfonderzoek voor bedrijven worden daarentegen als
beperkt gezien. Het gaat hierbij met name om de kosten van zelfonderzoek en de
onderzoeksmogelijkheden die private onderzoekers hebben. Wij bespreken dit hieronder in
paragraaf 5.1.1. De grootste risico’s spelen volgens respondenten vooral bij de zelfmelding en
niet zozeer in de onderzoeksfase. In deelparagraaf 5.1.2 tot en met 5.1.4 staan risico’s centraal
die volgens respondenten gaan spelen op het moment dat er (ook) een zelfmelding is gedaan.
Het gaat hier om het risico op zelfincriminatie, de onzekerheid die komt kijken bij een
zelfmelding en het risico dat een bedrijf loopt op reputatieschade.
5.1.1 Kosten en beperkte onderzoeksmogelijkheden bij zelfonderzoek
We hebben in paragraaf 4 gezien dat respondenten het positief achten dat bedrijven op eigen
kosten een zelfonderzoek laten uitvoeren. De kosten van zelfonderzoeken kunnen echter erg
oplopen. Afhankelijk van de onderzoeker die is ingeschakeld wordt er een hoger of lager
uurtarief gerekend. Aangezien het vaak gaat om complexe en omvangrijke zaken, zijn
zelfonderzoeken over het algemeen duur voor bedrijven, zeker als deze worden uitgevoerd
door de grote accountants- of advocatenkantoren: “Want als jij Deloitte of dat soort vrienden
aan het werk zet dan moet je wel echt je portemonnee [trekken], dan moet je echt wel hele
diepe zakken hebben, zeker als je een soort van carte blanche geeft” [Respondent 15 –
onderzoeker (advocaat)/opdrachtgever].
In aanvulling op de mogelijk hoge kosten die aan een zelfonderzoek verbonden zijn, is
het ook mogelijk dat de opbrengst van een zelfonderzoek beperkt is. We hebben eerder gezien
dat zelfonderzoekers over het algemeen de beschikking hebben tot veel informatie. Dat laat
onverlet dat zij geen opsporingsbevoegdheden hebben en dus voor een groot deel afhankelijk
zijn van informatie die zij via hun opdrachtgever of via vrijwillige medewerking van derden
ontvangen. Zoals respondent 3 stelt: “het OM heeft een enorme kracht he, het kan
doorzoekingen doen, kan vorderen, dat kunnen wij als particulieren allemaal niet, als private
partijen” [Respondent 3 – onderzoeker (forensisch accountant)]. Dat kan tot gevolg hebben dat
niet alle onderzoeksvragen voldoende kunnen worden beantwoord. Wanneer bijvoorbeeld
166

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

signalen van fraude niet kunnen worden bevestigd of oorzaken niet kunnen worden gevonden,
is het moeilijk om effectief (en preventief) op te treden.
Het bovenstaande hangt ook samen met de vraag of het onderzoek goed is uitgevoerd, en
vooral of de scope voldoende is geweest. Als de scope van het onderzoek onvoldoende is, kan
dat risico’s met zich brengen op het moment dat er op basis van het onderzoek wordt gehandeld.
Respondent 2 geeft een voorbeeld:
Een nadeel kan zijn, als je de scope niet goed bepaalt, dat op een later moment de OvJ
kan zeggen ja je hebt het maar halfbakken onderzocht en nu moet ik het alsnog toch zelf
doen. Of dat een aandeelhouder of andere partijen zeggen luister, dat rapport wat nu
uitkomt dat is het niet, het is een half probleem, maar bij die partijen zitten nog andere
problemen die niet onderzocht zijn. Dan zie je wat er bij Imtech bijvoorbeeld speelde,
dat een organisatie met een rapport naar buiten komt en dat er uiteindelijk in eerste
instantie de aandeelhouders het vertrouwen geven om geld te storten en even later bleek
het probleem toch niet opgelost te zijn, veel groter nog te zijn. Dan verlies je ook meteen
het vertrouwen en dan is het meteen ook de einde oefening van de organisatie. Dus in
die zin is het goed en zorgvuldig uitvoeren van het onderzoek cruciaal.
[Respondent 2 – onderzoeker (particulier onderzoeksbureau)]
Naast de risico’s die respondent 2 hierboven benoemt – het verlies van vertrouwen vanuit het
OM en aandeelhouders – wordt in de interviews ook besproken dat een zelfonderzoek dat een
onjuiste of te beperkte scope heeft kan leiden tot reputatieschade omdat het in ieder geval de
schijn wekt dat men dingen verborgen heeft willen houden. Ook benoemen respondenten dat
een te beperkt onderzoek geen goede basis is voor een zelfmelding bij het OM en dat een
onvolledig onderzoek het risico met zich brengt dat er geen maatregelen kunnen worden
getroffen ter voorkoming van vergelijkbare problemen in de toekomst.
5.1.2 Zelfincriminatie en onrust in de organisatie
Een veelgenoemd risico voor een bedrijf is dat de kans groot is dat het bedrijf met een
zelfmelding – en de onderliggende bevindingen van een zelfonderzoek – opsporingsinstanties
of het OM op de hoogte stelt van een strafbaar feit dat tot dan toe onbekend was. We hebben
gezien dat dit wordt gezien als belangrijk pluspunt van de zelfmelding voor de opsporing en
vervolging van fraude en corruptie.48 Voor het bedrijf in kwestie betekent dat echter dat het
zich blootstelt aan mogelijke vervolging en andere negatieve effecten (zoals reputatieschade),
omdat het met een zelfmelding aangeeft dat er sprake is geweest van fraude of corruptie door
of binnen het bedrijf. Dit is volgens respondenten een risico dat wordt meegewogen in de
beslissing om al dan niet over te gaan tot een zelfmelding. Respondent 7 legt uit:
Als advocaat merkte ik wel dat bedrijven vaak zo iets hadden van ja als we het melden
dan weten we zeker dat we bestraft gaan worden en reputatieschade etc. etc.. En als we
dat nou doen, we hoeven het niet te doen, we hoeven niet mee te werken aan onze eigen
veroordeling.
[Respondent 7 – vervolging (FP)]
Zeker in het geval dat er een zelfonderzoek ten grondslag ligt aan de zelfmelding is het een
reëel risico dat het bedrijf zichzelf incrimineert. 49 Dit risico speelt ook zonder dat er een
48

Zie paragraaf 4.2.
Respondenten geven aan dat het ook mogelijk is dat een zelfmelding wordt gedaan zonder dat er (al) een
zelfonderzoek is uitgevoerd maar dat dit zou gaan om een minderheid van de gevallen.
49

167

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

zelfmelding wordt gedaan, hoewel er in dat geval (nog) geen sprake is van incriminatie naar
buiten toe. Respondent 25 legt uit:
[Een ander voorbeeld is] een financieel directeur die enorm veel geld gestolen had van
een van de bedrijven waarvoor ik heb gewerkt. En toen we dat gingen onderzoeken, zei
ik tegen de opperbazen, je moet daar goed over nadenken, want als we dit gaan
onderzoeken gaan we ook dingen vinden waar we helemaal niet blij van worden, we gaan
vinden dat we zelf fouten hebben gemaakt door te weinig te controleren, we gaan vinden
dat mensen eraan hebben meegewerkt waar we veel van houden, die ook veel geld voor
ons verdienen.
[Respondent 25 – opdrachtgever]
Zoals respondent 25 hierboven uitlegt, brengt een zelfonderzoek het risico met zich dat er
informatie boven tafel komt die men binnen het bedrijf liever niet had willen hebben en waar
men ‘iets mee moet’ (ook omdat de kennis anders kan leiden tot (verdere) strafrechtelijke
aansprakelijkheid van het bedrijf). Naast het risico op zelfincriminatie van het bedrijf, is het
ook mogelijk dat de bevindingen van het zelfonderzoek erop wijzen dat de leiding van het
bedrijf mogelijk strafrechtelijk aansprakelijk is voor de fraude of corruptie waarvan de signalen
aanleiding waren voor het onderzoek. Dat betekent dat niet alleen het bedrijf zichzelf blootstelt
aan mogelijke vervolging, maar ook diens bestuurders.50
Kijk ook even naar de art. 12 beschikking die is afgegeven door het Hof Den Haag in het
kader van ING voor de vervolging van Ralph Hamers, daar is eigenlijk in essentie
gezegd, leuk dat je een hoog bedrag betaalt, maar als er genoeg informatie is over de
bestuurders om die in potentie te kunnen vervolgen dan moet het OM er ook alles aan
doen [om dat te doen].
[Respondent 11 – onderzoeker (forensisch accountant)]
Zelfincriminatie – van bedrijf en/of bestuurders – wordt door respondenten als belangrijke
reden genoemd om een zelfonderzoek zo veel mogelijk onder het verschoningsrecht van een
advocaat te laten plaatsvinden, zolang nog niet is besloten of men wil overgaan tot een
zelfmelding.
Respondenten geven daarnaast aan dat een zelfonderzoek onrust in de organisatie kan
opleveren. Hoewel de impact van een zelfonderzoek door respondenten minder groot wordt
geacht dan een strafrechtelijk onderzoek, zorgt ook een zelfonderzoek voor onrust, zelfs als er
sprake blijkt van loos alarm. In paragraaf 2 en 4 hebben we gezien dat respondenten het
zelfonderzoek belangrijk vinden in het kader van het zelfreinigend vermogen van een bedrijf.
Dit heeft echter dus ook een keerzijde:
En ik denk dus dat het in gang zetten van zoiets binnen de organisatie, er komen mensen
[onderzoekers] en iedereen vraagt wie zijn die mensen en wat doen ze dan. [Het heeft
impact op medewerkers], want je moet wel beloven dat je eerlijk antwoord geeft. En soms
moeten ze nog een keer terugkomen, worden ze geconfronteerd met dat ze toch gelogen
hebben. Daar moet je dan iets mee, kun je die mensen dan in dienst houden, moet je dan
een sanctie opleggen en zo ja, welke sanctie voor de een en welke sanctie voor de ander
en hoe communiceer je daarover? Dus het is een rotting binnen de organisatie (…) Het
heeft hele grote gevolgen, want als je erachter komt dat er dingen niet goed zijn, dan
moet je daar iets mee. En je kunt van sommige dingen ook denken van nou ja als ik het
50

Vgl. de discussie in Frankrijk in hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.4.

168

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

niet weet, gedane zaken nemen geen keer, we zorgen dat in de toekomst alles goed zal
verlopen, maar laat maar.
[Respondent 25 – opdrachtgever]
5.1.3 Onzekerheid ten aanzien van opsporing, vervolging en afdoening
Het risico dat een bedrijf zichzelf incrimineert hangt nauw samen met het gevolg daarvan: een
opsporingsonderzoek naar en een vervolging van het bedrijf, die kunnen leiden tot een straf of
transactie. Volgens respondenten komt er veel onzekerheid kijken bij dit proces van afdoening.
We kunnen dit splitsen in onzekerheid rondom de fase van opsporing en vervolging en
onzekerheid rondom de afdoening. Wij bespreken eerst de onzekerheid die respondenten als
risico zien binnen de fases van opsporing en vervolging, waarna we ingaan op de afdoening.
Een risico dat respondenten uit alle respondentgroepen identificeren is dat een bedrijf
niet goed kan voorspellen hoe het verdere proces van opsporing en vervolging zal verlopen,
wanneer een zelfmelding wordt gedaan. Respondenten benadrukken dat fraude- en
corruptiezaken lang kunnen voortduren en het bedrijf maar in zeer beperkte mate controle kan
uitoefenen op het proces.51 Zo stelt respondent 5:
En daar steekt het vaak bij die bedrijven dat ze, dat misschien het onderzoek op zichzelf
en het feit dat ze er aan het eind van de dag een boete voor moeten betalen en misschien
een paar mensen onder de bus moeten gooien, dat is dan nog daar aan toe, maar het feit
dat ze in een proces en een procedure belanden die ongewis is qua tijdsduur en uitkomst,
dat vinden ze vaak nog het moeilijkste te verteren.
[Respondent 5 – opsporing (FIOD)]
Dit punt, dat de onzekerheid en lange duur van het proces meer schade aanbrengt dan een
uiteindelijke straf of transactie, wordt door meerdere respondenten benadrukt als belangrijk
risico. De zaak blijft op deze wijze “als een zwaard van Damocles boven je hoofd hangen”
[Respondent 18 – onderzoeker (advocaat)]. De schade kan volgens respondenten vooral
worden gezocht in de onzekere toekomstverwachting voor het bedrijf (wat ook effect kan
hebben op de reputatie en het gedrag van bijvoorbeeld klanten en aandeelhouders).
Ook in de fase van afdoening speelt het risico van onzekerheid een belangrijke rol.
Respondenten benadrukken dat er op dit moment in Nederland nog te weinig is geregeld
rondom zelfmelden, waardoor het onduidelijk is wat de uitkomst van een zelfmelding zal zijn.
Het gaat ten eerste om de vraag welke afdoening wordt gekozen. Hoewel respondenten die
werkzaam zijn bij het OM aangeven dat in principe naar een transactie zal worden toegewerkt
bij een zelfmelding, benadrukken onderzoekers en opdrachtgevers dat het geen gegeven is dat
het OM niet alsnog tot vervolging van individuele medewerkers of leidinggevenden of de
rechtspersoon overgaat. Zeker ten aanzien van de positie van natuurlijke personen bij een
transactie met de rechtspersoon kan er veel onzekerheid bestaan.52
Daarnaast is het mogelijk dat een voorgestelde transactie geen goedkeuring krijgt van de
top van het OM of van de Toetsingscommissie hoge transacties. Ook in het geval dat er met
een transactie wordt gewerkt die op goedkeuring van de bevoegde partijen kan rekenen is het
van te voren onduidelijk hoe hoog de transactie zal zijn, of er korting wordt toegepast voor de
zelfmelding en hoe hoog die korting dan is. Een aanvullend probleem hierbij is volgens
respondenten dat onduidelijk is waar de eventuele korting dan op moet worden toegepast: “stel
je krijgt net als een SHV, je krijgt 25% korting (…). 25% van wat?” [Respondent 18 –
51
52

Vgl. hoofdstuk 6, paragraaf 6.2.1.
Vgl. hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.4. Zie ook paragraaf 6.1.1 van het huidige hoofdstuk.

169

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

onderzoeker (advocaat)]. Zoals we in paragraaf 6 uitgebreider zullen bespreken is een van de
meest genoemde suggesties ter verbetering van het proces rondom zelfonderzoek en
zelfmelden dan ook het vastleggen van duidelijke straf- en kortingsrichtlijnen voor
transacties.53
De geïdentificeerde onzekerheid van wat men staat te wachten geldt volgens
respondenten ook internationaal: het feit dat er in Nederland voor een bepaalde afdoening is
gekozen betekent nog niet dat het bedrijf niet ook zal worden vervolgd in een ander land. Dat
brengt met zich dat de zaak wellicht in Nederland tot afronding komt, maar dat het voor het
bedrijf nog niet kan worden afgesloten, omdat buitenlandse vervolging dreigt.
5.1.4 Reputatieschade
Een volgend risico dat volgens respondenten voor bedrijven aanwezig is bij een zelfmelding,
is het risico van reputatieschade. We hebben in paragraaf 3 al besproken dat de kans op en de
omvang van reputatieschade wordt meegewogen in de beslissing om al dan niet te melden. De
reputatieschade die een bedrijf kan lijden naar aanleiding van het openbaar worden van fraude
of corruptie wordt echter door zowel respondenten als deelnemers van de expertseminars als
minder groot geacht dan de reputatieschade die het bedrijf zou lijden bij ontdekking zonder
zelfmelding. Zo stelt respondent 1 hierover: “[bepaalde bedrijven] kunnen alleen maar
functioneren op basis van het vertrouwen van het publiek. Dus als je dingen onder de pet houdt
die echt niet kunnen dan zou het wel eens een ernstige inbreuk op je reputatie kunnen zijn”
[Respondent 1 – onderzoeker (forensisch accountant)]. Zoals we in paragraaf 3.2 hebben
besproken speelt de inschatting van de omvang van de reputatieschade bij wel of niet melden
een rol bij de overweging om al dan niet over te gaan tot een zelfmelding. Zoals respondent 1
hierboven aangeeft spelen factoren als de aard van het bedrijf, de eigendomsstructuur en de
markt waarin het bedrijf opereert ook een rol bij de inschatting van de impact van de
reputatieschade. Zo zal een niet gemelde fraude of corruptie volgens respondenten harder
aankomen bij een onderneming die beursgenoteerd is of opereert in een omgeving waar het
vertrouwen van de burger of de overheid belangrijk is.
Reputatieschade heeft direct en indirect impact op de commerciële belangen van een
bedrijf. Hoewel het niet direct betekent dat klanten hun vertrouwen in een bedrijf opzeggen op
het moment dat bekend wordt dat er sprake is (geweest) van fraude of corruptie, kan verlies
van klanten wel één van de consequenties zijn. Ook kunnen andere bedrijven of overheden de
samenwerking met het bedrijf in kwestie stopzetten omdat ze niet in verband willen worden
gebracht met de fraude of corruptie. Op deze manier kan de reputatieschade die voortvloeit uit
de zelfmelding een risico vormen voor de inkomsten en zelfs het voortbestaan van het bedrijf.
Een aantal respondenten wijst er daarnaast op dat een zelfmelding een bedrijf ook kan
blootstellen aan bijkomende schade die het gevolg is van reputatieschade en het bekend worden
van de fraude of corruptie. Zo legt respondent 16 uit:
De ééndimensionale gedachte dat je dat [een zelfmelding] moet doen vanwege je
bedrijfsethiek dat miskent de complexe positie waarin een bedrijf zit bij zo'n zelfmelding.
Want je stelt je niet alleen bloot aan afdoening door justitie. Je stelt je ook bloot aan
kritiek van al je andere stakeholders en dan nog eens een keer die onwelwillende derden
die via WOB verzoeken en allerlei andere manieren kunnen proberen al dan niet
vanwege concurrentie of andere motieven toch nog even nog een extra trap na te geven.
[Respondent 16 – onderzoeker (advocaat)]

53

Vgl. in dit verband de discussie in Frankrijk. Zie hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.3.

170

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

Een aantal respondenten stelt daarbij dat een zelfmelding ook kan leiden tot een negatieve
publieke opinie. Dit punt staat volgens respondenten los van de negatieve opinie (en
reputatieschade) die kan volgen op de fraude of corruptie zelf: het gaat hier specifiek om de
afhandeling daarvan. De hoge transacties die met bedrijven worden gesloten worden door
sommige leden van de maatschappij (waaronder ook opiniemakers en politici) gezien als
klassenjustitie. Indien dit het geval is bestaat het risico dat de publieke opinie zich tegen de
transactie (en het bedrijf) keert. Wij zullen in paragraaf 5.2 zien dat dit een risico is dat ook
geldt voor het OM en opsporingsinstanties.
Concluderend kunnen we stellen dat naar de mening van respondenten het niet
zelfmelden van fraude en corruptie een kleinere kans op reputatieschade oplevert, maar een
grote omvang van reputatieschade veroorzaakt mocht het geval toch in de openbaarheid
komen. Wel zelfmelden van fraude of corruptie vergroot de kans op reputatieschade maar de
omvang van deze reputatieschade is volgens respondenten wel kleiner dan wanneer er geen
zelfmelding is gedaan (maar het toch in de openbaarheid is gekomen).
5.2 Risico’s van zelfonderzoek en zelfmelden voor de opsporing en vervolging
De risico’s die respondenten identificeren voor de opsporing en vervolging van fraude en
corruptie hebben voor een belangrijk deel te maken met de vraag in hoeverre er door
opsporingsinstanties en het OM kan worden vertrouwd op de informatie die wordt aangeleverd
(de betrouwbaarheid). Dit valt uiteen in drie onderdelen, die wij in paragraaf 5.2.1 tot en met
5.2.3 bespreken. Ten eerste wordt de kwaliteit van het onderzoek en de onderzoeker benoemd
als risico voor het gebruik van een zelfonderzoek en een zelfmelding door het OM en
opsporingsinstanties. De rol die een opdrachtgever speelt in het zelfonderzoek wordt hierbij
ook expliciet benoemd als factor die de kwaliteit van een onderzoek kan beïnvloeden. Ten
tweede benoemen respondenten het risico dat een strafrechtelijk onderzoek en afdoening
worden beïnvloed door onderzoekers en hun opdrachtgevers. Ten derde geven respondenten
aan dat het niet betrachten van transparantie door een melder na een zelfmelding ook een risico
kan vormen. Hierbij wordt ook expliciet het gebruik van het verschoningsrecht door advocaten
benoemd.
Naast deze risico’s die weerslag hebben op het vertrouwen dat men vanuit de
strafrechtelijk keten heeft of kan hebben in een zelfonderzoek of zelfmelding, is een risico van
een andere aard uit onze interviews naar voren gekomen. Het gaat hierbij om de publieke
opinie. Volgens respondenten is het een reëel risico dat de publieke opinie zich tegen de
afhandeling van de zelfmelding keert, en dat de perceptie ontstaat dat er sprake is van
klassenjustitie. Wij bespreken dit in paragraaf 5.2.4.
5.2.1 Kwaliteit onderzoek en onderzoeker
Het eerste risico dat door respondenten wordt genoemd in het kader van de betrouwbaarheid
van het zelfonderzoek en de zelfmelding heeft te maken met de kwaliteit van de onderzoeker
en het zelfonderzoek. In dit kader bespreken wij ook de regelgeving rondom zelfonderzoek en
de relatie die zelfonderzoekers hebben met hun opdrachtgever.
Hoewel respondenten uit alle respondentgroepen aangeven dat zij de kwaliteit van
zelfonderzoeken en de onderzoekers die deze uitvoeren over het algemeen goed achten, worden
er in dit kader wel (drie) mogelijke risico’s benoemd, die samenhangen met de voor de
onderzoeker geldende standaarden, met deskundigheid van onderzoekers en met de relatie
tussen opdrachtgever en onderzoeker. Bij dit derde punt wordt in het bijzonder ingegaan op de
partijdigheid van de advocaat-onderzoeker.
171

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Ten eerste bespreekt een aantal respondenten dat een zelfonderzoek niet aan dezelfde
standaarden wordt gehouden als een onderzoek door een opsporingsambtenaar. Hoewel er wel
regels gelden voor het uitvoeren van zelfonderzoek, verschillen deze met het type onderzoeker
en ook het toezicht op naleving van deze regels is anders geregeld (zie ook paragraaf 2).
Hierdoor bestaat het risico dat de geldende regels worden overtreden (of onvoldoende zijn om
de kwaliteit van een onderzoek te garanderen). In het verlengde hiervan wordt het punt
genoemd dat bepaalde informatie niet beschikbaar zal zijn voor particuliere onderzoekers
omdat deze alleen kan worden verkregen via de inzet van opsporingsbevoegdheden. Hierdoor
bestaat het risico dat een zelfonderzoek onvolledig is.
Ten tweede stellen respondenten dat het risico kan spelen dat de onderzoekers niet
geschikt zijn voor het uitvoeren van het onderhavige onderzoek. Het kan hierbij gaan om een
algemene expertise of om het missen van specifieke expertise. Uitgezonderd de situatie waarin
men valt onder de definitie van particulier onderzoeker in de zin van de Wet particuliere
beveiligingsorganisaties en recherchebureaus (Wpbr), is er geen vergunning of specifieke
opleiding noodzakelijk voor onderzoekers. Interne onderzoeksafdelingen en forensisch
accountants54 zijn daarnaast door de Minister uitgesloten van de vergunningplicht onder de
Wpbr. Dit brengt volgens respondenten het risico met zich dat onderzoekers ondeskundig zijn.
Het kan zoals gezegd ook gaan om het missen van specifieke expertise. Respondent 2 geeft
hier een voorbeeld van.
Bij wijze van spreken, bij een grote fraude zoals die bij SBM Offshore, als je daar een
klein onderzoeksbureau bij gaat halen die bij wijze van spreken alleen maar
echtscheidingen behandelt, ja dan [moet] je als OM ook zeggen ja dit zijn geen partijen
die hiervoor gemaakt zijn. Het moeten wel partijen zijn die kennis en ervaring van de
problematiek hebben.
[Respondent 2 – onderzoeker (particulier onderzoeksbureau)]
Deze deskundigheid is volgens respondenten van belang voor de kwaliteit van het onderzoek.
Sommige respondenten koppelen dit ook aan het type onderzoeker: advocaten worden
bijvoorbeeld door meerdere respondenten genoemd als niet per definitie gekwalificeerd als
feitenonderzoeker omdat zij hier volgens deze respondenten niet voor zijn opgeleid. Andere
respondenten stellen daarentegen juist dat feitenonderzoek onderdeel is van de dagelijkse
praktijk van advocaten en dat zij in het bijzonder geschikt zijn om dit te doen omdat zij ook de
juridische context van dergelijke feiten kunnen meenemen.55
Ten derde wordt de relatie tussen opdrachtgever en onderzoeker opgevat als een factor
die de kwaliteit van het onderzoek kan bedreigen. Daarbij gaat het enerzijds om de
onafhankelijkheid en onpartijdigheid van onderzoekers, maar anderzijds ook om wie de
opdracht heeft gegeven voor het onderzoek. Meerdere respondenten benadrukken dat moet
worden opgepast voor de situatie waarin de opdrachtgever voor het zelfonderzoek een
persoonlijk belang heeft bij de uitkomsten van het onderzoek. Het gaat bijvoorbeeld om de
situatie waarbij de raad van bestuur van een bedrijf kan worden vervolgd als feitelijk

54

Deze uitspraak is door de Minister van Justitie en Veiligheid gedaan voordat advocaten zich expliciet als
onderzoekers gingen profileren. De redenering die naar aanleiding van artikel 1 lid 3 van de Wpbr in het kader
van accountants wordt gevolgd (een organisatie die ter uitvoering van een haar bij wettelijk voorschrift
opgedragen taak of in de uitoefening van een beroep dat aan een wettelijk voorschrift is onderworpen is niet
vergunningplichtig), is echter ook op advocaten toe te passen. Zie Kamerstukken II 2007/08 aanhangsel, 2528 en
Kamerstukken II 2008/09, 29 279, nr. 93.
55
Zie ook hoofdstuk 2.

172

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

leidinggevende.56 Om deze reden is het volgens meerdere respondenten van belang dat de raad
van commissarissen de opdrachtgever van een zelfonderzoek is:
Als het gaat om de directie, [als] die ook maar het vage gevoel heeft dat ze misschien
zelf er ook wel eens last van kunnen krijgen, ja die zullen geneigd zijn om die scope heel
erg te beperken, want ze weten wat er gebeurd is. Terwijl een raad van commissarissen
misschien wel kijkt naar het bredere belang van de reputatieschade van een
onderneming. [En] veel meer zal kijken naar van wat is er nou werkelijk gebeurd en is
het nodig dat we die directie een schop onder de kont geven. Dat zijn allemaal hele
andere afwegingskaders, maar wel relevant voor de koers die zo een intern onderzoek
gaat nemen.
[Respondent 5 – opsporing (FIOD)]
Een te grote rol van een opdrachtgever in een zelfonderzoek draagt het risico met zich dat het
onderzoek te zeer gestuurd wordt door de belangen van de opdrachtgever. In dit kader wordt
ook wel gewezen op het risico van window dressing, waarbij een onderzoek slechts wordt
uitgevoerd om de indruk te wekken dat men de kwestie serieus neemt, maar het onderzoek
dermate beperkt en oppervlakkig is dat de kwaliteit ervan onvoldoende is. Hoewel dit in
expertmeeting 1 vanuit de deelnemende journalist werd benoemd als problematisch, achten de
deelnemers, die een achtergrond in accountancy (en een rol bij de NBA) hebben, dit risico klein
omdat de onderzoeker zijn eigen verantwoordelijkheid heeft voor een goed onderzoek en een
te beperkte opdracht dus niet aan zal nemen.
De relatie met de opdrachtgever kan volgens meerdere respondenten in het bijzonder een
risico vormen als de onderzoeker advocaat is. De meningen verschillen over de vraag in
hoeverre een advocaat in staat is om onafhankelijk onderzoek uit te voeren, gegeven zijn
wettelijke partijdigheid ten opzichte van de cliënt.57 Een deel van onze respondenten is van
mening dat de partijdigheid een onafhankelijk onderzoek niet in de weg hoeft te staan. Deze
mening wordt vooral onder de advocaten onder onze respondenten uitgesproken, hoewel deze
respondenten niet eensgezind zijn over dit onderwerp. Een deel van onze advocaatrespondenten stelt dat een advocaat ondanks de wettelijk vastgelegde partijdigheid naar de
klant toe onafhankelijk dient te zijn.58 Andere respondenten die als advocaat werkzaam zijn
stellen echter dat er geen onafhankelijk advocatenonderzoek bestaat. Deze laatste opvatting
lijkt te worden gedeeld door de respondenten die niet werkzaam zijn als advocaat. Zo stelt
respondent 7 bijvoorbeeld:
Ja als je het hebt over gedegen onderzoek doen, of onafhankelijk onderzoek doen en je
hebt het over advocatenkantoren, dan denk ik ja maar dat is eigenlijk niet mogelijk,
onafhankelijk. Want een advocaat is nou eenmaal per definitie een partijbehartiger, een
belangenbehartiger van een bepaalde partij, partijdig. Dat is niet een verwijt, dat is
gewoon één van de kernwaarden van de advocatie. Dus het betekent niet dat ze niet goed
onderzoek kunnen doen, maar dat is wel gewoon altijd iets wat je in gedachten moet
houden. Het kan een risico zijn, het is niet hetzelfde als we doen aan waarheidsvinding
in het belang van de maatschappij, het is gewoon een heel ander uitgangspunt.
[Respondent 7 – vervolging (FP)]
Ook deelnemers van de expertseminars stellen dat een onderzoek uitgevoerd door een (bij wet
partijdige) advocaat niet per definitie een slecht onderzoek is, maar dat het doel van het
56

Vgl. in dit kader hoofdstuk 3, paragraaf 6.2.2.
Zie in dit verband ook hoofdstuk 2, paragraaf 2.1.
58
Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140.
57

173

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

onderzoek belangrijk is, om te bepalen of een partijdig onderzoek nuttig is. In alle
expertmeetings wordt hier een onderscheid gemaakt tussen onderzoek dat bedoeld is voor
intern gebruik en een onderzoek dat bedoeld is om ‘extern’ (bijvoorbeeld voor een zelfmelding)
te gebruiken. In dit kader wordt in expertmeeting 2 opgemerkt dat de toegevoegde waarde van
een partijdig onderzoek zich beperkt tot de (interne) juridische positiebepaling van het bedrijf.
Een gelijksoortig argument is in expertmeeting 3 naar voren gebracht, waarbij nog een extra
nuance wordt aangebracht. Volgens de deelnemers van expertmeeting 3 dient een juridisch
geschoolde onderzoeker niet als advocaat op te treden wanneer hij of zij onderzoek doet, maar
als jurist. Hierbij kan de onderzoeker wel gebruik maken van de juridische kennis en expertise,
maar niet de rol van advocaat (en diens rechten zoals het verschoningsrecht). 59 Dit is
vergelijkbaar met de situatie dat sommige forensisch accountants zich hebben laten
uitschrijven als registeraccountant. Deze onderzoekers behouden hun kennis en vaardigheden,
maar zijn niet meer gebonden aan de regels (en het tuchtrecht) van accountants (maar in plaats
daarvan bijvoorbeeld aan de Wpbr, die particulier onderzoekers reguleert).
Overigens benadrukken de meeste respondenten dat ook zelfonderzoeken die door
andere onderzoekers dan advocaten worden uitgevoerd het risico lopen om door de
opdrachtgever te worden beïnvloed, aangezien de opdrachtgever degene is die opdracht heeft
gegeven voor het onderzoek en daar ook de rekening voor betaalt.60 Om deze reden werd er in
expertseminar 1 gesproken over objectief onderzoek in plaats van onafhankelijk onderzoek:
volgens de deelnemers van het expertseminar is het voor geen enkele particulier onderzoeker
mogelijk om onafhankelijk te zijn omdat zij altijd betaald worden door het bedrijf. Dat wil
echter niet zeggen dat zij niet in staat zouden zijn tot het uitvoeren van een objectief onderzoek.
Interne onderzoekers hebben volgens respondenten het minste een commercieel belang
bij de opdracht aangezien deze onderzoekers in dienst zijn bij de opdrachtgever. Desondanks
is het ook voor interne onderzoeksafdelingen belangrijk om targets te halen en zijn de
commerciële belangen van het bedrijf waar zij onderdeel van zijn ook deels de belangen van
de onderzoekers. 61 Respondenten wijzen in het kader van de commerciële belangen van
onderzoekers ook op de situatie waarin de onderzoekers onderdeel zijn van een groter kantoor
dat de opdrachtgever ook nog op andere wijzen als client heeft. Zoals eerder besproken bestaan
er voor forensisch accountants en (inmiddels ook) advocaten richtlijnen die
onderzoeksopdrachten en werkzaamheden in het kader van audit en assurance, dan wel
juridische bijstand scheiden. 62 Onderzoekers mogen daarom niet werkzaam zijn bij een
organisatie die ook op een andere wijze een commerciële relatie met de opdrachtgever voor het
zelfonderzoek heeft. Gevraagd naar deze scheiding stellen alle respondenten en deelnemers
van de expertseminars dat zij dit een logische en belangrijke maatregel vinden (zie ook
paragraaf 6 hieronder).
5.2.2 Beïnvloeding door bedrijven en onderzoekers
In paragraaf 5.2.1 hebben we besproken dat een zelfonderzoek kan zijn beïnvloed door een
opdrachtgever, waardoor de kwaliteit van het onderzoek gevaar kan lopen. Respondenten
noemen daarnaast ook het risico dat het OM en/of de opsporingsdiensten worden beïnvloed in
de fase van de zelfmelding. Overigens hoeft dit niet een bewuste poging tot beïnvloeding te
59

Vgl. Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140, r.o. 5.19.
Overigens benadrukken de onderzoekers onder onze respondenten het belang van ownership over het onderzoek
door onderzoekers en dat een onderzoeker zich niet dient te laten beïnvloeden door de opdrachtgever.
61
Aan de andere kant is het een bekend gegeven dat er binnen een organisatie verschillende belangen spelen en
dat er botsende belangen kunnen zijn ten aanzien van commercie (het bedrijf in het geheel) en veiligheid (interne
onderzoekers).
62
Zie hoofdstuk 2, paragraaf 2.2.
60

174

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

zijn: het aandragen van informatie, die noodzakelijkerwijs bestaat uit een selectie, heeft al het
risico in zich dat het opsporingsonderzoek een bepaalde kant op wordt geduwd. Dit kan volgen
uit een bewuste strategie om bepaalde informatie niet te delen, maar het kan ook een onbedoeld
gevolg zijn van de scope van het zelfonderzoek. Om deze reden is het volgens respondenten
belangrijk dat het OM en opsporingsinstanties kritisch blijven naar de informatie die met een
zelfmelding wordt aangeleverd. Zoals respondent 27 het verwoordt:
Je moet er wel van bewust zijn dat gewoon een verhaal van het bedrijf is, waar je, ik zeg
niet met wantrouwen naar moet kijken, maar wel met de nodige voorzichtigheid. Dus je
moet zelf blijven nadenken. En ja ook de ruimte nemen om daar kritisch over te zijn en
eventueel om aanvullend eigen onderzoek nog te doen.
[Respondent 27 – opsporing (FP)]
Respondenten benadrukken dan ook dat er nooit volledig op het zelfonderzoek wordt
vertrouwd. Ook vanwege strafvorderlijke eisen aan bewijs, dient er volgens respondenten altijd
in enige mate onderzoek te worden gedaan door opsporingsambtenaren.63 In veel gevallen van
fraude en corruptie zal dit opsporingsonderzoek uitgevoerd worden door de FIOD. Afhankelijk
van onder andere de timing van de zelfmelding, en daarmee ook de invloed die het OM kan
uitoefenen op het zelfonderzoek, zal deze verificatie meer of minder uitgebreid zijn. Ook speelt
een rol welke informatie is aangeleverd. Een interpretatie of samenvatting van het onderzoek
is niet voldoende, maar wanneer ook de vergaarde broninformatie wordt aangebracht kan de
opsporing “een soort steekproefsgewijs [checken] of dat we bepaalde informatie uit het bedrijf
willen ontvangen om te toetsen of het rapport deugt” [Respondent 14 (vervolging (FP)]. De
vraag blijft of dit voldoende is om beïnvloeding van het strafrechtelijke onderzoek door het
zelfonderzoek en de zelfmelding te vermijden. Geen van de respondenten stelt het idee te
hebben dat beïnvloeding een risico is als het zelfonderzoek goed wordt geverifieerd. De
respondenten uit de opsporing en vervolging geven aan dat zij er vertrouwen in hebben dat een
grondige verificatie voldoende is om het zelfonderzoek te kunnen gebruiken. Dit gebruik is dus
echter beperkt, omdat het volgens respondenten altijd wordt gecombineerd met enige vorm van
strafrechtelijke opsporing. Respondent 19 stelt over het risico van beïnvloeding in combinatie
met een strafrechtelijk onderzoek:
Ik denk alleen dat als je een goede verificatie kan doen op uiteindelijk dat zelfonderzoek,
dat je daarmee die problematiek zou moeten kunnen ondervangen. Dus als je zelf de
mogelijkheid hebt op voorhand om bepaalde data veilig te hebben gesteld en je neemt de
tijd ook om echt een goede verificatie te doen in de data, maar misschien ook met een
paar getuigenverhoren of een verdachtenverhoor en ook nog wellicht in het buitenland
rechtshulpverzoek hebt gedaan, informatie hebt kunnen verzamelen waar het bedrijf niet
bij kan [en] wat bankgegevens hebt kunnen vorderen, dan ondervang je volgens mij wel
het risico dat [bijvoorbeeld] een advocaat dingen opschrijft in het belang van zijn client
die wij anders zouden interpreteren.
[Respondent 19 – vervolging (FP)]
Naast de bewuste of onbewuste beïnvloeding die kan plaatsvinden door het gebruik van de
gegevens van een zelfonderzoek, kan een zelfonderzoek ook op een andere manier een risico
vormen voor de opsporing en vervolging van fraude en corruptie. Omdat een zelfmelding vaak
63

Het is om die reden dat in Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten wordt vereist dat – kortgezegd – het
zelfonderzoek bijdraagt aan het opsporingsonderzoek of de waarheidsvinding. Zie hoofdstuk 4, paragraaf 4.1,
hoofdstuk 5, paragraaf 4.1 en hoofdstuk 6, paragraaf 4.1.

175

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

volgt nadat het onderzoek al is afgerond of zich in een vergevorderd stadium bevindt, zijn
mogelijke verdachten er vaak al van op de hoogte dat zij worden verdacht van strafbare feiten.
Want je wilt eigenlijk als je strafbare feiten onderzoekt mensen zo vers mogelijk spreken.
Je wil getuigen, maar ook verdachten, wil je eigenlijk onbeïnvloed spreken. Als er al zo
een intern onderzoek heeft plaatsgevonden en er al allerlei documenten zijn
voorgehouden, ja dat is allemaal gebeurd zonder cautie meestal en verder niet in het
proces-verbaal neergelegd. Dan heb je dus te maken met mensen die eigenlijk al
beïnvloed zijn op een bepaalde manier. Ze hebben al kennis van de relevante stukken,
misschien heeft die advocaat al iets verteld over hoe strafbaar het allemaal is, misschien
hebben ze zichzelf al gerealiseerd dat ze problemen [krijgen], dus je hebt een beïnvloede
getuige dan eigenlijk, of een beïnvloede verdachte, op het moment dat je met eigen
opsporingsonderzoek begint.
[Respondent 12 – vervolging (FP)]
5.2.3 Gebrek aan transparantie en medewerking na zelfmelding
Een volgend risico voor de opsporing en vervolging, dat te maken heeft met de vraag in
hoeverre er kan worden vertrouwd op de via de zelfmelding aangeleverde informatie, is dat de
melder niet transparant is (of volledige openheid van zaken geeft) en niet volledig meewerkt
aan het strafrechtelijke onderzoek. Respondenten noemen potentiële gevallen waarin er wel
informatie wordt overlegd, maar waarbij het vermoeden bestaat dat deze informatie niet
volledig is. Respondent 6 geeft het volgende voorbeeld:
En dan zeggen wij natuurlijk, wij willen ook wel graag de onderliggende gegevens
bekijken en dan krijg je nog wel eens de situatie dat de advocaat dan zegt dat is geen
enkel probleem, zegt u maar wat u wilt hebben. En dan moet je zo ongeveer op
documentniveau gaan aangeven van ik zou dat wel willen hebben, dat wel willen
hebben en dan krijg je dus [dat je] heel erg stukje bij beetje wat informatie kan krijgen,
maar waar je niet de gelegenheid bij krijgt om vrij en assertief door het beschikbare
materiaal heen te gaan.
[Respondent 6 – opsporing (FIOD)]
Overigens geven de respondenten uit de groepen van onderzoekers en opdrachtgevers aan dat
zij het onlogisch achten om niet volledig transparant te zijn of niet volledig mee te werken als
er een zelfmelding is gedaan en dat dit dan ook niet hun werkwijze is. Ook respondenten uit de
opsporing en vervolging geven aan dat hun ervaring is dat als een bedrijf is overgegaan tot een
zelfmelding, dit over het algemeen betekent dat het bedrijf ook echt meewerkt en openheid van
zaken geeft. Desondanks zien laatstgenoemde respondenten gebrek aan medewerking en
transparantie wel als risico.64
In het kader van de transparantie en medewerking van de zelfmelder wordt door
respondenten ook gewezen op het gebruik van het verschoningsrecht. Hoewel alle
respondenten die zich hierover hebben uitgelaten aangeven het verschoningsrecht een
belangrijk onderdeel van het rechtssysteem te vinden, zien wij wel verschillende meningen
over hoe het dient te worden gebruikt in het kader van een zelfmelding. Zoals we eerder hebben
besproken wordt het verschoningsrecht in de fase van het zelfonderzoek, zonder zelfmelding,
64

In Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten wordt dit mogelijk ondervangen doordat wordt vereist dat het
bedrijf voldoende informatie moet overleggen ofwel alle relevante informatie moet overleggen om in aanmerking
te komen voor strafvermindering en/of een alternatieve wijze van afdoening. Zie hoofdstuk 4, paragraaf 4.1,
hoofdstuk 5, paragraaf 4.1 en hoofdstuk 6, paragraaf 4.1.

176

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

over het algemeen gewaardeerd als beveiligingsmechanisme. Op het moment dat er echter
gemeld is verwachten de meeste respondenten vanuit de opsporing en vervolging volledige
openheid van zaken ten aanzien voor de verdenkingen relevante feiten (zoals ook gebruikelijk
is in de door ons in Deelonderzoek A onderzochte landen). Dat betekent dat het
verschoningsrecht in hun ogen nog steeds kan worden ingezet voor bijvoorbeeld de
communicatie met de advocaat over de juridische advisering, maar dat het zich niet dient uit te
strekken tot het feitenonderzoek. Tijdens de expertseminars hebben deelnemers een
vergelijkbare mening geuit. Het verschoningsrecht kan volgens de deelnemers worden gebruikt
in de fase van het zelfonderzoek en om de juridische positie van een bedrijf te bepalen, maar
als de keuze is gemaakt om te melden, dient volledige transparantie te worden betracht over de
feiten. Het niet hanteren van transparantie is volgens de deelnemers nadelig voor het bedrijf,
omdat het de indruk wekt dat de aangeleverde informatie niet volledig of betrouwbaar is.
In de praktijk kan het echter moeilijk zijn voor het OM en de opsporing om communicatie
tussen advocaat en opdrachtgever te scheiden van de overige door het bedrijf verstrekte
documentatie. Zo legt respondent uit:
Dat is het lastige want het bedrijf gaat er eigenlijk niet over he, dat is natuurlijk de
verschoningsgerechtigde zelf. Maar het bedrijf kan natuurlijk wel zeggen we verstrekken
gewoon alle informatie met uitzondering natuurlijk van de communicatie met onze eigen
huisadvocaat, en dat snap ik ook volledig. (…) Kijk dat is ons probleem, dat vaak de
communicatie met de advocaat dwars door alles zit. Dus dat we helemaal niet zo
makkelijk een hele e-mailbox in één keer goed kunnen analyseren, want er moet eerst
helemaal al die briefjes, mailtjes met verschillende advocaten over de hele wereld eruit
worden gehaald.
[Respondent 14 – vervolging (FP)]
Samengevat zijn alle respondenten het er over eens dat het verschoningsrecht niet moet worden
ingezet om (delen van) het zelfonderzoek ‘achter te verstoppen’:
Als je die weg in slaat van zelfmelden, dan kan je [dat] niet halfbakken doen, dat kan je
niet maar een beetje doen. Dan kan je niet zeggen van ja maar dan gaan we dat wel en
dan gaan we dat niet [verstrekken].
[Respondent 25 – opdrachtgever]
Advocaat-onderzoekers en opdrachtgevers onder onze respondenten geven echter aan dat dit
niet hoeft te betekenen dat het verschoningsrecht geen enkele rol kan spelen in het geval van
zelfmelding. Zij benoemen bijvoorbeeld de situatie waarin informatie die niet gerelateerd is
aan de fraude of corruptie buiten de melding wordt gehouden. Het kan hier gaan om een poging
om de impact van de zelfmelding te beperken door overig strafbaar gedrag van het bedrijf
buiten de melding te houden, maar ook om gevoelige informatie die niet gaat over enig
strafbaar feit, of informatie over medewerkers die onevenredig geschaad zouden zijn bij
vermelding ervan.
5.2.4 Publieke opinie
In de voorgaande paragrafen van paragraaf 5.2 hebben we instrumentele risico’s van
zelfonderzoek en zelfmelding besproken. Hoewel respondenten stellen dat deze risico’s serieus
dienen te worden genomen, zijn zij over het algemeen van mening dat de risico’s kunnen
worden gemitigeerd. Het grootste risico is volgens respondenten van een heel andere aard. Het
gaat hier niet zozeer om risico’s waar rekening mee moet worden gehouden om een
177

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

zelfonderzoek en een zelfmelding nuttig te laten zijn voor een opsporingsonderzoek en
strafrechtelijke afdoening, maar om de publieke perceptie van zelfonderzoek, zelfmelding en,
daaraan verbonden, de transactiepraktijk van het OM. Volgens de respondenten is er in de
publieke perceptie sprake van bevoordeling van grote en machtige partijen en klassenjustitie
wanneer ernstige fraude en corruptie na zelfmelding wordt afgedaan met een transactie met de
rechtspersoon van het bedrijf. Deze perceptie kan afbreuk doen aan de legitimiteit van de
strafrechtspleging en aan de wijze waarop het OM fraude en corruptie binnen het bedrijfsleven
probeert te bestrijden. Ondanks dat respondenten aangeven deze perceptie te begrijpen, geven
zij allen aan dat zij dit beeld niet terecht vinden. Respondent 8 stelt:
Kijk, het nadeel is nu vooral gelegen in het maatschappelijk debat wat zich erover
ontwikkelt. Waarbij iets van een frame ontstaat alsof justitie zich dan ook laat sturen in
dat soort onderzoeken. He dus dat zij niet het onderzoek leiden, maar dat dat die
vermaledijde Zuidas advocaten zijn, dat die dan de baas zijn.
[Respondent 8 – onderzoeker (advocaat)]
Over het verwijt dat bij een zelfonderzoek, gevolgd door een zelfmelding en een eventuele
transactie, sprake zou zijn van een situatie waarin een slager zijn eigen vlees keurt, stelt
respondent 27 van het Functioneel Parket: “[dat] zie ik niet, want wij keuren het vlees en dat
is niet ons vlees (…) het is echt niet een soort koehandel tussen het OM en de advocatuur”
[Respondent 27 – vervolging (FP)].
Wij komen in paragraaf 6 uitgebreider terug op het verwijt van klassenjustitie, maar
respondenten zijn eensgezind dat het probleem van klassenjustitie vooral een probleem is van
een onjuiste perceptie. Zoals we in paragraaf 6 bespreken vindt een aantal respondenten
(opdrachtgevers en onderzoekers) zelfs dat bedrijven die een transactie aangaan in de huidige
situatie harder worden aangepakt dan wanneer dat niet het geval is. Respondenten die
werkzaam zijn binnen het OM zijn kritisch op de eigen organisatie met betrekking tot de
communicatie over het proces van zelfmelden en transigeren. Hierdoor zou het beeld worden
gecreëerd dat er sprake is van ‘handjeklap’, terwijl dat in werkelijkheid niet klopt.
Je moet het denk ik wel goed blijven uitleggen waarom we als staat, als Nederland, deze
mogelijkheden bieden aan bedrijven. (…) De kritiek die er is op dat het OM boeven
eigenlijk hun eigen onderzoek laten doen, ‘hoe dom kun je zijn’. [Je moet het wel
uitleggen], dat het potentieel een heleboel voordelen met zich meebrengt en dat de
nadelen door ons gedekt kunnen worden en ook uiteindelijk worden door verificatie van
tevoren, maar ook verificatie achteraf maar ook bepaalde zekerheidsstelling vooraf. (…)
Ja daar zijn we wel echt slecht in om gewoon de boodschap zoals die in werkelijkheid
speelt [over te brengen].
[Respondent 19 – vervolging (FP)]
5.3 Risico’s van zelfonderzoek en zelfmelding voor de maatschappij
Naast bovengenoemde risico’s voor bedrijven en opsporing en vervolging, hebben
respondenten ook risico’s geïdentificeerd die voor de maatschappij aan zelfonderzoek en
zelfmelding kleven. Interessant genoeg stelt een enkele respondent expliciet dat zij geen nadeel
of risico zien voor de maatschappij met betrekking tot zelfonderzoek. Het argument van een
respondent van het FP is hierbij dat een zelfonderzoek dat intern blijft, de samenleving nog
niet raakt en dat dit pas gebeurt wanneer men overgaat tot een zelfmelding. Hier verschillen de
meningen echter over, aangezien andere respondenten juist het feit dat een geval van fraude of
178

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

corruptie volledig buiten het zicht van de strafrechtelijke keten en de maatschappij blijft een
risico achten (zie paragraaf 5.3.2 hieronder).
Uit de interviews komen twee risico’s naar voren: het risico op klassenjustitie en het
gebrek aan kennis en inzicht in de maatschappij ten aanzien van (de aard en omvang van)
fraude en corruptie (ook wel het dark number genoemd). Wij bespreken deze beide risico’s in
de volgende paragrafen. Het begrip klassenjustitie komt in paragraaf 6.1.2 nogmaals terug als
onderdeel van de bespreking van de perceptie van respondenten ten aanzien van de huidige
praktijk van zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland. Dit is echter een bredere discussie dan
klassenjustitie als risico voor de maatschappij, wat we hieronder bespreken. Paragraaf 5 richt
zich op potentiële risico’s (die dus niet aanwezig hoeven te zijn, maar wel een risico vormen)
en paragraaf 6 bespreekt de blik van respondenten op de huidige situatie in Nederland.
5.3.1 Klassenjustitie
De term klassenjustitie wordt in het publieke debat vaak in verband gebracht met zelfonderzoek
en zelfmelden, zeker als deze gekoppeld zijn aan afdoening via een transactie. Wanneer
daadwerkelijk sprake is van klassenjustitie dan zou dit een maatschappelijk risico vormen.
Ongelijke behandeling is immers in strijd met fundamentele beginselen van de rechtstaat en
klassenjustitie doet afbreuk aan een effectieve bestrijding van fraude en corruptie. Zoals we
hierboven al hebben besproken vinden respondenten niet dat er sprake is van klassenjustitie,
maar hebben zij wel begrip voor de perceptie en de zorgen uit de maatschappij. Volgens
respondent 29 bevindt het risico op klassenjustitie zich niet in het zelfonderzoek of de
zelfmelding, maar in de wijze waarop op de melding wordt gereageerd. Volgens hem is
transparantie daarbij belangrijk:
De melding, het wel of niet melden is denk ik niet de vraag, het is of die melding
vervolgens openbaar wordt. Want je kunt melden en op een transactie aansturen en [dat
dat dan] allemaal gewoon verborgen blijft. Ik denk de grote waarde van de melding is
dat het is wat het is, dingen zijn gebeurd en je kunt er ook wat aan doen. En voor de
maatschappij, ook daar geldt weer voor, die schrikt niet van een incident, dus van een
melding. Ze schrikken [er]van als mensen dingen onder de pet houden [en dat toch naar
buiten komt], want dat kun je niet verantwoorden.
[Respondent 29 – opdrachtgever]
Om een onjuiste publieke perceptie te voorkomen stellen respondenten dat het zeer van belang
is dat een zelfmelding die eindigt in een transactie, wordt begeleid door een uitgebreid
persbericht. Respondent 11 zegt bijvoorbeeld over deze kwestie:
Maar ik vind het voor de belangen van ons als burgers en belastingbetalers, publiek of
algemeen belang, wel noodzakelijk dat er openheid gegeven wordt over de feiten waar
het om ging. En als je bijvoorbeeld kijkt naar de schikking die denk ik in 2017 is getroffen
met de Rabobank, dat was zo'n [klein] stukje en kijken [we] naar ING en ABN AMRO
dan zien we al dat het een pakket is van 25 kantjes. Of kijk naar een zaak als Vimpelcom
of SBM Offshore, dat soort schikkingen, daar zit een veel breder feitenrelaas achter.
[Respondent 11 – onderzoeker (forensisch accountant)]
Ondanks de perceptie van respondenten dat klassenjustitie vooral een risico vormt in de
publieke perceptie, geven sommige respondenten aan dat bij de afdoening van een zelf gemeld
geval van fraude of corruptie mogelijkerwijs sprake kan zijn van klassenjustitie. Waar een

179

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

bedrijf in principe een goede onderhandelingspositie zou hebben, 65 staan de natuurlijke
personen die mogelijk als verdachten kunnen worden aangemerkt een stuk minder stevig. In
de Nederlandse praktijk zijn natuurlijke personen uitgesloten van de transactieovereenkomst
met het bedrijf.66 Dat betekent dat een zelfmelding, gebaseerd op een zelfonderzoek, voor
betrokken natuurlijke personen nadelig kan uitpakken. Zeker in het geval dat een natuurlijke
persoon vanwege de arbeidsrelatie druk voelt om mee te werken aan het zelfonderzoek, kan dit
nadelige gevolgen hebben. In het kader van een zelfonderzoek hebben betrokkenen niet
dezelfde rechten die zij wel hebben als verdachte in een strafrechtelijk onderzoek. Dat betekent
dat er bijvoorbeeld geen cautie wordt gegeven en er niet altijd een advocaat aanwezig is.67 Een
zelfonderzoek kan daarbij als minder bedreigend overkomen als een onderzoek uitgevoerd
door de FIOD of politie. Dit alles kan een betrokkene kwetsbaar maken voor strafvervolging,
terwijl het bedrijf een transactie kan sluiten (mede door de informatie die door de individu
wordt aangeleverd). Respondent 12 legt uit:
Er is ook nog het aspect van werknemers die bijvoorbeeld worden geïnterviewd [binnen
een zelfonderzoek], zichzelf kunnen incrimineren en zichzelf in de problemen kunnen
brengen met zo’n intern onderzoek. En vaak worden die niet voorzien van een advocaat
en denken ze eigenlijk met een bondgenoot te praten, maar in feite worden ze uitgeleverd
aan politie en justitie.
[Respondent 12 – vervolging (FP)]
In het citaat hierboven richt respondent 12 zich expliciet op betrokken werknemers, maar
hetzelfde geldt voor bestuurders van het bedrijf: “je kan als bedrijf je wel melden, maar als je
daarmee ook de CEO onder de bus gooit, ja dat is dan wel een ding waar je je bewust van moet
zijn” [Respondent 10 – onderzoeker (advocaat)/opdrachtgever].
5.3.2 Het dark number van fraude en corruptie
Een van de positieve punten die in paragraaf 4 is geïdentificeerd, is dat met een zelfonderzoek
daadwerkelijk wordt gereageerd op fraude en corruptie en dat er maatregelen kunnen worden
getroffen, al dan niet via een zelfmelding bij de strafrechtelijke autoriteiten. Dat heeft volgens
respondenten het voordeel dat er in ieder geval wordt gereageerd op deze gevallen, ook als dat
niet via het strafrecht is. De keerzijde hiervan is echter dat de maatschappij (indien er geen
zelfmelding volgt) geen zicht heeft op de aantallen en ernst van fraude en corruptie. Waar
zelfmeldingen enig inzicht bieden in de aard en omvang van fraude en corruptie, draagt de
praktijk van zelfonderzoek zonder zelfmelding juist bij aan een dark number van fraude en
corruptie. De omvang van financieel-economische criminaliteit binnen het Nederlandse
bedrijfsleven kan daardoor onderschat worden. Andere risico’s die in deze context worden
benoemd zijn dat een buiten-strafrechtelijke afdoening recidive in de hand zou kunnen werken,
omdat (hooggeplaatste) individuen geen strafblad (of negatieve publiciteit) krijgen bij een
privaatrechtelijke afdoening. Volgens respondenten kan dit ook nadelig zijn voor het bedrijf

65

Sommige respondenten zijn het niet eens met dit uitgangspunt en hebben zich hier kritisch over uitgelaten – zie
paragraaf 6.
66
In die zin dat de aanwijzing hoge transactie enkel ziet op transacties met rechtspersonen. Zie hoofdstuk 2,
paragraaf 2.3. Vgl. in dit verband de discussie in Frankrijk. Zie hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.4.
67
Overigens is het wel goed gebruik om de regels van fair play te volgen en andere rechtsbeginselen in acht te
nemen. Deze regels zijn opgenomen in de (zelf)regulering van onderzoekers. Vgl. in dit verband het voorstel in
Duitsland, dat voorziet in rechtswaarborgen voor de betrokken medewerkers. Zie hoofdstuk 3, paragraaf 5 en de
discussie daarover in paragraaf 6.2.5.

180

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

zelf (en de markt waarin het bedrijf opereert). Respondent 2 bespreekt dit in het kader van de
situatie die hij vroeger zag:
Wat je in het verleden te vaak zag was dat een klant dat probleem heel klein wilde maken
en intern wilde oplossen en wat je dan vaak zag is dat het halfslachtig werd opgelost
waardoor het probleem gewoon vaak lange tijd door bleef etteren en niet opgelost werd
waardoor eigenlijk de belangen van al die partijen geschaad bleven.
[Respondent 2 – onderzoeker (particulier onderzoeksbureau)]
5.4 Afronding
In paragraaf 5 hebben we de risico’s besproken die volgens respondenten gelden voor
zelfonderzoek en zelfmeldingen. We hebben deze risico’s bekeken vanuit het perspectief van
bedrijven die te maken krijgen met fraude en corruptie, van opsporingsinstanties en het OM en
van de maatschappij. Waar de potentiële opbrengsten besproken in paragraaf 4 overlap kennen
voor deze verschillende partijen, zijn de risico’s die door onze respondenten zijn
geïdentificeerd meer uiteenlopend.
Respondenten zijn in grote lijnen positief over zelfonderzoek in het algemeen en zij zien
zeker voor bedrijven vooral potentiële opbrengsten van zelfonderzoek. De risico’s van het
zelfonderzoek voor bedrijven worden als beperkt gezien. Het gaat hierbij vooral om de kosten
van zelfonderzoek en de onderzoeksmogelijkheden die private onderzoekers hebben. De
grootste risico’s spelen volgens respondenten bij de zelfmelding en niet zozeer in de
onderzoeksfase. Het gaat hier om het risico op zelfincriminatie, de onzekerheid die komt kijken
bij een zelfmelding en het risico van reputatieschade.
De risico’s die respondenten identificeren voor de opsporing en vervolging van fraude
en corruptie hebben voor een belangrijk deel te maken met de vraag in hoeverre er door
opsporingsinstanties en het OM kan worden vertrouwd op de informatie die wordt aangeleverd.
Dit valt uiteen in drie onderdelen. Ten eerste wordt de kwaliteit van het onderzoek en de
onderzoeker benoemd als risico voor het gebruik van een zelfonderzoek en een zelfmelding
door het OM en opsporingsinstanties. De rol die een opdrachtgever speelt in het zelfonderzoek
wordt hierbij ook expliciet benoemd als factor die de kwaliteit van een onderzoek kan
beïnvloeden. Ten tweede benoemen respondenten het risico dat een strafrechtelijk onderzoek
en afdoening worden beïnvloed door onderzoekers en hun opdrachtgevers. Ten derde geven
respondenten aan dat het niet betrachten van transparantie door een melder na een zelfmelding
ook een risico kan vormen. Hierbij wordt ook expliciet het gebruik van het verschoningsrecht
door advocaten besproken. Naast deze risico’s die weerslag hebben op het vertrouwen dat men
vanuit de strafrechtelijk keten heeft of kan hebben in een zelfonderzoek of zelfmelding, is een
risico van een andere aard uit onze interviews naar voren gekomen. Het gaat hierbij om de
publieke opinie. Volgens respondenten is het een reëel risico dat de publieke opinie zich tegen
de afhandeling van de zelfmelding keert, en dat de perceptie ontstaat dat er sprake is van
klassenjustitie. Uit de interviews komen twee risico’s van zelfonderzoek en zelfmelding voor
de maatschappij naar voren: het risico op klassenjustitie en het gebrek aan kennis in de
maatschappij ten aanzien van (de aard en omvang van) fraude en corruptie (ook wel het dark
number genoemd).
De door respondenten benoemde risico’s zijn, net zoals de potentiële opbrengsten tijdens
de expertseminars met de deelnemers besproken. Hoewel de deelnemers van de expertseminars
de door respondenten benoemde risico’s allen onderkennen, lijken zij wel meer nadruk hierop
te leggen dan de afzonderlijke respondenten. Tijdens expertseminar 1 ontstond er een
interessante discussie over de mogelijkheid dat de scope van het zelfonderzoek wordt beperkt
door de opdrachtgever en diens belangen, zoals besproken in paragraaf 5.2.1. De deelnemende
181

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

journalist zag dit als groot risico, de vertegenwoordigers van de NBA (gezien de
verantwoordelijkheid van de onderzoeker voor een integer en objectief onderzoek) niet. In
aanvulling hierop gaven deelnemers van expertseminar 3 aan dat een rechter, wanneer een
dergelijke zaak op zitting komt, de kwaliteit van het zelfonderzoek zal willen controleren en
daarbij vooral ook kijkt naar de sturende rol van de opdrachtgever.
Het algemene beeld dat uit de expertseminars komt, is dat de deelnemers zich vooral
richten op de risico’s voor de maatschappij. In expertseminar 2 werd de opmerking gemaakt
dat derden (niet zijnde het bedrijf of diens bestuurders) nadelige effecten kunnen ondervinden
van een zelfonderzoek en zelfmelding. Wij komen hier uitgebreider op terug als we in paragraaf
7.2 de positie van de individu bespreken.
6. Opvattingen over de huidige situatie en suggesties ter verbetering
In deze laatste empirische paragraaf staan de opvattingen en reflecties van respondenten met
betrekking tot zelfonderzoek en zelfmelden centraal. Omdat respondenten hier een duidelijke
connectie maken met de vervolgstap in het proces, de afdoening, betrekken wij die ook in onze
bespreking. Het gaat hier in het bijzonder om de transactie als afdoening van zelf gemelde
fraude of corruptie. Deze paragraaf bestaat uit twee onderdelen. In paragraaf 6.1 bespreken we
de opvattingen van respondenten ten aanzien van de huidige situatie in Nederland, zoals
beschreven in de voorgaande paragrafen. Paragraaf 6.2 richt zich vervolgens op de suggesties
die respondenten hebben gedaan om verbeteringen aan te brengen aan de huidige praktijk van
zelfonderzoek, zelfmelden en transigeren. Deze suggesties betreffen de voorwaarden die
dienen te worden gesteld aan zelfonderzoek en zelfmeldingen (paragraaf 6.2.1), de
duidelijkheid van het gevolg van een zelfmelding (6.2.2), de rol die respondenten zien voor de
rechter bij een transactie (6.2.3) en het meer algemene punt van het belang van het creëren van
wederzijds begrip en maatschappelijk draagvlak (6.2.4).
6.1 Opvattingen over de huidige situatie rondom zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland
Wij hebben in paragraaf 4 en 5 de opbrengsten en risico’s besproken die respondenten hebben
geïdentificeerd ten aanzien van zelfonderzoek en zelfmelden. Hierbij gaat het vooral om de
(positieve en negatieve) potentie van zelfonderzoek en zelfmelden. De perceptie van
respondenten ten aanzien van hoe zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland in de praktijk
verloopt is daarmee nog niet besproken. Het heersende beeld van de stand van ontwikkeling
van deze praktijk is dat zelfonderzoek en vooral zelfmelden in Nederland nog in de
kinderschoenen staan. Dat wordt niet per se opgevat als een negatieve situatie, zoals respondent
18 opmerkt: “we zijn nu nog een beetje aan het pionieren, heeft ook wel iets moois, maar het
kan ook echt wel gaan vliegen” [Respondent 18 – onderzoeker (advocaat)]. Echter, volgens
respondenten betekent deze omstandigheid ook dat belangrijke onderwerpen nog niet
voldoende zijn uitgekristalliseerd. Respondenten zijn dan ook kritisch op de huidige gang van
zaken en verwijzen ter inspiratie vooral naar de situatie in de Verenigde Staten, waar de praktijk
van zelfonderzoek en zelfmelden volgens hen veel meer is ingebed in de rechtspraktijk.68
Voor wij in paragraaf 6.2 ingaan op een aantal concrete suggesties ter verbetering,
bespreken we in deze paragraaf wat volgens respondenten de aandachtspunten zijn voor de
verdere ontwikkeling van zelfonderzoek en zelfmelden, op basis van hun perceptie van de
huidige praktijk. Wij kunnen dit onderverdelen in een aantal categorieën. Ten eerste bespreken
wij een punt van kritiek dat in vrijwel elk interview naar voren is gekomen: de onduidelijkheid
68

Dat kan eenvoudig worden verklaard, nu dat land als eerste een regeling inzake zelfonderzoek en zelfmelden
invoerde. Zie daarover hoofdstuk 6 en hoofdstuk 7, paragraaf 3.

182

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

die volgens respondenten bestaat ten aanzien van wat er met een melding gebeurt. Ten tweede
bespreken respondenten de spanning die zij identificeren tussen de transactiepraktijk en
oordelen van een rechter in een strafzaak en de rol van het OM daarin. Zij plaatsen dit in de
context van de discussie rondom klassenjustitie. Ten derde gaan respondenten in op de rol die
advocaten spelen in de huidige praktijk van zelfonderzoek en zelfmelden. Wij bespreken deze
drie overkoepelende onderwerpen hieronder.
6.1.1 Onvoorspelbaarheid gevolgen zelfmelding
Een eerste punt van kritiek op de huidige praktijk, in het bijzonder ten aanzien van zelfmelden,
is dat het te weinig gereguleerd is. Veel van de suggesties van respondenten ten aanzien van
de verbetering van de huidige praktijk richten zich op dit onderwerp. Het gaat hier volgens
respondenten vooral om de omstandigheid dat niet is vastgelegd aan welke voorwaarden
zelfonderzoek of zelfmelding moeten voldoen, wanneer het OM overgaat tot een transactie,
wat de hoogte van de transactie zou moeten zijn en wat de voorwaarden voor (en hoogte van)
een eventuele korting op het transactiebedrag zou zijn. Respondent 19 legt uit:
Nou kijk je hebt als officier en als OM best wel veel beleidsvrijheid en ruimte om
geldboetes op te leggen van bepaalde hoogte, dat is bijna allemaal natte vingerwerk. Als
ik wil, als ik denk ik doe drie keer de boete, of drie keer het fraudebedrag als boete, ja
dat kan ik doen maar ik kan ook zeggen van nou ik doe 1% van de omzet. Dat is totaal
niet gereguleerd en ligt eigenlijk in de handen van de individuele officier.
[Respondent 19 – vervolging (FP)]
Door deze onduidelijkheid is het volgens bedrijven moeilijk in te schatten wat het gevolg zal
zijn van een zelfmelding, waardoor de meldbereidheid ook lager ligt.69 Aanvullend benoemen
respondenten dat de Toetsingscommissie hoge transacties (en in de toekomst de rechter) ook
een element van onzekerheid en onduidelijkheid toevoegt aan het proces van zelfonderzoek,
zelfmelding en afdoening omdat een overeengekomen transactie kan worden afgekeurd door
de Toetsingscommissie.
Los van de onduidelijkheid die bovenstaande punten voor het bedrijf meebrengen, wijzen
respondenten op de onduidelijke positie van natuurlijke personen bij een zelfmelding die tot
een transactie leidt.70 In Nederland geldt een transactie voor het bedrijf, maar de natuurlijke
personen die als feitelijk leidinggevende betrokken zijn blijven vervolgbaar:
Volgens mij is dat sinds de Rabobank Liborzaak, dat de maatschappij op de achterste
poten is gaan staan ten aanzien van natuurlijke personen en dan met schikkingen. Ja
sindsdien is volgens mij de boodschap van het OM we gaan natuurlijke personen niet
meenemen in de schikking, in die transacties, dus die moeten wel als feitelijk
leidinggevende voor de rechter komen. (…) En daar merk ik wel persoonlijk bij op dat ik
het soms in bepaalde zaken nogal lastig vind dat je dan met het bedrijf kunt schikken en
dat je de natuurlijke persoon dan naar de rechtbank moet brengen terwijl je eigenlijk
weet dat de strafbeschikking [voor de natuurlijke persoon] precies hetzelfde zou zijn [als
wat de rechter zal beslissen].
[Respondent 20 – vervolging (FP)]
69

Vgl. in dit kader ook de discussies in Duitsland (hoofdstuk 3, paragraaf 6.2), Engeland (hoofdstuk 4, paragraaf
6.2), Frankrijk (hoofdstuk 5, paragraaf 6.2) en de Verenigde Staten (hoofdstuk 6, paragraaf 6.2) waarin
onduidelijkheid een belangrijk obstakel vormt voor het al dan niet zelfmelden.
70
Vgl. in dit kader de discussie in Frankrijk rondom de positie van de medewerkers van het bedrijf. Zie hoofdstuk
5, paragraaf 6.2.4.

183

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Dit leidt volgens respondenten tot ingewikkelde situaties. Respondent 8 legt uit:
Waarom dat laatste onderdeel diffuser is geworden in vergelijking met een paar jaar
geleden, is dat toen ik begon, en dat is echt wat langer geleden, betekende een
buitengerechtelijke afdoening met een bedrijf in bijna de meeste zaken, dat je daarmee
vaststelde dat binnen de onderneming zich strafbare incidenten hadden voorgedaan,
waarvoor de onderneming afrekende en die rekende dan af, niet alleen voor de
rechtspersoon, maar ook voor alle natuurlijke personen die daarbij betrokkenheid
hadden gehad. Dat was eigenlijk een soort onuitgesproken achtergrond van een
transactie. Je ziet natuurlijk heden ten dage dat dat helemaal is omgedraaid. Je kan
alleen maar als bedrijf een afdoening afspreken met het OM als de natuurlijk personen
die hiervoor verantwoordelijk kunnen worden gehouden, strafrechtelijk worden
vervolgd. En dat betekent heel veel in dit proces, maar dat betekent onder andere daar
waar één van de redenen om je te melden is dat je denkt dan heb ik eerder deze zaak
[afgesloten], ja die is eigenlijk wat minder evident. Omdat je weet, ik krijg toch nog een
heel proces ten aanzien van de natuurlijke persoon en dat kunnen zelfs mensen zijn die
ik al ontslagen heb, maar in de krant staat dan nog steeds manager zus en zo die werkte
bij [bedrijf X]. Ja, dus dat [doorkruist] één van de voordelen van een buitengerechtelijke
afdoening.
[Respondent 8 – onderzoeker (advocaat)]
Het bovenstaande leidt zowel voor betrokken natuurlijke personen, als voor het betrokken
bedrijf voor (rechts)onzekerheid. Respondenten van het OM geven aan dat het vaak moeilijk
is om natuurlijke personen als feitelijk leidinggevende te vervolgen, terwijl dit wel door de
maatschappij wordt gevraagd. Dat betekent dat lang onduidelijk kan blijven of iemand
vervolgd wordt, en of deze vervolging succesvol zal zijn. Het is daarnaast de vraag of het
interne onderzoek, dat door de rechtspersoon is overlegd bij een zelfmelding, als bewijs kan
dienen in een strafprocedure tegen de natuurlijke personen, in het bijzonder wanneer
onduidelijk is of voldaan is aan de strafrechtelijke rechtswaarborgen.71
6.1.2 De macht van het OM versus klassenjustitie
Een kritiekpunt, dat vooral afkomstig is van de respondenten die onderzoeker of opdrachtgever
zijn, heeft te maken met de wijze waarop het OM omgaat met de afdoening na een zelfmelding.
We hebben hierboven besproken dat er geen duidelijke richtlijnen zijn ten aanzien van
transacties. Dat heeft volgens bepaalde respondenten tot gevolg dat er een groot gat is ontstaan
tussen een straf die de rechter naar verwachting opgelegd zou hebben en het transactievoorstel
dat het OM aan een bedrijf voorlegt. Een klacht vanuit opdrachtgevers en onderzoekers is dat
de bedragen die via een transactie door bedrijven worden betaald, vele malen hoger zijn dan
de boete die door een rechter zou zijn opgelegd.72 Respondent 26 zegt hierover:
En mijn mening is een beetje, gevoed door een aantal zaken, dat het OM weet dat
bedrijven bereid zijn om veel te betalen om uiteindelijk niet door een juridische
procedure die in de openbaarheid speelt [te] moeten gaan en dat zij die machtspositie
gebruiken om gewoon heel, heel, heel veel geld te laten betalen. De transacties die
worden overeengekomen met bedrijven die zijn zodanig hoog dat geen rechter die ooit
zou hebben opgelegd (…) Ik heb het idee dat er een enorme onbalans is in het
71
72

Zie voorstel van Duitsland in hoofdstuk 3, paragraaf 5.
Zie ook de discussie in Frankrijk in hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.3.

184

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

machtsevenwicht, dat er machtsonevenwichtigheid is ontstaan doordat het OM de
volledige vrijheid heeft om hoge boetes op te leggen en ondernemingen eigenlijk gewoon
alles op alles willen zetten om niet naar de rechter te hoeven gaan.
[Respondent 26 – opdrachtgever]
Dit is interessant in het kader van de discussie rondom klassenjustitie, omdat dit het argument
dat machtige bedrijven vervolging kunnen afkopen in een ander daglicht plaatst.73 Volgens
deze respondenten is het het OM dat de macht heeft, waarbij bedrijven zich in een kwetsbare
positie zouden bevinden op het moment dat zij zichzelf hebben gemeld als verdachte van fraude
of corruptie. Om deze reden stelt een aantal respondenten dat bedrijven juist harder aangepakt
worden dan anderen, iets wat zij ‘omgekeerde klassenjustitie’ noemen:
Ik zie vaak in de praktijk dat in plaats van een voorkeursbehandeling, mijn cliënten in
het kader van zo een buitengerechtelijke afdoening een veel slechtere uitgangspositie
hebben in het overleg met het OM dan dat ze bij de strafrechter zouden hebben. Anders
gezegd, de boetes die wij cliënten laten betalen in het kader van een transactie zijn veel
en veel hoger dan de boetes die een strafrechter oplegt. Dus (…) dat is eigenlijk
klassenjustitie de andere kant op. Je bent een groot bedrijf, dus moet je keihard bloeden,
je hebt eigenlijk geen positie om je te verweren tegen het OM, want je wilt dit namelijk
buiten de rechter om afdoen. Dus je bent echt met de handen op je rug gebonden in een
proces bezig.
[Respondent 8 – onderzoeker (advocaat)]
Bovenstaande redenering is een aantal keer door respondenten (onderzoekers en
opdrachtgevers) gebruikt om aan te geven dat het OM zich in een machtspositie bevindt ten
opzichte van een bedrijf dat een zelfmelding heeft gedaan. Respondenten geven daarbij aan dat
het OM volgens hen weet dat bedrijven er veel aan gelegen is om een strafrechtelijke
veroordeling te ontlopen (bijvoorbeeld om uitsluiting van overheidsopdrachten te kunnen
voorkomen). Een bedrijf zou zich daardoor gedwongen voelen om akkoord te gaan met een
transactievoorstel. Zeker als een transactievoorstel volgt uit een zelfonderzoek en zelfmelding
is het volgens respondenten voor een bedrijf risicovol om niet akkoord te gaan met een
transactievoorstel, omdat er door het bedrijf zelf veel informatie is aangeleverd die behulpzaam
kan zijn in de vervolging. Gezien de maatschappelijke discussie over zelfonderzoek,
zelfmelden en vooral de (hoge) transactie en de nadruk die daarbij wordt gelegd op
klassenjustitie, bieden bovenstaande percepties een interessante nuance. Respondent 16 zegt
hierover:
Want laten we wel wezen, iedereen heeft [zoiets van] ‘oh ja dan komen ze er heel
makkelijk vanaf’, nou de hoogte van de boetes die zijn opgelegd in recente schikkingen,
(…) dat is een hoogte die je bij een rechter hoogst vermoedelijk nooit krijgt als bedrijf.
[Respondent 16 – onderzoeker (advocaat)]
Er kan dus worden gesteld dat een aantal respondenten zich niet alleen niet kan vinden in
beschuldigingen van klassenjustitie, maar dat zij zelfs stellen dat bedrijven die zelfmelden zich
in een slechtere positie kunnen bevinden dan andere verdachten. De redenering is hier dat het
OM misbruik zou maken van haar positie om bedrijven akkoord te laten gaan met hoge
transacties. Hier kan de kanttekening bij worden geplaatst dat een transactie een vrijwillig
element in zich heeft, wat afwezig is bij een vervolging en eventuele veroordeling. Het bedrijf
73

Zie paragraaf 6.

185

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

kan het transactievoorstel afwijzen. Dit is een optie die niet wordt geboden aan bedrijven en
individuen die geen transactievoorstel krijgen. De respondenten die bovenstaande mening
uitspreken stellen echter dat de keuzevrijheid in hun ogen ernstig beperkt is omdat het bedrijf
met de zelfmelding veel beschadigende informatie heeft verstrekt aan het OM. Op deze manier
is er volgens deze respondenten meegewerkt aan de eigen veroordeling.
Geen van onze respondenten geeft aan dat er volgens hem of haar op dit moment sprake
is van klassenjustitie in de meer klassieke zin van het woord, echter zij hebben begrip voor de
maatschappelijke perceptie dat er sprake kan zijn van klassenjustitie in het geval van een
zelfmelding die eindigt in een transactie, zoals uiteengezet in paragraaf 5.3.1.74 Zij achten deze
publieke perceptie zelfs een van de grootste uitdagingen voor een zelfmelding en transactie.75
6.1.3 De rol van advocaten
We hebben eerder besproken dat de meningen onder respondenten verdeeld zijn ten aanzien
van de wenselijkheid van de huidige situatie dat advocaten de rol van onderzoeker op zich
nemen. Ook hebben we in hoofdstuk 2 gezien dat het maatschappelijke en politieke debat over
de wenselijkheid van zelfonderzoek en zelfmelden bij fraude en corruptie zich toespitst op de
rol van de advocaat-onderzoeker. Wij bespreken deze verschillende facetten van de inzet van
de advocaat als onderzoeker hieronder. Ten eerste worden vragen gesteld over de
deskundigheid van de advocaat als onderzoeker. Ten tweede gaat de discussie over de
partijdigheid en daarmee de onafhankelijkheid (of objectiviteit) van de advocaat-onderzoeker.
Ten derde gaat het over de verhouding tussen de rol van onderzoeker en de klassieke functie
van rechtsbijstand en juridische advisering. Ten vierde loopt door al deze facetten een discussie
over het gebruik van het verschoningsrecht door de advocaat.
Ten aanzien van de deskundigheid van advocaat-onderzoekers, ten eerste, leggen
respondenten de nadruk op de juridische expertise van advocaten. Een deel van de
respondenten stelt dat dit een advocaat in staat stelt om goed onderzoek te doen in verschillende
juridische contexten. Respondenten benadrukken echter tegelijkertijd dat een advocaat
bepaalde expertise mist. Dit ziet een deel van de respondenten niet als beletsel, aangezien deze
expertise kan worden ingehuurd:
En op zich, zolang wij ons richten op feitenonderzoek ten dienste van juridische analyse
kunnen wij dat allemaal zelf, maar bij ieder van die soorten onderzoeken kan het ook
nodig zijn dat de administratie moet worden bekeken. Nou dat is gewoon niet onze tak
van sport dus dan hebben we weer anderen nodig.
[Respondent 8 – onderzoeker (advocaat)]
De juridische kennis van advocaten wordt door al onze respondenten van grote waarde geschat
voor het onderzoek. Een deel van de respondenten vindt echter dat de bijdrage van een advocaat
zich moet beperken tot de begeleiding en duiding van het onderzoek en de zelfmelding,
aangezien advocaten in hun ogen niet zijn opgeleid voor het doen van zelfonderzoek.
En in mijn optiek zijn advocaten ook niet opgeleid om te onderzoeken. Het zit niet in hun
curriculum. In die zin, je hebt advocaten nodig in het hele traject om belangen te
behartigen en mee te denken, maar niet als onderzoeker.
[Respondent 2 – onderzoeker (particulier onderzoeksbureau)]
74

Vgl. hoofdstuk 2, paragraaf 3.
Wij komen in paragraaf 6.2.4 terug op de door respondenten gedane suggesties ten aanzien van het verbeteren
van het maatschappelijke draagvlak voor zelfonderzoek en zelfmelding (en de eventuele transactie).
75

186

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

Een tweede discussiepunt rondom de rol van advocaten bij (met name) zelfonderzoek gaat over
de eerder besproken positie van partijdigheid ten opzichte van de cliënt. Zoals wij in paragraaf
5.2.1 hebben besproken acht een deel van de respondenten deze partijdigheid strijdig met de
kernwaarde van een onafhankelijk (of objectief) onderzoek.76 Zo stelt de respondent 2:
In mijn optiek moet je dan gewoon onafhankelijke onderzoekers hebben die
onafhankelijk, onpartijdig, objectief zijn. En in dat kader begrijp ik dan ook de
ontwikkeling niet dat advocaten zich geroepen voelen om dit onderzoek doen. Eigenlijk
het enige waar zij mee schermen is hun [verschoningsrecht], maar ik zou bijna zeggen,
dat is helemaal niet relevant in het kader van dit soort onderzoek. Het is juist van belang
dat uiteindelijk openheid gegeven wordt over wat er speelt en verschoningsrecht speelt
daar helemaal geen rol in.
[Respondent 2 – onderzoeker (particulier onderzoeksbureau)]
Het derde punt waar respondenten kritisch over zijn betreft de vermenging van de rollen van
onderzoeker en die van raadsman. Een minderheid van de respondenten stelt echter dat de
rollen van onderzoeker en de klassieke functie van rechtsbijstand en juridische advisering niet
los van elkaar kunnen worden gezien en dat het doen van onderzoek onderdeel is van de taak
van de advocaat:77
De feiten maken het recht. Dus voor de verdediging van je cliënt (…) is het altijd al heel
buitengewoon relevant om alle feiten te verzamelen. Nou dat doe je eigenlijk als
advocaat, in een strafzaak doe je dat ook en de reden dat het steeds meer onderzoek is
gaan heten, had te maken met het feit dat er een behoefte was een bepaald feitencomplex
te kunnen voorleggen aan een autoriteit. Maar (…) wat mij betreft is het ook niet los te
zien van de rol van de advocaat als verdediger van partijbelangen.
[Respondent 16 – onderzoeker (advocaat)]
Veel respondenten achten het belangrijk dat een advocaat niet tegelijkertijd de rol van
onderzoeker en juridisch adviseur op zich neemt.78 In het kader van een zelfonderzoek is het
belangrijk dat er op objectieve wijze feitelijk en volledig wordt uitgezocht wat er is gebeurd.
Het is mogelijk dat het niet in het belang van (de rechtspositie van) de client is om alles
diepgravend uit te zoeken. Volgens een deel van de respondenten zou dat kunnen betekenen
dat een advocaat-onderzoeker in conflict komt tussen zijn waarde van partijdigheid en de
waarde van objectief en onafhankelijk onderzoek. Respondenten benadrukken daarbij dat de
onderzoekende advocaat niet ook een rol moet spelen in de verdediging van het bedrijf.
Respondent 29, bijvoorbeeld, legt uit:
Maar dan je moet niet je huisadvocaat gebruiken voor een onderzoek waar je wat mee
wil gaan doen. Je moet je huisadvocaat gebruiken en daar kun je dan het
verschoningsrecht in meewegen, dat moet dan ook, want je moet met iemand objectief
kunnen praten wat je mogelijkheden zijn, maar vervolgens moet je het onderzoek niet
laten doen door je huisadvocaat. Als je een onderzoek wil gebruiken extern om wat voor
76

Zie ook hoofdstuk 2, paragraaf 2.1.
Zie ook hoofdstuk 2.
78
Inmiddels is er een uitspraak geweest van de Amsterdamse Raad van Discipline, waarin wordt gesteld dat deze
rollen dienen te worden gescheiden: zie Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022,
ECLI:NL:TADRAMS:2022:140 en hoofdstuk 2, paragraaf 2.1. De interviews voor dit onderzoek waren toen
echter al afgerond dus respondenten spreken over de situatie voorafgaand aan de uitspraak. Zie ook de discussie
in Duitsland (hoofdstuk 3, paragraaf 6.2.2).
77

187

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

reden dan ook, dan moet je een ander kantoor inschakelen waar je geen relatie mee hebt
en die hebben dan ook geen verschoningsrecht nodig.
[Respondent 29 – opdrachtgever]
Deze vermenging van rollen heeft ten slotte ook betrekking op het gebruik van het
verschoningsrecht. Ook de discussie rondom het gebruik van het verschoningsrecht kent
meerdere facetten. Ten eerste bevat dit het gebruik van het verschoningsrecht om informatie
weg te houden bij de opsporing en het OM. Het verschoningsrecht kan in de eerste plaats
worden ingezet om de uitkomsten van het onderzoek af te schermen van justitie, wanneer de
beslissing is genomen (nog) niet te melden. Dit wordt door respondenten en deelnemers van
de expertseminars niet als negatief gezien. Het argument is dat een zelfonderzoek dat onder
verschoningsrecht plaatsvindt wellicht grondiger is omdat men niet bang hoeft te zijn dat
derden (zoals het OM) op de hoogte raken van de inhoud van het onderzoek tenzij het bedrijf
dat wenst. Een dergelijk zelfonderzoek dat niet wordt gevolgd door een zelfmelding kan
vervolgens het zelfreinigend vermogen van het bedrijf versterken. In de tweede plaats hebben
wij in paragraaf 5.2.3 besproken dat het verschoningsrecht ook kan worden gebruikt wanneer
er wel een zelfmelding is gedaan. Zoals opgemerkt in paragraaf 5.2.3 achten respondenten en
deelnemers van de expertseminars het onwenselijk wanneer het verschoningsrecht na
zelfmelding gebruikt wordt om mogelijk voor het bedrijf belastende informatie verborgen te
houden. Zoals respondent 10 stelt: “het verschoningsrecht heb je nog wel, alleen de vraag is
wat jouw onderzoek waard is als je het onder je verschoningsrecht houdt. Ik denk dat je je daar
als advocaat wel bedacht op moet zijn” [Respondent 10 – onderzoeker
(advocaat)/opdrachtgever]. Ook een aantal respondenten uit de respondentgroep van opsporing
en vervolging merkt op dat een beroep op het verschoningsrecht de indruk kan wekken dat het
bedrijf niet volledig openheid van zaken wil geven en niet volledig meewerkt.79 Toch zien de
meeste respondenten om deze reden het verschoningsrecht in de praktijk niet als groot obstakel
in het kader van een zelfmelding, omdat volgens hen niet snel gebruik zal worden gemaakt van
het verschoningsrecht wanneer een zelfmelding is gedaan.
Een tweede facet van de discussie rondom het verschoningsrecht is het gebruik ervan
voor – in de woorden van respondenten – werk waar het niet voor bedoeld is. Het
verschoningsrecht is in het leven geroepen in het kader van de rechtsbijstand door een advocaat,
niet voor zelfonderzoek. Het verschoningsrecht zou in het kader van deze scheiding van
functies volgens meerdere respondenten alleen moeten worden ingezet voor de functie van
juridisch advies en vertegenwoordiging, niet voor de functie van onderzoeker. De meningen
verschillen hier echter over, aangezien een deel van de respondenten met een achtergrond als
advocaat juist aangeeft dat het verschoningsrecht in de fase van onderzoek belangrijk is (zie
ook paragraaf 4). Het argument is hier dat een onderzoek dat beschermd is door het
verschoningsrecht diepgaander zal zijn omdat er geen angst heerst dat het onderzoek ongewild
zal leiden tot zelfincriminatie zolang er nog geen beslissing is genomen of men wel of niet wil
zelfmelden.
Ten derde komt een deel van de discussie rondom het gebruik van het verschoningsrecht
bij zelfonderzoek en zelfmelding volgens respondenten voort uit de wijze waarop het
verschoningsrecht in Nederland is geregeld. Een aantal respondenten stelt dat, in tegenstelling
tot andere landen, het verschoningsrecht in Nederland een recht van de advocaat is en niet van
de cliënt. Zo stelt respondent 18:

79

Vgl. in dit verband de houding van het SFO in Engeland (hoofdstuk 4, paragraaf 4.1): er wordt op gewezen dat
indien geen afstand wordt gedaan van het verschoningsrecht wanneer getuigenverklaringen aan het SFO worden
verstrekt, er niet is voldaan aan het vereiste van een oprechte proactieve aanpak.

188

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

Op het moment dat je zou willen zelfmelden dan kan je in elk ander land behalve in
Nederland het verschoningsrecht, wat in elk ander land dan in Nederland van de cliënt
is en niet van de advocaat, kun je het verschoningsrecht opheffen en daar moeten wij in
Nederland ook naar toe, maar dat gaat nog een tijdje duren. (…) En dan komen we bij
het [volgende] rare punt in Nederland en dat is dat alle vormen van juridisch advies hier
onder het verschoningsrecht vallen.
[Respondent 18 – onderzoeker (advocaat)]
Ten vierde bespreken respondenten het afgeleide verschoningsrecht en de concurrentie tussen
advocaat-onderzoekers en andere onderzoekers. Met het verschoningsrecht onderscheiden
advocaten zich van andere typen onderzoekers. Hoewel respondenten dit niet expliciet
besproken hebben kan het gebruik van het verschoningsrecht worden gezien als een voordeel
voor advocaat-onderzoekers ten opzichte van andere onderzoekers, die dit recht niet hebben.
Aangezien respondenten aangeven dat er in veel onderzoeken die niet door een advocaat
worden uitgevoerd toch een advocaat betrokken is (als belangenbehartiger van de
opdrachtgever of ter juridische duiding), zal er in veel gevallen sprake kunnen zijn van een
afgeleid verschoningsrecht. Hiermee is het onderzoek uitgevoerd in opdracht van de advocaat
en wordt deze beschermd door diens verschoningsrecht.
Als je kijkt naar het topsegment van de onderzoeken dan heb je het over accountants en
advocaten. Die hebben zeker een concurrentiestrijd met elkaar, maar aan de andere kant
hebben ze ook een pact met elkaar, want de juristen zijn erg goed in de juridische duiding
en de accountants zijn over het algemeen wat beter in het onderzoek en zeker het
administratieve onderzoek. Dus wat je heel vaak ziet is dat een advocatenkantoor een
opdracht verstrekt onder het afgeleid verschoningsrecht aan de accountants en dat er
dan eerder sprake is van samenwerking dan van in concurrentie met elkaar zijn.
[Respondent 11 – onderzoeker (forensisch accountant)]
Een onderzoek dat door een onderzoeker die geen advocaat is in opdracht van een advocaat
wordt uitgevoerd kan op deze wijze ook worden beschermd door het verschoningsrecht.
Hiervoor gelden dan dezelfde overwegingen als hierboven besproken in het kader van het
verschoningsrecht van de advocaat zelf.
6.2 Suggesties te verbetering van zelfonderzoek, zelfmelding en de gevolgen daarvan
In de voorgaande paragraaf hebben wij besproken hoe respondenten aankijken tegen de wijze
waarop zelfonderzoek en zelfmelden op dit moment in Nederland plaatsvindt. Hieruit blijkt dat
er volgens respondenten ruimte is voor verbetering. Wij hebben dan ook aan respondenten
gevraagd welke suggesties zij hebben om zelfonderzoek en zelfmelding te verbeteren.
Daarnaast hebben wij relevante resultaten uit Deelonderzoek A aan respondenten voorgelegd
met de vraag in hoeverre de situatie in het betreffende land (Duitsland, Engeland (en Wales),
Frankrijk, en de Verenigde Staten) een uitkomst zou kunnen bieden voor de Nederlandse
situatie. Hieruit zijn vier categorieën suggesties naar voren gekomen.
Drie van de vier suggesties hebben te maken met hoe zelfonderzoek, zelfmelding en de
afdoening daarvan in Nederland zijn geregeld. Het gaat hier specifiek om de voorwaarden die
worden gesteld aan het zelfonderzoek en de zelfmelding (besproken in paragraaf 6.2.1), de
duidelijkheid van het gevolg van een zelfmelding (paragraaf 6.2.2) en de rol die de rechter
volgens respondenten dient te spelen bij een eventuele transactie (6.2.3). Een vierde suggestie
heeft betrekking op het belang van het creëren van wederzijds begrip tussen bedrijven (en
onderzoekers) en strafrechtelijke actoren en maatschappelijk draagvlak. Dit bespreken wij in
paragraaf 6.2.4.
189

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

6.2.1 Te stellen voorwaarden zelfonderzoek en zelfmelding
We kunnen een onderscheid maken in de suggesties die respondenten doen ten aanzien van de
voorwaarden die worden gesteld aan het zelfonderzoek en de zelfmelding. Ten aanzien van de
zelfmelding lijkt de algemene mening van respondenten te zijn dat deze meer moet worden
gereguleerd, maar dat er ook niet te veel moet worden vastgelegd. Ten aanzien van het
zelfonderzoek zijn de meningen iets meer verdeeld. Dit is in lijn met de uitkomsten van
Deelonderzoek A.
Te stellen voorwaarden aan zelfonderzoek80
De kwaliteit van de onderzoeker en de kwaliteit van het onderzoek worden, zoals besproken in
paragraaf 5.2, opgevat als een risico voor het gebruik van een zelfonderzoek door
opsporingsinstanties en het OM. Hoewel niet alle respondenten van mening zijn dat een verdere
regulering van onderzoekswerkzaamheden en de actoren die het onderzoek uitvoeren zinvol is,
geeft het grootste deel van de respondenten aan dat het nuttig is om bepaalde voorwaarden aan
een zelfonderzoek te stellen, met name in het geval van het gebruik van een zelfonderzoek bij
een zelfmelding. De onderzoekers onder onze respondenten zijn veelal van mening dat er
standaarden dienen te worden nageleefd in elk onderzoek (los van de vraag of dit wordt
opgevolgd door een zelfmelding).
Dus gewoon in het private domein bij zelfonderzoek, [ondanks] dat we niet zijn gebonden
aan de regels van het wetboek van strafvordering, vind ik dat je de uitgangspunten
daarvan wel in acht moet nemen. Je mag niet zomaar onrechtmatig bewijs naar voren
brengen. Dus rechtmatigheid. Het uitgangspunt van legality vind ik heel belangrijk als
het om onderzoek gaat.
[Respondent 1 – particulier onderzoeker (forensisch accountant)]
Respondenten suggereren in dit verband enerzijds verdere regulering van het onderzoek en
anderzijds regulering ten aanzien van de onderzoeker via een kwaliteitsstempel of vergunning.
Ook hebben respondenten suggesties ten aanzien van het scheiden van rollen, vooral voor wat
betreft een bij het onderzoek betrokken advocaat.
Een deel van onze respondenten wil niet verder gaan dan te benoemen dat een onderzoek
van goede kwaliteit moet zijn, zonder concreet te willen vastleggen wat daar de voorwaarden
voor zijn. Deze respondenten stellen dat het OM in staat is om het onderzoek op waarde te
schatten en dat dergelijke regels niet veel bijdragen. Ook tijdens de expertseminars was dit de
dominante mening. In zoverre volgen de respondenten en deelnemers dezelfde logica als de
discussie die we in de in Deelonderzoek A onderzochte landen zien. Hierin wordt gesteld dat
duidelijkheid ten aanzien van voorwaarden aan zelfonderzoek en zelfmelding belangrijk is,
maar dat de eisen niet te streng moeten zijn.81 De meeste respondenten bespreken echter enige
vorm van verdere (zelf)regulering die overkoepelend zou moeten gelden voor alle
onderzoekers. 82 Dit zou de kwaliteit van een onderzoek moeten garanderen. Zoals eerder
besproken in paragraaf 2 bestaan er verschillende vormen van (zelf)regulering voor
onderzoekswerkzaamheden. Zo bestaan er voor accountants en inmiddels ook voor advocaten
richtlijnen ten aanzien van onderzoek. Particuliere onderzoeksbureaus kennen daarnaast een
80

Zie in dit kader hoofdstuk 7, paragraaf 4.2 onder 1 en 4.
Zie hoofdstuk 3, paragraaf 6.2.3, hoofdstuk 4, paragraaf 6.2.1 en 6.2.3, hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.2 en 6.2.3,
hoofdstuk 6 paragraaf 6.2.1.
82
De deelnemers van de expertmeetings lijken een andere mening toegedaan, wanneer zij stellen dat het de
verantwoordelijkheid is van de verschillende beroepsgroepen om zelfonderzoek uitgevoerd door hun achterban te
reguleren.
81

190

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

wettelijk vastgelegde privacy gedragscode die hun onderzoekswerkzaamheden reguleert. 83
Deze verschillende regels voor onderzoekswerkzaamheden bevatten onder andere
rechtsbeginselen zoals proportionaliteit en subsidiariteit en komen grotendeels met elkaar
overeen. Respondenten merken op dat er tot op heden geen overkoepelende richtlijn of andere
vorm van regulering is die door alle zelfonderzoekers kan worden toegepast. Enerzijds zou
zo’n richtlijn als richtsnoer voor het uitvoeren van zelfonderzoek kunnen worden gebruikt.
Anderzijds kan het dienen als kader voor het OM om de kwaliteit van het uitgevoerde
onderzoek waar de zelfmelding op is gebaseerd te kunnen beoordelen.
Een van onze respondenten gaf aan dat er binnen het FP in het verleden is gewerkt aan
een richtlijn voor zelfonderzoek. Het gaat hierbij echter niet om een document dat al in gebruik
is genomen of is verspreid binnen (of buiten) de organisatie. De punten die zouden zijn
opgenomen in deze conceptrichtlijn beslaan onder andere de onderzoeksopdracht, de
deskundigheid en onafhankelijkheid van de onderzoeker, de onderzoeksmethoden en
rapportage, de wijze waarop de informatie dient te worden verstrekt aan het OM en de
mogelijkheden van het OM ter verificatie van het aangeleverde. Buiten deze laatste twee
punten, worden deze onderwerpen (in meer of mindere mate) ook besproken in de verscheidene
regels en (zelf)regulering van de verschillende onderzoekers.
Ten aanzien van de onderzoekers stelt een aantal respondenten voor dat er gewerkt kan
worden met een kwaliteitsstempel, een vergunning of een beroepsorganisatie.84 Ook hier geldt
dat dergelijke reguleringsmechanismen in de praktijk bestaan, maar niet overkoepelend zijn
voor alle zelfonderzoekers. Het kan hier gaan om het bepalen van standaarden voor
competenties van onderzoekers, maar ook om het specificeren van onverenigbaarheid van
functies. Een specificering van de eisen die volgens respondenten aan de onderzoeker dienen
te worden gesteld geldt specifiek voor advocaten en accountants.85 Volgens respondenten is
het belangrijk de rollen van onderzoeker, adviseur en/of verdediging te scheiden. In dit kader
kijken enkele respondenten over de grens, naar het wetsvoorstel dat in Duitsland is opgesteld.86
Zo stelt respondent 6:
Die [Duitsland] hebben best wel uitgebreid beschreven wat zelfonderzoek inhoudt. Zij
hebben dus als eis dat het zelfonderzoek, wat wordt gebruikt bij de zelfmelding [dat] mag
niet zijn uitgevoerd door de advocaat die de verdachte bijstaat in het
strafdreigingsproces. Die maken daar al, tenminste in de voorbereiding van de wet,
hebben ze daar al onderscheid in gemaakt.
[Respondent 6 – opsporing (FIOD)]
Te stellen voorwaarden aan de zelfmelding87
In de voorgaande paragraaf hebben we besproken dat de voorwaarden die aan een
zelfonderzoek dienen te worden gesteld voor veel respondenten pas relevant worden in de
context van een zelfmelding. De vraag kan vervolgens worden gesteld of respondenten vinden
dat aan die melding ook voorwaarden moeten worden gesteld. We kunnen hierbij een
83

Hoewel de naam doet vermoeden dat het hier slechts gaat om privacy regulering, is de privacy gedragscode
meeromvattend. In deze wettelijk verbindend verklaarde zelfregulering wordt uitgewerkt aan welke regels en
rechtsbeginselen een particulier onderzoeksbureau zich dient te houden bij het uitvoeren van
onderzoekswerkzaamheden.
84
Een andere optie, die niet expliciet door respondenten is benoemd is het aanleggen van een register voor
onderzoekers, zoals al bestaat voor accountants. Er bestaat een aantal initiatieven voor een dergelijk register, zoals
die van het Nederlands Financieel Forensisch Instituut (NFFI), maar deze worden niet algemeen gebruikt.
85
Voor accountants geldt deze eis al en inmiddels heeft de Amsterdamse Raad van Discipline een vergelijkbare
eis gesteld voor onderzoek uitgevoerd door advocaten.
86
Zie hoofdstuk 3, paragraaf 4.1.2 en 6.2.2.
87
Zie in dit kader hoofdstuk 7, paragraaf 4.2 onder 2, 3 en 4.

191

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

onderscheid maken tussen het moment van de melding (tijdigheid), de inhoud van de melding
en de informatie die is aangeleverd (volledigheid), de verdere houding van de melder nadat er
een melding heeft plaatsgevonden (medewerking) en de vorm van de melding. Al deze punten
hebben volgens respondenten hun weerslag op de door het OM te kiezen afdoening (zie verder
paragraaf 6.2.2).
Een algemeen punt dat respondenten naar voren brengen is dat het moeilijk is om
duidelijke voorwaarden te stellen aan de zelfmelding die in de praktijk zullen werken.
Respondenten kijken nadrukkelijk naar de sentencing guidelines van de Verenigde Staten als
voorbeeld van een set aan voorwaarden die nuttig kan zijn.88 Tegelijkertijd wordt hierbij, in
lijn met de uitkomsten van Deelonderzoek A, benadrukt dat er grenzen zijn aan de specificiteit
van deze voorwaarden. Respondent 7 legt uit:
Ik zeg steeds: het is geen wiskundige formule, dus niet te concreet maken. Het kan niet
in een soort schema waarin je allerlei vinkjes gaat zetten en zoveel pagina’s ofzo. We
moeten oppassen dat het niet te specifiek gaat worden. (…) Dus ik vind wel echt in de
US, dat is de guidelines denk ik, zetten ze echt in woorden in een aantal alinea’s goed
uiteen wat een beetje die eisen zijn. En ja eisen die gesteld worden aan melding en
medewerking om uiteindelijk beloond te worden daarvoor in de vorm van
kortingspercentages en daar ben ik dan gecharmeerd van hoe het daar is geregeld.
Tegelijkertijd merk ik in de praktijk.. (…) het is wel makkelijker opgeschreven en gezegd
dan uiteindelijk toegepast in de praktijk, omdat, het is wel echt heel casuïstisch. Dat is
zo een stom woord, dat je altijd kan gebruiken, maar het is echt zo. Als je specifiek moet
gaan opschrijven waarom een melding, ja volledig is, en nog zo een aantal criteria, het
moet ook geen papierwerk gaan worden. (…) Ik vind alleen dat het in Nederland totaal
niet specifiek is nog. Ik vind dat daar, en dat is ook de roep van de OESO bijvoorbeeld,
om het concreter te maken en dat snap ik wel en dat vind ik echt dat we dat moeten gaan
doen.
[Respondent 7 – vervolging (FP)]
De eerste twee genoemde voorwaarden zijn, overeenkomstig met de situatie in de Verenigde
Staten, tijdigheid en volledigheid. De meeste respondenten zijn het er over eens dat een
zelfmelding tijdig en volledig moet zijn, maar benadrukken dat het moeilijk is om te bepalen
wanneer hier dan sprake van is. Tijdigheid wordt vooral geïnterpreteerd als voorafgaand aan
kennis van het geval bij opsporing en vervolging, hoewel een aantal respondenten aangeeft dat
het wat hen betreft ook op tijd is als een bedrijf niet weet of kan weten dat er al kennis over de
zaak is bij opsporing en vervolging.
Wat betreft volledigheid geven respondenten aan dat er een volledig beeld moet kunnen
worden gevormd van feiten en omstandigheden. Dit is een open norm, die ook in de in
Deelonderzoek A bestudeerde buitenlanden wordt aangehouden.89 Respondenten geven aan
dat zij in ieder geval vinden dat alle relevante informatie dient te worden overgeleverd aan het
OM. Het is volgens respondenten aan het OM om te bepalen wat dat in een specifiek geval
betekent. Ook de deelnemers van de expertseminars benadrukken dat een volledig beeld moet
kunnen worden gevormd door het OM, waarbij zij vooral de nadruk leggen op het feit dat een
zichzelf meldend bedrijf transparant dient te zijn. In hoeverre dit als harde eis moet worden
gesteld door het OM is echter een discussiepunt tijdens de verschillende expertseminars. Zo is
tijdens expertseminar 3 (de ‘rechters’) door deelnemers opgeworpen dat volledige transparantie
geen eis moet zijn die vooraf geldt, omdat dit de drempel voor melden wellicht te hoog zal
88
89

Zie hoofdstuk 6, paragraaf 4.2.
Zie hoofdstuk 4, paragraaf 4.2., respectievelijk hoofdstuk 5, paragraaf 4.2 en hoofdstuk 6, paragraaf 4.2.

192

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

maken. 90 Volgens de deelnemers is transparantie iets dat het OM moet meewegen in de
vervolgingsbeslissing, niet een voorwaarde die vooraf al dient te worden gesteld. Hiermee
maken de deelnemers een connectie tussen volledigheid in aangeboden informatie en de
hieronder besproken medewerking door de melder.
De derde voorwaarde betreft de medewerking door de melder. Respondenten geven aan
dat de houding van een melder in het verdere proces ook belangrijk is. Een voorwaarde die
veel wordt genoemd is dat de melder moet meewerken met opsporingsinstanties en justitie.91
Dat betekent dat de melder vragen van het OM of de opsporingsdienst naar waarheid en
volledig beantwoordt en dat verzoeken tot het overleggen van nadere documentatie worden
ingewilligd. Respondent 20 legt uit:
Dat lijkt mij de belangrijkste voorwaarde. Dat als jij naar voren stapt en met mij het
gesprek aan wil gaan over wat er is gebeurd binnen jouw bedrijf, dan ga ik er wel vanuit
dat je een open en eerlijke gesprekspartner wordt en dat wanneer ik inderdaad vraag
naar meer of naar data dat je het dan maar gaat aanleveren, daar ga ik dan wel vanuit
want anders is het ook geen meewerken. Want je kunt niet zeggen nou ‘dit is er misschien
aan de hand en doei’, dat is geen zelfmelden. En daarom gaan zelfmelden en
zelfonderzoek en meewerken wel hand in hand, daarna moet je wel bereikbaar zijn voor
de vragen, voor gesprekken.
[Respondent 20 – opsporing (FP)]
Ten aanzien van de vierde voorwaarde, de vorm van de melding blijken onze respondenten
geen sterke mening te hebben. Het is volgens hen vooral belangrijk dat dit punt niet te sterk
wordt gereguleerd om te voorkomen dat de drempel om te melden onnodig hoog wordt.
Sommige respondenten geven daarbij aan dat het nuttig kan zijn om een centraal loket te
hebben waar een zelfmelding plaats kan vinden.
Respondenten worstelen dus nog met de concrete invulling van voorwaarden die aan een
zelfmelding dienen te worden gesteld, maar de consensus is wel dat er meer moet worden
geregeld. Zo stelt respondent 8:
Dus ja ik denk dat wij er met zijn allen bij gebaat zijn, dan zouden we daar iets meer
over gaan opschrijven over hoe moet dit eigenlijk, hoe willen we dat dit gaat, omdat er
daarmee ook dat proces transparanter wordt voor de buitenwereld.
[Respondent 8 – onderzoeker (advocaat)]
Het voldoen aan dergelijke voorwaarden kan vervolgens leiden tot een minder strenge
benadering met betrekking tot de afdoening (bijvoorbeeld het toepassen van korting op een
transactiebedrag). Volgens respondenten is het belangrijk dat er duidelijkheid wordt gecreëerd
voor een (potentiële) melder ten aanzien van de gevolgen van de melding. Hier gaan wij in de
volgende paragraaf nader op in.

90

Vgl. de discussie in de Verenigde Staten (hoofdstuk 6, paragraaf 6.2.3).
Vgl. hoofdstuk 3, paragraaf 4.1.3, hoofdstuk 4, paragraaf 4.1, hoofdstuk 5, paragraaf 4.1 en hoofdstuk 6,
paragraaf 4.1.
91

193

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

6.2.2 Duidelijkheid gevolgen voor melder
Verduidelijking van de gevolgen van een melding is volgens respondenten een belangrijk
verbeterpunt.92 Ten eerste gaat het om duidelijkheid welke stappen volgen na de zelfmelding.
Ten tweede gaat het om duidelijkheid over de consequenties van de melding voor de afdoening
van de zaak en de op te leggen sanctie. Het gaat hier om de vraag welke sanctie de melder kan
verwachten, hoeveel korting mag worden verwacht bij een zelfmelding en volledige
medewerking en of er nog aanvullende voorwaarden aan het bedrijf worden gesteld.
En ik zou ook heel graag willen weten wat ik kan verwachten, hoe mijn goede houding
als onderneming, mijn bereidheid om te coöpereren, hoe die wordt verdisconteerd in de
afdoening, of in de strafmaat, in de afdoening. Die helderheid die moet echt gaan komen,
die helpt, die zal geweldig instrumenteel zijn. Kijk nu kan ik alleen maar kijken naar de
persberichten, die op basis van schikkingen ontstaan en daar destilleer ik beleid uit, maar
dat is toch mandarijnenwetenschap (…) Het is onvoldoende helder.
[Respondent 17 – opdrachtgever]
Ten aanzien van de duidelijkheid over de stappen die volgen, wijzen respondenten er op dat
het voor een bedrijf van belang is om te weten of er een opsporingsonderzoek wordt gestart,
waar dit zich op richt en hoe lang het zal duren. Zo geeft respondent 25 aan:
Mijn ervaring is eigenlijk dat het niet eens zozeer de korting is, maar dat het eerder de
kenbaarheid van het proces is wat het voordeel zou moeten bieden. Dat je gewoon weet
als ik meld, dan worden deze stappen doorlopen en ben ik aan het eind, ben ik ervan af.
[Respondent 25 – opdrachtgever]
Een belangrijk punt met betrekking tot de voorspelbaarheid van de consequenties van een
zelfmelding is volgens respondenten de te verwachten afdoening, en dan met name de vraag of
men toewerkt naar een vervolging of een buitengerechtelijke afdoening.93 Respondent 27 legt
uit:
Ik denk kaders wanneer men bereid is een transactie aan te gaan en wanneer men dat
niet bereid zou zijn en dan tot vervolging overgaat. Want op het moment dat je zelf meldt
om vervolging te voorkomen, maar het OM besluit alsnog te vervolgen omdat er van
hogerhand geen goedkeuring wordt gegeven op een transactie ja dan beland je van de
regen in de drup. Dus eigenlijk een soort regels als je aan bepaalde eisen voldoet dat het
sowieso leidt tot een transactie, is denk ik wel iets wat duidelijkheid schept wat mensen
eerder over de streep kan trekken om te melden.
[Respondent 27 – opdrachtgever]

92

Het is interessant om op te merken dat de deelnemers van de expertseminars veel minder belang hechten aan
duidelijkheid en voorspelbaarheid dan de respondenten van de interviews. In de expertseminars is vooral
besproken dat duidelijkheid wenselijk kan zijn voor bedrijven maar dat er vooral niet te veel gereguleerd dient te
worden, omdat het OM haar discretionaire bevoegdheid moet kunnen uitoefenen. De duidelijkheid wordt dan ook
vooral gezocht in beleidsregels, niet in ‘harde regelgeving’. Vgl. in dit kader hoofdstuk 3, paragraaf 6.2.3,
hoofdstuk 4, paragraaf 6.2.1 en 6.2.3, hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.2 en 6.2.3, hoofdstuk 6, paragraaf 6.2.1.
93
Vgl. hoofdstuk 4, paragraaf 6.2.2, hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.3, hoofdstuk 6, paragraaf 6.2.2.

194

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

Ook respondenten die werkzaam zijn bij de FIOD of het OM vinden het belangrijk dat
bedrijven van te voren weten waar ze aan toe zijn, hoewel de kanttekening hier wel eerder
wordt geplaatst dat er nooit kan worden gegarandeerd dat er niet vervolgd zal worden.94
In het kader van de voorspelbaarheid van het gevolg van een zelfmelding is het
interessant om de reflectie van respondenten ten aanzien van de situatie in de landen uit
Deelonderzoek A te bekijken. Ook hier richten respondenten zich voornamelijk op de
Verenigde Staten. Hoewel de respondenten die ervaring hebben met zelfmelding in de VS
aangeven dat de Amerikaanse sentencing guidelines geen panacee zijn en dat veel afhangt van
de individuele officier van justitie, 95 benadrukken zij tegelijkertijd dat er desondanks een
redelijke mate aan voorspelbaarheid door de guidelines wordt geboden. Respondent 18 zegt
bijvoorbeeld:
Zaken die ik heb gedraaid met een DOJ [Department of Justice] zijn eigenlijk beter voor
mijn cliënten uitgepakt dan dat ze in Nederland zouden hebben uitgepakt omdat, dat dat
systeem is up and running. Iedereen snapt dat systeem, iedereen weet hoe dat werkt, even
over die stip op de horizon, iedereen snapt van als je dat doet dan kom je daar uit, als je
dat doet kom je daar uit, dus dat is een hele geoliede machine. Heel prettig eigenlijk. Als
je geld hebt.
[Respondent 18 – onderzoeker (advocaat)]
Een belangrijk onderdeel van de gewenste voorspelbaarheid, ten slotte, komt voort uit de
voorspelbaarheid van de uiteindelijke hoogte van de sanctie. Volgens respondenten spelen hier
twee zaken een rol: sanctie- en kortingsrichtlijnen. Wij gaan in de volgende twee subparagrafen
in op deze onderwerpen.
Straftoemetingsrichtlijnen
Hoewel een groot deel van de discussie rondom wat een zelfmelding een bedrijf mag opleveren
is gericht op de korting die wordt toegepast, benadrukken respondenten dat daar in Nederland
nog een stap aan vooraf zou moeten gaan. Zij stellen namelijk dat er te veel onduidelijkheid
heerst ten aanzien van de hoogte van het bedrag dat kan worden voorgesteld bij een transactie
(of worden geëist als straf in geval van vervolging).96 Zo stelt respondent 20:
Van ‘leuk dat dit lijstje [met korting] er is maar waarvan trek je het af?’ Want ik kan het
natuurlijk heel flauw allemaal beredeneren, je kunt zeggen nou 10% van de omzet of we
doen 30x het feit, dus 30x de hoogste boetecategorie, ik noem maar wat. (…) Ik ben nog
steeds wel voorstander van een bandbreedte voor het zelfmelden en meewerken en
dergelijke, zelfonderzoek, maar ik kan me wel gewoon voorstellen dat er nog steeds
vragen tegen zijn van hoe kom je nou tot een bepaald bedrag.
[Respondent 20 – vervolging (FP)]
Respondenten geven daarbij aan dat de oriëntatiepunten voor straftoemeting die in het
Landelijk Overleg Vakinhoud Strafrecht zijn gedefinieerd niet toereikend zijn voor de
complexe fraudes en corruptie die worden zelf gemeld.
Je hebt LOVS, oriëntatie punt van de rechtsspraak, maar die zijn eigenlijk niet heel erg
geschikt voor ons soort zaken bij het functioneel parket. Want we kijken hier dus naar
94

In zoverre bieden de richtlijnen in Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten daar ook ruimte voor. Zie
hoofdstuk 4, paragraaf 4.3, hoofdstuk 5, paragraaf 4.3 en hoofdstuk 6, paragraaf 4.3.
95
Zie hoofdstuk 6, paragraaf 6.2.2.
96
Vgl. in dit kader ook de discussie in Frankrijk (hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.3).

195

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

fraudebedragen, maar die lopen soms bij ons op tot tientallen miljoenen of zo. Ja daar
is het helemaal niet voor geschreven, dat gaat over gevangenisstraffen en zo. Het gaat
niet over boetes en onze richtlijnen van het OM zijn er ook niet op gespecificeerd zeg
maar, ten aanzien van dit soort delicten, dus ik denk dat daar nu de meeste winst te
behalen is als het aan mij ligt. Dat we gaan proberen te kijken of we
strafvorderingsrichtlijnen kunnen maken voor bepaalde type fraudedelicten die
concreter worden zodat bedrijven en ook personen die verdacht worden van dit soort
delicten van tevoren beter weten [wat ze kunnen verwachten].
[Respondent 7 – vervolging (FP)]
In lijn met wat we in paragraaf 6.1 hebben besproken is het volgens respondenten belangrijk
dat dergelijke sanctierichtlijnen niet te veel afwijken van de straffen die rechters in een
vergelijkbaar geval opleggen. Hoe een sanctierichtlijn voor transacties van fraude en
corruptiegevallen er concreet uit moet zien wordt niet duidelijk uit de interviews. Ook in de in
Deelonderzoek A onderzochte landen loopt de verbindendheid van de regelingen uiteen.97
Respondent 23 geeft echter aan dat het wat haar betreft wordt vastgelegd in een aanwijzing
vanuit het OM:
Wat mij betreft dus ook echt in een aanwijzing, want dan maak je ook duidelijk dat er
beroep op gedaan kan worden en als je het intern in je instructies zet ja dan vind ik het
een beetje van ja we doen iets om te laten zien dit is het effect als u melding doet maar u
kunt zich er niet op beroepen. Ja dat is voor mij erg dubbel.
[Respondent 23 – vervolging (FP)]
De hoogte van het bedrag dat uiteindelijk betaald dient te worden is naast van wat respondenten
de baseline noemen, afhankelijk van eventuele beloningen die worden berekend voor de
zelfmelding en medewerking. Dit bespreken we in de onderstaande paragraaf.
Kortingsrichtlijnen
Ten aanzien van de vraag in hoeverre moet worden vastgelegd hoe zwaar zelfmelding en
medewerking moeten meewegen in de uiteindelijke afdoening zijn de meeste respondenten het
eens: dit is volgens hen belangrijk. Een aantal respondenten benadrukt daarentegen dat de vraag
wat de beloning voor een zelfmelding is, in hun ogen niet relevant is. Zo stelt respondent 3:
Als het je oprechte en authentieke overtuiging is dat je op een integere wijze zaken wilt
doen en je maakt melding op het moment dat er iets [is] misgegaan dan zou de vraag of
dat je strafvermindering oplevert geen enkele rol moeten spelen. We zijn niet een beetje
integer, we zijn gewoon integer en als het strafvermindering oplevert, bijvoorbeeld
omdat de kosten in ogenschouw worden genomen, ik bedoel je hebt 300 miljoen kosten
gemaakt om dit allemaal uit te zoeken wereldwijd, dat brengen we in mindering op een
eventuele sanctie, dat begrijp ik dan nog. Maar opportunistisch, ik wil het opportunisme
niet stimuleren door te creëren dat bestuurders zeggen ja als ik dit zo onderzoek, dan
levert dat me de helft aan voordeel op, dat zou ik niet willen stimuleren.
[Respondent 3 – onderzoeker (forensisch accountant)]
Respondent 25 stelt dat een bedrijf ook niet altijd mag verwachten dat de maatschappij
vergevingsgezind zal zijn, wanneer hij stelt:

97

Zie figuur 4, Bijlage 6.

196

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

Ja daar heb je dan misschien ook geen recht op. Als je als organisatie er zo een puinhoop
van hebt gemaakt, kun je natuurlijk niet denken dat door je ergens te melden de
maatschappij je maar vergeeft of coulant is of je een helder traject [biedt]. Als het een
puinhoop is dan kun je ook verwachten dat de reactie ook navenant zal zijn.
[Respondent 25 – opdrachtgever]
De meeste respondenten achten het echter redelijk dat een bedrijf er op mag kunnen rekenen
dat zelfmelding en medewerking positief wordt meegewogen in de afdoeningsbeslissing. Hier
wordt in de interviews veelvuldig gewezen op de transactie die is gesloten met het SHVconcern in het kader van corruptie gepleegd door vijf dochterondernemingen. Hier is voor het
eerst gespecificeerd hoeveel korting om welke reden er op het transactiebedrag is toegepast. In
deze zaak is een deel van de toegepaste korting gegeven voor de zelfmelding en een deel voor
de medewerking. Respondent 7 legt uit:
Bij SHV is gezegd nou zelfmelden 25% en medewerking 25% omdat het OM daar vond,
dat is in de toelichting wel een beetje uitgespeld, maar dat ze eigenlijk op beide vlakken
het volledig hebben gedaan. Dus in die specifieke zaak heeft het OM het zo gedaan. (…)
Twee keer 25%. Ik denk dat het wel goed is om er wel cijfertjes aan te verbinden, of
percentages aan te verbinden, omdat tuurlijk weten bedrijven, dat weet elke verdachte
ook in kleine zaakjes, als je meewerkt wordt dat positief meegenomen in de strafeis, dat
is gewoon altijd zo. Maar je wilt wel weten wat en hoeveel procent. Dus ik ben er zelf
wel voorstander van om daar toch die percentages aan te koppelen.
[Respondent 7 – vervolging (FP)]
Hoewel niet elke respondenten zo ver wil gaan dat harde percentages aan een zelfmelding of
medewerking worden verbonden, acht een meerderheid dit een goed idee. Daarbij wordt het
onderscheid tussen de melding en medewerking belangrijk gevonden. Respondent 7, hierboven
aangehaald, gaat verder:
En ik geloof in de UK zeggen ze, je kan 50% korting krijgen voor zelfmelding en
medewerking. Maar [er is] bewust ervoor gekozen in de SHV-zaak om het op te splitsen,
twee keer 25%. En eigenlijk wel de verwachting die hier mogelijk aan ontleend gaat
worden, oké misschien is er dan soms niet gemeld, maar wel heel goed meegewerkt en
dan kan je nog steeds 25% krijgen, max. Want ik vind ook echt als je niet zelf hebt gemeld
kan je nog wel steeds goed meewerken en daarvoor beloond worden, want dat kan
gewoon cruciaal zijn voor de duur van een onderzoek of grondigheid van het onderzoek
en dus het algemeen belang.
[Respondent 7 – vervolging (FP)]
Tegelijkertijd betekent het onderscheid ook dat als een bedrijf een zelfmelding doet, maar geen
verdere medewerking verleent, er minder (of geen) korting zal worden toegepast. De meeste
respondenten pleiten daarom voor een bandbreedte met kortingspercentages, naar Amerikaans
en Duits model.98
Aanvullende voorwaarden
Behalve duidelijkheid ten aanzien van het bedrag dat moet worden betaald in het kader van een
transactie of andere afdoening, wijzen respondenten ook op het belang van duidelijkheid over
aanvullende voorwaarden (vooral in het kader van een transactie). Zo kan het OM als onderdeel
98

Zie hoofdstuk 3, paragraaf 4.3, hoofdstuk 5, paragraaf 4.3 en hoofdstuk 6, paragraaf 4.3.

197

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

van de transactie eisen dat er compliance maatregelen worden getroffen of dat er publiciteit
wordt gezocht ten aanzien van de fraude of corruptie.99 Een aantal respondenten geeft aan dat
het goed zou zijn ook dit meer te formaliseren. Het belang van aanvullende maatregelen wordt
in het kader van preventie groot geacht. Het is daarom volgens respondenten belangrijk dat er
ruimte blijft voor aanvullende voorwaarden die niet zijn vastgelegd, maar voor de
rechtszekerheid van bedrijven is het volgens deze respondenten goed om ook hier het een en
ander over vast te leggen. Ook in dit kader kijken meerdere respondenten naar de situatie in de
Verenigde Staten. Zo stelt respondent 17 dat hij het gebruik van een zogenaamde monitor, die
toeziet op de implementatie van de voorwaarden van de transactie, een goed idee vindt:
Dikwijls wordt er [in de Verenigde Staten] ook gebruikgemaakt van het begrip monitor.
Dus iemand die daadwerkelijk de implementatie van de schikking monitort. Zodat
daarover geen enkel misverstand kan bestaan. En ik denk opnieuw dat dat voor wat
betreft de zekerheid van de betekenis van de schikking, van hoe werkt dat nou uit, dat dat
nuttig zou kunnen zijn. Dat het hele proces niet alleen leidt tot een schikking, wat dat dan
ook mogen zijn. En die schikking behelst dikwijls het herstel van beoogde verhoudingen,
dus remedies. En dat moet niet alleen een papieren document zijn. Ik denk dat we erbij
gebaat zijn als rechtsstaat dat erop wordt toegezien dat die schikking wordt nageleefd.
Dat helpt beide kanten. Dat helpt uiteraard degene die de schikking voorstelde, maar het
helpt ook het bedrijf dat gebaat is bij herstel van ordentelijkheid.
[Respondent 17 – opdrachtgever]
6.2.3 Rol rechter bij transactie
Gevraagd naar hun mening over betrokkenheid van een rechter bij een transactie (in principe
een buitengerechtelijke afdoening), geven al onze respondenten (op een na) aan dat zij het een
goede zaak vinden dat een onafhankelijke partij de transactie beoordeelt.100 Overigens stellen
de meeste respondenten daarbij dat het niet per se om een rechter hoeft te gaan en dat een
alternatief, zoals de huidige Toetsingscommissie hoge transacties, ook voldoet. Wij zien echter
wel verschillen in hoe ver een dergelijke toetsing volgens respondenten dient te gaan
(marginaal of inhoudelijk) en de redenen die gegeven worden voor het belang van een toets.
Wij bespreken hieronder eerst hoe respondenten de rol van een rechter (of andere
onafhankelijke derde) ingevuld zouden willen zien, waarna wij ingaan op de vraag waarom zij
dit belangrijk vinden.
In Deel A kwam naar voren dat er een verschil te onderscheiden is in de rol van de rechter
in Duitsland, ten opzichte van de VS, Engeland en Frankrijk. De rol van de rechter is, gezien
het daar geldende rechtssysteem, in Duitsland veel meer vergaand dan in de andere drie landen,
waar de rechter een marginale of uitgebreidere toets uitvoert.101 Gevraagd naar hoe Nederland
de rol van de rechter zou moeten vormgeven geeft geen enkele respondent aan iets te zien in
de meer inhoudelijke beoordeling door een rechter. Een te inhoudelijke beoordeling door een
rechter streeft volgens respondenten het doel van de transactie voorbij. In een dergelijke situatie
heeft de transactie volgens respondenten geen bestaansrecht. Alle respondenten stellen dat de
toets beperkt dient te zijn, zoals dat op dit moment volgens hen het geval is bij de
Toetsingscommissie hoge transacties. De vraag is uiteraard wat men dient te verstaan onder
‘beperkt’. Een aantal respondenten is bijvoorbeeld kritisch op de Toetsingscommissie en vooral
99

Vgl. hoofdstuk 3, paragraaf 4.3, hoofdstuk 5, paragraaf 4.3 en hoofdstuk 6, paragraaf 4.3.
Overigens wijzen respondenten ook op nadelen, voornamelijk dat de toetsing een zekere mate van onzekerheid
met zich brengt omdat de transactie kan worden afgekeurd. Zie in dat kader bijvoorbeeld Frankrijk (hoofdstuk 5,
paragraaf 4.4).
101
Zie hoofdstuk 2, paragraaf 4.3.
100

198

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

op een te marginale toets. Een te marginale toets loopt volgens hen het risico een ‘wassen neus’
te worden. Zij zien meer in een beperkte maar iets meer vergaande toets, naar voorbeeld van
een ‘artikel 12 Sv’-procedure. Respondent 18 legt uit hoe de toets er volgens haar uit dient te
zien:
Ik zou menen dat je in ieder geval een proces-verbaal moet krijgen waarin alle
redengevende feiten en omstandigheden worden weergegeven. Meer in de zin van een
bewijsmiddelen overzicht dan in een feitenrelaas, want een feitenrelaas is echt alleen
voor de bühne. Dus een soort van overzicht proces-verbaal zoals we dat kennen. Ook een
heel stukje dikker meestal dan een feitenrelaas. (…) [En ook] de kwalificatievraag,
waarom vind je dat met die feiten alle bestanddelen in delict X, Y, Z bewezen kunnen
worden, dat moet je hebben, en je moet de verdachte horen en dan niet de verdachte die
al tegen de muur gedrukt staat en eigenlijk alleen nog maar kan tekenen bij het kruisje,
maar horen om te vernemen of de strafmaat een effectieve en adequate manier is om om
te gaan met deze zaak. Ik denk dat als je dat hebt, hè want je hoort natuurlijk het verzet
en natuurlijk begrijp ik het OM als ze zeggen ja de rechter moet het niet willen overdoen
etc., dat begrijp ik, maar wat er op dit moment is ja dat leidt tot miscarriages of justice
omdat je voor de bühne zegt dat er een rechter naar kijkt of een commissie in dit geval,
maar dat kunnen ze helemaal niet, want ze krijgen [maar] drie documenten.
[Respondent 18 – onderzoeker (advocaat)]
Enkele respondenten stellen dat een beperkte toets door de rechter ook een beoordeling van het
zelfonderzoek zou moeten omvatten. Dit is echter niet de algemene tendens die uit de
interviews en expertseminars komt, aangezien hier een beeld uit naar voren komt dat de rechter
vooral niet te uitgebreid moet toetsen.
Ten aanzien van de vraag waarom een rechter een rol zou moeten hebben bij een
buitengerechtelijke afdoening zoals een transactie, zien we een interessant verdeling tussen
respondenten die werkzaam zijn bij de FIOD en het OM en respondenten die werkzaam zijn
als onderzoeker of als opdrachtgever fungeren. 102 Waar respondenten met een publieke
achtergrond de nadruk leggen op de publieke opinie, leggen de respondenten met een private
achtergrond de nadruk op de bescherming van de belangen van het betrokken bedrijf. Dat
betekent dat de toets volgens veel respondenten uit de strafrechtelijke keten vooral een
expressieve functie heeft, terwijl het voor de onderzoekers en opdrachtgevers onder onze
respondenten een concrete waarde heeft.
De expressieve functie van een (rechterlijke) toets zien respondenten vooral in het
tegengaan van wat zij de schijn van klassenjustitie noemen. Een toets van een transactie
vergroot de transparantie, en kan op die manier een positieve rol spelen in de legitimiteit
daarvan:

102

Het gaat hier om het algemene beeld, er zijn ook respondenten die beide kanten van de medaille belichten.

199

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Ja ik denk dat het heel goed zou zijn als een rechter betrokken zou zijn in de toetsing van
afspraken die het OM maakt met de verdediging, om uiteindelijk ook meer legitimiteit te
krijgen voor de afdoeningen van strafrechtelijke onderzoeken. Het zijn natuurlijk
gigantische bedragen af en toe en nou je merkt dat daar, in ieder geval in de publieke
opinie, dat men ook wel vindt dat er transparantie moet zijn. Uiteindelijk brengt ons dat
ook wel tot uitgebreide feitenomschrijvingen hè zodat ondanks dat er geen publieke
openbare rechtsspraak plaatsvindt dat er wel transparantie is rond de afdoeningen. Ik
denk dat het goed is voor het OM, goed is voor elke procespartij eigenlijk en ook de
Nederlandse samenleving daarin.
[Respondent 19 – vervolging (FP)]
Deze verantwoording naar buiten toe kan volgens respondenten ook positief zijn voor het
betrokken bedrijf. Zo stelt respondent 8:
Ik heb daar heel lang van geroepen nee dat is niet nodig en dat is ook niet in het belang
van mijn cliënten, want ik wil juist de flexibiliteit houden om dit één-op-één met het
openbaar ministerie te regelen, want dan komen we ook op de beste uitkomst en alles
wat via de rechter is, wordt toch op enig moment openbaar en je wilt sommige dingen
juist niet in de openbaarheid kunnen regelen. (…) Maar ik ben inmiddels zo ver en de
mening toegedaan dat dat toch voor alle partijen noodzakelijk is dat er een rechterlijke
toets komt ergens in het proces van afdoening buiten de rechter om, dus niet een volle
strafrechtelijke toetsing. (…) Je krijgt iedere keer dat een schikking openbaar wordt
gemaakt heel veel maatschappelijk debat tot aan de oud president van de Hoge Raad toe,
van wat een schande het is een soort klassenjustitie. Dat leidt allemaal weer tot
aanvullende reputatieschade, juist voor een client die probeert het goede te doen. Die
heeft iets geconstateerd en gezegd dit kan zo niet, ik meld dit, want ik wil gewoon dat
hier gevolgen aan worden verbonden en dan vervolgens ook nog een forse boete moet
betalen en dan word je ook nog in het openbare debat afgemaakt. Dus dan denk ik dat
dat debat veranderd kan worden door te zeggen maar er heeft echt wel een rechter in
mee gekeken, dus die partij heeft geen voorkeurpositie gekregen.
[Respondent 8 – onderzoeker (advocaat)]
Naast de bescherming van een bedrijf via de positieve beïnvloeding van de publieke opinie, is
het volgens respondenten uit de private sector ook belangrijk dat er tegenwicht wordt geboden
aan de macht van het OM, zoals besproken in paragraaf 6.1. Respondent 2 legt uit:
Op het moment dat je er een rechter bij betrekt, al dan niet in een actieve of een meer
passieve rol, is er uiteindelijk wel iemand, een onafhankelijke probleemoplosser, die
daarboven wordt gezet, waar je je moet verantwoorden. (…) Ik denk dat dat goed is, om
er een onafhankelijke geschillenbeslechter boven te zetten, die dwingt de partijen hier op
een zorgvuldige manier mee om [te] gaan, met de belangen van zichzelf en met de
belangen van de andere partijen.
[Respondent 2 – onderzoeker (particulier onderzoeksbureau)]
De vraag wat de rol van de rechter dient te zijn bij een eventuele transactie is inhoudelijk alleen
uitgebreid ter sprake gekomen tijdens expertseminar 3.103 De deelnemers van expertseminar 3
zijn het erover eens dat een (rechterlijke) toets goed kan zijn voor de legitimiteit van een
transactie. Dit belang wordt groot geacht, maar tegelijkertijd wordt door de deelnemers
103

De reden hiervoor is dat deelnemers van expertseminar 1 en 2 geen sterke mening hadden over dit onderwerp.

200

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

benadrukt dat het hierbij dient te gaan om de uitzonderlijke gevallen. Het OM is volgens de
deelnemers in principe prima in staat om de vervolgingsbeslissing te nemen. Dat is ook in
overeenstemming met het Nederlandse rechtssysteem. De deelnemers wijzen erop dat de
‘artikel 12 Sv’-procedure, de klacht op niet-vervolging, ook zonder een rechterlijke toets van
de transactie, open staat als beveiligingsmechanisme. Met een toets door een rechter of de
Toetsingscommissie hoge transacties wordt deze procedure volgens de deelnemers eigenlijk
naar voren gehaald. Dit is volgens de deelnemers goed maar moet niet in algemene zin worden
ingezet (voor alle transacties). Deelnemers zijn het er over eens dat de toets door de rechter of
commissie niet te ver moet gaan, aangezien dit te omvangrijk zou worden. Hiermee wordt de
efficiëntie van een transactie tenietgedaan en wordt de beslissingsbevoegdheid van het OM
ondergraven.
6.2.4 Het creëren van maatschappelijk draagvlak en wederzijds begrip
In het bovenstaande is het belang van maatschappelijk draagvlak voor zelfonderzoek,
zelfmelding en de uiteindelijke afdoening al langsgekomen. Dit wordt door veel respondenten
gezien als de belangrijkste uitdaging in het volledige proces. Respondent 27 zegt hierover:
Ik denk dat het grootste probleem nu nog ligt in het draagvlak, dus zeg maar het feit dat
er heel wantrouwig naar wordt gekeken en dat geldt zowel voor de rol die het OM daarin
speelt, dus van ‘ja jullie gaan op jullie rug liggen en het is voor jullie makkelijk dus jullie
bieden maar een transactie aan zonder echt goed onderzoek te doen’, dat vind ik niet
terecht omdat het niet zo is namelijk. Maar ik voel dat wantrouwen heel erg, ook vanuit
de [Tweede] Kamer. En aan de andere kant veel groter wantrouwen richting de
advocatuur, ‘ja jullie misbruiken jullie verschoningsrecht, jullie vegen alles onder het
tapijt en jullie melden maar een klein stukje dan en jullie leidden de aandacht juist af
van wat er nog meer is’ (…) We doen echt niet zomaar iets en advocaten ook niet
overigens.
[Respondent 27 – vervolging (FP)]
Respondenten zien hier een belangrijke rol weggelegd voor het OM en de rechter (of
Toetsingscommissie), door transparant te zijn en de maatschappij informatie te verschaffen.
De suggesties van respondenten richten zich voornamelijk op de communicatie vanuit het OM
over transacties, welke volgens respondenten beter kan. Respondent 9, die vroeger werkzaam
was in de opsporing, legt uit:
En die perceptie is zo ongelooflijk belangrijk. En dat ik heb dat onderschat (…) maar je
zag op het moment dat we het feitenrelaas gingen publiceren dat er enige [verandering
in de] perceptie kwam. En daarvoor zeiden ze ‘allemaal achterkamertjespolitiek. Het is
gewoon handjeklap geweest’. Nou geloof mij dat is echt geen handjeklap geweest.
[Respondent 9 – onderzoeker (particulier onderzoeksbureau)]
Een tweede suggestie van respondenten, die te maken heeft met begrip en perceptie, is dat er
meer wederzijds begrip dient te worden gecreëerd onder de partijen die betrokken zijn bij het
proces van zelfonderzoek, zelfmelding en afdoening. Dat dit niet altijd het geval is, illustreert
respondent 17 met onderstaande uitspraak.
Er is soms in bedrijven dedain over de onderzoeken, de externen [de overheid]. [Dan
zeggen ze] ‘Ja die overheid, ja justitie, want ze begrijpen niet wat we doen, wat we hier
doen in de bedrijven’. Het is van ongelofelijk groot belang om dat onbegrip en dat dedain
201

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

op te heffen. (…) Die respectvolle omgang naar elkaar die kan je bevorderen denk ik
door waar nuttig en waar mogelijk een onafhankelijk derde erbij te halen die doorleefd
is in dit onderwerp en die je meeneemt in het proces en daarmee kreeg je dus een
bevorderde snelheid en de effectiviteit van het onderzoek.
[Respondent 17 – opdrachtgever]
Het is in dit kader volgens respondenten waardevol dat veel officieren die werkzaam zijn bij
het FP tegenwoordig eerst advocaat (onderzoeker) zijn geweest. Hierdoor kunnen zij zich beter
verplaatsen in de situatie van een zich meldend bedrijf.104 Andersom is het ook belangrijk dat
er bij onderzoekers en bedrijven begrip is voor de werkelijkheid waar het OM zich in bevindt.
Om deze reden achten respondenten het waardevol dat verschillende oud-officieren (met name
van het FP) nu werkzaam zijn als advocaat.105 Tegelijkertijd kan dit wederzijds begrip weer
afbreuk doen aan maatschappelijk draagvlak, omdat het de publieke perceptie kan geven van
klassenjustitie binnen een netwerk van professionals die van rol verwisselen en die elkaar en
de belangen van betrokken bedrijven (te) goed kennen.
6.3 Afronding
In deze laatste paragraaf hebben wij de meningen van de respondenten weergegeven over de
huidige situatie rondom zelfonderzoek en zelfmelden (en afdoening daarvan) in Nederland en
hebben zij suggesties gedaan om de situatie te verbeteren. Wij hebben de uitkomsten van
Deelonderzoek A ten aanzien van deze onderwerpen tijdens de interviews aan de respondenten
voorgelegd. Zoals uit bovenstaande bespreking kan worden opgemaakt refereren respondenten
met name aan de Amerikaanse praktijk. Desgevraagd hebben respondenten aangegeven dat zij
vooral bekend zijn met de situatie in de Verenigde Staten en dat zij in mindere mate op de
hoogte zijn van de situatie in Frankrijk, Duitsland en Engeland en Wales.
Respondenten zien de potentie van zelfonderzoek en zelfmelden, maar identificeren in
de huidige context drie problemen. Ten eerste heerst er volgens respondenten momenteel
onduidelijkheid ten aanzien van wat er met een melding gebeurt. Ten tweede bespreken
respondenten de spanning die zij identificeren tussen de transactiepraktijk en oordelen van een
rechter en de rol van het OM daarin. Ten derde gaan respondenten in op de rol die advocaten
spelen in de huidige praktijk van zelfonderzoek en zelfmelden.
De suggesties die respondenten ter verbetering van de huidige praktijk doen, gaan voor
een groot deel over de geïdentificeerde onduidelijkheid. Wij hebben suggesties van
respondenten besproken ten aanzien van de te stellen voorwaarden aan zelfonderzoek en
zelfmelding, het creëren van duidelijkheid voor de melder, de rol die de rechter volgens
respondenten zou moeten hebben bij met name de transactie en het belang dat respondenten
verbinden aan begrip en (maatschappelijk) draagvlak.
7. Afronding: de rol van het verschoningsrecht en klassenjustitie bij zelfonderzoek en
zelfmelding van fraude en corruptie in Nederland
Met de voorgaande bespreking van het empirische materiaal dat is verzameld in het kader van
Deelonderzoek B hebben wij een beeld gevormd van de percepties van deskundigen op het
gebied van zelfonderzoek en zelfmelding. De respondenten van Deelonderzoek B zijn
doelgericht geselecteerd omdat zij zich in de media of anderszins hebben geprofileerd als
104

Een dergelijke praktijk is ook terug te zien in de Verenigde Staten, waar advocaten een tijd voor het OM
werken alvorens weer terug te gaan naar de advocatuur en andersom.
105
Dit kan echter ook de perceptie voeden dat er sprake is van klassenjustitie of vriendjespolitiek, omdat de
verschillende spelers elkaar goed kennen.

202

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

voorstander, tegenstander, of neutrale beschouwer van zelfonderzoek en zelfmelding van
fraude en corruptie. Echter, uit de interviews bleek al snel dat de scheiding tussen voorstanders,
tegenstanders en ‘neutralen’ geen recht doet aan de werkelijkheid. Geen van onze respondenten
is uitgesproken tegenstander van zelfonderzoek en zelfmelden in het algemeen. Een deel van
de respondenten is echter zeer kritisch over een aantal onderdelen van de huidige praktijk van
zelfonderzoek en zelfmelden en de daaraan verbonden buitengerechtelijke afdoening van
fraude en corruptie. Alvorens in het concluderende hoofdstuk over te gaan tot de
beantwoording van de onderzoeksvragen van Deelonderzoek A en B willen wij in deze
afsluitende paragraaf van hoofdstuk 8 wij uitgebreider stilstaan bij twee onderwerpen die naar
voren zijn gekomen in Deelonderzoek B en in de mediadiscussie, besproken in hoofdstuk 2:
de rol van de advocaat bij zelfonderzoek en zelfmelding (en in het bijzonder de rol van het
verschoningsrecht) en het begrip klassenjustitie.
7.1 De rol van de advocaat en het verschoningsrecht
In lijn met de discussie die in de literatuur en media wordt gevoerd, blijkt uit Deelonderzoek
B dat de meningen onder deskundigen verdeeld zijn ten aanzien van de rol die advocaten
kunnen spelen bij zelfonderzoek en zelfmelding. En net zoals de in media en literatuur
gevoerde discussie zijn het vooral de advocaten onder onze respondenten die (ook onderling)
van mening verschillen en zijn onze andere respondenten meer eensgezind over dit onderwerp.
De argumenten tegen de advocaat als onderzoeker zijn vooral dat een advocaat niet is opgeleid
tot onderzoeker maar als raadsman, dat de advocaat daarmee de deskundigheid zou missen
voor het onderzoeken van complexe fraudes of corruptie, en dat er geen wettelijk raamwerk
bestaat voor de onderzoekende advocaat. Deze argumenten worden met name naar voren
gebracht door respondenten die onderzoeker zijn (maar geen advocaat).
Een ander deel van de argumentatie is gericht op de aard van de rol van advocaat en
vooral diens wettelijk vastgelegde partijdigheid. Voor respondenten die werkzaam zijn bij de
FIOD, het OM of bij een bedrijf dat kan fungeren als opdrachtgever, is de overweging niet
zozeer of de onderzoeker een advocaat is, maar wat de verhouding is tussen de onderzoeker en
de opdrachtgever. Hierbij spelen de genoemde partijdigheid en het gebruik van het
verschoningsrecht (beide kenmerken die exclusief gelden voor advocaten) ook een rol.
De algemene opvatting lijkt te zijn dat het belangrijk is dat een zelfonderzoek objectief
en onafhankelijk gebeurt. De meningen zijn echter verdeeld over de invulling van deze
begrippen. Een deel van de deskundigen vindt dat partijdigheid objectiviteit en
onafhankelijkheid niet in de weg hoeft te staan, terwijl een ander deel juist stelt dat
partijdigheid en objectiviteit en onafhankelijkheid elkaar uitsluiten. Deze discussie wordt
vooral gevoerd onder de deskundigen in ons onderzoek die zelf advocaat zijn of zijn geweest.
Alle respondenten benadrukken daarnaast dat het onverstandig is om eenzelfde partij op
te laten treden als onderzoeker, adviseur en/of verdediging. Deze rollen dienen dan ook
gescheiden te zijn. Als daaraan is voldaan kan een advocaat goed als onderzoeker optreden
volgens een deel van de respondenten, terwijl een ander deel blijft vinden dat een advocaat
naar de aard van zijn of haar beroep nooit een objectieve onderzoeker kan zijn. Alle deelnemers
van de expertseminars geven aan dat zij het belangrijk vinden dat er een scheiding van rollen
is. Hierbij wordt opgemerkt dat een advocaat volgens de deelnemers prima onderzoek kan
doen, maar dat diegene dan niet als advocaat dient op te treden, maar als jurist. In een dergelijke
constructie wordt wel gebruik gemaakt van de vaardigheden en de kennis van de jurist, maar
wordt de rol van advocaat niet aangenomen. Dit zou ook betekenen dat er geen beroep kan
worden gedaan op het verschoningsrecht. Interessant genoeg stelt een aantal respondenten van
de interviews dat zij juist zien dat interne juristen binnen een bedrijf vaker ook advocaat zijn,
zodat bijvoorbeeld gebruik kan worden gemaakt van het verschoningsrecht.
203

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Het verschoningsrecht is een heet hangijzer in de discussie rondom zelfonderzoek en
zelfmelden. Het bestaan van het verschoningsrecht staat voor de meeste van de door ons
geraadpleegde deskundigen als zodanig niet ter discussie. Alle respondenten geven aan begrip
te hebben voor het gebruik van het verschoningsrecht in de fase van een zelfonderzoek. Door
sommigen wordt het zelfs aangemoedigd omdat de veiligheid die de bescherming van het
verschoningsrecht biedt ervoor kan zorgen dat het zelfonderzoek grondiger is dan wanneer men
bang moet zijn dat het onderzoek op enig moment door justitie gevorderd zal worden. Het
gebruik van het verschoningsrecht biedt op deze manier een bescherming tegen onvrijwillige
overlevering van informatie, maar hoeft er niet aan in de weg te staan de informatie vrijwillig
aan het openbaar ministerie ter beschikking wordt gesteld. In de fase van de zelfmelding moet
het verschoningsrecht echter geen of een zeer beperkte rol spelen volgens de deskundigen
binnen ons onderzoek: op het moment dat de keuze wordt gemaakt om zelf te melden,
impliceert dat ook een volledige openheid van zaken. De meeste respondenten geven daarbij
aan dat zij vinden dat het verschoningsrecht dient te worden gereserveerd voor de klassieke
taken van rechtsbijstand en advisering, hoewel niet alle respondenten het hiermee eens zijn.
7.2 Klassenjustitie en zelfonderzoek en zelfmelden
Een van de risico’s die naar voren wordt gebracht in de media is dat zelfonderzoek en
zelfmelden kunnen leiden tot oneerlijke situaties en in het bijzonder klassenjustitie, zeker als
dit gecombineerd wordt met een buitengerechtelijke afdoening. De angst is dat
kapitaalkrachtige bedrijven (en hun individuele bestuurders) op deze wijze vervolging kunnen
afkopen en een betere behandeling krijgen dan individuele burgers of bedrijven die niet de
mogelijkheid hebben een zelfonderzoek uit te (laten) voeren. Binnen Deelonderzoek B is
respondenten en deelnemers expliciet gevraagd hierop te reflecteren en te bespreken of er
volgens hen sprake is van klassenjustitie bij zelfmelden (en transigeren) van fraude en
corruptie.
Het antwoord lijkt te zijn dat de door ons bevraagde deskundigen niet direct bang zijn
voor klassenjustitie, maar dat zelfonderzoek en zelfmelding wel bepaalde risico’s in zich
hebben die kunnen leiden tot oneerlijke situaties. Deze oneerlijke situaties kunnen ontstaan in
het nadeel van individuen maar ook van de bedrijven in kwestie en kunnen de indruk van
klassenjustitie wekken.
Voor individuen speelt het risico dat er binnen een zelfonderzoek bepaalde rechten
worden geschaad en dat individuen worden geslachtofferd door het bedrijf. Dit speelt ook een
rol bij de transactie, omdat een transactie wordt gesloten met het bedrijf, maar de natuurlijke
personen (bijvoorbeeld als feitelijk leidinggevende) vervolgbaar blijven. Het is mogelijk dat
de afspraak met het OM in het kader van de transactie voordelig is voor een bedrijf, maar
nadelig is voor een individu. Zeker in het geval dat het bedrijf te kennen heeft gegeven dat het
individu mee dient te werken aan een zelfonderzoek kan een situatie ontstaan waarin het
individu zichzelf in het zelfonderzoek incrimineert (zonder daarbij te worden beschermd door
de rechtswaarborgen die gelden voor een verdachte). Overigens kan dit voor bedrijven een
overweging zijn om niet over te gaan tot een zelfmelding, om de betrokken natuurlijke
personen te beschermen. Dit hangt mede af van wie het besluit tot zelfmelding voor het bedrijf
neemt: het bestuur of de raad van commissarissen.
Tijdens expertseminars is de deelnemers gevraagd om te reflecteren op de positie van
natuurlijke personen bij een zelfonderzoek en zelfmelding. Dit heeft uiteenlopende meningen
opgebracht. Tijdens expertseminar 1 bleken de deelnemers (een journalist en accountants met
een rol binnen de organisatie van de NBA) zich weinig zorgen te maken over de positie van de
individu. Sterker nog, zij stelden dat het ook mogelijk is dat een individu wordt afgeschermd
door het bedrijf. Tijdens expertseminar 3 gaven deelnemers (bestaande uit juristen werkzaam
204

8. Zelfonderzoek en zelfmelden in de Nederlandse praktijk

in de rechterlijke macht, de wetenschap en de Toetsingscommissie hoge transacties) aan te
onderkennen dat het een risico is dat een natuurlijk persoon zichzelf kan incrimineren tijdens
een zelfonderzoek. De deelnemers stelden daarbij ook dat het mogelijk moet zijn dat een
individu wordt meegenomen in de transactie,106 maar dat dit geen automatisme moet zijn.
Tijdens expertseminar 2 is een interessante toevoeging gedaan aan het bovenstaande,
namelijk de positie van derden (natuurlijke of rechtspersonen). De journalist die deelnam aan
expertseminar 2 gaf daarbij aan dat het in de problematische situaties niet gaat over bestuurders
van een bedrijf, maar over klanten, leveranciers of medewerkers die ‘voor de bus worden
gegooid’. De schuld wordt in die gevallen volgens hem afgewenteld op iemand lager in de
organisatie of buiten de organisatie op basis van een onvolwaardig of kwalitatief
minderwaardig zelfonderzoek.107 De deelnemer geeft het voorbeeld dat derden wellicht niet of
nauwelijks zijn gehoord. Een rechter of het OM kan in deze gevallen wellicht aangeven dat de
rechten en belangen van de (rechts)persoon zijn geschaad, maar de schade is dan vaak al
geleden. Tijdens expertseminar 3 werd daarnaast besproken dat een rechter een natuurlijke
persoon die wordt vervolgd op basis van een zelfonderzoek uitgevoerd in opdracht van een
bedrijf meer ruimte dient te geven aan diens onderzoekswensen voor de rechter-commissaris.
Dit zou het machtsverschil deels teniet kunnen doen. Echter geldt dat alleen in de situatie dat
de zaak voor een rechter komt en niet in het geval dat het buitengerechtelijk wordt afgedaan.
De vraag is echter of dergelijke risico’s kunnen worden geduid als klassenjustitie, zoals
gedefinieerd in hoofdstuk 1. De door ons geraadpleegde deskundigen vinden van niet. Zij
stellen dat een transactie zorgvuldig tot stand komt en dat er geen sprake is van ‘koehandel’
tussen het OM en een bedrijf (of diens advocaat). De perceptie dat een bedrijf zijn vervolging
kan afkopen en daarmee goed wegkomt met iets dat een natuurlijke persoon een forse straf had
opgeleverd vinden de door ons geraadpleegde deskundigen ongenuanceerd en onterecht. Zij
wijzen er daarbij op dat een zichzelf gemeld bedrijf zich in een kwetsbare positie bevindt
tegenover de macht van het OM. Het argument is dat het bedrijf er veel aan gelegen is om niet
strafrechtelijk veroordeeld te worden, waardoor het OM hele hoge bedragen kan eisen voor een
transactie. Veel bedrijven zullen hier volgens respondenten mee akkoord gaan, ondanks dat het
bedrag wordt gezien als exorbitant. Deze respondenten noemen dit ‘omgekeerde
klassenjustitie’ en stellen dat het OM misbruik maakt van haar positie door bedrijven extra
hard aan te pakken. Deze respondenten zien bewijs voor hun argumenten in het feit dat de
bedragen die worden betaald via transacties (bestaande uit een ontnemingscomponent en een
boetecomponent) vele malen hoger liggen dan de bedragen die volgens deze deskundigen
zouden moeten zijn betaald na bestraffing door een rechter.
Ook door de deelnemers van de expertseminars worden zelfonderzoek en zelfmelding in
principe gezien als iets positiefs, dat kan bijdragen aan het tegengaan van corruptie en fraude.
Volgens de deelnemers van expertseminar 3, vormen zelfonderzoek en zelfmelding (en een
eventuele transactie) de beste manier om om te gaan met rechtspersonen. Er wordt hierbij wel
benadrukt dat zelfonderzoek en zelfmelding niet één op één leiden tot een buitengerechtelijke
afdoening. Als het automatisch zou zijn zou er volgens de deelnemers sprake kunnen zijn van
klassenjustitie maar als er een gedegen vervolgingsbeslissing aan vooraf is gegaan is dit
volgens hen niet het geval. Daarbij wordt ook benadrukt dat het primair de
verantwoordelijkheid is van de overheid om fraude en corruptie te onderzoeken en vervolgen
106

Zoals wordt geopperd in de discussie in Frankrijk (hoofdstuk 5, paragraaf 6.2.3).
Dit wil niet per definitie zeggen dat de personen die, in de woorden van de deelnemer, ´voor de bus worden
gegooid´ onschuldige slachtoffers zijn. Mogelijk kan de persoon met recht worden aangewezen als betrokkene in
de fraude of corruptie, maar worden de uitkomsten van het zelfonderzoek zo geframed dat het bedrijf buiten schot
blijft en de persoon wordt aangewezen als schuldige.
107

205

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

en dat er geen sprake moet zijn van privatisering van de aanpak van fraude en corruptie, iets
wat de deelnemers wel in de Verenigde Staten zien gebeuren.
Daarnaast is tijdens expertseminar 1 besproken dat het (logischerwijs) vooral grote zaken
van grote ondernemingen zijn die goede kans lopen om door (de meer kundige) FIOD en het
FP te worden behandeld en dat gevallen van kleinere omvang (veelal afkomstig van het MKB)
eerder bij de politie en arrondissementsparketten terecht zullen komen. Op deze wijze hebben
grotere bedrijven een grotere kans op korting en of een transactie. In een dergelijk geval kan
er sprake zijn van klassenjustitie. De kleine bedrijven worden daarbij minder gunstig behandeld
dan de grote bedrijven.
Buiten bovenstaande kritische geluiden is klassenjustitie is volgens de door ons gesproken
deskundigen vooral een probleem van (een onjuiste) publieke perceptie. Dat betekent dat zij
vinden dat het proces van zelfonderzoek, zelfmelden en buitengerechtelijke afdoening gepaard
moet gaan met transparantie en uitleg naar de samenleving toe. Het is volgens de in dit
onderzoek betrokken deskundigen belangrijk dat aan de samenleving wordt uitgelegd hoe het
proces in zijn werk gaat en wat de voordelen daarvan zijn voor de samenleving. Fraude en
corruptie zijn volgens hen te complex om zonder hulp van de betrokken bedrijven te bestrijden.
Wanneer het proces goed wordt ingekleed met waarborgen, is het volgens de deskundigen uit
ons onderzoek in het voordeel van bedrijven, opsporingsinstanties en het OM en de
maatschappij om gebruik te maken van zelfonderzoek en zelfmelding. Het goed uitleggen van
dit alles aan de samenleving is echter een grote opgave. Zoals de journalist die deel heeft
genomen aan expertseminar 2 het verwoordt: het gaat er uiteindelijk om of je het kort kan
uitleggen. Als dat niet kan zal de perceptie in de maatschappij snel zijn dat er sprake is van
klassenjustitie, terwijl er hele legitieme redenen kunnen zijn om het op deze manier te doen.

206

9. Conclusie en reflectie

Hoofdstuk 9

Conclusie en reflectie
1. Introductie
In dit afsluitende hoofdstuk beantwoorden wij de onderzoeksvragen van beide
deelonderzoeken en komen wij tot een algemene conclusie (paragraaf 2). Daarnaast reflecteren
wij inhoudelijk en methodologisch op beide deelonderzoeken in paragraaf 3.
2. Beantwoording probleemstelling en onderzoeksvragen
In hoofdstuk 1 zijn de doelstelling, probleemstellingen en onderzoeksvragen gepresenteerd. In
paragraaf 2 van dit hoofdstuk herhalen wij de probleemstelling en de onderzoeksvragen van
Deelonderzoek A en B. In paragraaf 2.1 beantwoorden wij de onderzoeksvragen van
Deelonderzoek A, waarna wij in paragraaf 2.2 de onderzoeksvragen van Deelonderzoek B
bespreken. In paragraaf 2.3 geven wij een overkoepelende conclusie op basis van de beide
probleemstellingen en reflecteren wij op de onderzoeksresultaten.
2.1 Beantwoording onderzoeksvragen Deelonderzoek A
In Deel A van dit onderzoek stonden de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in andere
landen centraal. Het deelonderzoek beantwoordt de volgende drieledige probleemstelling:
Welke vormen van zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven bestaan er in Duitsland,
Engeland (en Wales), Frankrijk en de Verenigde Staten, welke ervaringen zijn met het
zelfonderzoek en zelfmelden in praktijk opgedaan en wat zijn mogelijke relevante
aandachtspunten voor Nederland?
Om deze vraag te beantwoorden hebben wij door middel van de rechtsvergelijkende methode
van Gorlé e.a. 1 onderzoek gedaan naar de vormen van zelfonderzoek en zelfmelden door
bedrijven in Duitsland, Engeland (en Wales), Frankrijk en de Verenigde Staten. Deze
rechtsvergelijkende methode bestaat uit vier opeenvolgende fasen: beschrijven, vergelijken,
verklaren en waarderen.2
De centrale onderzoeksvraag van Deel A wordt beantwoord aan de hand van de volgende
deelvragen:
1. Wat zijn de algemene uitgangspunten van het Nederlandse, Duitse, Engelse, Franse en
Amerikaanse strafproces? En wat zijn binnen het zelfonderzoek en het zelfmelden de rol
van de advocaat en de accountant in deze landen?
2. Hoe is zelfonderzoek en zelfmelden naar fraude en corruptie door bedrijven in de hiervoor
genoemde landen gereguleerd?
3. Wat is er bepaald aan randvoorwaarden aan en incentives voor zelfonderzoek en
zelfmelden door bedrijven die mogelijk fraude en corruptie pleegden?

1

F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007.
2
F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 38 e.v.

207

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

4. Welke ervaringen bestaan er met zelfonderzoek en zelfmelden in deze landen; welke vooren nadelen worden daarbij gezien en door wie?
5. Tot welke kritiek heeft deze werkwijze in deze landen geleid en welke partijen/ belangen
speelden hierbij de belangrijkste rollen?
6. Zijn er aanwijzingen dat het zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven de opsporing en
vervolging van fraude en corruptie heeft verbeterd of verslechterd? Zo ja, welke
aanwijzingen en welke verbeteringen of verslechteringen?
7. Welke aandachtspunten volgen uit de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in de
andere landen?
8. Welke aandachtspunten zijn mogelijke ook relevant voor Nederland?
In het navolgende zullen wij allereerst deelvragen 1-7 per onderzocht land beantwoorden
(paragraaf 2.1-2.4). Daarna zullen wij een antwoord formuleren op deelvraag 8 (par. 2.5). De
probleemstelling van Deelonderzoek A bespreken wij samen met de probleemstelling van
Deelonderzoek B in paragraaf 2.3.
2.1.1 Duitsland
Op basis van het onderzoek naar Duitsland, komen wij tot de onderstaande beantwoording van
de verschillende deelvragen.
Deelvraag 1: Wat zijn de algemene uitgangspunten van het Duitse strafproces? En wat zijn
binnen het zelfonderzoek en het zelfmelden de rol van de advocaat en de accountant?
Duitsland behoort tot de civil law traditie, waarbij het recht centraal staat. Het Duitse
strafproces is sterk inquisitoir van aard: het opsporingsonderzoek vindt plaats onder leiding
van de officier van justitie, het onderzoek is gericht op het achterhalen van de materiele
waarheid, en er wordt grote waarde gehecht aan het onderzoek ter terechtzitting. De
vervolgingsbeslissing van het openbaar ministerie is gestoeld op het legaliteitsbeginsel, dat het
verplicht om alle bewijsbare feiten te vervolgen. De mogelijkheden voor buitengerechtelijke
afdoening zijn daarmee beperkt. Voor alternatieve vormen van afdoening van strafzaken wordt
steeds de inmenging van de strafrechter vereist. Het openbaar ministerie lijkt zodoende meer
te zijn gericht op de rechter en is dan ook meer afhankelijk van hem.
De beroepsregels voor de advocaat zijn neergelegd in de BORA. Het uitgangspunt is dat
de advocaat zijn beroep vrij en zelfstandig uitoefent als lid van een zelfgekozen en
zelfgereguleerd beroep, met inachtneming van de wet en de beroepsregels. De advocaat dient
onafhankelijk te zijn en de rechten van cliënt te beschermen. Hij is verplicht tot geheimhouding
en dient de nodige maatregelen te nemen om de vertrouwelijkheid te beschermen.
De regels met betrekking tot de accountant zijn neergelegd in de WPO. Zij dienen hun
beroep zelfstandig, gewetensvol, vertrouwelijk en op eigen verantwoordelijkheid uit te voeren.
Bovendien dienen zij onpartijdig te zijn bij het indienen van auditrapporten en adviezen van
deskundigen. Tot slot wordt van de accountant vereist dat hij activiteiten weigert die in strijd
zijn met zijn plicht als accountant of als er sprake is van partijdigheid bij de uitvoering van een
opdracht.

208

9. Conclusie en reflectie

Deelvraag 2: Hoe is zelfonderzoek en zelfmelden naar fraude en corruptie door bedrijven in
Duitsland gereguleerd?
In Duitsland is momenteel nog geen regeling die specifiek is gericht op het zelfonderzoek en
zelfmelden door bedrijven die fraude en corruptie pleegden. Wel is momenteel een
wetsvoorstel aanhangig, waarin een regeling is opgenomen teneinde het zelfonderzoek en
zelfmelden door bedrijven te reguleren. § 16-18 VerSanG zetten de regeling voor
zelfonderzoek en zelfmelden uiteen. Zelfonderzoek kan ingevolge § 16 VerSanG worden
uitgevoerd door het bedrijf zelf of door een externe onderzoeker. In de VerSanG is succesvol
zelfonderzoek en zelfmelden verbonden aan strafvermindering. Om in aanmerking te komen
voor strafvermindering dient het zelfonderzoek ingevolge § 17 lid 1 sub 1-3 VerSanG aan de
volgende voorwaarden te voldoen: (1) het zelfonderzoek dient een wezenlijke bijdrage te
leveren aan het onderzoek naar de strafbare feiten, (2) het interne onderzoek en de
(straf)verdediging dienen strikt gescheiden te zijn en (3) er moet sprake zijn van ononderbroken
en onbegrensde samenwerking met het openbaar ministerie. De resultaten van het
zelfonderzoek moeten na afronding aan het openbaar ministerie ter beschikking worden gesteld
(§ 17 lid 1 sub 4 VerSanG). Tevens dienen alle essentiële documenten – zowel belastend als
ontlastend – van het zelfonderzoek te worden overlegd. Tot slot moeten bij het interne
onderzoek de eisen van § 17 lid 1 sub 5 VerSanG zijn nageleefd, teneinde het recht op een
eerlijk proces te kunnen garanderen.
Deelvraag 3: Wat is er bepaald aan randvoorwaarden aan en incentives voor zelfonderzoek
en zelfmelden door bedrijven die mogelijk fraude en corruptie pleegden?
Als incentive voor het zelfonderzoek en zelfmelden wordt de mogelijkheid tot
strafvermindering van 50% in het vooruitzicht gesteld, alsmede het achterwege laten van de
publicatie van het vonnis. Het zelfmelden en het zelfonderzoek moeten aan de bovenstaande
eisen voldoen.
Deelvraag 4: Welke ervaringen bestaan er met zelfonderzoek en zelfmelden in Duitsland; welke
voor- en nadelen worden daarbij gezien en door wie?
Nu de VerSanG slechts een wetsvoorstel betreft zijn er nog geen ervaringen opgedaan met deze
specifieke regeling. Wel is ervaring opgedaan met zelfonderzoek en zelfmelden op andere
terreinen. Uit het boetebesluit tegen Siemens volgt dat het verlenen van medewerking aan het
openbaar ministerie als verzachtende omstandigheid wordt meegewogen. Een precieze weging
wordt echter niet gegeven. Daarnaast komt naar voren dat bedrijven terughoudend zijn met
zelfmelden, ook indien geen straf wordt opgelegd, uit angst voor grotere problemen voor het
bedrijf.
Deelvraag 5: Tot welke discussies hebben deze werkwijzen in Duitsland geleid en welke
partijen/ belangen speelden hierbij de belangrijkste rollen?
Op het wetsvoorstel is door verschillende stakeholders, waaronder accountants, advocaten en
rechters, kritiek geuit. Hieronder worden de belangrijksten discussiepunten en de partijen en/of
belangen die hierbij een rol spelen weergegeven.

209

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

1. Het legaliteitsbeginsel als grondslag van de vervolging;
Rechters
Door rechters wordt gevreesd dat door de privatisering van de opsporing, de officier van justitie
slechts na de afronding van het interne onderzoek de ‘moeilijk controleerbare resultaten’
ontvangt. Of en in hoeverre de overhandigde documenten essentieel zijn, zal daardoor
nauwelijks zijn vast te stellen.
2. Scheiding tussen verdediging en zelfonderzoeker;
Advocaten
Advocaten in Duitsland hebben zich negatief uitgelaten over de voorgestelde scheiding tussen
verdediging en zelfonderzoeker. Volgens hen kan het uitsluiten van de verdediging bij het
zelfonderzoek en het zelfmelden nadelige gevolgen hebben voor het beschuldigde bedrijf. Zij
stellen dat de beslissing om en de wijze waarop medewerking wordt verleend een keuze is die
van invloed is op de uiteindelijke procespositie en dus de verdediging van het bedrijf in de
strafprocedure. Volgens de advocaten streven ook ‘onafhankelijke’ zelfonderzoekers een
bedrijfsbelang na, namelijk het belang om voor strafvermindering in aanmerking te komen.
Rechters
Rechters stellen dat de functionele scheiding niet uitsluit dat een medewerker van het
advocatenkantoor dat het interne onderzoek heeft uitgevoerd wordt benoemd als raadsman,
mits deze medewerker niet heeft deelgenomen aan de interne onderzoeken. Daardoor zal de
scheiding tussen verdediging en zelfonderzoeker in de praktijk moeilijk te verifiëren en te
handhaven zijn.
Accountants
Accountants zijn positief over de functionele scheiding, omdat interne onderzoeken gericht
zijn op de ‘objectieve opheldering van de feiten’, inclusief alle belastende en ontlastende
omstandigheden. De verdediging behartigt enkel de belangen van de cliënt, c.q. het
beschuldigde bedrijf. Het doel van het interne onderzoek kan alleen worden bereikt indien deze
functies worden gescheiden.
3. Te strenge eisen aan zelfonderzoek en zelfmelden;
Advocaten
Met het oog op de beschuldigde bedrijven wijzen de advocaten op het feit dat er enerzijds te
strenge eisen gelden om in aanmerking te komen voor strafvermindering en anderzijds dat er
voor de rechter geen verplichting is om de strafvermindering toe te passen. Daardoor zou de
regeling in onvoldoende mate prikkels geven om mee te werken aan het onderzoek naar
strafbare feiten.
4. Schending materieelrechtelijk legaliteitsbeginsel door open normen;
Advocaten
De advocaten stellen dat bepaalde termen zoals ‘ononderbroken en volledige samenwerking’
te onduidelijk en te vaag zijn. Zij stellen daarom voor om nader te specificeren onder welke
omstandigheden aan deze eis is voldaan. Tevens zou moeten worden aangegeven wanneer
sprake is van een voldoende concreet vermoeden van een strafbaar feit dat aanleiding geeft om
het feit te melden bij het openbaar ministerie,
210

9. Conclusie en reflectie

Rechters
Rechters stellen dat onduidelijk is hoe ‘ononderbroken en volledige samenwerking’ in de
praktijk dient plaats te vinden. In het bijzonder rijst de vraag of de kwaliteit van de
samenwerking bepalend is of dat alleen de kwantiteit van belang is.
5. Zwijgrecht en interne onderzoeken;
Advocaten
Advocaten wijzen erop dat het zwijgrecht haaks staat op de eisen van het zelfonderzoek en het
zelfmelden. Bedrijven lopen het risico dat wanneer hun medewerkers gebruikmaken van het
zwijgrecht daardoor niet volledig kan worden gerapporteerd over de gepleegde strafbare feiten.
Het bedrijf heeft zelf immers geen ‘daderkennis’, maar de gedragingen van zijn medewerkers
worden wel aan het bedrijf toegerekend.
Accountants
Ook accountants zijn kritisch op het zwijgrecht. Zij stellen dat een dergelijke regeling
contraproductief kan werken. Op die manier wordt het bedrijf gehinderd om gebruik te maken
van een essentiële bron aan informatie, namelijk de kennis van de betrokken medewerkers. Zij
erkennen het belang van het recht op een eerlijk proces, maar stellen dat dit niet ten koste mag
gaan van de mogelijkheid voor het bedrijf tot strafvermindering.
Rechters
Rechters zijn positief over de invoering van strafrechtelijke rechtswaarborgen binnen het
interne onderzoek. Zij stellen dat het ondenkbaar is dat bedrijven zouden kunnen profiteren
van de strafverminderingsregeling, zonder dat de resultaten van het onderzoek bruikbaar
zouden zijn in een strafprocedure (waarvoor de strafrechtelijke rechtswaarborgen vereist zijn).
6. Naast strafvermindering ook mogelijkheid tot niet sanctioneren;
Advocaten
De advocaten bepleiten dat er ook een mogelijkheid moet zijn om het bedrijf niet te bestraffen
indien het bedrijf feiten meldt die volledig of gedeeltelijk onbekend zijn bij de vervolgende
autoriteiten of indien het bedrijf zelf ook is geschaad door de (zelfmelding van de) gepleegde
strafbare feiten.
7. Privatisering van de opsporing en gebrek aan rechtsbescherming tegen inbeslagname;
Advocaten
Advocaten wijzen erop dat resultaten van interne onderzoeken beschermd moeten worden
tegen inbeslagname door het openbaar ministerie. Dergelijke onderzoeken die worden
uitgevoerd door externe onderzoekers vinden plaats op basis van vertrouwen tussen het bedrijf
en de onderzoeker. Dat het openbaar ministerie deze documenten op eenvoudige wijze kan
inzien, kan dat vertrouwen schaden. De regeling is voldoende dwingend opgesteld, zodat het
bedrijf alle relevante stukken zal overleggen indien zij voor strafvermindering in aanmerking
wil komen.
Accountants
Ook accountants pleiten voor een bescherming van de documenten van het interne onderzoek.
De regeling van zelfmelden is gebaseerd op vrijwilligheid. Indien het openbaar ministerie ook
de toegang kan verkrijgen tot de resultaten van interne onderzoeken zonder dat het bedrijf wil
211

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

samenwerken, zou dat in strijd zijn met het nemo tenetur-beginsel. Tevens zou het voor
accountants de vervulling van andere taken bemoeilijken wanneer zij zouden moeten fungeren
als het verlengde van het openbaar ministerie.
8. Juridische prikkels voor het investeren in compliance maatregelen;
Rechters
Rechters zijn positief over de juridische prikkels voor bedrijven om te investeren in compliance
maatregelen en systemen. Wel zijn zij kritisch over de kosten en werkzaamheden die dit vergt
van het openbaar ministerie, de opsporingsdiensten en de rechtbanken.
Deelvraag 6: Zijn er aanwijzingen dat het zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven de
opsporing en vervolging van fraude en corruptie heeft verbeterd of verslechterd? Zo ja, welke
aanwijzingen en welke verbeteringen of verslechteringen?
In Duitsland is nog geen ervaring opgedaan met de VerSanG, waardoor er (nog) geen antwoord
kan worden gegeven op deelvraag 6.
Deelvraag 7: Welke aandachtspunten volgen uit de ervaringen met zelfonderzoek en
zelfmelden in Duitsland?
Het zelfonderzoek en het zelfmelden
1. De voorwaarden waaraan het zelfonderzoek moet voldoen;
2. Een wettelijke regeling voor zelfonderzoek en zelfmelden;
Incentives
1. Het belonen van het verlenen van medewerking aan het opsporingsonderzoek van het
openbaar ministerie;
2. Een garantie tot strafvermindering;
3. Een mogelijkheid om geen straf op te leggen.
De procedure
1. Een verplichting tot vervolging;
2. Een scheiding tussen de zelfonderzoeker en de verdediging.
Rechtswaarborgen
1. De vertrouwelijkheid van het interne onderzoek;
2. Rechtswaarborgen voor betrokkenen ter overbrugging van de privaat-strafrechtelijke sfeer
waarbinnen het interne onderzoek wordt verricht.
2.1.2 Engeland en Wales
De onderstaande beantwoording van de verschillende deelvragen zijn gebaseerd op de
resultaten van het onderzoek naar Engeland.

212

9. Conclusie en reflectie

Deelvraag 1: Wat zijn de algemene uitgangspunten van het Engelse strafproces? En wat zijn
binnen het zelfonderzoek en het zelfmelden de rol van de advocaat en de accountant?
Engeland behoort tot de common law traditie. Dat betekent dat de regelgeving in overwegende
mate terug te vinden in de rechtspraak. Het Engelse strafprocesrecht is adversair van aard: de
vervolging en verdediging worden als gelijkwaardige partijen beschouwd, die als doel hebben
de rechter of onafhankelijke jury te overtuigen van ‘hun’ waarheid. Zij zijn daardoor beide
belast met de bewijsvergaring en presentatie van het bewijs ter terechtzitting. De rechter heeft
in beginsel een passieve rol en is hoofdzakelijk verantwoordelijk voor een goede
procesvoering. Het onderzoek ter terechtzitting staat centraal. Het vooronderzoek wordt
verricht door de politie, en vindt niet plaats onder leiding van de officier van justitie. De
vervolgingsbeslissing is in Engeland gestoeld op het opportuniteitsbeginsel. Hij oordeelt of het
strafbare feit bewijsbaar is en of vervolging overigens ook opportuun is. De beslissing om niet
te vervolgen kan door de rechter worden getoetst.
De advocatuur is een zogeheten split profession, waarbij wordt gewerkt met twee
verschillende soorten advocaten: de solicitor (juridisch adviseur) en de barrister (advocaat ter
terechtzitting). De rol van de solicitor wordt gereguleerd door de Code of Conduct for
Solicitors (beroepsregels voor solicitors). Er wordt van de solicitor verwacht dat hij het
vertrouwen bewaart en eerlijk optreedt. De solicitor dient de zaken in vertrouwelijkheid te
behandelen. Tijdens het onderzoek ter terechtzitting wordt de cliënt bijgestaan door een
barrisster. Deze wordt aangesteld en geïnstrueerd door de solicitor. Hij kent een grote(re)
afstand tot de verdachte, en heeft daardoor een grote mate van onafhankelijkheid met
betrekking tot de verdachte en zijn belangen. De rol van de barrister wordt gereguleerd door
Part 2 Code of Conduct of the Bar Standards Board Handbook (Deel 2 Beroepsregels,
Handboek van de Orde van Barristers).
De rol van de accountant wordt gereguleerd door de Revised Ethical Standard 2019. De
Revised Ethical Standard schrijft voor dat accountants integer, objectief en onafhankelijk
handelen in de uitvoering van hun taken. Hij dient betrouwbaar en eerlijk te handelen in
overeenstemming met de geest en de letter van de toepasselijke ethische beginselen en
wettelijke verplichtingen. Zijn werk is vertrouwelijk, tenzij het publieke belang verlangt of de
wet hem verplicht dat de informatie wordt geopenbaard. Hij dient zich voorts onpartijdig en
rechtvaardig op te stellen. Tot slot dient hij zich vrij van voorwaarden en relaties op te stellen
die zijn integriteit of objectiviteit zouden aantasten.
Deelvraag 2: Hoe is zelfonderzoek en zelfmelden naar fraude en corruptie door bedrijven in
Engeland gereguleerd?
In Engeland is het zelfonderzoek en zelfmelden gereguleerd in de specifieke
vervolgingsrichtlijnen, opgesteld door de Director of Public Prosecutions (hoofd Crown
Prosecution Service) en de Director of the Serious Fraud Office (hoofd Serious Fraud Office).
De weging van het zelfonderzoek en het zelfmelden maakt derhalve onderdeel uit van de
vervolgingsbeslissing. In de Corporate Co-operation Guidance en de richtlijn Corporate selfreporting zijn nadere regels gesteld met betrekking tot het zelfonderzoek en het zelfmelden.
De Guidance spreekt niet met zoveel woorden over zelfonderzoek, maar verlangt dat het bedrijf
een oprechte proactieve houding aanneemt en medewerking verleent aan het SFO die verder
gaat dan de wet van haar verlangd. In figuur 1 zijn de indicatoren voor good practices en
voorbeelden van verzoeken van het SFO opgenomen. Er wordt in de Guidance niet
voorgeschreven wie het interne onderzoek kan verrichten, maar louter verwezen naar juridische
adviseurs. Wanneer het bedrijf bepaalde stukken niet wil overleggen, omdat deze onder de
213

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

reikwijdte van het verschoningsrecht vallen, dient het bedrijf daartoe bewijs aan te dragen. Een
beroep doen op het verschoningsrecht wordt in negatieve zin meegewogen door het SFO bij
het al dan niet aanbieden van een DPA.
Nadere regels inzake het zelfmelden staan in de richtlijn Corporate self-reporting. Het
zelfmeldingsproces kent vier stappen:
1. Het eerste contact, en alle daaropvolgende communicatie, moet worden aangegaan via de
inlichtingeneenheid van het SFO, aan de hand van het beveiligde meldingsformulier.
2. Het bedrijf moet hardcopies van de rapporten aan de inlichtingeneenheid van het SFO
verstrekken, daarin inbegrepen de aard en reikwijdte van elk intern onderzoek.
3. Al het ondersteunend bewijsmateriaal, inclusief maar niet beperkt tot e-mails,
bankgegevens en getuigenverklaringen, moeten worden verstrekt aan de
inlichtingeneenheid van het SFO als onderdeel van het zelfrapportageproces.
4. In de loop van een lopend intern onderzoek kan verder ondersteunend bewijs worden
geleverd.
De richtlijnen zijn niet-bindend; het bedrijf kan dus geen rechten ontlenen aan de richtlijnen.
Deelvraag 3: Wat is er bepaald aan randvoorwaarden aan en incentives voor zelfonderzoek
en zelfmelden door bedrijven die mogelijk fraude en corruptie pleegden?
Aan het zelfonderzoek zijn in de Corporate Co-operation Guidance de volgende vereisten
verbonden:
1. Het zelfonderzoek moet vermeende misstanden en strafbaar gedrag identificeren, almede
de verantwoordelijke personen, ongeacht hun senioriteit of plaats in het bedrijf;
2. De resultaten dienen te worden opgenomen in rapporten, waarin tevens de aard en
reikwijdte van elk intern onderzoek is aangegeven;
3. Bewijsmateriaal moet worden bewaard en tijdig worden verstrekt in een deugdelijk format.
Aan het zelfonderzoek zijn in de Corporate Co-operation Guidance en de richtlijn Corporate
self-reporting de volgende vereisten verbonden:
1. Het melden moet plaatsvinden binnen een redelijke termijn, vanaf het moment dat het
bedrijf bekend werd met de vermoedens van gepleegde strafbare feiten;
2. Het melden dient oprecht en proactief plaats te vinden, dat wil zeggen dat het bedrijf
voldoende informatie heeft overlegd, waaronder het beschikbaar stellen van getuigen, en
dient de details van het interne onderzoek bekend te maken.
Het zelfonderzoek en het zelfmelden worden in Engeland meegewogen bij de
vervolgingsbeslissing. Zij zijn aangemerkt als factoren tegen vervolging in de Guidance for
Corporate Prosecutions. Daarnaast kunnen het zelfonderzoek en het zelfmelden worden
meegewogen in de op te leggen straf, als strafverzachtende omstandigheid. De richtlijnen zijn
echter niet bindend, dus het doen van zelfonderzoek en zelfmelden biedt geen garanties op een
bepaalde (gunstige) uitkomst.
Deelvraag 4: Welke ervaringen bestaan er met zelfonderzoek en zelfmelden in Engeland; welke
voor- en nadelen worden daarbij gezien en door wie?
In totaal zijn er sinds de introductie van de DPA twaalf DPA’s aangeboden. In elf van de twaalf
DPA’s was sprake van een zelfmelding door het bedrijf. In de een van de zaken werd er –
ondanks het uitblijven van een zelfmelding – vanwege de kwaliteit van de medewerking toch
214

9. Conclusie en reflectie

een DPA aangeboden. In totaal werd er £ 1,83 miljard aan geldboetes, ontneming van
wederrechtelijk verkregen voordeel en kostenverhaal opgelegd. In de afgelopen tien jaar is in
slechts twee zaken na een zelfmelding toch tot vervolging overgegaan.
Deelvraag 5: Tot welke discussies hebben deze werkwijzen in Engeland geleid en welke
partijen/ belangen speelden hierbij de belangrijkste rollen?
Op de werkwijze omtrent DPA’s is door advocaten kritiek geleverd. Kritiek vanuit andere
beroepsgroepen is in de media-analyse niet naar voren gekomen. Hieronder worden de
belangrijkste discussiepunten weergegeven.
1. Onduidelijkheid over de gevolgen van zelfmelden
Advocaten stellen dat er nog veel onduidelijkheid is over de eventuele voordelen van het
zelfmelden. Dat komt doordat de richtlijn geen garanties biedt bij een zelfmelding en de
incentives niet duidelijk genoeg zijn vermeld. Doordat de richtlijnen niet bindend zijn, loopt
het bedrijf het risico om er na een zelfmelding (wanneer wordt overgegaan tot vervolging)
slechter voor te staan dan voor de zelfmelding. Toch worden er ook voordelen gesignaleerd,
zoals het voorkomen van een strafrechtelijke veroordeling en het verlagen van de geldboete.
2. Onvoldoende incentives voor zelfonderzoek en zelfmelding
Een advocaat signaleert dat er te weinig incentives bestaan voor bedrijven. Andere advocaten
stellen juist dat de praktijk wel degelijk duidelijke voordelen laat zien. Een DPA zal minder
schade toebrengen aan de reputatie van het bedrijf en zij kan de kosten van een DPA
doorberekenen aan de consument.
3. Kostenbesparing voor handhavende autoriteiten
Advocaten wijzen erop dat de werkwijze in Engeland kostenbesparend werkt voor de
handhavende instanties. Zij kunnen grote geldsommen incasseren, terwijl het bedrijf de kosten
draagt voor het opsporingsonderzoek.
4. Grotere bewijslast bedrijven
Een van de advocatenkantoren geeft aan dat er met de invoering van deze werkwijze een
behoorlijke last op het bedrijf is gelegd. Het bedrijf dient aan te tonen dat het bedrijf een
oprechte en proactieve houding heeft aangenomen bij de ontdekking van het strafbare feit.
Enkel dan komt het bedrijf in aanmerking voor een DPA.
5. Verlangen afstand te doen van het verschoningsrecht
Onder het huidige regime wordt door het SFO druk uitgeoefend om afstand te doen van het
verschoningsrecht. Advocaten stellen dat daarmee de zelfmeldingsbeslissing nog complexer is
geworden en dat daarom duidelijk advies moet worden ingewonnen over de voor- en nadelen
van het afstand doen. Tevens stellen advocaten dat bedrijven sneller geneigd zijn om
zelfonderzoek te verrichten indien zij onder het verschoningsrecht zouden worden beschermd.

215

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Deelvraag 6: Zijn er aanwijzingen dat het zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven de
opsporing en vervolging van fraude en corruptie heeft verbeterd of verslechterd? Zo ja, welke
aanwijzingen en welke verbeteringen of verslechteringen?
Een belangrijk gevolg van zelfonderzoek en zelfmelden voor de opsporing en vervolging is de
verschuiving van taken naar het bedrijfsleven. De bedrijven dragen daardoor de kosten van het
onderzoek, terwijl de overheid enkel bedragen ter afdoening van de feiten hoeft te incasseren.
Het aantal DPA’s is tot nu toe beperkt (12 stuks) en het aantal vervolgingen na zelfmelding is
eveneens laag (2 stuks).
Deelvraag 7: Welke aandachtspunten volgen uit de ervaringen met zelfonderzoek en
zelfmelden in Engeland (en Wales)?
Het zelfonderzoek en zelfmelden
1. Duidelijkheid over wat wordt gekwalificeerd als goed zelfonderzoek en zelfmelden;
2. Hoogte van de bewijslast voor bedrijven.
Incentives
1. Het geven van garanties bij zelfmelden op een DPA;
2. Het bieden van (duidelijke) incentives;
De procedure
1. Formulering van het doel van een DPA-procedure;
2. Zelfmelden en zelfonderzoek meewegen bij de vervolgingsbeslissing en/of de
straftoemeting in een strafprocedure.
Rechtswaarborgen
1. Rechterlijke toetsing DPA;
2. Rol van het verschoningsrecht bij een DPA-procedure;
2.1.3 Frankrijk
De onderstaande beantwoording van de verschillende deelvragen zijn gebaseerd op de
resultaten van het onderzoek naar Frankrijk.
Deelvraag 1: Wat zijn de algemene uitgangspunten van het Franse strafproces? En wat zijn
binnen het zelfonderzoek en het zelfmelden de rol van de advocaat en de accountant?
Frankrijk behoort tot de civil law traditie. Het Franse strafproces is van oorsprong inquisitoir:
het openbaar ministerie heeft een relatief sterke positie, de rechter vervult een actieve rol
binnen het strafproces en alle strafbare feiten worden door het openbaar ministerie en de rechter
afgedaan. Tijdens het voorbereidend onderzoek wordt bewijs vergaard door de politie, het
openbaar ministerie en de onderzoeksrechter. Het bewijs wordt vervolgens ter terechtzitting
door de rechter geverifieerd. Door de inquisitoire aard van de strafprocedure heeft de
verdediging een relatief zwakke positie. De officier van justitie kan op basis van het
opportuniteitsbeginsel kiezen om te vervolgen, een vorm van alternatieve afdoening te toe
passen, of niet te vervolgen.
Ingevolge de Règlement Intérieur National de la profession d’avocat (RIN; Landelijk
Reglement voor de Advocatuur) wordt het beroep van advocaat vrij en onafhankelijk
216

9. Conclusie en reflectie

uitgeoefend. De advocaat dient zijn taken uit te oefenen met waardigheid, geweten,
onafhankelijkheid en menselijkheid, met inachtneming van zijn beroepseed. Ten aanzien van
zijn cliënt toont hij bekwaamheid, toewijding, zorgvuldigheid en voorzichtigheid. Voor de
advocaat geldt op basis van artikel 2 RIN het beroepsgeheim. Op interne onderzoeken is de
Guide l’avocat français et les enquetes internes (Richtlijnen voor de advocaat en de interne
onderzoeken) van toepassing. De advocaat als onderzoeker moet tijdens het interne onderzoek
loyaal zijn naar zijn cliënt, voorzichtigheid betrachten bij het interviewen van getuigen en
fijngevoelig zijn in de communicatie met cliënten en collega’s.
De rol van de accountant wordt gereguleerd door het Decret n°2012-432 du 30 mars
2012 relatif à l'exercice de l'activité d'expertise comptable (Decreet nr. 2012-432 van 30 maart
2012 betreffende de uitoefening van de activiteit van registeraccountant) en de Ordonnance n°
45-2138 du 19 septembre 1945 portant institution de l'ordre des experts-comptables et
réglementant le titre et la profession d'expert-comptable (Verordening nr. 45-2138 van 19
september 1945 tot instelling van de orde van registeraccountants en regulering van de titel en
het beroep van registeraccountant). Het Decret schrijft voor dat accountants gewetensvol en
eerlijk (conscience et probité) handelen. Zij verrichten hun taken met bekwaamheid,
professioneel geweten en onafhankelijkheid. In gevolge artikel 21 Ordonnance n° 45-2138 is
de accountant gebonden aan het beroepsgeheim. Dat betekent dat hij enkel informatie mag
openbaren wanneer de wet tot openbaring verplicht of de openbaring toestaat.
Deelvraag 2: Hoe is zelfonderzoek en zelfmelden naar fraude en corruptie door bedrijven in
Frankrijk gereguleerd?
Het zelfonderzoek en zelfmelden is in Frankrijk gereguleerd via de Sapin II-wetgeving. Onder
artikel 41-1-2 en 180-1-2 CDPP is het mogelijk voor het openbaar ministerie om een
transactievoorstel, de Convention Judiciaire d’Intérêt Public (hierna: CJIP) aan te bieden aan
het bedrijf dat wordt verdacht een aantal specifieke corruptiedelicten te hebben gepleegd. Het
openbaar ministerie formuleert de inhoud en bepaalt de op te leggen sanctie, bestaande uit een
geldboete, de implementatie van een compliance programma en/of het betalen van
schadevergoeding aan het slachtoffer. Nadere invulling van deze regeling wordt gegeven in de
Circulaire de politique pénale en matière de lutte contre la corruption internationale en de
Lignes directrices sur la mise en œuvre de la convention judiciaire d’interet public. Om voor
een CJIP in aanmerking te komen is vereist dat de onderneming medewerking heeft verleend
aan het openbaar ministerie. Onder medewerking wordt verstaan dat de onderneming actief
heeft deelgenomen aan de waarheidsvinding door middel van een intern onderzoek of een
diepgaande audit. Er wordt daarbij geen onderscheid gemaakt tussen de zelfonderzoeker en de
verdediging. In tegenstelling tot het zelfonderzoek, is het (spontaan) zelfmelden geen
dwingend vereiste om in aanmerking te komen voor een CJIP. De resultaten dienen binnen een
redelijke termijn te worden gemeld. Daarbij is in het bijzonder van belang dat het melden
verenigbaar moet zijn met de eisen die aan het strafrechtelijk onderzoek zijn verbonden. Het
openbaar ministerie is niet verplicht om een CJIP-voorstel aan te bieden. Indien daartoe wordt
besloten en de onderneming het CJIP aanvaardt, wordt de overeenkomst getoetst door de
president van de rechtbank. De rechter kan vervolgens besluiten om de overeenkomst te
valideren of te weigeren. Na validatie heeft de rechtspersoon een termijn van tien dagen om
van zijn herroepingsrecht gebruik te maken. Wanneer de overeenkomst wordt geweigerd, de
rechtspersoon gebruikmaakt van zijn herroepingsrecht of de verplichtingen onder de
overeenkomst niet binnen de gestelde termijn nakomt, wordt door het openbaar ministerie een
strafprocedure gestart.

217

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Deelvraag 3: Wat is er bepaald aan randvoorwaarden aan en incentives voor zelfonderzoek
en zelfmelden door bedrijven die mogelijk fraude en corruptie pleegden?
Het zelfonderzoek moet aan de volgende drie vereisten voldoen:
1. Er dient een rapportage naar aanleiding van het zelfonderzoek te worden opgesteld, waarin
de strafbare feiten met de grootst mogelijke precisie zijn omschreven;
2. De rapportage moet bijdragen aan de voortgang van het opsporingsonderzoek en verificatie
van het interne onderzoek moet mogelijk zijn;
3. De relevante documenten en verslagen van de interviews, waarbij authenticiteit van het
verhoor is gewaarborgd, dienen te worden overlegd;
4. De resultaten dienen binnen een redelijke termijn te worden gemeld, waarbij het melden
verenigbaar moet zijn met de eisen die aan het strafrechtelijk onderzoek zijn verbonden.
Het zelfmelden van de strafbare feiten is, zoals hiervoor reeds is aangegeven, geen vereiste
voor een CJIP.
De incentive voor het doen van zelfonderzoek en zelfmelden is dat het wordt meegewogen in
de beoordeling of al dan niet een transactievoorstel wordt aangeboden en bij het vaststellen van
de hoogte van de geldboete. Daarbij wordt onder meer gekeken naar (1) de kwaliteit van de
medewerking van het bedrijf aan het opsporingsonderzoek naar de strafbare feiten en (2) het
moment van het melden van de strafbare feiten aan het openbaar ministerie. Het zelfonderzoek
en zelfmelden zijn beide aangemerkt als verzachtende factoren bij de straftoemeting. Hoeveel
er daadwerkelijk wordt gekort op de sanctie is vooraf niet duidelijk en zal afhangen van de
omstandigheden van het geval.
Deelvraag 4: Welke ervaringen bestaan er met zelfonderzoek en zelfmelden in Frankrijk; welke
voor- en nadelen worden daarbij gezien en door wie?
Tot op heden zijn er in Frankrijk dertien CJIP’s afgesloten, waarvan vier gesloten met
buitenlandse bedrijven en drie met Europese vennootschappen. Het totaal aan opgelegde boetes
bedroeg € 3,051 miljard. De hoogste boete werd opgelegd aan Airbus SE. De ervaringen zijn
over het algemeen positief. Het openbaar ministerie stelt dat de Sapin II-regelgeving het
mogelijk maakt om op eenvoudige wijze samen te werken met de autoriteiten in de Verenigde
Staten en Engeland. De werkwijze zou bovendien hoge boetes en een versnelde juridische
reactie mogelijk maken. In Airbus SE werd door het OM tevens aangegeven dat de
medewerking van Airbus SE van beslissende invloed was geweest op de CJIP-beslissing en
dat het interne onderzoek door de onderneming in beslissende mate had geholpen bij het
vergemakkelijken van het opsporingsonderzoek.
Deelvraag 5: Tot welke discussies hebben deze werkwijzen in Frankrijk geleid en welke
partijen/ belangen speelden hierbij de belangrijkste rollen?
Op de werkwijze is door verschillende stakeholders, waaronder advocaten, een
belangenorganisatie en het OECD kritiek geleverd. Hieronder worden de belangrijkste
discussiepunten en de partijen en/of belangen die hierbij een rol spelen weergegeven.

218

9. Conclusie en reflectie

1. Geen erkenning van schuld bij een CJIP;
Politici
In het politieke debat is aangekaart dat een van de bezwaren tegen een CJIP is dat de
onderneming geen schuld hoeft te erkennen en dat geen veroordeling plaatsvindt noch een
aantekening wordt gemaakt in de justitiële documentatie. Het instrument zou daarom geen
oordeelswaarde hebben.
Advocaten
Een advocaat geeft daarentegen aan dat sprake kan zijn van een verkapte schulderkenning, ook
al wordt dat formeel niet vereist. Immers, het bedrijf moet de feiten erkennen en instemmen
met de kwalificatie daarvan. Tevens worden de CJIP’s gepubliceerd op de website van de AFA
en het openbaar ministerie.
2. Onduidelijke rechtspositie van de onderneming bij spontane zelfmelding
Commissie Gauvain en Marleix
De Commissie Gauvain en Marleix geeft aan dat de onzekerheid van het bedrijf ten aanzien
van de beslissing of een CJIP wordt aangeboden een belangrijk obstakel vormt voor het
zelfmelden. Het is voor hen onduidelijk welke risico’s gepaard gaan met het mogelijk
mislukken van de onderhandelingen, in het bijzonder als zij de feiten zelf aan het licht hebben
gebracht. Er wordt daarom aanbevolen dat het bedrijf de zekerheid moet worden gegeven dat
zij bij volledige medewerking profiteert van een CJIP.
Advocaten
Ook advocaten stellen dat het moeilijk is om in te schatten wat de gevolgen van een zelfmelding
zullen zijn. De beslissing om een zelfmelding te maken wordt moeilijker wanneer de
onderneming het risico loopt vervolgd te worden op basis van de documentatie die zij vrijwillig
heeft overhandigd aan het openbaar ministerie. Daarnaast is het onduidelijk wat de precieze
waarde is van het zelfmelden, nu dit geen vereiste is en een aantal bedrijven ook van een CJIP
heeft kunnen profiteren zonder een zelfmelding te doen en door het verlenen van minimale
medewerking.
OECD
Volgens het OECD worden bedrijven onvoldoende gestimuleerd om zelfmeldingen te doen,
doordat onvoldoende duidelijk is hoe het zelfmelden kan bijdragen als verzachtende factor bij
het bepalen van de op te leggen boete.
Belangenorganisatie
Een belangenorganisatie – Transparency International – wijst er tot slot op dat het instrument
niet door het openbaar ministerie misbruikt mag worden om de situatie naar hun hand te zetten.
Het moet een sanctie blijven en behoort geen instrument voor risicomanagement te zijn,
bijvoorbeeld om de eventuele risico’s van een strafrechtelijke vervolging af te dekken.
3. Onduidelijkheid over straftoemeting in CJIP
Belangenorganisatie3
Doordat gebruik wordt gemaakt van de CJIP is het moeilijk te achterhalen hoe de opgelegde
boete wordt bepaald aan de hand van het gegenereerde bedrag van het frauduleus handelen
3

Transparency International.

219

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

enerzijds en de punitieve boete anderzijds. Bovendien is de overeenkomst vaak moeilijk
leesbaar en is het slechts een globale weergave van de onderhandelingen.
Advocaten
Ook advocaten geven aan dat het moeilijk is te achterhalen hoe de hoogte van de boete precies
wordt berekend. Advocaten stellen enerzijds dat de hoogte van de boete veel hoger kan
uitvallen dan een strafrechtelijke veroordeling voor corruptie. Anderzijds geven zij aan dat de
praktijk laat zien dat boetes via de CJIP veel lager uitvallen dan in het geval van een
strafrechtelijke veroordeling.
Commissie Gauvain en Marleix
De Commissie stelt dat het Franse boetesysteem een grote mate van flexibiliteit heeft. Dat is
enerzijds een voordeel voor het openbaar ministerie, dat in de onderhandelingen een grote
speelruimte heeft om tot een overeenkomst te komen. Anderzijds is het voor bedrijven
onduidelijk hoe hoog het boetebedrag ongeveer zou uitvallen. Zij stelt daarom voor dat gebruik
wordt gemaakt van een openbare boeteschaal, waar in het bijzonder de medewerking wordt
meegenomen.
4. Slechte positie voor medewerkers
Advocaten
Advocaten stellen dat een van de meest nadelige gevolgen van het systeem de
aansprakelijkheid van natuurlijke personen is. Waar de onderneming zijn strafprocedure kan
afkopen en niet voor het gedrag wordt veroordeeld, kunnen de medewerkers, en in het
bijzonder de bestuurderstop dat niet en lopen zij dus het risico te worden vervolgd. Doordat
het bedrijf verplicht is om bewijsmateriaal tegen deze personen te overleggen kunnen de
natuurlijke personen in hun verdediging worden geraakt. Bovendien heeft het bedrijf er een
eigen belang bij om betrokken medewerkers te ontmaskeren. Deze medewerkers kunnen niet
profiteren van een CJIP en in de praktijk is gebleken dat de mogelijkheid tot een
strafovereenkomst (CPRC) met het openbaar ministerie niet altijd door de rechter wordt
geaccepteerd. Dat brengt voor de medewerkers dus een grote mate van onzekerheid met zich
mee.
Commissie Gauvain en Marleix
De Commissie ziet die problemen ook. Zij stelt dat door het afwijkende systeem tussen de CJIP
en de CPRC geen sprake is van een alomvattende en coherente afwikkeling van zaken. De
CJIP-procedure brengt aldus een risico mee voor de verdediging van natuurlijke personen die
werkzaam zijn voor het desbetreffende bedrijf. Daardoor wordt het management onvoldoende
aangemoedigd om strafbare feiten bij het openbaar ministerie te melden. Zij stellen daarom
voor dat er een aparte CRPC-procedure moet worden ontwikkeld, waarbij zelfmelden en
volledige medewerking van de natuurlijke persoon vereisten zijn om een CRPC aangeboden te
krijgen, en waarbij de rechterlijke toetsing beter is ingekaderd.
5. Slechte positie van het slachtoffer
Belangenorganisatie
Een belangenorganisatie – Transparency International – geeft aan dat slachtoffers onder de
regeling een achtergestelde positie hebben: zij kunnen niet deelnemen aan de onderhandelingen
en hebben geen enkele mogelijkheid om het CJIP-voorstel van het openbaar ministerie aan te
vechten.
220

9. Conclusie en reflectie

6. Onduidelijkheid over het verschoningsrecht
Advocaten
Volgens advocaten is het onvoldoende duidelijk wat de reikwijdte is van het verschoningsrecht.
De AFA-richtlijnen en de CNB-richtlijnen staan daarin haaks op elkaar. Zij stellen dat
bedrijven door de AFA-richtlijnen worden aangemoedigd om informatie te overleggen die
binnen de reikwijdte van het verschoningsrecht valt. Dat zou een ernstige inbreuk vormen op
dat verschoningsrecht.
Commissie Gauvain en Marleix
Ook de Commissie erkent dat er onduidelijkheid bestaat, ook met het oog op de internationale
context, over wanneer advocaten en bedrijfsjuristen wel of niet gebruik kunnen maken van het
beroepsgeheim. De Commissie bepleit dan ook de vertrouwelijkheid van juridische adviezen
te versterken en na te denken over het invoeren van een Frans wettelijk verschoningsrecht, dat
van toepassing is op alle juristen.
Deelvraag 6: Zijn er aanwijzingen dat het zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven de
opsporing en vervolging van fraude en corruptie heeft verbeterd of verslechterd? Zo ja, welke
aanwijzingen en welke verbeteringen of verslechteringen?
Het Franse systeem heeft het mogelijk gemaakt om in korte tijd in dertien omvangrijke zaken
tot een CJIP te komen en daarmee de feiten af te doen. Doordat het Franse systeem is
geïnspireerd door de Angelsaksische regelingen, is het voor de Franse autoriteiten eenvoudig
gebleken met de Amerikaanse en Engelse autoriteiten samen te werken. Desondanks zorgt de
onzekerheid voor de rechtspositie van bedrijven ervoor dat het aantal zelfmeldingen laag blijft.
Deelvraag 7: Welke aandachtspunten volgen uit de ervaringen met zelfonderzoek en
zelfmelden in Frankrijk?
Op basis van de ervaringen in Frankrijk met zelfonderzoek en zelfmelden kunnen de volgende
aandachtspunten worden geformuleerd.
Zelfonderzoek en zelfmelden
1. Duidelijkheid over de gevolgen van zelfmelden
Incentives
1. Het opnemen van een boeteschaal;
2. Het bieden van garanties tot een CJIP bij zelfonderzoek en zelfmelding.
De procedure
1. Wel of geen schulderkenning door het bedrijf;
2. Aansluiting zoeken op Angelsaksische regelingen met het oog op de samenwerking met de
Verenigde Staten en Engeland;
3. Een transactieregeling voor medewerkers in het kader van de CJIP;
4. Flexibele straftoemeting.

221

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Rechtswaarborgen
1. Vertrouwelijkheid van de documenten van het interne onderzoek, indien niet tot een CJIP
wordt gekomen;
2. Rechtswaarborgen in het kader van de verdediging van natuurlijke personen werkzaam
voor de onderneming;
3. Bescherming van de positie van het slachtoffer binnen de CJIP-procedure.
2.1.4 De Verenigde Staten
De onderstaande beantwoording van de verschillende deelvragen zijn gebaseerd op de
resultaten van het onderzoek naar de Verenigde Staten.
Deelvraag 1: Wat zijn de algemene uitgangspunten van het Amerikaanse strafproces? En wat
zijn binnen het zelfonderzoek en het zelfmelden de rol van de advocaat en de accountant?
De Verenigde Staten behoort tot de common law traditie: het strafproces is adversair van aard,
ziet aanklager en verdediging als twee gelijkwaardige partijen en het doel is om eerlijke
waarheidsvinding te bewerkstelligen. De rechter heeft in beginsel een passieve rol tijdens de
strafprocedure. De vervolgingsbeslissing van het openbaar ministerie is gestoeld op het
opportuniteitsbeginsel. Het kan daarbij kiezen voor een alternatieve vorm van afdoening,
waarvoor in de Verenigde Staten veel wordt gekozen.
De rol van de advocaat wordt gereguleerd door de Model Rules of Professional Conduct.
De advocaat is een lid van het juridische beroep, die de cliënt vertegenwoordigt, een ambtenaar
is van het rechtssysteem, en verantwoordelijk is voor de kwaliteit van rechtspleging. Hij dient
de cliënt gekozen strategie te volgen, zorgvuldigheid te betrachten bij zijn taakuitvoering.
De rol van de accountant wordt gereguleerd door de Code of Professional Conduct.
Accountants zijn verplicht om zich te houden aan de beginselen van verantwoordelijkheid,
publieke belangen, integriteit, zorgvuldigheid, objectiviteit en onafhankelijkheid. Accountants
hebben een verantwoordelijkheid jegens het de maatschappij; zij dienen met de hoogste mate
van integriteit te handelen.
Deelvraag 2: Hoe is zelfonderzoek en zelfmelden naar fraude en corruptie door bedrijven in
de Verenigde Staten gereguleerd?
Richtlijnen met betrekking tot zelfonderzoek en zelfmelden zijn neergelegd in de Principles of
Federal Prosecution of Business Organizations, de FCPA Corporate Enforcement Policy en
de U.S.S.G.
De Principles of Federal Prosecution of Business Organizations is van toepassing op
strafbare feiten gepleegd door het bedrijf. Deze richtlijn stelt dat volledige medewerking te
goeder trouw een verzachtende omstandigheid is waarmee het bedrijf ‘credit’ kan verkrijgen
in een zaak die anders vervolgd zou worden. Medewerking is niet verplicht. Hoe en door wie
het interne onderzoek wordt verricht is niet in de richtlijn bepaald. De reden is dat van het
bedrijf niet wordt verlangd dat zij afstand doet van het verschoningsrecht of ‘attorney work
product protection’ om credits te krijgen voor de medewerking. Doorslaggevend is of alle
relevante informatie is overlegd. Daarnaast worden bedrijven aangemoedigd om interne
onderzoeken te verrichten en de resultaten daarvan te melden bij de bevoegde autoriteiten. Het
zelfmelden wordt vervolgens meegenomen in het oordeel over de volledige samenwerking van
het bedrijf. Daarnaast speelt het een rol bij de beoordeling van het compliance programma. Het
doen van een zelfmelding sluit niet uit dat het bedrijf voor de strafbare feiten wordt vervolgd.
222

9. Conclusie en reflectie

De FCPA Corporate Enforcement Policy is van toepassing op corruptiepraktijken die
verricht zijn in het buitenland. De richtlijn vereist dat het bedrijf de feiten vrijwillig meldt,
volledige medewerking biedt aan de strafrechtelijke onderzoeken en het interne beleid aanpast
of de interne controle aanscherpt om strafbare feiten in de toekomst te voorkomen. Het
zelfonderzoek krijgt hoofdzakelijk vorm binnen de vereisten voor de medewerking. De
organisatie dient alle relevante feiten tijdig bekend te maken, proactieve samenwerking te
verlenen, bewijsmateriaal te lokaliseren, zeker te stellen, te verzamelen en openbaar te maken,
het interne onderzoek af te stemmen met het DOJ en medewerkers beschikbaar te stellen voor
onderzoek. Daarnaast dient de organisatie de feiten tijdig te melden. Daarvan is sprake wanneer
er nog geen onmiddellijk risico is van openbaring van de feiten of een opsporingsonderzoek.
Tevens dienen de feiten binnen een redelijke termijn na bekendwording met de feiten te worden
gemeld. De organisatie dient bij de melding alle relevante feiten bekend te maken, waaronder
informatie over de personen die een wezenlijke bijdrage hebben geleverd aan of
verantwoordelijk waren voor de overtreding.
Tot slot zijn straftoemetingsrichtlijnen voor zelfonderzoek en zelfmelden opgenomen in
de U.S.S.G. Onder de U.S.S.G. zijn zelfonderzoek en zelfmelden aangemerkt als straf
verlagende factoren. Op deze wijze wordt beoogd bedrijven te stimuleren hun strafbare gedrag
te verminderen en uiteindelijk uit te bannen. Om de grootste strafkorting zeker te stellen dient
de organisatie het gedrag binnen een redelijke termijn na bekendwording te hebben gemeld,
nog voordat er een risico was op openbaring of een opsporingsonderzoek. Daarnaast dient de
organisatie volledige medewerking te hebben geboden aan het opsporingsonderzoek en moet
sprake zijn van een duidelijke erkenning en aanvaarding van de verantwoordelijkheid voor het
strafbare feit. Op grond van de door de organisatie verstrekte informatie dient het DOJ in staat
te zijn om de aard en omvang van de strafbare feiten vast te stellen en de individuele overtreder
te identificeren. Voor de beoordeling staat het eigen handelen van het bedrijf centraal.
De bovenstaande richtlijnen zijn niet verbindend; bedrijven kunnen geen rechten
ontlenen aan die richtlijnen.
Deelvraag 3: Wat is er bepaald aan randvoorwaarden aan en incentives voor zelfonderzoek
en zelfmelden door bedrijven die mogelijk fraude en corruptie pleegden?
De Principles of Federal Prosecution of Business Organizations vereist dat:
1. Het bedrijf alle individuen die wezenlijk betrokken zijn bij of verantwoordelijk zijn voor
het strafbare gedrag identificeert, ongeacht hun functie, status of senioriteit; en
2. De informatie over alle relevante feiten met betrekking tot het strafbare gedrag aan het DOJ
wordt verstrekt.
De omvang van de credits is afhankelijk van de tijdigheid van de medewerking, de
zorgvuldigheid, grondigheid en tijdigheid van het interne onderzoek en het proactieve karakter
van de medewerking.
Als incentive wordt een mogelijkheid tot een alternatieve vorm van afdoening aangeboden,
zoals een plea agreement, een DPA of een NPA. Daarnaast kan een lagere straf worden
opgelegd in het kader van de U.S.S.G.
De FCPA Corporate Enforcement Policy vereist dat:
1. De overtreding vrijwillig wordt gemeld (voluntary self-disclosure);
2. Volledige medewerking wordt geboden aan de vervolgende autoriteiten in het kader van
daaropvolgende strafrechtelijke onderzoeken (full cooperation); en

223

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

3. Het interne beleid wordt aangepast of dat de interne controle wordt verscherpt, om zo
strafbare feiten in de toekomst te voorkomen (remediation).
Voorts wordt, om volledige credit te verkrijgen voor de medewerking, vereist dat:
1. Alle feiten die relevant zijn voor de betreffende strafbare feiten tijdig bekend worden
gemaakt, waaronder alle relevante feiten die tijdens het onafhankelijke onderzoek van de
organisatie zijn verzameld;
2. Proactieve samenwerking plaatsvindt;
3. Bewijsmateriaal en de vindplaats ervan tijdig worden zeker gesteld, verzameld en openbaar
gemaakt;
4. Het interne onderzoek wordt afgestemd met het opsporingsonderzoek van het DOJ; en
5. Medewerkers die over relevante informatie beschikken beschikbaar worden gesteld voor
interviews.
Indien is voldaan aan de vereisten van de FCPA Corporate Enforcement Policy kan een
alternatieve vorm van afdoening worden aangeboden, zoals een declination, een DPA of een
NPA. Daarnaast kan strafkorting worden aangeboden tot 50%, indien aan alle vereisten is
voldaan, en tot 25% indien het bedrijf heeft nagelaten om het feit te melden, maar daarna wel
volledige medewerking heeft verleend.
Deelvraag 4: Welke ervaringen bestaan er met zelfonderzoek en zelfmelden in de Verenigde
Staten; welke voor- en nadelen worden daarbij gezien en door wie?
Het Pilot Program van de FCPA liet een duidelijke stijging van het aantal zelfmeldingen zien.
Na de invoering van de FCPA Corporate Enforcement Policy zijn er in totaal zeven
declinations geweest. De tijdige zelfmelding en het uitvoerige zelfonderzoek werden in deze
declinations aangemerkt als doorslaggevende redenen voor de alternatieve afdoeningswijze.
Daarnaast zijn er in de periode van november 2017 tot en met juli 2019 dertien zaken via een
DPA of NPA afgedaan. In totaal werd in deze periode ruim $ 4,719 miljard aan boetes en
ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel opgelegd. Momenteel wordt een daling in
het aantal zaken gesignaleerd.
Deelvraag 5: Tot welke discussies hebben deze werkwijzen in de Verenigde Staten geleid en
welke partijen/belangen speelden hierbij de belangrijkste rollen?
In de discussie op de werkwijze in de Verenigde Staten hebben zich hoofdzakelijk advocaten
gemengd. Hieronder worden de belangrijksten discussiepunten die zij naar voren hebben
gebracht weergegeven.
1. Onduidelijkheid over de gevolgen van zelfmelden
Advocaten geven aan dat er onduidelijkheid is voor bedrijven wat de gevolgen van een
zelfmelding zullen zijn. Het zelfmelden start een proces waarin de organisatie weinig tot geen
controle meer heeft en – wanneer zij volgens het DOJ onvoldoende heeft meegewerkt –
mogelijk in een slechtere positie kan eindigen dan voor de zelfmelding. De eisen om voor
punten ten voordele in aanmerking te komen zijn bovendien hoog. Daardoor is het niet altijd
duidelijk of het bedrijf kan profiteren van de zelfmelding. Wel laat de praktijk zien dat er
daadwerkelijk voordelen te behalen zijn met het zelfmelden door bedrijven, zoals strafkorting
224

9. Conclusie en reflectie

en buitengerechtelijke afdoening, en bovendien kan controle worden gehouden over de
informatiestroom naar het DOJ.
2. Te ruime beoordelingsvrijheid DOJ
De onzekerheid van de gevolgen van de zelfmelding wordt volgens de advocaten versterkt door
de ruime beoordelingsvrijheid van het DOJ. Zij begrijpen dat het DOJ daardoor flexibel om
kan gaan met de verschillende zaken. Toch wordt gevreesd dat dit arbitraire besluitvorming in
de hand kan werken. Bedrijven lopen daardoor het risico dat zij geen enkel voordeel behalen
met het zelfmelden, terwijl ze daar wel toe worden aangemoedigd.
3. Het moment van zelfmelden
Ten aanzien van het moment van zelfmelden geven advocaten aan dat er maar een heel korte
periode is waarin het bedrijf de feiten kan melden om voor volledige punten in aanmerking te
komen. Intern onderzoek duurt echter vaak weken of zelfs maanden. Daardoor moeten
organisaties hun meldingsbeslissing maken op basis van incomplete informatie over de
vermeende geleegde feiten.
Deelvraag 6: Zijn er aanwijzingen dat het zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven de
opsporing en vervolging van fraude en corruptie heeft verbeterd of verslechterd? Zo ja, welke
aanwijzingen en welke verbeteringen of verslechteringen?
De Verenigde Staten is internationaal een van de belangrijkste spelers in de strijd tegen
internationale corruptie. De invoering van de FCPA Corporate Enforcement Act heeft gezorgd
voor een stijging van het aantal zelfmeldingen door bedrijven. Daarnaast werd ruim $ 4,719
miljard aan geldboetes en ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel opgelegd. Door
de grote beslissingsvrijheid van het DOJ kan per geval een passende wijze van afdoening
worden gezocht. Tegelijkertijd betekent dat dat voor bedrijven veel onduidelijkheid bestaat
over de voordelen van zelfmelden.
Deelvraag 7: Welke aandachtspunten volgen uit de ervaringen met zelfonderzoek en
zelfmelden in de Verenigde Staten?
Het zelfonderzoek en het zelfmelden
1. Richtlijnen ten aanzien van wat bedrijven wordt vereist om in aanmerking te komen voor
een alternatieve afdoeningsmogelijkheid en/of strafkorting;
2. Het moment van zelfmelden.
Incentives
1. Incentives voor zelfmelden en medewerking, zoals strafvermindering en/of een
declination, DPA of NPA;
2. Mogelijkheid tot buitengerechtelijke afdoening (declination, plea agreement, DPA of
NPA).
De procedure
- Mate van beoordelingsvrijheid;
- Al dan niet geven van garanties op een alternatieve wijze van afdoening;
225

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

-

Belang van het verschoningsrecht.

Rechtswaarborgen
1. Zwijgrecht voor medewerkers.
2.1.5 Mogelijke relevante aandachtspunten voor Nederland
Deelvraag 8: Welke aandachtspunten zijn mogelijke ook relevant voor Nederland?
Op basis van de beantwoording van de deelvragen 1-7, hebben wij de volgende mogelijke
aandachtspunten voor Nederland geformuleerd.
Voorwaarden voor zelfonderzoek en zelfmelden
1. De eisen die worden gesteld aan het zelfonderzoek
Een belangrijk punt van aandacht is de eisen die aan het zelfonderzoek worden gesteld, zoals
de omvang, termijnen en wijze van medewerking, zodat vooraf voor bedrijven duidelijk is wat
er van het zelfonderzoek wordt verwacht, om zodoende aanspraak te kunnen maken op de
incentives.
2. Moment van zelfmelden
Een tweede aandachtspunt ten aanzien van de voorwaarden van zelfonderzoek en zelfmelden,
is het moment dat een zelfmelding moet worden gedaan.
3. Gevolgen van zelfmelden
Onduidelijkheid over de gevolgen van zelfmelden kan een belangrijke drempel vormen voor
het verrichten van zelfonderzoek en het doen van een zelfmelding. Enige mate van vaagheid
over de mogelijke gevolgen lijkt echter noodzakelijk om de straftoemeting aan te passen aan
de specifieke casus.
4. Type regeling
De keuze voor het type regeling is voor Nederland een laatste aandachtspunt. Hoe stringenter
de regeling, hoe minder maatwerk mogelijk is.
Incentives
1. Strafkorting
Een aandachtspunt is zowel de maximale hoogte van de korting, als de omstandigheden
waaronder er korting wordt aangeboden. Ook kan worden gedacht aan de mogelijkheid om
onder omstandigheden geen straf op te leggen.
2. Alternatieve afdoening versus vervolgen
De mogelijkheid om te kunnen kiezen voor een alternatieve wijze van afdoening is een
belangrijk aandachtspunt, met het oog op de te bieden incentives en ontlasting van de
strafrechtsketen. Bij het opstellen van een regeling zal daarom moeten worden beoordeeld hoe
tot betekenisvolle afdoening voor dader, slachtoffer en maatschappij kan worden gekomen.
Daarbij is eveneens van belang dat klassenjustitie wordt vermeden. Duidelijke communicatie
naar de maatschappij waarom wordt gekozen voor een alternatieve wijze van afdoening zou
een mogelijke oplossing in dat kader kunnen bieden.

226

9. Conclusie en reflectie

3. Garanties
Onduidelijkheid over de gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden kan een obstakel vormen
voor het bedrijf. Garanties op strafkorting of een alternatieve wijze van afdoening zouden
daarvoor een oplossing kunnen bieden. Anderzijds worden strafbare feiten steeds vaker ontdekt
door autoriteiten en doen klokkenluiders steeds vaker meldingen. Een zelfmelding biedt in die
gevallen voordelen voor het bedrijf. Naar mate het systeem zich verder ontwikkelt en
uitkristalliseert is het bieden van garanties mogelijk geen noodzakelijke voorwaarde.
Procedure voor zelfonderzoek en zelfmelden
1. Aansluiten bij bestaande buitenlandse regelingen
Het gebruik van zelfonderzoek en zelfmelden in de strafprocedure vindt haar oorsprong in de
Amerikaanse regelgeving. Het succes van deze regeling is voor Engeland en Frankrijk reden
geweest om hun nieuwe regelingen aan te laten sluiten bij en te laten inspireren door de
Amerikaanse regelgeving. Voor Nederland biedt dat reden om te beoordelen of een
Nederlandse regeling ook aansluiting kan vinden bij de Amerikaanse regelgeving.
2. Verhouding zelfonderzoeker en verdediging
De verhouding tussen de zelfonderzoeker en de verdediging vormt, niet alleen in Nederland,
maar ook in Duitsland een punt van discussie. In Duitsland is de idee dat indien de
zelfonderzoeker tevens als strafpleiter van het bedrijf optreedt, de geloofwaardigheid van het
interne onderzoek wordt aangetast en bovendien strijd kan opleveren in de onderlinge relatie
tussen cliënt en advocaat binnen de strafprocedure. De zelfonderzoeker heeft immers als doel
objectief onderzoek te verrichten, waarbij zowel de belastende als ontlastende feiten in kaart
worden gebracht. De advocaat is daarentegen partijdig en handelt in het belang van zijn cliënt.
De scheiding tussen strafpleiter en zelfonderzoeker waarborgt derhalve de objectiviteit van het
onderzoek. In Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten lijkt deze discussie een minder grote
rol te spelen. Mogelijk komt dat door de eisen die in die landen aan het zelfonderzoek en het
zelfmelden worden gesteld.
3. Rechterlijke toets
In alle van de onderzochte landen vindt een rechterlijke toets plaats van de eventuele
overeenkomst en de toe te passen strafkorting. Met het oog op betekenisvolle afdoening voor
dader, maatschappij en slachtoffer, en het voorkomen van klassenjustitie is een belangrijk
aandachtspunt voor Nederland of – in het geval wordt gekozen voor de mogelijkheid tot
alternatieve afdoeningsmodaliteiten – een rechterlijke toets plaats dient te vinden.4
Rechtswaarborgen
1. Vertrouwelijkheid onderzoek
Een punt van discussie dat in veel van de landen terugkomt is dat onduidelijk is wat de gevolgen
van een zelfmelding zijn, terwijl een zelfmelding de eerste stap is om voor een alternatieve
afdoeningsmodaliteit of strafkorting in aanmerking te komen. Indien geen garanties aan het
bedrijf worden gegeven dat het bij volledige medewerking in aanmerking komt voor een
alternatieve wijze van afdoening en/of strafkorting, kan het waarborgen van de
vertrouwelijkheid van het interne onderzoek een belangrijk aandachtspunt zijn.

4

Nederland kent wel een rechterlijke toets bij de hoge transacties, maar die is slechts onder bepaalde voorwaarden
van toepassing.

227

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

2. Positie van de medewerkers
Bij het ontwerpen van een regeling dient ook aandacht te zijn voor de rol en rechtspositie van
de medewerkers van het bedrijf in het interne onderzoek. Het bedrijf is enerzijds afhankelijk
van de input van de medewerkers om een volledig beeld te kunnen schetsen van de gepleegde
strafbare feiten. Alleen op die manier kan het in aanmerking komen voor de in het vooruitzicht
gestelde incentives. Het bedrijf heeft er aldus belang bij dat de medewerkers verklaren over de
gepleegde feiten en de rol die zij daarin hebben gespeeld. Anderzijds lopen medewerkers, in
het bijzonder de bestuurderstop van het bedrijf, het risico op eventuele negatieve gevolgen naar
aanleiding van de resultaten van het interne onderzoek, zoals strafrechtelijke vervolging. Bij
de bescherming van de positie van de medewerkers kan worden gedacht aan ofwel het invoeren
van een zwijgrecht voor de medewerker, of een regeling waarbij de medewerker kan profiteren
van de alternatieve vorm van afdoening en/of strafkorting die het bedrijf wordt aangeboden
door het OM.
3. Slachtofferbescherming
Een vrij onderbelicht aandachtspunt in de verschillende onderzochte landen is de rechtspositie
van slachtoffers in relatie tot het zelfonderzoek en het zelfmelden. In de discussie wordt
hoofdzakelijk aandacht besteed aan de belangen van justitie en verdachte. Het Nederlandse
strafprocesrecht biedt verschillende mogelijkheden om als slachtoffer tijdens de strafprocedure
zijn schade vergoed te krijgen, zoals de voeging benadeelde partij en de
schadevergoedingsmaatregel. Het slachtoffer kan dus belang bij een strafrechtelijke procedure
hebben.
2.2 Beantwoording onderzoeksvragen Deelonderzoek B
Aan de hand van de informatie uit Deelonderzoek B kunnen wij de onderzoeksvragen en
probleemstelling beantwoorden. De overkoepelende probleemstelling luidt als volgt:
Welke potentiële opbrengsten en risico’s zien deskundigen (voor- en tegenstanders en
neutrale beschouwers) aan het op verzoek of in opdracht van bedrijven zelf (laten)
onderzoeken van fraude en corruptie door advocaten(kantoren), accountants(kantoren)
en andere particuliere onderzoekers en aan zelfmelding en welke ideeën hebben zij over
mogelijkheden om zelfonderzoek en zelfmelden eventueel in Nederland te reguleren en
het daarbij gescheiden houden van verantwoordelijkheden?
Om deze vraag te beantwoorden hebben wij door middel van kwalitatieve
onderzoeksmethoden empirische data verzameld. Concreet hebben wij 29 semigestructureerde
interviews en 3 expertseminars uitgevoerd.
De centrale onderzoeksvraag van Deel B wordt beantwoord aan de hand van de volgende
deelvragen:
Deelvragen:
1. Op welke wijze worden zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland uitgevoerd?
2. Welke potentiële opbrengsten en risico’s zijn uit eerder wetenschappelijk onderzoek naar
zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven af te leiden?
3. Welke potentiële opbrengsten en risico’s zien deskundigen aan zelfonderzoek door
advocaten(kantoren), accountants(kantoren) en eventueel andere beroepsgroepen die door
het bedrijf zelf worden ingehuurd en aan zelfmelding? Hoe groot achten zij deze potentiële
opbrengsten en risico’s?
228

9. Conclusie en reflectie

4. Hoe beoordelen deskundigen de relevantie en toepasbaarheid voor Nederland van
aandachtspunten, die uit Deelonderzoek A naar voren kwamen?
5. Welke ideeën bestaan er bij deskundigen over mogelijkheden om zelfonderzoek en
zelfmelden in Nederland eventueel te reguleren? Aan welke voorwaarden dient (de
inrichting van) eventuele regulering van zelfonderzoek en zelfmelden te voldoen in de ogen
van de respondenten en hoe zouden verantwoordelijkheden daarbij moeten worden
gescheiden?
In het navolgende bespreken wij de antwoorden op bovenstaande deelvragen. De
probleemstelling van Deelonderzoek B bespreken wij samen met de probleemstelling van
Deelonderzoek A in paragraaf 2.3.
2.2.1 Zelfonderzoek en zelfmelding in Nederland
Deelvraag 1: Op welke wijze worden zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland uitgevoerd?
Zelfonderzoek en zelfmelding kennen in de huidige situatie in Nederland geen vastomlijnde
kaders. Toch schetsen de respondenten en deelnemers van Deelonderzoek B een beeld van de
praktijk van zelfonderzoek en zelfmelding. De gesproken deskundigen wijzen ten eerste op het
belang van de onderzoeksopdracht voor het verdere verloop en de inhoud van een
zelfonderzoek. De basis van veel discussiepunten in het debat over zelfonderzoek en
zelfmelden ligt hier: wat zijn de signalen van fraude of corruptie, wat voor soort onderzoeker
doet het onderzoek, wat is de scope van het onderzoek, welke onderzoeksmethoden worden
ingezet en wie is de opdrachtgever. Discussies die na een eventuele zelfmelding in het kader
van de afdoening van de zaak door het OM kunnen spelen gaan dan bijvoorbeeld over de
onafhankelijkheid van de onderzoeker en de beïnvloeding van de reikwijdte van het onderzoek
waarmee een verwijtbare rol van de opdrachtgever bij de geconstateerde fraude of corruptie
buiten beeld blijft. Respondenten benadrukken daarom het belang van het maken van goede
afspraken en vastlegging hiervan bij de opdrachtverlening. Bij grote ondernemingen is de
opdrachtgever bij voorkeur de raad van commissarissen. Bij kleinere bedrijven is dat lastiger
en zal de rol van de directeur-grootaandeelhouder al snel in beeld komen.
Ten aanzien van de uitvoering van het zelfonderzoek is naar voren gekomen dat
expertises en regulering van verschillende onderzoekers weliswaar verschillen, maar dat de
uitvoering van het onderzoek en de daarbij gehanteerde methoden desondanks grotendeels
overeenkomen. Tijdens een zelfonderzoek wordt op verschillende manieren informatie
verzameld. Beschreven methoden kunnen worden ingedeeld in onderzoek naar interne
documentatie, interne systemen, open bronnen en persoonlijke communicatie (met name het
interview). Het gaat hier voor een belangrijk deel om informatie die beschikbaar is voor de
opdrachtgever. In sommige gevallen blijkt dat er tijdens de uitvoering van het onderzoek al
contact is met het OM, maar in veel onderzoeken is dit niet het geval.
De beslissing om wel of niet te melden wordt volgens respondenten in de meeste gevallen
op basis van de uitkomsten van het zelfonderzoek genomen door het bestuur van het bedrijf,
na advisering door interne of externe juristen. Hoewel respondenten vanuit hun ervaring stellen
dat er veel zelfonderzoeken worden uitgevoerd naar fraude en corruptie, vindt volgens hen in
een minderheid van deze gevallen een zelfmelding plaats. De ernst en omvang van een geval,
de mogelijke publicitaire consequenties, de aan- of afwezigheid van externe kennis en
meldplichten, morele overwegingen, de vraag waar de fraude of corruptie is gepleegd en de
mogelijke onvoorziene gevolgen spelen een rol bij de beslissing om al dan niet over te gaan tot
een zelfmelding. Ten aanzien van de timing van de zelfmelding is gebleken dat de zelfmelding
volgens respondenten in de meeste gevallen in een laat stadium plaatsvindt. Bedrijven willen
229

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

doorgaans eerst zelfonderzoek (laten) doen, waar de (beslissing tot) melding dan op is
gebaseerd. Respondenten geven geen eenduidig beeld ten aanzien van de vorm, locatie en
inhoud van een zelfmelding. Zij stellen dat er momenteel veel verschillen bestaan in hoe een
zelfmelding wordt gedaan, waar deze wordt gedaan en hoeveel en welke informatie bij een
zelfmelding wordt aangeleverd.
2.2.2 Potentiële opbrengsten en risico’s uit de literatuur
Deelvraag 2: Welke potentiële opbrengsten en risico’s zijn uit eerder wetenschappelijk
onderzoek naar zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven af te leiden?
De potentiële opbrengsten en risico’s van zelfonderzoek en zelfmelding die uit de literatuur
naar voren zijn gekomen, zijn besproken in hoofdstuk 2. Het is opvallend dat deze potentiële
opbrengsten en risico’s vooral worden besproken vanuit het perspectief van de maatschappij
en de opsporing en vervolging, en in mindere mate van de betrokken bedrijven. Ten aanzien
van de potentiële opbrengsten ligt de nadruk sterk op de verwachte winst in efficiëntie. De
besproken auteurs richten zich met name op de capaciteitswinst die een zelfonderzoek en
zelfmelding opleveren voor het openbaar ministerie en de opsporingsdiensten. In het verlengde
hiervan wordt gewezen op de kostenbesparing die zelfonderzoek en zelfmelden de
maatschappij kunnen opleveren. De eventuele beloning (bijvoorbeeld korting op de boete) die
volgt op een zelfmelding en/of volledige medewerking (onder andere via het aanleveren van
het zelfonderzoek) wordt vooral besproken als incentive voor bedrijven om zich te melden en
niet zozeer als een potentiële opbrengst (voor het bedrijf) op zich.
Ten aanzien van de mogelijke risico’s van zelfonderzoek en zelfmelden, richt de
discussie vooral op de betrouwbaarheid van het zelfonderzoek en de bruikbaarheid daarvan
binnen een strafrechtelijk kader. De discussie focust zich met name op de onderzoeker en diens
onafhankelijkheid (in de zin van objectiviteit) en (on)partijdigheid, hoewel men ook wijst op
het risico van ondeskundigheid ten aanzien van het te onderzoeken geval. Hoewel de meningen
verschillen ten aanzien van de vraag of de wettelijk vastgelegde partijdigheid van advocaten
samen kan gaan met de eis van onafhankelijk onderzoek, leggen de auteurs die zich in deze
discussie mengen de nadruk op het feit dat een zelfonderzoek onafhankelijk dient te zijn. Een
deel van de auteurs geeft aan dat een advocaat niet onafhankelijk kan zijn vanwege diens rol
als behartiger van de belangen van de cliënt, hetgeen derhalve een risico is bij een
zelfonderzoek dat is uitgevoerd door een advocaat. Overigens wijst een aantal auteurs ook op
het risico dat elke zelfonderzoeker in hun ogen vanwege de commerciële banden met de
opdrachtgever maar in beperkte mate onafhankelijk kan zijn.
In dit kader wordt ook de regelgeving rondom zelfonderzoek tegen het licht gehouden.
Uit het literatuuronderzoek blijkt dat de meeste auteurs vinden dat zelfonderzoek te beperkt
gereguleerd is. Een risico dat hieruit kan volgen is dat de belangen van derden (bijvoorbeeld
medewerkers van het bedrijf) worden geschaad tijdens een zelfonderzoek. Ten aanzien van de
rol van de advocaat als onderzoeker strekt de discussie in de literatuur zich ook uit tot het
gebruik en de reikwijdte van het verschoningsrecht van de advocaat. Wanneer wij kijken naar
de onderzochte landen uit Deelonderzoek A, valt op dat deze discussie over het gebruik van
verschoningsrecht bij fraudeonderzoek nauwelijks wordt gevoerd in het buitenland.
Een aanvullend risico dat door verschillende auteurs wordt aangehaald is een gebrek aan
duidelijkheid voor wat betreft de gevolgen van een zelfmelding. Ook dit wordt in de (media)
discussie vooral besproken vanuit het oogpunt van de maatschappij en het OM. Er wordt
gesteld dat het voor het OM momenteel niet helder is wat te doen met een zelfmelding. Ook
hier wordt de onduidelijkheid ten aanzien van het gevolg voor het bedrijf vooral opgevat als

230

9. Conclusie en reflectie

een disincentive om te melden (een risico voor opsporing en vervolging en de maatschappij)
en niet als een risico voor het bedrijf dat te maken heeft met fraude of corruptie.
2.2.3 Potentiële opbrengsten en risico’s volgens respondenten en deelnemers
Deelvraag 3: Welke potentiële opbrengsten en risico’s zien deskundigen aan zelfonderzoek
door advocaten(kantoren), accountants(kantoren) en eventueel andere beroepsgroepen die
door het bedrijf zelf worden ingehuurd en aan zelfmelding? Hoe groot achten zij deze
potentiële opbrengsten en risico’s?
Respondenten zijn over het algemeen positief over de potentiële bijdrage van zelfonderzoek en
zelfmelding. Voor zover respondenten risico’s zien en kritiek hebben, betreft dat niet het
zelfonderzoek als zodanig, maar de combinatie met een zelfmelding en het gebruik daarvan
binnen een strafrechtelijk kader. Met andere woorden, de potentiële opbrengsten van een
zelfonderzoek worden groter geacht dan de risico’s. De meningen ten aanzien van de
zelfmelding lopen meer uiteen. Een deel van de respondenten ziet de zelfmelding als een
instrument om fraude en corruptie beter te bestrijden, maar een ander deel is kritisch over (de
huidige gang van zaken rondom) de zelfmelding. Wij bespreken hieronder eerst de potentiële
opbrengsten die volgens respondenten te identificeren zijn, waarna wij ingaan op de potentiële
risico’s van zelfonderzoek en zelfmelden. Wij maken hierbij onderscheid in potentiële
opbrengsten en risico’s die gelden voor het betrokken bedrijf, opsporingsinstanties en het OM
en de maatschappij.
Potentiële opbrengsten
Aan de hand van de uitspraken van respondenten hebben wij een aantal potentiële opbrengsten
kunnen identificeren die gelden voor bedrijven die te maken krijgen met fraude en corruptie,
opsporingsinstanties en het OM, en de maatschappij. Opvallend is dat efficiëntie en
informatievoorziening voor alle drie de partijen worden gezien als potentiële opbrengst van
zelfonderzoek en zelfmelden. De invulling van deze begrippen loopt uiteen, maar voor alle drie
ziet men potentiële opbrengsten op het gebied van efficiëntie en informatievoorziening.
Ten opzichte van de maatschappij en opsporings- en vervolgingsinstanties, worden voor
bedrijven de meeste verschillende potentiële opbrengsten geïdentificeerd. Dat betekent niet per
se dat respondenten zelfonderzoek en zelfmelding vooral positief vinden voor bedrijven, maar
wel dat bedrijven volgens hen op meer verschillende manieren baat kunnen hebben bij
zelfonderzoek en zelfmelding. Dat is begrijpelijk omdat zelfonderzoeken door bedrijven
worden geïnitieerd en ook niet altijd hoeven te leiden tot een zelfmelding. De voordelen en
kansen in de fase van zelfonderzoek liggen dus wellicht meer bij de bedrijven die deze laten
uitvoeren, terwijl er in de fase van zelfmelding ook meer voordelen en kansen kunnen worden
geïdentificeerd voor de strafrechtelijke keten en de maatschappij. Met een zelfmelding wordt
de stap ‘naar buiten’ gemaakt, waardoor opsporings- en vervolgingsautoriteiten in beeld
komen. Wanneer een zelfmelding wordt gedaan terwijl zelfonderzoek nog wordt uitgevoerd,
biedt dit aan opsporing en vervolging de kans om invloed te hebben op de uitvoering van dit
onderzoek.
Respondenten zien de potentiële opbrengsten van zelfonderzoek en zelfmelding voor
bedrijven in de efficiëntie ervan (met name snelheid en oplossingsgerichtheid); de
informatievoorziening die met name een zelfonderzoek oplevert (waardoor het bedrijf op de
hoogte is van wat er is gebeurd en naar een oplossing kan toewerken); de mogelijkheid controle
(of in ieder geval invloed) uit te oefenen over het proces van onderzoek en afhandeling en over
de informatie die naar buiten komt; de mogelijkheid om verantwoordelijkheid te nemen (of
verantwoording te kunnen afleggen); en de kans dat er strafvermindering volgt.
231

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Zelfonderzoek en zelfmelden bieden ook voor actoren in de strafrechtelijke keten kansen.
Respondenten zien die potentiële opbrengsten vooral in efficiëntie (capaciteitswinst en
snelheid); informatievoorziening (informatie die anders niet of minder gemakkelijk
beschikbaar zou zijn voor de opsporingsinstanties en het OM); en controle (op het
zelfonderzoek en daarmee, de aangeleverde informatie). De potentiële opbrengsten voor
opsporingsinstanties en het OM manifesteren zich volgens respondenten vooral in de
combinatie van een zelfonderzoek en een zelfmelding. Als er geen zelfmelding wordt gedaan
komt de informatie uit een zelfonderzoek vaak niet bij het OM of opsporingsinstanties terecht.
Het is dan ook de melding die ervoor zorgt dat de strafrechtelijk keten de geïdentificeerde
potentiële opbrengsten kan benutten. De opbrengsten zijn volgens respondenten het grootst bij
buitenlandse corruptie, omdat het daarbij moeilijk is voor opsporing en vervolging om
essentiële informatie te achterhalen. In de expertseminars werd de efficiëntiewinst voor
opsporingsinstanties en het OM enigszins genuanceerd. Ook wanneer het OM een zelfmelding
ontvangt waarbij een zelfonderzoek is uitgevoerd, zal er vanuit het OM en een
opsporingsinstantie nog veel werk moeten worden verzet.
De potentiële opbrengsten voor de maatschappij worden door respondenten vooral
gezien in het kader van efficiëntie. Deels gaat het hierbij om de combinatie van zelfonderzoek
en zelfmelding, maar deels ligt de efficiëntie ook juist in een zelfonderzoek waar geen
zelfmelding bij wordt gedaan. Een zelfonderzoek dat wordt afgehandeld zonder een
zelfmelding is efficiënt voor de maatschappij omdat de maatschappij wel de voordelen van de
(alternatieve) afdoening zou genieten, maar niet de kosten draagt. Zelfonderzoek kan daarbij
leiden tot meer normnaleving omdat er meer wordt onderzocht, en tot een beter zelfreinigend
vermogen van bedrijven. De andere potentiële opbrengst die door respondenten wordt
geïdentificeerd voor de maatschappij is dat er via een zelfmelding en een daaraan onderliggend
zelfonderzoek meer inzicht wordt geboden in de aard en omvang van fraude en corruptie.
Informatievoorziening wordt dan ook gezien als belangrijke potentiële opbrengst van
zelfonderzoek en zelfmelden. In het verlengde hiervan wijzen respondenten er op dat
zelfonderzoek en zelfmelden de integriteit van het Nederlandse bedrijfsleven bevorderen.
Potentiële risico’s
Respondenten zijn in grote lijnen positief over zelfonderzoek in het algemeen en zij zien, zeker
voor bedrijven, vooral potentiële opbrengsten van zelfonderzoek. De risico’s van het
zelfonderzoek voor bedrijven worden daarentegen als beperkt gezien. Het gaat hierbij om de
kosten van zelfonderzoek en de onderzoeksmogelijkheden die private onderzoekers hebben.
De grootste risico’s spelen voor bedrijven volgens respondenten vooral bij de zelfmelding en
niet zozeer in de onderzoeksfase. Het gaat hier om het risico op zelfincriminatie (het op de
hoogte stellen van opsporingsinstanties of het OM van een strafbaar feit dat tot dan toe
onbekend was), de onzekerheid (over het verloop van opsporing en vervolging en de
afdoening) die komt kijken bij een zelfmelding en het risico dat een bedrijf reputatieschade
lijdt. Ten aanzien van dit laatste risico merken respondenten en deelnemers van de
expertseminars op dat de kans op reputatieschade misschien wordt vergroot door een
zelfmelding (zonder melding komt het misschien nooit naar buiten), maar dat de omvang van
de reputatieschade van een zelf gemeld geval van fraude of corruptie beperkter is dan wanneer
het gaat om een niet-gemeld geval.
De risico’s die respondenten identificeren voor de opsporing en vervolging van fraude
en corruptie hebben voor een belangrijk deel te maken met de vraag in hoeverre er door
opsporingsinstanties en het OM kan worden vertrouwd op de informatie die wordt aangeleverd.
Dit valt uiteen in drie onderdelen. Ten eerste wordt de kwaliteit van het onderzoek en de
onderzoeker benoemd als risico voor het gebruik van een zelfonderzoek en een zelfmelding
door het OM en opsporingsinstanties. De rol die een opdrachtgever speelt in het zelfonderzoek
232

9. Conclusie en reflectie

wordt hierbij ook expliciet benoemd als factor die de kwaliteit van een onderzoek kan
beïnvloeden, bijvoorbeeld door de scope van het zelfonderzoek via de opdrachtformulering te
beperken of invloed uit te willen oefenen op de conclusies. Hier is de onafhankelijkheid van
onderzoekers ook expliciet besproken. Hoewel dit vooral is besproken als een probleem van
de (wettelijk partijdige) advocaat, benadrukken respondenten en deelnemers dat alle
zelfonderzoekers het risico lopen te worden beïnvloed door de opdrachtgever. Het argument is
hier dat het voor geen enkele particulier onderzoeker mogelijk is om volledig onafhankelijk te
zijn omdat zij altijd betaald worden door de opdrachtgever. Om die reden werd benoemd dat
de term ‘onafhankelijk onderzoek’ dient te worden vervangen door ‘objectief onderzoek’.
Hoewel beïnvloeding van het onderzoek als belangrijk potentieel risico wordt gezien, achten
respondenten de kans dat beïnvloeding in de praktijk plaatsvindt niet heel groot. Er wordt
bijvoorbeeld gewezen op de beroepsregels die gelden voor verschillende onderzoekers die de
kwaliteit (en objectiviteit) van een onderzoek zouden moeten garanderen. 5 Ten tweede
benoemen respondenten het risico dat een strafrechtelijk onderzoek en afdoening worden
beïnvloed door onderzoekers en hun opdrachtgevers. Hierbij wordt gewezen op de
mogelijkheid dat onderzoekers en/of opdrachtgevers het strafrechtelijk onderzoek een bepaalde
richting uit proberen te duwen, bijvoorbeeld via de focus die in een zelfonderzoek is gekozen
en de daaruit voortvloeiende resultaten. Ten derde geven respondenten aan dat het niet
betrachten van transparantie door een melder na een zelfmelding ook een risico kan vormen.
Het gaat hierbij om de mogelijkheid dat er wel informatie wordt overlegd, maar het vermoeden
bestaat dat deze informatie niet volledig is. Hierbij wordt ook expliciet het gebruik van het
verschoningsrecht door advocaten benoemd. Hierbij is echter door respondenten en deelnemers
benadrukt dat het inzetten van het verschoningsrecht bij een zelfmelding contraproductief is
voor het zich meldende bedrijf, aangezien het de indruk wekt dat de aangeleverde informatie
niet volledig of betrouwbaar is. Naast deze risico’s die betrekking hebben op het vertrouwen
dat men vanuit de strafrechtelijk keten heeft of kan hebben in een zelfonderzoek of zelfmelding,
is een risico van een andere aard uit onze interviews naar voren gekomen. Het gaat hierbij om
de publieke opinie. Volgens respondenten is het een reëel risico dat de publieke opinie zich
tegen de afhandeling van de zelfmelding keert, en dat de perceptie ontstaat dat er sprake is van
klassenjustitie. Hoewel de drie hierboven opgesomde risico’s volgens respondenten serieus
dienen te worden genomen, zijn zij over het algemeen van mening dat deze risico’s kunnen
worden gemitigeerd. De negatieve publieke opinie wordt daarbij als het grootste risico
geïdentificeerd.
Uit de interviews komen twee risico’s van zelfonderzoek en zelfmelding voor de
maatschappij naar voren: het risico op klassenjustitie en het gebrek aan kennis in de
maatschappij ten aanzien van fraude en corruptie (ook wel het dark number genoemd), dat
blijft bestaan als een zelfonderzoek niet tot een zelfmelding leidt. Ten aanzien van het risico
op klassenjustitie stellen respondenten en deelnemers dat het vooral een probleem is in de
publieke perceptie en dat er volgens hen geen sprake is van klassenjustitie, maar dat dit
potentieel wel zou kunnen ontstaan. Interessant genoeg stelt een klein aantal respondenten
expliciet geen nadeel of risico te zien voor de maatschappij met betrekking tot zelfonderzoek
in het bijzonder. Het argument van respondenten van het FP is hierbij dat een zelfonderzoek
dat intern blijft de samenleving nog niet raakt en dat dit pas gebeurt wanneer men overgaat tot
een zelfmelding. Hier verschillen de meningen echter over, aangezien andere respondenten
juist het feit dat een geval van fraude of corruptie volledig buiten het zicht van de
strafrechtelijke keten en de maatschappij blijft een risico achten.
5

De vraag kan echter worden gesteld of deze beroepsregels voldoende waarborgen bieden. Niet alle beroepsregels
zijn sterk toegepast op onderzoekswerkzaamheden. De richtlijnen voor advocaat-onderzoekers zijn bijvoorbeeld
nog in ontwikkeling (zie hoofdstuk 2, paragraaf 2.1).

233

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Het algemene beeld dat uit de expertseminars komt, is dat de deelnemers zich vooral
richten op de risico’s voor de maatschappij.6 In aanvulling op voornoemde risico’s is in de
expertseminars besproken dat derden (niet zijnde het bedrijf of diens bestuurders) nadelige
effecten kunnen ondervinden van een zelfonderzoek en zelfmelding. Ook lijken de deelnemers
van de expertseminars meer nadruk te leggen op de risico’s, vergeleken met de respondenten.
Het gaat hierbij met name om de mogelijkheid dat de scope van het zelfonderzoek wordt
beperkt door de opdrachtgever en diens belangen (de sturende rol van de opdrachtgever).
2.2.4 Reflectie op Deelonderzoek A en suggesties voor regulering
In deze paragraaf bespreken wij het antwoord op deelvraag 4 en 5 gezamenlijk, aangezien de
ideeën voor regulering die door de deskundigen naar voren zijn gebracht, deels gebaseerd zijn
op hun reflectie op de aandachtspunten die uit Deelonderzoek A. Wij benoemen hieronder eerst
kort welke aandachtspunten van belang worden geacht door de deskundigen, om vervolgens
uitgebreider stil te staan bij de vraag hoe de aandachtspunten dan relevant zijn voor Nederland.
Dit doen we door ze te betrekken in het antwoord op deelvraag 5.
Deelvraag 4: Hoe beoordelen deskundigen de relevantie en toepasbaarheid voor Nederland
van aandachtspunten, die uit Deelonderzoek A naar voren kwamen?
De aandachtspunten die uit Deelonderzoek A naar voren zijn gekomen zijn voorgelegd aan de
respondenten en deelnemers van Deelonderzoek B. Alle vier de aandachtspunten uit de
categorie ‘voorwaarden voor zelfonderzoek en zelfmelden’ (de eisen die worden gesteld aan
het zelfonderzoek; het moment van zelfmelden; de gevolgen van zelfmelden; en type regeling)
worden van belang geacht door de deskundigen.
Ook de aandachtspunten die vallen onder ‘incentives’ worden door de deskundigen
relevant geacht voor Nederland. De nadruk ligt daarbij op strafkorting en alternatieve
afdoening (zie ‘Duidelijkheid gevolgen voor melder’ hieronder). De meningen zijn meer
verdeeld ten aanzien van het belang van het geven van garanties. Ten aanzien van de categorie
van aandachtspunten die vallen onder de ‘procedure voor zelfonderzoek en zelfmelden’, leggen
de deskundigen de nadruk op de verhouding tussen de onderzoeker en andere rollen, zoals de
verdediging, en op de rechterlijke toets (zie ‘Rol van de rechter’ hieronder). Aansluiting vinden
bij bestaande buitenlandse regelingen vindt men minder belangrijk, hoewel deskundigen wel
vaak naar de Verenigde Staten als voorbeeld kijken. Dit lijkt vooral te maken te hebben met de
bekendheid van de deskundigen met het Amerikaanse systeem, dat zij verder (vanwege de
langere bestaansduur) zien als meest ontwikkeld. Van de aandachtspunten uit de categorie
‘rechtswaarborgen’ wordt de positie van de medewerker als belangrijk gezien. De
vertrouwelijkheid van het onderzoek wordt als minder belangrijk ervaren.
Deelvraag 5: Welke ideeën bestaan er bij deskundigen over mogelijkheden om zelfonderzoek
en zelfmelden in Nederland eventueel te reguleren? Aan welke voorwaarden dient (de
inrichting van) eventuele regulering van zelfonderzoek en zelfmelden te voldoen in de ogen van
de respondenten en hoe zouden verantwoordelijkheden daarbij moeten worden gescheiden?
Volgens respondenten is er ruimte voor verbetering ten aanzien van de manier waarop
zelfonderzoek en zelfmelding op dit moment in Nederland worden uitgevoerd en ingezet. De
6

Het is aannemelijk dat dit een gevolg is van de achtergrond van de deelnemers, die allemaal een publieke functie
uitoefenen.

234

9. Conclusie en reflectie

meningen blijken echter verdeeld ten aanzien van hoe dit dient te worden ingevuld. Een deel
van de geraadpleegde deskundigen stelt bijvoorbeeld dat nadere regulering nodig is, terwijl een
ander deel dit niet nodig acht. Ook de ideeën over de vorm van dergelijke regelgeving lopen
uiteen: sommigen achten OM-richtlijnen de beste wijze van regulering, terwijl anderen de
nadruk legden op nadere beroepsregels of wetgeving.
Uit het empirische Deelonderzoek B komt een aantal suggesties naar voren ter
verbetering van de huidige praktijk. Bij het inventariseren van dergelijke suggesties zijn
relevante resultaten uit Deelonderzoek A aan respondenten voorgelegd. De vraag is hierbij
gesteld in hoeverre de situatie in het betreffende land (Frankrijk, Duitsland, het Verenigd
Koninkrijk en de Verenigde Staten) een uitkomst zou kunnen bieden voor de Nederlandse
situatie. Hieruit zijn vier categorieën suggesties naar voren gekomen, die deels overlappen met
de categorieën van aandachtspunten, zoals geïdentificeerd in Deelonderzoek A. Echter is in
Deelonderzoek A gekeken naar buitenlands recht en in Deelonderzoek B naar de Nederlandse
praktijk. Om deze reden is het niet altijd gemakkelijk om de inhoudelijk overlappende
aandachtspunten op dezelfde wijze te bespreken in beide deelonderzoeken, omdat ze in de
verschillende contexten (juridische/wetgevende context en de dagelijkse praktijk), anders
worden gecategoriseerd.
Drie van de vier suggesties hebben te maken met hoe zelfonderzoek, zelfmelding en de
afdoening daarvan in Nederland zijn geregeld. Het gaat hier specifiek om de voorwaarden die
worden gesteld aan het zelfonderzoek en de zelfmelding, de duidelijkheid van het gevolg van
een zelfmelding en de rol die de rechter volgens respondenten dient te spelen bij een eventuele
buitengerechtelijke afdoening in de vorm van een transactie. Een vierde suggestie die uit de
empirische data naar voren komt is van een andere aard en gaat over het belang van het creëren
van wederzijds begrip tussen bedrijven (en onderzoekers) en strafrechtelijke actoren en
maatschappelijk draagvlak.
Voorwaarden voor zelfonderzoek en zelfmelding
Er is een onderscheid te maken in de suggesties die respondenten doen ten aanzien van de
voorwaarden die worden gesteld aan het zelfonderzoek en die worden gesteld aan de
zelfmelding. Ten aanzien van de zelfmelding lijkt de algemene mening van respondenten te
zijn dat dit meer moet worden gereguleerd, maar dat er ook niet te veel moet worden
vastgelegd. Concreet wil dit zeggen dat respondenten en deelnemers van de expertseminars
stellen dat het goed zou zijn als duidelijker zou worden gemaakt wat het OM van een
zelfmelding verwacht, maar dat dit niet zodanig strikt moet worden gereguleerd dat een
melding die niet aan deze voorwaarden voldoet niet in behandeling wordt genomen. De
deskundigen zien de voorwaarden vooral als handvat voor bedrijven om een goede zelfmelding
te kunnen doen en voor het OM om te kunnen beoordelen of en in hoeverre een zelfmelding in
het voordeel van een bedrijf dient mee te wegen bij de vervolgingsbeslissing. Ten aanzien van
het onderzoek zijn de meningen iets meer verdeeld.
De kwaliteit van de onderzoeker en het onderzoek wordt opgevat als een risico voor het
gebruik van een zelfonderzoek door opsporingsinstanties en het OM. Hoewel niet alle
respondenten van mening zijn dat een verdere regulering van onderzoekswerkzaamheden en
de actoren die het onderzoek uitvoeren zinvol is, geeft het grootste deel van de respondenten
aan dat het nuttig is om bepaalde voorwaarden aan een zelfonderzoek te stellen. Deze
voorwaarden worden door de meeste respondenten vooral benoemd in het kader van het
gebruik van een zelfonderzoek bij een zelfmelding. De suggesties die worden gedaan ten
aanzien van de voorwaarden die dienen te gelden voor zelfonderzoek vallen uiteen in verdere
regulering van het onderzoek (via te stellen eisen aan de onderzoeksopdracht,
onderzoeksmethoden en rapportage) en regulering van de onderzoeker via een
kwaliteitsstempel of vergunning. Ook hebben respondenten suggesties ten aanzien van het
235

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

scheiden van rollen, vooral voor wat betreft een bij het onderzoek betrokken advocaat. Volgens
respondenten is het belangrijk de rollen van onderzoeker, adviseur en/of verdediging te
scheiden, zoals geformuleerd in het wetsvoorstel dat in Duitsland is opgesteld en de recente
uitspraak van de Amsterdamse Raad van Discipline.
Een algemeen punt dat de deskundigen naar voren brengen is dat het moeilijk is om
duidelijke voorwaarden te stellen aan de zelfmelding. Respondenten kijken nadrukkelijk naar
de sentencing guidelines van de Verenigde Staten als voorbeeld van een set aan voorwaarden
die nuttig kan zijn. Tegelijkertijd benadrukken zij hierbij dat het in de praktijk moeilijk is om
gespecificeerde eisen te stellen. Toch wordt er een aantal suggesties gedaan om de zelfmelding
verder te reguleren. Wij kunnen hierbij een onderscheid maken in het moment van de melding
(tijdigheid), de inhoud van de melding en de informatie die is aangeleverd (volledigheid), de
verdere houding van de melder nadat er een melding heeft plaatsgevonden (medewerking) en
de vorm van de melding. Al deze punten hebben volgens respondenten hun weerslag op welke
afdoening zal worden gekozen door het OM.
De meeste respondenten zijn het er over eens dat een zelfmelding tijdig en volledig moet
zijn, maar er wordt benadrukt dat het moeilijk is om te bepalen wanneer hier dan sprake van
is. Tijdigheid wordt vooral geïnterpreteerd als voorafgaand aan kennis van het geval bij
opsporing en vervolging, hoewel een aantal respondenten aangeeft dat het wat hen betreft ook
op tijd is als een bedrijf niet weet of kan weten dat er al kennis over de zaak is bij opsporing
en vervolging.
Wat betreft volledigheid, een eis die in alle landen wordt gesteld die in Deelonderzoek
A zijn besproken, geven respondenten aan dat er een volledig beeld moet kunnen worden
gevormd van feiten en omstandigheden. Dit is een open norm, die ook in de bestudeerde
buitenlanden wordt aangehouden. De deskundigen geven aan dat zij in ieder geval vinden dat
alle relevante informatie dient te worden overgeleverd aan het OM. Het is volgens hen aan het
OM om te bepalen wat dat in een specifiek geval betekent. De houding van een melder in het
verdere proces is daarbij ook belangrijk: er wordt volledige medewerking verwacht. Ten
aanzien van de vorm van de melding blijken de deskundigen die hebben deelgenomen aan
Deelonderzoek B geen sterke mening te hebben. Het is volgens hen vooral belangrijk dat dit
punt niet te sterk wordt gereguleerd om te voorkomen dat de drempel om te melden onnodig
hoog wordt.
Duidelijkheid gevolgen voor melder
De onduidelijkheid ten aanzien van de vraag wat de gevolgen van een melding zijn, is een van
de belangrijke aandachtspunten die deskundigen aankaarten, en het is ook een belangrijk
aandachtspunt uit Deelonderzoek A. Het bieden van duidelijkheid is volgens de deskundigen
een belangrijke incentive voor bedrijven om fraude en corruptie te melden bij het OM. Er moet
volgens de deskundigen dan ook duidelijkheid worden geboden wat de gevolgen van een
melding zijn. Het gaat hier niet alleen om de vraag welke sanctie men kan verwachten (en of
dit een vorm van alternatieve afdoening is), maar ook hoeveel korting mag worden verwacht
bij een zelfmelding en volledige medewerking, of er nog aanvullende voorwaarden aan het
bedrijf worden gesteld en of en hoe diepgaand er een opsporingsonderzoek naar aanleiding van
de melding zal worden uitgevoerd. In aanvulling hierop wijzen de deskundigen erop dat ook
de voorspelbaarheid van het proces belangrijk is: het is voor bedrijven belangrijk te weten wat
hen te wachten staat nadat een zelfmelding is gedaan. Volgens de deskundigen zou een richtlijn
ten aanzien van de hoogte van de op te leggen sanctie en de hoogte van eventuele korting
daarop (zoals bestaat in de Verenigde Staten) behulpzaam zijn. Deskundigen wijzen er
tegelijkertijd op dat er geen sprake dient te zijn van garanties voor bedrijven: het OM moet de
discretionaire vrijheid houden om beslissingen te nemen. Dat betekent dat de deskundigen

236

9. Conclusie en reflectie

meer zien in een vervolgingsrichtlijn (zoals in Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten),
dan in een wettelijke regeling (zoals voorgesteld in Duistland).
Rol van de rechter
Gevraagd naar hun mening over betrokkenheid van een rechter bij een transactie (in principe
een buitengerechtelijke afdoening), geven de deskundigen aan dat zij het een goede zaak
vinden dat een onafhankelijke partij de transactie beoordeelt. Overigens zeggen de meeste
deskundigen daarbij dat het niet per se om een rechter hoeft te gaan en dat een alternatief, zoals
de huidige Toetsingscommissie hoge transacties, ook voldoende is. Binnen de uitspraken van
de deskundigen zijn echter wel verschillen te onderkennen ten aanzien van de omvang van een
dergelijke toetsing (marginaal of inhoudelijk) en de redenen die gegeven worden voor het
belang van een toets.
In Deelonderzoek A kwam naar voren dat er een verschil te onderscheiden is in de rol
van de rechter in Duitsland, ten opzichte van de VS, het VK en Frankrijk. De toetsing door de
rechter is in Duitsland, gezien het daar geldende rechtssysteem, uitgebreider dan in de andere
drie landen. De andere drie landen kennen een meer marginale toetsing. Gevraagd naar hoe
Nederland de rol van de rechter zou moeten vormgeven geeft geen enkele respondent aan iets
te zien in een sterk inhoudelijke beoordeling door een rechter.7 Een te uitgebreide inhoudelijke
beoordeling door een rechter streeft volgens respondenten het doel van de transactie voorbij.
Binnen de opvatting dat de rechter een beperkte (of marginale) toets dient uit te voeren,
verschillen de meningen over hoe dat begrip dient te worden ingevuld. De dominante mening
onder de deskundigen lijkt te zijn dat een beperkte toets zich slechts dient te richten op de
transactie(beslissing) en niet ook een beoordeling van de kwaliteit van het zelfonderzoek dient
te omvatten.8 Ten aanzien van de vraag waarom een rechter een rol zou moeten hebben bij een
buitengerechtelijke afdoening zoals een transactie, zien wij een duidelijk onderscheid tussen
respondenten die werkzaam zijn bij de FIOD en het OM en respondenten die werkzaam zijn
als onderzoeker of die als opdrachtgever fungeren. Waar respondenten met een publieke
achtergrond de nadruk leggen op de publieke opinie, leggen de respondenten met een private
achtergrond de nadruk op de bescherming van de belangen van het betrokken bedrijf. Dat
betekent dat de toets volgens veel respondenten uit de strafrechtelijke keten vooral een
expressieve functie heeft, terwijl het voor de onderzoekers en opdrachtgevers onder onze
respondenten een concrete waarde heeft.
Wederzijds begrip en maatschappelijk draagvlak
Bovenstaande suggesties komen overeen met de aandachtspunten en onderwerpen van
regulering die uit Deelonderzoek A naar voren zijn gekomen. Daarnaast hebben de
deskundigen uit Deelonderzoek B suggesties gedaan die te maken hebben met de perceptie van
de maatschappij, iets wat door de deskundigen als belangrijk potentieel risico wordt gezien.
Het is volgens de deskundigen van groot belang dat er maatschappelijk draagvlak wordt
gecreëerd voor zelfonderzoek, zelfmelding en de uiteindelijke afdoening. De deskundigen zien
hier een belangrijke rol weggelegd voor het OM en de rechter (of Toetsingscommissie), door
transparant te zijn en de maatschappij informatie te verschaffen. De suggesties van de
deskundigen richten zich voornamelijk op de communicatie vanuit het OM over transacties.
Het OM dient volgens de deskundigen via een uitgebreid feitenrelaas duidelijk te
communiceren over de transactie en de beslissing die daaraan ten grondslag ligt. Een tweede
suggestie, die te maken heeft met begrip en perceptie, is dat er meer wederzijds begrip dient te
7

Waarbij de rechter niet alleen de transactie(beslissing) beoordeelt, maar bijvoorbeeld ook de kwaliteit van het
zelfonderzoek waardeert.
8
Enkele respondenten zijn van mening dat de rechter de kwaliteit van het zelfonderzoek wel dient te waarderen.

237

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

worden gecreëerd onder de partijen die betrokken zijn bij het proces van zelfonderzoek,
zelfmelding en afdoening. Het is in dit kader volgens respondenten waardevol dat veel
officieren die werkzaam zijn bij het FP tegenwoordig eerst advocaat (onderzoeker) zijn
geweest. Hierdoor kunnen zij zich beter verplaatsen in de situatie van een zich meldend bedrijf.
Andersom is het ook belangrijk dat er bij onderzoekers en bedrijven begrip is voor de
werkelijkheid waar het OM zich in bevindt. Tegelijkertijd kan dit wederzijds begrip weer
afbreuk doen aan maatschappelijk draagvlak, omdat het de publieke perceptie kan geven van
klassenjustitie binnen een netwerk van professionals die van rol verwisselen en die elkaar en
de belangen van betrokken bedrijven (te) goed kennen.
2.3 Conclusie en reflectie
Net als in andere landen is in Nederland een praktijk ontstaan waarin bedrijven en andere
organisaties bij signalen van fraude of corruptie binnen de organisatie feitenonderzoek laten
uitvoeren en waarin ze op basis van de resultaten van dit onderzoek kunnen beslissen de
geconstateerde feiten te melden bij het openbaar ministerie. Over deze praktijk is recent
opnieuw een discussie in de media uitgebroken tussen voor- en tegenstanders van
zelfonderzoek en zelfmelden. Voorstanders wijzen op de efficiency waardoor meer fraude- en
corruptiezaken kunnen worden onderzocht en afgedaan en op de deskundigheid van
gespecialiseerde bureaus, zoals forensische accountants. Tegenstanders betwijfelen de
onafhankelijkheid van particuliere onderzoekers, hekelen het oneigenlijk gebruik van het
verschoningsrecht bij deze praktijk en zien strafkorting aan bedrijven die zelfmelden als een
vorm van klassenjustitie.9
De praktijk van zelfonderzoek naar fraude en corruptie en de discussie erover zijn niet
10
nieuw. Naar aanleiding de ‘Bonnetjesaffaire’ en door KPMG uitgevoerd onderzoek naar het
declaratiegedrag van oud-burgermeester Bram Peper ontstond een vergelijkbare discussie over
de toen nieuwe praktijk van forensisch accountantsonderzoek.11 De huidige discussie richt zich
in het bijzonder op de nieuwe rol van de advocaat-onderzoeker en de betekenis van
zelfonderzoek en zelfmelden voor strafrechtelijk onderzoek en afdoening. Naar aanleiding van
de recente discussie zijn vragen aan de minister van Justitie en Veiligheid gesteld door leden
van de Tweede Kamer. Deze Kamervragen zijn aanleiding voor het laten uitvoeren van
wetenschappelijk onderzoek naar praktijken en regulering van zelfonderzoek en zelfmelden
door bedrijven bij fraude en corruptie. In dit onderzoek zijn twee probleemstellingen
behandeld.
2.3.1 Lessen uit het buitenland
De eerste probleemstelling is: Welke vormen van zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven
bestaan er in Duitsland, Engeland (en Wales), Frankrijk en de Verenigde Staten, welke
ervaringen zijn met het zelfonderzoek en zelfmelden in praktijk opgedaan en wat zijn mogelijke
relevante aandachtspunten voor Nederland? Om deze vraag te beantwoorden is de regulering
van zelfonderzoek en zelfmelden in vier landen – Duitsland, Engeland, Frankrijk en de
Verenigde Staten – onderzocht en vergeleken met regulering in Nederland. De onderzochte
9

Zie bijvoorbeeld J. Sikkelbroeck, ‘De NOvA moet ingrijpen bij Zuidas advocaten die ‘zelfonderzoek’ doen’, via
www.lawforum.nl (laatst geraadpleegd 14 december 2022) en accountant.nl, ‘SP stelt Kamervragen over
fraudeonderzoek door advocaten’, via www.accountant.nl (laatst geraadpleegd 14 december 2022).
10
C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards a New
Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019.
11
J. van Wijk, W. Huisman, H.G. van de Bunt & T. Feuth, Op deugdelijke grondslag. Een exploratieve studie
naar de private forensische accountancy, Zeist: Kerckebosch 2002.

238

9. Conclusie en reflectie

landen hebben verschillende regelingen die verschillende accenten op bepaalde onderdelen van
de regeling leggen. Zo maken Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten gebruik van
zogenoemde vervolgingsrichtlijnen, terwijl het Duitse wetsvoorstel in een wettelijke regeling
voorziet. Sommige regelingen geven nauwgezette voorwaarden waaraan het zelfonderzoek
moet voldoen, zoals in Duitsland, terwijl andere regelingen ruimer zijn geformuleerd, zoals in
Frankrijk. In sommige landen ligt de nadruk op de medewerking van het bedrijf aan het
opsporingsonderzoek, zoals in Duitsland, Frankrijk en de Verenigde Staten. In sommige
landen, zoals de Verenigde Staten, wordt voor bedrijven duidelijk geformuleerd wat de
gevolgen zijn van een zelfmelding, in het bijzonder in relatie tot mogelijke incentives, terwijl
in andere landen, zoals Frankrijk en Engeland de mogelijke gevolgen van een zelfmelding niet
duidelijk in de regeling zijn terug te vinden. Tot slot biedt enkel Duitsland enige
rechtswaarborgen voor betrokken medewerkers, zoals het zwijgrecht. Voor een volledig
overzicht verwijzen wij de lezer naar de beantwoording van de deelvragen per onderzocht land
en het rechtsvergelijkend schematisch overzicht van de verschillende regelingen.
Bij de landenbeschrijvingen is tevens aandacht besteed aan de opgedane ervaringen met
het zelfonderzoek en het zelfmelden. Een belangrijke kanttekening is daarbij dat in Duitsland
sprake is van een wetsvoorstel en er in zoverre dus nog geen praktijkervaring is opgedaan met
deze regeling. In de overige landen lijken ervaringen overwegend positief te zijn. Zowel voor
het bedrijf zelf als voor de opsporende autoriteiten lijken de regelingen voordelen te hebben.
Op basis van de discussie in de verschillende landen is vervolgens een aantal
aandachtspunten per onderzocht land geformuleerd. Die hebben tezamen geleid tot de volgende
vier categorieën aandachtspunten voor Nederland.
Voorwaarden
- De eisen die worden gesteld aan het
zelfonderzoek
- Moment van zelfmelden
- Gevolgen van zelfmelden
- Type regeling
Procedure
- Aansluiten bij bestaande buitenlandse
regelingen
- Verhouding zelfonderzoeker en verdediging
- Rechterlijke toets

Incentives
- Strafkorting
- Alternatieve afdoening versus vervolgen
- Garanties
Rechtswaarborgen
- Vertrouwelijkheid onderzoek
- Positie van de medewerkers
- Slachtofferbescherming

2.3.2 Praktijkervaringen in Nederland
De tweede probleemstelling van dit onderzoek is: Welke potentiële opbrengsten en risico’s zien
deskundigen (voor- en tegenstanders en neutrale beschouwers) aan het op verzoek of in
opdracht van bedrijven zelf (laten) onderzoeken van fraude en corruptie door
advocaten(kantoren), accountants(kantoren) en andere particuliere onderzoekers en aan
zelfmelding en welke ideeën hebben zij over mogelijkheden om zelfonderzoek en zelfmelden
eventueel in Nederland te reguleren en het daarbij gescheiden houden van
verantwoordelijkheden? Om deze vraag te beantwoorden zijn interviews gehouden met 29
onderzoekers, opdrachtgevers en het openbaar ministerie en de FIOD en zijn drie
expertmeetings gehouden met in totaal 9 overige deskundigen. Gegeven de discussie die
aanleiding was voor dit onderzoek, is het eerste opvallende onderzoeksresultaat dat er vooral
overeenkomsten zijn in de opvattingen van de verschillende deskundigen over zelfonderzoek
en zelfmelding en regulering daarvan.

239

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Een eerste punt van overeenstemming betreft de algemene opvatting dat het uitvoeren van een
zelfonderzoek (los van een zelfmelding) positief is en moet worden gestimuleerd in het kader
van het voorkomen van fraude en corruptie en het zelfreinigend vermogen van bedrijven, de
maatschappelijke verantwoordelijkheid van bedrijven en het capaciteitstekort bij opsporing en
vervolging.
Bovendien zijn de deskundigen eensgezind over de opbrengsten van zelfonderzoek en
zelfmelden voor de drie categorieën belanghebbende partijen: bedrijven, het openbaar
ministerie en de opsporingsdiensten en de maatschappij als geheel. Efficiëntie en
informatievoorziening worden door alle typen deskundigen voor alle drie belanghebbende
partijen gezien als belangrijke potentiële opbrengsten. De invulling van deze twee typen
opbrengsten verschilt per partij. Efficiëntie betekent voor bedrijven snellere duidelijkheid over
de feiten en eventuele (strafrechtelijke) gevolgen, voor het openbaar ministerie en de
opsporingsdiensten betekent efficiëntie dat eigen capaciteit wordt gespaard en voor de
maatschappij betekent dit besparing van belastinggeld doordat bedrijven zelf het onderzoek
betalen. Informatievoorziening voor bedrijven betekent inzicht in aard, omvang en oorzaken
van problemen binnen de eigen organisatie, voor het openbaar ministerie en de
opsporingsdiensten betekent informatievoorziening inzicht in strafbare feiten die anders
verborgen blijven en ook voor de maatschappij is het een opbrengst wanneer er een vollediger
zicht is op fraude en corruptie in Nederland. Voor bedrijven worden daarnaast nog meer
opbrengsten gezien: de mogelijkheid van controle over het onderzoek en de gevolgen, het
kunnen nemen van verantwoordelijkheid (of afleggen van verantwoording) en de kans op
strafvermindering. Voor het openbaar ministerie en de opsporingsdiensten wordt controle over
het zelfonderzoek en daarmee de aangeleverde informatie als aanvullende opbrengst gezien.
Voor de maatschappij wordt als aanvullende opbrengst benoemd dat zelfonderzoek (eventueel
in combinatie met een zelfmelding) de integriteit van Nederlandse bedrijven bevordert.
Ook over risico’s zijn de verschillende typen deskundigen opvallend eensgezind.
Risico’s voor bedrijven zijn volgens hen de kosten van zelfonderzoek, de beperking in
onderzoeksmogelijkheden (ten opzichte van opsporingsonderzoek), zelfincriminatie, de
onzekerheid over de vervolgstappen na een zelfmelding en reputatieschade. Genoemde risico’s
voor de opsporing en vervolging van fraude en corruptie hebben voor een belangrijk deel te
maken met de vraag in hoeverre er door opsporingsinstanties en het openbaar ministerie kan
worden vertrouwd op de informatie die door bedrijven en hun onderzoekers wordt aangeleverd.
Dit valt uiteen in drie zorgpunten: de kwaliteit van het onderzoek en de onderzoeker, de
beïnvloeding door onderzoekers en opdrachtgevers en het uitblijven van transparantie door een
melder na een zelfmelding. Ook een negatieve publieke opinie over de praktijk van
zelfonderzoek en zelfmelden wordt als risico gezien voor het openbaar ministerie en
opsporingsinstanties. Voor de maatschappij zijn er ten slotte twee risico’s geïdentificeerd: een
gebrek aan kennis over fraude en corruptie en het risico op klassenjustitie wanneer
strafrechtelijke consequenties voor bedrijven na zelfonderzoek en zelfmelden minder
ingrijpend zijn dan strafrechtelijke consequenties voor rechtspersonen of natuurlijke personen
die geen zelfonderzoek kunnen doen.
Desondanks zien deskundigen klassenjustitie niet als een substantieel risico.
Klassenjustitie wordt vooral gepresenteerd als een probleem in de publieke perceptie, dat is op
te lossen door transparantie te betrachten. Deskundigen zien hier een belangrijke rol voor met
name het openbaar ministerie. Als zelfonderzoek en zelfmelden door het openbaar ministerie
worden gezien als iets positiefs dat dient te worden gestimuleerd en beloond, dan dient het
openbaar ministerie dat goed uit te leggen aan de maatschappij.
Ondanks dat deskundigen klassenjustitie een te zware kwalificering vinden, wijzen zij
ook op de risico’s en mogelijke rechtsongelijkheid wanneer de vervolgingsbeslissing wordt
beïnvloed door een zelfmelding en het daaraan ten grondslag liggende zelfonderzoek. Het feit
240

9. Conclusie en reflectie

dat een bedrijf wordt beloond voor goed gedrag kan aan de ene kant worden gezien als logisch
gevolg van de procedure: als het wenselijk wordt geacht dat bedrijven zichzelf onderzoeken en
melden, dan helpt het om incentives te bieden. Aan de andere kant roept dit de vraag op of dit
rechtvaardig is ten opzichte van bedrijven (en natuurlijke personen) die niet in de positie zijn
om een zelfonderzoek uit te voeren. Een dergelijk bedrijf kan zich alsnog melden, maar de
vraag is of een zelfmelding waar geen zelfonderzoek aan ten grondslag ligt, het bedrijf
eenzelfde voordeel zal bieden (de aangeleverde informatie is immers waarschijnlijk minder
omvangrijk).
Een andere bevinding waarover deskundigen eensgezind zijn is het belang van de fase van de
opdrachtverlening van het zelfonderzoek. De onderzoeksopdracht is bepalend voor het verdere
proces van onderzoek, melden en besluitvorming over de gevolgen van de melding. Waar de
publieke discussie zich vooral lijkt te richten op de eindfase (de vervolgingsbeslissing), leggen
de deskundigen dus vooral de nadruk op het allereerste begin (de onderzoeksopdracht).
Deskundigen die zich in de media laten horen, hebben hier recentelijk ook de nadruk op
gelegd.12 Een goed onderzoek begint bij een goede onderzoeksopdracht, waarin de scope van
het onderzoek wordt bepaald en alle relevante onderzoekspaden worden meegenomen. Dit wil
zeggen dat bijvoorbeeld niet alleen wordt gekeken naar het gedrag van een specifieke
betrokkene, maar ook naar het gedrag van de mensen daaromheen en de context waarin het
gedrag heeft plaatsgevonden. Hier hangt mee samen dat dient te worden vermeden dat een
onderzoeksopdracht wordt gegeven door personen die mogelijk betrokkenheid hebben bij het
onderzochte gedrag. Om deze reden wordt de raad van commissarissen vaak benoemd als
meest geschikte opdrachtgever. Het is echter moeilijk om een volledig onafhankelijke
opdrachtgever te hebben bij zelfonderzoek, aangezien de opdrachtgever altijd het belang van
de onderzochte onderneming zal behartigen.
Ten slotte zijn de meeste deskundigen het erover eens dat er enige vorm van regulering
van zelfonderzoek en zelfmelden bij fraude en corruptie wenselijk is. Deskundigen zijn minder
uitgesproken over de vorm van regulering (wettelijke regeling, vervolgingsrichtlijnen of
beroepsregels), dan over hetgeen dat gereguleerd dient te worden. Suggesties vallen uiteen in
voorwaarden voor het onderzoek en voorwaarden voor de onderzoeker via een
kwaliteitsstempel of vergunning. Ook hebben de deskundigen suggesties ten aanzien van het
scheiden van rollen, vooral voor wat betreft een bij het onderzoek betrokken advocaat. Volgens
de deskundigen is het belangrijk de rollen van onderzoeker, adviseur en/of verdediging te
scheiden. Hoewel een zelfmelding volgens de deskundigen niet te strikt gereguleerd dient te
worden, wijzen de meeste deskundigen erop dat het goed zou zijn om – net als in de Verenigde
Staten – met straftoemetings- en kortingsrichtlijnen te gaan werken voor de wijze waarop de
zelfmelding een rol speelt bij de afdoening van de zaak door het openbaar ministerie.
Aanvullende eisen, zoals tijdigheid van de melding, volledigheid en medewerking zijn volgens
de meeste deskundigen ook zinvol.
Dit alles moet duidelijkheid geven aan zowel de (potentiële) melder als het openbaar
ministerie. Deskundigen vinden verder dat de rechter ook een belangrijke rol heeft te vervullen
bij het vervolg na de zelfmelding. Door een marginale toetsing van een eventuele
buitengerechtelijke afdoening in de vorm van een transactieovereenkomst zorgt de rechter voor
meer transparantie. Dit leidt enerzijds tot meer maatschappelijk draagvlak en anderzijds tot een
betere bescherming van de rechtspositie van bedrijven.
De regelingen in het buitenland hebben voor een deel alleen betrekking op corruptie. De
vraag kan daarom worden gesteld of er een wezenlijk verschil bestaat tussen corruptie en fraude
12

Zie bijvoorbeeld Accountancy van morgen, ‘Pheijffer en andere hoogleraren zeer kritisch over onderzoek naar
Arib’, via https://www.accountancyvanmorgen.nl/2022/11/02/pheijffer-en-andere-hoogleraren-zeer-kritischover-onderzoek-arib/ (laatst geraadpleegd 8 november 2022).

241

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

in het kader van zelfonderzoek en zelfmelden. Op een uitzondering na zien deskundigen geen
verschillen tussen fraude en corruptie op het gebied van zelfonderzoek en zelfmelden. Het
verschil dat kan worden geïdentificeerd is dat deskundigen benadrukken dat zelfmelden met
name een belangrijke rol kan vervullen in de bestrijding van (buitenlandse) corruptie, gezien
de beperkte mogelijkheden van Nederlandse opsporingsinstanties om (snel) informatie uit het
buitenland te vergaren.
Verschillen van inzicht
Bij de praktijk van zelfonderzoek en zelfmelden betrokken deskundigen zijn dus meer
eensgezind en genuanceerd, dan het beeld dat in de mediadiscussie naar voren komt.
Desondanks zijn er ook verschillen van inzicht.
Een eerste verschil van inzicht tussen de deskundigen is gerelateerd aan de wenselijkheid van
een zelfmelding. Waar de deskundigen eensgezind positief zijn over het zelfonderzoek, is dat
niet het geval ten aanzien van de zelfmelding. De meeste deskundigen zijn positief ten opzichte
van het principe van zelfmelden, maar tegelijkertijd plaatst een deel van hen kanttekeningen
bij hoe het momenteel in Nederland geregeld is. Zo stellen zij dat de gevolgen van een melding
nog te onduidelijk zijn voor bedrijven, maar dat het ook voor het openbaar ministerie nog niet
voldoende helder is hoe er dient te worden omgegaan met een zelfmelding. Deskundigen die
positief zijn over een zelfmelding (met name degenen die werkzaam zijn bij het openbaar
ministerie of de FIOD) leggen in het bijzonder de nadruk op het verbreden van de kennispositie
van opsporing en vervolging ten aanzien van fraude en corruptie. Het algemene belang van
misdaadbestrijding wordt volgens deze deskundigen gediend met een zelfmelding. Onder de
deskundigen uit de groepen van opdrachtgevers en onderzoekers klinken daarnaast ook enige
kritische geluiden ten aanzien van zelfmelden. Zij stellen dat de eventuele voordelen van het
zelfmelden op dit moment in ieder geval niet opwegen tegen de nadelen. Er worden drie
nadelen geïdentificeerd: (1) de onduidelijkheid ten aanzien van wat er met een melding gebeurt,
(2) de spanning tussen de transactiepraktijk enerzijds en oordelen van een rechter in een
strafzaak anderzijds en de rol van het openbaar ministerie daarbij13en (3) de rol die advocaten
spelen in de huidige praktijk van zelfonderzoek en zelfmelden. Ten aanzien van de rol van
advocaten bij zelfonderzoek, verschillen de meningen over onderwerpen als de deskundigheid
van de advocaat als onderzoeker, de partijdigheid en daarmee de onafhankelijkheid (of
objectiviteit) van de advocaat-onderzoeker, de verhouding tussen de rol van onderzoeker en de
klassieke functie van rechtsbijstand en juridische advisering en het gebruik van het
verschoningsrecht door de advocaat.
Een tweede verschil van inzicht heeft te maken met de inhoud van de opdrachtverlening.
Deskundigen zijn het eens over het belang van de fase van opdrachtverlening voor het verdere
verloop en de gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelding. Zij zijn echter niet eensgezind over
wat er bij de opdrachtverlening al moet worden vastgelegd over wat er met de uitkomsten van
het onderzoek zal worden gedaan. Er bestaat een spanning tussen enerzijds het belang van het
in de opdracht vastleggen of het onderzoek bedoeld is voor intern of extern gebruik en
anderzijds het belang om af te wachten wat het onderzoek oplevert, alvorens een beslissing te
nemen of er bijvoorbeeld zal worden overgegaan tot een zelfmelding. Praktisch gezien is het
voor een bedrijf moeilijk om van te voren vast te stellen of een zelfmelding voor het bedrijf de
beste oplossing biedt, aangezien nog niet duidelijk is of er sprake is van een strafbaar feit en
wat de gevolgen van een melding zullen zijn. Desondanks acht een aantal deskundigen (en de
13

Het gaat hierbij om het verschil dat volgens de deskundigen bestaat tussen de straf die een rechter oplegt bij
fraude- en corruptiezaken en de bedragen die in dergelijke zaken via transacties worden betaald. In de perceptie
van deze deskundigen vallen straffen, opgelegd door een rechter, lager uit dan de bedragen uit de
transactievoorstellen van het openbaar ministerie.

242

9. Conclusie en reflectie

Amsterdamse Raad van Discipline) het van belang dat voorafgaand aan een onderzoek
duidelijk is vastgelegd wat er met het zelfonderzoek zal gebeuren. Dit zou namelijk effect
kunnen hebben op het onderzoek dat wordt uitgevoerd, de wijze waarop dit gebeurt en de
potentiële opbrengsten en risico’s van het zelfonderzoek. Zo kan een onderzoek uitgevoerd
door een advocaat volgens een aantal deskundigen goed worden gebruikt voor het treffen van
interne maatregelen, maar is dit, gezien de wettelijke partijdigheid van een advocaat, minder
geschikt voor een zelfmelding. Ook raakt dit aan het gebruik van het verschoningsrecht,
waarbij deskundigen voorstellen dat het verschoningsrecht niet gebruikt wordt voor
zelfonderzoek dat tot een zelfmelding moet leiden. De onderzoekers die tijdens de interviews
zijn gesproken, benadrukken echter dat het niet uit zou moeten maken welke stappen er na het
zelfonderzoek worden genomen, omdat het zelfonderzoek altijd aan hoge
kwaliteitsstandaarden dient te voldoen. Zij stellen dan ook dat het niet noodzakelijk (of per
definitie wenselijk) is om vooraf vast te leggen of er zal worden overgegaan tot een
zelfmelding.
Een volgend discussiepunt, in het kader van de eerlijkheid van het proces van
zelfonderzoek, zelfmelden en de uiteindelijke vervolgingsbeslissing, is dat een deel van de
deskundigen enige frustratie uit richting de machtspositie van het openbaar ministerie. Deze
deskundigen stellen dat het openbaar ministerie misbruik maakt van de kwetsbare positie
waarin een bedrijf zich na een zelfmelding bevindt, door (in de ogen van deze deskundigen)
exorbitante bedragen te eisen als onderdeel van de buitengerechtelijke afdoening. Hiermee
lijken deze deskundigen zich te verdedigen tegen argumenten dat bedrijven onterecht worden
bevoordeeld door het proces van zelfonderzoek, zelfmelding en de uiteindelijke
vervolgingsbeslissing door het openbaar ministerie.
Ten slotte verschillen deskundigen van mening over noodzaak en vorm van regulering
van zelfonderzoek en zelfmelden. Hierbij is het van belang onderscheid te maken tussen
opvattingen over regulering van zelfonderzoek en regulering van zelfmelden. Ten aanzien van
de zelfmelding lijkt de algemene mening van de deskundigen te zijn dat deze meer moet
worden gereguleerd, maar dat er ook niet te veel moet worden vastgelegd. Deskundigen zijn
niet eensgezind over hoe dit concreet dient te worden ingevuld
Ten aanzien van het zelfonderzoek zijn de meningen iets meer verdeeld. Hoewel niet alle
deskundigen van mening zijn dat een verdere regulering van onderzoekswerkzaamheden en de
actoren die het onderzoek uitvoeren zinvol is, geeft het grootste deel van de deskundigen aan
dat het nuttig is om bepaalde voorwaarden aan een zelfonderzoek te stellen, met name in het
geval van het gebruik van een zelfonderzoek bij een zelfmelding. De onderzoekers onder de
door ons geraadpleegde deskundigen zijn veelal van mening dat er standaarden dienen te
worden nageleefd in elk onderzoek (los van de vraag of dit wordt opgevolgd door een
zelfmelding). Over de vraag of dit dient te worden vormgegeven als een overkoepelende
regelgeving die voor alle verschillende typen onderzoekers geldt, is geen overeenstemming
onder de geraadpleegde deskundigen. In het bijzonder accountants zijn van mening dat hun
beroepsregels een voldoende regulerend kader bieden voor het zelfonderzoek. Dat is niet
verassend omdat deze beroepsgroep al ruim twintig jaar aan tuchtrechtjurisprudentie en
ontwikkeling van toegesneden beroepsregels kent voor dit type onderzoek. Dat is anders dan
bijvoorbeeld de advocatuur. Voor zover accountants voorstander van nadere regulering zijn,
zien zij (beroepsspecifieke) beroepsregels dan ook als het meest geëigende middel.
Deskundigen die een nadere regulering van het zelfonderzoek en de zelfmelding niet
nodig achten, benadrukken dat een te strikte regulering ten koste kan gaan van de bereidheid
om te melden en de beslissingsvrijheid van het openbaar ministerie. Zij achten het openbaar
ministerie in staat om een zelfonderzoek en zelfmelding te beoordelen en zien daarnaast de
rechterlijke toetsing van (hoge) transacties als voldoende waarborg voor de beoordeling van de

243

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

kwaliteit van de zelfmelding die aanleiding voor de transactie vormt. Hieronder gaan wij dieper
in op de regulering van zelfonderzoek en zelfmelden.
2.3.3 Naar een regulering van zelfonderzoek en zelfmelden?
Het uitgevoerde onderzoek biedt een inzicht in hoe andere landen omgaan met zelfonderzoek
en zelfmelden door bedrijven bij fraude en corruptie, en in de perspectieven van verschillende
deskundigen in Nederland op dit gebied. Wij hebben gezien dat de Nederlandse praktijk nog
in ontwikkeling is en de inzichten uit dit onderzoek kunnen helpen met het vormgeven en
formaliseren van de praktijk. In dit rechtsvergelijkend en empirisch onderzoek naar
buitenlandse regelingen en Nederlandse praktijken en opvattingen is geen antwoord gegeven
op de normatieve vraag of er regulering van zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en
corruptie door bedrijven moet komen. Enerzijds laten de resultaten een proces van
zelfregulering van de huidige praktijk zien door het ontstaan van best practices, door opleiding
en professionalisering en door vermijden van civielrechtelijke risico’s door onderzoekers en
opdrachtgevers. Tuchtrechtelijke uitspraken in de sfeer van de accountancy en de advocatuur
hebben in het bijzonder een regulerend effect gehad. Anderzijds zijn de meeste deskundigen
voorstander van enige vorm van nadere regulering. Meningen verschillen of zijn
onuitgesproken over de vorm van dergelijke regulering: een wettelijke regeling,
vervolgingsrichtlijnen of (aanvulling van) beroepsregels. Indien voor enige vorm van
regulering wordt gekozen, komen uit dit onderzoek wel thema’s naar voren die naar
buitenlands voorbeeld en/of naar de mening van de geraadpleegde deskundigen dienen te
worden geadresseerd of waarover althans een beslissing dient te worden genomen.14
In het bijzonder de scheiding van de rol van de advocaat als raadsman en de rol van de advocaat
als onderzoeker wordt aangewezen als onderwerp van regulering. In het verlengde daarvan ligt
duidelijkheid over het bereik en het gebruik van het verschoningsrecht door de advocaatonderzoeker. Naast waarborgen voor kwaliteit en onafhankelijkheid van onderzoek en
onderzoekers, dient regulering in het bijzonder duidelijk te maken welke onderwerpen
onderdeel moeten uitmaken van de opdrachtverlening. Bij eventuele regulering van
zelfmelding zijn vooral duidelijkheid over het moment van zelfmelden en de gevolgen van
zelfmelding (inclusief de te verwachten strafkorting) punten van aandacht. Een ander mogelijk
onderwerp bij regulering van zelfmelding is de vraag of het erkennen van schuld een
voorwaarde moet zijn, zoals dat het geval is in de Verenigde Staten.
Regulering geeft niet alleen duidelijkheid aan de betrokken partijen over voorwaarden en
gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden, maar het kan ook van invloed zijn op de
maatschappelijke acceptatie van de praktijk van zelfonderzoek en zelfmelden. Regulering kan
bijdragen aan de transparantie over behandeling van zelfonderzoek en zelfmelding die
deskundigen voordragen als middel tegen de publieke perceptie van klassenjustitie.
Ten slotte kan regulering bescherming bieden aan twee typen belanghebbenden die thans
buiten spel staan bij de afspraken tussen opdrachtgevers, onderzoekers en het openbaar
ministerie: slachtoffers van fraude en corruptie en natuurlijke personen die (mogelijk) als
verdachten worden aangemerkt. In het bijzonder de positie van natuurlijke personen is een
probleem dat door de deskundigen herkend en erkend wordt, maar waarvoor zij zelf onder de
huidige regelgeving geen oplossing zien. In het kader van het door het Functioneel Parket
14

Zie ook de discussies die zijn en worden gevoerd rondom de regulering van buitengerechtelijke afdoening en
procesafspraken.

244

9. Conclusie en reflectie

gehanteerde adagium ‘eerst de tent en dan de vent’ loopt een natuurlijk persoon die een rol
heeft gehad bij de fraude of corruptie het risico om vervolgd te worden, los van de transactie
die met het bedrijf wordt afgesloten. Dat brengt de natuurlijk persoon in het bedrijf in een
vreemde positie. Aan de ene kant zal deze persoon door het bedrijf worden bewogen om mee
te werken aan het zelfonderzoek. Het bedrijf heeft daar immers een belang bij: de mogelijke
toekenning van een alternatieve vorm van afdoening en mogelijke strafkorting. Zonder de
medewerking van natuurlijke personen kan het bedrijf met zelfonderzoek waarschijnlijk niet
de benodigde relevante informatie bemachtigen, waardoor de informatie die het bedrijf kan
aanleveren aan het openbaar ministerie beperkt zal zijn. Aan de andere kant kan deze persoon
door mee te werken aan het zelfonderzoek zichzelf incrimineren wanneer bijvoorbeeld in een
interview geleverde informatie belastend is voor deze persoon zelf. Natuurlijke personen
genieten echter binnen een (privaatrechtelijk) zelfonderzoek niet de rechtsbescherming die zij
als verdachte zouden genieten binnen een opsporingsonderzoek (zoals het zwijgrecht). De
natuurlijke persoon die volledige medewerking verleent profiteert echter niet van een eventuele
alternatieve vorm van afdoening en strafkorting die het bedrijf worden aangeboden.
Uit het onderzoek blijkt dat de geraadpleegde deskundigen de positie van de natuurlijke
persoon in een zelfonderzoek en zelfmelding van een bedrijf zien als een dilemma waar geen
makkelijke oplossing voor is. Wel wordt aangegeven dat rechters welwillend kunnen staan
tegenover de extra onderzoekswensen van verdachten die daar in het zelfonderzoek geen
gelegenheid toe hebben gehad. In het rechtsvergelijkend onderzoek kwamen enkele manieren
naar voren om de positie van de natuurlijke persoon te versterken. Ten eerste kan ook aan de
natuurlijke persoon een transactie worden aangeboden (Frankrijk). Ten tweede kan men
denken aan het binnen de kaders van een zelfonderzoek toekennen van zwijgrecht aan
natuurlijke personen (Duitsland). De constructies worden niet als oplossing gezien door de
Nederlandse deskundigen. Ook de oplossing die in de Verenigde Staten is gekozen – het niet
meewerken van natuurlijke personen kan door het openbaar ministerie niet tegen het bedrijf
wordt gebruikt – biedt geen volledige oplossing omdat het in de praktijk moeilijk kan zijn voor
een bedrijf om goed mee te werken als het geen informatie vanuit natuurlijke personen kan
aanleveren. De rechtspositie van natuurlijke personen komt, samengevat, als een belangrijk
aandachtspunt voor regulering naar voren.
2.3.4 Relevantie van bevindingen voor andere typen overtredingen
Naast de vraag over wenselijkheid van regulering, vloeit uit de bevindingen van dit onderzoek
een vervolgvraag voort over de reikwijdte van de bevindingen over zelfonderzoek en
zelfmelden. Dit onderzoek heeft zich gericht op zelfonderzoek en zelfmelding binnen een
brede, doch afgebakende categorie van strafbare gedragingen, namelijk fraude en corruptie.
Naar aanleiding van een aantal recente schandalen rond seksueel en ander grensoverschrijdend
gedrag binnen organisaties, wordt de discussie over, met name, zelfonderzoek inmiddels breder
gevoerd.15 Het onderwerp van zelfonderzoek naar integriteitskwesties en grensoverschrijdend
gedrag is ook in de interviews naar voren gekomen. De geraadpleegde deskundigen maken een
duidelijk verschil tussen zelfonderzoek op het gebied van fraude en corruptie en zelfonderzoek
op het gebied van integriteit en grensoverschrijdend gedrag. De consensus lijkt te zijn dat
15

Zie bijvoorbeeld Accountancy van morgen, ‘Pheijffer en andere hoogleraren zeer kritisch over onderzoek naar
Arib’, via www.accountancyvanmorgen.nl (laatst geraadpleegd 8 november 2022); Advocatie, ‘Kritiek op
onderzoeksrol Van Doorne in The Voice-schandaal zwelt aan’, 20 januari 2022, via www.advocatie.nl (laatst
geraadpleegd 9 november 2022); en Vullings, ‘Onderzoek naar grensoverschrijdend gedrag oud PvdA-Kamerlid
Gijs
van
Dijk
‘broddelwerk’
volgens
deskundigen’,
11
oktober
2022,
via
www.eenvandaag.avrotros.nl/amp/onderzoek-naar-grensoverschrijdend-gedrag-oud-pvda-kamerlid-gijs-vandijk-broddelwerk-volgens-deskundigen (laatst geraadpleegd 9 november 2022).

245

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

deskundigen zelfonderzoek in de eerste context heel nuttig (en zelfs essentieel) achten, maar
dat zij veel voorzichtiger zijn met zelfonderzoek in de tweede context. Er wordt gewezen op
de gevoelige materie, de subjectiviteit van het onderwerp en de belangen van slachtoffers en
melders. Een belangrijk verschil met fraude en corruptie is dat in het geval van
grensoverschrijdend gedrag de melders vaak directe slachtoffers zijn die in een
arbeidsrechtelijke of andersoortige contractuele relatie met het bedrijf staan, waar dat bij fraude
en corruptie vaak niet het geval is.16 Hier kan binnen een zelfonderzoek snel de situatie ontstaan
waarin de slachtoffers worden geïnterviewd door een onderzoeker die is ingehuurd door de
organisatie die de context vormde voor het grensoverschrijdend gedrag (zoals het geval is bij
het zelfonderzoek uitgevoerd naar aanleiding van de meldingen van grensoverschrijdend
gedrag bij het televisieprogramma The Voice of Holland). Op deze wijze is er een groter risico
op de beïnvloeding of zelfs intimidatie van getuigen en/of slachtoffers. Dit type onderzoek zou
volgens de geraadpleegde deskundigen moeten worden voorbehouden aan
opsporingsinstanties.
Verschillende bevindingen van dit onderzoek, zoals het belang van een heldere
opdrachtformulering, kunnen relevant zijn voor vormen van zelfonderzoek buiten het gebied
van fraude en corruptie. De verschillen in aard van de eventueel strafbare gedragingen, het
daarvoor geldende normenkader, het slachtofferschap en de organisatorische context roepen
echter de vraag op welke bevindingen en in welke mate van toepassing zijn op zelfonderzoek
naar andere vormen van grensoverschrijdend gedrag. Deze vraag zal in vervolgonderzoek
moeten worden beantwoord.

16

H. Croall, 'What Is Known and What Should Be Known About White-Collar Crime Victimization?', in Shanna
R. Van Slyke, Michael L. Benson, and Francis T. Cullen (eds), The Oxford Handbook of White-Collar Crime,
Oxford Handbooks, 2016.

246

Samenvatting

Samenvatting
1. Inleiding
Op 4 juni 2021 kopt platform voor onderzoeksjournalistiek Follow the Money: ‘Hoe het OM
zelf aantoonde waarom advocaten niet deugen als fraude-onderzoekers’.1 In dit artikel laat men
zich kritisch uit over een praktijk die momenteel in de belangstelling staat en waar de meningen
zeer over verdeeld zijn: het gebruik van zelfonderzoek door bedrijven die verdacht worden van
financieel-economische criminaliteit binnen het strafrecht. Het gebruik van particuliere
onderzoekers voor intern onderzoek bij bedrijven is niet nieuw.2 Particulier onderzoeksbureaus
(POBs), interne veiligheidsafdelingen en forensisch accountants leveren onder de noemer van
‘corporate investigations’ of ‘toedrachtsonderzoek’ onderzoeksdiensten aan bedrijven en
andere organisaties. De betrokkenheid van advocaten als onderzoeker is echter een relatief
recent fenomeen.3 Hoewel de meningen verdeeld zijn over de wenselijkheid van zelfonderzoek
en het zelfmelden dat daarop mogelijk kan volgen in het algemeen, lijkt vooral de
betrokkenheid van de advocaat, die in essentie een partijbehartiger is en geen onafhankelijke
partij, discussie op te roepen.4 Er is echter nog weinig bekend over de potentiële opbrengsten
en risico’s van zelfonderzoek naar en zelfmelden door bedrijven van fraude en corruptie.
De strafrechtspleging in Nederland staat al enkele jaren onder druk, doordat de middelen
schaars zijn en de capaciteit bij politie en justitie beperkt is. Tegelijk worden steeds meer
gedragingen strafbaar gesteld en breiden de mogelijkheden voor opsporing en vervolging onder
het Wetboek van Strafvordering steeds verder uit. De klassieke aanpak van criminaliteit,
waarbij enkel politie en justitie zijn belast met de opsporing en vervolging van strafbare feiten
is daardoor niet langer houdbaar. 5 Bovendien zijn er verschillende mogelijkheden om de
opsporing uit te besteden aan niet-strafrechtelijke autoriteiten, zoals de inzet van
bestuursrechtelijke autoriteiten (bijv. AFM en NVWA). Daarnaast wordt steeds vaker de
samenwerking opgezocht met particuliere bedrijven en burgers.6 Ook buiten het strafrecht laten
burgers en bedrijven zelf onderzoek doen naar mogelijke misdrijven, door eigen afdelingen of
door gespecialiseerde dienstverleners.7 In slechts een minderheid van de gevallen wordt na
dergelijk onderzoek aangifte gedaan.8 Ook wanneer de stap naar het strafrecht wel wordt gezet
kan er gebruik worden gemaakt van dergelijk particulier onderzoek. In een dergelijke hybride
aanpak van criminaliteit ligt het risico dat belangrijke strafrechtelijke waarborgen tegen
1

H. Rasch, ‘Hoe het OM zelf aantoonde waarom advocaten niet deugen als fraude-onderzoeker’, Follow the
Money, 4 juni 2021, via www.ftm.nl (laatst geraadpleegd op 28 juni 2021).
2
Zie bijvoorbeeld C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards
a New Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019.
3
C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards a New
Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019; Y. Taminiau, S. Heusinkveld & L. Cramer ‘Colonization contests:
How both accounting and law firms gain legitimacy in the market for forensic accounting’, Journal of Professions
and Organization 2019. Vol.6 nr.1, 49-71.
4
Zie o.a. J. Polman, ‘De advocaat-onderzoeker ligt onder vuur’; Het Financieele Dagblad, 5 mei 2021, p. 3
5
Vlg. S.S. Buisman, ‘Naar een normatief kader voor hybride rechtspleging in Nederland en de Europese Unie’,
NJB 2021/281, p. 296-298.
6
Vgl. Kamerstukken II 2016/17, 34372, 6, p. 117-118. E. Moerman ‘Burgers in het digitale opsporingstijdperk’,
NJB 2019/94. S.S. Buisman, ‘Naar een normatief kader voor hybride rechtspleging in Nederland en de Europese
Unie’, NJB 2021/281, p. 298.
7
C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards a New
Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019.
8
Zie o.a. PwC, ‘Economic Crime Survey Nederland’ 2021, via www.pwc.nl (laatst geraadpleegd 28 juni 2021).

247

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

onrechtmatig overheidsoptreden gemakkelijk kunnen worden omzeild. Een burger moet vooraf
kunnen voorzien welke handelingen tot machtsuitoefening van de overheid zullen leiden.9
Binnen de context van bovenstaande ontwikkelingen van hybride rechtspleging kan ook
het zelfonderzoek naar en het zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven worden
geplaatst. Het is in dat geval het bedrijf dat onderzoek laat doen naar vermeende strafbare feiten
(i.e. fraude en corruptie), die vervolgens vrijwillig bij het openbaar ministerie worden gemeld.
Uit een recente survey blijkt dat 50% van de Nederlandse bedrijven en organisaties dergelijk
zelfonderzoek doet na constateren van mogelijke financieel-economische criminaliteit binnen
de eigen organisatie en dat zij in respectievelijk 10% en 11% van de gevallen daarbij de hulp
van advocaten of forensisch accountants inschakelen.10 Zij dragen op deze wijze bij aan de
ontlasting van politiële en justitiële autoriteiten die belast zijn met de opsporing van financieeleconomische criminaliteit.11 De wettelijke kaders rondom zelfonderzoek zijn gefragmenteerd
en afhankelijk van de onderzoeker. Zo zijn particulier onderzoeksbureaus (POBs) gereguleerd
onder de Wet particuliere beveiligingsorganisaties en recherchebureaus (Wpbr), waarbij
onderzoekswerkzaamheden zijn gereguleerd via de Privacygedragscode particuliere
onderzoeksbureaus. Voor interne onderzoekers, accountants en advocaten berust regulering
echter voor een belangrijk deel op zelfregulering, deels in combinatie met tuchtrecht.12 Op
welke wijze er binnen het strafrechtelijke kader gebruik wordt gemaakt van een dergelijk
particulier onderzoek verschilt echter en ook de meningen over de (juridische) mogelijkheden
daartoe lopen uiteen.13
Hoewel zelfonderzoek en zelfmelden regelmatig plaatsvinden, is in Nederland geen
beleidskader of regelgeving ontwikkeld over de wijze waarop zelfonderzoek en zelfmelden
dienen te worden ingezet binnen het strafrecht en welke gevolgen er worden verbonden aan het
(niet) verlenen van medewerking door het verdachte bedrijf in het strafrechtelijk
opsporingsonderzoek.14 Dat terwijl ingevolge artikel 6 EVRM (c.q. nemo tenetur beginsel)
verdachten niet verplicht zijn om aan hun eigen strafrechtelijke veroordeling mee te werken en
strafrechtelijke sanctieoplegging grote gevolgen kan hebben voor het betrokken bedrijf, zoals
reputatieschade en grote financiële gevolgen. Vanuit de praktijk, wetenschap en het OECD is
dan ook meermaals geadviseerd om duidelijk beleid en richtlijnen op te stellen ten aanzien van
het zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven.15 Het is daarom zinvol om te onderzoeken
hoe andere landen het zelfonderzoek naar en het zelfmelden van financieel-economische
criminaliteit hebben vormgegeven.

9

S.S. Buisman, ‘Naar een normatief kader voor hybride rechtspleging in Nederland en de Europese Unie’, NJB
2021/281, p. 303.
10
PwC, ‘Economic Crime Survey Nederland 2021’, via www.pwc.nl (laatst geraadpleegd 28 juni 2021).
11
Handelingen II 2018/19, nr. 88. Aanhangsel Handelingen II 2018/19, nr. 3898. M. Velthuis, ‘Medewerking
door ondernemingen aan een strafrechtelijk onderzoek. Nopen nieuwe ontwikkelingen tot invoering van
Nederlands beleid voor interne onderzoeken?’, Tijdschrift voor Bijzonder Strafrecht & Handhaving 2020-3, p.
94-95. H. Sytema, ‘Fraudeonderzoek door de eigen advocaat. Tuchtrecht als bescherming of beperking?’,
Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 157.
12
C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards a New
Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019.
13
C.A. Meerts, W. Huisman & E.R. Kleemans, Living apart together? Publiek-private relaties in de bestrijding
van interne financieel-economische criminaliteit, Politiewetenschap 127, Politie en Wetenschap, Den Haag: Sdu
Uitgevers 2022.
14
M. Velthuis, ‘Medewerking door ondernemingen aan een strafrechtelijk onderzoek. Nopen nieuwe
ontwikkelingen tot invoering van Nederlands beleid voor interne onderzoeken?’, Tijdschrift voor Bijzonder
Strafrecht & Handhaving 2020-3, p. 94.
15
Zie bijvoorbeeld OECD, Implementing the OECD anti-bribery convention. Phase 4 report: Netherlands, via
www.oecd.org (laatst geraadpleegd 18 juni 2021).

248

Samenvatting

2. Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie in Nederland
Dit onderzoek richt zich specifiek op zelfonderzoek en zelfmelden in de context van fraude en
corruptie. De maatschappelijke discussie over zelfonderzoek en zelfmelden beperkt zich niet
slechts tot fraude en corruptie. De bredere discussie richt zich met name op (zelf)onderzoek op
het gebied van integriteit en grensoverschrijdend gedrag.16 Deze gedragingen vallen echter
buiten de scope van dit onderzoek.
Fraude en corruptie zijn moeilijk te definiëren en zeer breed. Dit geldt zeker voor fraude,
aangezien er geen algemene strafbepaling voor fraude in de wet staat.17 Desondanks is het
belangrijk een kader te bieden voor de bespreking van zelfonderzoek en zelfmelden in de
context van fraude en corruptie. Om deze reden houden wij de volgende definities aan. Onder
corruptie wordt binnen dit onderzoek verstaan het misbruik maken van toegekende
bevoegdheden of macht voor persoonlijk gewin. Corruptie is een verzamelbegrip, waaronder
ook de Nederlandse strafbaarstelling van omkoping valt. Corruptie kan actief (het actief plegen
van corruptie) en passief (het zich laten corrumperen) zijn. Het kan hierbij gaan om het actief
of passief corrumperen van een ambtenaar (ambtelijke corruptie) of van een niet-ambtenaar
(niet-ambtelijke corruptie).18 Ook fraude is een verzamelbegrip, bestaande uit verschillende
delicten. Kortgezegd kan het worden omschreven als opzettelijke misleiding om onrechtmatig
voordeel te verkrijgen.19 In dit onderzoek beperken wij ons tot financieel-economische vormen
van fraude en corruptie gepleegd door of binnen organisaties en bedrijven (hierna: bedrijven).
Dit betekent dat delicten zoals identiteitsfraude en sociale verzekeringsfraude niet binnen de
scope van dit onderzoek vallen.
Zelfonderzoek wordt in dit onderzoek als volgt gedefinieerd: het door of in opdracht van
een bedrijf uitvoeren van een intern onderzoek naar aanleiding van signalen van fraude en/of
corruptie.20 Nu zelfonderzoeken niet worden uitgevoerd door opsporingsambtenaren, staan de
particuliere onderzoekers geen opsporingsbevoegdheden ter beschikking. Desondanks kan
binnen zelfonderzoek veel informatie worden verzameld via het onderzoeken van interne
documentatie en systemen (waaronder ook financiële administratie), open bronnen, het
interviewen van betrokkenen en getuigen en via overige onderzoeksmethoden zoals het doen
van proefaankopen of observaties.21 Dit zelfonderzoek hoeft niet te leiden tot een zelfmelding.
Zelfmelden wordt in het kader van dit onderzoek gedefinieerd als het uit eigen beweging
bij het openbaar ministerie melding maken van fraude en corruptie die het bedrijf
(vermoedelijk) heeft begaan. Het zelfmelden is vaak het resultaat van zelfonderzoek, dat wordt

16

Zie bijvoorbeeld Accountancy van morgen, ‘Pheijffer en andere hoogleraren zeer kritisch over onderzoek naar
Arib’, via www.accountancyvanmorgen.nl (laatst geraadpleegd 8 november 2022) en Advocatie, ‘Kritiek op
onderzoeksrol Van Doorne in The Voice-schandaal zwelt aan’, 20 januari 2022, via www.advocatie.nl (laatst
geraadpleegd 9 november 2022).
17
Overigens zijn verschillende vormen van fraude wel opgenomen in de wet (zie bijvoorbeeld art. 225 e.v.
Wetboek van Strafrecht (valsheid in geschrifte), 321 e.v. (verduistering) en 326 e.v. Wetboek van Strafrecht
(oplichting)).
18
Deze omschrijving is ontleend aan de FIOD, zie www.fiod.nl (laatst geraadpleegd 8 november 2022). Zie ook
art. 177, 177a en 178 Wetboek van Strafrecht (actieve omkoping) en art. 362, 363 en 364 Wetboek van Strafrecht
(passieve omkoping).
19
Deze omschrijving is ontleend aan het Functioneel Parket, zie www.om.nl (laatst geraadpleegd 8 november
2022).
20
Hier worden ook gevallen onder gerekend waarbij een advocaat namens een bedrijf optreedt als opdrachtgever
voor een andere onderzoeker.
21
C.A. Meerts, W. Huisman & E.R. Kleemans, Living apart together? Publiek-private relaties in de bestrijding
van interne financieel-economische criminaliteit, Politiewetenschap 127, Politie en Wetenschap, Den Haag: Sdu
Uitgevers 2022.

249

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

uitgevoerd door advocaten(kantoren), accounts(kantoren) of andere onderzoekers die door het
bedrijf zelf zijn ingehuurd.22
Het laten verrichten van onderzoek door bedrijven zelf kan gevoelig liggen gelet op de
waarborging van de objectiviteit en de transparantie van het opsporingsonderzoek.23 Voor de
forensische accountancy zijn in de tuchtspraak criteria voor onafhankelijkheid en
onpartijdigheid ontwikkeld die ook in de beroepsregels voor accountants zijn vastgelegd.24
Deze schrijven onder andere voor dat forensische accountants alleen onderzoek naar feiten
mogen doen en aan gerapporteerde feiten geen conclusies over (on)rechtmatigheid mogen
verbinden. Nu ook steeds meer advocatenkantoren zich op het interne toedrachtonderzoek naar
fraude en corruptie zijn gaan toeleggen, is een maatschappelijk debat op gang gekomen over
de objectiviteit en transparantie van deze vorm van dienstverlening.25 Te meer nu de advocaat
een partijdige belangenbehartiger is van de cliënt. Anders gesteld, ondanks dat zij zich
onafhankelijk van hun cliënt dienen op te stellen, zijn zij te allen tijde verplicht zijn belangen
te behartigen.26 De algemene raad van de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) onderkent
dat er aan het zelfonderzoek voor bedrijven mogelijke risico’s kleven voor de ingehuurde
advocaat en heeft daarom richtlijnen gegeven die op 20 mei 2022 zijn gepubliceerd. Daarin
staat voorop dat de advocaat gebonden blijft aan de kernwaarden van de advocatuur en zich zal
moeten houden aan de beroepsregels. Daarnaast wordt er een aantal risico’s onderkend, die
kunnen leiden tot laakbaar handelen.27 Inmiddels heeft ook de Raad van Discipline nadere
regels gesteld inzake het interne onderzoek dat wordt verricht door de advocaat. In het
bijzonder met betrekking tot de objectiviteit, transparantie en de scheiding tussen onderzoeker
en verdediging. 28 Ook ten aanzien van (forensisch) accountants en andere particuliere
onderzoekers, zoals particuliere onderzoeksbedrijven en interne veiligheidsafdelingen, die in
opdracht van een bedrijf werken rijzen dezelfde vragen ten aanzien van onpartijdigheid.29 Een
interessante discussie die hieraan gerelateerd is, is in hoeverre er in de context van een
particulier (zelf)onderzoek gebruik kan worden gemaakt van het (afgeleide) verschoningsrecht.
Dit speelt op het moment dat er een advocaat betrokken is in het onderzoeksproces. Deze
betrokkenheid kan bestaan uit het doen van onderzoek, maar ook uit het fungeren van de
advocaat als opdrachtgever voor het onderzoek, uitgevoerd door een forensisch accountant of

22

V.M. Velthuis, ‘Medewerking door ondernemingen aan een strafrechtelijk onderzoek. Nopen nieuwe
ontwikkelingen tot invoering van Nederlands beleid voor interne onderzoeken?’, Tijdschrift voor Bijzonder
Strafrecht & Handhaving 2020-3, p. 94-95.
23
Vgl. J. Polman, ‘Justitie laat fraudeonderzoek vaker over aan bedrijven zelf’; Het Financieele Dagblad, 4 juni
2019, p. 1. F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten. Ergo, gericht onderzoek door
deskundigen in vertrouwen’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 166. H. Sytema,
‘Fraudeonderzoek door de eigen advocaat. Tuchtrecht als bescherming of beperking?’, Tijdschrift voor
Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p. 159.
24
J. van Wijk, W. Huisman, H.G. van de Bunt & T. Feuth, Op deugdelijke grondslag. Een exploratieve studie
naar de private forensische accountancy, Zeist: Kerckebosch 2002.
25
Zie o.a. L. van Almelo, Klachtenregen over ‘zelfonderzoek’, Advocatenblad 2020, en P. van Leusden,
‘Zelfonderzoek: enige nuancering’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020, nr. 3/4, p.120-123.
26
Art. 10 en 10a Advocatenwet. Zie ook Nederlandse Orde van Advocaten, ‘Intern feitenonderzoek’, via
www.advocatenorde.nl (laatst geraadpleegd 19 juni 2021). F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door
advocaten. Ergo, gericht onderzoek door deskundigen in vertrouwen’, Tijdschrift voor Sanctierecht &
Onderneming 2020. nr. 3/4, p. 166.
27
Nederlandse Orde van Advocaten, ‘Intern feitenonderzoek’, via www.advocatenorde.nl (laatst geraadpleegd 19
juni 2021).
28
Raad van Discipline Amsterdam 25 juli 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140.
29
Vgl. F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten. Ergo, gericht onderzoek door deskundigen
in vertrouwen’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020. nr. 3/4, p. 167. C.A. Meerts, W. Huisman &
E.R. Kleemans, Living apart together? Publiek-private relaties in de bestrijding van interne financieeleconomische criminaliteit, Politiewetenschap 127, Politie en Wetenschap, Den Haag: Sdu Uitgevers 2022.

250

Samenvatting

particulier onderzoeksbureau.30 Voorgaande punten raken ook nadrukkelijk aan de waarde die
kan worden gehecht aan een zelfonderzoek in het kader van een strafrechtelijke procedure,
bijvoorbeeld naar aanleiding van zelfmelden.31
Door gebrek aan richtlijnen en beleidskaders is daarnaast onduidelijk op welke wijze het
zelfmelden wordt meegewogen in de sanctieoplegging. Enige inzichtelijkheid kan worden
geboden in de overwegingen van het openbaar ministerie in het kader van een individuele
transactie, zoals in de transacties van SHV Holdings en haar dochterbedrijven Econosto
Mideast, Econosto en ERIKS. Daarin heeft het OM aangegeven op welke wijze medewerking
is verleend door de bedrijven en hoe dat in positieve zin is meegewogen in de bepaling van het
boetebedrag. 32 Een vooraf bepaald toetsingskader ontbreekt echter, wat op gespannen voet
staat met het rechtszekerheids- en gelijkheidsbeginsel en bovendien een obstakel voor
bedrijven kan vormen om strafbare feiten zelf te onderzoeken en/of zelf te melden.33 In dit
kader valt ook de term ‘klassenjustitie’ soms in het maatschappelijke debat.34
3. Doel- en vraagstelling
De doelstelling van het onderzoek is het inventariseren van ervaringen met het zelfonderzoek
en het zelfmelden van mogelijke financieel-economische criminaliteit door bedrijven in enkele
andere landen, en de gepercipieerde opbrengsten en risico’s van het zelf (laten) onderzoeken
en zelfmelden van mogelijk financieel-economische criminaliteit door bedrijven in Nederland.
Het onderzoek valt uiteen in twee deelonderzoeken die onlosmakelijk verbonden zijn. In
Deel A staan de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in andere landen in
rechtsvergelijkend perspectief centraal. In Deel B wordt – op basis van de resultaten van Deel
A – empirisch onderzoek verricht naar de opbrengsten en risico’s van zelfonderzoek en
zelfmelden in Nederland. In het onderzoek staan daarbij de hiernavolgende vragen centraal.

30

C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards a New
Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019.
31
C.A. Meerts, W. Huisman & E.R. Kleemans, Living apart together? Publiek-private relaties in de bestrijding
van interne financieel-economische criminaliteit, Politiewetenschap 127, Politie en Wetenschap, Den Haag: Sdu
Uitgevers 2022.
32
Openbaar ministerie, ‘Nelson - Vanguard Feitenrelaas en Beoordeling Openbaar Ministerie’, via www.om.nl
(laatst geraadpleegd 19 juni 2021). Openbaar ministerie, ‘Nelson - Gali Feitenrelaas en Beoordeling Openbaar
Ministerie’, via www.om.nl (laatst geraadpleegd 19 juni 2021). Openbaar ministerie, ‘Nelson - Wadi Feitenrelaas
en Beoordeling Openbaar Ministerie’, via www.om.nl (laatst geraadpleegd 19 juni 2021).
33
OECD, Implementing the OECD anti-bribery convention. Phase 4 report: Netherlands, via www.oecd.org
(laatst geraadpleegd 18 juni 2021).
34
“Klassenjustitie is selectieve rechtspleging die iemand/een bedrijf illegitiem benadeelt wanneer die persoon/dat
bedrijf niet tot de heersende klasse behoort en illegitiem bevoordeelt wanneer die persoon/dat bedrijf wel tot de
heersende klasse behoort. Deze vormen van benadeling of bevoordeling kunnen illegitiem zijn op grond van het
recht en/of door burgers als illegitiem worden ervaren. Vormen van bevoordelende en benadelende klassenjustitie
kunnen zowel op directe als indirecte en zowel op bewuste als onbewuste wijze tot stand komen en kunnen
systematisch of incidenteel van aard zijn”. Zie K. van den Bos, L. Ansems, M. Schiffelers, S. Kerssies & J.
Lindeman, Een verkennend kwalitatief onderzoek naar klassenjustitie in de Nederlandse strafrechtketen,
Universiteit Utrecht 2021. In de context van dit onderzoek kunnen we dit interpreteren als een mogelijke
onrechtvaardige bevoordeling van kapitaalkrachtige bedrijven, die door middel van het laten uitvoeren van een
zelfonderzoek en het overgaan tot een zelfmelding, strafvervolging zouden kunnen afkopen. Hierdoor zouden
deze kapitaalkrachtige bedrijven worden bevoordeeld ten opzichte van natuurlijke personen en bedrijven die de
middelen niet hebben om een zelfonderzoek uit te laten voeren.

251

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Deel A Ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in andere landen
Probleemstelling:
Welke vormen van zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven bestaan er in Duitsland,
Engeland (en Wales), Frankrijk en de Verenigde Staten, welke ervaringen zijn met het
zelfonderzoek en zelfmelden in praktijk opgedaan en wat zijn mogelijke relevante
aandachtspunten voor Nederland?
Bovenstaande probleemstelling wordt hieronder als volgt geoperationaliseerd met behulp van
verschillende deelvragen.
Deelvragen:
1. Wat zijn de algemene uitgangspunten van het Nederlandse, Duitse, Engelse, Franse en
Amerikaanse strafproces? En wat zijn binnen het zelfonderzoek en het zelfmelden de rol
van de advocaat en de accountant in deze landen?
2. Hoe is zelfonderzoek en zelfmelden naar fraude en corruptie door bedrijven in de hiervoor
genoemde landen gereguleerd?
3. Wat is er bepaald aan randvoorwaarden aan en incentives voor zelfonderzoek en
zelfmelden door bedrijven die mogelijk fraude en corruptie pleegden?
4. Welke ervaringen bestaan er met zelfonderzoek en zelfmelden in deze landen; welke vooren nadelen worden daarbij gezien en door wie?
5. Tot welke kritiek heeft deze werkwijze in deze landen geleid en welke partijen/ belangen
speelden hierbij de belangrijkste rollen?
6. Zijn er aanwijzingen dat het zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven de opsporing en
vervolging van fraude en corruptie heeft verbeterd of verslechterd? Zo ja, welke
aanwijzingen en welke verbeteringen of verslechteringen?
7. Welke aandachtspunten volgen uit de ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in de
andere landen?
8. Welke aandachtspunten zijn mogelijke ook relevant voor Nederland?
Deelonderzoek A richt zich hiermee op een internationale (rechts)vergelijking ten aanzien van
de onderwerpen zelfonderzoek en zelfmelden. Deelonderzoek B zoekt vervolgens verdieping
op deze onderwerpen binnen de Nederlandse situatie.
Deel B Gepercipieerde opbrengsten en risico’s van zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland
Probleemstelling:
Welke potentiële opbrengsten en risico’s zien deskundigen (voor- en tegenstanders en neutrale
beschouwers) aan het op verzoek of in opdracht van bedrijven zelf (laten) onderzoeken van
fraude en corruptie door advocaten(kantoren), accountants(kantoren) en andere particuliere
onderzoekers en aan zelfmelding en welke ideeën hebben zij over mogelijkheden om
zelfonderzoek en zelfmelden eventueel in Nederland te reguleren en het daarbij gescheiden
houden van verantwoordelijkheden?
Bovenstaande probleemstelling wordt hieronder als volgt geoperationaliseerd met behulp van
verschillende deelvragen.
Deelvragen:
1. Op welke wijze worden zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland uitgevoerd?
252

Samenvatting

2. Welke potentiële opbrengsten en risico’s zijn uit eerder wetenschappelijk onderzoek naar
zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven af te leiden?
3. Welke potentiële opbrengsten en risico’s zien deskundigen aan zelfonderzoek door
advocaten(kantoren), accountants(kantoren) en eventueel andere beroepsgroepen die door
het bedrijf zelf worden ingehuurd en aan zelfmelding? Hoe groot achten zij deze potentiële
opbrengsten en risico’s?
4. Hoe beoordelen deskundigen de relevantie en toepasbaarheid voor Nederland van
aandachtspunten, die uit Deelonderzoek A naar voren kwamen?
5. Welke ideeën bestaan er bij deskundigen over mogelijkheden om zelfonderzoek en
zelfmelden in Nederland eventueel te reguleren? Aan welke voorwaarden dient (de
inrichting van) eventuele regulering van zelfonderzoek en zelfmelden te voldoen in de ogen
van de respondenten en hoe zouden verantwoordelijkheden daarbij moeten worden
gescheiden?
4. Uitvoering van het onderzoek
De opzet van het onderzoek valt uiteen in twee delen, die corresponderen met de beide
hoofdthema’s: ervaringen met zelfonderzoek en zelfmelden in andere landen enerzijds, en de
gepercipieerde opbrengsten en risico’s van zelfonderzoek en zelfmelden in Nederland
anderzijds. De beantwoording van de hiervoor genoemde deelvragen (en daarmee uiteindelijk)
de tweeledige centrale probleemstelling, vergt een triangulatie van methoden. De
operationalisering van de beantwoording van de deelvragen wordt hierna per deelonderzoek
nader uiteengezet.
Om Deelonderzoek A en B goed te kunnen uitvoeren, zijn wij gestart met het uitvoeren
van desk research naar de Nederlandse situatie. Het desk research is opgemaakt uit de analyse
van wet- en regelgeving, (beleids)documenten en andere informatie over regelgeving en een
media-analyse. Aangezien de discussie over zelfonderzoek en zelfmelden voor een belangrijk
deel in de vakliteratuur en -media wordt gevoerd, hebben wij ook een literatuurstudie
uitgevoerd. Deze informatie bestaat voor een belangrijk deel uit de feitelijke beschrijving van
de situatie. Wij zijn echter ook geïnteresseerd in de perceptie en meningen van deskundigen
over de Nederlandse situatie. Deze informatie is binnen het desk research verzameld met
behulp van een media-analyse.
Rechtsvergelijkend onderzoek – Deelonderzoek A
In Deel A van dit onderzoek staan, zoals reeds gezegd, de ervaringen met zelfonderzoek en
zelfmelden in andere landen centraal. Om de benodigde informatie te verzamelen is met behulp
van de rechtsvergelijkende methode van Gorlé e.a.35 onderzoek gedaan naar de vormen van
zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven in Duitsland, Engeland (en Wales), Frankrijk en
de Verenigde Staten. Deze landen beschikken over gedetailleerde (voorgenomen) regelingen
inzake zelfonderzoek en zelfmelden, waardoor het mogelijk wordt om betreffende
instrumenten diepgravend te analyseren.
Deze rechtsvergelijkende methode bestaat uit vier opeenvolgende fasen: beschrijven,
vergelijken, verklaren en waarderen.36 De eerste stap – beschrijven – geeft een inzicht in het te
onderzoeken rechtsobject in Duitsland, Engeland (en Wales), Frankrijk en de Verenigde Staten,
door onderzoek te doen naar de rechtsbronnen, middelen en uitgangspunten van die

35

F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007.
36
F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 38 e.v.

253

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

rechtsordes.37 Voor dit onderzoek is bij de beschrijving in het bijzonder aandacht besteed aan
de vormen van zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven die fraude en corruptie pleegden,
de randvoorwaarden en incentives voor zelfonderzoek en zelfmelden, de ervaringen in de
landen met het zelfonderzoek en het zelfmelden, de discussie over zelfonderzoek en zelfmelden
in deze landen en de gevolgen van het zelfonderzoek en zelfmelden in deze landen. Aan de
hand van juridisch-dogmatisch onderzoek is systematisch gezocht naar wet- en regelgeving,
literatuur en - indien relevant - jurisprudentie. Allereerst is daarbij gezocht naar wet- en
regelgeving, (beleids)documenten en andere informatie over regelgeving van de vier
geselecteerde landen. Op basis daarvan is in detail de procedure voor zelfonderzoek en de
zelfmeldprocedure in die landen in kaart gebracht, door de totstandkoming en ratio en het
juridisch kader van het zelfonderzoek, het zelfmelden, de juridische gevolgen van de regeling,
de rechterlijke toets en de rechtswaarborgen te beschrijven. Tevens zijn de relevante
Nederlandse regelingen in kaart gebracht.
Bij de tweede stap – vergelijken – zijn de resultaten uit het onderzoek naar de
buitenlandse rechtsordes met elkaar vergeleken en de verschillen en overeenkomsten
(schematisch) in kaart gebracht.38 Bij de derde stap – verklaren – is een verklaring gegeven
voor de geconstateerde verschillen en overeenkomsten tussen de verschillende rechtsordes.
Daarbij kan onder meer worden gedacht aan de historische achtergrond, economische,
politieke, maatschappelijke of culturele ontwikkelingen.39 Bij de laatste stap – waarderen –
hebben wij op basis van de resultaten uit het rechtsvergelijkend onderzoek een waarderend
oordeel gegeven over de vraag welke aandachtspunten voor Nederland bij het invoeren van
een regeling inzake zelfmelden en zelfonderzoek relevant zijn. In het bijzonder hebben we
gekeken naar welke aandachtspunten veelvuldig zijn genoemd en/of sterke gelijkenissen
vormen met discussies die in Nederland zijn gevoerd. 40 Derhalve is ten behoeve van de
rechtsvergelijking ook de huidige situatie in Nederland beschreven. De resultaten van
Deelonderzoek A zijn vervolgens in Deelonderzoek B voorgelegd aan respondenten, om in
kaart te brengen wat hun oordeel is over de relevantie en toepasbaarheid van de factoren en
aandachtspunten uit Deelonderzoek A voor de Nederlandse situatie.
Empirisch onderzoek – Deelonderzoek B
De data die in het kader van Deelonderzoek B zijn verzameld zijn verkregen met de inzet van
kwalitatieve onderzoeksmethoden. In het bijzonder zijn semigestructureerde interviews
gehouden met 29 onderzoekers, opdrachtgevers en het openbaar ministerie en de FIOD en zijn
drie expertmeetings georganiseerd met in totaal 9 overige deskundigen.
De dataverzameling van Deelonderzoek B bestaat voor het belangrijkste deel uit 28
semigestructureerde interviews met 29 respondenten, die zijn afgenomen met gebruikmaking
van een topiclijst. In de topiclijst zijn onderwerpen opgenomen die noodzakelijk zijn voor de
beantwoording van de onderzoeksvragen, gebaseerd op de onderzoeksvragen, literatuur, de
beschrijving van de Nederlandse situatie en de uitkomsten van Deelonderzoek A. Gezien de
vraagstelling en de populatie gaat het hier specifiek om een expertinterview.41 De interviews
zijn allen – met uitdrukkelijke toestemming van de respondent – opgenomen om vervolgens
37

F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 56 e.v.
38
F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 102 e.v.
39
F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 106 e.v.
40
F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 108 e.v.
41
D.B. Baarda, M.P.M. de Goede & A.G.E van der Meer-Middelburg, Basisboek Open interviewen. Praktische
handleiding voor het voorbereiden en afnemen van open interviews, Groningen: Stenfert Kroese 1996.

254

Samenvatting

letterlijk getranscribeerd te worden. Aangezien de beperkende maatregelen rondom COVID19 voor een groot deel van de dataverzamelingsperiode nog van kracht waren, hebben alle
interviews, uitgezonderd één, via de video-conferencing software van Microsoft Teams
plaatsgevonden. De interviews zijn allen afgenomen door een team van twee onderzoekers.
Gezien de aard van de vraagstelling is gebruik gemaakt van convenience sampling
(doelgerichte steekproef): de doelgroep is zo specifiek dat het gerandomiseerd trekken van een
steekproef waarschijnlijk onvoldoende nuttige respondenten op zou leveren. De populatie is
divers: deze bestaat niet uit een specifieke, goed afgebakende beroepsgroep. De populatie
bestaat uit experts op het gebied van zelfonderzoek en strafrecht (particuliere onderzoekers
(waaronder advocaten en forensisch accountants), professionals uit het strafrechtelijke systeem
die te maken krijgen met zelfonderzoek en zelfmeldingen (FIOD en het openbaar ministerie)
en de opdrachtgevers die al dan niet kiezen voor zelfonderzoek). Respondenten zijn geworven
op basis van de uitgevoerde media-analyse, het netwerk van de onderzoekers en met
gebruikmaking van sleutelfiguren en de sneeuwbalmethode. De 29 respondenten zijn als volgt
over de respondentgroepen verdeeld. Tien respondenten zijn werkzaam binnen de
strafrechtelijke keten. Twee van deze respondenten zijn werkzaam bij de FIOD, zeven bij het
Functioneel Parket en één bij het Landelijk Parket. Er is bewust gekozen voor een nadruk op
het Functioneel Parket, gezien de betrokkenheid bij en ervaring met zelfmeldingen (en het
zelfonderzoek dat daaraan ten grondslag ligt) van deze organisatie. Tien respondenten zijn
werkzaam als onderzoeker. Vier hiervan zijn werkzaam als advocaat-onderzoeker, drie als
forensisch accountant en drie zijn werkzaam bij een (gespecialiseerd) particulier
onderzoeksbureau. Ten slotte hebben wij acht opdrachtgevers gesproken. Deze respondenten
zijn (in het verleden) werkzaam (geweest) bij grote bedrijven en hebben een zelfmelding
gedaan, of indien dit niet het geval is, veel ervaring met zelfonderzoek en de overwegingen om
al dan niet over te gaan tot een zelfmelding. Twee respondenten, beiden werkzaam bij een
advocatenkantoor, gaven aan zowel in het verleden onderzoekswerkzaamheden te hebben
verricht, als op te treden als opdrachtgever.
Ter afsluiting van het empirische gedeelte van het onderzoek zijn drie expertseminars
georganiseerd met deskundigen die niet al vertegenwoordigd zijn in de interviews. Tijdens de
expertseminars zijn de uitkomsten van beide deelonderzoeken aan deelnemers voorgelegd in
de vorm van stellingen. Er is voor de expertseminars dan ook een aparte topiclijst gecreëerd.
Gezien het doel van de expertseminars – verdieping, verbreding en duiding – vormden zij het
empirische sluitstuk van het onderzoek. Zij hebben in oktober 2022 plaatsgevonden. De
onderzoekers zijn tijdens de expertseminars opgetreden als gespreksleider, waarbij de
deelnemers onder elkaar hebben gediscussieerd. Op deze wijze hebben wij de mogelijkheid
gecreëerd om het bereik van het onderzoek te vergroten, en de resultaten te valideren. De
expertseminars zijn – met uitdrukkelijke toestemming van de deelnemers – opgenomen en er
heeft uitgebreide verslaglegging plaatsgevonden.
Ook voor het werven van deelnemers voor de expertseminars is gebruik gemaakt van
sleutelfiguren, de sneeuwbalmethode en het eigen netwerk van de onderzoekers.42 Er hebben
drie expertseminars met telkens drie deelnemers plaatsgevonden. De expertseminars zijn
thematisch georganiseerd. Expertseminar 1 was ‘overkoepelend’ en bestond uit
vertegenwoordigers van de NBA en een vakjournalist. Het tweede expertseminar was gefocust
op accountancy (niet forensisch), aangevuld met een vakjournalist. Het laatste seminar was
gevuld met mensen die betrokken zijn bij het oordelen over mogelijke gevallen van fraude of
corruptie of een transactiebeslissing (juristen werkzaam in de rechterlijke macht, de
wetenschap en de Toetsingscommissie hoge transacties). Alle drie de expertseminars hebben
42

Het werven van deelnemers voor de expertseminars is aanzienlijk moeizamer verlopen dan de werving van de
respondenten voor de interviews. De belangrijkste reden voor non-respons (voor zover voor ons inzichtelijk) bleek
niet te liggen in desinteresse of onwil, maar in een eigen inschatting dat de bijdrage niet nuttig zou zijn.

255

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

twee uur in beslag genomen. De expertseminars hebben, op een na, plaatsgevonden op de Vrije
Universiteit Amsterdam. Om praktische redenen bleek het onmogelijk om het laatste
expertseminar in fysieke vorm te laten plaatsvinden. Om deze reden is gekozen voor een online
bijeenkomst met gebruikmaking van Microsoft Teams. Ook voor de expertseminars geldt dat
deelnemers is medegedeeld dat geen herleidbare details in de eindrapportage worden
weergegeven.
De via de interviews en expertseminars verzamelde gegevens zijn via kwalitatieve
analysemethoden geanalyseerd ter beantwoording van de deelvragen. Er is hierbij gebruik
gemaakt van thematisch coderen en open coderen aan de hand van een cyclisch-iteratief proces.
Tot slot hebben wij door middel van patroonanalyse gezocht naar bepaalde patronen in de data,
waarbij de codes gegroepeerd worden aan de hand van (onder andere) de onderzoeksvragen.43
5. Beantwoording van de onderzoeksvragen
Net als in andere landen is in Nederland een praktijk ontstaan waarin bedrijven en andere
organisaties bij signalen van fraude of corruptie binnen de organisatie feitenonderzoek laten
uitvoeren en waarin ze op basis van de resultaten van dit onderzoek kunnen beslissen de
geconstateerde feiten te melden bij het openbaar ministerie. Over deze praktijk is recent
opnieuw een discussie in de media uitgebroken tussen voor- en tegenstanders van
zelfonderzoek en zelfmelden. Voorstanders wijzen op de efficiency waardoor meer fraude- en
corruptiezaken kunnen worden onderzocht en afgedaan en op de deskundigheid van
gespecialiseerde bureaus, zoals forensische accountants. Tegenstanders betwijfelen de
onafhankelijkheid van particuliere onderzoekers, hekelen het oneigenlijk gebruik van het
verschoningsrecht bij deze praktijk en zien strafkorting aan bedrijven die zelfmelden als een
vorm van klassenjustitie.44
De praktijk van zelfonderzoek naar fraude en corruptie en de discussie erover zijn niet
45
nieuw. Naar aanleiding de ‘Bonnetjesaffaire’ en door KPMG uitgevoerd onderzoek naar het
declaratiegedrag van oud-burgermeester Bram Peper ontstond een vergelijkbare discussie over
de toen nieuwe praktijk van forensisch accountantsonderzoek.46 De huidige discussie richt zich
in het bijzonder op de nieuwe rol van de advocaat-onderzoeker en de betekenis van
zelfonderzoek en zelfmelden voor strafrechtelijk onderzoek en afdoening. Naar aanleiding van
de recente discussie zijn vragen aan de minister van Justitie en Veiligheid gesteld door leden
van de Tweede Kamer. Deze Kamervragen zijn aanleiding voor het laten uitvoeren van
wetenschappelijk onderzoek naar praktijken en regulering van zelfonderzoek en zelfmelden
door bedrijven bij fraude en corruptie. In dit onderzoek zijn, zoals eerder uiteengezet, twee
probleemstellingen behandeld.
5.1 Lessen uit het buitenland
De eerste probleemstelling is:
Welke vormen van zelfonderzoek en zelfmelden door bedrijven bestaan er in Duitsland,
Engeland (en Wales), Frankrijk en de Verenigde Staten, welke ervaringen zijn met het
43

J. Evers, Kwalitatief interviewen. Kunst én kunde, Amsterdam: Boom Lemma Uitgevers 2015.
Zie bijvoorbeeld J. Sikkelbroeck, ‘De NOvA moet ingrijpen bij Zuidas advocaten die ‘zelfonderzoek’ doen’,
via www.lawforum.nl (laatst geraadpleegd 14 december 2022) en accountant.nl, ‘SP stelt Kamervragen over
fraudeonderzoek door advocaten’, via www.accountant.nl (laatst geraadpleegd 14 december 2022).
45
C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards a New
Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019.
46
J. van Wijk, W. Huisman, H.G. van de Bunt & T. Feuth, Op deugdelijke grondslag. Een exploratieve studie
naar de private forensische accountancy, Zeist: Kerckebosch 2002.
44

256

Samenvatting

zelfonderzoek en zelfmelden in praktijk opgedaan en wat zijn mogelijke relevante
aandachtspunten voor Nederland?
Om deze vraag te beantwoorden is de regulering van zelfonderzoek en zelfmelden in vier
landen – Duitsland, Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten – onderzocht en vergeleken
met regulering in Nederland. De onderzochte landen hebben verschillende regelingen die
verschillende accenten op bepaalde onderdelen van de regeling leggen. Zo maken Engeland,
Frankrijk en de Verenigde Staten gebruik van zogenoemde vervolgingsrichtlijnen, terwijl het
Duitse wetsvoorstel in een wettelijke regeling voorziet. Sommige regelingen geven
nauwgezette voorwaarden waaraan het zelfonderzoek moet voldoen, zoals in Duitsland, terwijl
andere regelingen ruimer zijn geformuleerd, zoals in Frankrijk. In sommige landen ligt de
nadruk op de medewerking van het bedrijf aan het opsporingsonderzoek, zoals in Duitsland,
Frankrijk en de Verenigde Staten. In sommige landen, zoals de Verenigde Staten, wordt voor
bedrijven duidelijk geformuleerd wat de gevolgen zijn van een zelfmelding, in het bijzonder in
relatie tot mogelijke incentives, terwijl in andere landen, zoals Frankrijk en Engeland, de
mogelijke gevolgen van een zelfmelding niet duidelijk in de regeling zijn terug te vinden. Tot
slot biedt enkel Duitsland enige rechtswaarborgen voor betrokken medewerkers, zoals het
zwijgrecht. Voor een volledig overzicht verwijzen wij de lezer naar het rapport.
Bij de landenbeschrijvingen is tevens aandacht besteed aan de opgedane ervaringen met
het zelfonderzoek en het zelfmelden. Een belangrijke kanttekening is daarbij dat in Duitsland
sprake is van een wetsvoorstel en er in zoverre dus nog geen praktijkervaring is opgedaan met
deze regeling. In de overige landen lijken ervaringen overwegend positief te zijn. Zowel voor
het bedrijf zelf als voor de opsporende autoriteiten lijken de regelingen voordelen te hebben.
Op basis van de discussie in de verschillende landen is vervolgens een aantal
aandachtspunten per onderzocht land geformuleerd. Die hebben tezamen geleid tot de volgende
vier categorieën aandachtspunten voor Nederland.
Voorwaarden
- De eisen die worden gesteld aan het
zelfonderzoek
- Moment van zelfmelden
- Gevolgen van zelfmelden
- Type regeling
Procedure
- Aansluiten bij bestaande buitenlandse
regelingen
- Verhouding zelfonderzoeker en
verdediging
- Rechterlijke toets

Incentives
- Strafkorting
- Alternatieve afdoening versus vervolgen
- Garanties
Rechtswaarborgen
- Vertrouwelijkheid onderzoek
- Positie van de medewerkers
- Slachtofferbescherming

5.2 Praktijkervaringen in Nederland
De tweede probleemstelling van dit onderzoek is:
Welke potentiële opbrengsten en risico’s zien deskundigen (voor- en tegenstanders en neutrale
beschouwers) aan het op verzoek of in opdracht van bedrijven zelf (laten) onderzoeken van
fraude en corruptie door advocaten(kantoren), accountants(kantoren) en andere particuliere
onderzoekers en aan zelfmelding en welke ideeën hebben zij over mogelijkheden om
zelfonderzoek en zelfmelden eventueel in Nederland te reguleren en het daarbij gescheiden
houden van verantwoordelijkheden?
257

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Gegeven de discussie die aanleiding was voor dit onderzoek, is het eerste opvallende
onderzoeksresultaat dat er vooral overeenkomsten zijn in de opvattingen van de verschillende
deskundigen over zelfonderzoek en zelfmelding en regulering daarvan. Een eerste punt van
overeenstemming betreft de algemene opvatting dat het uitvoeren van een zelfonderzoek (los
van een zelfmelding) positief is en moet worden gestimuleerd in het kader van het voorkomen
van fraude en corruptie en het zelfreinigend vermogen van bedrijven, de maatschappelijke
verantwoordelijkheid van bedrijven en het capaciteitstekort bij opsporing en vervolging.
Bovendien zijn de deskundigen eensgezind over de opbrengsten van zelfonderzoek en
zelfmelden voor de drie categorieën belanghebbende partijen: bedrijven, het openbaar
ministerie en de opsporingsdiensten en de maatschappij als geheel. Efficiëntie en
informatievoorziening worden door alle typen deskundigen voor alle drie belanghebbende
partijen gezien als belangrijke potentiële opbrengsten. De invulling van deze twee typen
opbrengsten verschilt per partij. Efficiëntie betekent voor bedrijven snellere duidelijkheid over
de feiten en eventuele (strafrechtelijke) gevolgen, voor het openbaar ministerie en de
opsporingsdiensten betekent efficiëntie dat eigen capaciteit wordt gespaard en voor de
maatschappij betekent dit besparing van belastinggeld doordat bedrijven zelf het onderzoek
betalen. Informatievoorziening voor bedrijven betekent inzicht in aard, omvang en oorzaken
van problemen binnen de eigen organisatie, voor het openbaar ministerie en de
opsporingsdiensten betekent informatievoorziening inzicht in strafbare feiten die anders
verborgen blijven en ook voor de maatschappij is het een opbrengst wanneer er een vollediger
zicht is op fraude en corruptie in Nederland. Voor bedrijven worden daarnaast nog meer
opbrengsten gezien: de mogelijkheid van controle over het onderzoek en de gevolgen, het
kunnen nemen van verantwoordelijkheid (of afleggen van verantwoording) en de kans op
strafvermindering. Voor het openbaar ministerie en de opsporingsdiensten wordt controle over
het zelfonderzoek en daarmee de aangeleverde informatie als aanvullende opbrengst gezien.
Voor de maatschappij wordt als aanvullende opbrengst benoemd dat zelfonderzoek (eventueel
in combinatie met een zelfmelding) de integriteit van Nederlandse bedrijven bevordert.
Ook over risico’s zijn de verschillende typen deskundigen opvallend eensgezind.
Risico’s voor bedrijven zijn volgens hen de kosten van zelfonderzoek, de beperking in
onderzoeksmogelijkheden (ten opzichte van opsporingsonderzoek), zelfincriminatie, de
onzekerheid over de vervolgstappen na een zelfmelding en reputatieschade. Genoemde risico’s
voor de opsporing en vervolging van fraude en corruptie hebben voor een belangrijk deel te
maken met de vraag in hoeverre er door opsporingsinstanties en het openbaar ministerie kan
worden vertrouwd op de informatie die door bedrijven en hun onderzoekers wordt aangeleverd.
Dit valt uiteen in drie zorgpunten: de kwaliteit van het onderzoek en de onderzoeker, de
beïnvloeding door onderzoekers en opdrachtgevers en het uitblijven van transparantie door een
melder na een zelfmelding. Ook een negatieve publieke opinie over de praktijk van
zelfonderzoek en zelfmelden wordt als risico gezien voor het openbaar ministerie en
opsporingsinstanties. Voor de maatschappij zijn er ten slotte twee risico’s geïdentificeerd: een
gebrek aan kennis over fraude en corruptie en het risico op klassenjustitie wanneer
strafrechtelijke consequenties voor bedrijven na zelfonderzoek en zelfmelden minder
ingrijpend zijn dan strafrechtelijke consequenties voor rechtspersonen of natuurlijke personen
die geen zelfonderzoek kunnen doen.
Desondanks zien deskundigen klassenjustitie niet als een substantieel risico.
Klassenjustitie wordt vooral gepresenteerd als een probleem in de publieke perceptie, dat is op
te lossen door transparantie te betrachten. Deskundigen zien hier een belangrijke rol voor met
name het openbaar ministerie. Als zelfonderzoek en zelfmelden door het openbaar ministerie
worden gezien als iets positiefs dat dient te worden gestimuleerd en beloond, dan dient het
openbaar ministerie dat goed uit te leggen aan de maatschappij.
258

Samenvatting

Ondanks dat deskundigen klassenjustitie een te zware kwalificering vinden, wijzen zij
ook op de risico’s en mogelijke rechtsongelijkheid wanneer de vervolgingsbeslissing wordt
beïnvloed door een zelfmelding en het daaraan ten grondslag liggende zelfonderzoek. Het feit
dat een bedrijf wordt beloond voor goed gedrag kan aan de ene kant worden gezien als logisch
gevolg van de procedure: als het wenselijk wordt geacht dat bedrijven zichzelf onderzoeken en
melden, dan helpt het om incentives te bieden. Aan de andere kant roept dit de vraag op of dit
rechtvaardig is ten opzichte van bedrijven (en natuurlijke personen) die niet in de positie zijn
om een zelfonderzoek uit te voeren. Een dergelijk bedrijf kan zich alsnog melden, maar de
vraag is of een zelfmelding waar geen zelfonderzoek aan ten grondslag ligt, het bedrijf
eenzelfde voordeel zal bieden (de aangeleverde informatie is immers waarschijnlijk minder
omvangrijk).
Een andere bevinding waarover deskundigen eensgezind zijn is het belang van de fase van de
opdrachtverlening van het zelfonderzoek. De onderzoeksopdracht is bepalend voor het verdere
proces van onderzoek, melden en besluitvorming over de gevolgen van de melding. Waar de
publieke discussie zich vooral lijkt te richten op de eindfase (de vervolgingsbeslissing), leggen
de deskundigen dus vooral de nadruk op het allereerste begin (de onderzoeksopdracht).
Deskundigen die zich in de media laten horen, hebben hier recentelijk ook de nadruk op
gelegd.47 Een goed onderzoek begint bij een goede onderzoeksopdracht, waarin de scope van
het onderzoek wordt bepaald en alle relevante onderzoekspaden worden meegenomen. Dit wil
zeggen dat bijvoorbeeld niet alleen wordt gekeken naar het gedrag van een specifieke
betrokkene, maar ook naar het gedrag van de mensen daaromheen en de context waarin het
gedrag heeft plaatsgevonden. Hier hangt mee samen dat dient te worden vermeden dat een
onderzoeksopdracht wordt gegeven door personen die mogelijk betrokkenheid hebben bij het
onderzochte gedrag. Om deze reden wordt de raad van commissarissen vaak benoemd als
meest geschikte opdrachtgever. Het is echter moeilijk om een volledig onafhankelijke
opdrachtgever te hebben bij zelfonderzoek, aangezien de opdrachtgever altijd het belang van
de onderzochte onderneming zal behartigen.
Ten slotte zijn de meeste deskundigen het erover eens dat er enige vorm van regulering
van zelfonderzoek en zelfmelden bij fraude en corruptie wenselijk is. Deskundigen zijn minder
uitgesproken over de vorm van regulering (wettelijke regeling, vervolgingsrichtlijnen of
beroepsregels), dan over hetgeen dat gereguleerd dient te worden. Suggesties vallen uiteen in
voorwaarden voor het onderzoek en voorwaarden voor de onderzoeker via een
kwaliteitsstempel of vergunning. Ook hebben de deskundigen suggesties ten aanzien van het
scheiden van rollen, vooral voor wat betreft een bij het onderzoek betrokken advocaat. Volgens
de deskundigen is het belangrijk de rollen van onderzoeker, adviseur en/of verdediging te
scheiden. Hoewel een zelfmelding volgens de deskundigen niet te strikt gereguleerd dient te
worden, wijzen de meeste deskundigen erop dat het goed zou zijn om – net als in de Verenigde
Staten – met straftoemetings- en kortingsrichtlijnen te gaan werken voor de wijze waarop de
zelfmelding een rol speelt bij de afdoening van de zaak door het openbaar ministerie.
Aanvullende eisen, zoals tijdigheid van de melding, volledigheid en medewerking zijn volgens
de meeste deskundigen ook zinvol.
Dit alles moet duidelijkheid geven aan zowel de (potentiële) melder als het openbaar
ministerie. Deskundigen vinden verder dat de rechter ook een belangrijke rol heeft te vervullen
bij het vervolg na de zelfmelding. Door een marginale toetsing van een eventuele
buitengerechtelijke afdoening in de vorm van een transactieovereenkomst zorgt de rechter voor

47

Zie bijvoorbeeld Accountancy van morgen, ‘Pheijffer en andere hoogleraren zeer kritisch over onderzoek naar
Arib’, via https://www.accountancyvanmorgen.nl (laatst geraadpleegd 8 november 2022).

259

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

meer transparantie. Dit leidt enerzijds tot meer maatschappelijk draagvlak en anderzijds tot een
betere bescherming van de rechtspositie van bedrijven.
De regelingen in het buitenland hebben voor een deel alleen betrekking op corruptie. De
vraag kan daarom worden gesteld of er een wezenlijk verschil bestaat tussen corruptie en fraude
met betrekking tot zelfonderzoek en zelfmelden. Op een uitzondering na zien deskundigen
geen verschillen tussen fraude en corruptie op het gebied van zelfonderzoek en zelfmelden.
Het verschil dat kan worden geïdentificeerd is dat deskundigen benadrukken dat zelfmelden
met name een belangrijke rol kan vervullen in de bestrijding van (buitenlandse) corruptie,
gezien de beperkte mogelijkheden van Nederlandse opsporingsinstanties om (snel) informatie
uit het buitenland te vergaren.
Verschillen van inzicht
Bij de praktijk van zelfonderzoek en zelfmelden betrokken deskundigen zijn dus meer
eensgezind en genuanceerd, dan het beeld dat in de mediadiscussie naar voren komt.
Desondanks zijn er ook verschillen van inzicht.
Een eerste verschil van inzicht tussen de deskundigen is gerelateerd aan de wenselijkheid van
een zelfmelding. Waar de deskundigen eensgezind positief zijn over het zelfonderzoek, is dat
niet het geval ten aanzien van de zelfmelding. De meeste deskundigen zijn positief ten opzichte
van het principe van zelfmelden, maar tegelijkertijd plaatst een deel van hen kanttekeningen
bij hoe het momenteel in Nederland geregeld is. Zo stellen zij dat de gevolgen van een melding
nog te onduidelijk zijn voor bedrijven, maar dat het ook voor het openbaar ministerie nog niet
voldoende helder is hoe er dient te worden omgegaan met een zelfmelding. Deskundigen die
positief zijn over een zelfmelding (met name degenen die werkzaam zijn bij het openbaar
ministerie of de FIOD) leggen in het bijzonder de nadruk op het verbreden van de kennispositie
van opsporing en vervolging ten aanzien van fraude en corruptie. Het algemene belang van
misdaadbestrijding wordt volgens deze deskundigen gediend met een zelfmelding. Onder de
deskundigen uit de groepen van opdrachtgevers en onderzoekers klinken daarnaast ook enige
kritische geluiden ten aanzien van zelfmelden. Zij stellen dat de eventuele voordelen van het
zelfmelden op dit moment in ieder geval niet opwegen tegen de nadelen. Er worden drie
nadelen geïdentificeerd: (1) de onduidelijkheid ten aanzien van wat er met een melding gebeurt,
(2) de spanning tussen de transactiepraktijk enerzijds en oordelen van een rechter in een
strafzaak anderzijds en de rol van het openbaar ministerie daarbij48 en (3) de rol die advocaten
spelen in de huidige praktijk van zelfonderzoek en zelfmelden. Ten aanzien van de rol van
advocaten bij zelfonderzoek, verschillen de meningen over onderwerpen als de deskundigheid
van de advocaat als onderzoeker, de partijdigheid en daarmee de onafhankelijkheid (of
objectiviteit) van de advocaat-onderzoeker, de verhouding tussen de rol van onderzoeker en de
klassieke functie van rechtsbijstand en juridische advisering en het gebruik van het
verschoningsrecht door de advocaat.
Een tweede verschil van inzicht heeft te maken met de inhoud van de opdrachtverlening.
Deskundigen zijn het eens over het belang van de fase van opdrachtverlening voor het verdere
verloop en de gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelding. Zij zijn echter niet eensgezind over
wat er bij de opdrachtverlening al moet worden vastgelegd over wat er met de uitkomsten van
het onderzoek zal worden gedaan. Er bestaat een spanning tussen enerzijds het belang van het
in de opdracht vastleggen of het onderzoek bedoeld is voor intern of extern gebruik en
anderzijds het belang om af te wachten wat het onderzoek oplevert, alvorens een beslissing te
48

Het gaat hierbij om het verschil dat volgens de deskundigen bestaat tussen de straf die een rechter oplegt bij
fraude- en corruptiezaken en de bedragen die in dergelijke zaken via transacties worden betaald. In de perceptie
van deze deskundigen vallen straffen, opgelegd door een rechter, lager uit dan de bedragen uit de
transactievoorstellen van het openbaar ministerie.

260

Samenvatting

nemen of er bijvoorbeeld zal worden overgegaan tot een zelfmelding. Praktisch gezien is het
voor een bedrijf moeilijk om van te voren vast te stellen of een zelfmelding voor het bedrijf de
beste oplossing biedt, aangezien nog niet duidelijk is of er sprake is van een strafbaar feit en
wat de gevolgen van een melding zullen zijn. Desondanks acht een aantal deskundigen (en de
Amsterdamse Raad van Discipline) het van belang dat voorafgaand aan een onderzoek
duidelijk is vastgelegd wat er met het zelfonderzoek zal gebeuren. Dit zou namelijk effect
kunnen hebben op het onderzoek dat wordt uitgevoerd, de wijze waarop dit gebeurt en de
potentiële opbrengsten en risico’s van het zelfonderzoek. Zo kan een onderzoek uitgevoerd
door een advocaat volgens een aantal deskundigen goed worden gebruikt voor het treffen van
interne maatregelen, maar is dit, gezien de wettelijke partijdigheid van een advocaat, minder
geschikt voor een zelfmelding. Ook raakt dit aan het gebruik van het verschoningsrecht,
waarbij deskundigen voorstellen dat het verschoningsrecht niet gebruikt wordt voor
zelfonderzoek dat tot een zelfmelding moet leiden. De onderzoekers die tijdens de interviews
zijn gesproken, benadrukken echter dat het niet uit zou moeten maken welke stappen er na het
zelfonderzoek worden genomen, omdat het zelfonderzoek altijd aan hoge
kwaliteitsstandaarden dient te voldoen. Zij stellen dan ook dat het niet noodzakelijk (of per
definitie wenselijk) is om vooraf vast te leggen of er zal worden overgegaan tot een
zelfmelding.
Een volgend discussiepunt, in het kader van de eerlijkheid van het proces van
zelfonderzoek, zelfmelden en de uiteindelijke vervolgingsbeslissing, is dat een deel van de
deskundigen enige frustratie uit richting de machtspositie van het openbaar ministerie. Deze
deskundigen stellen dat het openbaar ministerie misbruik maakt van de kwetsbare positie
waarin een bedrijf zich na een zelfmelding bevindt, door (in de ogen van deze deskundigen)
exorbitante bedragen te eisen als onderdeel van de buitengerechtelijke afdoening. Hiermee
lijken deze deskundigen zich te verdedigen tegen argumenten dat bedrijven onterecht worden
bevoordeeld door het proces van zelfonderzoek, zelfmelding en de uiteindelijke
vervolgingsbeslissing door het openbaar ministerie.
Ten slotte verschillen deskundigen van mening over noodzaak en vorm van regulering
van zelfonderzoek en zelfmelden. Hierbij is het van belang onderscheid te maken tussen
opvattingen over regulering van zelfonderzoek en regulering van zelfmelden. Ten aanzien van
de zelfmelding lijkt de algemene mening van de deskundigen te zijn dat deze meer moet
worden gereguleerd, maar dat er ook niet te veel moet worden vastgelegd. Deskundigen zijn
niet eensgezind over hoe dit concreet dient te worden ingevuld.
Ten aanzien van het zelfonderzoek zijn de meningen iets meer verdeeld. Hoewel niet alle
deskundigen van mening zijn dat een verdere regulering van onderzoekswerkzaamheden en de
actoren die het onderzoek uitvoeren zinvol is, geeft het grootste deel van de deskundigen aan
dat het nuttig is om bepaalde voorwaarden aan een zelfonderzoek te stellen, met name in het
geval van het gebruik van een zelfonderzoek bij een zelfmelding. De onderzoekers onder de
door ons geraadpleegde deskundigen zijn veelal van mening dat er standaarden dienen te
worden nageleefd in elk onderzoek (los van de vraag of dit wordt opgevolgd door een
zelfmelding). Over de vraag of dit dient te worden vormgegeven als een overkoepelende
regelgeving die voor alle verschillende typen onderzoekers geldt, is geen overeenstemming
onder de geraadpleegde deskundigen. In het bijzonder accountants zijn van mening dat hun
beroepsregels een voldoende regulerend kader bieden voor het zelfonderzoek. Dat is niet
verassend omdat deze beroepsgroep al ruim twintig jaar aan tuchtrechtjurisprudentie en
ontwikkeling van toegesneden beroepsregels kent voor dit type onderzoek. Dat is anders dan
bijvoorbeeld de advocatuur. Voor zover accountants voorstander van nadere regulering zijn,
zien zij (beroepsspecifieke) beroepsregels dan ook als het meest geëigende middel.
Deskundigen die een nadere regulering van het zelfonderzoek en de zelfmelding niet
nodig achten, benadrukken dat een te strikte regulering ten koste kan gaan van de bereidheid
261

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

om te melden en de beslissingsvrijheid van het openbaar ministerie. Zij achten het openbaar
ministerie in staat om een zelfonderzoek en zelfmelding te beoordelen en zien daarnaast de
rechterlijke toetsing van (hoge) transacties als voldoende waarborg voor de beoordeling van de
kwaliteit van de zelfmelding die aanleiding voor de transactie vormt. Hieronder gaan wij dieper
in op de regulering van zelfonderzoek en zelfmelden.
5.3 Naar een regulering van zelfonderzoek en zelfmelden?
Het uitgevoerde onderzoek biedt een inzicht in hoe andere landen omgaan met zelfonderzoek
en zelfmelden door bedrijven bij fraude en corruptie, en in de perspectieven van verschillende
deskundigen in Nederland op dit gebied. Wij hebben gezien dat de Nederlandse praktijk nog
in ontwikkeling is en de inzichten uit dit onderzoek kunnen helpen met het vormgeven en
formaliseren van de praktijk. In dit rechtsvergelijkend en empirisch onderzoek naar
buitenlandse regelingen en Nederlandse praktijken en opvattingen is geen antwoord gegeven
op de normatieve vraag of er regulering van zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en
corruptie door bedrijven moet komen. Enerzijds laten de resultaten een proces van
zelfregulering van de huidige praktijk zien door het ontstaan van best practices, door opleiding
en professionalisering en door vermijden van civielrechtelijke risico’s door onderzoekers en
opdrachtgevers. Tuchtrechtelijke uitspraken in de sfeer van de accountancy en de advocatuur
hebben in het bijzonder een regulerend effect gehad. Anderzijds zijn de meeste deskundigen
voorstander van enige vorm van nadere regulering. Meningen verschillen of zijn
onuitgesproken over de vorm van dergelijke regulering: een wettelijke regeling,
vervolgingsrichtlijnen of (aanvulling van) beroepsregels. Indien voor enige vorm van
regulering wordt gekozen, komen uit dit onderzoek wel thema’s naar voren die naar
buitenlands voorbeeld en/of naar de mening van de geraadpleegde deskundigen dienen te
worden geadresseerd of waarover althans een beslissing dient te worden genomen.49
In het bijzonder de scheiding van de rol van de advocaat als raadsman en de rol van de advocaat
als onderzoeker wordt aangewezen als onderwerp van regulering. In het verlengde daarvan ligt
duidelijkheid over het bereik en het gebruik van het verschoningsrecht door de advocaatonderzoeker. Naast waarborgen voor kwaliteit en onafhankelijkheid van onderzoek en
onderzoekers, dient regulering in het bijzonder duidelijk te maken welke onderwerpen
onderdeel moeten uitmaken van de opdrachtverlening. Bij eventuele regulering van
zelfmelding zijn vooral duidelijkheid over het moment van zelfmelden en de gevolgen van
zelfmelding (inclusief de te verwachten strafkorting) punten van aandacht. Een ander mogelijk
onderwerp bij regulering van zelfmelding is de vraag of het erkennen van schuld een
voorwaarde moet zijn, zoals dat het geval is in de Verenigde Staten.
Regulering geeft niet alleen duidelijkheid aan de betrokken partijen over voorwaarden en
gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden, maar het kan ook van invloed zijn op de
maatschappelijke acceptatie van de praktijk van zelfonderzoek en zelfmelden. Regulering kan
bijdragen aan de transparantie over behandeling van zelfonderzoek en zelfmelding die
deskundigen voordragen als middel tegen de publieke perceptie van klassenjustitie.
Ten slotte kan regulering bescherming bieden aan twee typen belanghebbenden die thans
buiten spel staan bij de afspraken tussen opdrachtgevers, onderzoekers en het openbaar
ministerie: slachtoffers van fraude en corruptie en natuurlijke personen die (mogelijk) als
49

Zie ook de discussies die zijn en worden gevoerd rondom de regulering van buitengerechtelijke afdoening en
procesafspraken.

262

Samenvatting

verdachten worden aangemerkt. In het bijzonder de positie van natuurlijke personen is een
probleem dat door de deskundigen herkend en erkend wordt, maar waarvoor zij zelf onder de
huidige regelgeving geen oplossing zien. In het kader van het door het Functioneel Parket
gehanteerde adagium ‘eerst de tent en dan de vent’ loopt een natuurlijk persoon die een rol
heeft gehad bij de fraude of corruptie het risico om vervolgd te worden, los van de transactie
die met het bedrijf wordt afgesloten. Dat brengt de natuurlijk persoon in het bedrijf in een
vreemde positie. Aan de ene kant zal deze persoon door het bedrijf worden bewogen om mee
te werken aan het zelfonderzoek. Het bedrijf heeft daar immers een belang bij: de mogelijke
toekenning van een alternatieve vorm van afdoening en mogelijke strafkorting. Zonder de
medewerking van natuurlijke personen kan het bedrijf met zelfonderzoek waarschijnlijk niet
de benodigde relevante informatie bemachtigen, waardoor de informatie die het bedrijf kan
aanleveren aan het openbaar ministerie beperkt zal zijn. Aan de andere kant kan deze persoon
door mee te werken aan het zelfonderzoek zichzelf incrimineren wanneer bijvoorbeeld in een
interview geleverde informatie belastend is voor deze persoon zelf. Natuurlijke personen
genieten echter binnen een (privaatrechtelijk) zelfonderzoek niet de rechtsbescherming die zij
als verdachte zouden genieten binnen een opsporingsonderzoek (zoals het zwijgrecht). De
natuurlijke persoon die volledige medewerking verleent profiteert echter niet van een eventuele
alternatieve vorm van afdoening en strafkorting die het bedrijf worden aangeboden.
Uit het onderzoek blijkt dat de geraadpleegde deskundigen de positie van de natuurlijke
persoon in een zelfonderzoek en zelfmelding van een bedrijf zien als een dilemma waar geen
makkelijke oplossing voor is. Wel wordt aangegeven dat rechters welwillend kunnen staan
tegenover de extra onderzoekswensen van verdachten die daar in het zelfonderzoek geen
gelegenheid toe hebben gehad. In het rechtsvergelijkend onderzoek kwamen enkele manieren
naar voren om de positie van de natuurlijke persoon te versterken. Ten eerste kan ook aan de
natuurlijke persoon een transactie worden aangeboden (Frankrijk). Ten tweede kan men
denken aan het binnen de kaders van een zelfonderzoek toekennen van zwijgrecht aan
natuurlijke personen (Duitsland). De constructies worden niet als oplossing gezien door de
Nederlandse deskundigen. Ook de oplossing die in de Verenigde Staten is gekozen – het niet
meewerken van natuurlijke personen kan door het openbaar ministerie niet tegen het bedrijf
wordt gebruikt – biedt geen volledige oplossing omdat het in de praktijk moeilijk kan zijn voor
een bedrijf om goed mee te werken als het geen informatie vanuit natuurlijke personen kan
aanleveren. De rechtspositie van natuurlijke personen komt, samengevat, als een belangrijk
aandachtspunt voor regulering naar voren.
5.4 Relevantie van bevindingen voor andere typen overtredingen
Naast de vraag over wenselijkheid van regulering, vloeit uit de bevindingen van dit onderzoek
een vervolgvraag voort over de reikwijdte van de bevindingen over zelfonderzoek en
zelfmelden. Dit onderzoek heeft zich gericht op zelfonderzoek en zelfmelding binnen een
brede, doch afgebakende categorie van strafbare gedragingen, namelijk fraude en corruptie.
Naar aanleiding van een aantal recente schandalen rond seksueel en ander grensoverschrijdend
gedrag binnen organisaties, wordt de discussie over, met name, zelfonderzoek inmiddels breder
gevoerd.50 Het onderwerp van zelfonderzoek naar integriteitskwesties en grensoverschrijdend
gedrag is ook in de interviews naar voren gekomen. De geraadpleegde deskundigen maken een
50

Zie bijvoorbeeld Accountancy van morgen, ‘Pheijffer en andere hoogleraren zeer kritisch over onderzoek naar
Arib’, via www.accountancyvanmorgen.nl (laatst geraadpleegd 8 november 2022); Advocatie, ‘Kritiek op
onderzoeksrol Van Doorne in The Voice-schandaal zwelt aan’, 20 januari 2022, via www.advocatie.nl (laatst
geraadpleegd 9 november 2022); en Vullings, ‘Onderzoek naar grensoverschrijdend gedrag oud-PvdA-Kamerlid
Gijs van Dijk ‘broddelwerk’ volgens deskundigen’, 11 oktober 2022, via www.eenvandaag.avrotros.nl (laatst
geraadpleegd 9 november 2022).

263

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

duidelijk verschil tussen zelfonderzoek op het gebied van fraude en corruptie en zelfonderzoek
op het gebied van integriteit en grensoverschrijdend gedrag. De consensus lijkt te zijn dat
deskundigen zelfonderzoek in de eerste context heel nuttig (en zelfs essentieel) achten, maar
dat zij veel voorzichtiger zijn met zelfonderzoek in de tweede context. Er wordt gewezen op
de gevoelige materie, de subjectiviteit van het onderwerp en de belangen van slachtoffers en
melders. Een belangrijk verschil met fraude en corruptie is dat in het geval van
grensoverschrijdend gedrag de melders vaak directe slachtoffers zijn die in een
arbeidsrechtelijke of andersoortige contractuele relatie met het bedrijf staan, waar dat bij fraude
en corruptie vaak niet het geval is.51 Hier kan binnen een zelfonderzoek snel de situatie ontstaan
waarin de slachtoffers worden geïnterviewd door een onderzoeker die is ingehuurd door de
organisatie die de context vormde voor het grensoverschrijdend gedrag (zoals het geval is bij
het zelfonderzoek uitgevoerd naar aanleiding van de meldingen van grensoverschrijdend
gedrag bij het televisieprogramma The Voice of Holland). Op deze wijze is er een groter risico
op de beïnvloeding of zelfs intimidatie van getuigen en/of slachtoffers. Dit type onderzoek zou
volgens de geraadpleegde deskundigen moeten worden voorbehouden aan
opsporingsinstanties.
Verschillende bevindingen van dit onderzoek, zoals het belang van een heldere
opdrachtformulering, kunnen relevant zijn voor vormen van zelfonderzoek buiten het gebied
van fraude en corruptie. De verschillen in aard van de eventueel strafbare gedragingen, het
daarvoor geldende normenkader, het slachtofferschap en de organisatorische context roepen
echter de vraag op welke bevindingen en in welke mate van toepassing zijn op zelfonderzoek
naar andere vormen van grensoverschrijdend gedrag. Deze vraag zal in vervolgonderzoek
moeten worden beantwoord.

51

H. Croall, ‘What Is Known and What Should Be Known About White-Collar Crime Victimization?’, in Shanna
R. Van Slyke, Michael L. Benson, and Francis T. Cullen (eds), The Oxford Handbook of White-Collar Crime,
Oxford Handbooks, 2016.

264

Summary

Summary
1. Introduction
‘How the prosecution itself proved why lawyers are no good as fraud investigators’, reports
the Dutch independent news platform Follow the Money from the 4th of June 2021.1 The article
is critical of a practice that is currently in the centre of attention, and which seems to elicit a
wide range of opinions: self-investigations by companies suspected of financial crime. Private
(corporate) investigations do not constitute a new phenomenon. 2 Private investigation
companies, internal security departments and forensic accountants provide investigative
services to companies and other organisations under the banner of ‘corporate investigations’.
However, the involvement of lawyers as investigators is a relatively recent phenomenon in the
Netherlands.3 While opinions are divided on the desirability of self-investigation and the selfreporting that may potentially follow it, the involvement of lawyers seems to in particular give
rise to discussion.4 In the Dutch system, lawyers are – by law – partisan advocates of the client.
While there is much debate about this subject, little is yet known about the potential benefits
and risks of corporate self-investigation and self-reporting of fraud and corruption within the
Dutch context.
The criminal justice system in the Netherlands has been under pressure for several years
due to scarce resources and limited capacity within the police organisation, the prosecution
office and the judiciary. At the same time, ever more acts are brought within the scope of
criminal law, while new possibilities for criminal investigation and prosecution are
continuously introduced. As a result, the traditional approach to crime, in which only the police
and prosecution are authorised to investigate and prosecute criminal offences, is no longer
tenable. 5 Moreover, there are various non-criminal law authorities already involved in the
investigation of criminal behaviour, such as regulatory agencies. In addition, companies and
citizens are increasingly involved through cooperation with law enforcement authorities. 6
Moreover, outside the context of criminal justice, citizens and companies use investigators to
investigate potential crimes.7 Only a minority of cases is reported to the criminal justice system
after such private investigations.8 While such a hybrid approach brings practical benefits, it
also harbours the risk that important legal safeguards against unlawful government action can

1

H. Rasch, ‘Hoe het OM zelf aantoonde waarom advocaten niet deugen als fraude-onderzoeker’, Follow the
Money, 4 juni 2021, www.ftm.nl.
2
See for example C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards
a New Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019.
3
C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards a New
Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019; Y. Taminiau, S. Heusinkveld & L. Cramer ‘Colonization contests:
How both accounting and law firms gain legitimacy in the market for forensic accounting’, Journal of Professions
and Organization 2019. Vol.6 nr.1, 49-71.
4
See for example J. Polman, ‘De advocaat-onderzoeker ligt onder vuur’; Het Financieele Dagblad, 5 mei 2021,
p. 3.
5
S.S. Buisman, ‘Naar een normatief kader voor hybride rechtspleging in Nederland en de Europese Unie’, NJB
2021/281, p. 296-298.
6
Kamerstukken II 2016/17, 34372, 6, p. 117-118. E. Moerman ‘Burgers in het digitale opsporingstijdperk’, NJB
2019/94. S.S. Buisman, ‘Naar een normatief kader voor hybride rechtspleging in Nederland en de Europese Unie’,
NJB 2021/281, p. 298.
7
C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards a New
Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019.
8
PwC, ‘Economic Crime Survey Nederland’ 2021, www.pwc.nl.

265

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

be easily circumvented. Citizens must however be able to foresee in advance which actions
will lead to the exercise of government power.9
Corporate self-investigation and self-reporting of fraud and corruption could also be
placed in the context of the above-mentioned developments of hybrid justice. In this case, it is
the company that commissions investigations into alleged criminal offences, such as fraud and
corruption, which are then voluntarily reported to the public prosecutor’s office. A recent
survey shows that 50% of Dutch companies and organisations conduct such self-investigations
after detecting possible financial crime within their own organisation and that they enlist
lawyers (10%) or forensic accountants (11%) for these investigations.10 In this way, companies
may contribute to relieve some of the pressure on police and judicial authorities that are charged
with the investigation of financial crime. 11 The legal frameworks surrounding selfinvestigation are fragmented and differ between investigators. For instance, private
investigation companies are regulated under the Wet particuliere beveiligingsorganisaties en
recherchebureaus (Private security organisations and private investigation firms Act) and the
Privacygedragscode particuliere onderzoeksbureaus (Privacy code of conduct for private
investigation firms) which specifically focusses on investigative activities. In the case of inhouse investigators within companies, (forensic) accountants and (investigative) lawyers,
however, regulation relies largely on self-regulation, partly in combination with disciplinary
law.12 The use of such investigations within the context of criminal proceedings, furthermore,
differs, as do opinions on the (legal) possibilities to do so.13
Although self-investigation and self-reporting occur regularly, no policy framework or
regulations have been developed in the Netherlands on how self-investigation and selfreporting should be used within criminal proceedings, and which consequences (if any) are
attached to (not) cooperating with the criminal investigations by the suspected company.14
Taking Article 6 ECHR (c.q. nemo tenetur principle) into account, however, suspects are not
obliged to cooperate with their own criminal conviction. In addition, the imposition of criminal
sanctions can have major consequences for the company involved, such as reputational damage
and significant financial consequences. Practitioners, academics and the OECD have therefore
repeatedly called for clear policies and guidelines regarding corporate self-investigation and
self-reporting.15 It is therefore useful to explore how the self-investigation and self-reporting
of financial crime is shaped in other countries.

9

S.S. Buisman, ‘Naar een normatief kader voor hybride rechtspleging in Nederland en de Europese Unie’, NJB
2021/281, p. 303.
10
PwC, ‘Economic Crime Survey Nederland’ 2021, www.pwc.nl.
11
Handelingen II 2018/19, nr. 88. Aanhangsel Handelingen II 2018/19, nr. 3898. M. Velthuis, ‘Medewerking
door ondernemingen aan een strafrechtelijk onderzoek. Nopen nieuwe ontwikkelingen tot invoering van
Nederlands beleid voor interne onderzoeken?’, TBSH 2020-3, p. 94-95. H. Sytema, ‘Fraudeonderzoek door de
eigen advocaat. Tuchtrecht als bescherming of beperking?’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020,
nr. 3/4, p. 157.
12
C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards a New
Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019.
13
C.A. Meerts, W. Huisman & E.R. Kleemans, Living apart together? Publiek-private relaties in de bestrijding
van interne financieel-economische criminaliteit, Politiewetenschap 127, Politie en Wetenschap, Den Haag: Sdu
Uitgevers 2022.
14
M. Velthuis, ‘Medewerking door ondernemingen aan een strafrechtelijk onderzoek. Nopen nieuwe
ontwikkelingen tot invoering van Nederlands beleid voor interne onderzoeken?’, TBSH 2020-3, p. 94.
15
See for example OECD, Implementing the OECD anti-bribery convention. Phase 4 report: Netherlands,
www.oecd.org.

266

Summary

2. Corporate self-investigation and self-reporting of fraud and corruption in the
Netherlands
This research focuses specifically on self-investigation and self-reporting in the context of
fraud and corruption. The public discussion on self-investigation and self-reporting is not
limited to fraud and corruption and extents to other unacceptable behaviour. In particular, the
broader discussion focuses mostly on (self)investigation in the context of integrity and
inappropriate behaviour.16 As a result of the scope of this study, these behaviours are not
covered in this report.
Fraud and corruption are very broad concepts that are difficult to define. In addition,
Dutch law does not contain a general criminal provision for or definition of fraud. 17
Nevertheless, it is important to provide somewhat of a conceptual framework. For this reason,
we utilise the following definitions. Within this study, corruption is defined as the misuse of
conferred authority or power for personal gain. ‘Corruption’ is an umbrella term, which
includes the Dutch criminalisation of bribery. Corruption can be active (actively committing
corruption) and passive (allowing oneself to be corrupted). It may involve actively or passively
corrupting public officials or private-sector corruption.18 Similarly, fraud is an umbrella term
consisting of several offences. In short, it can be described as deliberate deception to obtain
undue advantage.19 In this study, we limit ourselves to financial forms of fraud and corruption
committed by or within organisations and companies (hereinafter: companies). This means that
offences such as identity fraud and social insurance fraud do not fall within the scope of this
study.
In this study, self-investigation is defined as the execution of internal investigations by
or on behalf of a company in response to signals of fraud and/or corruption. 20 As selfinvestigations are not conducted by law enforcement officers, the private investigators
executing the investigations lack powers of investigation. Nevertheless, a large amount of
information can be gathered through self-investigations by use of the examination of internal
documentation and systems (including financial records), open sources, using interviews with
those (indirectly) involved, and through other investigative methods such as observation.21
Self-investigations do not necessarily lead to self-reporting; a company may choose to solve
the matter in alternative ways.
For this study, self-reporting is defined as the act of reporting instances of fraud and
corruption committed or suspected to have been committed by the company to the prosecution
office on the company’s own accord. Self-reporting is often the result of self-investigation
conducted by lawyers, (forensic) accountants or other investigators engaged by the company.22
One of the main points of concern with regard to self-investigation revolves around the
subjects of objectivity and transparency of the investigation. 23 For forensic accountancy,
16

See for example Accountancy van morgen, ‘Pheijffer en andere hoogleraren zeer kritisch over onderzoek naar
Arib’, www.accountancyvanmorgen.nl and Advocatie, ‘Kritiek op onderzoeksrol Van Doorne in The Voiceschandaal zwelt aan’, 20 January 2022, www.advocatie.nl.
17
Specific forms of fraud, such as forgery and embezzlement, are criminalised in the Dutch criminal code.
18
Based on FIOD, www.fiod.nl. See also the Dutch criminal code on active and passive bribery.
19
Based on FP, see www.om.nl.
20
Included are cases in which a lawyer acts as the client on behalf of a company.
21
C.A. Meerts, W. Huisman & E.R. Kleemans, Living apart together? Publiek-private relaties in de bestrijding
van interne financieel-economische criminaliteit, Politiewetenschap 127, Politie en Wetenschap, Den Haag: Sdu
Uitgevers 2022.
22
V.M. Velthuis, ‘Medewerking door ondernemingen aan een strafrechtelijk onderzoek. Nopen nieuwe
ontwikkelingen tot invoering van Nederlands beleid voor interne onderzoeken?’, TBSH 2020-3, p. 94-95.
23
J. Polman, ‘Justitie laat fraudeonderzoek vaker over aan bedrijven zelf’; Het Financieele Dagblad, 4 juni 2019,
p. 1. F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten. Ergo, gericht onderzoek door deskundigen in
vertrouwen’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020. nr. 3/4, p. 166. Sytema 2020, p. 159.

267

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

criteria for independence and impartiality have been developed in case law of disciplinary
boards, which are also laid down in the professional rules for accountants.24 These prescribe,
among other things, that forensic accountants may only investigate facts and are not allowed
to draw conclusions about the (un)lawfulness of these facts. Now that more and more law firms
have started to focus on internal investigations into fraud and corruption, a public debate has
(re)ignited that focuses on the objectivity and transparency of this type of service.25 This is
fuelled by the legal position of lawyers, who are, by law, partisan advocates of clients. In other
words, even though they should act independently of their client, they are also obliged to
represent the clients’ interests at all times.26 The general counsel of the Nederlandse Orde van
Advocaten (NOvA; Dutch Bar Association) recognises that self-investigations contain potential
risks for the lawyer who executes the investigations and has therefore issued guidelines
(published on 20 May 2022). The guidelines stress the fact that investigative lawyers remain
bound by the core values of the legal profession and will have to comply with the professional
rules. The guidelines also recognise a number of risks that could lead to impropriety. 27 In
addition, the Amsterdam Board of Discipline has also set further rules on internal investigations
conducted by lawyers, in particular, regarding objectivity, transparency and the separation
between the roles of investigator and defence lawyer.28 The same questions of impartiality also
arise with regard to (forensic) accountants and other private investigators, such as private
investigation companies and internal security departments, investigating on behalf of a
company.29 Relatedly, the extent to which the (derived) legal privilege of lawyers can be used
in the context of a private (self) investigation is up for debate. This comes into play the moment
a lawyer is involved in the investigation process. This involvement may consist of conducting
the investigation, but also of the situation in which a lawyer acts as a client for the
investigations, conducted by a forensic accountant or private investigation company.30 The
foregoing points also explicitly touch on the value that can be attached to a self-investigation
in the context of criminal proceedings, for example in response to self-reports.31
In addition, due to the lack of guidelines and policy frameworks, it is unclear how selfreporting is considered in the imposition of legal sanctions. Some insight can be provided by
the prosecution’s considerations in the context of individual deferred prosecution agreements
(transactie), such as those reached with SHV Holdings and its subsidiaries Econosto Mideast,
Econosto and ERIKS. In these deferred prosecution agreements, the prosecution indicated the
manner in which cooperation was provided by the companies and how this was positively taken

24

J. van Wijk, W. Huisman, H.G. van de Bunt & T. Feuth, Op deugdelijke grondslag. Een exploratieve studie
naar de private forensische accountancy, Zeist: Kerckebosch 2002.
25
See for example L. van Almelo, Klachtenregen over ‘zelfonderzoek’, Advocatenblad 2020, and P. van Leusden,
‘Zelfonderzoek: enige nuancering’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming, 10(3/4), 120-123.
26
Art. 10 See also Nederlandse Orde van Advocaten, ‘Intern feitenonderzoek’, via www.advocatenorde.nl. F.
Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten. Ergo, gericht onderzoek door deskundigen in
vertrouwen’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020. nr. 3/4, p. 166.
27
Nederlandse Orde van Advocaten, ‘Intern feitenonderzoek’, via www.advocatenorde.nl.
28
Raad van Discipline Amsterdam 25 July 2022, ECLI:NL:TADRAMS:2022:140.
29
F. Rense & E.R. van Rhijn, ‘Intern onderzoek door advocaten. Ergo, gericht onderzoek door deskundigen in
vertrouwen’, Tijdschrift voor Sanctierecht & Onderneming 2020. nr. 3/4, p. 167. C.A. Meerts, W. Huisman &
E.R. Kleemans, Living apart together? Publiek-private relaties in de bestrijding van interne financieeleconomische criminaliteit, Politiewetenschap 127, Politie en Wetenschap, Den Haag: Sdu Uitgevers 2022.
30
C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards a New
Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019.
31
C.A. Meerts, W. Huisman & E.R. Kleemans, Living apart together? Publiek-private relaties in de bestrijding
van interne financieel-economische criminaliteit, Politiewetenschap 127, Politie en Wetenschap, Den Haag: Sdu
Uitgevers 2022.

268

Summary

into account in determining the amount of the fines.32 Nevertheless, the lack of a predetermined
assessment framework is at odds with the principles of legal certainty and equality and may
also be an obstacle for companies to self-investigate and/or self-report.33 In this context, the
term ‘class justice’ is also sometimes used in the public debate.34
3. Research objective and research questions
The objective of the study is to identify, firstly, experiences with the self-investigation and selfreporting of possible financial crime by companies in other countries, and secondly, the
perceived benefits and risks of corporate self-investigation and self-reporting of possible
financial crime in the Netherlands.
The study contains two sub-studies that are inextricably linked. Part A focuses on the
experiences of self-investigation and self-reporting in other countries from a comparative legal
perspective. In Part B, the results of Part A are used for an empirical study into the benefits and
risks of self-investigation and self-reporting in the Netherlands. The following questions are
central to the research.
Part A – Experiences with self-investigation and self-reporting in other countries
Main research question:
Which forms of corporate self-investigation and self-reporting exist in Germany, England (and
Wales), France and the United States, which experiences have been gained with corporate selfinvestigation and self-reporting in practice, and what are possible relevant points of interest for
the Netherlands?
The main research question is operationalised below using various sub-questions.
Sub-questions:
1. What are the general principles of Dutch, German, English, French and US criminal
procedural law? And what are the roles of the lawyer and accountant within the context
of self-investigations and self-reporting in these countries?
2. How are corporate self-investigation and self-reporting of fraud and corruption
regulated in the aforementioned countries?
3. What is stipulated in terms of preconditions to and incentives for self-investigation and
self-reporting by companies that may have committed fraud and corruption?

32

Openbaar ministerie, ‘Nelson - Vanguard Feitenrelaas en Beoordeling Openbaar Ministerie’, www.om.nl.
Openbaar ministerie, ‘Nelson - Gali Feitenrelaas en Beoordeling Openbaar Ministerie’, www.om.nl. Openbaar
ministerie, ‘Nelson - Wadi Feitenrelaas en Beoordeling Openbaar Ministerie’, www.om.nl.
33
OECD, Implementing the OECD anti-bribery convention. Phase 4 report: Netherlands, www.oecd.org.
34
“Class justice is the selective administration of justice that illegitimately disadvantages someone when this
person does not belong to the ruling class, and illegitimately advantages someone when this person does belong
to the ruling class. These forms of disadvantages and advantages can be illegitimate on grounds of the law and/or
be experienced as illegitimate by citizens. Forms of advantaging and disadvantaging class justice can occur in
both direct and indirect ways, in both conscious and unconscious manners, and can be both systematic and
incidental in nature.” K. van den Bos, L. Ansems, M. Schiffelers, S. Kerssies & J. Lindeman, Een verkennend
kwalitatief onderzoek naar klassenjustitie in de Nederlandse strafrechtketen, Universiteit Utrecht 2021. In the
context of this study, we can interpret the above as the possibly unfair favouring of wealthy companies, that are
able to avoid criminal prosecution through the use of self-investigations and self-reporting. This would favour
these wealthy companies over individuals and companies that do not have the means to carry out selfinvestigations.

269

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

4. What experiences exist with corporate self-investigation and self-reporting in these
countries; what advantages and disadvantages are identified and by whom?
5. What are the criticisms that have resulted from the practices of corporate selfinvestigation and self-reporting in these countries, and what are the main
parties/interests involved?
6. Is there any evidence that corporate self-investigation and self-reporting has improved
or been detrimental to the detection and prosecution of fraud and corruption? If so, what
are these indications, improvements, or deteriorations?
7. What focus areas follow from the experiences with corporate self-investigation and
self-reporting in the other countries?
8. Which of the identified focus areas are potentially also relevant for the Netherlands?
Part A of this research thus focuses on an international (legal) comparison regarding the topics
of corporate self-investigation and self-reporting. Part B seeks to explore these topics more indepth within the Dutch situation.
Part B Perceived benefits and risks of corporate self-investigation and self-reporting in the
Netherlands
Main research question:
What are the potential benefits and risks that are identified by experts (proponents, opponents
and neutral observers) with regard to corporate self-investigation of fraud and corruption by
investigative lawyers, forensic accountants and other private investigators, and with regard to
corporate self-reporting, and which suggestions do these experts have about possibilities for
potentially regulating corporate self-investigation and self-reporting in the Netherlands and
keeping responsibilities separate in the process?
The main research question is operationalised below using various sub-questions.
Sub-questions:
1. How are corporate self-investigation and self-reporting carried out in the Netherlands?
2. What potential benefits and risks can be inferred from previous scientific research on
corporate self-investigation and self-reporting?
3. What are the potential benefits and risks that are identified by experts with regard to
corporate self-investigation by investigative lawyers, forensic accountants and other
professionals who are contracted to do so by the company in question and to selfreporting? How do these experts evaluate these potential benefits and risks?
4. How do experts assess the relevance and applicability of the identified focus areas in
Part A for the Netherlands?
5. Which suggestions do experts put forward with regard to the possible regulation of
corporate self-investigation and self-reporting in the Netherlands? What conditions
should (the design of) possible regulation of corporate self-investigation and selfreporting meet according to the respondents and how should responsibilities be
separated in this regard?

270

Summary

4. Research design
The design of the study falls into two parts, corresponding with the two main parts of the study:
experiences with corporate self-investigation and self-reporting in other countries on the one
hand, and the perceived benefits and risks of corporate self-investigation and self-reporting in
the Netherlands on the other. Answering the aforementioned sub-questions and (thus
ultimately) the two main research questions, requires a triangulation of methods. Below, the
methods of each sub-study are discussed.
In order to properly conduct Part A and B of the research, the first research method that
has been applied is desk research focused on the Dutch situation. The desk research was made
up of the analysis of law and regulations, (policy) documents and other regulatory information
and a media analysis. As the discussion on corporate self-investigations and self-reporting is
largely conducted in professional literature and media, the desk research also included a
literature study. Much of this information consists of factual descriptions. However, we are
also interested in experts' perceptions and opinions on the Dutch situation. This information
was collected within the desk research through media analysis.
Comparative legal research – Part A
As mentioned above, Part A of this study focuses on the experiences of corporate selfinvestigation and self-reporting in other countries. A legal comparative study was made on the
forms of corporate self-investigation and self-reporting in Germany, England (and Wales),
France and the United States. These countries have detailed (proposed) regulations on
corporate self-investigation and self-reporting, making it possible to provide an in-depth
analysis of the relevant legal instruments.
The legal comparative analysis will be based on the method of Gorlé et al.35: describing,
juxtaposing, explaining and evaluating. 36 The first step – describing – provides an
understanding of the object of study in the foreign legal order, i.e. Germany, England (and
Wales), France and the United States, by examining legal sources, means and principles of
those jurisdictions.37 For this study, particular attention is paid to the forms of self-investigation
and self-reporting by companies that committed fraud and corruption, the preconditions and
incentives for corporate self-investigation and self-reporting, the countries’ experiences with
corporate self-investigation and self-reporting, the discussion about corporate selfinvestigation and self-reporting in these countries, and the consequences of corporate selfinvestigation and self-reporting for companies in these countries. A systematic search of laws
and regulations, literature and – where relevant – case law was conducted. First, we searched
for law, regulations and (policy) documents and other regulatory information of the four
selected countries. Then we described the procedures for corporate self-investigation and selfreporting in those countries in detail, by including the rationale, legislative history, the legal
consequences of the regulation, the possibility of judicial review of deferred prosecution
agreements and legal safeguards. Relevant Dutch regulations have also been examined.
In the second step – juxtaposing – the results from the study of the foreign legal orders
were compared, and a schematic overview was provided on the differences and similarities

35

F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007.
36
F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 38 e.v.
37
F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 56 e.v.

271

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

between the countries. 38 In the third step – explaining – an explanation was given for the
differences and similarities observed between the different jurisdictions. This may include
historical background, economic, political, social or cultural developments.39 In the final step
– evaluating – we have provided an evaluation, based on the results, with regard to the question
which of the identified focus areas are relevant for the Netherlands for introducing a corporate
self-reporting and self-investigation regime. We focused on the focus areas that were
frequently mentioned and/or bear strong similarities to discussions held in the Netherlands.40
Consequently, for the purpose of legal comparison, the current situation in the Netherlands was
also described. The results of Part A were then presented to respondents in Part B, to identify
their opinions with regard to the focus areas identified in Part A.
Empirical research - Part B
The data collected for Part B were obtained using qualitative research methods. 29
professionals (corporate investigators, clients, and public prosecutors and law enforcement
officers) were consulted through the use of semi-structured interviews. In addition, three expert
meetings were organised with a total of nine additional experts.
The data collection of Part B mainly consists of 28 semi-structured interviews with 29
respondents, which were conducted using a topic list. The topic list included topics necessary
to answer the research questions, and was constructed using the research questions, literature,
the description of the Dutch situation and the results of Part A. In view of the nature of the
research questions and research population, the interviews were expert interviews. 41 The
interviews were recorded with the explicit consent of the respondent, to be subsequently
transcribed verbatim. As restrictive measures around COVID-19 were still in place for much
of the data collection period, all but one of the interviews took place via Microsoft Teams
video-conferencing software. The interviews were conducted by a team of two researchers.
Given the nature of the research questions, convenience sampling (purposive sampling)
was used: the target population is so specific that randomised sampling would probably not
yield enough useful respondents. The population is diverse: it does not consist of a specific,
well-defined professional group. The population consists of experts in the field of corporate
self-investigation and criminal law. Respondents were recruited based on the media analysis
that was conducted within this study, the researchers' professional networks and by gate
keepers and snowball sampling. The 29 respondents were divided among the respondent
groups as follows. Ten respondents work within the criminal justice system. Two of these
respondents work at the Fiscal information and investigation service (Fiscale Inlichtingen en
Opsporingsdienst – FIOD), seven at the National office for serious fraud, environmental crime
and asset confiscation (Functioneel Parket – FP) and one at the National public prosecutor's
office (Landelijk Parket – LP). The emphasis on the FP is a deliberate choice, resulting from
the involvement and experience of this part of the public prosecution with corporate selfreporting (and the self-investigations that form the basis of these self-reports). Ten respondents
are employed as corporate investigators. Four of these are working as (investigative) lawyers,
three as forensic accountants and three are employed by a (specialised) private investigation
company. Finally, we spoke to eight (potential) clients. These respondents are (or have been)
38

F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 56 e.v.
39
F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 106 e.v.
40
F. Gorlé, G. Bourgeois, H. Bocken, F. Reyntjes, W. de Bondt & K. Lemmens, Rechtsvergelijking, Brussel: E.
Story-Scientia 2007, nr. 108 e.v.
41
D.B. Baarda, M.P.M. de Goede & A.G.E van der Meer-Middelburg, Basisboek Open interviewen. Praktische
handleiding voor het voorbereiden en afnemen van open interviews, Groningen: Stenfert Kroese 1996.

272

Summary

employed by large companies and have self-reported, or if not, have experience with corporate
self-investigations and the considerations of whether to self-report. Two respondents, both
working at a law firm, indicated they had performed investigative work in the past, as well as
acted as clients to other investigators.
To conclude the empirical part of the study, three expert seminars were organised with
experts not already represented in the interviews. During the expert seminars, the outcomes of
both sub-studies were presented to participants in the form of propositions. A separate topic
list was therefore created for the expert seminars. Given the purpose of the expert seminars –
to deepen understanding, broaden and interpret – they formed the empirical conclusion of the
study. The expert seminars took place in October 2022. The researchers acted as moderators
during the expert seminars, with participants discussing among themselves. In this way, we
created the opportunity to broaden the scope of the study and validate the results. The expert
seminars were recorded with the explicit consent of the participants, which recordings were
used for extensive documentation.
The recruitment of participants for the expert seminars also took place by gate keepers,
the snowball sampling and the researchers' professional networks.42 Three expert seminars
have been organised, each containing three participants. The expert seminars were organised
thematically. Expert seminar 1 was ‘over-arching’ in nature and included representatives of the
The Royal Netherlands Institute of Chartered Accountants (‘Koninklijke Nederlandse
beroepsorganisatie van accountants’ – NBA) and a specialised journalist. The second expert
seminar focused on (non-forensic) accountancy, supplemented by a specialised journalist. The
last seminar contained professionals involved in adjudicating possible cases of fraud or
corruption or transaction decisions (members of the judiciary, academics, and a member of the
Review committee for large settlement agreements (‘Toetsingscommissie hoge transacties’)).
The expert seminars had a duration of two hours each. All but one of the expert seminars took
place at VU University Amsterdam. For practical reasons, it proved impossible to organise the
final expert seminar in person. For this reason, the final expert seminar has been organised as
an online meeting using Microsoft Teams. As was the case for the interviews, participants in
the expert seminars were informed that no recognisable details would be reproduced in the
final report.
The data collected through the interviews and expert seminars have been examined
through qualitative analysis. This involved the use of thematic coding and open coding using
an iterative process. Finally, we used pattern analysis to look for certain patterns in the data,
grouping the codes according to (among other things) the research questions.43
5. Answering the research questions
As in other countries, a practice has emerged in the Netherlands in which companies and other
organisations carry-out their own investigations when they receive signals of fraud or
corruption within the organisation. Based on the results of these investigations, companies may
decide to self-report to the public prosecutor’s office. This practice has recently been the
subject of (renewed) debate in the media between proponents and opponents of corporate selfinvestigation and self-reporting. Proponents point to the efficiency that allows more fraud and
corruption cases to be investigated and disposed of, and to the expertise of specialised agencies,
such as forensic accountants. Opponents question the independence of private investigators,
42

The recruitment of participants for the expert seminars was considerably more difficult than the recruitment of
respondents for the interviews. While the responses to the study were mostly positive, many potential participants
declined participation in the expert seminars based on their own assessment that their contribution would not be
useful for the study.
43
J. Evers, Kwalitatief interviewen. Kunst én kunde, Amsterdam: Boom Lemma Uitgevers 2015.

273

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

denounce the improper use of the right to privilege in this practice and see the possible
reduction of penalties to be paid by self-reporting companies as a form of class justice.44
The practice of corporate self-investigations into fraud and corruption and the discussion
about these practices are no new phenomena. 45 Following the investigation conducted by
KPMG into the expense claim behaviour of former mayor Bram Peper (also known in Dutch
as the Bonnetjesaffaire), a similar discussion arose about the then new practice of forensic
accountancy. 46 The current discussion focuses in particular on the new role of the lawyerinvestigator and the significance of corporate self-investigations and self-reporting for criminal
investigations and decision making. As a result of the recent discussion, parliamentary
questions have been posed to the Minister of Justice and Security by members of the House of
Representatives. These parliamentary questions prompted the commissioning of academic
research on practices and regulation of corporate self-investigation and self-reporting in fraud
and corruption cases. As stated, this research addressed two main research questions.
5.1 Lessons from abroad
The first main research question is:
Which forms of corporate self-investigation and self-reporting exist in Germany, England (and
Wales), France and the United States, which experiences have been gained with corporate selfinvestigation and self-reporting in practice, and what are possible relevant points of interest for
the Netherlands?
To answer this question, the regulation of corporate self-investigation and self-reporting was
examined for four countries – Germany, England, France and the United States – and compared
with regulation in the Netherlands. The four countries have different regulations that prioritise
certain elements of regulation over others. For instance, England, France and the United States
use so-called prosecution guidelines, while the German legislative proposal provides for
statutory regulations. Some national regulations provide meticulous conditions that the selfinvestigations must meet, as in Germany, while others are more broadly formulated, as in
France. In some countries, the emphasis is on the company’s cooperation in the investigation,
as in Germany, France and the United States. In some countries, such as the United States, the
consequences of self-reporting are clearly formulated for companies, especially in relation to
possible incentives, while in other countries, such as France and England, the possible
consequences of self-reporting are not clearly defined in the regulations. Finally, only Germany
offers some legal safeguards for involved employees, such as the right to remain silent. For a
complete overview of the legal comparison, we refer the reader to the report.
In the studies on the various countries, attention has also been paid to the experience
gained with corporate self-investigation and self-reporting. Important to note is that the
regulation that has been examined for Germany is currently pending and has not yet been
accepted as law. As a result, no practical experience has yet been gained with this specific
regulation. In the other countries, experiences seem to be predominantly positive. Both for the
company itself and for the criminal justice authorities, the regulations seem to have advantages.

44

See for example J. Sikkelbroeck, ´De NOvA moet ingrijpen bij Zuidas advocaten die ‘zelfonderzoek’ doen´,
www.lawforum.nl and accountant.nl, ‘SP stelt Kamervragen over fraudeonderzoek door advocaten’,
www.accountant.nl.
45
C. Meerts, Corporate Investigations, Corporate Justice and Public-Private Relations. Towards a New
Conceptualisation, Palgrave: McMillan 2019.
46
J. van Wijk, W. Huisman, H.G. van de Bunt & T. Feuth, Op deugdelijke grondslag. Een exploratieve studie
naar de private forensische accountancy, Zeist: Kerckebosch 2002.

274

Summary

Based on the discussion in the different countries, several focus areas have been
identified for each country. Together, these lead to the following four categories of focus areas
for the Netherlands.
Conditions
- Requirements for self-investigations
- Moment of self-reporting
- Consequences of self-reporting
- Type of arrangement

Incentives
- Penalty reduction
- Out of court
prosecution
- Guarantees

settlement

versus

Procedure
Legal safeguards
Alignment
with
existing foreign - Confidentiality of the investigations
regulations
(Legal) position of employees
- Relationship between self-investigator - Victim safeguards
and defence
- Judicial scrutiny
5.2 Practical experiences in the Netherlands
The second main question of this study is: What are the potential benefits and risks that are
identified by experts (proponents, opponents and neutral observers) with regard to corporate
self-investigation of fraud and corruption by investigative lawyers, forensic accountants and
other private investigators, and with regard to corporate self-reporting, and which suggestions
do these experts have about possibilities for potentially regulating corporate self-investigation
and self-reporting in the Netherlands and keeping responsibilities separate in the process?
Given the discussion that prompted this study, it is, first of all, striking that the views of the
different experts who were consulted in this study seem to for the most part align. A first point
of agreement concerns the general view that conducting a self-investigation (with or without a
self-report) is positive and should be encouraged in the context of the prevention of corporate
fraud and corruption and remediation, corporate social responsibility and the problems
emerging from capacity shortage in the criminal justice system.
Moreover, experts are unanimous on the benefits of corporate self-investigation and selfreporting for the three categories of stakeholders: companies, the prosecution and investigation
services and society. Efficiency and information provision are seen as important potential
returns by all types of experts for all three categories of stakeholders. The interpretation of
these two types of potential returns differs for each party. For companies, efficiency means
faster clarity about the facts and possible (criminal) consequences, for the prosecution and
investigation services efficiency means not having to draw (as heavily) on their own limited
capacity and for society it means saving tax money because companies pay for the
investigations themselves. The provision of information means for companies that they receive
insight into the nature, scope and causes of problems within their own organisation. For the
prosecution and investigation services the provision of information means insight is provided
into criminal offences that would otherwise remain hidden. This more complete picture of
corporate fraud and corruption in the Netherlands is also positive for society. For companies,
additional returns are also identified: the possibility of control over the investigation and its
consequences, the ability to take responsibility (or accountability) and the chance of a reduction
in penalties. For the prosecution and investigation services, control over the self-investigation
and thus the information provided is seen as an additional yield. For society, the additional
275

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

benefit is that corporate self-investigation (possibly in combination with self-reporting)
promotes the integrity of Dutch companies.
The different types of experts are also remarkably unanimous on the perceived risks of
corporate self-investigation and self-reporting. According to them, risks for companies are the
costs of self-investigation, the limitation in investigative possibilities (compared to criminal
justice investigations), self-incrimination, the uncertainty about the next steps that follow a
self-report and reputational damage. Risks to the investigation and prosecution of fraud and
corruption are largely focused on the question of the extent to which criminal justice authorities
can rely on the information provided by companies and their investigators. This falls into three
areas of concern: the quality of the investigation and the investigator, undue influence by
investigators and clients on the (outcomes of the) investigations, and the lack of transparency
by the company following a self-report. Negative public opinion about the practices of
corporate self-investigation and self-reporting is also seen as a risk for criminal justice
authorities. Finally, two risks were identified for society: a lack of knowledge about corporate
fraud and corruption and the risk of class justice when the consequences for companies
following self-investigation and self-reporting are less far-reaching than consequences for legal
or natural persons who are not in the (financial) position to self-investigate.
Nevertheless, experts do not regard class justice as a substantial risk. Class justice is
mainly presented as a problem of public perception, which can be solved by being transparent
about the process. Experts stress that the prosecution office has an important role to play with
regard to transparency: they should explain why corporate self-investigations and selfreporting have a positive effect and should be encouraged and rewarded.
Despite the assessment of the experts involved in this study that ‘class justice’ is too
harsh a qualification, they also point to the risks and possible legal inequality when the decision
to prosecute is influenced by the fact that a company self-reported and the underlying selfinvestigations. On the one hand, rewarding a company for good behaviour can be seen as a
logical consequence of the procedure: if it is considered desirable for companies to selfinvestigate and report themselves, then it helps to offer incentives. On the other hand, this raises
the question of whether this is fair to companies (and natural persons) that are not able to
conduct a self-investigation. Such a company may still come forward, but the question is
whether a self-report that does not involve a self-investigation will offer the company the same
benefits (after all, the information provided is likely to be less comprehensive).
Another finding on which experts agree is the importance of the commissioning stage of the
self-investigation. The investigative instruction of the company determines the process of
investigations, (potentially) reporting and (criminal justice) decision making based on the selfreport. Thus, whereas the public discussion seems to focus mainly on the final stage (the
decision to prosecute), the experts mainly emphasise the very beginning (the investigative
instruction/order). Experts making themselves heard in the media have also emphasised this
recently.47 A sound investigation starts with a good investigative instruction, which defines the
scope of the investigations and includes all relevant paths of inquiry. Accordingly, the
investigations could be broader than just the behaviour of a specific person who is suspected
to be involved, including the behaviour of the people around this person and the context in
which the behaviour took place. For this reason, it should be prevented that persons why may
have been involved, are involved in the investigative instruction. For this reason, the
Supervisory Board of a company is often appointed as the most appropriate client. However,

47

See for example Accountancy van morgen, ‘Pheijffer en andere hoogleraren zeer kritisch over onderzoek naar
Arib’, www.accountancyvanmorgen.nl.

276

Summary

it is difficult to create a completely independent principal for the self-investigations, as the
principal will always represent the interest of the company under investigation.
Finally, most experts agree that some form of regulation of corporate self-investigation
and self-reporting of fraud and corruption is necessary. Experts are less clear on the way in
which self-investigation and self-reporting should be regulated (legal regulation, prosecution
guidelines or professional rules). Suggestions fall into conditions that should be met by the
investigation and conditions that should be met by the investigator through a quality mark or
licence. The experts also make suggestions regarding the separation of roles, especially about
lawyers involved in the investigation. According to the experts, it is important to separate the
roles of investigator, counsel and/or defence. Although experts state that corporate selfreporting should not be regulated too strictly, most experts point out that it would be beneficial
to start working with sentencing guidelines (as is the practice in the United States) to determine
how the act of self-reporting should influence the prosecution's decisions on the finalisation of
the case. Additional requirements such as timeliness of reporting, completeness and
cooperation could prove useful as well, according to most experts.
All this should provide clarity to both the (potential) self-reporter and the prosecution.
Experts further believe that the judiciary has an important role to play in the follow-up after
self-reporting. Through a marginal evaluation of possible out-of-court settlements in the form
of a deferred prosecution agreement, the judge ensures more transparency. This may lead to
greater public support on the one hand and better protection of the legal position of companies
on the other.
The regulations studied in Part A of the research are mostly focused on corruption (not
covering fraud). It is therefore relevant to see whether we can discern differences between
corruption and fraud in the context of corporate self-investigation and self-reporting. With one
exception, experts see no differences between fraud and corruption in terms of corporate selfinvestigation and self-reporting. The difference that can be identified is that experts stress that
self-reporting can play an important role in particular in combating (foreign) corruption, given
the limited possibilities of Dutch investigative bodies to (swiftly) gather information from
abroad.
Differences of opinion
Experts involved in the practice of corporate self-investigation and self-reporting are thus more
unified and nuanced than one would expect based on the media discussion. Nevertheless,
differences of opinion exist as well.
A first difference of opinion among the experts involved in this study is related to the
desirability of corporate self-reporting. Whereas the experts are unanimously positive about
the practice of corporate self-investigation, this is not the case with regard to self-reporting.
Most experts are positive towards the principle of self-reporting, but at the same time, some of
them comment on the current practice in the Netherlands. For instance, they argue that the
consequences of a self-report are still too uncertain for companies, but also that it is not yet
sufficiently clear for the public prosecutor how to deal with a corporate self-report. Experts
who are positive about self-reporting (especially those working in the public prosecutor's office
or the FIOD) place particular emphasis on broadening the knowledge base of the criminal
justice authorities regarding corporate fraud and corruption. According to these experts, the
general interest of fighting crime is served by corporate self-reporting. In addition, among the
experts who have been interviewed in their capacity of self-investigator of client, some
criticisms were voiced regarding self-reporting. They argue that, at least at present, any
advantages of self-reporting do not outweigh the disadvantages. Three disadvantages are
identified: (1) the lack of clarity regarding what happens to a report, (2) the tension between
277

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

deferred prosecution on the one hand and judicial decisions in criminal cases on the other and
the prosecution’s role in this,48 and (3) the role that lawyers play in the current practice of
corporate self-investigation and self-reporting. Regarding the role of lawyers in selfinvestigation, opinions differ on issues such as the lawyer's expertise as an investigator, the
(legally defined) partiality and therefore the independence (or objectivity) of the lawyerinvestigator, the relationship between the investigative activities and the functions of legal
assistance and legal advice, and the lawyer's use of the right to privilege.
A second difference of opinion relates to the content of the investigative instruction.
Experts agree on the importance of the commissioning phase for the subsequent course and
consequences of self-investigations and self-reports. However, they are not in agreement about
the question whether the intended end result of self-investigations (for example: a self-report)
should be included in the assignment agreement. There is a tension between the importance of
establishing early on whether the investigations are intended for internal or external use on the
one hand and, on the other hand, the importance of using the results of the investigations as a
basis for the decision to self-report or take other action. In practical terms, it may prove difficult
to determine in advance whether a self-report is the best course of action for the company, as
at that stage, it is not yet clear whether a criminal offence has taken place and what the
consequences of a self-report would be. Nevertheless, a number of experts (and the Amsterdam
Board of Discipline) consider it important that, prior to an investigation, it is clearly established
what will happen with its outcomes. Indeed, whether the results of the investigations are to be
used externally or remain internal to the organisation could have an effect on the investigation
being conducted, the manner in which it is conducted and the potential opportunities and risks
of the self-investigations. For example, according to some experts, an investigation conducted
by a lawyer may well be used as the basis for internal action, but, given a lawyer’s legally
defined partiality, it would be less appropriate as the basis for a self-report. This also touches
upon the use of the right to privilege. Experts suggest that the right to privilege should not be
used for self-investigations leading to a self-report. Nevertheless, respondents with a
background in self-investigation stress that self-investigations should always meet high quality
standards, regardless of the decision whether to use the outcomes internally of externally. They
therefore argue that it is not necessary (or necessarily desirable) to define in advance whether
self-reporting will be undertaken.
A further point of discussion, which can be placed in the context of questions of fairness
of the process of self-investigation, self-reporting and the final decision to prosecute. Some
experts perceive that the prosecution is in a position of power, and they express some
frustration on this perceived privileged position. These experts argue that the prosecution takes
advantage of the vulnerable position in which a company finds itself after self-reporting. This
takes the shape of what these experts perceive as exorbitant fines as part of the out-of-court
settlement. By stressing this, these experts seem to defend themselves against arguments that
companies are unfairly favoured by the process of self-investigation, self-reporting and the
decision whether to prosecute.
Finally, experts differ in their perception of the need for and shape of regulation of
corporate self-investigations and self-reporting. Here, it is important to distinguish between
views on regulation of self-investigations and regulation of self-reporting. With regard to
corporate self-reporting, the general opinion of experts seems to be that this should be better
regulated, but at the same time experts stress that self-reporting should not be over-regulated
as to the question what this would mean in practice, the experts do not articulate clear opinions.
48

This refers to the difference that experts perceive between the punishment imposed by a judge in fraud and
corruption cases and the amounts paid for deferred prosecution agreements in such cases. In the perception of
these experts, penalties imposed by a judge are lower than the amounts that are paid based on deferred prosecution
agreements.

278

Summary

On corporate self-investigations, opinions are somewhat more divided. While not all
experts believe that further regulation of investigative activities and the actors conducting the
investigations is necessary, most experts indicate that it is useful to impose certain conditions
on corporate self-investigations, especially when a self-investigation is used for self-reporting.
The self-investigators among the consulted experts are mostly of the opinion that standards
should be applied in any investigation (regardless of whether this is followed up by selfreporting). There is no agreement among the experts as to whether these standards should be
designed as an overarching regulation applicable to all different types of investigators.
Accountants believe that their professional rules provide sufficient regulatory framework for
self-investigation. Over the past 20 years professional rules for forensic accounting
investigations have been developed and clarified by disciplinary case law. This is different
from the legal profession, where investigations are a new practice. When the accountants that
have been interviewed in this study advocate further regulation, they therefore see (professionspecific) professional (self) regulation as the most appropriate means.
Experts who do not consider further regulation of corporate self-investigation and selfreporting to be necessary stress that strict regulation could be detrimental to the willingness to
self-report and the prosecutor's discretionary powers. They consider the prosecution capable of
assessing the quality of corporate self-investigations and self-reports and, in addition, see the
judicial review of (high) deferred prosecution agreements as a sufficient guarantee for
assessing the quality of the self-report. Below, we elaborate on the regulation of selfinvestigation and self-reporting.
5.3 Towards a regulation of corporate self-investigation and self-reporting?
The research offers insight into how other countries deal with corporate self-investigation and
self-reporting in cases of fraud and corruption, and the perspectives of various experts in the
Netherlands on this. We have seen that Dutch practice is still developing and the insights from
this research can help shape and formalise it. This comparative legal and empirical research on
foreign regulations and Dutch practices and perceptions has not addressed the normative
question of whether corporate self-investigation and self-reporting of fraud and corruption
should be regulated. On the one hand, the results show a process of self-regulation of current
practice through the emergence of best practices, through training and professionalisation and
through the avoidance of legal risks by investigators and principals. In particular, some
disciplinary rulings in the sphere of accountancy and the legal profession have had a regulatory
effect. On the other hand, most experts favour some form of further regulation, but prefer
different solutions: statutory regulation, prosecution guidelines or (the supplementing of)
professional rules. If some form of regulation is chosen, this study does reveal subjects that
should be addressed, or at least decided upon, following examples from abroad and/or the
opinion of the experts consulted in this study.49
In particular, the separation of roles of (investigative) lawyers is identified as a focus area. This
relates to the lawyer's role as (partial) counsel on the one hand and the role of (objective)
investigator on the other. Connected to this subject is the (lack of) clarity with regard to the
scope and use of the right to privilege by the lawyer-investigator. In addition to the provision
of guarantees with regard to quality and independence of investigations and investigators,
regulation should in particular clarify which topics should be part of the investigative
instruction. For the regulation of corporate self-reporting, issues of particular concern are
49

Here we can also refer to the discussions that have been and are being held around the regulation of deffered
prosecution agreements.

279

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

clarity on when to self-report and on the consequences of self-reporting (including the expected
penalty reduction). Another possible issue in regulating self-reporting is whether admission of
guilt should be a condition, as is the case in the United States.
Regulation does not only provide clarity to the involved parties with regard to conditions and
consequences of self-investigation and self-reporting, it may also be beneficial to the social
acceptance of the practices of corporate self-investigation and self-reporting. Regulation could
contribute to the transparency that experts advocate as a remedy against the public perception
of class justice.
Finally, regulation can offer protection to two types of stakeholders who are currently sidelined in the arrangements between principals, investigators and the prosecution: victims of
corporate fraud and corruption and natural persons who are (potentially) considered as
suspects. The position of natural persons in particular is a problem that is recognised and
acknowledged by the consulted experts, for which they see no clear solution under the current
regulations. As a result of the policy of the National office for serious fraud, environmental
crime and asset confiscation, a natural person who might be involved in fraud or corruption
runs the risk of being prosecuted regardless of the settlement established between prosecution
and the company. This places the natural person in the company in an odd position. On the one
hand, this person will be stimulated by the company to cooperate with the self-investigations.
After all, the company has an interest in doing so: the possible reward of an alternative form
of settlement and possible penalty reduction. Without the cooperation of natural persons, selfinvestigations are unlikely to enable the company to obtain the necessary information, which
will limit the information the company can provide to the prosecution. On the other hand, by
cooperating in the corporate self-investigation, that person may incriminate themselves by, for
example, providing self-incriminating information in an interview. However, natural persons
are not protected within the context of corporate self-investigations in the same way suspects
are within criminal investigations. However, the natural person who cooperates fully does not
benefit from any alternative form of settlement and punishment reduction offered to the
company.
The experts who were consulted in this study see the position of the natural person within
corporate self-investigations and self-reporting as a dilemma for which there is no easy
solution. The study, however, also indicates that judges may be sympathetic to the additional
investigative wishes of suspects who have not had the opportunity to do so within the selfinvestigations. In addition, suggestions to strengthen the position of the natural person have
emerged from the comparative legal study. First, the natural person could also be offered a
settlement (France). Secondly, one can think of granting natural persons the right to remain
silent within the framework of self-investigations (Germany). These options are not seen as a
(full) solution by Dutch experts. Nor does the solution adopted in the United States – the noncooperation of natural persons cannot be held against the company by the prosecution – offer
a complete solution because, in practice, it may be difficult for a company to cooperate properly
if it cannot rely on information provided by natural persons. In summary, the legal status of
natural persons emerges as a key concern for regulation.
5.4 Relevance of findings to other types of offences
This research has focused on corporate self-investigation and self-reporting within a broad yet
defined category of criminal behaviour, fraud, and corruption. Following several recent
scandals involving sexual and other inappropriate behaviour within organisations, the
280

Summary

discussion on, in particular, corporate self-investigation is now being widened.50 The topic of
self-investigation into integrity issues and inappropriate behaviour also arose in the interviews.
The experts who were consulted in this study make a clear distinction between selfinvestigation of possible fraud and corruption and self-investigation of possible integrity
breaches and inappropriate behaviour. The consensus seems to be that experts consider
corporate self-investigation in the former context very useful (and even essential), but they are
much more cautious about self-investigation in the latter context. They point to the sensitive
nature of the matter, the subjectivity of the topic and the interests of victims and/or the
individuals who report the behaviour. A key difference with fraud and corruption is that in the
case of inappropriate behaviour, the individuals who report the behaviour are often direct
victims who are employed by the company or have another type of contractual relationship
with the company. This is often not the case with fraud and corruption. 51 Within a selfinvestigation that focuses on inappropriate behaviour, the situation can quickly arise where
victims are interviewed by an investigator hired by the organisation that provided the context
for the inappropriate behaviour (as was the case in the self-investigation conducted in response
to the reports of inappropriate behaviour in the television programme The Voice of Holland).
Consequently, there is a greater risk of influencing or even intimidating witnesses and/or
victims. This type of investigation should be reserved for law enforcement authorities,
according to the experts in this study.
Several findings of this study, such as the importance of clear investigative instructions,
may be relevant to forms of self-investigation outside the area of fraud and corruption.
However, the differences in criminal behaviours, in the applicable frameworks, in victimisation
and in organisational contexts raise the question of which findings could be applicable to selfinvestigations into other forms of inappropriate behaviour and to what extent. This question
will have to be answered in future research.

50

See for example Accountancy van morgen, ‘Pheijffer en andere hoogleraren zeer kritisch over onderzoek naar
Arib’, www.accountancyvanmorgen.nl; Advocatie, ‘Kritiek op onderzoeksrol Van Doorne in The Voiceschandaal zwelt aan’, 20 januari 2022, www.advocatie.nl; and Vullings, ‘Onderzoek naar grensoverschrijdend
gedrag oud-PvdA-Kamerlid Gijs van Dijk ‘broddelwerk’ volgens deskundigen’, 11 oktober 2022,
www.eenvandaag.avrotros.nl.
51
H. Croall, 'What Is Known and What Should Be Known About White-Collar Crime Victimization?', in Shanna
R. Van Slyke, Michael L. Benson, and Francis T. Cullen (eds), The Oxford Handbook of White-Collar Crime,
Oxford Handbooks, 2016.

281

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

282

BIJLAGEN

Bijlagen

Bijlage 1 Samenstelling begeleidingscommissie
Voorzitter:
prof. dr. J.G. van Erp.
Universiteit Utrecht – Faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie
Leden:
mr. dr. C. Hofman1
Erasmus Universiteit Rotterdam – Faculteit Rechtsgeleerdheid
mr. dr. J.M.W. Lindeman
Universiteit Utrecht – Faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie
mr. M.K.M. Pluim
Ministerie van Justitie en Veiligheid - Directie Rechtshandhaving en Criminaliteitsbestrijding
mr. A.J.P. Tillema
A.J.P. Tillema Advocatuur
dr. I. Verwey
Nyenrode Business Universiteit
dr. F.W. Beijaard
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC)

1

Claire Hofman nam deel aan de begeleidingscommissie tot oktober 2022.

285

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

286

Bijlagen

Bijlage 2 Overzicht respondenten interviews
Tabel 1 – Schematisch verzicht respondenten
Respondent
nummer

Type respondent

Opmerking

1

Onderzoeker – forensisch accountant

2

Onderzoeker – particulier onderzoeksbureau

3

Onderzoeker – forensisch accountant

4

Onderzoeker – advocaat

5

Opsporing (FIOD)

Duo interview

6

Opsporing (FIOD)

Duo interview

7

Vervolging – Functioneel Parket

8

Onderzoeker – advocaat

9

Onderzoeker – particulier onderzoeksbureau

10

Onderzoeker – advocaat-onderzoeker /opdrachtgever

11

Onderzoeker – forensisch accountant

12

Vervolging – Functioneel Parket

13

Onderzoeker – particulier onderzoeksbureau

14

Vervolging – Functioneel Parket

15

Onderzoeker – advocaat-onderzoeker /opdrachtgever

16

Onderzoeker – advocaat

17

Opdrachtgever

18

Onderzoeker – advocaat

19

Vervolging – Functioneel Parket

20

Vervolging – Functioneel Parket

21

Opdrachtgever

22

Opdrachtgever

23

Vervolging – Functioneel Parket

24

Opdrachtgever

25

Opdrachtgever

26

Opdrachtgever

27

Vervolging – Functioneel Parket

28

Vervolging – Landelijk Parket

29

Opdrachtgever

287

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Tabel 2 – Overzicht verdeling respondenten over respondentgroepen
Respondentgroep

Subtype

Aantal

Totaal

Onderzoeker

10
Advocaat

4

Forensisch accountant

3

Particulier
onderzoeksbureau

3

Opsporing/vervolging

10
FIOD

2

Functioneel Parket

7

Landelijk Parket

1
9

Opdrachtgever

288

Opdrachtgever

7

Advocaatonderzoeker/
opdrachtgever

2

Bijlagen

Bijlage 3 Topiclijst interviews
Topiclijst individuele interviews
1. Introductie
- Waardering voor medewerking uiten
- Voorstellen interviewer en geïnterviewde
• Achtergrond respondent: voormalig werk/opleiding en huidig werk
- Doel van het interview
- Definities zelfonderzoek en zelfmelden
- Duur interview
- Informed consent
• Anonimiteit garanderen en toestemming vragen voor voorgaande en
geluidsopname
2. Zelfonderzoek
- Ervaring
• In hoeverre is er ervaring bij respondent aanwezig ten aanzien van
zelfonderzoek
• In welke hoedanigheid (opdrachtgever, onderzoeker, etc.)
- Verloop zelfonderzoek
• Onderzoeksmethoden
§ Welke onderzoeksmethoden worden ingezet (interview,
administratie, open bronnen, systemen, overig)
• Timing
§ Wanneer wordt het onderzoek gestart en waarom
• Contact met politie en justitie
§ Als dit plaatsvindt: wanneer, waarom op dat moment
§ Hoe ziet het contact er uit (summier, uitgebreid, waarover)
- Mening
• Is respondent voor/tegen/neutraal
§ En waarom
• Voordelen
§ Welke voordelen ziet respondent van zelfonderzoek voor een
bedrijf, de opsporing, het OM, de maatschappij
• Nadelen
§ Welke nadelen ziet respondent van zelfonderzoek voor een bedrijf,
de opsporing, het OM, de maatschappij
• Afweging voor- en nadelen
§ Vindt respondent dat de voordelen opwegen tegen de nadelen en
waarom
§ O.a.: dilemma’s rondom belangen en belangenverstrengeling,
onafhankelijkheid en (on)partijdigheid, objectiviteit, integriteit
3. Zelfmelden
- Ervaring
• In hoeverre is er ervaring bij respondent aanwezig ten aanzien van
zelfmelden
• In welke hoedanigheid (opdrachtgever, onderzoeker, etc.)?
- Verloop zelfmelding
289

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

•

-

Timing
§ Wanneer wordt de melding gedaan en waarom
• Overwegingen
§ Welke overwegingen zijn er om zelf te melden
§ Welke overwegingen zijn er om niet zelf te melden
• Inhoud melding
§ Wat wordt er gemeld (hele rapport, eerst ‘voormelding’, etc.)
Mening
• Is respondent voor/tegen/neutraal
§ En waarom
• Voordelen
§ Welke voordelen ziet respondent van zelfmelden voor een bedrijf,
de opsporing, het OM, de maatschappij
• Nadelen
§ Welke nadelen ziet respondent van zelfmelden voor een bedrijf, de
opsporing, het OM, de maatschappij
• Afweging voor- en nadelen
§ Vindt respondent dat de voordelen opwegen tegen de nadelen en
waarom
§ O.a.: dilemma’s rondom belangen en belangenverstrengeling,
onafhankelijkheid en (on)partijdigheid, objectiviteit, integriteit

4. Fraude en corruptie
- Verschillen in zelfonderzoek
• Zijn er verschillen tussen fraude- en corruptiezaken op het gebied van
zelfonderzoek
§ Bijvoorbeeld hoe vaak men zelf onderzoekt, de timing ervan, de
overwegingen voor en tegen, welk type onderzoeker wordt ingezet,
welke onderzoeksmethoden
- Verschillen in zelfmelden
• Zijn er verschillen tussen fraude- en corruptiezaken op het gebied van
zelfmelden
§ Bijvoorbeeld hoe vaak men zelf meldt, de timing ervan, de
overwegingen voor en tegen
- Overeenkomsten in zelfonderzoek
• Welke overeenkomsten zijn te onderscheiden bij zelfonderzoek in het geval
van fraude en corruptie
- Overeenkomsten in zelfmelden
• Welke overeenkomsten zijn te onderscheiden bij zelfmelden in het geval
van fraude en corruptie
5. Typen onderzoeker
- Mening over zelfonderzoek door interne veiligheidsafdeling
• Mening t.a.v. kwaliteit, regelgeving; onafhankelijkheid; partijdigheid;
expertise; gebruik van (afgeleid) verschoningsrecht
- Mening over zelfonderzoek door forensisch accountants
• Mening t.a.v. kwaliteit, regelgeving; onafhankelijkheid; partijdigheid;
expertise; gebruik van (afgeleid) verschoningsrecht
- Mening over zelfonderzoek door een advocaat-onderzoeker

290

Bijlagen

•

-

Mening t.a.v. kwaliteit, regelgeving; onafhankelijkheid; partijdigheid;
expertise; gebruik van (afgeleid) verschoningsrecht
Mening over zelfonderzoek door POB
• Mening t.a.v. kwaliteit, regelgeving; onafhankelijkheid; partijdigheid;
expertise; gebruik van (afgeleid) verschoningsrecht
Meest geschikt voor uitvoeren zelfonderzoek
• Conclusie: welke onderzoeker is volgens respondent het meest geschikt

6. Reflectie op lessen uit het buitenland (Deelonderzoek A)
Bespreken belangrijkste uitkomsten deelonderzoek A. In ieder geval:
- Mogelijkheid/verplichting rechterlijke toets
• Verschillen Duitsland - Frankrijk/VS/VK
o Duitsland: hoe dan ook betrokkenheid bij de rechter. Rechter bepaalt
straf
o Frankrijk: marginale toetsing door rechter van de overeenkomst,
OM bepaalt straf
o VS/VK: OM beslist over vervolging, afhankelijk daarvan heeft
rechter rol of niet
• Is dit een goede optie voor Nederland
- Detailniveau uitwerking voorwaarden zelfonderzoek/zelfmelden
• Verschil VK/VS - Duitsland/Frankrijk
o DUI/FR: geen concrete voorwaarden: rapport moet worden
overhandigd aan OvJ, volledig beeld van feiten, alle relevante
documenten en getuigenverhoren
o VS/VK: idem. Maar plus tijdigheid: het moet zijn voor het OM zich
meldt.
• Is dit een goede optie voor Nederland
- Duidelijkheid gevolg zelfmelden voor bedrijven
• Verschil VS – Duitsland
o Weinig houvast voor bedrijven: weinig duidelijkheid t.a.v. gevolg
van zelfmelding (bijvoorbeeld hoogte strafvermindering).
§ VS: grillen OM maar wel goede bescherming
verschoningsrecht.
§ DUI: rechter besluit uiteindelijk maar wel duidelijkere
afweging (plus er komt jurisprudentie)
• Is dit een goede optie voor Nederland
- Overige uitkomsten van Deelonderzoek A
• Ne bis in idem
o In hoeverre moet rekening gehouden met ne bis in idem bij bepalen
van vervolging/transactievoorstel dan wel hoogte van andere boetes
die al zijn opgelegd?
• Timing
o Kan niet/te laat zelfmelden worden gecompenseerd met volledige
medewerking?
- Nederlandse voorbeelden andere rechtsgebieden
• O.a. clementieregeling ACM
o In aanmerking voor clementie als geen bewijs vernietigd, gestopt
met deelname, volledige medewerking aan ACM, vrijwillig gemeld

291

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

•

o Clementieverzoek bevat alle relevante informatie en
bewijsmateriaal
o Boete-immuniteit boetevermindering
§ Schaal met vermindering, afhankelijk van tijd van melden,
waarde bewijs telt ook mee
Is dit een goede optie voor strafrecht

7. Ideale situatie
- Best case scenario
• Hoe ziet het onderzoek en melden er idealiter uit
- Worst case scenario
• Wat moet in ieder geval niet gebeuren
- Wie moet het doen
• Wie moet het onderzoek idealiter uitvoeren en wie dient de melding te doen
- Hoe
• Hoe dient een zelfonderzoek ingekleed te worden om nuttig te zijn
• Hoe en wanneer dient een zelfmelding te worden uitgevoerd en welke
informatie dient te worden aangeleverd
- Regulering
• Wat is de beste wijze van reguleren van zelfonderzoek volgens respondent
• Wat is de beste wijze van reguleren van zelfmelden volgens respondent
• Dient Nl aansluiting te zoeken met internationale context of eigen regeling
8. Afsluiting
- Bedanken voor medewerking
- Ruimte voor respondent voor toevoegingen, vragen en opmerkingen
- Terugkoppeling onderzoek
- Suggestie nieuwe respondenten (sneeuwbal)

292

Bijlagen

Bijlage 4 Informed consent formulier
Beste respondent/deelnemer,
Indien u akkoord bent met een opname van het gesprek zullen wij u tijdens de opname vragen om een
bevestiging dat u akkoord bent met de informed consent. Hiermee is uw akkoord vastgelegd en hoeft
er geen apart formulier te worden ondertekend. In de context van het huidige onderzoek betekent
informed consent dat u akkoord gaat dat:
• U vrijwillig medewerking verleent;
• U deze medewerking altijd kan intrekken;
• U begrijpt waarvoor u deze medewerking verleent;
• U toestemming heeft gegeven voor de opname;
• De gegevens veilig worden opgeslagen via de VU Amsterdam;
• Niemand buiten de onderzoekers toegang heeft tot de gegevens; en
• Er alleen anoniem en onherleidbaar zal worden gerapporteerd.
Voor vragen of opmerkingen kunt u altijd contact opnemen met Clarissa Meerts via 020-5987495 of
c.a.meerts@vu.nl.
Prof. Dr. W. Huisman
Dr. C.A. Meerts
Dr. S.S. Buisman
S.A.T. de Jong, MSc.
Mr. M. de Groodt

293

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

294

Bijlagen

Bijlage 5 Topiclijst expertseminars
Expertseminars topiclijst
NB: hoofdtopics worden aan de groep voorgelegd aan de hand van stellingen. De vragen,
subtopics en nadere informatie zijn geheugensteuntjes voor de onderzoekers.
1. Korte samenvatting van de resultaten van deelonderzoek B ten aanzien van kansen en
risico’s (wordt door onderzoekers geprojecteerd en heel kort toegelicht)
• Vraag: bent u het eens met de geïdentificeerde kansen en heeft u aanvullingen?
o Efficiëntie,
informatievoorziening,
controle,
nemen-afleggen
verantwoordelijkheid, strafvermindering
• Vraag: bent u het eens met de geïdentificeerde risico’s en heeft u aanvullingen?
o Kosten, beperkte onderzoeksmogelijkheden, zelfincriminatie & reputatieschade,
kwaliteit onderzoek & rol opdrachtgever, beïnvloeding, intransparantie, publieke
opinie (klassenjustitie), dark number
2. Rol van de onderzoeker
• Vraag: hoe waarborgen we de onafhankelijkheid van de onderzoeker?
o Specifiek ook de rol van de advocaat-onderzoeker
§ Onafhankelijkheid versus partijdigheid
§ Stelling: partijdigheid en onafhankelijk onderzoek gaan niet samen
§ Uitspraak Raad van Discipline (advocaten) à scheiding onderzoek en
verdediging (in dezelfde zaak): biedt het voldoende duidelijkheid of is er meer
nodig. Idem voor accountant
§ Stelling: het scheiden van de werkzaamheden van zelfonderzoek en
verdediging (advocaat) / zelfonderzoek en controle (accountant) is een
belangrijke en noodzakelijke waarborg
§ Reikwijdte verschoningsrecht
§ Stelling: het verschoningsrecht dient niet te gelden voor
onderzoekswerkzaamheden
3. Suggesties voor regulering van zelfonderzoek, zelfmelden en vervolg
• Vraag: moet er nadere regulering komen voor zelfonderzoek en zelfmelden
• Zo ja, regulering van:
o Voorwaarden voor zelfonderzoek
§ Stelling: er dienen specifieke voorwaarden te worden gesteld aan
zelfonderzoek, die worden vastgelegd (bijvoorbeeld via een richtlijn voor
onderzoek en melding)
o Voorwaarden voor zelfmelding
§ Stelling: er dienen specifieke voorwaarden te worden gesteld aan een
zelfmelding, die worden vastgelegd
§ Bijvoorbeeld volledigheid, tijdigheid, medewerking
§ Bijvoorbeeld onderzoeker laten tekenen voor onderzoek bij zelfmelding
o Duidelijkheid gevolgen van zelfmelding
§ Vastleggen of discretionaire ruimte OM
§ Stelling: de gevolgen van een zelfmelding moeten in het kader van
rechtszekerheid worden vastgelegd
§ Incriminatie van individuen à dilemma
295

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

§ Stelling: een betrokken individu moet binnen de zelfmelding door een bedrijf
worden beschermd tegen zelfincriminatie
§ Concreet: geen verschijningsplicht getuigen
§ Stelling: wanneer een transactie wordt gesloten met het bedrijf, moet dat ook
voor betrokken individuen mogelijk zijn (discussie Frankrijk)
§ Bijvoorbeeld via recent door HR goedgekeurde procesafspraken:
§ Procesafspraken tussen het openbaar ministerie (OM) en de verdediging
zijn toelaatbaar als de wettelijke regeling en de eisen van een eerlijk
proces in acht worden genomen.
o Rol rechter (mogelijkheid tot/verplichting)
§ Mogelijkheid versus verplichting
§ Stelling: Een rechtelijke toets dient altijd te volgen op een
transactiebeslissing (onafhankelijk van de hoogte van het bedrag)
§ In het VK blijkt de rechter vooral redenen te zoeken om de
buitenrechtelijke afdoening niet af te wijzen (onderzoek Lord, 2022)
§ Reikwijdte toets: ook zelfonderzoek en zelfmelding toetsen?
§ Stelling: de toets dient niet alleen de transactie te toetsen, maar ook het
onderliggende zelfonderzoek en de zelfmelding
4. Duiding: klassenjustitie of noodzakelijk?
• Vraag: hoe denkt u over zelfonderzoek en zelfmelding (bijvoorbeeld: noodzakelijk
voor de bestrijding van fraude en corruptie, voorbeeld en klassenjustitie)
o Definitie: Klassenjustitie is selectieve rechtspleging die iemand/een bedrijf
illegitiem benadeelt wanneer die persoon/bedrijf niet tot de heersende klasse
behoort en illegitiem bevoordeelt wanneer die persoon/bedrijf wel tot de heersende
klasse behoort. Deze vormen van benadeling of bevoordeling kunnen illegitiem zijn
op grond van het recht en/of door burgers als illegitiem worden ervaren. Vormen
van bevoordelende en benadelende klassenjustitie kunnen zowel op directe als
indirecte en zowel op bewuste als onbewuste wijze tot stand komen en kunnen
systematisch of incidenteel van aard zijn.
• Beeldvorming
o Stelling: zelfonderzoek en zelfmelding zijn noodzakelijk voor de bestrijding van
fraude en corruptie
o Stelling: zelfonderzoek en zelfmelding zijn voorbeelden van klassenjustitie
§ Respondenten uit de interviews hebben het nauwelijks over klassenjustitie maar
in de media komt het naar voren als argument tegen zelfonderzoek/zelfmelding
(m.n. icm transactie)

296

Schematische overzichten

Bijlage 6 Figuren
Land
Rechtstraditie

Nederland
Civil law:
centraal

Aard strafproces

(Getemperd) inquisitoir
- Op zoek naar materiële
waarheid;
- Opsporingsonderzoek onder
leiding van officier van
justitie;
- Officier
van
justitie
verantwoordelijk
voor
bewijsvergaring;
- Bewijs
door
rechter
geverifieerd tijdens het
onderzoek ter terechtzitting;
- Verdediging erkend als
volwaardige procespartij
Opportuniteitsbeginsel
- Afwegingen op gronden aan
het
algemeen
belang
ontleend;
- OM kan kiezen tussen
seponeren,
aanbieden
transactie, het opleggen van
een strafbeschikking of het
aanbrengen van de zaak bij
de rechter.
Vijf kernwaarden:
- Onafhankelijk;
- Partijdig;
- Deskundig;
- Integer; en
- Vertrouwenspersoon.

Grondslag
vervolgingsbeslissing

Rol van de advocaat

wetgeving

staat

Regels inzake zelfonderzoek:
- Toepassen beginsel hoor- en
wederhoor;
- (de
schijn
van)
belangenverstrengeling
voorkomen;
- Alert zijn dat de resultaten
niet direct aan een derde

Duitsland
Civil law:
centraal

Engeland (en Wales)
Common law: rechtersrecht staat
centraal

Frankrijk
Civil law:
centraal

Inquisitoir
- Op zoek naar materiële
waarheid;
- Opsporingsonderzoek onder
leiding van officier van
justitie;
- Officier
van
justitie
verantwoordelijk
voor
bewijsvergaring;
- Bewijs
door
rechter
geverifieerd tijdens het
onderzoek ter terechtzitting;
- Grote waarde onderzoek ter
terechtzitting.
Legaliteitsbeginsel
- Verplichting tot vervolging
alle bewijsbare feiten;
- Beperkte mogelijkheden tot
buitengerechtelijke
afdoening.
- Alternatieve vormen van
afdoening vereist inmenging
rechter.

Adversair
- Op zoek naar eerlijke
waarheidsvinding;
- Vervolging en verdediging
zijn gelijkwaardige partijen;
- Vervolging en verdediging
zijn beide belast met
bewijsvergaring
en
presentatie van bewijs;
- Ondergeschikt
belang
opsporingsonderzoek.

Inquisitoir
- Op zoek naar materiële
waarheid;
- Openbaar ministerie heeft
relatief sterke positie;
- Bewijsvergaring door de
politie, het OM en de
onderzoeksrechter;
- Bewijs geverifieerd door
rechter tijdens onderzoek ter
terechtzitting;
- Verdediging relatief zwakke
positie.

Adversair
- Op zoek naar eerlijke
waarheidsvinding;
- Vervolging en verdediging
zijn gelijkwaardige partijen;
- Vervolging en verdediging
zijn beide belast met
bewijsvergaring
en
presentatie van bewijs.

Opportuniteitsbeginsel
- Beslissing tot vervolging op
basis van voldoende bewijs
en algemeen belang.
- Alternatieve
afdoening
mogelijk.

Opportuniteitsbeginsel
- Mogelijkheid tot vervolging,
alternatieve
vorm
van
afdoening
of
niet
te
vervolgen.

Opportuniteitsbeginsel
- Mogelijkheid tot vervolging,
alternatieven vormen van
afdoening, of niet-vervolgen.

Uitgangspunten:
- Vrij
en
zelfstandige
uitoefening beroep;
- Onafhankelijk adviseur en
vertegenwoordiger
van
cliënt;
- Beschermen rechten cliënt;
- Rechtsconflicten vermijden
en geschillen beslechten;
- Plicht tot geheimhouding.

Split profession: sollicitor en
barrister.

Uitgangspunten
- Onafhankelijkheid;
- Waardigheid
- Gewetensvol;
- Menselijkheid;
- Inachtneming beroepseed;
- Vertrouwelijkheid.

Uitgangspunten:
- Zorgvuldigheid
bij
taakuitvoering;
- Verplicht
door
cliënt
gekozen strategie te volgen.
- Vertrouwelijkheid.

wetgeving

staat

Geen specifieke beroepsregels
inzake
zelfonderzoek
en
zelfmelden.

Uitgangspunten sollicitor:
- Cliënt heeft leiding over
verdediging en bepaalt de
strategie en plea;
- Bewaren vertrouwen en
eerlijk optreden;
- Verbod tot misleiding;
- Verbod op knoeien met
bewijs;
- Vertrouwelijkheid.
Uitgangspunten barrister:

wetgeving

staat

Regels en waarborgen interne
onderzoeken:
- Het niet-dwingende karakter
van het interview en het recht
om
vragen
niet
te
beantwoorden;

Verenigde Staten
Common law: rechtersrecht staat
centraal

Geen specifieke beroepsregels
inzake
zelfonderzoek
en
zelfmelden.

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

-

worden uitgebracht, alvorens
het is besproken met de
cliënt;
Onafhankelijkheid:
de
onderzoeker mag niet ook de
verdediging voeren van de
cliënt.

-

Rol van de accountant

Vijf fundamentele beginselen:
- professionaliteit;
- integriteit;
- objectiviteit;
- vakbekwaamheid
en
zorgvuldigheid, en
- vertrouwelijkheid.

Kernwaarden:
- Zelfstandig;
- Gewetensvol;
- Vertrouwelijk;
- Op
eigen
verantwoordelijkheid;
- Onpartijdig.

Regels inzake zelfonderzoek:
- Nemen van maatregelen
tegen bedreigingen voor de
naleving
fundamentele
beginselen;
- In acht nemen beginselen van
hoor
en
wederhoor,
proportionialiteit,
subsidiariteit en fair play;
- Uitgangspunten objectiviteit:
onafhankelijkheid,
tendenties,
interpretaties,
alternatieven, reikwijdte van
de opdracht, object van
onderzoek, betrouwbaarheid
informatie, inconsistenties en
hoor en wederhoor.

Geen specifieke beroepsregels
inzake
zelfonderzoek
en
zelfmelden.

Nakomen
plichten
rechtbank;
Handelen in belang cliënt;
Eerlijk en integer handelen
Onafhankelijkheid;
Publiek vertrouwen niet
schaden;
Vertrouwelijkheid;
Competente standaard van
werk en service bieden;
Geen discriminatie;
Open en coöperatief zijn ten
aanzien van toezichthouders;
Redelijke stappen nemen ten
beheer van praktijk of rol van
binnen de praktijk.

Geen specifieke beroepsregels
inzake
zelfonderzoek
en
zelfmelden.
Uitgangspunten:
- Integer;
- Objectief;
- Onafhankelijk;
- Betrouwbaar en eerlijk
handelen
in
overeenstemming
met
ethische
beginselen
en
wettelijke verplichtingen;
- Vertrouwelijkheid.
Geen specifieke beroepsregels
inzake
zelfonderzoek
en
zelfmelden.

-

-

Het recht om te worden
bijgestaan
door
een
advocaat;
Gehoorde personen dienen te
worden gewezen op de
vertrouwelijkheid van het
interview;
Recht op een tolk;
Het recht om het op schrift
gestelde interview na te
lezen.

Uitgangspunten:
- Gewetensvol en eerlijk
handelen;
- Verrichten
taken
met
bekwaamheid, professioneel
geweten
en
onafhankelijkheid.
- Vertrouwelijkheid,
tenzij
wettelijke verplichting of
toestemming.
Streven naar:
- Hun professionele cultuur en
algemene kennis aan te
vullen en regelmatig te
actualiseren;
- Elke onderzochte vraag alle
zorg en tijd te geven die
nodig is, om voldoende
zekerheid te krijgen alvorens
een voorstel te doen;
- Hun mening geven zonder
rekening te houden met de
wensen van de persoon die
hen raadpleegt en hun
mening oprecht en in alle
objectiviteit uiten door,
indien nodig, het nodige

Beginselen:
- Verantwoordelijkheid;
- Publieke belangen;
- Integriteit;
- Zorgvuldigheid;
- Objectiviteit;
- Onafhankelijkheid.
Geen specifieke beroepsregels
inzake
zelfonderzoek
en
zelfmelden.

Schematische overzichten

-

-

voorbehoud te maken bij de
waarde van de hypothesen en
de geformuleerde conclusies;
Zichzelf nooit in een situatie
plaatsen die hun vrije wil zou
kunnen verminderen of de
vervulling van al hun
plichten
zou
kunnen
belemmeren;
Zich nooit in een situatie van
belangenverstrengeling
bevinden.

Geen specifieke beroepsregels
inzake
zelfonderzoek
en
zelfmelden.

Figuur 3: Schematisch overzicht uitgangspunten strafproces en de rol van de advocaat en de accountant

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Land
Vindplaats regeling

Duitsland
Gesetz
zur
Sanktionierung
von
verbandsbezogenen Straftaten (Entwurf)

Engeland (en Wales)
Corporate
Co-operation
Guidance,
Corporate self-reporting, Sentencing Act
2020, Guidance on Corporate Prosecutions

Type regeling

Wettelijke regeling

Vervolgingsrichtlijnen

Verbindendheid van de regeling
Eisen zelfonderzoek en zelfmelden

Ja
1. Het zelfonderzoek dient een wezenlijke
bijdrage te leveren aan het onderzoek naar
de strafbare feiten;
2. Het interne onderzoek en de
(straf)verdediging dienen strikt gescheiden
te zijn;
3. Er moet sprake zijn van een
ononderbroken
en
onbegrensde
samenwerking met het openbaar ministerie;
4. De resultaten van het interne onderzoek
dienen na afronding aan het openbaar
ministerie te worden overhandigd, inclusief
alle essentiële documenten;
5. De interviews dienen te zijn afgenomen
met
in
achtneming
van
de
rechtswaarborgen uit § 17 lid 5 VerSanG.

Nee
Aan het zelfonderzoek zijn in de Corporate
Co-operation Guidance de volgende
vereisten verbonden:
1. Het zelfonderzoek moet vermeende
misstanden
en
strafbaar
gedrag
identificeren, almede de verantwoordelijke
personen, ongeacht hun senioriteit of plaats
in de organisatie;
2. De resultaten dienen te worden
opgenomen in rapporten, waarin tevens de
aard en reikwijdte van elk intern onderzoek
is aangegeven;
3. Bewijsmateriaal moet worden bewaard
en tijdig worden verstrekt in een deugdelijk
format.
Aan het zelfonderzoek zijn in de Corporate
Co-operation Guidance en de richtlijn
Corporate self-reporting de volgende
vereisten verbonden:
1. Het melden moet plaatsvinden binnen
een redelijke termijn, vanaf het moment dat
het bedrijf bekend werd met de vermoedens
van gepleegde strafbare feiten;
2. Het melden dient oprecht en proactief
plaats te vinden, dat wil zeggen dat het
bedrijf voldoende informatie moet
overleggen, en getuigen beschikbaar moet
stellen, en het bedrijf dient de details van
het interne onderzoek bekend te maken.

Frankrijk
Sapin II, Circulaire de politique pénale en
matière de lutte contre la corruption
internationale, Lignes directrices sur la
mise en œuvre de la convention judiciaire
d’intérêt public
Wettelijke
regeling
i.c.m.
vervolgingsrichtlijnen

Verenigde Staten
Principles of Federal Prosecution of
Business Organizations, FCPA Corporate
Enforcement Policy, U.S.S.G.

Ja
Aan het zelfonderzoek worden de volgende
vereisten gesteld:
1. Een rapportage n.a.v. het zelfonderzoek
waarin de feiten met de grootst mogelijke
precisie zijn omschreven;
2. De rapportage moet bijdragen aan de
voortgang van het opsporingsonderzoek en
verificatie van het interne onderzoek moet
mogelijk zijn;
3. Het bedrijf moet alle relevante
documenten en verslagen van de verhoren
overleggen, waarbij de authenticiteit is
gewaarborgd.

Nee
De Principles of Federal Prosecution of
Business Organizations vereist dat:
1. het bedrijf alle individuen die wezenlijk
betrokken zijn bij of verantwoordelijk zijn
voor het strafbare gedrag identificeert,
ongeacht hun functie, status of senioriteit;
2. de informatie over alle relevante feiten
met betrekking tot het strafbare gedrag aan
het DOJ wordt verstrekt;
3. de zelfmelding wordt gedaan binnen een
redelijke termijn, dat wil zeggen voordat
sprake is van een onmiddellijk risico op
openbaring of een opsporingsonderzoek.

Vervolgingssanctietoemetingsrichtlijnen

en

De FCPA Corporate Enforcement Policy
vereist dat:
1. De overtreding vrijwillig wordt gemeld
(voluntary self-disclosure)
2. Volledige medewerking wordt geboden
aan de vervolgende autoriteiten in het kader
van
daaropvolgende
strafrechtelijke
onderzoeken (full cooperation);
(3) Het interne beleid wordt aangepast of
dat de interne controle wordt verscherpt,
om zo strafbare feiten in de toekomst te
voorkomen (remediation).
De U.S.S.G. vereist dat:
1. Medewerking wordt verleend vanaf het
moment dat het bedrijf op de hoogte is van
een strafrechtelijk onderzoek;
2. Alle belangrijke informatie wordt
overlegd, op basis waarvan het DOJ in staat
is om de aard en omvang van de strafbare
feiten vast te stellen en de individuele
overtreders te identificeren;

Schematische overzichten

Termijnen
zelfmelden

voor

zelfonderzoek

en

De zelfmelding dient uiterlijk na de
afronding van het zelfonderzoek plaats te
vinden.

De zelfmelding dient plaats te vinden
binnen een redelijke termijn vanaf het
moment dat het bedrijf bekend werd met de
vermoedens van gepleegde strafbare feiten.

Rechtswaarborgen t.a.v. het bedrijf

Rechtswaarborgen t.a.v. medewerkers

Incentive

Rechterlijke toets?

De zelfmelding dient plaats te vinden
binnen een redelijke termijn, waarbij het
melden verenigbaar moet zijn met de eisen
die aan het strafrechtelijk onderzoek zijn
verbonden.

3. De zelfmelding wordt gedaan binnen een
redelijke termijn, dat wil zeggen nog
voordat sprake is van een onmiddellijk
risico
op
openbaring
of
een
opsporingsonderzoek.
De zelfmelding dient plaats te vinden
binnen een redelijke termijn na
bekendwording van de feiten, dat wil
zeggen nog voordat sprake is van een
onmiddellijk risico op openbaring of een
opsporingsonderzoek.

Geheimhoudingsplicht
voor
bewijsmateriaal dat met het openbaar
ministerie wordt gedeeld in het kader van
het strafrechtelijk onderzoek (artikel 11
CDPP);
De door het bedrijf gedeelde informatie
mag niet ingebracht worden als bewijs bij
de onderzoeksrechter of rechtbank (artikel
41-1-2 CDPP).
Het naleven van het recht op een eerlijk
proces wordt gewaarborgd door (1) te
informeren dat een verklaring tegen de
ondervraagde kan worden gebruikt in een
strafzaak, (2) het recht op consultatie- en
verhoorbijstand van een advocaat of lid van
de ondernemingsraad en (3) de
ondervraagde te wijzen op het feit dat hij
niet tot antwoorden verplicht is.
Strafvermindering van 50% op de
geldboete.

Ja, via de strafprocedure.

Ondervraagden kunnen zich beroepen op
hun Fifth Amendment Rights.

De mogelijkheid tot het sluiten van een
DPA of strafvermindering.

Een lagere straf dan voor de
corruptiedelicten,
witwassen
en
belastingfraude
in
een
normale
strafprocedure wordt opgelegd.
De mogelijkheid tot een CJIP.
Geen erkenning van schuld.

DPA: ja, volledige toets.
Vervolging: ja, via de strafprocedure.

Ja, volle toets van de overeenkomst.

Figuur 4: Schematisch overzicht wettelijke regelingen in Duistland, Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten

Principles of Federal Prosecution of
Business Organizations en de U.S.S.G.:
Alternatieve wijze van afdoening (plea
agreement, DPA, NPA) en strafkorting.
FCPA Corporate Enforcement Policy:
Alternatieve
wijze
van
afdoening
(declination, DPA, NPA) en strafkorting tot
25% of 50%.
Declination: nee.
DPA: ja, marginale toets.
NPA: nee.
Plea agreement: ja, marginale toets.
Vervolging: ja, via de strafprocedure.

Zelfonderzoek en zelfmelden van fraude en corruptie door bedrijven

Land
Ervaringen
zelfmelden

met

zelfonderzoek

en

Discussiepunten t.a.v. de werkwijze in de
verschillende landen

De gevolgen van zelfonderzoek en
zelfmelden voor de strafprocedure

Duitsland
Nog geen ervaring opgedaan met de
VerSanG.

1. Legaliteitsbeginsel als grondslag voor de
vervolging;
2. Scheiding tussen verdediging en
zelfonderzoeker;
3. Te strenge eisen aan het zelfonderzoek
en zelfmelden;
4. Schending legaliteitsbeginsel door het
gebruik van open normen;
5. Zwijgrecht en interne onderzoeken;
6.
Naast
strafvermindering
ook
mogelijkheid tot niet sanctioneren;
7. Privatisering van de opsporing en een
gebrek aan rechtsbescherming tegen
inbeslagname;
8. Juridische prikkels voor investeren in
compliance maatregelen.
Nog geen ervaring opgedaan met de
VerSanG.

Engeland (en Wales)
Sinds 2014 12 DPA’s:
- 11 betroffen nationale bedrijven
- 6 naar aanleiding van zelfmelding
- £ 1,83 miljard aan geldboetes, ontneming
wederrechtelijk verkregen voordeel en
kostenverhaal opgelegd
- 2 bedrijven vervolgd na zelfmelding

Frankrijk
Sinds invoering Sapin II 13 CJIP’s:
- 8 corruptiedelicten, 5 belastingfraude
- 6 verplichting tot implementatie
compliance programma
- 8 betroffen nationale bedrijven
- 5 in vooronderzoek, 8 gerechtelijk
onderzoek onderzoeksrechter
- € 3,051 miljard aan geldboetes

1. Onduidelijkheid over de gevolgen van
zelfmelden
2.
Onvoldoende
incentives
voor
zelfonderzoek en zelfmelding
3.
Kostenbesparing
handhavende
autoriteiten
4. Bewijslast voor bedrijven
5. Verlangen afstand te doen van het
verschoningsrecht.

1. Geen erkenning van schuld bij een CJIP;
2. Onduidelijke rechtspositie van de
onderneming bij spontane zelfmelding;
3. Onduidelijkheid over straftoemeting in
CJIP;
4. Slechte positie voor medewerkers;
5. Slechte positie van het slachtoffer;
6.
Onduidelijkheid
over
het
verschoningsrecht.

1. Verschuiving onderzoekslast van
autoriteiten naar bedrijven;
2. Kostenbesparing autoriteiten;
3. Nog geen succesvolle vervolgingen van
geïdentificeerde individuen.

1. Effectieve methode van afdoening;
2.
Eenvoudig
samenwerken
met
Amerikaanse en Engelse autoriteiten;
3. Aantal zelfmeldingen laag door
rechtsonzekerheid voor bedrijven.

Verenigde Staten
Sinds Pilot Program (2016):
- Stijging aantal zelfmeldingen
Sinds FCPA Corporate Enforcement
Policy (november 2017):
- 7 declinations, waarin sprake is van
zelfmelding en uitvoerig zelfonderzoek
- 7 DPA’s, waarvan 6 met guilty plea
- 6 NPA’s
- ruim $ 4,719 miljard aan boetes en
ontneming van wederrechtelijk verkregen
voordeel opgelegd
- momenteel daling in het aantal gevallen,
door de beperkte handhavingscapaciteit en
de coronapandemie.
1. Onduidelijkheid over de gevolgen van
zelfmelden
2. Te ruime beoordelingsvrijheid DOJ
3. Het moment van zelfmelden.

1. Stijging aantal zelfmeldingen;
2. $ 4,719 miljard aan boetes en confiscatie;
3. Passende oplossing per geval door grote
discretionaire bevoegdheid DOJ.

Figuur 5: Schematisch overzicht van ervaringen met, discussie over en de gevolgen van zelfonderzoek en zelfmelden in Duistland, Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten

Schematische overzichten

Landen
Aandachtspunten ten aanzien van het
zelfonderzoek en het zelfmelden

Duitsland
1. De voorwaarden waaraan het
zelfonderzoek moet voldoen;
2. Een wettelijke regeling voor
zelfonderzoek en zelfmelden;

Engeland (en Wales)
1. Duidelijkheid over wat wordt
gekwalificeerd als goed zelfonderzoek en
zelfmelden;
2. Hoogte van de bewijslast voor bedrijven.

Frankrijk
1. Duidelijkheid over de gevolgen van
zelfmelden.

Aandachtspunten ten aanzien van de
incentives

1. Het belonen van het verlenen van
medewerking aan het opsporingsonderzoek
van het openbaar ministerie;
2. Een garantie tot strafvermindering;
3. Een mogelijkheid om geen straf op te
leggen.

1. Het geven van garanties bij zelfmelden
op een DPA;
2. Het bieden van (duidelijke) incentives.

1. Het opnemen van een boeteschaal;
2. Het bieden van garanties tot een CJIP bij
zelfonderzoek en zelfmelding.

Aandachtspunten ten aanzien van de
procedure

1. Een verplichting tot vervolging;
2. Een scheiding tussen de zelfonderzoeker
en de verdediging.

1. Formulering van het doel van een DPAprocedure;
2. Zelfmelden en zelfonderzoek meewegen
bij de vervolgingsbeslissing en/of de
straftoemeting in een strafprocedure.

1. Wel of geen schulderkenning door het
bedrijf;
2. Aansluiting zoeken op Angelsaksische
regelingen met het oog op de
samenwerking met de Verenigde Staten en
Engeland;
3.
Een
transactieregeling
voor
medewerkers in het kader van de CJIP;
4. Flexibele straftoemeting.

1. Mate van beoordelingsvrijheid;
2. Al dan niet geven van garanties op een
alternatieve wijze van afdoening;
3. Belang van het verschoningsrecht.

Aandachtspunten ten aanzien van de
rechtswaarborgen

1. De vertrouwelijkheid van het interne
onderzoek;
2. Rechtswaarborgen voor betrokkenen ter
overbrugging
van
de
privaatstrafrechtelijke sfeer waarbinnen het
interne onderzoek wordt verricht.

1. Rechterlijke toetsing DPA;
2. Rol van het verschoningsrecht bij een
DPA-procedure.

1. Vertrouwelijkheid van de documenten
van het interne onderzoek, indien niet tot
een CJIP wordt gekomen;
2. Rechtswaarborgen in het kader van de
verdediging van natuurlijke personen
werkzaam voor de onderneming;
3. Bescherming van de positie van het
slachtoffer binnen de CJIP-procedure.

1. Zwijgrecht voor medewerkers.

Figuur 6: Schematisch overzicht aandachtspunten zelfonderzoek en zelfmelden

Verenigde Staten
1. Richtlijnen ten aanzien van wat bedrijven
wordt vereist om in aanmerking te komen
voor
een
alternatieve
afdoeningsmogelijkheid en/of strafkorting;
2. Het moment van zelfmelden.
1. Incentives voor zelfmelden en
medewerking, zoals strafvermindering
en/of een declination, DPA of NPA;
2. Mogelijkheid tot buitengerechtelijke
afdoening (declination, plea agreement,
DPA of NPA).