Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

28 973

Toekomst van de intensieve veehouderij

Nr. 125

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN,
LANDBOUW EN INNOVATIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 juli 2012
Tijdens het Algemeen Overleg over de toekomst van de intensieve
veehouderij van 8 maart 2012 (Handelingen II 2011/12, nr. 61, item 2, blz.
2–10) werd de motie van het lid Van Gerven aangenomen, waarin de
Kamer de regering verzoekt te onderzoeken in hoeverre de criteria kunnen
worden aangescherpt waardoor subsidiegeld van het buitenlandinstrumentarium niet bij rijken of grote bedrijven terechtkomt. In dezelfde motie
verzoekt de Kamer de regering te onderzoeken of gunstige leningen
ingezet kunnen worden in plaats van subsidies.
Tijdens het overleg werd met name ingegaan op subsidies aan rijke
ondernemers in het buitenland in het kader van het debat over
zogenoemde megastallen. In deze brief ga ik, mede namens de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, in meer algemene zin in op subsidies en
leningen binnen het gehele instrumentarium voor internationaal
georiënteerde ondernemers.
Het buitenlandinstrumentarium waarop bedrijven aanspraak kunnen
maken, wordt uitgevoerd door het Agentschap NL, divisie NL EVD
Internationaal (AGNL) en de Nederlandse Financieringsmaatschappij voor
Ontwikkelingslanden (FMO). Naar aanleiding van de motie heb ik deze
organisaties laten uitzoeken in hoeverre, binnen het huidige buitenlandinstrumentarium en de criteria die daarvoor gelden, subsidiegeld bij grote
bedrijven (niet zijnde mkb-ers) terechtkomt. Daarbij is ook gekeken naar al
beëindigde programma’s waarvan nu nog betalingsverplichtingen
doorlopen. In het kader van het buitenlandinstrumentarium wordt de
EU-definitie voor mkb gehanteerd: een mkb-er heeft tot 250 werknemers
in dienst en minder dan EUR 50 miljoen omzet of minder dan EUR 43
miljoen balanstotaal.
Uit het onderzoek blijkt dat met name het mkb actief gebruikt maakt van
het instrumentarium, ook wanneer een instrument niet het mkb als
specifieke doelgroep beoogt. Bij enkele instrumenten is ook het grootbe-

kst-28973-125
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 973, nr. 125

1

drijf actief, maar dan vaak in consortiumverband met het mkb. Het huidige
beleid voorziet in meer ruimte voor nieuwe vormen van samenwerking
met het bedrijfsleven, minder subsidies en meer leningen. Juist binnen
publiekprivate samenwerkingsvormen zijn zowel grote als kleinere
bedrijven welkom en kan het grootbedrijf het mkb juist versterken in
consortiumverband. De beperkte overgebleven subsidiegelden ter
bevordering van internationaal zakendoen worden alleen ingezet daar
waar de overheid een toegevoegde waarde heeft: in de praktijk blijkt het
dan met name te gaan om mkb. Het instrumentarium is inmiddels
dusdanig aangepast dat ik geen aanleiding zie voor aanscherping van de
criteria.
Beleidskaders buitenlandinstrumentarium
De uitwerking van het huidige beleid voor internationaal ondernemen is
verwoord in de brieven «Buitenlandse markten, Nederlandse kansen» van
24 juni 2011 (Kamerstuk 31 985, nr. 5) en «Naar de top; het bedrijvenbeleid
in actie(s) van 13 september 2011 (Kamerstuk 32 637, nr. 15). De Kamer
werd op 14 februari 2012 specifiek over het Agro-beleid geïnformeerd in
de brief «Nederlandse Agro-export 2011» (Kamerstuk 33 000 XIII, nr. 166).
De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken gaf een uitgebreide toelichting
op het bedrijfsleveninstrumentarium van Ontwikkelingssamenwerking in
zijn brief van 1 mei 2012 (Kamerstuk 31 250, nr. 97).
De overheidsondersteuning van het bedrijfsleven bij internationaal
zakendoen is inmiddels grotendeels aangepast en legt een focus op
economische diplomatie, aangevuld met enkele ondersteunende
instrumenten. Deze instrumenten bevatten minder subsidies dan
voorheen en leggen meer de nadruk op de unieke rol van de overheid ten
opzichte van marktpartijen. Instrumenten mogen in principe geen
substituut zijn van financieringsmogelijkheden die bedrijven elders
kunnen verkrijgen. Ook wordt meer ingezet op leningen, zoals in de motie
voorgesteld. Het beschikbare budget voor het gehele instrumentarium
voor internationaal ondernemen is het afgelopen jaar overigens fors
gedaald. In de bijlage treft u een overzicht van het huidige instrumentarium voor internationaal zakendoen, met een korte beschrijving.
Subsidies aan internationaal ondernemende bedrijven worden door de
regering verstrekt ter stimulering van activiteiten die commercieel gezien
niet door deze bedrijven zouden worden gedaan. De overheid wenst
bedrijven over de streep te trekken en te helpen bij het verkennen van
kansrijke, soms moeilijk toegankelijke markten en bij het wegnemen van
belemmeringen die zij daarbij ondervinden. Internationaal ondernemen is
immers in het belang van de groei van de Nederlandse economie, nu en
in de toekomst. Hoewel het van belang is dat zowel grote als kleine
bedrijven kansen pakken over de grens, blijkt in de praktijk dat vooral het
midden- en kleinbedrijf verzoekt om ondersteuning van de overheid.
Subsidies worden overigens niet aan individuen afgegeven, maar aan
geregistreerde bedrijven/rechtspersonen. Bij het verstrekken van
subsidies binnen het buitenlandinstrumentarium wordt wel getoetst op de
financiële draagkracht van het betreffende bedrijf op basis van de
jaarcijfers. Zo kan het voorkomen dat van het bedrijf een «statement»
gevraagd wordt waarin voldoende financiële draagkracht wordt bevestigd
dan wel gewaarborgd, bijvoorbeeld door een garantstelling/bankgarantie.
In uitzonderlijke situaties kunnen individuen dergelijke garantstellingen
afgeven, maar de subsidie gaat altijd naar het bedrijf en niet naar een
individu, ook als er sprake zou zijn van een afgegeven garantie door die
persoon (en door een bank formeel geverifieerd en bevestigd). De toets

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 973, nr. 125

2

betreft dus niet een toets op het vermogen van die persoon, maar de toets
concentreert zich op de financiële draagkracht van het betreffende bedrijf.
Oud instrumentarium internationaal ondernemen
Van een aantal stopgezette subsidieprogramma’s lopen momenteel nog
betalingsverplichtingen door. Het gaat daarbij om het PSOM-EZ
programma, Prepare2Start, 2g@there, Package4Growth, 2Explore,
Duurzame Biomassa Import (DMI).
Ook bij al deze programma’s was met name het mkb actief, hoewel de
programma’s openstonden voor alle bedrijven (behalve Prepare2Start dat
zich alleen op mkb-ers richtte). Het PSOM-EZ programma beoogde in met
name Midden- en Oost-Europa bij te dragen aan de transitie naar een
markteconomie. Onder PSOM-EZ loopt nog één project met een Nederlands grootbedrijf, een ingenieursbureau, dat gericht is op het verbeteren
van de waterkwaliteit in de Baltische Zee. Het bedrijf heeft een coördinerende rol in het project; het grootste deel van het budget is bestemd voor
een mkb-bedrijf, de leverancier van het benodigde materiaal. Met het
2Explore-programma zijn 48 haalbaarheidsstudies gesubsidieerd
waarmee mkb-bedrijven hun internationale plannen konden toetsen. Bij
nog lopende DMI-programma’s zijn in totaal drie niet-mkb-bedrijven
(mede)aanvrager met een gezamenlijk budget van EUR 623 389 (6,4% van
het totale DMI-budget). Het programma richtte zich op verduurzaming van
biomassa-importketens voor energie- en chemiedoeleinden (zowel
transport, elektriciteit/warmte, als chemie/materialen).
Nieuw instrumentarium internationaal ondernemen
Bij de vormgeving van het nieuwe instrumentarium voor internationaal
ondernemen zijn lopende subsidieprogramma’s stopgezet of aangepast
tot vormen van samenwerking die minder gericht zijn op een subsidierelatie. Uitzonderingen zijn startende mkb-ers die vaak een steuntje in de
rug van de overheid nodig blijken te hebben en vandaar op een beperkte
subsidie via het programma Starters International Business kunnen
blijven rekenen. Andere mkb-ers kunnen, soms juist ook in combinatie
met grotere bedrijven, middels publiekprivate samenwerkingsverbanden
of door gebruik te maken van (niet-commerciële) leningen en exportkredietverzekeringen, het Nederlandse aanbod in het buitenland positioneren. Ik onderschrijf dan ook de idee dat de overheid met gunstige
leningen, mits niet marktverstorend, het mkb kan ondersteunen bij
internationaal ondernemen. Een programma als Financiering Opkomende
Markten (FOM) en het nieuwe programma Finance for International
Business (FIB) voorzien in die behoefte.
Inzet bedrijven bij Ontwikkelingssamenwerking
Binnen Ontwikkelingssamenwerking worden bedrijven, groot of klein, die
op een verantwoorde wijze een bijdrage willen leveren aan armoedebestrijding en economische groei, uiteraard verwelkomd. Programma’s in
dat kader, via subsidies of anderszins, zijn dan katalysator van een
ontwikkelingsproces dat zonder publieke financiële steun niet, of minder
snel, tot stand komt.
Het Private Sector Investment (PSI) programma is een investeringsprogramma voor Nederlandse en buitenlandse bedrijven die een samenwerking willen aangaan met een bedrijf in een ontwikkelingsland. PSI is
opvolger van het Programma Samenwerking Opkomende Markten
(PSOM). Andere bedrijfsleveninstrumenten van Ontwikkelingssamenwerking zijn gericht op het verbeteren van het lokale ondernemings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 973, nr. 125

3

klimaat en het bijdragen aan de speerpunten voedselzekerheid en water
via publiekprivate programma’s waarbinnen overheid, kennisinstellingen
en bedrijven gezamenlijk werken aan het bereiken van ontwikkelingsdoelen (PPP-faciliteiten). Ook worden programma’s van internationale
organisaties ondersteund die bedrijvigheid in ontwikkelingslanden
stimuleren.
Hoewel bij het PSI-programma ook niet-mkb-bedrijven mogen inschrijven
op de PSI-tenders, voldoet 92% van de goedgekeurde aanvragers aan de
mkb-definitie. Van de overige 8% voldoet een aantal niet aan de
mkb-definitie vanwege het aantal werknemers; de omzet en het balanstotaal blijven bij die bedrijven wel binnen de grenzen van de
mkb-definitie. Van de bedrijven in de doellanden voldoet naar schatting
90% aan de mkb-definitie. Het aanvragende bedrijf en zijn lokale partner
moeten 40% tot 50% zelf investeren in het project. De financiële bijdrage
van PSI in de investeringslasten bedraagt maximaal 50% tot 60% van de
projectkosten, nadat is getoetst dat het project niet op een andere manier
gefinancierd kan worden vanwege de hoge risico’s.
Regelingen van Buitenlandse Zaken die zich richtten op het betrekken van
onder andere bedrijven bij het verbeteren van toegang tot energie in
ontwikkelingslanden zijn het Daey Ouwens Fonds en het programma
Duurzame Biomassa Mondiaal (DBM). Deze regelingen zijn inmiddels
afgesloten en verkeren nu in de beheersfase. Bij vier lopende projecten is
het grootbedrijf de aanvrager, bij twee projecten geldt voor de subsidieontvanger dat de ondergrens van maximaal 250 medewerkers mogelijk
hoger ligt, en bij twee andere projecten is het grootbedrijf medeaanvrager.
Als het gaat om het bereiken van ontwikkelingsimpact kunnen juist ook
grote bedrijven verschil maken en zijn zij dan ook welkome partner in
programma’s met een breed bereik die bijdragen aan de doelstellingen
van ontwikkelingssamenwerkingsbeleid. Ook binnen dit beleid wordt
gekeken naar manieren om met leningen en innovatieve financieringsvormen investeringen in ontwikkelingslanden te stimuleren die niet door
private financieringen kunnen worden gedekt. Zo is van het eerder
genoemde FOM-programma ook een variant ontwikkeld voor ontwikkelingslanden, FOM-OS, en wordt ook gewerkt aan een fonds voor innovatieve financiering. Bestaande instrumenten zijn het Infrastructure
Development Fund, dat risicokapitaal (voornamelijk leningen en/of
aandelenparticipaties) verschaft ten behoeve van privatesectorinvesteringen in infrastructuur in ontwikkelingslanden, het Access to Energy
Fund dat privatesectorinvesteringen in duurzame energie stimuleert door
het verschaffen van risicokapitaal. Het MASSIF-programma richt zich op
versterking van financiële dienstverlening aan het mkb in ontwikkelingslanden door kapitaalverstrekking aan, en capaciteitsopbouw van lokale
financiële instellingen. Ten slotte zijn er twee fondsen geopend om
publiekprivate samenwerking te financieren.
Conclusie
Kortom, het leeuwendeel van de verstrekte subsidiegelden binnen het
buitenlandinstrumentarium kwam en komt ten goede aan het mkb. In
slechts beperkte mate maken ook de grotere bedrijven gebruik van
subsidies, waarbij het vaak gaat om Nederlandse bedrijven en bijna altijd
in consortium en/of nauwe samenwerking met het mkb of kennisinstellingen, ngo’s of overheden. Los van de constatering dat met name het
mkb gebruik maakt van subsidieregelingen ter bevordering van internationaal zakendoen, doet het er op zich niet toe of een bedrijf klein of groot
is en de eigenaar armlastig of rijk. Wat telt is in hoeverre de subsidie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 973, nr. 125

4

bedrijven over de streept trekt om publiek gewenste investeringen te doen
in landen en sectoren waar men dat, commercieel gezien, vanwege te
grote risico’s en belemmeringen, niet zou doen. Uiteraard wordt daarbij
wel in ogenschouw genomen of het bedrijf voldoende draagkracht heeft
voor het volbrengen van de doelstellingen van een subsidieprogramma.
Specifiek in het kader van ontwikkelingssamenwerking is de ervaring dat
de grote bedrijven waardevolle bijdragen leveren aan lokale economische
groei.
De bestaande beleidsinstrumenten zullen regelmatig worden gemonitord
en geëvalueerd. De Kamer zal, zoals te doen gebruikelijk, tijdig worden
geïnformeerd over de effectiviteit en doeltreffendheid van het huidige
instrumentarium.
De staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
H. Bleker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 973, nr. 125

5

Bijlage:

Instrumenten ter bevordering van internationaal zakendoen
Starters International Business (SIB). Ondernemers kunnen bij
Agentschap NL een subsidie in de vorm van vouchers aanvragen ter
waarde van EUR 2 400 die verzilverd kunnen worden voor 1-op-1 advies
bij Kamers van Koophandel, Syntens en een aantal brancheorganisaties.
Starters International Business is de opvolger van het instrument
Prepare2Start.
Finance for International Business (FIB). FIB gaat 16 juli a.s. van start
en is het resultaat van de gedeeltelijke omvorming van de faciliteit
«Package4Growth» (P4G), waarbij sprake is van revolverende financiering
in plaats van subsidies. Een belangrijk knelpunt voor Nederlandse
mkb-ers bij investeringen in opkomende markten is de beschikbaarheid
van financiering. Banken en andere kapitaalverstrekkers blijken vaak
terughoudend om investeringen in opkomende markten zoals China en
India te financieren. Nederlandse financiers zien deze markten in de
praktijk vaak als te risicovol. Lokale financiers hebben beperkt tot geen
(financieel) inzicht in de Nederlandse bedrijven waardoor lokale financiering van een investering eveneens niet tot stand komt. De uitgangspunten bij FIB zijn een hoge mate van revolverendheid (bedrijven betalen
in principe de lening terug), lage uitvoeringskosten en efficiënte
aansluiting bij de markt. FIB zal in eerste instantie worden gericht op
China, India, Zuid Afrika, Vietnam en Colombia.
Module kennisverwerving van Package4Growth (P4G). P4G is een
bestaand instrument voor Nederlandse mkb-bedrijven die problemen
ervaren bij het verkrijgen van informatie en daardoor kennis nodig
hebben van een expert om de Chinese of Indiase markt te betreden. 50%
van de kosten voor inhuur van een externe adviseur kunnen worden
vergoed. Tot nu toe zijn uitsluitend subsidies verstrekt aan mkb-bedrijven.
Partners for International Business (PIB). Centraal bij PIB staat een
door overheid en bedrijfsleven gezamenlijk opgesteld actieplan waarin
publieke en private deelnemers, vanuit hun eigen rol en toegevoegde
waarde, geselecteerde kansrijke markten kunnen gaan betreden en
mogelijke marktbelemmeringen trachten weg te nemen. De inbreng van
de overheid zal zich met name concentreren op economische diplomatie
en modules als overheid-tot-overheid samenwerking, missies bijvoorbeeld o.l.v. bewindspersonen, informatie, advies, promotie, matchmaking
en kennisintensieve samenwerking. Subsidies maken geen deel uit van
PIB.
Transitiefaciliteit (TF). Onder de TF komen doelstellingen van ontwikkelingssamenwerking en handel- en investeringsbevordering samen. Via de
Transitiefaciliteit wordt zowel ingezet op het wegnemen van belemmeringen in de lokale markten van bepaalde voormalige partnerlanden, als
aan het vergroten van de omvang van de duurzame handels- en investeringsactiviteiten tussen Nederland en deze landen. Eventuele subsidies
ten behoeve van handel- en investeringen in deze landen zullen zich
richten op demonstratieprojecten, haalbaarheidsstudies en advies en
begeleiding voor mkb-ers op deze kansrijke markten. Het bedrijfsleven zal
zelf een groot deel van de kosten moeten betalen.
Faciliteit Opkomende Markten (FOM). Deze faciliteit is in 1992
opgezet om in eerste instantie Nederlandse bedrijven te ondersteunen die
dochterondernemingen wilden opzetten in het voormalige Oostblok kort
na de val van de Muur. Nadat landen als Polen, Roemenië en Bulgarije zijn
toegetreden tot de EU is het mandaat van de Faciliteit uitgebreid tot de
gehele wereld. Momenteel is de omvang van de faciliteit EUR 72,6mln en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 973, nr. 125

6

kan deze binnen de bestaande afspraken groeien tot EUR 140mln. Het
merendeel van de leningportefeuille zit in Oekraïne, China, Rusland, India
en Vietnam. 50% van het fonds is agro-gerelateerd (land- en tuinbouw,
substraten, veeteelt, bloementeelt) waarbij de kennis en technologie die in
Nederland is opgebouwd een duidelijke succesfactor is bij het opzetten
van een bedrijf in het buitenland en waarmee ook de positie van de
Nederlandse moederbedrijven en de Nederlandse werkgelegenheid
versterkt worden.
Vanuit de Faciliteit Opkomende Markten worden geen subsidies verstrekt,
maar leningen die op commerciële voorwaarden onder (gedeeltelijke)
hoofdelijkheid van de Nederlandse moeder worden uitgezet. De leningen
hebben een terugbetalingsverplichting voor de volledige rente en
aflossing. Indien niet aan de terugbetalingsverplichtingen wordt voldaan
dan volgt een (juridische)procedure om rente en aflossing alsnog te
innen. Ongeveer 15% van het volume van de Faciliteit Opkomende
Markten komt terecht bij het Grootbedrijf, ook hier gelden commerciële
voorwaarden en een terugbetalingsverplichting. Onder meer door de
terugtrekking van de grote Nederlandse banken uit een aantal buitenlandse markten en door de gevolgen van de financiële crisis (o.a. hogere
kapitaaleisen) is de beschikbaarheid van lange termijn middelen ook voor
grotere bedrijven verminderd.
Partners voor Water (PvW). Dit programma van de ministeries van
Economische Zaken Landbouw & Innovatie, Buitenlandse Zaken en
Infrastructuur en Milieu, verstrekt subsidies aan consortia van bedrijven
en instellingen uit de Nederlandse watersector (nooit aan één bedrijf) ter
ondersteuning van de internationale positionering van de Nederlandse
watersector. Een analyse van de laatste drie tenderrondes (2010–2011) laat
zien dat:
– 50% van het totale toegekende subsidiebudget terechtkomt bij het
bedrijfsleven, waarvan naar schatting 80% mkb.
– in een aantal PvW-projecten maken grote Nederlandse consultancy
bedrijven, zijnde niet-mkb, deel uit van het consortium. Deze bedrijven
ontvingen 12% van het totale subsidiebudget. Naast grote consultancy
bedrijven zijn ook ander soort grote bedrijven ontvanger van subsidies; in totaal gaat het om circa EUR 800 000. Op een totaal toegekend
subsidiebedrag van EUR 8 miljoen gaat het dan om EUR 1,7 miljoen.
– er sprake is van een sterk dalende trend van participatie van de grotere
consultancy bedrijven – en daarmee ook de financiële toekenning – in
het PvW-programma. Door een wijziging van de regeling per 1 januari
2011 daalde het subsidiepercentage voor grote bedrijven van 80% naar
40%.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 973, nr. 125

7