R&D-investeringen naar
wetenschapsgebied

Feiten & Cijfers
In deze notitie geven we de verdeling weer van de
financiële middelen voor onderzoek over de
wetenschapsgebieden bèta en techniek, medisch, alfa en
gamma, in internationale vergelijking.
Hiermee draagt het Rathenau Instituut bij aan de
beantwoording van de motie van Tweede Kamerleden Van
der Woude en Van der Graaf, ingediend op 24 november
2022. Daarin vragen zij onder andere om een analyse te
maken van de verdeling van onderzoeks- en
onderwijsmiddelen over alfa, bèta, gamma en (technisch-)
medische wetenschap in Nederland en andere landen. Deze
notitie gaat in op de verdeling van de onderzoeksmiddelen.
Dat doen we op verzoek van het ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (OCW).

Inhoud
1. Inleiding

2

2. Verdeling over
wetenschapsgebieden
internationaal vergeleken

2

3. Ontwikkeling uitgaven per
wetenschapsgebied

4

4. Verhouding tussen de
wetenschapsgebieden in
Nederland

6

5. Methodologische
toelichting

9

R&D-investeringen naar wetenschapsgebied | 2

1.
Inleiding
In deze notitie geven we de verdeling weer van de middelen voor onderzoek over de
wetenschapsgebieden bèta en techniek, medisch, alfa en gamma1. In het
wetenschapsgebied bèta en techniek zijn de natuurwetenschappen, techniek en
landbouwwetenschappen samengenomen. De alfawetenschappen omvatten onderzoek
op het gebied van taal, cultuur en kunst. In de gammawetenschappen zijn de sociale,
economische en rechtswetenschappen samengenomen. Deze notitie is gebaseerd op
de publiek beschikbare data over de onderzoeksuitgaven naar wetenschapsgebied. Het
merendeel van deze data zijn beschikbaar voor de periode 2013 tot en met 2021.
We kijken naar de R&D-uitgaven2 van instellingen voor hoger onderwijs en publieke
onderzoeksinstellingen3 en vergelijken de situatie in Nederland met een aantal ons
omringende landen. We sluiten af met een blik op de ontwikkeling van de uitgaven naar
wetenschapsgebied voor Nederland, waarbij we ook kijken naar de verdeling van R&Duitgaven aan onderzoek uitgevoerd door bedrijven4.
Deze notitie geeft een beknopt overzicht van de belangrijkste inzichten uit verschillende
Rathenau-publicaties over dit onderwerp en presenteert enkele aanvullende analyses.
Meer informatie is te vinden in de online factsheets R&D-uitgaven en capaciteit naar
wetenschapsgebied en bèta en techniekwetenschap in beweging.
2.
Verdeling over wetenschapsgebieden internationaal vergeleken
Van alle R&D-uitgaven van de Nederlandse instellingen voor hoger onderwijs
(universiteiten, hogescholen en universitair medische centra) en andere publieke
onderzoeksinstellingen in 2021 ging 46% naar onderzoek in de bèta en
techniekwetenschappen, 28% naar de medische wetenschappen, 19% naar de
gammawetenschappen en 8% naar de alfawetenschappen (zie figuur 1).
Figuur 1 vergelijkt deze verdeling over de wetenschapsgebieden met enkele van de ons
omringende landen waarvoor deze data beschikbaar zijn, en Japan en Zuid-Korea5.
Daaruit blijkt dat het aandeel van de bèta- en techniekwetenschappen in Nederland
relatief klein is (46%). In Zuid-Korea is dit met 76% het grootst. In Nederland gaan juist
relatief veel middelen naar de medische wetenschappen (28%). Alleen in Denemarken
1
2
3
4
5

Dat doen we om bij te dragen aan de beantwoording van een motie van Tweede Kamerleden Van der Woude en
Van der Graaf n.a.v. de OCW-begroting 2023: Kamerstukken II (2022-2023). Motie van de leden Van der Woude en
Van der Graaf. 36 200 VIII, nr. 75.
Om uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling (research and development, R&D) te kunnen vergelijken, maken we
gebruik van data conform de internationaal afgesproken definities en standaarden voor R&D-statistieken, zoals
vastgelegd in de Frascati handleiding (2015) van de OESO.
Hieronder vallen bijvoorbeeld de instituten van NWO en KNAW en onderzoeksinstellingen die voor meer dan 50%
publiek gefinancierd zijn, zoals het KNMI en het RIVM.
Deze analyse kunnen we niet internationaal maken, omdat data over de R&D-uitgaven van het bedrijfsleven naar
wetenschapsgebied voor de meeste landen niet beschikbaar zijn.
In onze internationale vergelijkingen maken we zo veel mogelijk gebruik van een set van twintig referentielanden,
die gekozen zijn omdat hun profiel vergelijkbaar is met dat van Nederland. Daarmee bedoelen we dat de
economische ontwikkeling, kenmerken van het wetenschapssysteem en belang van R&D vergelijkbaar zijn. In deze
publicatie zijn alleen de twaalf landen meegenomen waarvoor de benodigde data beschikbaar waren. Dit gold niet
voor o.a. Australië, Canada, Frankrijk en de VS – evenals China, vaak meegenomen vanwege de sterke groei van
R&D.

R&D-investeringen naar wetenschapsgebied | 3

(37%), Zweden (34%) en Noorwegen (28%) gaat een gelijk of groter aandeel naar de
medische wetenschappen. Het aandeel van de gamma en alfawetenschappen is,
internationaal vergeleken, in Nederland gemiddeld met respectievelijk 19% en 8%.
Met name in het hoger onderwijs is het aandeel van bèta en techniek in de uitgaven
voor onderzoek vergeleken met andere landen laag – en dat van de medische
wetenschappen hoog. Binnen de publieke onderzoeksinstellingen zijn de R&D-uitgaven
aan bèta en techniek gemiddeld, vergeleken met de referentielanden6.

Figuur 1 R&D-uitgaven hoger onderwijs- en publieke onderzoeksinstellingen, naar
gebied, 2021
KOR
DUI
BEL
JAP
ITA
FIN
SPA
OOS
NED
ZWE
DEN
NOO
VK
0%

10%

20%

30%

40%

Bèta en techniek

50%
Medisch

60%

70%

Gamma

80%

90%

100%

Alfa

Bron: Eurostat en OESO-MSTI (Japan, Verenigd Koninkrijk en Zuid-Korea), bewerking Rathenau Instituut.
Toelichting: de landen zijn geordend naar het aandeel bèta en techniek. Data voor het VK zijn van 2019, data voor
Denemarken, Japan en Korea zijn van 2020. Japan: uitsplitsing alfa – gamma niet beschikbaar. Beide zijn hier
opgenomen onder gamma.

Wanneer we kijken naar de R&D-uitgaven per wetenschapsgebied als percentage van
het bruto binnenlands product (bbp), zien we ook relatief lage onderzoeksuitgaven aan
bèta en techniek in Nederland. De uitgaven voor de andere wetenschapsgebieden zijn
internationaal vergeleken gemiddeld.

6

Zie ook de factsheet bèta en techniekwetenschap in beweging.

R&D-investeringen naar wetenschapsgebied | 4

Figuur 2 R&D-uitgaven instellingen voor hoger onderwijs en publieke
onderzoeksinstellingen, naar wetenschapsgebied, als % van het bbp, 2021

DEN
DUI
OOS
ZWE
KOR
FIN
NOO
BEL
NED
VK
JAP
SPA
ITA
IER
0,00

0,20

0,40
Bèta en techniek

0,60
Medisch

0,80
Gamma

1,00

1,20

Alfa

Bron: Eurostat en OESO-MSTI (Verenigd Koninkrijk en Japan), bewerking Rathenau Instituut.
Toelichting: de landen zijn geordend naar de omvang van het aandeel bbp dat naar R&D gaat. Data voor het VK zijn van
2019, data voor Denemarken, Japan en Korea zijn van 2020. Japan: uitsplitsing alfa – gamma niet beschikbaar. Beiden
zijn hier opgenomen onder gamma.

De R&D-uitgaven aan onderzoek uitgevoerd door het bedrijfsleven zijn in deze figuren
niet meegenomen, omdat voor de meeste landen de uitsplitsing naar
wetenschapsgebied niet beschikbaar is voor deze sector. In Nederland waren bedrijven
in 2021 verantwoordelijk voor 67% van de uitgevoerde R&D. Van de hier
gepresenteerde landen was het aandeel van het bedrijfsleven het grootste in ZuidKorea (79%) en het kleinste in Noorwegen (55%)7. Als aandeel van het bbp gaat het om
1,52% in Nederland, 3,9% in Zuid-Korea en 1,94% in Noorwegen.
3.
Ontwikkeling uitgaven per wetenschapsgebied
Figuur 3 geeft de procentuele ontwikkeling van de R&D-uitgaven weer per
wetenschapsgebied, tussen 2013 en 2019. Daaruit blijkt dat de R&D-uitgaven in
Nederland in alle gebieden gegroeid zijn. De totale R&D-uitgaven van Nederlandse
instellingen voor hoger onderwijs en publieke onderzoeksinstellingen groeiden in deze
periode, gecorrigeerd voor inflatie, met 10%. De alfawetenschappen groeiden
procentueel het meest: 17%. Dit blijft desondanks het kleinste wetenschapsgebied, net
als in andere landen. De R&D-uitgaven in de gammawetenschappen groeiden met 14%
en in de bèta- en techniekwetenschappen met 12%. De groei in de medische
wetenschappen was kleiner: 4%.
7

Voor meer informatie zie de de factsheet R&D-uitgaven en capaciteit naar wetenschapsgebied.

R&D-investeringen naar wetenschapsgebied | 5

Figuur 3 Procentuele ontwikkeling uitgaven per wetenschapsgebied, 2013-2019
(instellingen voor hoger onderwijs en publieke onderzoeksinstellingen)
100%
80%
60%
40%
20%
0%
-20%
-40%
NOO

BEL

KOR

OOS

DUI

Bèta en techniek

NED

VK

Medisch

ZWE
Gamma

SPA

ITA

FIN

JAP

Alfa

Bron: OESO-MSTI, bewerking Rathenau Instituut.
Toelichting: de data zijn gecorrigeerd voor inflatie en koopkrachtverschillen. De landen zijn geordend naar de
ontwikkeling van de uitgaven aan bèta- en techniekonderzoek. Data voor Zweden gaan over periode 2015-2019. Japan:
uitsplitsing alfa – gamma niet beschikbaar. Beiden zijn hier opgenomen onder gamma. Voor Duitsland is er sprake van
een trendbreuk in 2015, die de sterke groei van de gammawetenschappen verklaart. Voor 2015 vielen de gebieden
onderwijs, psychologie en linguïstiek onder de geesteswetenschappen.

De totale R&D-uitgaven van instellingen voor hoger onderwijs en publieke
onderzoeksinstellingen groeiden, gecorrigeerd voor inflatie, het sterkst in Noorwegen
(30%), België (27%) en Zuid-Korea (26%). Ook in Oostenrijk en Duitsland groeiden de
R&D-uitgaven sterker dan in Nederland (18%). In deze vijf landen groeiden de uitgaven
aan de meeste wetenschapsgebieden sterker dan in Nederland. De uitschieter van de
gammawetenschappen in Duitsland wordt mede veroorzaakt door een trendbreuk in de
data.
De komende jaren zullen in Nederland de R&D-uitgaven blijven stijgen. Het kabinet
Rutte IV kondigde in 2021 grote investeringen aan in wetenschap en innovatie,
waaronder het Fonds Onderzoek en Wetenschap en het Nationaal Groeifonds. Daar
komt bij dat het budget van het nieuwe Europese Kaderprogramma, Horizon Europe, is
gegroeid ten opzichte van de voorganger Horizon 2020. Tussen 2014 en 2020
ontvingen Nederlandse instellingen ongeveer 5,4 miljard euro uit Horizon 2020. In
Horizon Europe ligt niet alleen het budget hoger, ook het aandeel daarvan dat tot nu toe
naar onderzoekers aan Nederlandse instellingen is gegaan, is groter8.

8

Zie de datapublicatie over de positie van Nederland in de EU-kaderprogramma’s.

R&D-investeringen naar wetenschapsgebied | 6

Die groei in publieke investeringen leidt naar verwachting tot een groei van private
investeringen. Eerder onderzoek van de KNAW toonde dit effect aan voor Nederland, in
ieder geval op de korte en middellange termijn.9 Tussen 2014 en 2020 groeiden de
R&D-investeringen gefinancierd door de overheid, gecorrigeerd voor inflatie, met 11%.
Die van het bedrijfsleven groeiden in dezelfde periode met 18%10.
4.
Verhouding tussen de wetenschapsgebieden in Nederland
In deze paragraaf richten we ons op Nederland. In figuur 1 zagen we al dat in 2021
46% van de R&D-uitgaven van de instellingen voor hoger onderwijs en publieke
onderzoeksinstellingen naar bèta en techniek ging, 28% naar de medische
wetenschappen, 19% naar de gammawetenschappen en 8% naar de
alfawetenschappen. Sinds 2013 zijn er slechts kleine schommelingen in deze
verhouding te zien. In 2021 is de verdeling over de wetenschapsgebieden vrijwel gelijk
aan 2013.
Er is wel sprake van een stijging van de R&D-uitgaven in alle wetenschapsgebieden,
zoals onderstaande figuur laat zien. De totale R&D-uitgaven stegen tussen 2013 en
2021 met 36%. De uitgaven aan de bèta en technische wetenschappen groeiden met
826 miljoen euro (een stijging van 37%). De uitgaven aan de medische wetenschappen
stegen met 459 miljoen euro (33%), aan de gammawetenschappen met 339 miljoen
euro (36%) en aan de alfawetenschappen met 139 miljoen euro (38%). In alle gevallen
gaat het om nominale bedragen.

9

KNAW (2018).Wederzijdse versterking. Hoe publieke en private investeringen in onderzoek en ontwikkeling
samenhangen. Amsterdam: Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen.
10 Data eurostat, GERD by sector of performance and source of funds. Het gaat hier om de uitgaven van de overheid
en het bedrijfsleven als financier van onderzoek, ongeacht wie die R&D uitvoert.

R&D-investeringen naar wetenschapsgebied | 7

Figuur 4 R&D-uitgaven instellingen voor hoger onderwijs en publieke
onderzoeksinstellingen naar wetenschapsgebied, in miljoenen euro.
8.000
7.000
6.000
5.000
4.000
3.000
2.000
1.000
0
2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Bèta en techniek

Medisch

Gamma

Alfa

2020

2021

Bron: Eurostat, bewerking Rathenau Instituut.

Zoals in figuur 4 te zien is, is er voor elk wetenschapsgebied in de meeste jaren sprake
van een stijging in de R&D-uitgaven (in nominale bedragen). Voor allemaal geldt dat er
in een of twee jaar sprake is van een lichte daling (maximaal 3%). De sterkste groei
vindt plaats vanaf 2018. Tussen 2018 en 2021 stegen de uitgaven aan de
wetenschapsgebieden bèta en techniek en gamma met bijna een kwart. Die aan de alfa
en medische wetenschappen stegen met ongeveer 15%.
Verdeling inclusief R&D uitgevoerd door het bedrijfsleven
Anders dan in de internationale vergelijking, kunnen we voor Nederland wel inzicht
geven in de verdeling over wetenschapsgebieden in het onderzoek dat wordt
uitgevoerd door het bedrijfsleven. In vergelijking met de andere sectoren gaat er bij het
bedrijfsleven een veel groter deel (86%) naar bèta en techniekonderzoek. Dit is te zien
in figuur 5. In de (voornamelijk Oost-Europese) landen waar we gegevens over hebben
is dit gemiddeld 91%. Binnen de instellingen voor hoger onderwijs is dit 41%. In deze
sector spelen de medische wetenschappen een relatief grote rol; 30% van de R&Duitgaven gaat naar dit gebied. Ook gaat in deze sector een relatief groter deel naar
onderzoek in de gebieden gamma (20%) en alfa (8%)11.

11 Meer over de individuele sectoren is te lezen in de factsheet R&D-uitgaven en capaciteit naar wetenschapsgebied.

R&D-investeringen naar wetenschapsgebied | 8

Figuur 5 R&D-uitgaven Nederland, naar uitvoerende sector en wetenschapsgebied,
2020
Bedrijfsleven
Publieke onderzoeksinstellingen
Hoger onderwijs
Totaal
0%

10%

20%

Bèta en techniek

30%

40%

Medisch

50%

Gamma

60%

70%

80%

90% 100%

Alfa

Bron: CBS, bewerking Rathenau Instituut

De verhoudingen tussen de wetenschapsgebieden in de totale R&D-uitgaven, inclusief
het bedrijfsleven, zijn tussen 2013 en 2020 stabiel gebleven. Voor vrijwel alle jaren gaat
73% naar de bèta en techniekwetenschappen, 15% naar de medische wetenschappen,
9% naar de gammawetenschappen en 3% naar de alfawetenschappen.
Binnen de verschillende uitvoerende sectoren zijn er tussen 2013 en 2020 lichte
veranderingen opgetreden. Binnen het hoger onderwijs steeg het aandeel van de bètaen techniekwetenschappen (inclusief landbouw) van 38% naar 41%, terwijl het aandeel
van de andere wetenschapsgebieden licht daalt. De afgelopen jaren is onder andere
vanuit de in de Sectorplannen gemaakte afspraken tussen de instellingen voor hoger
onderwijs en het ministerie van OCW, extra in bèta en techniek geïnvesteerd. Ook het
aandeel van bèta en techniek in de uitgereikte masterdiploma’s nam toe12. In deze
periode groeide de personeelsinzet van universiteiten in dit gebied dan ook sterker dan
in de andere gebieden.
Binnen de publieke onderzoeksinstellingen is het aandeel van de
gammawetenschappen en van de alfawetenschappen gegroeid, respectievelijk van
12% naar 16% en van 2% naar 5%. Het aandeel van bèta- en techniekwetenschappen
(inclusief landbouw) daalde van 79% naar 72%.
Binnen het bedrijfsleven kromp het aandeel bèta en techniek licht, van 88% naar 86%.
Waar het aandeel van de technische wetenschappen daalde van 57% naar 54%, nam
het aandeel van de natuurwetenschappen juist toe, van 24% naar 29%. Het aandeel
van de medische wetenschappen in het door het bedrijfsleven uitgevoerde onderzoek
steeg licht, van 8% naar 10%.
Tot slot werpen we nog een blik op de totale R&D-uitgaven naar wetenschapsgebied,
inclusief het bedrijfsleven. Ook dan zien we dat de R&D-uitgaven in Nederland in alle
gebieden gegroeid zijn. Nominaal (zonder rekening te houden met inflatie) groeiden de
alfawetenschappen met 39%, de gammawetenschappen met 36%, de medische
wetenschappen met 30% en de bèta en technische wetenschappen met 29% over de
periode 2013 tot en met 2020. In absolute bedragen namen de uitgaven aan bèta en
12 Zie de factsheet Bèta en techniekwetenschappen in beweging

R&D-investeringen naar wetenschapsgebied | 9

techniek veruit het meeste toe, met drie miljard euro. De alfawetenschappen groeiden
in absolute zin het minste: met 158 miljoen euro.

Figuur 6 Totale R&D-uitgaven in Nederland naar wetenschapsgebied, in miljoenen
euro.
20.000

15.000

10.000

5.000

0
2013

2014

2015
Bèta en techniek

2016
Medisch

2017
Gamma

2018

2019

2020

Alfa

Bron: Eurostat, bewerking Rathenau Instituut.

5.
Methodologische toelichting
Om de uitgaven aan R&D in beeld te brengen kan gekeken worden naar de uitgaven
van de financiers van het onderzoek of naar de uitgaven van de uitvoerders daarvan.
De verdeling naar wetenschapsgebied in deze notitie is gebaseerd op de uitgaven van
de uitvoerders: de instellingen voor hoger onderwijs, publieke onderzoeksinstellingen
en waar mogelijk ook bedrijven. Zij verkrijgen hun onderzoeksmiddelen uit verschillende
bronnen: rechtstreeks van de overheid, uit onderzoeksbeurzen verkregen via nationale
en internationale onderzoeksfinanciers, zoals NWO en de EU, en uit in competitie
verkregen onderzoeksopdrachten van externe opdrachtgevers, zoals overheden en
bedrijven. Bedrijven zijn dus zowel uitvoerder als financier van R&D. De data in deze
notitie hebben betrekking op de R&D die zij zelf uitvoeren.
Voor de rijksbijdrage van het ministerie van OCW aan universiteiten en umc’s geldt dat
deze als een bedrag wordt toegekend aan instellingen voor zowel onderzoek als
onderwijs. Om te bepalen welk deel van deze middelen is besteed aan onderzoek,
wordt gewerkt met een benadering: het CBS berekent voor elk jaar een coëfficiënt op
basis van gegevens over de personele inzet op onderzoek.
Om onderzoeksmiddelen te verdelen over de verschillende wetenschapsgebieden
volgen we de in OESO-verband afgesproken verdeling in Fields of R&D (FORD),

R&D-investeringen naar wetenschapsgebied | 10

vastgelegd in het Frascati-handboek voor R&D. Onderzoek wordt hier opgedeeld in zes
wetenschapsgebieden: natuurwetenschappen, technische wetenschappen,
landbouwwetenschappen, medische wetenschappen, sociale wetenschappen en
geesteswetenschappen.
Voor deze notitie hebben we de eerste drie wetenschapsgebieden samengenomen tot
bèta en techniek. In plaats van sociale wetenschappen en geesteswetenschappen,
spreken we in deze factsheet van respectievelijk gamma- en alfawetenschappen.
Daarmee sluiten we aan bij de vraag zoals gesteld in de motie van en Tweede
Kamerleden Van der Woude en Van der Graaf.

R&D-investeringen naar wetenschapsgebied | 11

Auteurs
Lionne Koens en Alexandra Vennekens
Foto omslag
© Mikael Kristenson, Unsplash
Bij voorkeur citeren als:
Rathenau Instituut (2023). R&D-investeringen naar wetenschapsgebied . Den
Haag

© Rathenau Instituut 2023
Verveelvoudigen en/of openbaarmaking van (delen van) dit werk voor creatieve,
persoonlijke of educatieve doeleinden is toegestaan, mits kopieën niet gemaakt
of gebruikt worden voor commerciële doeleinden en onder voorwaarde dat de
kopieën de volledige bovenstaande referentie bevatten. In alle andere gevallen
mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door
middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming.
Open Access
Het Rathenau Instituut heeft een Open Access beleid. Rapporten, achtergrondstudies, wetenschappelijke artikelen, software worden vrij beschikbaar gepubliceerd. Onderzoeksgegevens komen beschikbaar met inachtneming van wettelijke
bepalingen en ethische normen voor onderzoek over rechten van derden,
privacy, en auteursrecht.
Contactgegevens
Anna van Saksenlaan 51
Postbus 95366
2509 CJ Den Haag
070-342 15 42
info@rathenau.nl
www.rathenau.nl

R&D-investeringen naar wetenschapsgebied | 12

Het Rathenau Instituut stimuleert de publieke en politieke meningsvorming over
de maatschappelijke aspecten van wetenschap en technologie. We doen
onderzoek en organiseren het debat over wetenschap, innovatie en nieuwe
technologieën.