Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Blootstelling van werknemers aan
restanten fipronil in behandelde stallen.

RIVM Briefrapport 2017-0180

W. ter Burg et al.

RIVM Briefrapport 2017-0180

Colofon

© RIVM 2017
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
DOl 10.21945/RIVM-2017-0180

W. ter Burg (auteur), RIVM
J.D. te Biesebeek (auteur), RIVM
A.L.N. van Esburg (auteur), RIVM
J.J. van der Helm (auteur), RIVM
J.B.M. Roelofs (auteur), RIVM
A.G. Rietveld (auteur), RIVM
Contact:
Anton Rietveld

Dit onderzoek werd verricht in opdracht van Ministerie van SZW

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 1 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl

Pagina 2 van 47

Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Blootstelling van werknemers aan
restanten fipronil in behandelde stallen.

RIVM Briefrapport 2017-0180

W. ter Burg et al.

RIVM riefrapport 2017-0180

Publiekssamenvatting

Blootstelling van werknemers aan restanten fipronil in
behandelde stallen
In de zomer van 2017 is maatschappelijke zorg ontstaan vanwege de
vondst van fipronil in eieren als gevolg van illegaal gebruik. Hierdoor is
onder andere de vraag gerezen of werknemers in stallen die met fipronil
zijn behandeld aan deze stof zijn blootgesteld. Zowel tijdens normale
werkzaamheden, zoals eieren rapen, als tijdens intensieve
werkzaamheden in de vrije-uitloopstallen blijkt de blootstelling laag. In
een stal met kooihuisvesting kan bij intensieve werkzaamheden, dat wil
zeggen gedurende 4 uur huidcontact met materialen in de stal, de norm
voor werknemers worden overschreden. Het is niet waarschijnlijk dat dit
vaak heeft plaatsgevonden.
Dit blijkt uit onderzoek dat het RIVM heeft uitgevoerd. Hiervoor zijn
concentraties fipronil in en rondom 12 pluimveestallen bepaald. Op basis
daarvan is de blootstelling aan fipronil geschat van mensen die werken
in en rondom met stallen die met fipronil zijn behandeld. Voor de
analyses heeft het RIVM in veeg-, stof-en mestmonsters het gehalte
fipronil bepaald.
De blootstelling aan fipronil vindt voornamelijk plaats doordat
werknemers via de huid in contact kunnen komen met materialen in de
stal en in mindere mate met kippenmest. Inademing van fipronil via stof
draagt niet veel bij aan de blootstelling. In dit onderzoek is het eten van
besmette eieren niet meegenomen, noch de blootstelling door contact
met de kippen zelf.
Van de 12 onderzochte stallen zijn er 11 behandeld met fipronil. De stal
waar geen fipronil was gebruikt diende als controle. Een van de
behandelde stallen was een kooihuisvesting, de rest van de stallen
waren scharrel/vrije-uitloopstallen. Eén van de behandelde stallen was
al schoongemaakt voordat de metingen werden uitgevoerd. In alle
stallen zijn sporen van fipronil gevonden. Ook in de controlestal bleken
sporen van fipronil aanwezig. Hoe dat mogelijk is, is niet onderzocht.
Kernwoorden: fipronil, werknemers, luchtmonster, veegmonster,
stofmonster, mest monster, stal, pluimvee, blootstelling, huid, inhalatie

Pagina 3 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

Pagina 4 van 47

RTVM Briefrapport 2017-0180

Synopsis

Worker exposure to fipronil after entry in treated poultry stables
The presence of fipronil in eggs due to illegal use was a cause for public
concern in the summer of 2017. A specific concern focused on the
possible health effects for workers exposed to residues of fipronil when
working in henhouses treated with fipronil. RIVM concluded that
performing the regular tasks, such as gathering eggs and other more
intensive tasks in free-range henhouses does not lead to high dermal or
inhalation exposure levels. Only the performance of intensive work tasks
in cage stable henhouses, defined as 4 hour of skin contact with treated
materials, may have led to an exceedance of health based reference
values. It is unhikely that these intensive tasks were performed
freq u ently.
These are the conciusions of an investigation carried Out by the RIV[4.
Concentrations of fipronil have been determined in 12 henhouses. Based
on these findings the exposure to fipronil of persons working in and near
henhouses was estimated. The RIVM collected wipe-, dust-, and manure
samples in henhouses and determined the concentration of fipronil in
these samples.
Exposure to fipronil is predominantly determined through skin contact
with materials in the stable, and to a lesser extent through contact with
chicken manure. Inhalation of fipronil via dust does not significantly
contribute to the total exposure. This exercise does not take into
account the exposure from the consumption of contaminated eggs and
contact with the chickens.
Samples were taken in 12 henhouses at 12 different locations. Eleven
henhouses were treated with fipronil and one henhouse had never been
treated with fipronil. One of the eleven fipronil treated henhouses had
been cleaned in the period prior to sampling. Eleven henhouses were
free-range stables and one was a cage stable hen house. Small amounts
of residues of fipronil were found in all henhouses. Traces of fipronil
were even found in the hen house that was not treated with fipronil. No
further investigation was carried out to discover how this was possible.
Keywords: fipronil, workers, swipe samples, dust samples, manure
samples, henhouse, stable, chicken, exposure, skin, inhalation

Pagina 5 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

Pagina 6 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

Inhoudsopgave

Samenvatting
1

1.1
1.2

—

9

Inleiding
11
Vraagstelling
11
Aanpak
11
—

—

—

2

Bedrijvenselectie, vragenlijst, monstername
en analyse
13

2.1
2.2
2.3
2.4

Bedrijvenselectie
13
Vragenlijst
13
13
Monstername
Analyse
14

3

Uitkomsten vragenlijst eigenaren leghenbedrijven
15
Tijdsbesteding en werkzaamheden in stallen
15
Persoonlijke (hygiënische) bescherming

—

3.1
3.2

—

—

—

—

—

15

—

—

4.1.4
4.2
4.3

17
Blootstellingsscenario’s en -schattingen
Scenario’s
17
Huidblootstelling werker intensief contact oppervlakten
leghennenstallen(a):
17
Huidblootstelling werker contact oppervlakten leghennenstallen tijdens
inspectie (b):
18
Blootstelling werknemers via inhalatie van stof in
18
leghennenstallen (c):
19
Huidblootstelling werker contact tijdens verwerking mest (d):
19
Resultaten blootstellingsberekeningen
Risicoschatting
21

5

Discussie en conclusie

4

4.1
4.1.1

—

—

—

4.1.2

—

4.1.3

—

—

—

—

5.1
5.1.1
5.1.2
5.1.3
5.1.4
5.1.5
5.2

23
Discussie
23
23
Representativiteit van blootstellingsscenario’s
Blootstellingsscenario’s die niet zijn meegewogen
24
Representativiteit van de bemonsterde stallen
24
‘Worst-case’ karakter van de blootstellingsschatting —25
Lage bijdrage blootstelling aan fipronil via inademing stof
Conclusie
26

6

Referenties

7

Bijlage 1 Vragenlijst

8

Bijlage 2 Ruwe Data monsteranalyse

—

—

—

—

—

—

25

—

—

27
—

29
—

39

Pagina 7 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

Pagina 8 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

Samenvatting

In de zomer van 2017 is maatschappelijke zorg ontstaan vanwege de
vondst van fipronil in eieren. Dit heeft onder andere geleid tot een vraag
over mogelijke risico’s voor werknemers als gevolg van blootstelling aan
fipronil door werkzaamheden in besmette stallen.
Deze vraag heeft aanleiding gevormd voor het RIVM om over te gaan tot
monstername op bedrijven. Het Ministerie van SZW heeft opdracht
gegeven aan het RIVM tot het uitvoeren van analyses. Het doel van dit
SZW-onderzoek was om concentraties fipronil in en rondom
pluimveestallen te bepalen en op basis hiervan een inschatting te maken
van blootstelling aan fipronil en het risico daarvan voor personen die
werken in en rondom met fipronil behandelde pluimveestallen.
Het RIVM heeft veeg-, stof-, lucht- en mestmonsters verzameld in 10
leghennenstallen behandeld door Chickfriend waar na de toepassing
geen schoonmaak om fipronil te verwijderen had plaatsgevonden. In
één stal werden de leghennen in kooien gehouden, de overige stallen
waren scharrel/vrije uitloopstallen. Tevens heeft het RIVM een
scharrel/vrije uitloopstal bemonsterd die behandeld was met fipronil en
was schoongemaakt, en ter controle een stal waar geen behandeling
met fipronil had plaatsgevonden. Ook zijn er vragenlijsten gebruikt om
zicht te krijgen op de werkzaamheden en verblijftijden in de stal.
Op basis van de vragenlijsten zijn 4 blootstellingsscenarios opgesteld: a)
blootstelling via huidcontact gedurende 4 uur intensief werken in de stal,
b) blootstelling via huidcontact gedurende 2 uur inspectietaken in de
stal, c) blootstelling aan stof via inhalatie en d) blootstelling via de huid
door contact met kippenmest.
Uit de monstername blijkt dat in alle stallen sporen van fipronil worden
gevonden, ook in de controlestal. De blootstelling in de scharrel/vrije
uitloopstallen is laag t.o.v. de gezondheidskundige referentiewaarde
voor langdurige blootstelling. Deze waarde wordt echter overschreden
bij de aanname van intensief huidcontact (4 uur) in geval van de stal
met kooihuisvesting. Risico’s op gezondheidseffecten na intensieve
werkzaamheden in deze kooihuisvesting zijn daarom niet uit te sluiten.
Een risico op een effect betekent echter niet dat er ook daadwerkelijk
gezondheidseffecten optreden. Deze worden doorgaans pas bij veel
hogere doseringen geconstateerd. De gezondheidskundige
referentiewaarde houdt rekening met onzekerheden en ligt daarom ver
onder de concentratie waarbij effecten worden gezien in proefdieren.
In de overige scenario’s wordt geen overschrijding van de
gezondheidskundige referentiewaarde geconstateerd. De bijdrage van
stofinademing aan de blootstelling aan fipronil is in alle gevallen klein.
Het onderzoek is beperkt in haar opzet qua aantal deelnemende stallen
en het feit dat ze slechts eenmaal in de loop van de tijd zijn
bemonsterd. Er is ook geen informatie beschikbaar van hoeveelheden
fipronil waarmee de stallen behandeld zijn. Om deze reden is geen
uitspraak mogelijk over de blootstelling in de tijd en het risico
Pagina 9 van 47

RJVM Briefrapport 2017-0180

voorafgaand aan de monstername, omdat daarvan geen schatting
gedaan kan worden.
De aannames voor de blootstellingsscenario’s maken dat deze een
overschatting geven van de mogelijke blootstelling. Het scenario van 4
uur intensief contact komt in de praktijk niet dagelijks voor. De
vergelijking met de gezondheidskundige referentiewaarde voor
langdurige blootstelling leidt tot een onbekende overschatting van het
risico. Aan de andere kant is blootstelling door consumptie van eigen
eieren en contact met de kippen zelf niet meegenomen.
Het scenario van huidcontact gedurende 2 uur inspecteren in de stal
beschrijft de dagelijkse werkzaamheden het beste gezien de beschrijving
van de werkzaamheden door de werknemers in de stallen. In dit
scenario werd van geen van de bemonsterde stallen een overschrijding
van de gezondheidskundige referentiewaarde voor langdurige
blootstelling geconstateerd.

Pagina 10 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

Inleiding

In de zomer van 2017 is maatschappelijke zorg ontstaan vanwege de
vondst van fipronil in eieren als gevolg van illegaal gebruik van fipronil
in leghennenstallen. Dit heeft geleid tot diverse vragen van burgers,
werknemers en parlementsleden m.b.t. de mogelijke risico’s als gevolg
van blootstelling aan fipronil door werkzaamheden in besmette stallen of
via consumptie van de eieren. Een van de gestelde vragen is of
personen die werk verrichten in leghennenstallen (hierna te noemen
‘werknemers’) in de periode na de behandeling van de stal met fipronil
zijn blootgesteld, en of dit effecten heeft op hun gezondheid. In dit
rapport wordt gesproken over werknemers: daarmee worden alle
mensen bedoeld die zich beroepshalve in de stallen begeven zoals
eigenaren en hun medewerkers, veeartsen, vertegenwoordigers, etc..
Deze vraag heeft aanleiding gevormd voor het RIVM om over te gaan tot
monstername op bedrijven. Snel handelen was noodzakelijk om
materiaal uit de stallen veilig te stellen voordat deze werden
schoongemaakt. Het ministerie van SZW heeft zich eenmalig bereid
verklaard om voor deze monstername, de analyse en de
blootstellingsschatting op te treden als opdrachtgever.
1.1

Vraagstelling

Het Ministerie van SZW heeft opdracht gegeven aan het RIVM tot het
uitvoeren van analyses om concentraties fipronil in en rondom
pluimveestallen te bepalen en op basis hiervan een inschatting te maken
van blootstelling aan fipronil van personen die werken in en rondom met
fipronil behandelde pluimveestallen.
1.2

Aanpak

Het RIVM heeft in overleg met de NVWA bedrijven benaderd en 12
bedrijven bereid gevonden mee te werken met dit onderzoek. In 10
leghennenstallen die zijn behandeld met fipronil zijn veeg-, stof- en
mestmonsters verzameld. In deze stallen had nog geen schoonmaak
plaatsgevonden om fipronil te verwijderen. In één van deze 10 stallen
werden de leghennen in kooien gehouden. De overige stallen waren
scharrel / Vrije uitloopstallen waar kippen vrij rondlopen. Tevens heeft
het RIVM een scharrel/vrije uitloopstal bemonsterd die behandeld was
met fipronil en was schoongemaakt, en ter controle een stal waar geen
behandeling met fipronil had plaatsgevonden. In de verzamelde
monsters zijn concentraties fipronil en metabolieten van fipronil
(fipronil-sulfon, fipronil-sulfide en fipronil-desulfonyl) bepaald. Voor de
blootstellingsinschatting wordt in dit rapport totaal aan fipronil gebruikt
(dit is de som van fipronil en de metabolieten). Het gebruiken van totaal
fipronil is toegestaan, omdat de toxicologische veilige referentiewaarde
.
1
representatief is voor totaal fipronil
1

De gezondheidskundige referentiewaarde is gebaseerd op fipronil equivalenten. Dit houdt in dat de bijdrage
van de metabolieten wordt uitgedrukt in fipronhl, na correctie voor het molecuulgewicht van het n,etabohiet
10v. fipronil. In dit rapport is deze correctie niet toegepast, waardoor de bijdrage van de metabolieten wordt
overschat. Dit heeft een verwaarloosbare invloed op de eindresultaten.

Pagina 11 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

Tegelijkertijd met de monstername heeft het RIVM een vragenlijst
doorgenomen met de eigenaren van de bedrijven. De antwoorden op
deze vragen geven een beeld van de taken die werknemers in
leghennenstallen uitvoeren, contacten die ze hebben met oppervlakten
en leghennen, de verblijftijd in de stallen en type gebruikte kleding en
bescherming tijdens het werk. Deze antwoorden zijn vooral van belang
voor het duiden van de uitkomsten van de doorgerekende scenario’s die
voor het werken of verblijven in de stallen zijn opgesteld.

Pagina 12 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

2

Bedrijvenselectie, vragenlijst, monstername en —analyse

2.1

Bedrijvenselectie

Voor de selectie van behandelde bedrijven zijn de volgende criteria
gehanteerd:
1. Het bedrijf moest voorkomen op de lijst van met
fipronilbehandelde bedrijven van de Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (hierna NVWA).
2. De behandelde stal was nog niet schoongemaakt.
3. Deelname aan het onderzoek was op vrijwillige basis.
4. Minimaal 10 deelnemende behandelde stallen, 1 behandelde en
schoongemaakte stal en 1 onbehandelde controle stal.
De controlestal mocht uiteraard geen behandeling door Chickfriend met
fipronil hebben gehad.
Door middel van een verzoek tot verstrekking van gegevens heeft het
RIVM de lijst van met fipronil-behandelde bedrijven van de NVWA
. Door middel van telefonisch contact zijn bedrijven op deze
2
gekregen
lijst benaderd met de vraag of ze aan de criteria voldeden en of ze
wilden deelnemen aan het onderzoek. Daarbij is rekening gehouden met
de geografische ligging waardoor op één dag 2 stallen konden worden
bemonsterd.
2.2

Vragenlijst

Voorafgaand aan elke bemonstering is met de eigenaar of bedrijfsleider,
een vragenlijst doorgenomen. De vragenlijst was opgesteld om een goed
beeld te verkrijgen van de arbeidsomstandigheden en de bezoekers aan
de stal.
In bijlage 1 is de vragenlijst toegevoegd.
2.3

Monstername

Per bedrijf is één stal bemonsterd. In een stal zijn de volgende metingen
en bemonsteringen uitgevoerd ten behoeve van de
blootstellingsschatting:
a. stofmonsters;
b. veegmonsters;
c. mestmonsters.
3 de stal een stofmonster genomen
a. Per stal is binnen en buiten
met een Sartorius MD8 luchtpomp. Hierbij wordt met een pomp
500 liter lucht bemonsterd. Het stof wordt opgevangen op een
filter. Beide filters (binnen en buiten) zijn geanalyseerd.
2

De gegevens op deze lijst zijn verkregen vanuit toezicht en vallen onder het regime van de Wet Bescherming
Persoonsgegevens (WBP). Hieruit vloeit voort dat iedere verwerking (verstrekking) gebaseerd moet kunnen
worden op 1 van de onderdelen genoemd in art 8 van de WBP.
De monsters zijn genomen ter volledigheid van het onderzoek. Echter deze monsters zijn uiteindelijk niet
gebruikt t.bv. de blootstelling- en risicoschatting in dit rapport. De stofmonsters buiten en luchtmonsters lieten
geen bruikbare resultaten zien, de stofmetingen bevatte geen kwantificeerbare hoeveelheid fipronil.

Pagina 13 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

b. Elke stal is opgedeeld in 4 gelijke delen. Per deel zijn op 5
verschillende locaties veegmonsters genomen. De locaties zijn
onder andere drinkbakjes, zitstok en eiertransportband. Het
veegmonster is een gestandaardiseerde bemonsteringsmethode
waarbij met een steriel wattenstaalje, gedrenkt in 70% alcohol,
over een oppervlakte van 25 cm
2 wordt geveegd. In totaal zijn er
per stal 20 veegmonsters en 1 blanco veegmonster (alleen
gedrenkt in de gebruikte 70% alcohol) genomen.
c. Mestbemonstering is uitgevoerd identiek aan het NVWA mest
bemonsteringsprotocol. Door de hele stal is mest verzameld in
een schone plastic zak. De inhoud is daarna gemengd en
verdeeld over twee monster. Van elke stal is één monster
geanalyseerd.
Naast bovengenoemde bemonstering zijn er ook monsters genomen van
lucht en gras. Van de grasmonsters is de verwachting dat contact met
gras door de werknemers in de stal niet zal leiden tot additionele
blootstelling. Luchtmonsters bevatten zoals verwacht op basis van de
dampspanning, geen kwantificeerbare hoeveelheden fipronil. De
resultaten van de gras- en luchtmonsters zijn, evenals de buiten
gemeten stofmonsters, daarom niet meegenomen in de
bloostellingsschatting.
2.4

Analyse

De stoffilters, veegmonsters, mest- en gras monsters zijn geanalyseerd
door Groen Agro Control in Delfgauw. Dit laboratorium is geaccrediteerd
door de Raad voor Accreditatie voor fipronil analyses en de metabolieten
fipronil-sulfon, fipronil-sulfide en fipronil-desulfonyl door middel van GC
MS/MS. De analyse van de luchtmonsters zijn uitgevoerd door het
laboratorium van het RIVM.
De gehanteerde limieten waarbij een meting als positief voor fipronil of
metabolieten wordt beschouwd (limiet kwantificering) zijn respectievelijk
0,005 pg/25 cm
2 in veegmonsters, 0,01 pg/filter in stof en 0,0025
mg/kg in mest.

Pagina 14 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

3

Uitkomsten vragenlijst eigenaren leghenbedrijven

3.1

Tijdsbesteding en werkzaamheden in stallen
De antwoorden op de vragenlijst laten zien dat de bedrijfsgebonden
medewerknemers iedere dag van de week de stal betreden. Hierbij
worden de eigenaren ondersteund door familieleden en
medewerknemers. De werkzaamheden zijn onder te verdelen in: werk in
de eieren-verzamelruimtes en werken in de leghennenruimte. Met name
de taken en tijden in de leghennenruimte zijn relevant voor de
beroepsmatige blootstellingschatting omdat alleen deze ruimten zijn
behandeld met fipronil. Taken van de werknemers bestaan hoofdzakelijk
uit het rapen van eieren die niet automatisch worden afgevangen, en
het inspecteren van de ruimte. Bij het controleren van drinkbakken en
legbedden is licht contact met het materiaal in de stal en incidenteel
wordt een dode leghen verwijderd. Daarnaast wordt er mest verwijderd.
Een exacte verdeling van de afzonderlijke taken en de daaraan bestede
tijd is niet op te maken uit de antwoorden. Een koppel hennen (de
verzameling van de leghennen in één stal) legt ongeveer 1,5 jaar
eieren, waarna het hele koppel wordt vervangen door een nieuw koppel.
Grondig schoonmaken van de stal vindt plaats in de periode tussen het
vervangen van de koppels. De manier van schoonmaken verschilt sterk:
vegen of met perslucht zonder schoonmaakmiddel, hogedruk met water,
soms aangevuld met formaline. Mest wordt afgevoerd via een mestband
wat doorlopend gebeurt, echter de werker verwijdert overtollige mest
handmatig op regelmatige basis. Mest op de grond wordt hoofdzakelijk
verwijderd in de periode tussen het vervangen van de koppels. Dus
gemiddeld maar 1 keer per 1,5 jaar. Uit de antwoorden blijkt wel dat
werknemers meestal 2 tot 4 uur in de stal aanwezig zijn voor uitvoeren
van de genoemde taken en hebben daarbij vooral handcontact met
oppervlakten. Daarnaast laat de vragenlijst zien dat werknemers ook
meerdere keren per dag contact hebben met leghennen.

3.2

Persoonlijke (hygiënische) bescherming
Alle werknemers en bezoekers van de stal dragen daarvoor bedoelde
schoeisel of gebruiken overschoenen. De meeste werknemers dragen
werkkleding (overalls) die armen en benen volledig bedekken. Soms
dragen ze een T-shirt met korte mouwen en incidenteel bij warm weer
een T-shirt en korte broek. De meeste werknemers voeren de taken uit
met blote handen, slechts een enkeling gebruikt af en toe
handschoenen. Iets minder dan de helft van de medewerknemers maakt
gebruik van stofkapjes, meestal van het type FFP2/FFP3.

Pagina 15 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

Pagina 16 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

4

Blootstellingsscenario’s en -schattingen

Op basis van de vragenlijst heeft het RIVM ten behoeve van de
blootstellingsschatting een aantal scenario’s opgesteld en berekend (zie
paragraaf 4.1 voor nadere toelichting van de scenario’s).
a) Bereken de blootstelling van werknemers die 4 of 1 uur lang
tijdens diverse werkzaamheden intensief huidcontact hebben met
fipronhl-behandelde oppervlakten.
b) Bereken de blootstelling van werknemers die tijdens
inspectietaken 2 uur lang huidcontact hebben met fipronil
behandelde oppervlakten.
c) Bereken de blootstehling van werknemers via inhalathe van stof
tijdens zware en lichte werkzaamheden voor 4 of 1 uur lang.
d) Bereken de blootstelling van werknemers die huidcontact hebben
met mest tijdens mestverwerking.
De blootstellingsschatting is uitgevoerd voor verschillende stallen. De 12
bemonsterde stallen zijn op basis van de vragenlijstgegevens
opgedeeld.
• 10 stallen die behandeld zijn en nog niet schoongemaakt,
• daarvan 9 stallen type vrije uitloop/scharrel huisvesting en
• 1 stal type kooihuisvesting.
Verder,
• 1 stal vrije uitloop/scharrel huisvesting (behandeld en
schoongemaakt)
• 1 stal Vrije uitloop/scharrel huisvesting (onbehandeld)
4.1

Scenario’s

De bovenstaande blootstelingsscenario’s worden hier in meer detail
beschreven:
4.1.1

Huidblootstelling werker intensief contact oppervlakten
leghennenstallen (a):
) die 4 of 1 uur lang
4
De berekening gaat uit van werknemers (60 kg
diverse werkzaamheden uitvoeren waarbij wordt aangenomen dat er
intensief contact is met fipronil behandelde oppervlakten, bijv. de
drinkbakken, hekwerk in de stal, zitstokken etc. Dit wordt weergegeven
door een overdraagbaar residu uitgedrukt in het aantal vierkante
centimeters dat aangeraakt wordt per uur (TC) en de waarden uit de
veegmonsters (TR). Uit het gewasbeschermingsmiddelenkader (EFSA,
/uur genomen wat staat voor
2
2014) wordt een TC-waarde van 2500 cm
laag intensief contact met gewassen (bijv. sla en bonen, uitgaande van
het dragen van een overall). Ondanks een laag intensief contact met
gewassen, is de verwachting dat voor contact met oppervlakten in de
leghennenstal deze waarde een overschatting zal zijn. Ook wordt, mede
op basis van de vragenlijst, aangenomen dat deze werkzaamheden
worden uitgevoerd zonder handschoenen. Op basis van de
veegmonsters in de verschillende stallen is een gehalte berekend dat
tijdens contact béschikbaar komt voor huhdblootstelling (residu). Hiertoe
Voor de blootstellingsschatting is de aanname van 60 kg voor een volwassene een worst-case aanname.

Pagina 17 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

is eerst het gemiddelde gehalte per stal berekend en van de lognormale
ste
verdeling van de geometrische gemiddelden is het 90
percentiel
genomen van het gehalte totaal fipronil. De schatting is op deze wijze
voldoende conservatief (‘overdreven’) en wordt daarmee gezien als
voldoende representatief voor alle behandelde bedrijven van het type
Vrije uitloop/scharrelhuisvesting. Omdat voor het type kooistal
Ste
0
veegmonsters beschikbaar zijn van slechts 1 bedrijf is het g
percentiel van dat bedrijf genomen als uitgangswaarde.
Omdat de toxicologische veilige referentiewaarde gebaseerd is op een
interne blootstelling, wordt de huidabsorptie van fipronil (11%, EFSA
2006) verrekend in de blootstellingsschatting.
De toepassing van fipronil in stallen heeft het meest weg van een
biocidentoepassing. Bij de beoordeling van biociden is echter geen
model of scenario gangbaar om betreding van stallen na de behandeling
met het bestrijdingsmiddel door te rekenen. Bij de beoordeling van
gewasbeschermingsmiddelen is hiervoor wel een model beschikbaar
(EFSA 2014). Dit model wordt gebruikt om de blootstelling bij betreding
in behandelde gewassen in te schatten voorafgaand aan de toelating
van een gewasbeschermingsmiddel. RIVM schat in dat dit model
geschikt is om de betreding in behandelde stallen te beoordelen, met
aanpassing van enkele waarden zodat het past bij het huidige scenario.
De formule voor het berekenen van de potentiële dermale blootstelling
is:
TRx TC x T x AB / BW
= dermale blootstelling systemisch (pg/kg Ig/dag)
5te
TR = afveegbaar residu (pg/cm
; 90
2
percentiel; zie Tabel 1)
TC = transfer coëfficiënt sla/bonen (cm
/uur)
2
T = tijd (uren/dag)
AB = absorptie dermaal fipronil (11% voor verdunningen)
BW = lichaamsgewicht (kg)
4.1.2

Huidblootstelling werker contact oppervlakten leghennenstallen tijdens
inspectie (b):
Dit blootstellingsscenario is grotendeels gelijk aan het bovenstaande
scenario met als belangrijkste verschillen de tijdsduur, nI. 2 uur per dag,
en de intensiteit van contact met oppervlakten. EFSA (2014) kent in
haar model een aangepaste TC waarde van 1400 cm
/uur voor
2
inspectietaken. Onder inspectietaken wordt verstaan taken zoals eieren
rapen, controleren van de legbedden, drinkbakjes controleren en
incidenteel een dode leghen verwijderen.

4.1.3

Blootstelling werknemers via inhalatie van stof in leghennenstallen (c):
De blootstelling van werknemers tijdens hun aanwezigheid in de stallen
via stof wordt berekend op basis van de stofmonsters, tijdsduur, en het
inspanningsniveau waaraan het ademhalingsvolume is gekoppeld.
ste
0
Conform de veegmonsters is ook voor de stofmonsters een g
percentiel genomen wat representatief is voor behandelde bedrijven.
Uitgangswaarden zijn een ademfrequentie van 1,25 (m
/uur; ECHA
3
2015) en 3,2 (m
/uur; ECHA 2017) gerelateerd aan respectievelijk lichte
3
en zware inspanningen. Nét als bij scenario a) wordt een
blootstellingsduur van 4 of 1 uur lang doorgerekend. Daarbij wordt er
Pagina 18 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

aangenomen dat al het fipronil op stof via inademing wordt opgenomen
in het lichaam (100% absorptie).
lEisystemisch =IR x C x T x JA / Ig
lEisystemisch = inhalatie blootstelling systemisch (pg/kg Ig/dag)

/uur)
3
IR = adem frequentie (gerelateerd aan inspanning) per tijd (m
; 90 percentiel; zie Tabel 1)
3
C = pg fipronil per m
3 stallucht (ig/m
T = tijd blootgesteld ( uur)
JA = absorptie inhalatie (%)
8W = lichaamsgewicht (kg)
4.1.4

Huidblootstelling werker contact tijdens verwerking mest (d):
De berekening gaat uit van werknemers die mest verwijderen uit de
leghennenstal d.m.v. een mestband. Hierdoor wordt weinig contact
verwacht met de mest. Tijdens de werkzaamheden zal de werker nog
wel handmatig (met een schep) mest verwijderen en handcontact
hebben met de mest. Ondanks dat er met een schep gewerkt wordt is
het mogelijk dat beide handen in aanraking komen met de mest (900
; te Biesebeek et al., 2014). Het uitgangspunt is dat de werker
2
cm
contact heeft met gecontamineerde mest waarvoor het residu gehalte
ste
0
percentiel totaal fipronil in de mestmonsters
overeenkomt met het g
(zie ook uitleg bij scenario a)). De dermale absorptie van fipronil is 11%
(EFSA 2006).
In het biocidenkader beschrijft ECHA (2015) een worst case
blootstellingsmodel voor direct contact met vloeistoffen of vloeibare
oplossingen. Het gaat uit van een eenmalig contact met de vloeibare
stof uitgaande van het achterblijven van een laagdikte vloeistof (0,01
cm) op de huid. D.m.v. de dichtheid van de vloeistof kan het volume
van de mest omgezet worden in een hoeveelheid. De dichtheid van
. Dit model gaat er vanuit dat dat
3
kippendrijfmest is ongeveer 1 g/cm
alle fipronil in deze gedefinieerde laagdikte ook beschikbaar is voor
opname (m.a.w. het blijft niet in de mest zitten). Het model beschrijft
de blootstelling t.g.v. een eenmalig contact. Het RIVM neemt aan dat de
berekening herhalende blootstelling aan kleinere oppervlakten (veel
) afdekt. Het RJVM neemt hierbij aan dat de
2
kleiner dan 900cm
werknemers bij herhaalde blootstelling na het hanteren de handen
schoonvegen en de handen wassen.
De formule voor het berekenen van de potentiële dermale blootstelling
is:
DEsys = SAx LD x dichtheid x C x AB / BW

55 = dermale blootstelling systemisch (pg/kg Ig/dag)
DE
SA= contactoppervlak van de huid
LD = laagdikte vloeistof (cm)
ste
percentiel; zie Tabel 1)
C = concentratie residu in mest (jjg/g; 90
AB = absorptie dermaal fipronil (11°k voor verdunningen)
BW = lichaamsgewicht (kg)
4.2

Resultaten blootstellingsberekeningen
In de verzamelde monsters zijn concentraties fipronil en metabolieten
fipronil-sulfon, fipronil-sulfide en fipronil-desulfonyl bepaald. Fipronil
sulfon, fipronil-sulfide en fipronil-desulfonyl zijn vergelijkbaar toxisch
met fipronil, daarom wordt voor deblootstellingsinschatting in dit
Pagina 19 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

rapport het totaal fipronhl gebruikt (dit is de som van fipronil, fipronil
sulfon, fhpronhl-sulfide en fipronil-desulfonyl). Uit bijlage 2 blijkt dat de
dataset van gemeten concentraties fipronil en metabolieten in monsters
veel concentraties bevatten die onder de kwantificatielimiet liggen
(LOQ). Afhankelijk van het bedrijf, fipronil en individueel metaboliet
varieert dit tussen de 5°h en 100% van de monsters. Om de
blootstelling te kunnen berekenen zijn alle meetwaarden die onder de
LOQ liggen vervangen door de LOQ. Hoewel dit zeer waarschijnlijk leidt
tot een overschatting wordt hiermee rekening gehouden met de
onzekerheid over de exacte concentratie. In die monsters waarin alle
vier stoffen onder de LOQ zijn gemeten is de som van de vier
afzonderlijke LOQ’s gebruikt. De gehanteerde limieten in de
berekeningen van blootstelling aan totaal fipronhl zijn respectievelijk
0,02 pg/25 cm
2 (veegmonsters), 0,04 pg/filter (stof) en 0,01 mg/kg
(mest).
Tabel 1 Berekende totaal fipronil concentraties voor de stallen in de categorieën.
ste
0
g

Stalcategorie
veeg (pg/
)
2
cm
Behandeld alle
huisvestingen (n=10) niet
schoon gemaakt
Behandeld scharrel / vrije
uitloop (n=9) niet
schoongemaakt
Behandeld kooi (n1)
Behandeld schoon gemaakt
(n=1)
Onbehandeld (n=1)

percentiel
stof
)
3
(pg/m

mest
(pg/g)

0,010

0,18

2,54

0,005
0,275a

0,19
0,11c

2,74
0,02c

o,002a

ooC

001
,
0
b

o,o9c

0,23c
o,oic

het 9O’’ percentiel van het bedrijf zelf (n=12 monsters)
LOQ (n=12 alle concentraties gemeten onder de LOQ)
gemeten concentratie (n=1 monster)

Alle veegmonsters voor het controlebedrijf liggen onder de LOQ. Om tot
een schatting van het slechtst mogelijke scenario te komen wordt er
rekening gehouden met de variatie in de gemeten waarden. Het is
ste
gebruikelijk in de blootstellingschatting van werknemers om het 90
ste
0
percentiel te berekenen en te gebruiken. Het g
percentiel is berekend
door eerst de lognormale concentratieverdeling per bedrijf te bepalen.
Hierdoor wordt op bedrijfsniveau rekening gehouden met hogere
concentraties (mci. uitschieters) per type monster. Deze lognormale
distributies leveren per bedrijf een geometrisch gemiddelde. Met behulp
van het geometrisch gemiddelde per bedrijf zijn opnieuw lognormale
concentratieverdelingen uitgerekend over de geselecteerde bedrijven,
ste
0
waaruit dan het g
percentiel is gebruikt in verdere berekeningen (zie
Tabel 1). Voor de stalcategorie met maar 1 bedrijf is deze laatste
ste
0
berekeningsstap niet mogelijk. Het g
percentiel voor de kooistal en
de schoongemaakte stal is bepaald uit de eerste lognormale
berekeningsstap. Voor de controle stal is een kwantificatiehimhet van
totaal fipronii (0,02 pg/25 cm
) gebruikt.
2
Per bedrijf is er maximaal 1 stof- en 1 mestmonster beschikbaar. De
percenthel concentraties staicategorie ‘behandeld alle huisvestingen

ste
0
g

Pagina 20 van 47

RIVM 8riefrapport 2017-0180

niet schoon gemaakt (n10)’ en ‘behandeld scharrel/vrije uitloop niet
schoon gemaakt (n=9)’ zijn bepaald uit de lognormale
concentratieverdeling over de geselecteerde bedrijven. Voor de kooistal
en controlestal zijn in de berekeningen de werkelijk gemeten stof- en
mestconcentratie gebruikt (n=1).
De berekende blootstellingen zijn weergegeven in Tabel 2.
Tabel 2 Blootstelling per scenario

Blootstelling
werknemers in
stallen
(gOste
percentiel in
Jg/kg Ig/dag)
H u i dconta ct
oppervlakte
intensief 4 uur
Huidcontact
oppervla kte
intensief 1 uur
Huidcontact
oppervlakte matig
intensief
(inspectie) 2 uur
Inhalatie stof
zwaar 4 uur
Inhalatie stof
zwaar 1 uur
Inhalatie stof licht
4 uur
Inhalatie stof licht
1 uur
Huidcontact met
mest
4.3

Schoon
gemaakt
Vrije
uitloop
(n=1)

Controle

Behandeld

Vrije
uitloop
(n=1)

Allema
al
(n=10)

Scharrel/
vrije
uitloop
(n=9)

<0,015

<0,177

<0,095

<5,034

<0,033

<0,004

<0,044

<0,024

<1,259

<0,008

<0,004

<0,050

<0,027

<1,410

<0,009

<0,019

<0,039

<0,040

<0,023

<0,017

<0,005

<0,010

<0,010

<0,006

<0,004

<0,007

<0,015

<0,016

<0,009

<0,007

<0,002

<0,004

<0,004

<0,002

<0,002

<0,0002

<0,042

<0,045

<0,0003

0,004

Kooi
(n=1)

Risicoschatti ng

Om de blootstellingsschatting te kunnen duiden is een vergelijking
gemaakt van de blootstelling door de dermale absorptie met de
toxicologische veilige referentiewaarde voor semi-chronische (langdurig
maar niet levenslang) blootstelling, de “acceptable operator exposure
level” (AOEL). Gezien het gebruik van fipronil in kippenstallen en de
daaruit voorkomende dagelijkse blootstelling van werknemers
gedurende langere, maar niet levenslange, periode, is een semichronische AOEL toereikend. De AOEL voor fipronil is afkomstig uit het
gewasbeschermingsmiddelenkader en vastgesteld op Europees niveau
en bedraagt 3,5 pg/kg Ig/dag. De AOEL is vastgesteld op basis van
meerdere toxicologische studies in rat en hond (90-dagen rat en 90dagen + 1-jaar hond). Uit deze studies blijkt dat bij een waarde van 350
mg/kg lg/dag er geen effecten meer gezien worden in de dierproeven.
Om tot een AOEL te komen is een onzekerheidsfactor van 100 gebruikt.
Door het toepassen van deze onzekerheidsfactor wordt rekening
gehouden met verschillen tussen mens en dier en verschillen in
Pagina 21 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

gevoeligheid tussen mensen. De gezondheidskundige referentiewaarde
die afgeleid voor fipronil wordt daarom ook als veilige grenswaarde
gezien voor zwangere vrouwen en kleine kinderen.
In de toxicologische studies zijn bij hogere doseringen effecten
gevonden op het zenuwstelsel, de lever en schild klier. Er zijn meerdere
toxicologische studies beschikbaar van de metabolieten fipronil-sulfon,
fipronil-sulfide en fipronil-desulfonyl. Deze laten vergelijkbare effecten
bij vergelijkbare doseringen zien. Het is daarom mogelijk om de semichronische ADEL van 3,5 pg/kg Ig/dag te gebruiken voor het totaal
fipronil (de som van fipronil, fipronil-sulfon, fipronil-sulfide en fipronil
desulfonyl).
Tabel 3 laat zien dat alleen een werker die 4 uur lang intensief contact
heeft met besmette oppervlakten in een stal met kooihuisvesting de
ADEL overschrijdt. Alle andere scenario’s laten blootstellingen zien die
ruim onder de ADEL blijven.
Tabel 3 Percentage opvulling van de AOEL zonder bescherming uitgaand van het
ste
90
percentiel fipronil ‘esidu.

Blootstelling
werknemers in
stallen
(°hAOEL =
(blootstelling/3,5) x
100%)
H u i dco ntact
oppervlakte
intensief 4 uur
Huidcontact
oppervla kte
intensief 1 uur
Huidcontact
oppervlakte matig
intensief (inspectie)
2 uur
Inhalatie stof zwaar
4 uur
Inhalatie stof zwaar
1 uur
Inhalatie stof licht
4 uur
Inhalatie stof licht
1 uur
Huidcontact met
mest

Pagina 22 van 47

Controle Behandeld

Schoon
gemaakt
Vrije
uitloop
(n=1)

Vrije
uitloop
(n=1)

Allema
al
(n=10)

Scharrel/
vrije
uitloop
(n=9)

<0,42

<5,06

<2,71

<143,8

<0,96

<0,10

<1,27

<0,68

<35,96

<0,24

<0,10

<1,42

<0,76

<40,27

<0,27

<0,54

<1,10

<1,14

<0,67

<0,49

<0,13

<0,28

<0,28

<0,17

<0,12

<0,21

<0,43

<0,44

<0,26

<0,19

<0,05

<0,11

<0,11

<0,07

<0,05

<0,00

<1,20

<1,29

<0,01

0,11

Kooi
(n=1)

RIVM Briefrapport 2017-0180

5

Discussie en conclusie

5.1

Discussie

5.1.1

Representativiteit van blootstellingsscenario ‘s
De blootstellingsscenario’s zijn opgesteld zonder daarbij een specifieke
doelgroep te hebben benoemd en het kan dus betrekking hebben op de
eigenaar, bedrijfsleider, de dierenarts, of vertegenwoordigers die de
stallen bezoeken. De blootstellingsscenario’s zouden een beeld moeten
geven van de mogelijke blootstelling tijdens het werken in de stallen. In
principe zou het blootstellingsscenario (a) dekkend moeten zijn voor
langdurige intensieve contacten op een werkdag. De overschrijding van
de ACEL in geval van de kooihuisvesting geldt voor dit scenario. Het is
echter niet aannemelijk dat dergelijke intensieve werkzaamheden
langdurig op een werkdag en meerdere dagen achter elkaar voorkomen.
De scenario’s inspectie (b) en inhalatie lichte arbeid (c) beschrijven
waarschijnlijk het best de dermale en inhalatoire blootstelling van
werknemers in leghennenstallen in de dagelijkse praktijk. Deze
scenario’s houden rekening met de diversiteit aan taken in de stal
waarbij de werker stalstof inhaleert en licht contact heeft met besmette
oppervlakten. De scenario’s gaan uit van het dragen van overalls zonder
gebruik van handschoenen. Indien werknemers zware arbeid of
inspecties uitvoeren zonder bedekking van armen en benen moet de
huidblootstelling worden geschat met bijbehorende waarden voor de
transfer coëfficiënt (TC) en wordt de blootstelling respectievelijk een
factor 2,3 (armen) en factor 9 (benen) hoger. Zeker op warme dagen is
dit mogelijk, maar ook dan zal de hogere Tc waarde een overschatting
geven. In dat geval levert de berekening voor een stal met
kooihuisvesting in de scenario’s voor de huidblootstelling (uitgezonderd
het mestscenario) een overschrijding van de AOEL op.
Het scenario dat is gebruikt voor het berekenen voor de
huidblootstelling aan mest komt uit op een blootstelling van O.9% van
de AOEL. De aanname is dat het gebruikte model, bedoeld voor een
éénmalig intensief contact met vloeibare oplossingen (beide handen) het
werkelijke frequente mestcontact met b.v. vinger of de rug van de hand
afdekt. Daarbij is de aanname dat de werker tussendoor de handen
schoon veegt en/of wast. Van fipronil is bekend dat het een hoge
affiniteit heeft voor de droge stof in mest. De huidabsorptie van fipronil
komend uit droge meststof kan vanwege het lipofiele karakter van de
huid hoger zijn dan de 11% huidabsorptie die nu is gebruikt voor natte
kippenmest. ivlaximaal kan de blootstelling dan een factor 10 hoger
liggen. Dan nog leidt een hogere absorptie niet tot een overschrijding
van de AOEL.
Een volgende aanname is dat de blootstelling aan de huid alleen is
opgetreden aan de intacte huid en dat eventuele wonden zijn afgedekt.
Als dit niet het geval is geweest, dan zou de maximale blootstelling
alleen op de plek van de wond maximaal een factor 10 hoger liggen.
Ook hiervoor geldt dat dit niet tot een overschrijding van de AOEL zal
leiden.
-

Pagina 23 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

5.1.2

Blootstellingsscenario’s die niet zijn meegewogen

De blootstelling van werknemers tijdens het toepassen van fipronil is
niet meegenomen in de beoordeling. Het RIVM heeft geen beschikking
over gegevens die betrekking hebben op de omstandigheden in de
stallen tijdens de behandeling door Chickfriend en de hoeveelheid
fipronil in het verspoten middel. Het is doorgaans niet gebruikelijk dat
men werkzaam is in de stal wanneer deze behandeld wordt. De
blootstelling van werknemers is alleen bepaald tijdens werkzaamheden
in de stal n de behandeling door Chickfriend met fipronil.
Eén element van mogelijk huidcontact dat ontbreekt, is dat er geen
veegmonsters zijn genomen van de kippen zelf. Gezien het feit dat in de
veegmonsters fipronil werd teruggevonden is het goed denkbaar dat
contact met de kippen ook een bijdrage kan leveren aan de totale
huidblootstelling. De verwachting is dat vanwege het lipofiele karakter
van fipronil, deze stof goed hecht aan kippenveren en aan mensenhuid.
Het is wel de vraag of fipronil makkelijk afveegbaar is van de kippen. De
antwoorden op de vragenlijst laat zien dat werknemers beperkt
huidcontact hebben met leghennen. Het is niet te duiden of de
blootstelling hoger of lager zou uitvallen wanneer contact met de
leghennen zou worden meegenomen.
Blootstelling als gevolg van het consumeren van besmette eieren van
‘eigen’ bedrijf is niet meegenomen in dit onderzoek.
Consumptieblootstelling zou bij de interne blootstelling via de huid
moeten worden opgeteld. In de risicobeoordeling van RIVM (2017) werd
geconcludeerd dat een overschrijding van de aanvaardbare dagelijkse
inname (ADI) niet kan worden uitgesloten voor mensen die vaste
klanten zijn van een pluimveebedrijf dat al geruime tijd fipronil heeft
gebruikt voor de ontsmetting van de stallen. De ADI is de
referentiewaarde voor levenslange, dagelijkse blootstelling via de
voeding. Een overschrijding van de ADI door mensen in deze specifieke
groep zal echter niet levenslang duren. Daarnaast is een ruime marge
toegepast om de gegevens uit dierstudies te vertalen naar een ADI voor
de mens en daarmee de veiligheid te borgen. Het risico op
gezondheidseffecten schat het RIVM daarom ook voor deze groep als
klein in.
Voor de bootstelling via consumptie gelden de conclusies zoals afgeleid
in de risicobeoordeling van het RIVM (2017). De resultaten en conclusies
uit huidige rapport beperken zich tot de gegevens die het RIVM zelf
heeft verzameld bij de bemonsterde stallen.
5.1.3

Representativiteit van de bemonsterde stallen

De bemonstering heeft plaats gevonden in 11 van de 207 stallen
waarvan ten tijde van het onderzoek bekend was dat fipronil is gebruikt.
Eén van deze met bemonsterde stallen was schoongemaakt voor de
monstername. Daarnaast is als controle 1 stal bemonsterd waar geen
fipronil is gebruikt. Onder ideale omstandigheden waren de bedrijven via
een aselecte procedure verkregen uit de set van 207 behandelde
bedrijven en bezocht voor monstername. In dit onderzoek zijn alleen
bedrijven bemonsterd die vrijwillig hebben ingestemd n.a.v. een oproep.
Hierdoor is de representativiteit van de behandelde bedrijven en sub
selecties daarvan gebaseerd op type stal, beperkt, evenals het totaal
aantal stallen. Van alle behandelde vrije uitloop/scharrel stallen en
Pagina 24 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

stallen met kooihuisvesting, was 33% vrije uitloop, 54% scharrel en had
13°k van de stallen een kooihuisvesting. Er zijn ook andere typen
pluimveestallen behandeld. Van het totaal aantal behandelde stallen had
ongeveer 10% een kooihuisvesting. Het wordt opgemerkt dat één
bedrijf meerdere stallen en ook meerdere typen stallen kan hebben. Het
aantal stallen komt dus niet overeen met het aantal bedrijven.
De hoogste concentraties fipronil werden gemeten in de stal met
kooihuisvesting. Vanwege de opbouw van de stal lag het in de lijn der
verwachting dat grotere hoeveelheden bestrijdingsmiddel, welke dan
ook, nodig zijn vanwege het grotere te behandelen totaaloppervlakte in
vergelijk met vrije uitloop/scharrel stallen.
5.1.4

‘Worst-case’ karakter van de blootstellingsschatting
De blootstellingsschatting heeft een worst-case karakter, dat wil zeggen
dat verschillende parameters zo gekozen zijn dat ergst mogelijke
situatie benaderd wordt. Dit geldt voor de keuze van het lage
lichaamsgewicht, de hoge waarde van de transfer coëfficiënt en de duur
van (intensief) contact. Hiervoor is gekozen bij gebrek aan bestaande
modellen voor het beoordelen van betreding van behandelde ruimten. In
geval van de monstername kan worden opgemerkt dat het nemen van
veegmonsters is gedaan met een oplosmiddel. Hiermee wordt het
daadwerkelijke afveegbaar residu door normaal huidcontact overschat.
ste
0
percentiel waarbij
Ook de wijze van het berekenen van het g
waarden onder de LOQ worden meegenomen als de LOQ leidt tot een
overschatting van de blootstelling.
Er is in de blootstellingschatting geen rekening gehouden met
persoonlijke beschermingsmaatregelen. De resultaten uit de vragenlijst
gaven onvoldoende inzage in het daadwerkelijke en/of correcte gebruik
van bijv. handschoenen en stofkapjes. Om die reden is het niet mogelijk
om berekeningen uit te voeren waarbij beschermingsfactoren kunnen
worden toegepast op basis van persoonlijke beschermingsmaatregelen.

5.1.5

Lage bijdrage blootstelling aan fipronil via inademing stof
De blootstelling aan fipronil via inhalatie van stalstof wordt laag geschat.
Hoewel metingen in leghennenstallen laten zien dat de concentraties van
3 kunnen liggen (WUR 2011), is
het inhaleerbare stof boven de 5,5 mg/m
de aanwezige hoeveelheid totaal fipronil in de stofmonsters (max 0,19
) dusdanig laag dat concentraties in stalstof niet tot significante
3
pg/m
bijdragen leveren aan de blootstelling. De mogelijke reden voor de lage
bijdrage aan blootstelling via stof, is waarschijnlijk doordat andere
stoffen, zoals ammoniak afkomstig uit de mest, verwijderd moet
worden. De lucht in de stallen moet daarom goed geventileerd worden
en zal daarom hebben bijgedragen aan de lage concentraties in de lucht.
De fipronil-concentraties in stof in de stallen zullen hoger zijn geweest
vlak na behandeling, maar kunnen op basis van de huidige gegevens
niet worden gekwantificeerd. Het wordt opgemerkt dat er zeer beperkte
kennis is voor wat betreft mogelijke lokale effecten in de luchtwegen als
gevolg van inhalatoire blootstelling aan fipronil. De waarden liggen
dusdanig laag dat het niet in lijn der verwachting ligt dat lokale effecten
kunnen optreden door inademing, gegeven de gemeten waarden in stof.

Pagina 25 van 47

RJVM Briefrapport 2017-0180

5.2

Conclusie
In alle stallen zijn residuen van fipronil gemeten, ook in de stal die niet
behandeld is geweest met fipronil in geval van de stofmonsters.
Mogelijke oorzaken van de vondst van fipronil in de controlestal zijn niet
onderzocht.
Uit de metingen bleek dat de hoogst gemeten concentraties werden
gevonden in de stal met een kooihuisvesting. De gemeten concentraties
bij de overige stallen waren vele malen lager. Hierbij speelde het tijdstip
van monstername t.a.v. het tijdstip van behandeling geen duidelijke rol.
Hierbij moet worden opgemerkt dat er geen informatie beschikbaar is
over volume en concentraties fipronil waarmee de stallen behandeld
zijn. Naast de tijd tussen toepassen en bemonstering beïnvloedt ook de
hoeveelheid toegepaste fipronil de aangetroffen gehaltes fipronil in de
stallen. Tevens geldt dat er gemeten is op één tijdstip. Daarom kunnen
er geen uitspraken worden gedaan over het verloop van concentraties
fipronil in veeg-, stof-, of mestmonsters in de tijd. Alle resultaten in
deze rapportage hebben alleen betrekking op de situatie ten tijde van
bemonstering.
Voor werknemers in alle behandelde leghennenstallen van het type vrije
uitloop/traditioneel scharrel geldt dat op het tijdstip van de
monstername de huidblootstellingen en inhalatieblootstellingen
aanzienlijk lager zijn dan de toxicologische veilige referentiewaarde voor
de werknemers, zoals vastgesteld voor gewasbeschermingsmiddelen
(AOEL). Dit geldt voor alle scenario’s.
Voor werknemers in de behandelde stal met kooihuisvesting geldt op
het tijdstip van de monstername bij intensieve huidblootstelling
gedurende 4 uur een overschrijding van de AQEL wordt gevonden. In
alle overige scenario’s blijft de blootstelling in de kooihuisvesting lager
dan de AOEL. Het risico op gezondheidseffecten is op basis van de
blootstelling in kooihuisvesting stallen niet uit te sluiten na intensief
contact. Een risico op een effect betekent echter niet dat er ook
daadwerkelijk gezondheidseffecten optreden. Deze worden doorgaans
pas bij veel hogere doseringen geconstateerd. De gezondheidskundige
referentiewaarde houdt rekening met onzekerheden en ligt daarom ver
onder de concentratie waarbij effecten worden gezien in proefdieren.
Voor werknemers in alle behandelde leghennenstallen geldt dat op het
tijdstip van de monstername de blootstelling aan fipronil door inhalatie
van stalstof aanzienlijk lager is dan de AOEL. Voor werknemers in alle
behandelde leghennenstallen geldt dat op het tijdstip van de
monstername de blootstelling aan fipronil via mest aanzienlijk lager is
dan de AOEL.

Pagina 26 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

6

Referenties

Biesebeek, te, J.D. Nijkamp, M.N., Bokkers, B.H.G., and Wijnhoven,

S.W.P. 2014. General Fact Sheet. General default parameters for
estimating consumer exposure
090013003/201

-

Updated version 2014. RIV1 Report

ECHA, 2015. Biocides Human Health Exposure Methodology.
httrjs : //echa .europa .eu/about-us/who-we-are/biocidal-roducts
committee/working-cirouos/human-exijosureECHA 2017
EFSA (2006). Conciusion regarding the peer review of the pesticide risk
assessment of the active substance fipronil. EFSA Scientific Report
(2006) 65, 1-110
EFSA, 2014. Guidance on the assessment of exposure of operators,
workers, residents and bystanders in risk assessment for plant
protection products. EFSA Journal 2014;12(10):3874
RIVM (2017), Risicobeoordeling van lange-termijn inname van fipronil
via de consumptie van ei en ei-producten.
http //www. rivm .nl/dsresource?obiectid =40f1c98f-9cfO-4129-8b41558b72c8ce0a&tyDe= tdf&diwosition =inline
WUR (2011). Deeltjesgrootteverdeling en bronnen van stof in stallen.
Samenvattende rapportage. Rapport 452, Wageningen UR Livestock Research

Pagina 27 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

Pagina 28 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

7

Bijlage 1 Vragenlijst

Vragenlijst bij monstername in pluimveestallen
Augustus 2017
Boerderijnummer:
Datum:
Er zijn bij het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
verschillende vragen binnengekomen over blootstelling aan fipronil van
personen (eigenaren, medewerknemers, dierverzorgers, brandweer,
medewerknemers NVWA) die in pluimveestallen zijn geweest of zullen
komen waarin fipronil was gebruikt.
Om een indicatie te kunnen geven van de concentraties fipronil in een
stal worden er nu bij uw bedrijf monsters genomen van het
achtergebleven stof. Op basis van deze concentraties en de gegevens uit
onderstaande vragenlijst kan in een vervolgfase een inschatting worden
gemaakt van de blootstelling van mensen aan fipronil. Daarom willen wij
u uitnodigen onderstaande vragen te beantwoorden.
Stallen
1. Hoeveel stallen binnen uw bedrijf zijn behandeld door
Ch i ckfriend?
2. Wat is het volume van de stal(len) die behandeld zijn?
Stal 1:
o
<100m3
o
100-1000 m3
>1000m3
o
Stal 2:
o
o
o

<100m3
100-1000 m3
>1000m3

Stal 3:
o
o
o

<100m3
100-1000 m3
>1000m3

3. Zitten de hennen in hokken of lopen ze vrij rond?
4. Welk type ventilatie wordt gebruikt in de stal?
o
Open ramen/deuren
Mechanische ruimteventilatie
o
o
Geen ventilatie
5. Wordt bij de ventilatie gebruik gemaakt van filters?
o Ja
Nee
o
Pagina 29 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

6. Wordt de ventilatie (indien aanwezig) gecontroleerd op goed
functioneren en onderhouden?
o
Ja
o
Nee
7. Wanneer vond de behandeling door Chickfriend plaats? Indien
meerdere keren geef alle datums van behandeling.
8. Zijn de stallen schoongemaakt voordat de stofmonsters worden
genomen? Zo ja, hoe en met welk schoonmaakmiddel?
9. Hoeveel hennen waren er aanwezig nadat de behandeling had
plaatsgevonden?
10. Zijn de nu aanwezige hennen dezelfde als die aanwezig waren na
de behandeling door Chickfriend?
o Ja
o Nee
11. Hoeveel hennen zijn nu aanwezig?
Persoonlijke beschermingsmiddelen
12. Wie zijn in de stallen geweest die behandeld zijn?
Eigenaar
o
Familie
o
o
Medewerknemers
o
Dierverzorgers
o
Vertegenwoordigers
Kinderen (jonger dan 18)
o
o
Anders, namelijk
NB. De volgende vragen invullen voor de personen die bij vraag
11 van toepassing zijn.

13. Gebruikt u aparte schoenen of overschoenen wanneer u de stal
betreedt?
a. Eigenaar
o
Ja
o
Nee
b. Familieleden
o
Ja
o
Nee

Pagina 30 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

c.

Medewerknemers
o Ja
Nee
o

d. Dierverzorgers
o Ja
Nee
o
e. Vertegenwoordigers
o Ja
o
Nee
f.

Anders...
o Ja
Nee
o

14. Welke kleding draagt u meestal in de stal? (Meerdere antwoorden
mogelijk)
a.

Eigenaar
o
o
o
o

Korte broek en t-shirt met korte mouwen
Lange broek en t-shirt met korte mouwen
Overall
Anders namelijk

b. Familieleden
a. Korte broek en t-shirt met korte mouwen
b. Lange broek en t-shirt met korte mouwen
c. Overall
d. Anders namelijk
c.

Medewerknemers
Korte broek en t-shirt met korte mouwen
o
o
Lange broek en t-shirt met korte mouwen
o Overall
o Anders namelijk

d. Dierverzorgers
o
Korte broek en t-shirt met korte mouwen
Lange broek en t-shirt met korte mouwen
o
Overall
o
o Anders namelijk
e. Vertegenwoordigers
a. Korte broek en t-shirt met korte mouwen
b. Lange broek en t-shirt met korte mouwen
Pagina 31 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

c. Overall
d. Anders namelijk
f.

Anders, namelijk
o
Korte broek en t-shirt met korte mouwen
o
Lange broek en t-shirt met korte mouwen
Overall
o
o Anders namelijk

15. Draagt u handschoenen in de stal? (uitsplitsen voor eigenaar,
medewerknemers, dierverzorgers, anders...)
a. Eigenaar
o Altijd
o
Meestal
o Mentoe
o
Nooit
b. Familieleden
o Altijd
o
Meestal
o Afentoe
o
Nooit
c. Medewerknemers
o Altijd
o Meestal
o Afen toe
o Nooit
d. Dierverzorgers
o Altijd
o Meestal
o Afentoe
o Nooit
e. Vertegenwoordigers
o Altijd
o Meestal
o Afen toe
o Nooit
f. Anders, namelijk
o Altijd
o Meestal
o Afen toe
o Nooit
Pagina 32 van 47

PJVM Briefrapport 2017-0180

16. Indien u handschoenen draagt, hoe vaak neemt u een nieuw
paar handschoenen?
o Dagelijks
o Maandelijks
o Nooit
o Anders, namelijk
17. Draagt u een stofkapje of stofmasker in de stal?
a. Eigenaar
o Altijd
o Meestal
o Afentoe
o Nooit
b. Familieleden
o Altijd
o Meestal
o Afentoe
o Nooit
c. Medewerknemers
o Altijd
o Meestal
o Afentoe
o Nooit
d. Dierverzorgers
o Altijd
o Meestal
o Afentoe
o Nooit
e. Vertegenwoordigers
o Altijd
o Meestal
o Afentoe
o Nooit
f. Anders, namelijk
o Altijd
o Meestal
o Afentoe
o Nooit

Pagina 33 van 47

RJV’1 Briefrapport 2017-0180

18. Indien Eigenaar, familielid, of medewerker: Wat staat op het
stofkapje als beschermingsgraad (FFP1, FFP2 of FFP3?)
Stof en blootstellingsroute
19. Op welke locatie(s) in de stal bevindt u zich het meest?
a. Eigenaar
b. Familieleden
c. Medewerknemers
d. Dierverzorgers
e. Vertegenwoordigers
t. Anders, namelijk
20. Hoeveel dagen per week komt u in de stal?
a. Eigenaar
b. Familieleden
c. Medewerknemers
d. Dierverzorgers
e. Vertegenwoordigers
t. Anders, namelijk
21. Hoeveel uur per dag brengt u in de stal door?
a. Eigenaar
b. Familieleden
c. Medewerknemers
d. Dierverzorgers
e. Vertegenwoordigers
f. Anders, namelijk

22. Welke werkzaamheden voert u uit als u in de stal bent?
(Meerdere antwoorden mogelijk)
Pagina 34 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

a. Eigenaar
Werkzaamheden met direct contact met de kippen
o
Werkzaamheden met direct contact met behandelde
o
oppervlakten
Schoonmaakwerkzaamheden in de stal
o
o Anders, namelijk:
b. Familieleden
o Werkzaamheden met direct contact met de kippen
o Werkzaamheden met direct contact met behandelde
oppervlakten
Schoonmaakwerkzaamheden in de stal
o
o Anders, namelijk:
c. Medewerknemers
o Werkzaamheden met direct contact met de kippen
o Werkzaamheden met direct contact met behandelde
oppervlakten
o Schoonmaakwerkzaamheden in de stal
o Anders, namelijk:
d. Dierverzorgers
Werkzaamheden met direct contact met de kippen
o
Werkzaamheden met direct contact met behandelde
o
oppervlakten
Schoonmaakwerkzaamheden in de stal
o
o Anders, namelijk:
e. Vertegenwoordigers
Werkzaamheden met direct contact met de kippen
o
Werkzaamheden met direct contact met behandelde
o
oppervlakten
Schoonmaakwerkzaamheden in de stal
o
o Anders, namelijk:
f. Anders, namelijk
Werkzaamheden met direct contact met de kippen
o
Werkzaamheden met direct contact met behandelde
o
oppervlakten
Schoonmaakwerkzaamheden in de stal
o
o Anders, namelijk:
23. Hoeveel uur besteedt u aan elke taak op een dag?
a. Eigenaar
b. Familieleden

Pagina 35 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

c. Medewerknemers
d. Dierverzorgers
e. Vertegenwoordigers
f. Anders, namelijk
Indien u direct huidcontact heeft met de hennen, geef dan in
onderstaand plaatje (inkleuren) aan welke delen van het lichaam
direct in contact komen met de hennen.

w

A. Eigenaar
B. Familieleden
D. Dierverzorgers

E. Vertegenwoordigers

Pagina 36 van 47

C. Medewerknemers

F. Anders, namelijk

RIVM Briefrapport 2017-0180

24. Hoe vaak heeft u direct huidcontact met de hennen?
a. Eigenaar
Meerdere keren per dag
o
o
Eén keer per dag
o
Meerdere keren per week maar niet dagelijks
o
Enkele keren per maand
b. Familieleden
Meerdere keren per dag
o
o
Eén keer per dag
Meerdere keren per week maar niet dagelijks
o
Enkele keren per maand
o
c. Medewerknemers
o
Meerdere keren per dag
o
Eén keer per dag
Meerdere keren per week maar niet dagelijks
o
Enkele keren per maand
o
d. Dierverzorgers
Meerdere keren per dag
o
Eén keer per dag
o
o
Meerdere keren per week maar niet dagelijks
o
Enkele keren per maand
e. Vertegenwoordigers
Meerdere keren per dag
o
Eén keer per dag
o
Meerdere keren per week maar niet dagelijks
o
Enkele keren per maand
o
f. Anders, namelijk
Meerdere keren per dag
o
o
Eén keer per dag
Meerdere keren per week maar niet dagelijks
o
Enkele keren per maand
o
25. Wat is de gemiddelde tijdsduur per dag waarbij u direct
huidcontact heeft met de hennen?
minuten per dag
26. Wordt bij de werkzaamheden regelmatig gebruik gemaakt van
perslucht?
Ja
o
Nee
o

Pagina 37 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

27. Hoe vaak wordt mest uit de stallen afgevoerd?
o
Dagelijks
o
Wekelijks
o
keer per maand
o Alleen nadat alle hennen worden vervangen
28. Hoe vaak worden de stallen normaal gesproken schoongemaakt?
o
Dagelijks
Wekelijks
o
o
keer per maand
o Alleen nadat alle hennen worden vervangen
29. Op welke manier wordt de stal schoongemaakt? (Meerdere
antwoorden mogelijk)
o
Opzuigen van het stof
o
Bij elkaar vegen met een bezem
o
Met gebruik van water
o Indien met water, hoge druk
o Indien met water, lage druk
o Anders, namelijk
30. Welke schoonmaakmiddelen gebruikt u bij het schoonmaken van
de stal?
31. Hoe wordt het droge afval dat ontstaat na het schoonmaken
afgevoerd en waar gaat het naar toe? Kunt u een indicatie geven
welke hoeveelheid afval dat is?
32.Hoe wordt het afvalwater dat ontstaat bij het schoonmaken
afgevoerd en waar gaat het naar toe? Wordt dit water
opgevangen? Kunt u een indicatie geven wat voor hoeveelheid
(volume) dat is?

Pagina 38 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

Bijlage 2 Ruwe Data monsteranalyse

8

)
2
Bijlage 2a Resultaten veegmonsters pg/swab (=pg/25 cm

<0,005
<0,005
<0,005
0,12

Fi pron ii
s u Ifone
<0,005
<0,005
<0,005
0,01

F1 pron ii
sulfide
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

0,054
<0,005
0,15
<0,005
0,03

0,04
<0,005
0,006
0,02
0,07

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005
0,14
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005
<o,oÖ
<0,005

<0,005
0,058
<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005
0,02
<0,005

0,038
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

0,38
0,088
<0,005
<0,005
<0,005
0,39
0,006
<0,005
<0,005
<0,005
1,2
0,02
0,08
<0,005
<0,005
0,34
0,056
0,028
<0,005
<0,005

0,4
0,12
<0,005
<0,005
<0,005
1,2
0,036
0,06
<0,005
<0,005
0,74
0,098
0,25
<0,005
<0,005
0,44
0,076
0,14
<0,005
<0,005

0,006
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
0,014
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
0,0 12
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,0Q.
<0,005

Bedrijf

Locatie

Identificatie

Monster van

Fipronil

A

1

Monster 1 a
Monster 1 b
Monster 1 c
Monster 1 d

Monster 4 e

Vloer system
Legnest/eierband
Zitstok
Wand 1,75 mtr
h oog
Ventilatiepunt
Vloer system
Legnest/eierband
Zitstok
Wand 1,75 mtr
hoog
Ventilatiepunt
Vloer system
Legnest/eierband
Zitstok
Wand 1,75 mtr
hoog
Ventilatiepunt
Vloer system
Legnest/eierband
Zitstok
Wand 1,75 mtr
hoog
Ventilatiepunt

Monster 1 a
Monster 1 b
Monster 1 c
Monster 1 d
Monster 1 e
Monster 2 a
Monster 2 b
Monster 2 c
Monster 2 d
Monster2 e
Monster 3 a
Monster 3 b
Monster 3 c
Monster 3 d
Monster 3 e
Monster 4 a
Monster 4 b
Monster 4 c
Monster 4 d
Monster 4 e

Wit boven
Hout plex
Drinkleiding
Balk steun
Ilzer zitstok
Wit boven
Hout plex
Drinkleiding
Balk steun
IJzer zitstok
Wit boven
Hout plex
Drinklelding
Balk steun
IJzer zitstok
Wit boven
Hout plex
Drinkleiding
Balk steun
IJzer zitstok

2

3

4

Monster 1 e
Monster 2 a
Monster 2 b
Monster 2 c
Monster 2 d
Monster2 e
Monster 3 a
Monster 3 b
Monster 3 c
Monster 3 d
Monster 3 e
Monster 4 a
Monster 4 b
Monster 4 c
Monster 4 d

-

Fi pron ii
desulfinyl
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

Blanco
B

1

2

3

4

Pagina 39 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

Bedrijf

Locatie

Identificatie

Monster van

Fipronil

Fipronilsulfone

Fipronilsulfide

Fipronil
desulfinyl

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

0,034
<0,005
0,064
0,35

<0,005
<0,005
0,062
0,17

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

0,016
<0,005
<0,005
0,048
0,008

0,008
<0,005
<0,005
0,06
0,016

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

0,3
<0,005
<0,005
0,066
0,34

0,058
<0,005
<0,005
0,1
0,22

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
0,012

0,042
<0,005
<0,005
<0,005
0,37

0,026
<0,005
<0,005
<0,005
0,25

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

0,058
<0,005

0,024
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

Monster 1 a
Monster 1 b
Monster 1 c
Monster 1 d
Monster 1 e
Monster 2 a
Monster 2 b
Monster 2 c
Monster 2 d
Monster2 e
Monster 3 a
Monster 3 b
Monster 3 c
Monster 3 d
Monster 3 e
Monster 4 a
Monster 4 b
Monster 4 c
Monster 4 d
Monster 4 e

Rode achterfiap
0,054
Drinkbak plastic
<0,005
Betonplex hout
0,15
Raster plastic
<0,005
Staal balk
<0,005
Rode achterfiap
0,02
Drinkbak plastic
0,08
Betonplex hout
0 1 23
Raster plastic
<0,005
Staal balk
0,04
Rode achterfiap
0,034
Drinkbak plastic
1,9
Betonplex hout
0,12
Raster plastic
<0,005
Staal balk
0,01
Rode achterflap
0,044
Drinkbak plastic
<0,005
Betonplex hout
0,014
Raster plastic
0,014
Staal balk
0,022
<0,005

0,01
0,1
0,98
<0,005
0,022
0,022
1,5
0 f4
<0,005
0,092
<0,005
0,48
1,2
<0,005
0,052
0,04
0,15
0,21
<0,005
0,11
<0,005

<0,005
<0,005
0,026
<0,005
<0,005
<0,005
0,024
0,014
<0,005
<0,005
<0,005
0,038
0,024
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0 005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

Monster 1 a
Monster 1 b

Wit kunststof
Rek loop plastic

0,092
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

Blanco
1

C

Monster 1 a
Monster 1 b
Monster 1 c
Monster 1 d
Monster 1 e
Monster 2 a
Monster 2 b
Monster 2 c
Monster 2 d

2

Monster2 e
Monster 3 a
Monster 3 b
Monster 3 c
Monster 3 d

3

Monster 3 e
Monster 4 a
Monster 4 b
Monster 4 c
Monster 4 d

4

Monster 4 e

Rode flap
Trap staal
Witte flap boven
Waterbakken
plastic
Mat buiten
Rode flap
Trap staal
Witte flap boven
Waterbakken
plastic
Mat buiten
Rode flap
Trap staal
Witte flap boven
Waterbakken
plastic
Mat buiten
Rode flap
Trap staal
Witte flap boven
Waterbakken
plastic
Mat buiten

Blanco
D

1

2

3

=

4

Blanco
E

1

Pagina 40 van 47

0,022
<0,005

RIVf1 riefrapport 2017-0180

Bedrijf

Locatie

Identificatie

Monster van

Fipronil

Monster 1 c
Monster 1 d

IJzer
Transportband
plastic
Mat buiten
plastic
Wit kunststof
Rek loop plastic
IJzer
Transportband
plastic
Mat buiten
plastic
Wit kunststof
Rek loop plastic
IJzer
Transportband
plastic
Mat buiten
plastic
Wit kunststof
Rek loop plastic
IJr
Transportband
plastic
Mat buiten
plastic

Monster 1 e
2

Monster 2 a
Monster 2 b
Monster 2 c
Monster 2 d

r

Monster2 e

4

Monster 3 a
Monster 3 b
Monster 3 c
Monster 3 d
Monster 3 e
Monster 4 a
Monster 4 b
Monster 4 c
Monster 4 d
Monster 4 e

Blanco
F

1

Monster 1 a
Monster 1 b
Monster 1 c
Monster 1 d
Monster 1 e

2

Monster 2 a
Monster 2 b
Monster 2 c
Monster 2 d
Monster2 e

3

Monster 3 a
Monster 3 b
Monster 3 c
Monster 3 d
Monster 3 e

Drinkbakje,
plastic
Rooster , plastic
Rode flap, plastic
Leg mat,
kunststof
Liggende balk,
metaal
Drinkbakje,
plastic
Rooster, plastic
Rode flap, plastic
Leg mat,
kunststof
Liggende balk,
metaal
Drinkbakje,
plastic
Rooster , plastic
Rode flap, plastic
Legmat,
kunststof
Liggende balk,
metaal

<0,005
0,01

Fipronil
s u 1fone
<0,005
0,028

Fipronil
sulfide
<0,005
<0,005

Fipronhl
desulfinyl
<0,005
<0,005

0,14

0,058

<0,005

<0,005

0,048
<0,005
<0,005
0,14

0,16
<0,005
<0,005
0,14

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

0,076

0,044

<0,005

<0,005

1,4
<0,005
<0,005
3,2

2,7
0,014
<0,005
4,8

0,048
<0,005
<0,005
0,13

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

0,22

0,092

<0,005

<0,005

0,18
<0,005
<0,005
2,3

0,4
<0,005
<0,005
2,9

<0,005
<0,005
<0,005
0,08

<0,005
<0,005
<0,005
<0,005

0,068

0,044

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

0,46

0,25

0,01

<0,005

<0,005
0,008
<0,005

<0,005
0,01
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

0,008

<0,005

<0,005

<0,005
0,098
<0,005

<0,005
0,016
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

0,012

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

0,026

<0,005

<0,005

<0,005
0,09
<0,005

<0,005
0,02
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

Pagina 41 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

Bedrijf

Locatie

Identificatie

Monster van

Fipronil

Fipronilsulfone

Fipronilsulfide

Fipronil
desulfinyl

4

Monster 4 a

Drinkbakje,
plastic
Rooster, plastic
Rode flap, plastic
Legmat,
kunststof
Liggende balk,
metaal

0,018

0,026

<0,005

<0,005

0,03
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

Witte rooster,
plastic
Legmat,
kunststof
Rode flap voor
legnest
Liggende deel,
metaal
Drinkbak, plastic
Witte rooster,
plastic
Legmat,
kunststof
Rode flap voor
legnest
Liggende deel,
metaal
Drinkbak, plastic
Witte rooster,
plastic
Legmat,
kunststof
Rode flap voor
legnest
Liggende deel,
metaal
Drinkbak, plastic
Witte rooster,
plastic
Leg mat,
kunststof
Rode flap voor
legnest
Liggende deel,
metaal
Drinkbak, plastic

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005
<0,005

0,034
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

0,046

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

0,034

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,095

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

0,024

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005
0,056
<0,005

<0,005
0,016
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

Metalen balk
Plastic
d ri n kba kje
Houten

0,014
0,032

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

0,08

0,022

<0,005

<0,005

Monster 4 b
Monster 4 c
Monster 4 d
Monster 4 e
Blanco
G

ii

Monster 1 a
Monster 1 b
Monster 1 c
Monster 1 d
1 e
Monster 2 a

2

Monster 2 b
Monster 2 c
Monster 2 d
Monster2 e
Monster 3 a

3

Monster 3 b
Monster 3 c
Monster 3 d
•
Monster 3 e
Monster 4 a

4

Monster 4 b
‘-

Monster 4 c
Monster 4 d
Monster 4 e
Blanco
H

1

Monsteri a
Monster 1 b
Monster 1 c
Pagina 42 van 47

RIVM 8riefrapport 2017-0180

Bedrijf

Locatie

Identificatie

Monster 1 d
Monster 1 e
2

•

Monster 2 a
Monster 2 b
Monster 2 c
Monster 2 d
Monster2 e

3

Monster 3 a
Monster 3 b
Monster 3 c
Monster 3 d
Monster 3 e

4

Monster 4 a
Monster 4 b
Monster 4 c
Monster 4 d
Monster 4 e

Monster van

afdekplaat
Metalen zitstok
Plastic dunne
f1 a p
Metalen balk
Plastic
drinkbakje
Houten
afde kpl a at
Metalen zitstok
Plastic dunne
flap
Metalen balk
Plastic
d ri n kba kje
Houten
afdekplaat
Metalen zitstok
Plastic dunne
flap
Metalen balk
Plastic
drinkbakje
Houten
afde kpl a at
Metalen zitstok
Plastic dunne flap

Blanco
1

1

Monster 1 a
Monster 1 b
Monster 1 c
Monster 1 d

2

Monster 1 e
Monster 2 a
Monster 2 b
Monster 2 c
Monster 2 d

3

Monster2 e
Monster 3 a
Monster 3 b
Monster 3 c

Eierband 2e rij
onder
Eierband 3e van
4
Voorkant
voerba k
Bovenrand
voerbak
TI balk plastic
Elerband 2e rij
onder
Eierband 3e van
4
Voorkant
voerba k
Bovenrand
voerba k
TI balk plastic
Eierband 2e rij
onder
Eierband 3e van
4
Voorkant

Fipronil

Fipronilsulfone

Fipronilsulfide

Fipronil
desulfinyl

0,022
0,094

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

0,03
0,046

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

1,00

0,22

0,016

<0,005

0,024
0,064

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

0,026
0,64

<0,005
0,22

<0,005
0,01

<0,005
<0,005

0,05

0,01

<0,005

<0,005

<0,005
0,17

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

0,046
0,024

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

0,15

0,068

<0,005

<0,005

0,048
0,018
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

0,27

0,3

<0,005

<0,005

0,06

0,1

<0,005

<0,005

5,1

6,4

0,15

<0,005

0,35

0,37

<0,005

<0,005

0,33
0,024

0,18
0,07

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

0,06

0,092

<0,005

<0,005

4,6

1

0,074

<0,005

0,17

0,17

<0,005

<0,005

0,062
0,35

0,094
0,28

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

0,22

0,3

<0,005

<0,005

4,6

3,5

0,082

<0,005

Pagina 43 van 47

RIVM Briefrapport 2017-0180

Bedrijf

Locatie

Identificatie

Monster 3 d
Monster3 e
Monster 4 a

4

Monster 4 b
Monster 4 c
Monster 4 d
Monster 4 e

Monster van

voerba k
Bovenrand
voerbak
TI balk plastic
Eierband 2e rij
onder
Eierband 3e van
4
Voorkant
voerba k
Bovenrand
voerba k
TI balk plastic

Blanco
J

Monster 1 a

1

Monster 1 b
Monster 1 c
Monster 1 d
Monster 1 e
Monster 2 a

2

Monster 2 b
Monster 2 c
Monster 2 d
Monster2 e
Monster 3 a

3

Monster 3 b
Monster 3 c
Monster 3 d
Monster 3 e
Monster 4 a

4

Monster 4 b
Monster 4 c
Monster 4 d
Monster 4 e

Houten
lattenroosters
Houten legstok
Plastic
drinkbakje
Plastic nest flap
Plastic matje
Houten
lattenroosters
Houten legstok
Plastic
drinkbakje
Plastic nest flap
Plastic matje
Houten
latten roosters
Houten legstok
Plastic
drinkbakje
Plastic nest flap
Plastic matje
Houten
lattenroosters
Houten legstok
Plastic
drinkbakje
Plastic nest flap
Plastic matje

Blanco
K

1

Monster 1 a
Monster 1 b
Monster 1 c
Monster 1 d
Monster 1 e
Pagina 44 van 47

Plastic wit hoog
rooster
Zitstok metaal
Drinkbak plastic
Plastic wit laag
rooster
Afdak ventilatie

Fipronil

Fipronilsulfone

Fipronilsulfide

Fipronil
desulfinyl

0,028

0,18

<0,005

<0,005

<0,005
0,074

<0,005
0,1

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

0,46

0,33

<0,005

<0,005

42

38

0,69

<0,005

0,052

0,1

<0,005

<0,005

0,5
<0,005

1,1
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

0,33

0,15

<0,005

<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

0,026
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

0,024
<0,005

0,03
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

*

RrvM Briefrapport 2017-0180

Bedrijf

Locatie

Identificatie

Monster van

Fipronil

2

Monster 2 a

Plastic wit hoog
rooster
Zitstok metaal
Drinkbak plastic
Plastic wit laag
rooster
Afdak ventilatie
Plastic wit hoog
rooster
Zitstok metaal
Drinkbak plastic
Plastic wit laag
rooster
Afdak ventilatie
Plastic wit hoog
rooster
Zitstok metaal
Drinkbak plastic
Plastic wit laag
rooster
Afdak ventilatie

IMonster 2 b
Monster 2 c
Monster 2 d
Monster2 e
Monster 3 a

3

Monster 3 b
Monster 3 c
Monster 3 d
Monster 3 e
Monster 4 a

4

Monster 4 b
Monster 4 c
Monster 4 d
Monster 4 e
Blanco
L

1

Monster 1 a
Monster 1 b
Monster 1 c
Monster 1 d
Monster 1 e
Monster 2 a

2

Monster 2 b
Monster 2 c
Monster 2 d
Monster2 e
Monster 3 a

3

Monster 3 b
Monster 3 c
Monster 3 d
Monster 3 e
Monster 4 a

4

Monster 4 b
Monster 4 c
Monster 4 d
Monster 4 e
9C0

Plastic
voederba k
Metalen stok.
Houten Schot
zijkant
Plastic rooster
Metalen trap
Plastic
voederbak
Metalen stok.
Houten Schot
zijkant
Plastic rooster
Metalen trap
Plastic
voederba k
Metalen stok.
Houten Schot
zijkant
Plastic rooster
Metalen trap
Plastic
voederbak
Metalen stok.
Houten Schot
zijkant
Plastic rooster
Metalen trap

<0,005

Fipronilsulfone
<0,005

Fipronilsulfide
<0,005

Fipronil
desulfinyl
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

<0,005
<0,005
<0,005

Pagina 45 van 47

-

<0,005
<0,005

RIVM Briefrapport 2017-0180

Bijlage 2b Resu’a ten luchtstoffilters concentratie uq/filter
Bedrijf’
Fipronil
Fi pron ii
Fi pron ii
sulfide
s u Ifone
Binnen A
< 0,01
0,025
0,030
Buiten A
0,011
0,015
0,010
Binnen B
0,015
0,023
< 0.01
Buiten B*
< 0,01
Binnen C
0.020
0,022
< 0,01
Buiten C
< 0,01
< 0,01
Binnen D
0.050
< 0,01
0,050
< 0.01
Buiten D
< 0,01
< 0,01
Binnen E
< 0,01
< 0,01
< 0.01
Buiten E
< 0,01
< 0.01
< 0,01
Binnen F
0.025
< 0,01
0,019
< 0,01
< 0.01
Buiten F
< 0,01
Binnen 6
< 0,01
<
< 0,01
Buiten G
< 0,01
< 0,01
< 0,01
Binnen H
< 0.01
0,035
0,024
Buiten H
< 0.01
< 0.01
< 0,01
nr*
:Binnen 1
< 0,01
0.015
‘.‘Q1Çø4t2
Buiten 1
< 0,01
< 0.01
< 0,01
Binnen 3
< 0,01
0.016
< 0,01
Buiten J
<0,01
< 0,01
<0,01
< 0,01
Binnen K
0,014
0,019
< 0,01
Buiten K
< 0,01
< 0,01
Binnen 1
< 0,01
< 0,01
0,014
Buiten 1
< 0,01
< 0,01
0,014
—ii-_i_____ I__:sP.&L___
< 0,01
< 0,01
<
<_0.01
0,01
Blanco 2
< 0,01
i
1

o.oiA3

.,, ‘.1

-

-

,

-

*

Monstername buiten is niet uitgevoerd.

Pagina 46 van 47

Fi p ron ii
desulfinvi
—

0,018
<

0.01

< 0,01
<

0,01

< 0,01
<

0.01

< 0,01

0,01
0,01
< 0,01
<

<
<

0,01

<

0,01

< 0,01
<

0,01

< 0.01
< 0,01
<0,01
<0,01
<

0,01

<

0,01

<

0,01

< 0,01
< 0,01

<0,01

]

RIVM Briefrapport 2017-0180

Bijlage 2c Resultaten mestmonsters (concentratie mg/kg)

Bedrijf

Fipronil

A
B
C
D
E
F

0,10
0,078
025
0,025
0,56
0,27
0,14
7,8
0,0050
0,14

G

H
1
J
K*
L

-

.

Fipronilsulfone
0,036
0,058
013
0,024
0,24
0,082
0,071
0,52
0,0080
0,066

Fipronilsulfide
0,0039
< 0,0025
0,013
0,0050
0,095
0,0090
0,011
0,32
< 0,0025
0,0036

Fipronil
desulfinyl
< 0,0025
< 0,0025
0,0070
< 0,0025
0,0080
< 0,0025
0,0060
0,0030
< 0,0025
< 0,0025

-

-

-

0,0029
< 0,0025
Bij de stal zijn geen mestmonsters genomen.

<

0,0025

<

0,0025

Pagina 47 van 47

RIVM
De zorg voor morgen begint vandaag