“Behoud de polders van het
Buijtenland van Rhoon!”

Een verkennend onderzoek
door Prof. Dr. C.P. Veerman

Een verkennend onderzoek

Inhoud

Inhoud ....................................................................................................................................... 1
De opdracht ............................................................................................................................ 2
De werkwijze ......................................................................................................................... 2
Samenvatting van de bevindingen ............................................................................ 4
Bevindingen.................................................................................................................................... 5


Hoe nu verder........................................................................................................ 6



Wat moet er gebeuren? ................................................................................... 9



Hoe deze doelen te bereiken en eisen om te zetten in daden…. 12



Welke echte stappen kunnen binnenkort worden gezet………… 14

Bijlagen:


Bijlage 1: Doelsoorten akkernatuur ....................................................... 17



Bijlage 2: Organische gebiedsontwikkeling ....................................... 19



Bijlage 3: Structuur van de Gebiedscoöperatie…………………… 20



Lijst van geïnterviewde personen.



Lijst van één op één gesprekken.



Medewerkers

5 juni 2014

1

Een verkennend onderzoek

“Behoud de polders van het Buijtenland van Rhoon”
Een verkennend onderzoek.
De titel van deze verkenning is een variant op de actie die vanuit het gebied wordt
gevoerd om de onvrede over de geplande toekomst van dit gebied uiting te geven: “Red
de polders van Rhoon!”

De opdracht:
Op verzoek van Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland, met instemming van de
Staatssecretaris van Economische Zaken en de bestuurders van de gemeenten
Albrandswaard, Barendrecht en Rotterdam, heb ik een verkennend onderzoek verricht
naar de mogelijkheden het draagvlak voor de bestaande plannen voor het Buijtenland
van Rhoon te vergroten, dan wel mijn bevindingen te rapporteren over mogelijke
alternatieven voor de inrichting van het gebied, gelet op de in het gebied levende
opvattingen, wensen, plannen en voorwaarden en gelet op de planologische kaders
welke zijn verwoord in de zogenaamde Planologische Kern Beslissing voor het Project
Mainportontwikkeling Rotterdam (PKB PMR).

De Werkwijze: twee fasen
Allereerst heb ik het beschikbare schriftelijk materiaal bestudeerd. Dat omvat vele
rapporten, notulen, bespreekverslagen en formele documenten zoals het
bestemmingsplan voor het gebied, de uitspraken en persuitingen van bestuurlijke
gremia alsmede de oordelen van rechtscolleges.
Vervolgens heb ik mij verder georiënteerd via gesprekken met ambtelijke medewerkers
van de provincie, de gemeenten Albrandswaard, Barendrecht en Rotterdam, teneinde de
context, ontwikkelingen en achtergronden van de plan- en besluitvorming in beeld te
krijgen. Verder wilde ik de aard en omvang van de bestaande impasse kunnen doorzien.
Waaruit bestaan de voorliggende plannen en de weerstand daartegen in het gebied?
Waaruit bestaat de maatschappelijke en politiek kritische aandacht die mede door
publicitaire acties is ontstaan?
Vervolgens heb ik besloten tot een aantal gesprekken met vertegenwoordigers van de
gemeentebesturen, de landbouworganisatie LTO, de Vereniging van Agrarische
Belangen IJsselmonde, het Zuid-Hollands Landschap, de Tafel van Borging, de voor dit
beleidsveld verantwoordelijke Gedeputeerde: de heer Veldhuijzen en de Gedeputeerde
met de portefeuille “Groen”: de heer Weber, als ook vertegenwoordigers van de
institutionele beleggers in het gebied: ASR, RPC en het St. Laurensinstituut.
Daarnaast heb ik een aantal malen deelgenomen aan het Bestuurlijk Overleg Buijtenland
van Rhoon, o.l.v. de heer Wolf, om de goede coördinatie van de verantwoordelijkheid
van dit bestuurlijk overleg en mijn werk te verzorgen. Tevens heb ik mij op de hoogte
gesteld van de werkzaamheden van de klankbordgroep voor dit project, de
Buijtenlandtafel. Ik heb kennisgenomen van de rapportage van de Provinciale
Adviescommissie voor de Leefomgeving. Voorts heb ik overleg gehad met de
5 juni 2014

2

Een verkennend onderzoek

Provinciaal Adviseur voor de Ruimtelijke Kwaliteit. Ik heb meerdere overleggen gehad
met de Vereniging voor Nederlands Cultuurlandschap (VNC) en niet in de laatste plaats
heb ik de rapporten van mijn ‘voorgangers‘ Heijkoop en Mentink bestudeerd en met
Heijkoop en Mentink uitvoerige gesprekken gevoerd. Met Adriaan Geuze
(architectenbureau West8) heb ik zijn visie besproken. Tenslotte heb ik een gesprek
gevoerd met WNF en de Stichting ARK.
De tweede fase van mijn verkenning bestaat uit een groot aantal interviews met
betrokkenen in en om het gebied via een zogenaamde biechtstoelprocedure, dat wil
zeggen strikt vertrouwelijke één op één gesprekken. Daarvan zijn korte verslagen
gemaakt, die vervolgens via wederhoor en eventuele correctie op juistheid en
volledigheid zijn vastgesteld en zo belangrijk basismateriaal vormen voor de hierna
volgende adviezen. (Deze verslagen zijn niet openbaar en niet beschikbaar voor de
opdrachtgever(s), zij berusten bij mij persoonlijk en bij de betreffende personen
individueel).
Verder heb ik ondersteuning georganiseerd op secretarieel gebied en mij laten bijstaan
door Matteo de Visser van bureau Quadraat Projectmanagement voor technische
bijdragen. Ik heb een workshop georganiseerd met vertegenwoordigers van het ZuidHollands Landschap, de VNC, de Vereniging van Natuurboeren en Adriaan Geuze.

5 juni 2014

3

Een verkennend onderzoek

Samenvatting van de bevindingen:
1.

De aanpak van de realisatie van de opgave voor het Buijtenland van Rhoon is te veel
topdown en te zeer blauwdruk-gestuurd.

2.
3.

Er is geen draagvlak voor de huidige plannen van de overheid.
Er is grote urgentie bij alle betrokkenen om helderheid te krijgen over de toekomst
van het gebied: er moet duidelijkheid komen.
4. Er moet vanuit een breder perspectief worden gekeken naar de invulling van het
Buijtenland van Rhoon binnen de kaders van de PKB PMR en de daarin opgenomen
‘dubbeldoelstelling‘ (economie en leefbaarheid).
5. Het is mogelijk een alternatieve aanpak en invulling te ontwikkelen door middel
van een herijking van het evenwicht tussen de doelen van natuur, cultuurlandschap,
recreatie en landbouw.
6. De uitvoering moet via een organisch proces worden vormgegeven met een
programmatische aanpak en flexibiliteit in de realisatie.
7. Ik stel voor een „Coöperatie voor Gebiedsontwikkeling“ op te richten, waarin de
verschillende belangen zijn vertegenwoordigd, die wordt belast met het maken van
een visie en een daarop gebaseerd programma van uitvoering. Deze coöperatie
wordt zakelijk geleid, is zelfstandig bevoegd en staat op afstand van de provincie.
8. Er moeten binnen afzienbare tijd voorbeelden van de nieuwe werkwijze en
invulling van de doelstellingen en kaders worden ontwikkeld, ten einde vertrouwen
en geloofwaardigheid te winnen (i.c. het met voorrang tot overeenstemming komen
met ‘willige verplaatsers‘).
9. Er moet aan agrarische ondernemers een termijn van zes jaar voor reflectie en
besluitvorming worden gegund, zodat zij in de nieuwe constellatie en koers hun
eigen keuzes kunnen maken.
10. Het veiligstellen van het noodzakelijke beheer- en exploitatievoorwaarden
noodzaakt niet zonder meer tot verwerving van alle gronden door de provincie.
11. Er moet op korte termijn een besluit worden genomen over het afdichten van de
Rhoonse stort en andere quick wins zoals de ontsluiting van het gebied, uitbreiding
zorgboerderij en bedrijfsverplaatsingen naar de Hoeksche Waard.
12. Er moet worden overwogen of een beperkt deel van de middelen voor het
Buijtenland van Rhoon mede kan worden aangewend om de noodzakelijke
herstelwerkzaamheden van de grienden en Klein Profijt te ondersteunen, waarmee
de meerwaarde van het gehele gebied sterk zal toenemen.
13. Voor de zekerstelling van de beheervergoedingen kan worden aangesloten op de
voorstellen die de commissie Van Vollenhoven heeft gedaan.
14. Er moet nu worden doorgepakt, losse eindjes en onduidelijkheden mogen geen
vluchtroute vormen voor gebrek aan bestuurlijke wil en politieke overtuigingskracht. Voor het gebied, voor de natuur, voor de ondernemers en bewoners van de
hele regio moet de belofte verwoord in de PKB PMR: ‘de dubbeldoelstelling‘
worden ingelost, doch met behoud van de polders. Deze aanpak leidt tot een goede,
alternatieve invulling van de doelstellingen van de PKB PMR, die mag rekenen op
een groot draagvlak.

5 juni 2014

4

Een verkennend onderzoek

Bevindingen:
Ik beperk me tot de hoofdlijnen, omdat een geschiedenis van ruim twaalf jaar overleg,
plannenmakerij, discussie enz. niet valt weer te geven in dit bestek. (Het heeft ruim
drie meter archief bij één der meest betrokkenen opgeleverd als getuige van een
moeizaam proces van pogingen om tot uitvoering te komen van wat was bedacht en
vastgelegd in formele besluiten.)
Tussen het rijk, het Havenbedrijf en de stad Rotterdam is een afspraak gemaakt over de
natuurcompensatie die behoorde bij de vergunning in het kader van de PKB PMR als
groot project van landelijk belang van de tweede Maasvlakte. Deze afspraak is een
belangrijke bron van verschillende interpretaties van doelen en plannen geworden.
Aanvankelijk werd de vereiste natuurcompensatie gevonden in een gebied van 750 ha.,
waartoe o.a. de polders van het Buijtenland van Rhoon behoorden. Ten tijde van het
Tweede Kabinet Balkenende werd echter besloten, onder druk van de Europese
Commissie, tot het aanwijzen van een zeereservaat voor de kust als natuurcompensatie.
Daarmee werd een logische en effectievere compensatie gerealiseerd voor de
‘inbreuk’ op de maritieme natuur voor de kust. Dat leidde tot een verandering van het
karakter van de ‘claim‘ op het Buijtenland van Rhoon. Daardoor konden de andere
doelen die van begin af aan meespeelden maar minder prominent waren dan die
van de natuurcompensatie aan belang winnen. Zo ontstond de dubbeldoelstelling:
economie en leefbaarheid. Voor Rotterdam e.o. speelde de tweede van de
dubbeldoelstelling een grote rol, nl. een bijdrage leveren aan de verbetering van de
leefomgeving en voorzien in de recreatiebehoefte van de stedelingen in de vorm van
wat werd aangeduid als recreëerbare natuur.
In het kader van het gewijzigde uitvoeringsbeleid voor natuuraanleg werd de provincie
Zuid-Holland belast met de realisatie van deze groene opgave. In het vervolgens
opgestelde plan werd een prominente plaats gegeven aan natte natuur in de vorm van
een zogenaamde zoet klei-oermoeras, verwijzend naar de corresponderende
aanduiding in het Handboek van de Natuurdoeltypen.
De communicatie met de bewoners en bedrijven in het gebied die vervolgens op gang
kwam, ervoeren de betrokkenen als topdown en op arrogante wijze vormgegeven.
Hierdoor ontstond een sfeer van onbegrip, frustratie, weerstand, weerzin en een
groeiend verzet. Deze sfeer werd mede gevoed toen de gemeente Albrandswaard het op
deze plannen gerichte bestemmingsplan had ontworpen en vastgesteld. De daartegen in
verweer gekomen partijen werden uiteindelijk bij de hoogste rechter in het ongelijk
gesteld. Deze fase werd gekenmerkt door verharding van standpunten en verwijdering
tussen partijen, ondanks de pogingen om de dialoog voort te zetten en draagvlak te
genereren.
In de tweede helft van 2012, na het onherroepelijk worden van het bestemmingsplan,
groeit er bij het bestuur van de provincie besef dat draagvlak onontbeerlijk is om tot
uitvoering te komen en doet het provinciebestuur pogingen om tot verbetering van de

5 juni 2014

5

Een verkennend onderzoek

aanpak en uitvoering te komen. In de loop van 2013 komt er een opmerkelijke wending
doordat een aantal ondernemende agrariërs op eigen kosten een alternatief plan laat
maken. Ook wordt er in die periode door bewoners een handtekeningenactie gestart en
zeer actief de media ingeschakeld. In de Tweede Kamer leidt dit tot de aangenomen
motie Heerema, houdende de aansporing tot het zoeken naar alternatieven die op een
redelijk draagvlak zouden kunnen rekenen binnen de kaders van de PKB PMR. Eind
februari 2014, verzoekt het provinciebestuur mij om hierbij behulpzaam te zijn.
Mijn eerste bevinding luidt op grond van het voorgaande: de onduidelijkheid over de
precieze toekomst van het Buijtenland van Rhoon, de ‘donkergroene‘ invulling van de
natuurdoelstelling en de weinig empathische benadering voor de betrokkenen,
ondernemers en burgers door de overheden, vormen de hoofdoorzaken van vele jaren
vertraging, aanzienlijke administratieve en onderzoekskosten en sterk beschadigde
verhoudingen. De eerste prioriteiten moeten dus zijn om herstel van relaties en
vertrouwen in de volle breedte te bevorderen, en de status van het gebied erkennen als
gevolg van de besluiten van de PKB PMR en duidelijkheid voor de toekomst van het
gebied te creëren.
Mijn tweede bevinding is: in het gebied en eromheen is geen draagvlak (meer) voor de
oorspronkelijke plannen (uitgezonderd bij de Zuid-Hollandse Natuur en Milieu
Federatie). Pogingen om deze toch ongewijzigd door te zetten zal met „force majeur“
moeten gebeuren (o.a. onteigening), met bijbehorende maatschappelijke onrust en hoge
kosten. Dit is een doodlopende weg.
Mijn derde bevinding is: over de volle breedte van de betrokken personen, bedrijven,
en organisaties en bij de bestuurlijke instanties is de urgentie hoog om duidelijkheid te
krijgen over wat er gaat gebeuren met dit gebied: er moet nu eindelijk een knoop
doorgehakt worden.

Hoe nu verder?
De gemelde bevindingen noodzaken tot de bereidheid de bestaande plannen door deze
bril opnieuw te bezien. Daar komt nog bij dat de maatschappelijke opvattingen over het
natuurbeleid zoals dat vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw is ontwikkeld en
vormgegeven in het kader van Europese regelgeving en de Nederlandse wetgeving die
daarop mede werd gebaseerd, de laatste jaren aan maatschappelijk en politiek
draagvlak heeft ingeboet. Dit kwam tot uitdrukking in de discussies over de inrichting
van natuurgebieden zoals Tiengemeten. Bestemmingswijzigingen van agrarisch gebied
in dat kader, alsook de aanwijzing van Natura 2000 gebieden vormen in bepaalde regio‘s
bronnen van felle discussies tussen vertegenwoordigers van natuur en landbouw. De
hoog oplopende controverse en maatschappelijke onrust rond de Hedwigepolder is een
teken van de emotionele lading die de politieke en bestuurlijke afwegingen van belangen
meer en meer is gaan kenmerken. De natuurbeherende organisaties blijken zich van
deze tendens bewust, getuige duidelijke aanpassingen in de zienswijze over de relatie
natuur, cultuurlandschap en landbouw, die tot uitdrukking wordt gebracht in publieke
5 juni 2014

6

Een verkennend onderzoek

uitingen alsook in concrete samenwerking. Zij worden dit ook gewaar door slinkende
ledenaantallen en afnemende contributie en subsidiebijdragen, gelijktijdig met sterk
ingeperkte rijksbijdragen. Daar komt nog een andere ontwikkeling bij. Steeds
duidelijker wordt de waarde en schaarste van oorspronkelijke cultuurlandschappen
naast natuurgebieden erkent en beschermwaardig gevonden door stedelijke bewoners.
In die zin is bij de natuurbeheerders het perspectief verbreed. De verhouding tussen
(nieuwe) natuur, cultuurlandschap en de agrarische sector is herijkt. Er wordt in
toenemende mate getracht tegenstellingen te overbruggen. Daarmee komen nieuwe
allianties en samenwerkingsvormen tot stand die efficiëntie van beheer verhogen en
realisatie van gemeenschappelijk ontwikkelde doelen tot stand brengen. De onlangs
verschenen Natuurvisie van de Staatssecretaris van Economische Zaken, mevrouw
Dijksma, biedt een belangrijk politiek en bestuurlijk kader om deze ontwikkeling te
ondersteunen en te faciliteren. Deze ontwikkelingen kunnen niet genegeerd worden als
men nadenkt van hoe het verder moet met het Buijtenland van Rhoon.
Ik kom derhalve tot de vierde bevinding: er moet vanuit een breder perspectief
worden gekeken naar de opgave van de PKB PMR en de oorspronkelijke doelstellingen
die daaraan ten grondslag liggen. Daartoe geef ik de volgende overwegingen. Het
kabinet wilde destijds een impuls geven aan de leefbaarheid van de Rotterdamse regio
door het realiseren van een zoveel mogelijk aaneengesloten natuur- en recreatiegebied
met een behoorlijke omvang, openbaar toegankelijk en goed bereikbaar vanuit de stad.
De toekomstige natuur in het Buijtenland van Rhoon is vooral bedoeld voor de
recreërende mensen in de Rotterdamse regio, derhalve weliswaar hoogwaardige doch
recreëerbare natuur, grote gevarieerdheid, met behoud van landschappelijke en
cultuurhistorische elementen en ruimte voor agrarische bedrijvigheid, voor zover deze
een bijdrage leveren aan de functie van openluchtrecreatie en hoogwaardige natuur
waarbij recreatief medegebruik wordt toegestaan.
In de nota Integrale Rapportage Visie en Vertrouwen wordt in dit verband gemeld: „Met
de aanleg van deze gebieden geeft de overheid een impuls aan de leefbaarheid in de
regio en daardoor aan de invulling van de dubbeldoelstelling van de PKB PMR“ en even
verder: „Bewoners kunnen hier straks in een landelijke omgeving fietsen, wandelen,
huttenbouwen en paardrijden“ (blz. 52).
Geconstateerd kan worden dat de natuurdoelstelling vooral accent krijgt in het gebied
ten zuiden van de Essendijk en een bijdrage zouden moeten leveren aan versterking van
de Rhoonse en Carnisse Grienden en het gebied Klein Profijt. De planvorming die door
de provincie op deze basis is ontwikkeld, wordt gekenmerkt door het sterke accent in de
aanleg van natte natuur in de vorm van een zogenaamd zoet klei-oermoeras. Het is
met name deze donkergroene en specifieke invulling waartegen het maatschappelijk
verzet in de regio is gericht. Immers dit betekent het opofferen van het
cultuurlandschap door het deels onder water zetten van de hoog productieve
landbouwgronden, het vertrek van de bewoners, boeren en ondernemers en het
verlaten van de authentieke hofsteden. Kortom het goeddeels verdwijnen
(„opofferen“) van een fraai en oorspronkelijk Zuid-Hollands polderlandschap.

5 juni 2014

7

Een verkennend onderzoek

Ik betrek daarbij nog de volgende overweging. In een straal van 30 km rond Rotterdam
is een aanzienlijke oppervlakte van natte natuur aanwezig die de laatste decennia is
aangelegd: Tiengemeten (1.100 ha), Hellegatsplein, meerdere gebieden langs de
Zuidoever van de Hoeksche Waard, de Noordrand van Flakkee en de Zuidrand van
Voorne-Putten, alsmede plannen voor ontwikkeling van natte natuur langs de
Noordwestelijke rand van de Hoeksche Waard.
Daarnaast is de vraag gerechtvaardigd of het provinciale plan voor het Buijtenland van
Rhoon voldoende recht doet aan het andere doel van de gewenste invulling van de
dubbeldoelstelling: recreatie. Deze vraag krijgt nog meer reliëf als alternatieve vormen
van hoogwaardige natuur in het oog worden genomen. Er is natuur denkbaar die veel
schaarser is in deze regio (en zelfs in ons hele land) en een betere invulling van de
recreatiedoelen gestalte kan geven. Ik doel hierbij op hoogwaardige akkernatuur. Het
betreft hier weliswaar een ander natuurdoeltype, maar mits adequaat ingericht en goed
beheerd kan deze vorm een zeer significante bijdrage leveren aan de gewenste
verrijking van de biodiversiteit en versterking van de ecologie in dit gebied.
Akkernatuur op jonge zeeklei komt in deze regio niet of in zeer beperkte mate voor.
Door dit natuurdoeltype in het gebied te ontwikkelen wint het gebied aan recreatieve
waarde t.o.v. natte natuur. Akkernatuur is meer uniek, heeft een grotere
toegankelijkheid, geeft een mooier landschap en optische verfraaïng. Deze vorm zal
beslist een breder publiek aanspreken en ervan doen genieten. De inpasbaarheid in het
polderlandschap is zonder twijfel beter dan natte natuur. Activiteiten van agrarische
ondernemers en de culuurhistorisch waardevolle gebouwen en polders kunnen via een
intensief traject van aanpassing aan de nieuw ingevulde doelen worden behouden.
De relatie die in deze benadering kan worden gelegd met stadslandbouw en het
vermarkten van de lokaal geproduceerde voedingsmiddelen ondersteunen de
educatieve en gemeenschapsvormende effecten ervan. Daarmee kan worden bevorderd
dat de stadsburger en de jeugd weer in contact komen met de bronnen van het leven en
met de voorziening in de eigen behoefte aan voedsel. Men zal genieten van de rust en
ontspanning die het gebied kan verzorgen.
Overigens heeft dit gewijzigd perspectief vooral betrekking op een deel van het gebied
van het Buijtenland van Rhoon nl. het gebied ten zuiden van de Essendijk, waarop ook
de Beslissing van wezenlijk belang nr 19 uit de PKB PMR betrekking heeft, en waar natte
natuur was voorzien (de Zegenpolder en de Portlandpolder). Voor vrijwel het hele
gebied van de Molenpolder en de polder Buijtenland van Rhoon blijft deze ongewijzigd.
Dit geldt eveneens voor de Beslissing van wezenlijk belang met betrekking tot de
golfbaan (nr. 21.) en de groene verbinding (nr. 22). Er kan worden geconcludeerd dat
bedoelde herijking van de natuurdoelstelling en een verschuiving naar akkernatuur, zal
plaatsvinden binnen de kaders van de PKB PMR.
Bij dit alles heb ik ook het advies van Sijmons uit 2007 betrokken. In dat advies werd
gepleit voor een groter plangebied dan de polders van het Buijtenland van Rhoon in
de beschouwing te betrekken, nl.: de Rhoonse en Carnisse Grienden, het gebied Klein

5 juni 2014

8

Een verkennend onderzoek

Profijt en de Rand van Rhoon. Immers, deze delen zijn niet slechts aangrenzend, maar
vooral wezenlijke natuurlijke elementen die in samenhang met de inrichting van de
polders het totaal een aanzienlijke meerwaarde kunnen geven, zowel in ecologische als
recreatieve zin. Voorts heb ik uitvoerig het plan van de Vereniging Nederlands
Cultuurlandschap (‚Levend Buijtenland van Rhoon‘) bestudeerd en daarover met de
opstellers van gedachten gewisseld en dat vervolgens als een waardevolle bouwsteen
van mijn advies benut.

Wat moet er gebeuren?
„We zullen moeten veranderen om hetzelfde te kunnen blijven“ (G.T. di Lampedusa)
Ik kom op grond van het voorgaande en alle gegevens uit de gesprekken tot de vijfde
bevinding: het is noodzakelijk ten einde voortgang van de realisatie van de verplichting
in het PKB PMR kader te waarborgen, om een alternatieve invulling voor de huidige
plannen te ontwikkelen. Dit alternatief zal een evenwichtige afspiegeling moeten zijn
van de volgende drie hoofddoelen:
1. Het tot stand brengen van een grote verbetering in de ecologische kwaliteit en
biodiversiteit van het gebied d.m.v. natuur van hoge waarde.
2. Erkenning van de waarde van het cultuurlandschap van de polders, de
karakteristieke gebouwen, hun agrarische functie en agrarische bedrijvigheid.
3. Het ontsluiten en inrichten van het gebied voor omvangrijke en passende
recreatieve mogelijkheden.
In concreto vertaald in de volgende eisen:
Behoud van het polderlandschap.
De polder biedt ruimte aan een aantal vitale landbouwbedrijven voor op de
(regionale) markt gerichte duurzame voedselproductie.
De polder levert een significante bijdrage aan het behoud van bij het
polderlandschap behorende zeldzame flora en fauna.
De polder is toegankelijk voor recreanten die kunnen genieten van rust, ruimte en
natuur.
Landbouw, natuur en recreatie zijn in behoorlijke harmonie met elkaar.
Er is een duurzaam economische basis voor het beheren van het gebied.
Nadere toelichting van deze eisen:
1. Polderlandschap
In de afgelopen decennia zijn diverse polders rondom Rotterdam in gebruik genomen
voor woningbouw of bedrijventerrein. Het Buijtenland van Rhoon is een combinatie van
diverse gave polders op het eiland IJsselmonde. Het is oer-Hollands, eeuwenoud

5 juni 2014

9

Een verkennend onderzoek

cultuurlandschap. De achterliggende jaren is gebleken dat een aanzienlijk deel van de
bevolking gehecht is aan het vertrouwde polderlandschap met de open polderstructuur.
Dit polderlandschap is het dus waard om te behouden.
2. Voedselproductie
Een deel van de huidige landbouwers wil graag in de polder blijven boeren en zij zijn
deels eigenaar en deels gebruiker van landbouwgronden. De bevolking ziet de landbouw
ook als een essentieel onderdeel van het polderlandschap. De akkers met gewassen
vormen vakken binnen de polder, waarmee het landschap een gestructureerde aanblik
heeft. Wat betreft de mate van biodiversiteit op de agrarische percelen lopen de beelden
erg uiteen. Voor de boeren en omwonenden draagt de landbouw bij aan biodiversiteit
(veel groen en vogels), maar volgens ecologen is de biodiversiteit in deze polders zeer
beperkt. Er is in het gebied grootschalige akkerbouw en teelt van groenten (vollegrondstuinbouw). In deze teelten worden hoge opbrengsten gehaald door het toepassen van
zeer effectieve gewasbescherming (tegen onkruiden, ziekten en plagen) en uitgekiende
bemesting. Hoewel de akkerbouw de achterliggende decennia grote stappen gezet heeft
om de milieu-effecten te beperken, zijn die niet uit te sluiten: residuen van de toegepaste
chemische middelen zijn aanwezig in bodems en sloten en hebben daar een schadelijk
effect op de biodiversiteit en de ecologische kwaliteit.
Om in het nieuw polderlandschap tot een harmonieuze combinatie van landbouw en
natuur te komen, zal de landbouw de toepassing van chemische middelen geleidelijk
moeten gaan afbouwen. Dat neemt niet weg dat de landbouw haar commerciële
karakter wel kan behouden en dus kan werken aan een optimale productie binnen de
gegeven omstandigheden. Kapitaal en arbeid worden economisch aangewend om te
produceren voor de markt. De huidige landbouw richt zich voor haar afzet op de
wereldmarkt. Echter in het toekomstige Buijtenland van Rhoon gaat een sterkere
binding met het stedelijke gebied ontstaan door rust en ruimte te bieden, maar ook als
producent van eerlijk en heerlijk voedsel direct van de boer en tuinder. De burgers
weten dan waar hun voedsel vandaan komt. De landbouw in het gebied zal zich
geleidelijk gaan transformeren, waarbij de ondernemer de diverse onderdelen van het
bedrijf opnieuw gaat instellen:
1. Geleidelijk afbouwen chemische middelen voor ziekten, versterkende habitatie voor
natuurlijke bestrijding.
2. Aanpassen van teelttechnieken, grondbewerking, bemesting met (vaste) dierlijke mest
i.p.v. kunstmest.
3. Mechanisering van onkruidbestrijding i.p.v. chemische.
4. Aanpassen bouwplan, minder hakvruchten, ruimere gewasrotatie, vergroening.
5. Nieuwe producten voor nieuwe markten, door middel van oude variëteiten en
rassen; groenten, fruit en granen.
6. Opbouw van nieuwe kennis en uitwisseling ervaringen, versterken van noodzakelijke
kennis voor hoogwaardige afzetmogelijkheden.
7. Oprichten van coöperaties gericht op lokale afzet; stadsmarkten.
8. Samenwerken in het organiseren van manifestaties voor stedelingen; oogstdagen,
fairs, enz.
5 juni 2014

10

Een verkennend onderzoek

3. Ecologie
Als onderdeel van de PKB PMR dient het gebied een significante bijdrage te leveren aan
behoud en een toename van het aantal soorten. Natuur moet een integraal onderdeel
worden van het polderlandschap, en dus is het zaak te oriënteren op soorten die daar
van nature bij passen. Door de intensivering van de akkerbouw en de recratiedruk is de
soortenrijkdom op de akkers en eromheen sterk afgenomen.
Er zal binnen het polderlandschap ruimte gecreëerd moeten worden voor natuur van
hoge waarde in de vorm van het doen terugkeren van m.n. rode lijstsoorten die behoren
bij het polderlandschap en het gebied. Dit zal een omvang moeten krijgen van 10 à 15%
van het gebied: 60-90 ha. De volgende maatregelen moeten daartoe eveneens genomen
worden in het agrarisch gebied.
1. De impact van de landbouw op het milieu wordt sterk verminderd door het
afbouwen van de inzet van chemische middelen en aanpassingen in de intensiteit
en vorm van de grondbewerkingen.
2. Brede akkerranden krijgen alternatieve, niet-commerciële mengteelten.
3.
4.

Er wordt op beperkte schaal diverse niet-commerciële teelten toegevoegd, namelijk
hoogstamboomgaarden, florarijke natuurakkers en braak.
Waterlopen worden voorzien van natuurvriendelijke oevers.

5.
6.

Een aantal percelen worden door afplaggen vernat.
Er worden verspreid liggende kleinschalige landschapselementen op meerdere
plekken aangebracht.
De natuur- en landschapselementen worden beheerd door toegewijde, goed opgeleide en
gecertificeerde beheerders. Huidige ondernemers in het gebied komen vanzelfsprekend
als eersten in aanmerking. Jaarlijks wordt de natuur gemonitord door een onafhankelijk
bureau. De resultaten zijn bepalend voor de toekenning van de desbetreffende
beheervergoedingen. Bij de vormgeving van deze omschakeling wordt ondernemers
steun geboden door gekwalificeerde adviseurs van o.m. Wageningen UR en het Louis
Bolk Instituut.
In de bijlage 1 is een nadere specificatie opgenomen van de soorten die na
verwezenlijking van de invulling van de polders aanwezig zouden moeten zijn en dus als
een gerichte opgave moeten worden beschouwd.
4. Recreatie
De polder krijgt een belangrijke functie in het bieden van rust en ruimte voor de
bewoners van Albrandswaard, Barendrecht en Rotterdam. Daarbij gaat het om de
uitbouw van de recreatieve functie, want ook nu al gebruiken diverse stedelingen de
polder voor wandelingen en fietstochten. Deze recreanten zijn merendeels niet zozeer
gericht op het ontmoeten van bijzondere soorten, maar willen genieten van mooie
routes, onverwachte vergezichten, de wisselende kleuren van de seizoenen en de groei
en oogst van de gewassen. Rust, variatie en ruimte voor diverse doelgroepen zijn
daarom essentieel. De recreatiemogelijkheden worden uitgedrukt in opvangcapaciteit,
omvang van de het padennetwerk en groenbeleving.

5 juni 2014

11

Een verkennend onderzoek

De volgende recreatieve elementen worden daartoe aangebracht:
Een uitgebreid padennetwerk, voor voetgangers (incl. struinpaden) en fietsers.
Paden voor specifieke sporten, zoals skeeleren, paardrijden, mountainbiken. In
totaal meer dan 40 km.
Kanoroutes met aansluiting op de Oude Maas.
-

Ligweides, speelweides, speeltoestellen, natuurspeelplaats, hengelplaatsen en
faciliteiten voor barbecue.
Kleinschalige horeca.

Publieke en private recreatieve voorzieningen worden op elkaar afgestemd en versterken
elkaar. Door de grienden, Klein Profijt, de golfbaan en de recreatievoorzieningen van het
Recreatieschap IJsselmonde expliciet in het geheel mee te nemen ontstaat een
samenhangend geheel van recreatieve voorzieningen en natuurwaarden.

5. Harmonie tussen functies
Zoals hierboven aangegeven zijn functies niet vanzelfsprekend in harmonie met elkaar.
Dit alternatief heeft echter wel die intentie, omdat het onwenselijk is dat in de
gebiedsontwikkeling steeds zware afwegingen gemaakt moeten worden tussen elkaar
uitsluitende functies. De vertegenwoordigers van de belangen zullen moeten accepteren
dat alle drie de functies een gelijkwaardige rol vervullen in het gebied. Die
gelijkwaardigheid vertaalt zich niet één op één naar een gelijke verdeling in areaal. Zo
heeft recreatie minder eigen areaal nodig, maar behoeft wel ruimte op specifieke lijnen
en punten. De landbouw zal de grote vlakken blijven behouden, maar wel ingekaderd in
natuurstroken en ecologische verbindingszones van waterlopen en natuurakkers.
Een ander punt van spanning is de verstoring van de gevoelige en specifieke natuur
door recreanten. Hiertoe zullen recreatie en die vormen van natuur met elkaar
moeten worden gezoneerd. Overigens ligt het zwaartepunt van dagrecreatie in de
middaguren van de dag en dat biedt aan de fauna vaak voldoende ruimte op het overige
deel van de dag.

Hoe deze doelen te bereiken en eisen om te zetten in daden?
„Als je verandering wilt sturen, moet je sturing veranderen“ (Jaap Boonstra)
De geschiedenis van de laatste jaren die het gebied meedraagt als een emotionele last
zal zich in de realisatie laten gelden van tijd tot tijd. Het zit diep bij veel mensen in het
gebied. Voor sommigen zal wat ik aanbeveel, nog te zeer doen. De schaduw van het
verleden overdekt nog te veel de realiteitszin om in korte tijd groot enthousiasme te
kunnen genereren. Dat zal tijd kosten, verstandig overleg en een empathische
benadering. De erkenning daarvan en tevens het bereiken van duidelijkheid waarnaar
iedereen verlangt, vereist een organische wijze van werken. Daarmee bedoel ik een
geleidelijke aanpak en een open houding ten opzichte van mogelijkheden en
alternatieven die gaandeweg in het proces van realisatie zich voordoen of bedacht

5 juni 2014

12

Een verkennend onderzoek

worden. Deze werkwijze wijkt fundamenteel af van de planmatige en projectmatige
aanpak van het verleden. Geleidelijkheid is verstandig, omdat niet alles vooraf kan
worden voorzien of bepaald. In een zo complex realisatieproces zullen zich veel
onverwachte en ongedachte gebeurtenissen voordoen, die nieuwe inzichten kunnen
genereren en nieuwe kansen kunnen bieden. Richting geven en vasthouden door focus
op de doelen en eisen is cruciaal. Ruimte bieden is onontbeerlijk om aanpassing aan te
brengen in het proces van realisatie als dat nodig of wenselijk is. Deze manier van
uitvoeren sluit sterk aan bij de bredere maatschappelijke tendens, om gegeven de
onzekerheden van veranderende omstandigheden en zienswijzen in de samenleving, op
soepele wijze correcties te kunnen doorvoeren. Bovendien maakt deze werkwijze het
mogelijk om advies en deskundige inbreng van belanghebbenden een vaste plek te
geven in de besluitvorming over de uitvoering die stap voor stap, transparant en
doelgericht plaats moet vinden.
Op grond hiervan kom ik tot mijn zesde aanbeveling: ontwerp een bestuurlijk en
uitvoerend instrumentarium voor de realisatie van de alternatieve uitvoering van het
Buijtenland van Rhoon, die:
- Een organische werkwijze hanteert;
- Op voldoende afstand van de provincie staat;
- Inbreng van diverse belangen en betrokkenen waarborgt;
- Op een zakelijke, bedrijfseconomische wijze kan functioneren;
- Met krachtige en wijze bestuurders en professionele uitvoerders is toegerust;
- Van adequate en ervaren toezichthouders en raadgevers is voorzien;
- In staat is om flexibel en begripvol te zijn én kordaat uitvoering tot stand te
brengen.
De mogelijkheid om krachtens de Wet Inrichting Landelijk Gebied (WILG) via instelling
van een Gebiedscommissie, de realisatie ter hand te nemen, heb ik nadat ik de
tijdslimieten (die weliswaar een stuk verkort zijn t.o.v. de oude Landinrichtingswet)
heb getoetst aan de staande einddatum van 2021, ter zijde moeten leggen.
Daarom is mijn zevende bevinding: in aansluiting op de eerder aanbevolen organische
ontwikkeling moet de realisatie van het veranderproces rond de vormgeving van het
Buijtenland van Rhoon worden gelegd in de handen van een Coöperatie voor
Gebiedsontwikkeling. Deze benadering sluit aan op een door het Planbureau voor de
Leefomgeving gepubliceerde en bepleite aanpak voor organische stedelijke
ontwikkeling: „Vormgeven aan de spontane stad“ (PBL en Urhahn Urban Design, Den
Haag 2012, zie bijlage 2 waarin een deel van de inleiding is weergegeven als
kernachtige beschrijving van deze aanpak). Het basisidee voor deze vorm van
organisatorische vormgeving van de inrichting van het gebied, is gelegen in de actieve
participatie van bewoners, ondernemers en overheden in en rond het gebied ten
behoeve van zorgvuldige, afgewogen en daarmee breedgedragen besluitvorming (de
structuur die een dergelijke coöperatie zou kunnen krijgen is als voorbeeld in bijlage 3
opgenomen). De provincie blijft daarin op afstand maar is gegeven de

5 juni 2014

13

Een verkennend onderzoek

eindverantwoordelijkheid voor de doelmatige en rechtmatige uitvoering, wel
vertegenwoordigd. Deze coöperatie zal dus discretionaire bevoegdheden moeten
krijgen (analoog aan de Gebiedscommissie uit de WILG), om besluiten te kunnen
omzetten in daden. Een structuur als deze kan de belangstelling genereren en het
ondernemende initiatief verleiden en die vervolgens faciliteren. Dat kan er sterk toe
bijdragen dat de vormgeving en inrichting van het gebied weer van de bewoners en de
ondernemers zelf wordt. Bovendien maakt deze vorm het mogelijk om particuliere
initiatieven van burgers, ondernemers en agrariërs te ondersteunen: b.v. vrijwillige
kavelruil, gezamenlijke activiteiten of combinaties van gebruik van infrastructuur.

Welke echte stappen kunnen binnenkort worden gezet?
„De wetten zijn er voor de mens, de mens niet voor de wetten“
Als de alternatieve inrichting en werkwijze zoals in deze verkenning verwoord worden
aangenomen, dan kan na de zomer tot oprichting van een Coöperatie „Polders van
Rhoon“ worden overgegaan. Deze kan in het najaar, voortbouwend op de reeds bereikte
globale overeenstemming met een aantal ondernemers in het gebied, snel besluiten tot
effectuering van voornemens tot uitplaatsing en schadeloosstelling, tot accordering van
uitbreiding van activiteiten enz. Van belang is de status van het vigerende
bestemmingsplan. Naar mijn mening kan en mag hiermee soepel en pragmatisch
worden omgegaan. Dat wil zeggen dat nieuwe initiatieven en bestaand gebruik primair
worden beoordeeld op de mogelijkheid bij te dragen aan de doelen en eisen van het
uitvoeringsprogramma en niet op voorhand worden afgewezen. Daartoe zal de
gemeente Albrandswaard zich moeten verbinden, om de ruimte te krijgen dergelijke
afwegingen te maken. Past een activiteit, of is die onder voorwaarden passend te maken
of kan deze worden gedoogd gedurende een bepaalde tijd met het oog op
aanpassing op een later, vastgelegd tijdstip, dan kan tot een aanpassing van het
bestemmingsplan overgegaan worden die de activiteiten in kwestie vervolgens
sanctioneren. Met de uitvoering van een aantal ‚no- regret‘ onderdelen in het huidige
plan kan vanzelfsprekend al direct worden begonnen (bijv. bedrijfsverplaatsingen,
gebiedsontsluiting in aansluiting op de Groene verbinding)
De achtste bevinding is: het realiseren van voorbeelden van de nieuwe werkwijze en
doelstellingen die de geloofwaardigheid en het serieuze karakter er van bewijzen zodat
vertrouwen kan worden herwonnen en ruimte gemaakt voor verdere acties. Ik zou hier
willen aandringen op het bereiken van snelle overeenstemming met diegenen die te
kennen hebben gegeven zich elders te willen vestigen. De verplaatsende bedrijven
dienen elders voldoende en vruchtbare landbouwgrond ter beschikking te krijgen,
tenminste hun huidige areaal.
De provincie kan gegeven de beschikking die zij heeft over ruilgrond (in de

5 juni 2014

14

Een verkennend onderzoek

gemeente Cromstrijen o.a.) en een zekerstelling voor een bouwstede ter plaatse,
ondernemers het uitzicht geven waarnaar zij al lang uitzien. Een adequate afhandeling
van schadeloosstelling voor verplaatsing past hier vanzelfsprekend bij.
De negende bevinding heeft betrekking op de termijn die aan de ondernemers zou
worden gegund om tot een besluit te komen al dan niet te willen verplaatsen. Sommigen
wensen vast te houden aan hun huidige bedrijfsvoering op de huidige locatie. Echter in
de loop van de realisatie van het programma voor de ontwikkeling van het Buijtenland
van Rhoon, zal in toenemende mate blijken dat zulks een niet houdbaar bedrijfs- en
verdienmodel is. Daarom kan een ‘reflectieperiode’ van zes jaar, dus tot 2020, hun de
mogelijkheid bieden om hun uiteindelijke keuze te maken tussen herplaatsen dan wel
aanpassen aan de zich ontwikkelende nieuwe werkelijkheid. Hierbij wil ik benadrukken
dat initiatieven om tot aanpassing van de bedrijfsvoering te komen, zowel in aard als in
omvang, met zorg moeten worden tegemoet getreden en op adequate wijze worden
begeleid. Het gaat immers om vaak diepingrijpende veranderingen met emotionele en
sociale gevolgen.
De tiende bevinding betreft het eigendom van de gronden en de beheerafspraken die
behoren bij de inrichting. Voor het veiligstellen van een langjarig en professioneel
beheer en exploitatie van de gronden in het Buijtenland van Rhoon moeten in
gebruikersovereenkomsten de voorwaarden worden gespecificeerd waaraan de
gebruiker moet voldoen ten einde de beoogde doelen van natuur, cultuurlandschap,
recreatie en agrarische exploitatie te garanderen.
Het moet daarbij tevens gaan om de administratieve lasten zo beperkt mogelijk te
houden en toch een deugdelijk juridisch kader te hanteren. In die gevallen waarin de
provincie eigenaar wordt, gaan de mogelijkheden van beheerovereenkomsten gepaard
met hoge administratieve kosten die onder meer voortkomen uit de noodzaak tot
aanbesteding van tijd tot tijd. Een mogelijkheid tot het geven van een concessie is niet
opportuun in deze. Dan resten nog de mogelijkheden van verkoop aan een
beheerinstantie of het uitgeven in erfpacht. Deze laatst genoemde mogelijkheden
houden in dat de provincie alle gronden in eigendom moet verwerven. Dat vergt veel
kapitaal en het is de vraag of het strikt nodig is dat alle gronden worden verworven. Zou
bijvoorbeeld een bestaande eigenaar bereid zijn, nadat een passende vergoeding voor
de waardevermindering als gevolg van beperkingen in het agrarisch gebruik of voor
zuivere natuurinrichting, de gronden te willen exploiteren of te doen exploiteren maar
eigenaar te blijven met de op de gronden rustende blijvende verplichting inzake
exploitatie en beheer, dan lijkt dit een mogelijkheid die niet op voorhand afgeschreven
moet worden. Immers het vergt aanzienlijk minder kapitaalsbeslag en de zakelijke
relatie tussen eigenaar en pachter kan via pacht of erfpacht worden overgelaten aan
partijen.
Mijn elfde bevinding betreft een vraagstuk dat om een definitieve oplossing vraagt,
namelijk het containeriseren van de zogenaamde Rhoonse stort. De milieueffecten van
lekken die vervuiling en stank veroorzaken en bewoners in grote onzekerheid brengen
over de gevolgen voor de gezondheid, noodzaken tot een spoedige aanpak. Daarbij kan

5 juni 2014

15

Een verkennend onderzoek

de verbreding en herstel van oorspronkelijke waterlopen het materiaal opleveren om de
insluiting van de voormalige stortplaats zeker te stellen. De plannen die daarvoor reeds
jaren geleden zijn gemaakt kunnen daarbij in daden worden omgezet.
Mijn twaalfde bevinding betreft de eerder gemaakte opmerking over de samenhang
tussen de polder van het Buijtenland van Rhoon en de Carnisse en Rhoonse
Grienden en Klein Profijt, alsmede de deplorabele toestand van de voorzieningen ter
plaatse die door het Recreatieschap IJsselmonde worden beheerd, namelijk dat moet
worden overwogen of uit de financiële middelen voor het Buijtenland van Rhoon niet
een bescheiden deel kan worden vrijgemaakt om de noodzakelijke herstel en
onderhoudsopgave van deze gebieden te waarborgen. De recreatieve mogelijkheden en
natuurwaarden van het hele gebied zouden hierdoor worden versterkt, hetwelk een
rechtvaardigingsgrond vormt voor een dergelijke financiële steun.
Mijn dertiende bevinding betreft de zekerstelling van de financiering van de
beheervergoedingen. Daarvoor kan aansluiting worden gevonden in de recentelijk door
de commissie Van Vollenhoven aangedragen mogelijkheden van een revolving fund. Een
storting in een keer ‘à fond perdu’ kan via de jaarlijkse revenuen uit beleggingen zeer
langjarig worden veiliggesteld. Vanzelfsprekend zal nadere uitwerking van de inrichting
van het Buijtenland van Rhoon sterk bepalend zijn voor de omvang van een dergelijk
fonds benevens de ter zake te hanteren aannames met betrekking tot de toekomstige
beleggingsresultaten.
Slotopmerking en veertiende bevinding: Ik heb mijn verkenning in drie maanden
mogen doen. Dat is geen excuus voor onverstandige of irrealistische bevindingen, maar
slechts een waarschuwing dat verdere reflectie en verder denken noodzakelijk is. Ik ben
er van overtuigd dat het kan zoals ik heb proberen te schetsen. Maar het is nu de tijd en
het moment om het verleden achter ons te laten, vooruit te zien en door te pakken.
Daartoe moge dit werk hebben bijgedragen.
Met grote dank aan allen die mij hebben ondersteund.

C.P. Veerman
26 mei 2014

5 juni 2014

16

Een verkennend onderzoek

Bijlage 1: Doelsoorten in akkernatuur
Bron: VNC 2014, Leven Buijtenland van Rhoon

Kansrijke akkervogels voor polder Rhoon
Vogels die akkergebieden verkiezen als broedgebied zijn:
• Veldleeuwerik
• Gele Kwikstaart
• Kwartel
• Patrijs
• Kievit
Wintergasten die van akkergebieden op de klei gebruikmaken zijn:
• Ruigpootbuizerd
• Klapekster
• Geelgors
• Ringmus
• Velduil

5 juni 2014

17

Een verkennend onderzoek

Wanneer de inrichting van het gebied optimaal is, zijn als broedvogel te verwachten:
• Blauwe Kiekendief
• Grauwe Kiekendief
• Kwartelkoning

De aan struwelen en elementen gebonden soorten in akkergebieden zijn:
• Roodborsttapuit
• Paapje
• Kneu
• Blauwborst
• Bosrietzanger
• Grasmus

5 juni 2014

18

Een verkennend onderzoek

Bijlage 2: organische gebiedsontwikkeling

Citaat uit Voorwoord van „Vormgeven aan de Spontane Stad“ (Planbureau
Leefomgeving en Urhahn Urban Design, 2012)
„Zowel PBL als Urhahn Urban Design heeft eerder al het pleidooi gehouden dat we in
sommige gevallen ten principale moeten kiezen voor een andere vorm van stedelijke
ontwikkeling of gebiedsontwikkeling. Een vorm van ontwikkeling waarbij initiatieven
vanuit de samenleving voorop staan en waarbij de overheid veel meer een faciliterende
en kaderstellende rol speelt. Dit bekent automatisch minder integraal (financieel en
organisatorisch) en minder grootschalig. Immers, initiatieven laten zich niet plannen,
laat staan op hetzelfde moment. Behalve dat eindgebruikers meer betrokken raken bij
hun stad leveren dergelijke vormen van ontwikkelen ook andere voordelen op. Er komt
meer diversiteit in het stedelijk weefsel. En doordat ontwikkelingen onderling loosely
coupled zijn wordt het systeem minder kwetsbaar voor onvoorziene omstandigheden,
zoals veranderende behoeften. Met andere woorden, organische gebiedsontwikkeling is
beter in staat om om te gaan met onzekerheden en de risico’s die daaruit voortvloeien.
Organische gebiedsontwikkeling dus als mainstream, en niet als exotische variant of
tijdelijk oponthoud van de staande praktijk. Organische gebiedsontwikkeling is in
Nederland niet nieuw, integendeel, het was tot eind negentiende eeuw usance. De
Nederlandse binnensteden en de uitbreidingswijken uit de tweede helft van de
negentiende eeuw zijn allemaal min of meer organisch, op grond van particuliere
initiatieven en met een kaderstellende overheid, ontstaan. Deze voorbeelden geven
meteen aan dat dit niet tot verrommeling hoeft te leiden, zoals vaak verondersteld.
Deze ontwikkelingen vonden immers plaats binnen een strak stramien van door de
gemeente bepaalde verkaveling en door de gemeente aangelegde infrastructuur en
openbare ruimte.
(..)
Op basis van een uitgebreide analyse van initiatieven en gebieden concluderen we dat
het faciliteren van initiatieven en het organisch (laten) ontwikkelen van gebieden voor
gemeenten vooral betekent dat gewoonten en werkpraktijken (de informele instituties)
moeten worden aangepast, en in mindere mate het systeem van wetten en regels (de
formele instituties). Zo zijn gemeenten gewend aan projectmatig werken. Maar bij
organische gebiedsontwikkeling is op voorhand nog niet bekend of er initiatieven
komen, van wie en hoe die eruit zullen zien. Dit betekent een andere opstelling,
organisatie, invulling van visie- en plandocumenten, financieel-economische
planbegeleiding en omgang met het juridisch-planologische instrumentarium. „

5 juni 2014

19

Een verkennend onderzoek

20

Bijlage 3: Organogram Gebiedscoöperatie

Samenstelling gremia gebiedscoöperatie
Orgaan
Algemene
ledenvergadering
Bestuur (7 personen)

Raad van Toezicht (5
pers.)

Samenstelling
Ondernemers, grondeigenaren en burgers (maximaal 30)
Onafhankelijk voorzitter
3 leden gekozen door ledenvergadering (ondernemer, grondeigenaar en
bewoner van het gebied)
3 leden voorgedragen door Provincie Zuid-Holland
Onafhankelijk voorzitter
2 leden gekozen door ledenvergadering
2 leden voorgedragen door Provincie Zuid-Holland

5 juni 2014

Een verkennend onderzoek

Lijst van geïnterviewde personen:

De heer J. van Belzen, burgemeester Barendrecht
De heer G. Veldhuijzen, Gedeputeerde Zuid-Holland
De heer H. Weber, Gedupteerde Zuid-Holland
Mevrouw S. Dekker, voorzitter Tafel van Borging
De heer K. Kaffka, adviseur Provincie Zuid-Holland
De heer J. Dirkmaat, directeur Vereniging Nederlands Cultuurlandschap
De heer E.J. Mooiweer, adjunct-directeur Vereniging Nederlands Cultuurlandschap
Mevrouw A. van Huffelen, wethouder Gemeente Rotterdam
De heer C. van Oorschot, beleidsmedewerker Gemeente Rotterdam
De heer dr. A. van der Zanden, voorzitter Zuid-Hollands Landschap
Mevrouw P. Souwerbren, directeur Stichting Ark
De heer ing. G. Litjens, buro Stroming
De heer drs. W. Dijkman, Centrum Landbouw en Milieu
De heer Ir. A. Geuze, buroWest8.
De heer Ir. A. Veenstra, adviseur Provincie Zuid-Holland
De heer ing. T. Bor, rentmeester ASR
De heer ing. H. Kok, rentmeester St. Laurensinstituut
De heer ing. C. van Zadelhoff, rentmeester RPC
De heer F. van Beuningen, beheerder RPC
De heer Ir. H.R.M Mentink, adviseur procesmanagement De
heer R. van Praag, wethouder gemeente Albrandswaard
De heer P. Wunderink, senior beleidsmedewerker Gemeente Albrandswaard
De heer H. Wagner, burgemeester Albrandswaard
De heer G. van der Veer, Vereniging Natuurboeren
De heer B. Edel, Vereniging Natuurboeren

5 juni 2014

Een verkennend onderzoek

Lijst van één op één gesprekken:

Mevrouw M. de Klerk en mevrouw S. de Klerk
De heer en mevrouw Vos
Familie Visser
Mevrouw Vlasblom en de heren Van Langenveld en Bakker namens bewoners van de
Havendam
De heer T. Binder
De heer en mevrouw Warnaar
De heer en mevrouw Van Herk
De heer en mevrouw De Klerk
De heer en mevrouw Van Prooijen
De heer Bode namens de Golfbaan
De heer M. Noordzij
De heren C.A. en S. Barendregt
Familie De Kort
De heer P. van de Jagt
De heer W. de Koning
De heer B. van de Pols
De heer L. van Kampen
De heer J. Boer
De heer en mevrouw Kooijman
Mevrouw E. Schreuders en de heer D. van Zanten namens de Vereniging Carnisse
Grienden

5 juni 2014

Een verkennend onderzoek

Medewerkers:
Secretariaat en vormgeving:
mevrouw P. P.M. van der Waarde-Schellhaas

Technische ondersteuning:
De heer Ir. M. de Visser, Quadraat Projectmanagement
De heer Ir. H.C. Jacobs, Provincie Zuid-Holland

5 juni 2014