IMPACT ASSESSMENT RICHTLIJN GELIJKE
BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Den Haag, 4 november 2009

COLOFON
Projectnummer: 26194
Auteurs: Yorick van den Berg (B&A)
Dick Hanemaayer (B&A)
Leo Aarts (APE)
Carlien Schrijvershof (APE)

B&A Consulting bv
Prinses Margrietplantsoen 87
Postbus 829
2501 CV Den Haag
t 070 - 3029500
f 070 - 3029501
e-mail:
http:

info@bagroep.nl
www.bagroep.nl

© Copyright B&A Groep 2009.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk,
fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de
uitgever.
B&A is gevestigd in Den Haag, Amsterdam, Deventer en Eindhoven.
6-11-2009 13:53:00

INHOUDSOPGAVE
Samenvatting 5
1

Impact assessment 15

1.1
1.2
1.3
1.4

Context 15
Stand van zaken 16
Doel en opzet van de IA 17
Leeswijzer 18

2

Gelijke behandeling in Nederland – wetgeving en maatregelen /
programma’s 19

2.1
2.2

Rechtsbescherming 19
Voorzieningen 22

3

Het maatschappelijk probleem 29

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6

Impact assessment Europese commissie 29
Geloof / levensovertuiging 30
Handicap 31
Leeftijd 34
Seksuele geaardheid 35
Conclusies 37

4

Effectmeting 39

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7

Indirecte economische effecten 39
Gronden voor ongelijke behandeling 40
Interpretatie van de Richtlijn 41
Typen handicaps 42
Typen voorzieningen 43
Type maatregelen per sector 45
Varianten 49

5

Effecten 59

5.1
5.1.1
5.1.2
5.1.3
5.1.4
5.1.5
5.2
5.2.1
5.2.2
5.2.3
5.3

Handicap 59
Kosten 59
Verdeling van de kosten 63
Baten 64
Draagvlak 66
Voordelen voor derden 69
Leeftijd 70
Scope 70
Financiële diensten (verzekeringen, hypotheken, pensioenen)
Draagvlak naar variant 72
Administratieve lasten 73

3

70

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

6

Conclusies 77

6.1
6.2
6.3

Uitgangspunten en beperkingen 77
Beantwoording onderzoeksvragen 78
Conclusies 84

Bijlage 1: Methodologische verantwoording 85
Bijlage 2: Bronnenschema 94
Bijlage 3: OEEI-leidraad: methoden en aanbevelingen 119

4

SAMENVATTING
Aanleiding
Door de Europese Unie wordt de ‘Richtlijn betreffende de toepassing van het beginsel
van gelijke behandeling van personen ongeacht godsdienst of overtuiging, handicap,
leeftijd of seksuele geaardheid’1 voorbereid; het betreft gelijke behandeling buiten de
arbeid. De Nederlandse regering heeft aangegeven in beginsel positief te staan
tegenover een Europees kader voor het verbod van discriminatie op genoemde
gronden. De subsidiariteit wordt door de Nederlandse regering positief beoordeeld.
Echter, de proportionaliteit is op grond van de ontwerptekst van de Richtlijn niet te
beoordelen vanwege de op verscheidene punten abstracte formuleringen van de
ontwerp-Richtlijn. Het impact assessment van de Europese Commissie is informatief,
maar niet voldoende kwantitatief onderbouwd om de proportionaliteit te kunnen
bepalen. De Nederlandse regering heeft daarom besloten een impact assessment uit te
laten voeren om inzicht te bieden in maatschappelijke problemen waarvoor de Richtlijn
een oplossing kan leveren, in de kosten en baten die aan de uitvoering van de Richtlijn
verbonden zijn en in het maatschappelijk draagvlak voor hetgeen met de Richtlijn
beoogd wordt.
Gelijke behandeling in Nederland
In Nederland is in de achterliggende periode wetgeving ontwikkeld ter bestrijding van
ongelijke behandeling. De basis daarvoor is de Algemene wet gelijke behandeling die
bescherming biedt tegen discriminatie op tal van gronden: godsdienst,
levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, nationaliteit, hetero- of
homoseksuele gerichtheid en burgerlijke staat. De bescherming strekt zich uit tot de
gebieden arbeid, aanbieden van goederen en diensten en onderwijs. Daarnaast is de
Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte van kracht die
geldt (zal gelden) voor de terreinen arbeid en beroepsonderwijs, openbaar vervoer, het
primair onderwijs, het voortgezet onderwijs en wonen. Naast wetgeving gericht op
rechtsbescherming is er wetgeving, en daaraan verbonden fondsen, gericht op het
verstrekken van voorzieningen ten behoeve van gehandicapten en chronisch zieken. Er
is wetgeving over toegankelijkheid van gebouwen, over toegankelijkheid van het
onderwijs en de media en er lopen programma’s om de toegankelijkheid van het
openbaar vervoer te verbeteren.
Inzicht in het maatschappelijk probleem
In het kader van dit impact assessment zijn meerdere bronnen gehanteerd om inzicht
te verkrijgen in omvang en aard van het maatschappelijk probleem, zoals onderzoeken
verricht naar de participatie van mensen met beperkingen, onderzoeken waarin
opvattingen over gelijke behandeling zijn onderzocht, onderzoeken naar de aard van de
belemmeringen en cijfers over klachten over discriminatie en ongelijke behandeling.
1

Commissie van de Europese Gemeenschappen (2008), Voorstel voor een Richtlijn van de Raad
betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van personen ongeacht godsdienst
of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid. COM (2008)426. 2 juli 2008.

5

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Daarnaast is met vertegenwoordigers van cliënten en patiëntenorganisaties gesproken
over de aard en omvang van het probleem van gelijke behandeling. De verzamelde
gegevens wijzen uit dat er sprake is van ongelijke behandeling op de vier gronden waar
de Richtlijn betrekking op heeft. Bovendien wordt de urgentie gevoeld om het
probleem van ongelijke behandeling aan te pakken. Echter van een systematisch
gekwantificeerd inzicht in het gewicht van het maatschappelijke problematiek is geen
sprake.
Uitgangspunten en beperkingen impact assessment
Voor de berekening van de kosten en baten die uit de Richtlijn voortvloeien, gelden de
volgende uitgangspunten en beperkingen:
• Een Richtlijn van de Europese Unie is algemeen van karakter; de uitwerking en
implementatie wordt overgelaten aan de lidstaten.
• De ontwerp-Richtlijn bevat geen operationele definitie van het begrip handicap; in
dit impact assessment is uitgegaan van rolstoelgebruikers, blinden en
slechtzienden, en doven en slechthorenden; dat betekent dat enkele handicaps
buiten beschouwing zijn gelaten.
• De ontwerp-Richtlijn bevat globale aanduidingen van de sectoren waarvoor de
Richtlijn geldt; in dit impact assessment is uitgegaan van alle sectoren met een
openbare publieksfunctie.
• De ontwerp-Richtlijn bevat geen opsomming van wat beschouwd wordt als
effectieve voorzieningen of maatregelen; in dit impact-assessment is een lijst van
10 voorzieningen opgesteld na consultatie van deskundigen en de ministeries.
• De ontwerp-Richtlijn maakt niet duidelijk wat gezien wordt als redelijke
aanpassingen in specifieke gevallen en wat als onredelijke belasting gezien wordt.
In dit impact assessment zijn mede om deze reden kosten en baten in varianten
berekend.
• Voor meerdere sectoren geldt dat een duidelijk (kwantitatief) beeld ontbreekt van
de mate waarin aanpassingen reeds gerealiseerd zijn. In het impact assessment is
voor deze sectoren gebruik gemaakt van beredeneerde schattingen van experts en
de ministeries.
• Sectoren of subsectoren waarover in het geheel geen gegevens beschikbaar
gekomen zijn, zijn buiten beschouwing gelaten. Dit betekent dat verder onderzoek
naar deze kosten en baten kan leiden tot verhoging van de uitkomsten van beide in
dit impact assessment.
• Voor de kostenberekening is gebruik gemaakt van standaard-bedragen per type
voorziening. Per sector en per situatie zullen de daadwerkelijke kosten verschillen.
• De te verwachten baten zijn uitgedrukt in aantallen begunstigden, dat wil zeggen
het aantal extra mensen dat door getroffen maatregelen een gelijke behandeling
kan verwachten. Bijvoorbeeld dat door het rolstoeltoegankelijk maken van musea
meer gehandicapten een museum bezoeken.
• Het impact assessment heeft geen betrekking op de aanpassing van producten ten
behoeve van mensen met een handicap.
Gelet op deze uitgangspunten levert het impact assessment geen exacte beeld op van
te verwachten kosten en baten, maar wel zo realistisch mogelijke schattingen.

6

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Daarnaast is aandacht besteed aan neveneffecten (voordelen voor derden),
administratieve lasten en maatschappelijk draagvlak.
Focus impact assessment
In de kosten-batenanalyse zijn twee van de vier gronden voor gelijke behandeling
meegenomen.
Het grootste deel van de kosten en baten valt te verwachten bij het treffen van
voorzieningen voor gehandicapten. Wat betreft leeftijd spreekt de Richtlijn zich niet
over het vervallen van leeftijdsgrenzen bij voorbaat. Het gaat erom dat leeftijdsgrenzen
een objectieve rechtvaardiging moeten hebben (artikel 2, lid 7). In dit impact
assessment is onderzocht welke effecten (kosten en baten) de Richtlijn heeft voor
financiële producten en fiscale regelingen. Aangenomen is dat er geen
noemenswaardige kosten en baten (buiten de arbeid) zijn te verwachten waar het gaat
om gelijke behandeling op grond van seksuele geaardheid en levensovertuiging.
Enerzijds omdat gelijke behandeling op deze gronden reeds goed is verankerd in weten regelgeving, anderzijds zullen er aan voorzieningen op deze gronden geen
aanpassingen plaats hoeven te vinden die kosten met zich meebrengen. Om deze
reden beperkt dit impact assessment zich tot kosten en baten die voortvloeien uit
gelijke behandeling op grond van leeftijd en handicap.
Reikwijdte
De kernpunten voor de uitwerking van de kosten-batenanalyse zijn terug te vinden in
artikel 4 van de ontwerp-Richtlijn: de maatregelen ter waarborging van gelijke
behandeling dienen effectief te zijn, moeten tevoren worden genomen ofwel er
moeten in specifieke gevallen redelijke aanpassingen worden getroffen, en
maatregelen mogen geen onevenredige belasting vormen voor de organisatie die de
maatregelen treft. De ontwerp-Richtlijn is op enkele punten niet specifiek, in het
bijzonder wat wordt gezien als onevenredige belasting en ten tweede waar de grens
ligt tussen maatregelen ten behoeve van ‘effectieve, van tevoren te realiseren nietdiscriminerende toegang’ en ‘redelijke aanpassingen in specifieke gevallen’. Dit maakt
dat het niet mogelijk is een eenduidig uitgangspunt te hanteren voor het impact
assessment. Bovendien ligt – meer in het algemeen - in het karakter van een Richtlijn
besloten dat iedere lidstaat zelf invulling kan geven aan de uitwerking van
bovengenoemde begrippen. Om die reden is gekozen voor een impact assessment in
verscheidene varianten: van volledige aanpassing van alle voorzieningen vooraf tot
varianten waarin invulling is gegeven aan ‘onevenredige belasting’ door minder dan
100% van de voorzieningen vooraf te realiseren. De varianten verschillen in
realisatietermijnen en beschermingsniveaus. Het beschermingsniveau geeft aan welk
deel van de begunstigden baat heeft bij de aan te brengen voorzieningen. De aanname
daarbij is dat als eerste die aanpassingen worden doorgevoerd waar het meest gebruik
van wordt gemaakt. Dit betekent dat bij een aanpassing van bijvoorbeeld 70 procent
van de voorzieningen een beschermingsniveau van 90 procent wordt bereikt.
Daarnaast is een variant opgenomen waarin de uitvoering verloopt via de weg van
zelfregulering.
De te treffen aanpassingen en de (standaard-)kosten daarvan zijn na consultatie van
deskundigen en de verschillende ministeries bepaald. Indien dat mogelijk was, zijn deze
geverifieerd op basis van ervaringsgegevens, in de andere gevallen zijn de

7

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

aanpassingen, kosten en aantallen aan te passen objecten gehanteerd zoals
aangegeven door de deskundigen en de ministeries. Om de inspanningen op grond van
bestaande wet- en regelgeving een plaats te geven in dit impact assessment, wordt
gewerkt met een baseline waarin de kosten worden opgenomen van de inspanningen
die nu worden gepleegd ter waarborging van gelijke behandeling.
Tot slot is in kwalitatieve termen aangegeven wat de Richtlijn kan betekenen voor de
administratieve lastendruk. Hierbij is gebruik gemaakt van het Standaard Kosten
Model.
Maatschappelijk draagvlak
Het peilen van het draagvlak voor de Richtlijn is uitgevoerd door een beperkt aantal
interviews met belanghebbenden (belangenorganisaties van patiënten en cliënten,
bedrijven, onderwijs). Dit is gedaan door de Richtlijn in varianten voor te leggen.
Hiervoor is gekozen omdat er geen eenduidige interpretatie van de Richtlijn is te geven,
zoals eerder aangegeven. Uit de gesprekken met belangenorganisaties, organisaties die
maatregelen moeten treffen en diverse onderzoeksrapporten blijkt dat algemeen
wordt onderkend dat er, ondanks reeds getroffen maatregelen en wetgeving, nog
steeds belemmeringen zijn voor gelijke behandeling. Vooral vanuit de patiënten- en
cliëntenorganisaties wordt aangegeven dat er behoefte is aan wetgeving waaraan
mensen rechten kunnen ontlenen. In die zin wordt de Richtlijn door deze groep
belanghebbenden als een nuttig instrument ervaren. De variant om alle objecten en
gebouwen aan te passen wordt door alle belanghebbenden als niet realistisch en
ondoelmatig beschouwd. Echter de organisaties die maatregelen moeten treffen, zijn
minder tot helemaal niet enthousiast over het instrument wetgeving (dat voortvloeit
uit de Richtlijn). Daarom wordt door deze groep geopteerd voor een mix van wetgeving
en zelfregulering (compliancemanagement) als uitwerking van de Richtlijn. Dit in de
vorm dat de overheid de norm bepaalt en de sectoren de ruimte krijgen om daar
concreet invulling aan te geven. De variant van zelfregulering wordt ondersteund door
een aantal vertegenwoordigers van het bedrijfsleven. De vertegenwoordigers van
patiënten en cliënten zijn kritisch over deze benadering omdat hun organisaties al
jaren de vraag articuleren en dit ook na veel trekken en sleuren leidt een beperkte
realisatie van de gewenste maatregelen.
De varianten
De baseline
De baseline gaat over de voorzieningen ten gunste van gelijke behandeling die thans in
Nederland voorzien zijn en dus ook tot stand zullen komen wanneer er geen sprake zou
zijn van een EU-Richtlijn. De baseline omvat de implementatie van lopend en in gang
gezet beleid, inclusief de implementatie van het VN-verdrag voor de rechten van
mensen met een handicap. Het betreft onder andere de kosten die voortvloeien uit
voorzieningen in het onderwijs (het rugzakje) en het openbaar vervoer (zoals
aanpassingen van materieel en stations). Ook hiervoor geldt dat het in het bestek van
het onderzoek wegens een gebrek aan direct beschikbare gegevens niet mogelijk is
geweest om alle voorzieningen die nu reeds getroffen worden in de beschouwing te
betrekken. Zo is bijvoorbeeld niet bekend welk deel van de openbare gebouwen met

8

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

een publieksfunctie reeds toegankelijk is en welke investeringen daartoe nog op grond
van het Bouwbesluit 2003 zullen plaatsvinden.
Wat betreft het VN-verdrag voor de rechten van mensen met een handicap geldt dat
dit naar huidige inzichten (in de ambtelijke voorbereiding) geen materiële gevolgen zal
hebben in de zin van aanvullend beleid of wetgeving. In dit impact assessment zijn
daarom in de baseline geen extra voorzieningen en kosten meegerekend die
samenhangen met de implementatie van het VN-verdrag.
100% van de objecten en gebouwen aanpassen
Deze variant gaat er vanuit dat alle aanpassingen die maken dat diensten onbeperkt
toegankelijk zijn, worden gerealiseerd. Het type aanpassingen waarmee is gerekend
betreffen het rolstoeltoegankelijk maken van gebouwen, het openbaar vervoer, het
aanbrengen van een invalidentoilet, maar ook voorzieningen voor auditief
gehandicapten zoals ringleidingen en spraakvoorzieningen voor websites. In deze
variant is geen rekening gehouden met het begrip ‘onevenredige belasting’ en
‘redelijke aanpassingen in specifieke gevallen’. Om deze reden is deze variant
theoretisch van karakter; immers, de ontwerp-Richtlijn biedt hiervoor wel de ruimte.
Deze variant is uitgewerkt in twee implementatietermijnen: 3 jaar en 10 jaar. Er wordt
een beschermingsniveau van 100 procent bereikt.
In de volgende varianten wordt wel rekening gehouden met de ruimte die de ontwerpRichtlijn biedt in verband met ‘onevenredige belasting’ en ‘redelijke aanpassingen in
specifieke gevallen’. In de volgende varianten wordt ervan uitgegaan dat minder dan
100 procent van de voorzieningen gerealiseerd wordt, omdat een deel van de
voorzieningen als onevenredige belasting beschouwd zal kunnen worden en omdat
een deel niet via generieke voorzieningen maar via redelijke aanpassingen in specifieke
gevallen opgelost kan worden. Omdat de ontwerp-Richtlijn hierin niet specifiek is,
wordt dit door algemene percentages geconcretiseerd.
70% van de objecten en gebouwen aanpassen
Deze variant gaat er vanuit dat 70 procent van de aanpassingen die maken dat
diensten onbeperkt toegankelijk worden, gerealiseerd worden. Hiermee is een invulling
gegeven aan de begrippen ‘effectieve, van tevoren te realiseren niet-discriminerende
toegang’, ‘onevenredige belasting’ en ‘redelijke aanpassingen in specifieke gevallen’.
Deze variant is uitgewerkt in twee implementatietermijnen: 3 jaar en 10 jaar. Er wordt
een beschermingsniveau van 90 procent bereikt.
50% van de objecten en gebouwen aanpassen (alternatieve variant van zelfregulering)
Het beeld bij deze variant is dat de uitvoering van maatregelen die uit de Richtlijn
voortvloeien geschiedt in de vorm van uitvoeringsconvenanten tussen bedrijfssectoren,
belangenorganisaties van gehandicapten en de overheid. Om tot aannames te komen
wat de kosten en baten van een dergelijke aanpak zouden zijn, is nagegaan wat
vergelijkbare convenantsaanpakken (Arbo en milieu) hebben opgeleverd. In deze
variant wordt 50 procent van de aanpassingen gerealiseerd, met een
beschermingsniveau van 70 procent met een implementatietermijn van 10 jaar.

9

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

30% van de objecten en gebouwen aanpassen
Deze variant gaat er vanuit dat 30 procent van de aanpassingen die maken dat
diensten onbeperkt toegankelijk worden gerealiseerd worden. Logischerwijs ligt in
deze variant de nadruk op ‘redelijke aanpassingen in specifieke gevallen’ en minder op
van te voren te realiseren voorzieningen. Deze variant is uitgewerkt in twee
implementatietermijnen: 3 jaar en 10 jaar. Het beschermingsniveau ligt op 50 procent.
Kosten
A. Leeftijd
Gelijke behandeling op grond van leeftijd zal bij sommige financiële diensten
vergaande gevolgen kunnen hebben voor de kosten en de baten. Bij vrijwillige
financiële diensten is sprake van vrije marktwerking die verzekeraars dwingt de
premies te differentiëren naar leeftijdsgroep omdat in elke risicogroep de premie is
afgestemd op de verwachte schade in die groep. Als verzekeraars geen verschil meer
mogen maken naar leeftijd en gezondheid, dan moeten zij voor alle risicogroepen
dezelfde premie bieden. De verwachting is dat consumenten met lagere risico’s zullen
afzien van de verzekering. Bij verplichte verzekeringen zal een herverdeling van risico’s
plaatsvinden tussen hoge en lage risicogroepen. Omdat in de ontwerp-Richtlijn
verschillen zijn toegestaan als deze geobjectiveerd kunnen worden, is aangenomen dat
de kosten (en baten) neutraal zullen zijn.
B. Handicap
Om tot een inschatting te komen van de kosten die gepaard gaan met optimale
toegankelijkheid voor mensen met een handicap zijn twee stappen doorlopen. De
eerste stap is de bepaling per subsector van welk type aanpassingen moet worden
gedaan. Bijvoorbeeld het toegankelijk maken van gebouwen door het plaatsen van een
lift, een invalidentoilet, etc. Of het toegankelijk maken van websites door het
aanbrengen van spraakbegeleiding. De tweede stap is de bepaling van het aantal
eenheden waar de aanpassingen moeten worden aangebracht inclusief een bepaling
van de kosten per eenheid. In een aantal subsectoren is gerekend met
standaardbedragen voor het hele pakket van aanpassingen. Bij de baseline is gerekend
met de kosten die voortvloeien uit vastgesteld beleid en lopende afspraken. Dit leidt tot
de volgende kosten per variant:

10

B&A CONSULTING BV

Figuur 1

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Totale kosten per variant (contante waarde, in mln. euro)
€ 60.000
€ 54.072
€ 50.000
€ 41.668
€ 35.877

€ 40.000

€ 27.190
€ 30.000
€ 17.611

€ 20.000

€ 11.683

€ 8.553

€ 9.008

€ 10.000

€0

De baten zijn uitgedrukt in aantallen begunstigden per jaar, opgeteld over een periode
van 10 jaar.

11

Variant lang
30%

Variant kort
30%

Variant lang
50%
(zelfregulering)

Variant lang
70%

Variant kort
70%

Variant lang
100%

Variant kort
100%

Baseline

De kosten van de baseline – de kosten van maatregelen ten behoeve van gelijke
behandeling die ook los van richtlijn in Nederland voorzien zijn – bedragen ruim 8,5
mld. Euro. Dit bedrag is niet in de varianten meegerekend. In de berekening van de
baseline zijn jaarlijkse posten op de rijksbegroting voor onderwijs aan mensen met een
handicap van ruim 90 mln. Euro.
De kosten van duurste variant - 100% uitvoering op korte termijn – bedragen ruim 54
mld. euro. De qua kosten laagste variant is de variant met een implementatie van 30
procent op lange termijn; de kosten daarvan bedragen 9 mld. euro.
De kosten bij de varianten met een implementatietermijn van 10 jaar zijn lager
vanwege kostenvoordelen door een gunstiger inkoop (i.v.m. een betere spreiding van
de investeringen) en vanwege het feit dat de aanpassingen deels kunnen samenvallen
met geplande verbouwingen of nieuwbouw. In die gevallen kunnen de
aanpassingskosten de helft lager zijn.
Driekwart van de kosten wordt besteed in de sector huurwoningen. Op afstand volgen
de sectoren onderwijs, openbaar vervoer, horeca en zorg.

B&A CONSULTING BV

Figuur 2

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Totale baten per variant in aantal begunstigden per jaar (contante waarde, 10 jaar)
1.200.000
968.260
1.000.000
871.434
800.000
567.735
600.000

510.962
340.641

484.130
397.415

400.000

283.868
200.000

0
Variant lang
30%

Variant kort
30%

Variant lang
50%
(zelfregulering)

Variant lang
70%

Variant kort
70%

Variant lang
100%

Variant kort
100%

Baseline

De variant met de hoogste baten is logischerwijs de 100% variant, korte termijn
vanwege de korte implementatietermijn en het volledige beschermingsniveau. De
daaropvolgende variant met hoogste baten is de 70 procentvariant met een korte
implementatietermijn. De varianten met een korte implementatietermijn leveren de
meeste baten op. Dit vanwege het feit dat gehandicapten sneller en dus ook in de tijd
gezien langer van de aanpassingen kunnen profiteren.
De verhouding tussen kosten en baten is uitgedrukt in kosten per begunstigde:

12

B&A CONSULTING BV

Figuur 3

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Kosten per begunstigde per jaar per variant (contante waarde, euro),
€ 8.000
€ 7.339
€ 7.000
€ 5.584
€ 6.000
€ 5.321
€ 5.000

€ 4.432

€ 4.117
€ 4.000
€ 3.000

€ 3.173
€ 2.511
€ 2.413

€ 2.000
€ 1.000
€0
Variant lang
30%

Variant kort
30%

Variant lang
50%
(zelfregulering)

Variant lang
70%

Variant kort
70%

Variant lang
100%

Variant kort
100%

Baseline

De kosten per begunstigde per jaar zijn het hoogst in de variant 100%, lange termijn.
De variant met de laagste kosten per begunstigde is de 30% variant te implementeren
op korte termijn. In zijn algemeenheid geldt dat een langere implementatietermijn
minder kosteneffectief is per begunstigde.
Conclusies
Nederland staat niet aan het begin van gelijke behandeling buiten de arbeid. Dit blijkt
uit de vele wetten, regels en voorzieningen die zijn of worden getroffen. In de baseline
is een indicatie gegeven van de kosten die nu gepaard gaan met de inspanningen die
de komende periode worden gepleegd in het kader van gelijke behandeling buiten de
arbeid.
Het doel van het assessment is om realistische schattingen te verkrijgen van kosten en
baten, neveneffecten en maatschappelijk draagvlak van de implementatie van de
Richtlijn. De kosten van de implementatie variëren in de verschillende varianten van 9
tot 54 miljard euro. De baten zijn het grootst in de varianten van 100 en 70 procent
aanpassingen vooraf op korte termijn (3 jaar) te realiseren. Voordelen voor derden zijn
binnen het bestek van dit onderzoek niet te kwantificeren en naar geldende inzichten
over de berekening van indirecte economische effecten waarschijnlijk klein. Er zullen
voordelen voor derden optreden, maar deze zijn voornamelijk kwalitatief te duiden.
Het draagvlak voor de Richtlijn varieert al naar gelang de concrete uitwerking daarvan
in regelgeving, compliancemanagement en zelfregulering. Dat er meer kan worden
gedaan aan gelijke behandeling, buiten hetgeen nu al gebeurt, staat niet ter discussie.
Vertegenwoordigers van cliënten en patiënten hebben behoefte aan wet- en
regelgeving waaraan rechten kunnen worden ontleend. Vertegenwoordigers van
organisaties die de maatregelen moeten treffen (bedrijven en publieke instellingen)
pleiten voor een mix van wetgeving en zelfregulering.

13

1

IMPACT ASSESSMENT
1.1

CONTEXT
Door de Europese Unie wordt de ‘Richtlijn betreffende de toepassing van het beginsel
van gelijke behandeling van personen ongeacht godsdienst of overtuiging, handicap,
leeftijd of seksuele geaardheid’2 voorbereid; het betreft gelijke behandeling buiten de
arbeid.
De Commissie zet zich in voor de bestrijding van alle vormen van discriminatie die
worden genoemd in artikel 13 van het EG-Verdrag en dat op EU- en nationaal niveau
vorderingen worden geboekt voor bewustwording, mainstreaming van nondiscriminatie, voorkeursbeleid en gegevensverzameling. Het voorstel strekt tot
aanvulling van het EU-rechtskader. Het voorstel schept een kader voor het verbod van
discriminatie op grond van godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd en seksuele
geaardheid buiten de arbeidsmarkt. Het vormt een aanvulling op het bestaande
communautaire rechtskader dat discriminatie op grond van godsdienst of overtuiging,
handicap, leeftijd of seksuele geaardheid verbiedt in arbeid, beroep en
beroepsopleiding.3 Het voorstel gaat niet over discriminatie op grond van ras en
geslacht. Het voorstel sluit qua inhoud en werkingssfeer zoveel mogelijk aan bij de
bestaande Antirassendiscriminatierichtlijn4 en Kaderrichtlijn voor arbeid en beroep5 en
(in mindere mate) bij de richtlijn over gelijke behandeling van mannen en vrouwen bij
toegang tot en aanbod van goederen en diensten.6
Het voorstel bestrijkt het verbod van discriminatie in zowel de overheidssector als in de
particuliere sector ten aanzien van sociale bescherming met inbegrip van sociale
zekerheid en gezondheidszorg, sociale voordelen, onderwijs en toegang tot goederen
en diensten die commercieel voor het publiek beschikbaar zijn, met inbegrip van
huisvesting. De richtlijn zal directe en indirecte discriminatie, intimidatie en het geven
2

3

4

5

6

Commissie van de Europese Gemeenschappen (2008), Voorstel voor een Richtlijn van de Raad
betreffende de toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van personen ongeacht godsdienst
of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid. COM (2008)426. 2 juli 2008.
Richtlijn 2000/43/EG houdende toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van personen
ongeacht ras of etnische afstamming, Richtlijn 2000/78/EG tot instelling van een algemeen kader voor
gelijke behandeling in arbeid en beroep en Richtlijn 2004/113/EG houdende toepassing van het
beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen bij de toegang tot en het aanbod van
goederen en diensten.
Richtlijn 2000/43/EG houdende toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van personen
ongeacht ras of etnische afstamming.
Richtlijn 2000/78/EG tot instelling van een algemeen kader voor gelijke behandeling in arbeid en beroep
en Richtlijn 2004/113/EG houdende toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van mannen
en vrouwen bij de toegang tot en het aanbod van goederen en diensten.
Richtlijn 2004/113/EG houdende toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en
vrouwen bij de toegang tot en het aanbod van goederen en diensten.

15

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

van een opdracht tot discrimineren verbieden. Ten aanzien van de grond handicap
betekent non-discriminatie tevens effectieve niet-discriminerende toegang en de
naleving van het beginsel van ‘redelijke aanpassingen’. Het voorstel bevat tevens de
plicht om victimisatie tegen te gaan (soms maken slachtoffers geen gebruik van
juridische middelen uit angst voor represailles van bijvoorbeeld de werkgever).
Effectieve rechtsbescherming dient derhalve bescherming tegen represailles te
omvatten.
Het voorstel laat nationale wetgeving op het gebied van burgerlijke staat,
gezinssituatie of reproductieve rechten onverlet, evenals de inhoud van onderwijs en
de activiteiten en opzet van de onderwijsstelsels (de organisatie) met inbegrip van
speciaal onderwijs in de lidstaten. Ook kunnen de lidstaten voorzien in verschillen in
behandeling op grond van godsdienst of overtuiging met betrekking tot de toegang tot
onderwijsinstellingen. De richtlijn laat de nationale wetgeving in tact die de seculiere
aard van de staat, van overheidsinstellingen of overheidsorganen, of van het onderwijs
garandeert, dan wel betrekking heeft op de status en de activiteiten van kerken en
andere op godsdienst gebaseerde organisaties. Verschillen in behandeling met
betrekking tot nationaliteit en voorwaarden voor toegang en verblijf van onderdanen
van derde landen en staatlozen worden eveneens uitgezonderd.
Lidstaten kunnen bepalen dat verschillen in behandeling op grond van leeftijd geen
discriminatie vormen indien zij worden gerechtvaardigd door een legitiem doel en de
middelen om dat doel te bereiken evenredig zijn. De richtlijn vormt met name geen
beletsel voor het vaststellen van een bepaalde leeftijd voor de toegang tot uitkeringen,
onderwijs en bepaalde goederen en diensten. Lidstaten kunnen voor de verstrekking
van financiële diensten proportionele verschillen in behandeling toestaan wanneer het
gebruik van leeftijd of handicap voor het betrokken product een essentiële factor is in
de risicobeoordeling, op basis van relevante en accurate statistische gegevens.
De plicht om niet te discrimineren bij de toegang tot en het aanbod van goederen en
diensten die publieke beschikbaar zijn, met inbegrip van huisvesting, geldt voor
privépersonen uitsluitend voor zover zij een professionele of commerciële activiteit
uitoefenen.
De richtlijn laat ook de nationale wetgeving onverlet die de gelijke behandeling van
mannen en vrouwen bevordert. Ook kan een lidstaat specifieke maatregelen nemen of
handhaven om de nadelen die verband houden met godsdienst of overtuiging,
handicap, leeftijd of seksuele geaardheid te voorkomen of te compenseren (positieve
actie).
De richtlijn bevat enkel minimumvereisten en staat niet toe dat het in een lidstaat
reeds bestaande niveau van bescherming tegen discriminatie wordt verlaagd. Tot slot
bevat de richtlijn bepalingen inzake rechtsbescherming en handhaving.

1.2

STAND VAN ZAKEN
Het richtlijnvoorstel wordt thans (medio 2009) door de lidstaten beoordeeld. De
Nederlandse regering heeft aangegeven in beginsel positief te staan tegenover een
Europees kader voor het verbod van discriminatie op grond van godsdienst of
overtuiging, handicap, leeftijd en seksuele geaardheid. De subsidiariteit wordt door de
Nederlandse regering positief beoordeeld.

16

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Echter, er is reden voor enige terughoudendheid gezien het feit dat de tekst van de
ontwerp-Richtlijn op veel punten abstract is en er mede daarom geen duidelijk zicht is
op de implementatie van de richtlijn en bijgevolg op financiële gevolgen en
administratieve lasten. Het is denkbaar dat vooral voor de gronden leeftijd en handicap
de gevolgen voor bedrijfsleven en overheden aanzienlijk zijn. Daarmee is op grond van
de ontwerptekst van de Richtlijn de proportionaliteit nog niet te beoordelen.
De Nederlandse regering heeft daarom besloten een impact assessment uit te laten
voeren om hiermee zicht te krijgen op onder andere de financiële gevolgen.
Dit impact assessment is uitgevoerd in een context met twee typen onzekerheden. Aan
de ene kant zijn er – zoals hierboven al is aangegeven - onzekerheden in de tekst van de
ontwerp-Richtlijn. Deze tekst bevat begrippen die voor meerdere uitleg vatbaar zijn.
Aan de andere kant ontbreken op tal van punten goede gegevens, nodig voor de
berekening van kosten en baten; op veel punten zijn dan ook schattingen gemaakt
respectievelijk aannames gedaan. Ook in recent onderzoek is het gebrek aan voor het
onderhavige doel passende gegevens gememoreerd: de quick scan van het SEO7 en het
impact assessment van de Europese Commissie8 maken hier melding van.
Een en ander betekent dat dit impact assessment niet beschouwd mag worden als een
nauwkeurige voorspelling van kosten en baten. Omdat vanwege onvoldoende
gegevens een aantal sectoren geheel buiten beschouwing is gebleven (zie hoofdstuk 5),
is zeker dat de werkelijke kosten in de verschillende varianten hoger zullen zijn dan in
dit rapport is geraamd. Het rapport bevat wel realistische inschattingen over de orde
van grootte van de kosten en baten, en de verschillen in kosten en baten in
uiteenlopende varianten van uitvoering van de Richtlijn.

1.3

DOEL EN OPZET VAN DE IA
De opdracht voor het impact assessment luidde als volgt:
‘In het Impact Assessment zal (…) moeten worden vastgesteld in hoeverre de
door de Commissie gesignaleerde problemen zich voordoen en zullen voordoen
en in hoeverre door de Commissie voorgestelde remedies een bijdrage kunnen
leveren aan de oplossing ervan. Bovendien moet worden nagegaan of er geen
alternatieven bestaan die hetzelfde of zelfs een beter effect zullen sorteren, bij
lagere of dezelfde kosten. Tenslotte zullen ook wenselijke en onwenselijke
neveneffecten in kaart moeten worden gebracht. Bij die maatschappelijke
kosten en opbrengsten valt in het bijzonder te denken aan maatschappelijk
draagvlak dan wel mogelijke toeneming van spanning tussen
bevolkingsgroepen, bijvoorbeeld omdat ondernemers verplicht worden om
investeringen voor toegankelijkheid van gehandicapten te doen, de eventuele
grotere lasten voor kwetsbare economische sectoren, juridisering, maar ook
vergroting van de kwaliteit van leven van bepaalde groepen en individuen en de
voordelen voor derden indien de toegankelijkheid wordt vergroot.
7
8

SEO (2008), Quick scan naar de kosten van gelijke behandeling.
EC, Impact Assessment (2.7.2008). SEC (2008) 2180.

17

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Daarnaast zal het Impact Assessment een gedetailleerder inzicht moeten bieden
in de kosten die door de Richtlijn zullen worden gegenereerd waarvan er enkele
al door SEO zijn gesignaleerd. Het is daarbij van belang de kosten helder toe te
scheiden aan de overheid en de particulieren sector, en binnen de
overheidssector aan de desbetreffende actoren. Daarnaast is het van belang ook
de opbrengsten in beeld te brengen.’
De methodiek van het impact assessment wordt beschreven in bijlage 1. De methodiek
is gebaseerd op de Guidelines voor het impact assessment die door de Europese
Commissie zijn vastgesteld9.
Het assessment is gebaseerd op de tekst van de ontwerp-richtlijn (zie voetnoot 1).
Hoewel sinds de publicatie van de ontwerp-richtlijn medio 2008 de dialoog over de
richtlijn op gang gekomen is en op onderdelen tekstspecificaties in zicht komen, is toch
de medio 2008 gepubliceerde tekst als uitgangspunt gekozen. Dit is de enige
beschikbare tekst met een formele status; alle tekstspecificaties en aanpassingen die
sindsdien zijn besproken, hebben een voorlopig karakter en zijn niet formeel
vastgesteld.

1.4

LEESWIJZER
In hoofdstuk twee wordt in vogelvlucht weergegeven welke rechtsbescherming en
voorzieningen zijn getroffen in Nederland op het brede terrein van gelijke behandeling.
Hoofdstuk drie bevat een verkenning van de aard en omvang van het maatschappelijk
probleem rondom (on)gelijke behandeling. Het vierde hoofdstuk geeft uitleg over de
wijze waarop de effectmeting is ingericht en wat de beperkingen zijn geweest binnen
het bestek van het onderzoek. In hoofdstuk vijf zijn de effecten als uitkomst van de
kosten-batenanalyse weergegeven. In het laatste hoofdstuk worden de
onderzoeksvragen zoals in paragraaf 1.3 verwoord beantwoord. Bijlage 1 bevat de
methodologische verantwoording, Bijlage 2 de gehanteerde bronnen en gegevens en
Bijlage 3 de toelichting op de leidraad voor kosten-batenanalyses zoals die in dit impact
assessment is gehanteerd.

9

European Commission (2009), Impact Assessment Guidelines. SEC (2009) 92.

18

2

GELIJKE BEHANDELING IN NEDERLAND –
WETGEVING EN MAATREGELEN / PROGRAMMA’S
Dit hoofdstuk bevat een kort overzicht van wetgeving en maatregelen in Nederland op
het gebied van gelijke behandeling buiten de arbeid. Het Nederlandse beleid valt
uiteen te leggen aan de hand van twee sporen: (1) rechtsbescherming in wetgeving en
(2) voorzieningen en stimuleringsbeleid.

2.1

RECHTSBESCHERMING
Rechtsbescherming biedt burgers een juridisch instrument om gelijke behandeling af
te dwingen. Naast een beroep op de rechter heeft de overheid de Commissie Gelijke
Behandeling ingesteld waartoe burgers die zich ongelijk behandeld voelen, zich kunnen
wenden. Deze commissie spreekt oordelen uit over individuele gevallen van ongelijke
behandeling, geeft gevraagd en ongevraagd adviezen over gelijke behandeling, verricht
onderzoek op het gebied van gelijke behandeling, verzorgt voorlichting over de
gelijkebehandelingswetgeving en verzorgt mediation. De rechtsbescherming kan
tevens fungeren als stok achter de deur bij het treffen van voorzieningen.
Gelijkebehandelingswetgeving
De gelijkebehandelingswetgeving komt voort uit artikel 1 van de Grondwet en een
aantal internationale verdragen inzake grondrechten. In de Grondwet zijn de
fundamentele rechten voor allen die zich in Nederland bevinden, vastgelegd. Artikel 1
bepaalt dat allen die zich in Nederland bevinden in gelijke gevallen gelijk worden
behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid,
ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.
Artikel 1 is een vrij algemene bepaling. In een rechtszaak van de ene burger tegen de
andere kan het artikel niet makkelijk worden ingeroepen. Juristen gaan er meestal van
uit dat artikel 1 vooral de overheid verbiedt om burgers te discrimineren (de
zogenaamde verticale werking). Om het recht op gelijke behandeling wel hard te
kunnen maken, is artikel 1 in een aantal afzonderlijke wetten uitgewerkt.
Algemene wet gelijke behandeling (AWGB)
Gronden
In 1994 trad de Algemene wet gelijke behandeling in werking. Deze wet bevat
regels die beschermen tegen discriminatie op grond van:
- godsdienst
- levensovertuiging
- politieke gezindheid
- ras
- geslacht
- nationaliteit

19

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

- hetero- of homoseksuele gerichtheid
- burgerlijke staat
Om met succes een beroep op deze wet te kunnen doen, moet dit beroep om één van
deze gronden gaan.
Terreinen
Verder is de situatie waarin de ongelijke behandeling heeft plaatsgevonden van belang.
De Algemene wet gelijke behandeling kan - in grote lijnen - alleen worden
aangesproken als het gaat om de volgende terreinen:
-

arbeid

-

aanbieden goederen of diensten (denk daarbij aan de koop van een huis of het
sluiten van een verzekering of hypotheek)

-

onderwijs (kanttekening hierbij: het is nog niet mogelijk een beroep op de wet te
doen als het gaat om het basis of voortgezet onderwijs)

Andere gelijkebehandelingswetgeving
Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte
Bij de kamerbehandeling van de Algemene Wet Gelijke Behandeling is gepleit om ook
de grond handicap toe te voegen. Op dat moment was er nog geen zicht of
discriminatie van mensen met een handicap voorkwam. Vervolgens bleek uit
onderzoek10 dat er wel degelijk sprake was van discriminatie op deze grond. Dit was
aanleiding om te komen tot de Wet gelijke behandeling op grond van handicap of
chronische ziekte. In deze wet zijn eerst de terreinen arbeid en beroepsonderwijs
ingebracht, gevolgd door openbaar vervoer, het basisonderwijs, het voortgezet
onderwijs en wonen. Met name op het terrein van openbaar vervoer is veel tijd
gestoken in het definiëren van de begrippen om tot een operationalisatie van
voorzieningen te komen.
De uitbreiding van de Wgbh/cz met het basis- en voortgezet onderwijs (neergelegd in
artikel 5b) is ingevoerd per 1 augustus 2009. Het verbod op ongelijke behandeling in
het onderwijs geldt voor:
-

de toegang tot het onderwijs

-

het aanbieden van het onderwijs

-

het afnemen van toetsen

- het afsluiten van onderwijs
Bovendien bepaalt de wet dat als (een ouder van) een leerling met een beperking om
een doeltreffende aanpassing vraagt, de school verplicht is om deze te realiseren.
Alleen als dit onevenredig belastend is, kan de school dit weigeren.

10

Een schijn van kans. Twee empirische onderzoekingen naar discriminatie op grond van handicap en
etnische afkomst, Bovenkerk e.a., 1996.

20

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Bij een doeltreffende aanpassing kan gedacht worden aan:
- aangepast lesmateriaal
- aangepast lesrooster
- extra tijd voor examens
De uitbreiding van de wet leidt er niet toe dat iedere leerling met een handicap of
chronische ziekte altijd recht heeft op toelating tot een reguliere school van zijn of haar
keuze. Het schoolbestuur kan namelijk geschiktheidseisen aan leerlingen stellen.
Ten aanzien van wonen verbiedt de wet discriminatie en vereist het redelijke
voorzieningen. De plicht om te komen tot bouwtechnische aanpassingen is in de
Wgbh/cz niet geadresseerd aan de verhuurder of de verkoper. Hierin voorziet de Wet
Maatschappelijke Ondersteuning (zie ook paragraaf 2.2.) die bij gemeenten de taak en
bevoegdheid legt compensatie te bieden voor de beperkingen die mensen ondervinden
en in dat kader bestaat de mogelijkheid dat de gemeente noodzakelijke woningaanpassingen vergoedt.
De Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd
Het verbod op onderscheid op grond van leeftijd bij de arbeid geldt bij werving, selectie
en aanstelling van personeel, arbeidsbemiddeling, arbeidsvoorwaarden, bevordering en
ontslag. Daarnaast is het van toepassing op beroepsonderwijs,
beroepskeuzevoorlichting, loopbaanoriëntatie en het lidmaatschap van werkgevers- of
werknemersorganisaties of een vereniging van beroepsgenoten. Het hanteren van een
leeftijdsgrens is alleen toegestaan als daarvoor een objectieve rechtvaardiging bestaat
of als de leeftijdsgrens een wettelijke basis heeft. Dit is bijvoorbeeld het geval bij
ontslag vanwege het bereiken van de AOW-gerechtigde leeftijd. Een ander voorbeeld is
werkgelegenheidsbeleid dat specifiek gericht is op het bevorderen van de
arbeidsdeelname van jongeren. Zo blijft er een apart minimumjeugdloon bestaan,
omdat dit tot doel heeft jongeren een grotere kans op werk te geven.
De Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen
Het verbod op onderscheid van geslacht is van toepassing op de arbeid; het betreft de
aanstelling van personeel, arbeidsbemiddeling, arbeidsvoorwaarden, bevordering en
ontslag en pensioenopbouw. Hetzelfde geldt voor onderwijs en het lidmaatschap van
werkgevers- en werknemersorganisaties en toetreding tot
personeelsvertegenwoordigingen.
Wetboek van Strafrecht
Bedrijven of diensten die - zonder dat daarvoor een goede reden bestaat - niet
toegankelijk zijn voor mensen met een handicap kunnen strafrechtelijk vervolgd
worden. Discriminatie van mensen wegens hun handicap is met ingang van 1 januari
2006 strafbaar op basis van de artikelen 137 c tot en met f van het Wetboek van
Strafrecht. Het gaat om discriminatie van (onder andere) mensen met een lichamelijke,
psychische of verstandelijke handicap. Ook chronisch zieken vallen onder de reikwijdte
van de wet, maar dan moet die chronische ziekte tevens een handicap zijn.

21

B&A CONSULTING BV

2.2

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

VOORZIENINGEN
Op vele terreinen worden voorzieningen getroffen die tot doel hebben om te komen tot
gelijke behandeling. In onderstaand overzicht wordt themagewijs een zo compleet
mogelijk beeld geschetst van getroffen voorzieningen.
Zorg en ondersteuning
Wet maatschappelijke ondersteuning
De Wmo heeft tot doel dat álle burgers kunnen participeren in de samenleving11. De
Wmo is van kracht sinds 1 januari 2007 en verving de Welzijnswet, de Wet
voorzieningen gehandicapten (WVG) en delen van de Algemene Wet Bijzondere
Ziektekosten (AWBZ). De gemeenten voeren de Wmo uit. Zij hebben veel
beleidsvrijheid om de uitvoering zelf vorm te geven waardoor de uitvoering per
gemeente kan verschillen. De Wmo is er voor mensen met een beperking, bijvoorbeeld
door ouderdom, chronische ziekte, handicap of psychische problemen. Gemeenten is
opgedragen hun inwoners te compenseren voor deze beperkingen. Iedere gemeente
doet dat op haar eigen manier. In de Wmo zijn negen prestatievelden benoemd waarop
de gemeente prestaties moet leveren. De maatregelen die de gemeente kan treffen,
zijn zeer uiteenlopend: van individuele voorzieningen als woningaanpassingen, hulp bij
het huishouden en scootmobiel, tot collectieve voorzieningen zoals buurthuizen, maar
ook de ondersteuning van mantelzorgers en vrijwilligers en de bieden van
voorzieningen in de maatschappelijke opvang. In het Gemeentefonds is voor 2010 is
ruim 1,5 miljard euro gereserveerd voor de Wmo als bijdrage aan het gemeentefonds.
Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
De AWBZ is een volksverzekering voor ziektekostenrisico’s12. Ieder die in Nederland
woont of werkt, is ervoor verzekerd en heeft recht op vergoeding van de AWBZ-zorg.
De AWBZ dekt zware geneeskundige risico's die niet onder de zorgverzekering vallen.
Het gaat om medische kosten die door vrijwel niemand op te brengen zijn. Op grond
van de AWBZ worden bijzondere ziektekosten vergoed (zoals langdurige zorg thuis of
opname in een verpleeghuis of gehandicapteninstelling).
Zorgverzekeringswet
Het basispakket (de basisverzekering) zorgt ervoor dat elke Nederlands ingezetene
verzekerd is van medisch noodzakelijke zorg13. Het basispakket is geregeld in de
Zorgverzekeringswet. Deze wet geeft aan waar de verzekerde recht op heeft.
Zorgverzekeraars werken dat verder uit in hun polis. Voor de basisverzekering geldt
een verzekeringsplicht. De inhoud van het basispakket is door de overheid wettelijk
vastgesteld en voor iedereen hetzelfde. Het bevat alle noodzakelijke zorg zoals
ziekenhuiszorg, medicijnen, hulpmiddelen en huisartsenzorg. In de
Zorgverzekeringswet is onder andere een vergoeding geregeld voor rollators en andere
hulpmiddelen, bijvoorbeeld voor zintuiglijk gehandicapten.

11
12
13

Bron website Ministerie VWS: http://www.minvws.nl/dossiers/wmo/default.asp.
Website Ministerie VWS: http://www.minvws.nl/dossiers/awbz/.
Website Ministerie VWS: http://www.minvws.nl/dossiers/zorgverzekering/.

22

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Wonen
Woningwet en Bouwbesluit
Artikel 2 van de Woningwet stelt dat bij Algemene maatregel van bestuur eisen
worden gesteld aan de veiligheid, gezondheid, bruikbaarheid, energiezuinigheid en
milieu. Artikel 8 regelt dat gemeenten een gemeentelijke bouwverordening moeten
opstellen. In de gemeentelijke bouwverordening kunnen tevens eisen zijn opgenomen
ten aanzien van de toegankelijkheid van terreinen en erven. De gemeente maakt bij
invulling daarvan over het algemeen gebruik van de door de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten opgestelde model bouwverordening. Artikel 5.1.3 van deze
model bouwverordening stelt eisen aan de bereikbaarheid voor gehandicapten van
gebouwen en de openbare weg.
De betreffende Algemene Maatregel van Bestuur heeft als citeertitel Bouwbesluit 2003.
In hoofdstuk 4 van dat besluit (bruikbaarheid) zijn voorschriften opgenomen voor de
toegankelijkheid (voor iedereen en ook specifiek gericht op gehandicapten en lange
mensen) van gebouwen. Al sinds 1 oktober 1992 moeten alle niet tot bewoning
bestemde gebouwen met voor het publiek bestemde ruimten rolstoeltoegankelijk zijn.
Het komt er op neer dat elke publieksruimte in een gebouw, waarvan de
bouwaanvraag is ingediend na inwerkingtreding van het Bouwbesluit 1991,
rolstoeltoegankelijk moet zijn. In 2003 is het voorschrift aangescherpt, zodat
rolstoeltoegankelijkheid niet alleen voor het publiek maar ook voor medewerkers is
gewaarborgd. Sindsdien moet in vrijwel elk utiliteitsgebouw een substantieel gedeelte
rolstoeltoegankelijk zijn.
Voor nieuwe woongebouwen eist het Bouwbesluit sinds 2003 dat deze voor
rolstoelgebruikers toegankelijk moeten zijn. Daarnaast eist het Bouwbesluit dat in
woongebouwen boven een bepaald oppervlak (in de praktijk: vanaf vier woonlagen)
een lift aanwezig moet zijn. Voor de overige nieuw te bouwen
meergezinswoongebouwen geldt dat er tenminste ruimte moet worden gereserveerd
voor een lift.
Transport
Toegankelijk openbaar vervoer staat in Nederland hoog op de agenda. In 2010 moet
het stads- en streekvervoer over de weg optimaal toegankelijk zijn en in 2030 moet een
optimaal zelfstandig toegankelijk spoorsysteem ontwikkeld zijn. In de Wet
personenvervoer 2000 is opgenomen dat bij het verlenen van een concessie aan een
vervoermaatschappij rekening moet worden gehouden met de toegankelijkheid van
het vervoer voor ouderen en voor mensen met een handicap. De wet verplicht de
decentrale overheden ofwel de vervoersautoriteiten om bij het uitschrijven van een
aanbesteding voor stads- en streekvervoer toegankelijkheid als dwingend criterium te
hanteren.
Als het gaat om rolstoeltoegankelijkheid gelden er ook Europese regels voor vervoer,
waaronder de treinverordening 1371/2007. Zo gelden op grond van de TSI-richtlijn
2001/16/EG, verwerkt in de beschikking 2008/164/EG (technische eisen trein) en de
stadsbussenrichtlijn 2001/85/EG (technische eisen bus) regels omtrent de
minimale afmetingen voor plaatsing van rolstoelen van 210 cm lengte, 70 cm breedte
en 109 cm hoogte. Die fungeren als referentie voor doorgangsruimte en draaideuren in
voertuigen.

23

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Stads- en streekvervoer
Wat betreft het stads- en streekvervoer is met de 12 provincies en 7 stadsregio’s
afgesproken dat het busmaterieel in 2010 voor 99 – 100 procent is aangepast en dat
bushaltes in 2010 – met een uitloop naar 2015 – voor gemiddeld 50 procent is
aangepast. In de eindsituatie voldoen in beginsel alle bussen in het stads- en
streekvervoer aan eisen van toegankelijkheid en bruikbaarheid, zoals opgenomen in
het Voertuigreglement.
Het Ministerie van Verkeer en Waterstaat heeft wat betreft de haltes als optimum in
de toegankelijkheid gedefinieerd dat met het aanpassen van gemiddeld 50 procent van
de haltes een bereik van circa 70 procent van de doelgroep kan worden gerealiseerd.
Deze methode zorgt ervoor dat het bereik van de doelgroep (reizigers met een
mobiliteitsbeperking) ten opzichte van de financiële investeringen voldoende zal zijn.
Het kan dus niet proportioneel (redelijk) zijn om elke bestaande halte toegankelijk te
maken. Bij de haltes die wel worden aangepast dient een prioritering te worden
aangebracht, waarbij ov-knooppunten en haltes bij belangrijke voorzieningen en
bestemmingen voorrang hebben.
Spoor: Het Stappenplan Toegankelijkheid 200514
In de concessies die zijn verleend aan NS en ProRail is bepaald dat er een afgestemd
stappenplan wordt ontwikkeld dat de maatregelen beschrijft die NS en ProRail gaan
nemen om in 2030 te komen tot een toegankelijk spoorsysteem: 80 procent van het
treinmaterieel is in 2030 aangepast, in 2020 is driekwart van de stations aangepast.
Middels een stappenplan wordt hieraan uitvoering gegeven. Toegankelijkheid van het
spoorvervoer is van belang voor alle reizigers. Denk in het bijzonder aan ouderen,
reizigers met zware bagage, reizigers met een kinderwagen en mensen met een
functiebeperking. NS besteedt reeds veel aandacht aan toegankelijkheid voor mensen
met een functiebeperking. In het stappenplan gaan NS en ProRail in op de
toegankelijkheidsnormen die gezamenlijk een toegankelijk spoorsysteem opleveren.
Daarbij ligt de focus op zelfstandig reizen. Met het maken van dit stappenplan is de
informatievoorziening met betrekking tot de toegankelijkheidsaspecten van het spoor
aanzienlijk verbeterd. Zo zijn alle perrons in Nederland gemeten zowel qua
perronhoogte als qua perronspleet. NS heeft laten onderzoeken in hoeverre de
belangrijkste materieeltypen op detailniveau voldoen aan de toegankelijkheidsnormen.
Momenteel voldoet de infrastructuur en het materieel deels aan de normen.
Spoor: Het Implementatieplan Toegankelijkheid
Het Implementatieplan Toegankelijkheid beschrijft de maatregelen die ProRail en NS
voorstellen aan de Minister van Verkeer en Waterstaat om voor 2030 te komen tot een
grotendeels zelfstandig toegankelijk spoorsysteem. Het Implementatieplan volgt op
het in september 2005 door ProRail en NS aan de Minister aangeboden Stappenplan
Toegankelijkheid. Op Europees niveau worden de richtlijnen voor toegankelijkheid
vastgelegd in de TSI PRM15. Het totale voorzieningenniveau dat door ProRail en NS in
het Implementatieplan wordt voorgesteld, is minimaal gelijkwaardig of hoger dan de
minimumnormen in de TSI PRM.

14

15

Stappenplan Toegankelijkheid 2005.
Technical Specification for Interoperability People with Reduced Mobility.

24

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Het implementatieplan beschrijft alle maatregelen die worden genomen om een
zelfstandig toegankelijk spoorsysteem te realiseren. Naast lopende maatregelen op het
gebied van service, verkoop en reisinformatie betreft het:
- Een pakket kleinere infrastructuurmaatregelen. Deze zijn binnen enkele jaren op
alle stations te realiseren, bijvoorbeeld het aanpassen van toiletten en
wachtruimten en bewegwijzering op stations in braille;
- Het aanpassen van perrons ten behoeve van een gelijkvloerse instap. Een
gelijkvloerse instap vraagt een nauwe afstemming tussen perron en treinvloer.
Hiervoor worden maatregelen genomen aan perron en materieel (hoogte perrons
aanpassen, inzet van materieel met lage vloer). In dit kader stelt ProRail voor om de
normhoogte voor de perrons te wijzigen in 76 cm. NS ondersteunt, onder enkele
technische voorwaarden, deze normaanpassing. Deze Europese normhoogte sluit
goed aan op toekomstige materieelontwikkelingen én biedt goede vooruitzichten
voor het realiseren van een gelijkvloerse instap. Deze wijziging van de normhoogte
heeft geen invloed op de kosten en de doorlooptijd van het Implementatieplan.
Voor de uitwerking van het implementatieplan is een perronhoogte van 76 cm
gehanteerd.
- Het toegankelijk maken van de perrons. 78 stations worden nog van liften voorzien
zodat de perrons voor mensen met een motorische functiebeperking bereikbaar
zijn. Op de 35 locaties worden voor 2015 liften aangelegd; de overige locaties zijn
voor 2030 uitgevoerd. In totaal zijn in 2030 op circa 145 stations liften aanwezig.
De maatregelen leveren per doelgroep de volgende resultaten op:
- Voor doven en slechthorenden worden de benodigde maatregelen, bijvoorbeeld
visuele actuele reisinformatie, uiterlijk in 2010 gerealiseerd;
- Voor blinden en slechtzienden worden de meeste infrastructurele maatregelen,
bijvoorbeeld dubbele buisleuningen en een obstakelvrije route, uiterlijk in 2010
gerealiseerd. Blinden en slechtzienden kunnen dan zelfstandig gebruik maken van
het spoorsysteem. Een aantal maatregelen dat het reizen verder vergemakkelijkt,
heeft een langere doorlooptijd, zoals enkele aanpassingen aan het materieel, de
gelijkvloerse instap en liften;
- Voor mensen met een motorische beperking is de gelijkvloerse instap een
belangrijke maatregel. Door de corridorgewijze aanpak kan op delen van het
spoorwegnet al binnen enkele jaren zelfstandig worden gereisd. Het duurt echter
tot 2030 voordat de deelvariant is gerealiseerd en circa 90 procent van de reizigers
zelfstandig kan reizen. Dat heeft te maken zowel met het aanpassen van de
infrastructuur als met de inzet van materieel met een lage vloer.
De totale kosten van het infrastructuurdeel van het Implementatieplan dat door
ProRail wordt uitgevoerd (kleinere infrastructuurmaatregelen, aanpassen
perronhoogte en liften), bedraagt 450 miljoen euro. Het rijk heeft naast middelen uit
het stappenplan, onder de noemer Valysgelden in totaal 20 miljoen euro extra ter
beschikking gesteld om versneld toegankelijkheidsmaatregelen (liften en maatregelen
met een korte doorlooptijd) te nemen.

25

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Onderwijs
Wet op de leerling-gebonden financiering (lgf-wet)
Deze wet geeft ouders van een kind met een handicap het recht om die school voor
hun kind te kiezen die zij het meest geschikt vinden. Dat kan een reguliere (gewone)
school zijn of een school voor speciaal onderwijs. De wetgeving is bedoeld voor
kinderen in het basis- en voortgezet onderwijs en het MBO. De leerling-gebonden
financiering wordt de Rugzak genoemd omdat het geld gekoppeld is aan het kind,
waarbij de ouders zeggenschap hebben over de besteding van de middelen.
Wanneer ouders kiezen voor een reguliere school en het kind extra voorzieningen
nodig heeft, kunnen de ouders een leerling-gebonden budget aanvragen. Het kind
neemt dit budget als het ware in een Rugzakje met zich mee. Uit de Rugzak kunnen
zaken worden bekostigd als extra formatie, ambulante begeleiding etc.
Ook ouders die kiezen voor speciaal onderwijs hebben profijt van de wetgeving. In de
wet is bepaald dat de toelatingscriteria voor het speciaal onderwijs onafhankelijk en
landelijk geldend moeten zijn. Dat betekent dat overal dezelfde criteria worden
gehanteerd. Ouders kunnen vervolgens kiezen voor speciaal onderwijs of regulier
onderwijs met een rugzak. De Commissies voor indicatiestelling (CvI's) bepalen welk
kind voor welk type onderwijs in aanmerking komt. Verder hebben ouders meer
inspraak in het onderwijs aan hun kind omdat zij samen met school een
handelingsplan voor hun kind moeten opstellen. Dit geldt zowel in het speciaal
onderwijs als in het regulier onderwijs met een rugzak.
WOOS
Per 1 januari 2009 worden de materiële onderwijsvoorzieningen onder
verantwoordelijkheid van het ministerie van OCW verstrekt op grond van de Wet
Overige OCW-Voorzieningen (WOOS). De verstrekking van materiële
onderwijsvoorzieningen is geregeld voor gehandicapte leerlingen die deelnemen aan
het reguliere onderwijs. Het UWV kan:
 op aanvraag vervoersvoorzieningen verlenen die er toe strekken dat de persoon
zijn/haar opleidingslocatie kan bereiken;
 vergoedingen verstrekken voor de kosten voor bemiddeling bij het vinden van en
voor het gebruik van een intermediaire activiteit ten behoeve van personen met
een auditieve handicap;
 de kosten vergoeden van meeneembare voorzieningen ten behoeve van de
inrichting van de opleidingslocatie en de bij de opleiding te gebruiken
hulpmiddelen, die in overwegende mate op het individu zijn afgestemd.
Mediabesluit
In het Mediabesluit (een algemene maatregel van bestuur gebaseerd op de Mediawet)
is geregeld dat de landelijke publieke omroep 95 procent van de Nederlandstalige
programma's moet ondertitelen voor doven en slechthorenden. Daarvoor heeft de
landelijke publieke omroep tot 1 januari 2011 de tijd. Ook de tussenstappen om dit
eindpercentage te bereiken zijn in percentages ondertiteling per jaar in het besluit
vastgelegd. Dit is ook in lijn met EU-richtlijn Audiovisuele Mediadiensten (AMVDrichtlijn). Voor de landelijk opererende commerciële omroepen is eveneens een
dergelijke regeling in het Mediabesluit opgenomen, zij het dat het daar gaat om een

26

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

eindpercentage van 50 procent ondertiteling. Deze regeling is op 1 december 2006 in
werking getreden.
De publieke omroep start als één van de eerste Europese omroepen met het aanbieden
van ondertiteling op internet. Televisieprogramma’s zijn vanaf 4 juni 2009 met
ondertiteling terug te kijken op Uitzending Gemist. Met het aanbieden van
ondertiteling wordt Uitzending Gemist voor een grotere groep Nederlanders
toegankelijk. Doven en slechthorenden maken gebruik van ondertiteling, maar ook veel
mensen zonder gehoorbeperking doen dit. Op televisie wordt nu meer dan 80 procent
van de Nederlandstalige programma’s bij de publieke omroep ondertiteld. Ongeveer de
helft van deze programma’s wordt ook op Uitzending Gemist aangeboden met
ondertiteling.
Voorbeeld van zelfregulering: Aangepast Lezen
Bij aangepast lezen speelt een combinatie van de volgende factoren een rol bij een
succesvolle vorm van zelfregulering:
- vertrouwen
- een goede regeling (zie hierna)
- wetgeving die ruimte laat voor marktpartijen en nationale initiatieven (Nederland
kent een poldercultuur en een ander auteursrechtsysteem en -praktijk dan bv. de
Angelsaksische landen).
- modelcontracten tussen uitgevers en auteurs waarin de afspraak is opgenomen
dat boeken ook beschikbaar zijn voor gehandicapten omwerking.
Enkele gegevens over reeds getroffen voorzieningen:
- Productie gesproken boeken: 2000 titels per jaar: 1.2 miljoen minuten audio.
- Collectie gesproken boeken 60.000 Titels. Nederland staat hiermee met de
Scandinavische landen in absolute zin in de wereldtop.
- Iedere dag worden door dagbladuitgevers digitale bestanden aangeleverd die
worden omgesproken; dat geldt ook voor tijdschriften16.
- Studie- en vak literatuur is maatwerk. Uitgevers werken vrijwillig en kosteloos mee.
Regeling toegankelijke lectuur voor leesgehandicapten 2007
Dit is een regeling waarin de Nederlandse Uitgeversbond, de Vereniging Openbare
Bibliotheken en de Stichting Dedicon afspraken hebben gemaakt over de wijze waarop
de toegankelijkheid van lectuur voor leesgehandicapten wordt gewaarborgd. Hierin
wordt tevens gerefereerd aan de Regeling Blindenbibliotheken.
Regeling Blindenbibliotheken
In deze regeling is het de Blindenbibliotheken toegestaan om bepaalde documenten,
die vanwege hun verschijningsvorm niet toegankelijk zijn voor mensen met een
leeshandicap, om te werken tot producten die wel voor hen toegankelijk zijn. Deze
omgewerkte documenten kunnen vervolgens ter beschikking worden gesteld aan deze
groep leesgehandicapten. De om te werken producten zijn onderverdeeld in drie typen:
brailledocumenten, gesproken documenten en elektronisch leesbare documenten.

16

Zie www,anderslezen.nl

27

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

De uitgangspunten van deze regeling zijn:
- dat leesgehandicapten, naast de (beperkte) uitleen via openbare bibliotheken, via
het Loket aangepast-lezen zijn aangewezen op de bemiddeling van
blindenbibliotheken;
- dat de bij het Loket aangepast-lezen geregistreerde gebruikers een ‘gesloten
systeem’ vormen, waaraan niet-leesgehandicapten niet gemakkelijk kunnen
deelnemen;
- dat de kans op misbruik van omgewerkte content minimaal is;
- dat de uitleen aan de bij het Loket aangepast-lezen ingeschreven
leesgehandicapten primair verloopt op grond van de gemaakte afspraken. De
uitleen van omgewerkte content via de openbare bibliotheken aan niet als
leesgehandicapten ingeschreven gebruikers verloopt onder het regime van het
leenrecht en kent een aanvullende vergoeding;
- dat de gesproken boeken die op cd worden uitgeleend uitsluitend worden
uitgeleend in Daisy format ofwel voorzien van Daisy software. Voor het afspelen
van Daisy-software is een aparte Daisy-speler nodig. Daisy-cd’s zijn niet af te
luisteren op gewone apparatuur.
Ontwikkelingen: Praktijkspoor
Op het terrein van goederen en diensten is gestart met een praktijkspoor dat in 2009
en 2010 doorloopt. In het Praktijkspoor, dat mede mogelijk wordt gemaakt door het
ministerie van VWS, wordt door verscheidene branches samen met
cliëntenorganisaties plannen ontwikkelen om de toegang tot goederen en diensten
voor mensen met een beperking te verbeteren. Tevens draagt het Praktijkspoor bij aan
kennisverspreiding. Praktijkspoor zal leiden tot één landelijk informatiepunt over
toegankelijke goederen en diensten.
Praktijkspoor is uitdrukkelijk geen exclusief rijksoverheidsproject. Daarom is een
maatschappelijk breed samengestelde stuurgroep geïnstalleerd die bestaat uit
vertegenwoordigers van VNO-NCW, MKB Nederland, Horeca Nederland, CG-Raad,
Vilans, LSR, VG Belang, MKB Nederland, Taakgroep Handicap en Samenleving, Stichting
Accessibility, Vilans en Universiteit Utrecht.
Plaatselijke initiatieven
In tal van gemeenten lopen, al dan niet in het kader van de Wet Maatschappelijke
Ondersteuning, initiatieven om tot verbetering van de toegankelijkheid van
publiekstoegankelijke voorzieningen te komen. Vaak zijn het initiatieven die al langere
tijd lopen en waarin gemeenten, belangenorganisaties en maatschappelijke
organisaties samenwerken. Zo biedt Toegankelijk Rotterdam een website met
informatie over de mate van toegankelijkheid van tal van voorzieningen.

28

3

HET MAATSCHAPPELIJK PROBLEEM
Dit hoofdstuk gaat over het maatschappelijk probleem in Nederland waarvoor de
Richtlijn een oplossing beoogt te zijn. Het gaat in dit hoofdstuk om informatie over de
situatie in Nederland over aard en omvang van ongelijke behandeling of discriminatie
en de mate waarin dit een belemmering vormt voor maatschappelijke participatie en
individuele ontplooiing van diegenen die met de ongelijke behandeling worden
geconfronteerd. De vier gronden worden afzonderlijk behandeld (paragrafen 3.2. - 3.5.),
voorafgegaan door een korte weergave van hetgeen hierover in de impact assessment
van de Europese Commissie is opgemerkt (3.1.).
In dit hoofdstuk worden gegevens gepresenteerd over zowel discriminatie als
on/gelijke behandeling gebaseerd op bronnenonderzoek; over discriminatie zijn meer
gegevens beschikbaar dan over on/gelijke behandeling.

3.1

IMPACT ASSESSMENT EUROPESE COMMISSIE
De Europese Commissie heeft in 2008 een impact assessment opgesteld17. In het
assessment wordt opgemerkt dat gegevensverzameling over de verschillende vormen
van discriminatie een ‘extremely sensitive issue’ is, en door de lidstaten niet
systematisch wordt uitgevoerd. Daarom zijn door de EC wel enkele onderzoeken
uitgevoerd. In het impact assessment wordt de maatschappelijke problematiek
beschreven aan de hand van (1) gegevens over de perceptie van het voorkomen van
discriminatie, (2) gegevens over klachten bij Equality Bodies, (3) enkele gegevens over
de maatschappelijke positie zoals scholingsniveau en werkloosheid, en (4) casuïstiek.
De gegevens laten zien dat er sprake is van discriminatie; de voor het assessment
beschikbare gegevens maken echter niet duidelijk in hoeverre er verschillen zijn naar
de ernst van de verschillende vormen van discriminatie, en naar de plaats (land) van
voorkomen. Op basis van de gegevens die in het assessment zijn verwerkt, wordt
aangenomen dat discriminatie de fundamentele waarden van de EU bedreigt zoals
sociale cohesie en economische belangen. Op zichzelf is dat aannemelijk, maar het is
niet met empirische gegevens onderbouwd.
In het impact assessment wordt gesteld dat zonder EU-interventie de huidige praktijk
‘is likely to continue’. Deze conclusie is gebaseerd op de ervaring dat zonder EUverplichting duidelijke verbeteringen van de situatie niet verwacht mogen worden en
de veronderstelling dat de impact van het VN-Verdrag gering zal zijn gezien de
beperkte implementatieverplichtingen (‘depending on available sources’). Er zal sprake
zijn van blijvende social exclusion, een lappendeken van nationale antidiscriminatieregelingen, schadelijk voor het bedrijfsleven, en beperkingen in het vrije
personenverkeer18. In het impact assessment wordt daar echter geen empirische
bewijsvoering voor geleverd.

17
18

Commissie EU (2008), Impact Assessment SEC (2008)2180.
Impact Assessment Europese Commissie (2008), par. 4.4.

29

B&A CONSULTING BV

3.2

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

GELOOF / LEVENSOVERTUIGING
Ongelijke behandeling op de gronden geloof / levensovertuiging is in algemene zin
lastig te onderscheiden van ongelijke behandeling op aanpalende gronden zoals ras en
herkomst. In het onderstaande kon dan ook niet in alle gevallen de grens scherp
getrokken worden tot gegevens die uitsluitend betrekking hebben op ongelijke
behandeling op de grond geloof / levensovertuiging.
Er zijn meerdere bronnen die een beeld geven van de omvang van discriminatie of
ongelijke behandeling op grond van geloof / levensovertuiging in Nederland. In
onderstaande tabel zijn de gegevens uit de verschillende bronnen weergegeven; de
gegevens hebbe betrekking op Nederland tenzij anders vermeld.
Aard van de gegevens
Percentage inwoners van de EU dat van mening is dat
discriminatie op grond van godsdienst of geloof in hun
land tamelijk tot zeer wijdverspreid is
Aantal incidenten anti-islamitische respectievelijk
antisemitische uitingen (waaronder geweldpleging,
bedreiging, vernieling, mishandeling)
Aantal verzoeken om een oordeel op de grond godsdienst.
Geen onderscheid naar binnen en buiten de arbeid. (tussen
de 58 en 69% van alle verzoeken ongeacht de grond van
2005 t/m 2008 betreft verzoeken binnen de arbeid)
Aantal verzoeken om een oordeel op de grond
levensovertuiging. Geen onderscheid naar binnen en
buiten de arbeid.
Percentage klachten dat betrekking heeft op de grond
‘herkomst/kleur/ras’. De gegevens zijn niet
gedifferentieerd naar binnen en buiten de arbeid.
Aantal uitingen op internet: Haat tegen moslims
Aantal uitingen op internet: Discriminatie tegen
Marokkanen en Turken
Aantal uitingen op internet: Antisemitisme
Aantal uitingen op internet: Discriminatie op grond van
overige afkomst
Aantal uitingen op internet: Anti-zwart racisme of
Afrofobie
Aantal uitingen op internet: Homohaat
Aantallen bij de politie geregistreerde incidenten naar
discriminatiegrond
19

20

21

22
23

Omvang
Nederlanders: 55%
Gemiddelde EU: 42%

Bron
Eurobarometer 200819

Anti-semitisch 2006: 35
Anti-semitisch 2007: 21
Anti-islamitisch 2006: 62
Anti-islamitisch 2007: 82
2005: 29 (5%)
2006: 56 (8%)
2007: 40 (8%)
2008: 33 (8%)
2005: 1 (0%)
2006: 3 (0%)
2007: 0 (0%)
2008: 0 (0%)
40%

Monitor Racisme en
Extremisme20

346
363

Jaarverslag CGB 2008

Jaarverslag CGB 2008

Anti Discriminatie
Bureaus en
Meldpunten in
Nederland21
Meldpunt
Discriminatie
Internet22

344
290
215
87
Ras / nationaliteit: 898
Godsdienst: 321

Criminaliteitsbeeld
discriminatie politie23

Bron: Discrimination in the European Union: Perceptions, Experiences and Attitudes. 2008. Special
Eurobarometer 296.
Monitor Racisme & Extremisme achtste rapportage 2008. Redactie: Jaap van Donselaar en Peter R.
Rodrigues.
Kerncijfers 2007 Jaaroverzicht discriminatieklachten bij Anti Discriminatie Bureaus en Meldpunten in
Nederland.
Meldpunt Discriminatie Internet. Jaarverslag 2008.
POLDIS 2008 Criminaliteitsbeeld Discriminatie.

30

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Samenvattend kan worden gesteld dat er volgens verschillende bronnen sprake is van
discriminatie op grond van levensovertuiging / geloof, al dan niet buiten arbeid. Veel
van de geregistreerde gevallen van discriminatie kennen hun grond in herkomst, kleur
en ras. Over de relatieve mate van discriminatie op grond van levensovertuiging /
geloof kunnen op basis van deze gegevens geen stellige uitspraken worden gedaan wat
betreft omvang en aard.

3.3

HANDICAP
In de literatuur worden vijf categorieën handicaps onderscheiden24:
 Verstandelijke beperking
 Lichamelijke beperking
 Zintuiglijke beperking
 Stoornis in het autistisch spectrum (gedragsmatige handicaps)
 Chronische aandoening
In ditzelfde onderzoek (zie voetnoot 25) is per categorie aangegeven welke
belemmeringen worden ervaren. De drempels die mensen met een lichamelijk
beperking ervaren hebben voornamelijk betrekking op de fysieke toegankelijkheid van
bepaalde voorzieningen. Te smalle gangpaden, draaideuren, ontbreken van liften,
slechte parkeerplaatsen, ongelijke paden zijn voorbeelden van drempels die toegang
bemoeilijken of onmogelijk maken.
Mensen met een auditieve beperking (zowel doven als slechthorenden) worden
voornamelijk geconfronteerd met drempels op het gebied van communicatie. Het gaat
dan bijvoorbeeld om communiceren met personeel, met bedrijven en om
communicatie met apparatuur. In situaties waarin alleen sprake is van een gesproken
boodschap, en niet van bijvoorbeeld een ‘ondertiteling’, doet zich een vergelijkbaar
communicatieprobleem voor.
Drempels die mensen met een visuele beperking (zowel blinden als slechtzienden)
ervaren, hebben voornamelijk betrekking op slechte leesbaarheid van informatie en
slechte toegankelijkheid (zowel fysiek als op internet).
Mensen met een verstandelijke beperking hebben vaak een verminderd vermogen tot
informatieverwerking en een verminderde leesvaardigheid. Lange of ingewikkelde
teksten vormen in die gevallen een probleem.
Mensen met een stoornis in het autistisch spectrum (autisme) ervaren vooral drempels
die te maken hebben met het verliezen van overzicht en het gebrek aan duidelijkheid.
Daarnaast vinden mensen met een autisme het veelal onprettig om in ruimten te zijn
waar hun zintuigen sterk worden geprikkeld: harde geluiden, flitsende lichten en veel
contrast.
De drempels voor mensen met een chronische ziekte zijn erg uiteenlopend. Het gaat
bijvoorbeeld om voedingsstoffen waar zij niet tegen kunnen en waarvan onduidelijk is
of ze in een gerecht zitten. Ook schiet de fysieke toegankelijkheid van de omgeving
voor veel chronisch zieken tekort, met name als het gaat om toegankelijkheid waarvoor
kracht nodig is, zoals in het geval er drangers op deuren zijn geplaatst.
24

MEE / Erasmus Universiteit + Berenschot (2007), Onderzoek naar de uitbreiding van de Wet Gelijke
Behandeling op grond van handicap of chronische ziekte voor het terrein van goederen en diensten.

31

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Onderstaande bronnen over het voorkomen van ongelijke behandeling van
gehandicapten zijn in de meeste gevallen niet specifiek naar deze vormen van
handicap. Er wordt onderscheid gemaakt naar daadwerkelijk ingediende klachten,
opvattingen van gehandicapten en deelname aan voorzieningen.
Aard van de gegevens
Aantal verzoeken om een oordeel op de grond
handicap / chronische ziekte. Geen onderscheid
naar binnen en buiten de arbeid (tussen de 58
en 69% van alle verzoeken ongeacht de grond
van 2005 t/m 2008 betreft verzoeken binnen de
arbeid)
Percentage klachten en meldingen dat
betrekking heeft op de grond ‘handicap of
chronische ziekte’. De gegevens zijn niet
gedifferentieerd naar binnen en buiten de
arbeid.
Percentage inwoners van de EU dat van mening
is dat discriminatie op basis van handicap
tamelijk tot zeer wijdverbreid is
Percentage mensen met een handicap of
chronische ziekte dat in hun leven is
gediscrimineerd vanwege hun handicap
Percentage mensen met een handicap dat
problemen ervaart met de toegankelijkheid van
publieke en private voorzieningen
Percentage mensen met een handicap dat
problemen ervaart met de toegankelijkheid van
de openbare ruimte
Percentage mensen met een handicap dat
problemen ervaart met de toegankelijkheid en
bruikbaarheid van vervoersbedrijven
Percentage scholieren studenten / scholieren
dat kampt met een handicap of ziekte die hen
beperkt in het volgen van een studie
Percentage museumbezoek

Percentage mensen met een lichamelijke
beperking dat belemmerd is in sociale contacten

25

26

27

28
29

Omvang
2005: 65 (10%)
2006: 89 (13%)
2007: 69 (13%)
2008: 50 (12%)

Bron
Jaarverslag CGB 2008

Bijna 4%

Anti Discriminatie
Bureaus en Meldpunten
in Nederland25

Nederland: 47%
Gemiddelde EU: 45%

Eurobarometer 200826

Eénmaal: 43%
Meer dan eens: 33%

Bureau
Discriminatiezaken Noord
Holland Noord27

63%

Rolstoelgebruikers: 85%
Niet-rolstoelgebruikers:
38%
Rolstoelgebruikers: 57%
Niet-rolstoelgebruikers:
21%
MBO: 6%
HBO: 7%

SCP-rapportage Meedoen
met beperkingen28

Ernstige lichamelijk
beperkten: 13%
Zonder beperkingen: 38%
50%

Kerncijfers 2007 Jaaroverzicht discriminatieklachten bij Anti Discriminatie Bureaus en Meldpunten in
Nederland.
Discrimination in the European Union: Perceptions, Experiences and Attitudes. 2008. Special
Eurobarometer 296.
'Discriminatie van gehandicapten en chronisch zieken', zoals weergegeven op:
www.radar.nl/read/7/onderzoek_discriminatie_van_gehandicapt.
SCP (2007), Meedoen met beperkingen - Rapportage gehandicapten.
SCP (2007), Meedoen met beperkingen - Rapportage gehandicapten.

32

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Aard van de gegevens
Aantal personen dat gebruik maakt van
collectief vervoer (2005)
Percentage mensen dat problemen ervaart bij
traplopen
Percentage mensen dat belemmeringen ervaart
bij het naar buiten gaan of betreden van
openbare gebouwen
Participatie mensen met een ernstige
motorische beperking of multipele problematiek

Percentage mensen met een lichte of matige
verstandelijke beperking dat zich wel eens
eenzaam voelt
Aandeel chronisch zieken en gehandicapten dat
vindt dat ze matig tot slecht functioneren in
huis, op hun werk of in hun vrije tijd
Aandeel chronisch zieken en gehandicapten dat
gebruik maakt van het openbaar vervoer
Tevredenheid over OV van chronisch zieken en
gehandicapten die OV gebruiken

Omvang
500.000

Bron

10%

SCP-rapportage Meedoen
met beperkingen29

Steile hellingen: 30%
Opstap voor bus of trein:
19%
Smalle deuren: 16%
Betaald werk: 10%
Ontevredenheid over
sociaal contact: 40%
Eén keer per maand actief
in vrije tijd: 30%
Gebruik openbaar vervoer:
30%
Gebruik speciale
vervoersvoorzieningen:
10%
44%

Bijna de helft

Participatiemonitor
200730

NIVEL31

NIVEL32

2005: 33%
2007: 25%
2007: minder dan de helft

Uit bovenstaande tabel blijkt dat mensen met een handicap problemen ervaren in de
toegankelijkheid van voorzieningen (privaat en publiek). Het gevolg hiervan is, zo blijkt
uit de cijfers, dat zij problemen ervaren in de maatschappelijke participatie (werk,
sociaal contact, ed.). Echter een systematische duiding van de omvang en de aard van
gelijke behandeling in de brede (alle sectoren van de samenleving waaraan
deelgenomen kan worden) leveren bovengenoemde gegevens niet op. Uit het
bovenstaande kunnen dan ook geen goede conclusies worden getrokken over het
absolute en relatieve belang van de verderop in dit assessment te bespreken
voorzieningen ten behoeve van gelijke behandeling.

30
31

32

NIVEL (2008), Deelname aan de samenleving van mensen met een beperking Participatiemonitor 2007.
Ontleend aan de brief van de staatssecretaris van VWS aan de Tweede Kamer (DMO/PO-2778931, d.d. 9
juli 2007), op basis van: Nivel (2007), Anders of toch niet? Deelname aan de samenleving van mensen
met een lichte of matige verstandelijke beperking.
Kerngegevens Maatschappelijke Situatie 2008, Nationaal panel chronisch zieken en gehandicapten.

33

B&A CONSULTING BV

3.4

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

LEEFTIJD
Leeftijdsdiscriminatie cq. ongelijke behandeling op de grond leeftijd doet zich, aldus
Art.1, de landelijke vereniging ter voorkoming en bestrijding van discriminatie op alle
gronden, overwegend voor op de arbeidsmarkt33; dit aspect valt buiten het bestek van
de Richtlijn en dus van dit impact assessment.
Dat neemt niet weg dat op tal van maatschappelijke terreinen sprake is van ongelijke
behandeling in regelgeving en handelswijzen.
Onderstaande bronnen geven inzicht in het voorkomen van discriminatie op grond van
leeftijd.
Aard van de gegevens
Aantal verzoeken om een oordeel op de
grond leeftijd. Geen onderscheid naar
binnen en buiten de arbeid. (tussen de
58 en 69% van alle verzoeken ongeacht
de grond van 2005 t/m 2008 betreft
verzoeken binnen de arbeid)
Aantal meldingen van burgers die zich
benadeeld voelen op grond van hun
leeftijd (1994-2004)
Onderwerpen van de meldingen van
leeftijdsdiscriminatie buiten arbeid

33
34

Omvang
2005: 208 (33%)
2006: 219 (32%)
2007: 134 (26%)
2008: 106 (25%)

Bron
Jaarverslag CGB 2008

300 per jaar
70% arbeidsgerelateerd
30% niet -arbeidsgerelateerd
- financiële producten (leningen,
hypotheken, creditcards,
studiefinanciering, collegegeld)
- verzekeringen (autoverzekeringen,
reisverzekeringen, zorgverzekeringen,
ongevallenverzekering,
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen
)
- serviceflats, toewijzing van sociale
huurwoningen
- belastingen (zelfstandigenaftrek),
pacht
- adoptie
- kunstkoopregelingen
- IVF
- Controlled circulation (tijdschriften
zoals Intermediair en Carp),
autohuur. Vaak hebben de klachten
betrekking op leeftijdsgrenzen t.a.v.
de toegang tot het product of de
dienst, soms ook op leeftijdgebonden
premies of uitkeringen.

Factsheet
leeftijdsdiscriminatie
34

Factsheet
leeftijdsdiscriminatie

http://www.art1.nl/artikel/7227-Factsheet_leeftijdsdiscriminatie.
LBL, Gelijke behandeling naar leeftijd op alle terreinen gewenst. Inbreng LBL, expertisecentrum leeftijd en
maatschappij voor rondetafelgesprek met vaste TK-commissie SZW op 19 mei 2004.

34

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Aard van de gegevens
Percentage meldingen en klachten op
grond van leeftijd

Omvang
20%

Percentage inwoners van de EU dat van
mening is dat discriminatie op grond
van leeftijd in hun land tamelijk tot
zeer wijdverspreid is

Nederland: 44%
Gemiddelde EU: 42%

Bron
Anti Discriminatie
Bureaus en
Meldpunten in
Nederland35
Eurobarometer 200836

Uit bovengenoemde gegevens blijkt dat er sprake is van ongelijke behandeling op basis
van leeftijd. Veelal zijn deze arbeidsgerelateerd, maar ook niet-arbeidsgerelateerde
discriminatie op deze grond komt voor. De gegevens zijn zodanig dat er geen goed
beeld ontstaat van de omvang en aard van de gevolgen hiervan. Bovenstaande
gegevens bieden geen inzicht in het absolute en relatieve belang van de verderop in dit
assessment te bespreken maatregelen.

3.5

SEKSUELE GEAARDHEID
Onderstaande bronnen geven inzicht in het voorkomen van discriminatie op grond van
seksuele geaardheid.
Aard van de gegevens
Aantal verzoeken om een
oordeel op de grond seksuele
gerichtheid. Geen onderscheid
naar binnen en buiten de
arbeid. (tussen de 58 en 69%
van alle verzoeken ongeacht de
grond van 2005 t/m 2008
betreft verzoeken binnen de
arbeid)
Percentage inwoners van de EU
dat van mening is dat
discriminatie op grond van
seksuele geaardheid in hun
land tamelijk tot zeer
wijdverspreid is
Aantallen uitingen van
homohaat op Internet

35

36

37

38

Omvang
2005: 15(2%)
2006: 4 (1%)
2007: 10 (2%)
2008: 7 (2%)

Bron
Jaarverslag CGB 2008

Nederland: 45%
Gemiddelde EU: 51%

Eurobarometer 200837

87

Meldpunt Discriminatie
Internet38

Kerncijfers 2007 Jaaroverzicht discriminatieklachten bij Anti Discriminatie Bureaus en Meldpunten in
Nederland.
Discrimination in the European Union: Perceptions, Experiences and Attitudes. 2008. Special
Eurobarometer 296.
Discrimination in the European Union: Perceptions, Experiences and Attitudes. 2008. Special
Eurobarometer 296.
Meldpunt Discriminatie Internet. Jaarverslag 2008.

35

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Aard van de gegevens
Aantal geregistreerde
incidenten inzake homohaat
Percentage klachten dat
betrekking heeft op de grond
hetero- of homoseksuele
geaardheid
Percentage Nederlanders dat
homoseksualiteit als
bestaanswijze accepteert

Percentage Nederlanders dat
moeite heeft met een
homoseksuele leraar of lerares
voor hun kind
Opvattingen homoseksuelen
over de maatschappelijke
acceptatie

Percentage homoseksuelen dat
te maken heeft gehad met
negatieve reacties op hun
geaardheid

39
40

41

Omvang
380
(circa 15 procent van alle
geregistreerde incidenten)
6%

Bron
Criminaliteitsbeeld
discriminatie39
Anti Discriminatie
Bureaus en Meldpunten
in Nederland40

Autochtone Nederlanders: 95%
Turkse achtergrond: 60%
Marokkaanse achtergrond: 64%
Antilliaanse achtergrond: 77%
Surinaamse achtergrond: 88%

SCP-rapport Monitoring
van sociale acceptatie
van homoseksuelen in
Nederland41

Autochtone Nederlanders: 2%
Turkse achtergrond: 27%
Marokkaanse achtergrond: 21%
Antilliaanse achtergrond: 14%
Surinaamse achtergrond: 11%
Allen zijn het erover eens dat de
rechtspositie van homoseksuelen
is verbeterd (waarbij ze vooral
veel betekenis toekennen aan de
openstelling van het burgerlijk
huwelijk voor geslachtsgenoten
Meer dan een derde meent mede
hierdoor dat de positieve
ontwikkelingen domineren.
Ruwweg een derde stelt dat de
situatie de afgelopen jaren niet of
nauwelijks is veranderd of dat
positieve en negatieve
ontwikkelingen elkaar in balans
houden.
De overigen waarderen de
algehele ontwikkeling als
negatief, waarbij ze vooral
refereren aan (berichten over)
toenemende intolerantie in
scholen, wijken en in de openbare
ruimte.
Mannen, één keer: 44%
Mannen, meer dan eens: 25%
Vrouwen, één keer: 51%
Vrouwen, meer dan eens: 16%

SCP-rapport Monitoring
van sociale acceptatie
van homoseksuelen in
Nederland

POLDIS 2008 Criminaliteitsbeeld Discriminatie.
Kerncijfers 2007 Jaaroverzicht discriminatieklachten bij Anti Discriminatie Bureaus en Meldpunten in
Nederland.
SCP (20007), Monitoring van sociale acceptatie van homoseksuelen in Nederland.

36

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Samenvattend blijkt dat ongelijke behandeling vanwege op grond van seksuele
geaardheid voorkomt. Homoseksuelen zijn verdeeld over de vraag of de positieve
danwel de negatieve ontwikkelingen domineren.

3.6

CONCLUSIES
In dit hoofdstuk over de maatschappelijke probleemanalyse is duidelijk geworden dat
het wensbeeld van de ontwerp-Richtlijn – geen ongelijke behandeling – in Nederland
nog geen volledige realiteit is: de gegevens laten zien dat er sprake is van ongelijke
behandeling op de vier gronden waarop de richtlijn betrekking heeft.
Maar de zeggingskracht van de gegevens is beperkt. In de eerste plaats is er geen goed
en systematisch onderzoek gepubliceerd naar de mate waarin ongelijke behandeling
daadwerkelijk voorkomt. In de tweede plaats bestaat er weinig inzicht in de mate
waarin situaties van ongelijke behandeling negatieve gevolgen hebben voor de
kwaliteit van leven en de maatschappelijke participatie van degenen die met ongelijke
behandeling geconfronteerd worden.
Deze beperkingen in de maatschappelijke probleemanalyse hebben voor dit impact
assessment twee gevolgen. In de eerste plaats is er geen goede empirische grondslag
om schattingen te maken van de maatschappelijke baten die het gevolg zijn van
maatregelen die op grond van de richtlijn zouden worden getroffen, anders dan het
aantal personen dat profijt heeft van de maatregelen te bepalen. In de tweede plaats is
het beperkt mogelijk om op grond van empirische gegevens prioriteiten te stellen in de
uitvoering van maatregelen die uit de richtlijn zouden voortvloeien.

37

4

EFFECTMETING
In dit hoofdstuk wordt beschreven op welke wijze en vanuit welke algemene aannames
en interpretaties de effecten zijn onderzocht. Een methodologische verantwoording is
gegeven in bijlage 1.

4.1

INDIRECTE ECONOMISCHE EFFECTEN
Uitgangspunt in dit impact assessment van de richtlijn gelijke behandeling zijn de
directe kosten en de directe baten van de maatregelen waartoe de richtlijn verplicht.
Indirecte effecten blijven buiten de berekeningen. Daarmee volgt dit assessment de
leidraad voor de uitvoering van maatschappelijke kostenbaten-analyses van het CPB42.
Voor het toegankelijk maken van bijvoorbeeld restaurants voor rolstoelers betekent dit
dat de kostenramingen worden gebaseerd op de huidige prijzen van materialen en
personeel die nodig zijn om de toegankelijkheidsvoorzieningen te verwezenlijken. De
baten worden bepaald aan de hand van een schatting van de toename van het aantal
gehandicapten dat na het aanbrengen van de voorziening restaurants zal bezoeken.
Hierbij is de aanname dat na het aanbrengen van de voorzieningen gehandicapten net
zo vaak naar een restaurant gaan als niet-gehandicapten. De toename van het aantal
gehandicapte restaurantbezoekers is de baat van de investering in toegankelijkheid.
Indirecte kosten en indirecte baten blijven buiten beschouwing. Er wordt bijvoorbeeld
geen rekening mee gehouden dat de investering mogelijk extra werkgelegenheid
oplevert voor bouw- en installatiebedrijven. En ook de mogelijke extra omzet die de
horecabedrijven mogelijk realiseren als er meer gehandicapte klanten komen, blijft
buiten beeld.
Deze benadering is de enig juiste als de economie volledig in balans is met volledige
werkgelegenheid en perfect werkende markten. De toename van het aantal banen in
(in dit voorbeeld) de bouwsector leidt in deze theoretische situatie onder meer tot een
stijging van de lonen en een afname van het aantal banen in andere sectoren. Verder
zullen de eventuele hogere horeca-uitgaven ertoe leiden dat andere
consumentenbestedingen zullen dalen.
De leidraad van het CPB onderkent dat deze theoretische situatie zich in werkelijkheid
nooit voordoet en dat er dus altijd indirecte effecten zullen optreden. Op basis van
nationaal en internationaal empirisch onderzoek en na uitvoerige wetenschappelijke
discussie concludeert het CPB dat indirecte effecten in vergelijking met de omvang van
het directe effect in het algemeen heel klein zijn, en verder dat het erg moeilijk en
bewerkelijk is om de indirecte effecten te meten en dat er naast positieve indirecte
42

CPB en NEI (2002). Evaluatie van infrastructuurprojecten. Leidraad voor kosten-batenanalyse. CPB (2003).
Twee jaar ervaring met OEEI: de discussie over externe effecten. Zie ook bijlage voor de OEEI-leidraad

39

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

effecten ook bijna altijd sprake is van negatieve indirecte effecten. Het CPB concludeert
dat er zes opties zijn voor de behandeling van indirecte effecten in kostenbatenanalyses:
 Indirecte effecten niet meenemen in het onderzoek
 Indirecte effecten kwalitatief meenemen en deze globaal in beeld brengen
 Indirecte effecten alleen kwantificeren voor deelmarkten waar deze overtuigend
kunnen worden aangetoond
 Werken met een bescheiden vast opslagpercentage op de directe baten
 Algemene evenwichtsmodellen om indirecte baten aan te ontlenen
 Specifieke ‘tailormade’ modellen met telkens focus op de meest relevante markten
De Leidraad en de daaropvolgende discussie over indirecte effecten heeft geen
eenduidige voorschriften opgeleverd voor de analyse van indirecte effecten. Voor elk
van bovenstaande methoden valt wat te zeggen, afhankelijk van het doel en de
concrete context van de analyse. Op praktische gronden is er in dit impact assessment
voor gekozen om de indirecte effecten buiten de berekeningen te houden en alleen in
kwalitatieve termen te behandelen (zie paragraaf 5.1.5. Voordelen voor derden).

4.2

GRONDEN VOOR ONGELIJKE BEHANDELING
De effecten worden onderzocht voor de gronden handicap en leeftijd, niet voor de
gronden religie of levensovertuiging en seksuele voorkeur. De reden hiervoor is dat de
realisatie van gelijke behandeling op de gronden handicap en leeftijd specifieke
voorzieningen, maatregelen en/of (aanpassing van) specifieke regelgeving vergt.
Gelijke behandeling op de gronden religie of levensovertuiging en seksuele voorkeur
vergt weinig tot geen specifieke voorzieningen maar uitsluitend generieke regelgeving
(en de handhaving daarvan), en daarnaast maatschappelijke acceptatie van deze
regels. Dit betekent dat daaraan geen bijzondere kosten en baten verbonden zijn.
Voor het maatschappelijk draagvlak - naast kosten en baten de tweede
beoordelingsgrondslag in dit impact assessment - geldt dat bestaand onderzoek geen
goed inzicht biedt in het draagvlak voor doelstellingen van en maatregelen in het kader
van de richtlijn. In het kader van dit impact assessment kon geen surveyonderzoek
plaatsvinden naar het draagvlak bij burgers of ondernemers. Gegevens in dit rapport
over het maatschappelijk draagvlak zijn hoofdzakelijk gebaseerd op opvattingen en
percepties van belangenorganisaties en koepelorganisaties in het bedrijfsleven.
EC-impact assessment
Het impact assessment van de EC heeft een andere scope dan het onderhavige. In het
EC-impact assessment gaat het om het beoordelen van vormen van regulering vanuit
de Europese Unie. De reguleringsscenario’s worden beoordeeld op negen punten. De
gekozen punten zijn de juiste, maar de lijst kan uitgebreider zijn. Vooral de kostenkant
komt nauwelijks in beeld. Onder cost effectiveness wordt wel aandacht besteed aan
negatieve economische gevolgen van discriminatie voor slachtoffers maar niet aan de
implementatiekosten. Vanwege het ontbreken van gegevens worden
implementatiekosten niet berekend of geschat; kosten worden in formuleringen

40

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

overvleugeld door de baten van non-discriminatie cq. gelijke behandeling. Kosten
worden niet specifiek toegerekend aan kostendragers. Ook administratieve lasten
blijven buiten beeld. En in verband met het kostenaspect wordt gewezen op
mitigerende randvoorwaarden zoals het gegeven dat bedrijven geen disproportionele
kosten hoeven te maken (zonder (dis)proportionaliteit te definiëren) en door te wijzen
op de mogelijkheid om investeringen voor aanpassingen in de tijd te spreiden. Ook
eventuele andere bezwaren - juridisering en maatschappelijk draagvlak - worden niet
in de beschouwingen betrokken.
Verder bevat de analyse van de scenario’s een aantal aannames. Een voorbeeld is deze
opmerking over self-regulation: ‘This approach in not appropriate for all sectors but it
could be relevant in the area of insurance and banking services, sectors which are
already highly regulated, and where it is possible to identify the main economic
operators involved’. Deze stelling zal voor bepaalde lidstaten wel opgaan maar voor
andere zeker niet.

4.3

INTERPRETATIE VAN DE RICHTLIJN
Artikel 4 van de ontwerp-Richtlijn geeft bepalingen voor gelijke behandeling van
personen met een handicap. Ter waarborging van dit beginsel ‘moeten de nodige
maatregelen om personen met een handicap effectieve niet-discriminerende toegang
te geven tot sociale bescherming, sociale voordelen, gezondheidszorg, onderwijs en
toegang tot en aanbod van goederen en diensten die publiekelijk beschikbaar zijn, met
inbegrip van huisvesting en vervoer, van tevoren worden genomen, ondermeer via
passende wijzigingen of aanpassingen’ (artikel 4, 1a). Daarnaast is sprake van ‘..
redelijke aanpassingen in specifieke gevallen..’ (artikel 4, 1b). Deze bepalingen worden
beperkt door te stellen dat onevenredige belasting of fundamentele wijziging, dan wel
alternatieve oplossingen niet het gevolg hiervan mogen zijn. Onevenredige belasting
kan verband houden met omvang en middelen van de organisatie, de aard van de
organisatie, de kosten, de levensduur van goederen en diensten, en de voordelen voor
gehandicapten. Ook wordt gesteld wat wanneer ‘.. die belasting in voldoende mate
wordt gecompenseerd door bestaande maatregelen in het kader van de door de
lidstaten gevoerde beleid inzake gelijke behandeling, mag zij niet als onevenredig
worden beschouwd.’ (artikel 4,2).
Kernpunten in deze teksten zijn dat maatregelen effectief zijn, dat zij van tevoren
worden genomen en dat maatregelen geen onevenredige belasting vormen voor de
organisatie die de maatregelen treft.
De ontwerp-richtlijn is op enkele punten niet specifiek, in het bijzonder op de volgende
twee punten: ten eerste wat in de Richtlijn gezien wordt als ‘onevenredige belasting’
en ten tweede waar de grens ligt tussen maatregelen ten behoeve van ‘effectieve, van
tevoren te realiseren niet-discriminerende toegang’ en ‘redelijke aanpassingen in
specifieke gevallen’. Deze formuleringen maken dat er geen eenduidig uitgangspunt is
voor een impact assessment, immers de Richtlijn kan op uiteenlopende wijzen
uitgelegd worden. Om die reden is gekozen voor een impact assessment in
verscheidene varianten. Eén van de varianten vormt de meest letterlijke uitwerking van
de richtlijn: realisatie binnen twee tot vier jaar van alle voorzieningen die betekenis

41

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

hebben om gelijke behandeling te realiseren. Andere varianten geven invulling aan de
formulering ‘onevenredige belasting’ zoals in de ontwerprichtlijn genoemd: varianten
waarin minder dan 100 procent van de voorzieningen wordt gerealiseerd, waarin de
realisatietermijnen langer zijn, dan wel waarin de uitvoering verloopt via de weg van
de zelfregulering. In paragraaf 4.7. worden de varianten uitgebreider beschreven.

4.4

TYPEN HANDICAPS
Er bestaan verscheidene categoriseringen van typen handicaps In dit impact
assessment wordt de indeling gevolgd uit het rapport ‘Onderzoek naar de uitbreiding
van de Wet Gelijke Behandeling op grond van handicap of chronische ziekte voor het
terrein van goederen en diensten43:
 Lichamelijke beperking
 Zintuiglijke beperking
 Chronische aandoening
 Verstandelijke beperking
 Stoornis in het autistisch spectrum
In dit impact assessment ligt de nadruk op lichamelijke en zintuiglijke beperkingen
(blind/slechtziend; doof/slechthorend). Het gaat hier om omvangrijke
bevolkingsgroepen voor wie met min of meer vergelijkbare voorzieningen ongelijke
behandeling voorkomen kan worden. Volgens het Sociaal Cultureel Planbureau44 zijn er
in 200745 3,6 miljoen mensen met een lichamelijke en/of zintuiglijke handicap,
verdeeld over de categorieën licht, matig en ernstig. Gekozen is om alleen de matig tot
ernstig gehandicapten als uitgangspunt te nemen bij de kosten-batenanalyse omdat
verwacht kan worden dat vooral deze groep ernstige beperkingen ondervindt in
algemene dagelijkse levensverrichtingen en/of mobiliteit. Hun aantal is niet
nauwkeurig bepaald. Het SCP schat het aantal zelfstandig wonende mensen met
matige of ernstige motorische beperkingen op ongeveer 1,5 miljoen, dat wil zeggen
personen die moeite hebben met het gebruik van hun ledematen en daardoor
beperkingen ondervinden bij bijvoorbeeld de algemene dagelijkse levensverrichtingen
of de mobiliteit. Er zijn naar schatting 225.000 tot 250.000 mensen met een rolstoel
(incl. tehuisbewoners) en ongeveer 315.000 zelfstandig wonende mensen met een
rollator. Ongeveer 430.000 zelfstandig wonende personen hebben matige of ernstige
visuele beperkingen en er zijn 360.000 mensen met matige of ernstige auditieve
beperkingen. Een deel heeft beperkingen op meerdere terreinen. Als hiermee rekening
wordt gehouden, dan zijn er in totaal naar schatting 1,7 miljoen zelfstandig wonende
mensen met een matige of ernstige beperking. Aangenomen is dat een deel van deze
groep zo ernstig gehandicapt is dat men niet gebruik kan maken van de diensten
(ongeveer 25%). Daarmee komt de omvang van de uiteindelijke doelgroep op 1,3
miljoen matig tot ernstig gehandicapten (= 7% van de bevolking).

43

44

45

MEE / Erasmus Universiteit + Berenschot, Onderzoek naar de uitbreiding van de Wet Gelijke Behandeling
op grond van handicap of chronische ziekte voor het terrein van goederen en diensten, 2007.
In dit impact assessment wordt uitgegaan van de gegevens van het Sociaal Cultureel Planbureau, hoewel
elders afwijkende gegevens zijn gepresenteerd.
SCP (2007), Meedoen met beperkingen, rapportage gehandicapten.

42

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

De groep mensen met een chronische aandoening valt binnen de definitie van het SCP
van mensen met een beperking. Een chronische aandoening kan namelijk lichte,
matige en ernstige beperkingen met zich meebrengen. Daarmee is ook de groep
mensen met een chronische aandoening meegerekend in de bovenstaande aantallen.
Wat betreft de andere typen beperkingen (verstandelijk en stoornis in het autistisch
spectrum) zijn reeds andere voorzieningen getroffen, bijvoorbeeld vanuit de Algemene
Wet Bijzondere Ziektekosten, de Zorgverzekeringswet en de Wet Maatschappelijke
Ondersteuning. Daarnaast is gebleken dat het voor deze beperkingen lastig is om
generieke maatregelen te treffen die ongelijke behandeling kunnen voorkomen.
Bijvoorbeeld bij een verstandelijke beperking is, volgens de VG-raad, een grote
belemmering de complexiteit van de samenleving. Dit zou kunnen worden
ondervangen door publieke en private informatie (folders, websites, brieven, polissen,
bewegwijzering) op een begrijpelijker niveau aan te bieden. Echter, daarmee wordt
alleen (een deel van) de doelgroep van 50 tot 70 IQ bediend. Veel effectiever volgens de
VG-raad is het aanleren van handelingen en het vertrouwd maken met de omgeving.
Een en ander betekent uiteraard niet dat voor deze groepen algemene maatregelen op
het gebied van toegankelijkheid niet nodig zouden zijn.
De ontwerp-Richtlijn vraagt het treffen van voorzieningen voor gehandicapten tot in
feite alle terreinen van het maatschappelijk verkeer. In bijlage 2 is – in het
bronnenoverzicht - het overzicht opgenomen van de voorzieningen die in dit impact
assessment zijn verwerkt, met per voorziening de parameters.

4.5

TYPEN VOORZIENINGEN
Het realiseren van gelijke toegang voor gehandicapten tot diensten en producten vergt
een breed scala van aanpassingen ten opzichte van de bestaande situatie. Een goed,
zeer praktisch voorbeeld is te vinden in een publicatie van The Equality Authority
(Ierland) over toegankelijkheid van apotheken46.
In de publicatie wordt onderscheiden naar verscheidene vormen van handicaps, zoals
beperkte handfunctie, beperkt gehoor, beperkt gezichtsvermogen, verstandelijke
beperkingen, beperkingen in mobiliteit. Iedere beperking stelt eisen aan de
dienstverlening door de apotheek. Enkele voorbeelden: voor mensen met een beperkte
handfunctie zijn kindveilige draaidoppen op flessen vaak niet geschikt; voor mensen
met een gehoorbeperking dient alle informatie over medicijnen en het gebruik ervan
op papier verstrekt te worden; voor mensen met een visuele beperking zijn
medicijnverpakkingen met heldere kleuren nuttig; voor mensen met geestelijk
beperkingen is een zeer duidelijke communicatie door de medewerkers van de
apotheek van het grootste belang; voor mensen met een mobiliteitsbeperking moeten
de toegang tot en de inrichting van de apotheek geschikt zijn.
Dit voorbeeld maakt duidelijk dat gelijke behandeling uit een veelheid van elementen
bestaat, verschillend per type handicap. In het voorbeeld van de apotheek gaat het om
de fysieke toegankelijkheid, om de toegankelijkheid van informatie, om kenmerken van

46

The Equality Authority (2008), Accessibility for Customers with Disabilities in Community Pharmacies.
Some Practical Advices.

43

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

de door de apotheek verstrekte producten, en om het gedrag van de medewerkers van
de apotheek. Het voorbeeld maakt ook duidelijk dat gelijke behandeling tot stand komt
in een set van maatregelen die deels kleinschalig en simpel en weinig tot niets kosten
en deels maatregelen kan vereisen die relatief ingrijpend en kostbaar zijn.
De reikwijdte van gelijke behandeling wordt ook geïllustreerd in de agenda die het
Gestructureerd Overleg Gehandicaptenbeleid-chronisch zieken in 2007 heeft
neergelegd bij het kabinet47. Enkele voorbeelden van uitdagingen (buiten de arbeid)
zijn: versterking van de rechtspositie via de Wet gelijke behandeling chronisch zieken
en gehandicapten, zorg voor de specifieke risico’s voor gehandicapten en chronisch
zieken bij calamiteiten, toegankelijkheid openbaar vervoer, plaatsing op reguliere
scholen, verbetering van de fiscale regeling Buitengewone Uitgaven, afstemming in de
indicatiestelling in de zorg, en verbetering van de naleving van het Bouwbesluit in
verband met toegankelijkheid van woningen.
De ontwerp-Richtlijn maakt niet duidelijk welke concrete voorzieningen en
maatregelen op grond van de richtlijn vereist zullen zijn. De richtlijn geen dus geen
eenduidig beeld van de voorzieningen en maatregelen op basis waarvan het impact
assessment moet worden uitgevoerd. Ook anderszins bestaat er geen gebundeld
overzicht van aanpassingen die nodig zijn om tot gelijke behandeling te komen van
gehandicapten en chronisch zieken. Wel zijn er tal van publicaties beschikbaar die op
deelterreinen bouwstenen leveren. Enkele voorbeelden zijn:
 Het Bouwbesluit bevat technische voorschriften voor toegankelijkheid van
gebouwen en woningen.
 Vilans heeft onder de titel Toegankelijkheid en design for all materiaal beschikbaar
gesteld op de website (www.vilans.nl).
 Toegankelijkheid van het spoorvervoer is omschreven in overeenkomsten tussen
het ministerie van V&W en ProRail en NS.
 Het CROW levert informatie over toegankelijkheid van collectief personenvervoer.
 De Almanak fysieke toegankelijkheid openbare gebouwen, openbare ruimten en
infrastructuur (Vilans, 2008).
Op grond van het vele beschikbare materiaal is in dit impact assessment voor wat
betreft toegankelijkheid van gebouwen de lijst met voorzieningen opgesteld zoals deze
is opgenomen in bijlage 2. Voor het overige wordt in paragraaf 4.6. beschreven met
welke (typen) aanpassingen rekening is gehouden. Omdat dit impact assessment
primair gericht is op kosten en baten zijn vooral die voorzieningen opgenomen die
kosten met zich meebrengen; in de wetenschap dat niet alle voorzieningen ten gunste
van toegankelijk met (hoge) kosten gepaard gaan.
In artikel 3 van de ontwerp-richtlijn is sprake van ‘de toegang tot en het aanbod van
goederen (...)’. Dit kan betekenen dat ook eigenschappen van goederen (producten)
onder het bereik van de Richtlijn vallen: de richtlijn impliceert dat personen in alle
leeftijdsgroepen en personen met uiteenlopende typen handicaps moeten kunnen
47

GOG-cz (2007), Meedoen gaat niet vanzelf. Vijfenveertig uitdagingen voor zeven departementen en één
kabinet. Utrecht.

44

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

beschikken over voor hen bruikbare producten. Deze bepaling kan in het kader van dit
impact assessment niet goed operationeel gemaakt worden. In de eerste plaats mag
het uitgesloten worden geacht dat alle consumentenproducten universeel bruikbaar
kunnen zijn. In de tweede plaats is niet duidelijk waar de verantwoordelijkheid ligt voor
verstrekking van passende producten voor verschillende typen handicaps en
leeftijdsgroepen. Niet valt in te zien hoe een en ander in nationale regelgeving geregeld
kan worden omdat de productie van goederen een boven-nationaal proces is. Om deze
redenen is in dit impact assessment geen aandacht besteed aan producteigenschappen
die te maken hebben met bruikbaarheid voor gehandicapten.

4.6

TYPE MAATREGELEN PER SECTOR
In dit impact assessment worden de volgende sectoren onderscheiden:
1. Zorg
2. Wonen
3. Transport
4. Openbaar vervoer
5. Sport en ontspanning
6. Onderwijs
7. Openbare gebouwen
8. Justitie
9. Horeca
10. Financiële instellingen
11. Detailhandel
12. Cultuur
13. Buitenlandse zaken
Per sector wordt aangegeven hoe in dit impact assessment met de betreffende sector
is omgegaan. Het betreft een impressie van de te nemen maatregelen48 die zijn
meegenomen, maar ook de zaken die niet zijn meegenomen. Over de zaken die niet zijn
meegenomen, kon in het tijdsbestek van het onderzoek door de onderzoekers noch
door de verschillende departementen en geïnterviewde experts informatie worden
opgeleverd waarmee in dit impact assessment mee doorgerekend kon worden. Een
gedetailleerde beschrijving van de gebruikte gegevens is in bijlage 2 gegeven.
Zorg
In de intramurale zorg (o.a. ziekenhuizen, revalidatiecentra, verpleeghuizen) is de
aanname gedaan dat deze reeds voorzieningen hebben getroffen wat betreft
rolstoeltoegankelijkheid, liften, parkeerplaatsen voor invaliden en invalidentoiletten.
Dit is een realistische aanname, enerzijds omdat er allerhande bouwvoorschriften en
financieringssystematieken gelden voor dergelijke instellingen, anderzijds omdat dit de
plekken zijn waar een relatieve oververtegenwoordiging is van mensen met een
handicap en er daartoe voorzieningen zijn getroffen. Daarom geldt voor dit type
48

Voor een uitgebreidere uitleg per sector wordt verwezen naar de bijlage met de methodologische
verantwoording (algemeen) en de bijlage met de gebruikte bronnen.

45

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

zorginstellingen dat met een beperkt aantal extra voorzieningen is gerekend in het
impact assessment. Het betreft bijvoorbeeld voorzieningen voor het verbeteren van
kleurcontrast, aangepaste verlichting, documenten in braille en contrastrijke
bebording.
Bij de eerstelijnsgezondheidszorg (huisartsen, tandartsen, paramedici) is op basis van
gesprekken met vertegenwoordigers van brancheorganisaties tot een inschatting
gekomen van te treffen voorzieningen. Deze zijn in omvang en in kosten een stuk
omvangrijker dan bij de intramurale zorginstellingen, met name doordat voorzieningen
als een invalidentoilet grotendeels niet aanwezig zijn.
In deze sector zijn ook de aanpassingen in kinderdagverblijven meegenomen.
Wonen
Driekwart van de huurwoningen heeft geen nultrede, volgens gegevens van VROM. Dit
betekent dat in deze woningen geen aanpassingen zijn voor mensen met een handicap.
Volgens het SCP woont driekwart van de gehandicapten zelfstandig, waarvan 60
procent in een aangepaste woning. De berekening gaat er vanuit dat alle
huurwoningen die nog niet zijn aangepast, ongeacht wie ze bewonen, moeten worden
aangepast. Dit betekent dat driekwart van alle huurwoningen moet worden aangepast.
Transport en openbaar vervoer
In deze sector is onderzocht welke aanpassingen nodig zijn in het trein-, stad- en
streekbus, tram, en taxivervoer. Het betreft in de baseline de kosten voor aanpassingen
in het openbaar vervoer conform de gemaakte afspraken (zie ook hoofdstuk 2). De
aanpassingen omvatten kosten als de aanpassingen aan haltes,
communicatievoorzieningen (reisinformatie) en de aanpassing van het materieel. Niet
meegenomen zijn luchthavens, zeevaart, binnenvaart en de metro wegens een gebrek
aan gegevens. Het aantal verwachte extra gebruikers van transportvoorzieningen is
berekend door deze te relateren aan het procentuele gebruik van de betreffende
voorziening door alle Nederlanders. Als bijvoorbeeld 8 procent van de Nederlandse
bevolking gebruik maakt van het stads- en streekvervoer en dat is bij gehandicapten 1
procent, dan is het maximaal aantal extra gebruikers 7 procent van het aantal
gehandicapten.
Sport en ontspanning
Deze sector omvat in dit impact assessment zwembaden, overige sportaccommodaties,
buurthuizen en attractieparken. Het betreft (fysieke) aanpassingen aan hallen,
kantines, toiletvoorzieningen en dergelijke. Voor de zwembaden en de overige
sportaccommodaties zijn gegevens gebruikt van het SCP over het huidige aantal
gehandicapte gebruikers. Bij de buurthuizen en de attractieparken zijn aannames
gedaan, waarbij bij de buurthuizen eenzelfde aantal gebruikers wordt gehanteerd als
bij de sportaccommodaties. Bij attractieparken is aangenomen dat deze op dit moment
50 procent minder gebruikt worden door gehandicapten.

46

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Onderwijs
In het onderwijs zijn berekeningen gemaakt voor het basisonderwijs, het voortgezet
onderwijs, het middelbaar beroepsonderwijs, het hoger onderwijs en het
praktijkonderwijs. Voor de bepaling van het huidige aantal gehandicapte gebruikers
(dit om het aantal additionele gebruikers te kunnen bepalen) is gebruik gemaakt van
verschillende bronnen zoals de Registratie Geïndiceerde Leerlingen van het CFI, het SCP
en de Quickscan gebouwen in het hoger onderwijs. De aanpassingen die moeten
worden getroffen zijn voorzieningen als kleurcontrast- of betere verlichting, bellen,
zoemers en flitslichten, braille, contrastrijke borden, toegankelijkheid voor rolstoelen,
invalidentoilet en liften. In het hoger onderwijs is rekening gehouden met fors hogere
aanpassingskosten in verband met de hoge kosten in monumentale panden. Op basis
van gegevens van het ministerie van OC&W is een aanname gedaan over het aantal
nog aan te passen objecten. Zo is in het voortgezet onderwijs er vanuit gegaan dat
sinds 2003 24 schoollocaties per jaar zijn aangepast.
Openbare gebouwen
Openbare gebouwen zijn die gebouwen die huisvesting bieden aan overheidsorganen,
zoals rijksdepartementen, provincies, gemeenten, waterschappen en ZBO’s. Gegevens
ontbreken over de mate waarin openbare gebouwen voldoen aan de eisen van het
Bouwbesluit. In dit impact assessment is aangenomen dat openbare gebouwen wel
aan het Bouwbesluit zijn aangepast, zodat noch in de baseline, noch in de varianten
hiervoor kosten zijn opgenomen. Echter, een inventarisatie op dit punt zou kunnen
uitwijzen dat de werkelijkheid anders is, en dat aanpassing aan het Bouwbesluit wel
kosten met zich meebrengt.
Justitie
In deze sector zijn de kosten bepaald voor aanpassingen bij justitiële inrichtingen,
jeugddetentiecentra, uitzetcentra, advocaten, rechtskundige adviesbureaus, het
omzetten van documenten in braille en openbare justitiële gebouwen. De
aanpassingskosten betreffen fysieke voorzieningen als contrastrijke bebording, bellen,
zoemers en ringleidingen. In alle gevallen is ervan uitgegaan dat alle gehandicapten
voor de invoering van de richtlijn en in de baseline al direct of indirect, al dan niet met
hulp van derden toegang hebben tot de voorzieningen.
Horeca
In deze sector zijn aanpassingen in hotels, cafés, restaurants, campings, vakantieparken
en jeugdherbergen meegenomen in de berekening van de kosten en de baten. De
aantallen voorzieningen zijn gebaseerd op gegevens van het bedrijfschap horeca en
catering en gegevens van het CBS. Op basis van telefonische interviews (o.a. met de
CG-raad) is bepaald hoeveel gehandicapten nu gebruik maken van deze voorzieningen
en hoeveel objecten moeten worden aangepast. Voor de campings, vakantieparken en
jeugdherbergen is het aantal aan te passen objecten bepaald op basis van een korte
scan van websites van vakantieparken.

47

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Financiële instellingen
Bij de financiële instellingen is bepaald welke voorzieningen moeten worden getroffen
voor bankgebouwen, pinautomaten, websites internetbankieren, websites
verzekeraars, notarissen, assurantie en tussenpersonen. Bij bankgebouwen, notarissen
en assurantie-tussenpersonen betreft het fysieke aanpassingen zoals de
toegankelijkheid voor rolstoelen, invalidentoilet, invalidenparkeerplaats, maar ook het
omzetten van documenten in braille. Bij internetbankieren en websites van
verzekeraars zijn de kosten van het aanpassen van de websites meegenomen.
Detailhandel
In de detailhandel is voor de internetwinkels en de winkels met een publieksfunctie
(inclusief ambachten zoals kappers) uitgezocht welke aanpassingen moeten worden
gedaan en welke kosten dat met zich meebrengt. Bij de winkels zijn niet meegenomen
bedrijven (bijvoorbeeld op bedrijfsterreinen) die geen publieksfunctie (winkel of
showroom) hebben. Bij de internetwinkels is bepaald hoeveel gebruikers er zijn
(Jaarverslag thuiswinkel.org 2008) en is een aanname gedaan wat betreft het aantal
gehandicapte gebruikers op dit moment. Vervolgens zijn de kosten van het aanpassen
van de websites berekend voor het aantal aan te passen websites. Wat betreft de
fysieke winkels is op basis van gegevens van de Hoofdbedrijfschappen Detailhandel en
Ambachten bepaald hoeveel winkellocaties er zijn. Vervolgens is een aanname gedaan
over het aantal gehandicapte gebruikers en het aantal aan te passen objecten.
Cultuur
Het gaat bij de sector Cultuur om musea, theaters, bioscopen, bibliotheken en
congrescentra. Gegevens over het huidige aantal gebruikers komen overwegend uit het
SCP-rapport ‘Meedoen met beperkingen’. Het aantal locaties is bepaald op basis van
gegevens van het CBS en brancheorganisaties. Voor het aantal aan te passen locaties is
veelal gebruik gemaakt van de gegevens van de Quickscan van SEO omdat er geen
andere danwel betere gegevens beschikbaar waren.
Buitenlandse zaken
In deze sector is het aantal locaties en gebruikers (totaal en gehandicapt) van
kanselarijen bepaald op basis van gegevens van het ministerie van Buitenlandse Zaken.
Ook heeft het ministerie aangegeven hoeveel objecten nog moeten worden aangepast
en welke kosten dat per object met zich meebrengt. Het betreft voornamelijk kosten
voor het treffen van fysieke maatregelen.
Beheer en onderhoud
Voor alle sectoren geldt dat in dit impact assessment alleen gerekend is met de kosten
voor bouw en aanleg. De kosten verbonden aan de instandhouding van de
voorzieningen (beheer en onderhoud) zijn niet meegerekend.

48

B&A CONSULTING BV

4.7

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

VARIANTEN
In dit impact assessment wordt aan de hand van zeven verschillende varianten een
schatting gemaakt van de kosten en baten van toegankelijkheidsverplichtingen jegens
personen met een handicap. Aan de zeven varianten gaat de baseline vooraf; deze
heeft betrekking op voorzieningen die in wetgeving en programma’s reeds zijn belegd
voor realisatie in de komende jaren.
Uitgangspunt van de tweede variant is "100% toegankelijkheid op korte termijn" van
de voorzieningen die binnen de werkingssfeer van het voorstel van de Europese
Commissie vallen. Deze variant is theoretisch van karakter. Immers, de Richtlijn zal niet
verplichten 100% toegankelijkheid van deze voorzieningen. Volgens het Commissie
voorstel mag bij het bepalen van de reikwijdte van de toegankelijkheidsverplichtingen
bijvoorbeeld worden meegewogen of een aanpassing zou leiden tot een "onevenredige
belasting"; ook is er ruimte een ‘ redelijke aanpassingen in specifieke gevallen’.
Het is grond van de ontwerp-tekst van de Richtlijn niet mogelijk het concept van
onevenredige belasting operationeel te maken. Daarom zijn naast de 100%-varianten,
varianten opgestelde waarin een lager beschermingsniveau is aangenomen (70, 50 en
30%), als benadering van de situatie waarin aan de hand van het concept van
onevenredige belasting een uitvoeringsprogramma op basis van de Richtlijn wordt
vormgegeven. De varianten 4 – 8 zijn rekenkundig gezien afgeleid van de 100%-variant.
Verder houdt het Impact Assessment geen rekening met de tekstwijzigingen die sinds
de publicatie van het Commissie voorstel in de Raad zijn besproken. Deze teksten
zijn immers nog niet officieel vastgesteld.
Baseline
De baseline-variant gaat over de voorzieningen ten gunste van gelijke behandeling die
thans in Nederland voorzien zijn en dus ook tot stand zullen komen wanneer er geen
sprake zou zijn van een EU-richtlijn. Het gaat dus over voorzieningen die voor de
komende periode op stapel staan, niet om uitgaven die reeds gedaan zijn.
Deze variant omvat de implementatie van lopend en in gang gezet beleid plus de
implementatie van het VN-verdrag voor de rechten van mensen met een handicap.
Lopend en in gang gezet beleid heeft betrekking op:
 voorzieningen die voortvloeien uit het Bouwbesluit
 voorzieningen in het kader van de Wmo (woningaanpassingen)
 voorzieningen die in de onderwijssector geregeld worden
 voorzieningen waarover in het openbaar vervoer afspraken zijn gemaakt
Wat betreft het VN-verdrag geldt dat er op dit moment geen aanwijzingen zijn dat
invoering moet leiden tot wijzigingen in de Nederlandse wetgeving die grote materiële
gevolgen zullen hebben. Omdat de wetsvoorstellen voor ratificatie en invoering van
het VN-verdrag op dit moment nog niet gereed zijn, is hierop in dit impact assessment
niet ingegaan.
De baseline variant omvat de kosten en baten van aanpassingen die nog niet
gerealiseerd zijn en de uitgaven aan (individuele) voorzieningen voor gehandicapten.
Het betreft aanpassingen die voortvloeien uit wetgeving (bestaand of binnenkort vast

49

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

te stellen) en/of vervat zijn in programma of afspraken. In de baseline wordt gerekend
met dezelfde parameters als in de andere varianten. De implementatietermijnen, de
reikwijdte en het beschermingsniveau verschillen per type regelgeving en dus per
sector. Dit wordt hieronder uitgewerkt.
Niet op alle onderdelen van de baseline is precies bekend wat op basis van lopende
afspraken en verplichtingen inmiddels wel en nog niet is gerealiseerd. Het was binnen
het kader van dit impact assessment niet mogelijk hier onderzoek naar te doen. Waar
gegevens ontbreken, zijn schattingen of aannames gedaan.
Bouwbesluit
Het Bouwbesluit geldt in aangepaste vorm sinds 2003 en bevat een onderdeel over de
toegankelijkheid van gebouwen met gebruiksfuncties zoals een bijeenkomstfunctie,
een celfunctie, een gezondheidszorgfunctie, een logiesfunctie, een onderwijsfunctie,
een sportfunctie of een winkelfunctie. Dit zijn alleen hoofdgebruiksfuncties. Het
bouwbesluit geldt tevens voor zo genoemde subgebruiksfuncties zoals de woonfunctie.
Per functie staat in het Bouwbesluit aangegeven aan welke toegankelijkheidseisen het
gebouw moet voldoen.49
Het Bouwbesluit geldt alleen voor nieuwbouw en daarbinnen voor gebouwen met
meer dan 400 m2. Die gebouwen moeten voor 40 procent van de gebruiksoppervlakte
rolstoeltoegankelijk zijn.50
De effecten van het Bouwbesluit zijn als volgt in het rekenschema geoperationaliseerd.
- Aangenomen is dat eens in de dertig jaar een gebouw wordt vervangen of grondig
wordt verbouwd. Soms zal dit gaan om complete nieuwbouw, soms om aanbouw
en soms om verbouwingen. Er wordt dus van uitgegaan dat één keer in de dertig
jaar een gebouw grondig wordt aangepast waarbij een vergunning nodig is en het
bouwbesluit vereist dat voorzieningen voor toegankelijkheid worden getroffen. In
het rekenmodel wordt gerekend met een periode van tien jaar. De aanname
betekent dus dat in deze tien jaar een derde van de bestaande gebouwen wordt
vernieuwd en aangepast aan de toegankelijkheidseisen van het Bouwbesluit.
- In het bouwbesluit staat beschreven dat van gebouwen met meer dan 400 m2 40
procent van de gebruiksoppervlakte rolstoeltoegankelijk moet zijn. Om dit in het
rekenmodel te verwerken moeten er een paar aannames gedaan worden. Ten eerst
moet vastgesteld worden hoe het aanpassen van 40 procent van de
gebruiksoppervlakte wordt berekend. In het rekenmodel wordt immers alleen met
het aanpassen van het gehele gebouw gerekend. Daarom wordt het aanpassen van
40 procent van de gebruiksoppervlakte berekend als 40 procent van de objecten. In
onze benadering gaan we er van uit dat de kosten voor het toegankelijk maken van
40% van de oppervlakte van alle gebouwen even duur is als het toegankelijk maken
van 40% van de gebouwen. Deze aanname maken we op basis van een
geverifieerde raming van de aanpassingskosten voor het toegankelijk maken van
gehele gebouwen (zie bronnenschema bijlage 2).

49

50

Ministerie van Volkshuisvesting Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, Het nieuwe bouwbesluit,
Bouwregelgeving juli 2002.
Met uitzondering van horeca gelegenheden, hier geldt een oppervlakte van 150m2.

50

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

- In het Bouwbesluit staat omschreven dat alleen gebouwen met een oppervlakte van
meer dan 400m2 onder de bouwvoorschriften vallen. Dit wordt als volgt in het
rekenmodel vorm gegeven. Aangenomen is dat dit driekwart van de objecten
betreft. Omdat in de vorige stap is vastgesteld dat er 40% van de gebouwen moet
worden aangepast (vanwege de voorwaarde in et bouwbesluit dat 40% van de
oppervlakte wordt aangepast), wordt er in het rekenmodel gerekend met het
aanpassen van driekwart van deze 40%. Uit deze berekening vloeit voort dat binnen
de kaders van het bouwbesluit 30 procent van de objecten in 30 jaar moet worden
aangepast.
- Het laatste stapje in het vaststellen van de reikwijdte van het bouwbesluit is het
verwerken van een implementatietermijn van 30 jaar in het rekenmodel. Het
rekenmodel rekent met een periode van tien jaar, dit betekent dat eenderde van de
objecten in de beschouwde periode van tien jaar wordt aangepast. Dat is 10 procent
van de objecten in tien jaar, ofwel elk jaar 1 procent.
- Bij gelijk blijvende verschillen tussen reikwijdte en beschermingsniveau (70%/90%,
50%/70%, 30%/50%) is gerekend bij 10 procent reikwijdte met een bescherming op
het niveau van 30 procent.51
- Er zijn duidelijke aanwijzingen dat het toegankelijk maken van nieuwbouw de helft
goedkoper is dan het aanpassen van bestaande bouw.52 Dat komt omdat
toegankelijkheid makkelijker is te realiseren als er vanaf de ontwerpfase rekening
mee wordt gehouden. Daarom wordt voor de kostenberekening onder het
bouwbesluit gerekend met 50 procent kostenreductie.
Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte
Voor de sector onderwijs en de subsector zwembaden en overige sportaccommodaties
geldt de wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte als
baseline. Deze wet vereist niet dat op voorhand aanpassingen getroffen worden. Pas
als een gehandicapte of een chronische zieke kenbaar heeft gemaakt dat een
aanpassing nodig is, moet de toegankelijkheid gerealiseerd worden.
Deze variant lijkt het meest op de variant van de zelfregulering. Daarom is de
operationalisering van de baseline in de betreffende sectoren gelijk aan die van de
zelfreguleringsvariant. Dat betekent dat gerekend is met een implementatietermijn
van 10 jaar, een reikwijdte van 50 procent en een beschermingsniveau van 70 procent.
Begeleiding leerlingen met een beperking
In het reguliere onderwijs kunnen leerlingen met een beperking extra begeleiding
krijgen. Deze begeleiding wordt als kostenpost meegenomen in de baseline. Er worden
geen kosten gerekend voor leerlingen die op dit moment al gebruik maken van de
regeling, maar alleen voor de toekomstige extra gebruikers.
In de sector onderwijs geldt in de baseline de wet gelijke behandeling op grond van
handicap of chronische ziekte. In de vorige alinea is aangegeven dat de effecten van
deze wet net zoals de zelfreguleringsvariant zijn vormgegeven. In de baseline wordt
vervolgens bekeken welke kosten voor het begeleiden van leerlingen met een
beperking er in deze variant zijn.
51
52

Voor de horeca rekenen we met afwijkende percentages omdat hier een ander vloeroppervlakte geldt.
Bijvoorbeeld: ‘Vilans ‘Toegankelijkheid & Design for All’.

51

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Voor het basis- voortgezet en praktijkonderwijs wordt er gerekend met een bedrag per
begeleider. We gaan er van uit dat per zes leerlingen één begeleider aanwezig is. Deze
aanname is overgenomen uit de SEO Quick scan. In het middelbaar beroepsonderwijs is
een andere methode gehanteerd. Voor deze sector is bekend dat er jaarlijks €1,4 mln.
beschikbaar is via de lump sum bekostiging voor het begeleiden van leerlingen met een
beperking. Vervolgens is er een bedrag per leerling uitgerekend.
WOOS
In het kader van de Wet Overige OCW Subsidies (WOOS) wordt een groot aantal
materiële voorzieningen aan gehandicapte leerlingen/studenten verstrekt. Deze zijn
nodig voor hun deelname aan het reguliere onderwijs (basisonderwijs tot hoger
onderwijs). Het gaat om voorzieningen als een doventolk/schrijftolk,
vervoersvoorzieningen, lees- en schrijf en visie hulpmiddelen, computers en
accessoires. In totaal wordt er op jaarbasis ongeveer € 20 mln. aan voorzieningen
verstrekt aan leerlingen in het reguliere onderwijs.
In de baseline wordt dit jaarlijkse bedrag naar rato verdeeld over de verschillende
schoolsoorten. Het bedrag keert jaarlijks terug als kostenpost en wordt, zoals
weergegeven in tabel 1, berekend over een periode van tien jaar.
Openbaar vervoer
De regelgeving voor vervoer is voor elke subsector apart geoperationaliseerd.
Voor de treinen geldt dat in 2030 alle vereiste aanpassingen gerealiseerd moeten zijn.
In dit impact assessment is uitgegaan van een termijn van tien jaar. Aanname is dat in
deze tien jaar 50 procent van de aanpassingen wordt gerealiseerd. Bij een reikwijdte
van 50 procent is gerekend met een beschermingsniveau van 70 procent.
Voor het busvervoer geldt de afspraak dat in 2015 46 procent van de haltes toegankelijk
is. Vertaald in de parameters van dit impact assessment betekent deze afspraak dat
voor het busvervoer in de baseline uitgaan is van een korte implementatietermijn, een
reikwijdte van 50 procent en een bijbehorend beschermingsniveau van 70 procent.
Voor de trams is het uitgangspunt dat in 2020 alle trams toegankelijk zijn. Dat betekent
voor de baseline de lange implementatietermijn, een reikwijdte van 100 procent en de
bijbehorende 100 procent bescherming.53
Naast het specifieke beleid voor de subsectoren wordt er in de baseline een
kostenberekening gemaakt voor de vervoersregelingen Valys en het WMO vervoer. Van
deze regelingen is bekend wat de jaarlijkse kosten per gebruiker zijn. Deze kosten
komen jaarlijks terug in het rekenmodel.
Wonen
Voor de woningsector wordt niet alleen gerekend met kosten die onder de het
Bouwbesluit vallen, maar ook met kosten die voortvloeien uit de Wmo
woonvergoedingen. Op basis van beschikbare gegevens zijn de gemiddelde kosten van
een Wmo woonvoorzieningen berekend. Vervolgens is bekeken welk deel van de
woningen er in de baseline onder het bouwbesluit worden aangepast, en welke
woningen door middel van een Wmo woonvoorziening worden aangepast.
53

Momenteel is nog niet bekend of dit vaststaat. Uit gesprekken met de gemeentelijke vervoersbedrijven
van de G4 blijkt wel dat dit de ambitie is.

52

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Variant 1. Implementatie Richtlijn: aanpassing van 100 procent van de voorzieningen
op korte termijn
Deze variant gaat er vanuit dat alle voorzieningen die uit de Richtlijn voortvloeien,
gerealiseerd worden en wel op een termijn van drie jaar – het gemiddelde van de in
artikel 15 aangegeven periode van twee tot maximaal vier jaar. Anders dan in de vorige
variant (zelfregulering) is in deze variant het uitgangspunt dat verplichtingen in
regelgeving zijn vastgelegd; dit geldt ook voor de volgende varianten (varianten 4 - 8).
Deze variant is geen reële variant en wordt dan ook alleen gepresenteerd als
theoretische variant, vanuit het oogpunt van de vergelijkbaarheid met de andere
varianten.
De variant is om drie redenen onrealistisch:
a. Er wordt geen rekening gehouden met hetgeen in de Richtlijn staat over
‘onevenredige belasting’; over de interpretatie hiervan is de Richtlijn niet specifiek.
b. Er wordt geen rekening gehouden met de optie voor ‘redelijke aanpassingen in
specifieke gevallen’; over de interpretatie hiervan is de Richtlijn niet specifiek.
c. De omvang van de gevraagde voorzieningen is zodanig dat in veel gevallen de
capaciteit voor aanleg voor voorzieningen moeilijk te mobiliseren zal zijn.
Het uitgangspunt van 100 procent realisatie is niet aangehouden voor de sector
wonen. Voor deze sector zou 100 procent realisatie inhouden dat alle huurwoningen
aangepast zouden worden; dit is een onrealistische optie, omdat toegankelijkheid in
principe vrij eenvoudig kan worden gerealiseerd op het moment dat een woning
verhuurd wordt aan iemand die behoefte heeft aan een aangepaste woning. In het
impact assessment is nu uitgegaan van een aantal aan te passen woningen dat gelijk
staat aan het verschil tussen het aantal gehandicapten minus het aantal aangepaste
woningen plus een jaarlijkse verhuismarge.
Dit leidt tot de volgende parameters in de kosten-batenanalyse – uitgezonderd de
sector wonen -:
Onderdeel

Parameter

Toelichting

Percentage te realiseren

100%

Is een uitwerking van ‘van te voren te

voorzieningen

realiseren voorzieningen’

Beschermingsniveau

100%

Implementatietermijn

3 jaar

De drie jaar is gebaseerd op de in artikel 15
genoemde termijn van twee tot maximaal
vier jaar.

Variant 2. Implementatie Richtlijn: aanpassing van 100 procent van de voorzieningen
op lange termijn
De centrale aanname is dat op grond van de Richtlijn alle voorzieningen getroffen
worden in nieuwe situaties (nieuwbouw) en in bestaande situaties in reguliere
onderhoudscycli. Voor volledige realisatie is een termijn aangenomen van 10 jaar.

53

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Deze variant is technisch gezien beperkt realistisch. Ten opzichte van de punten a, b en
c in de vorige variant wordt aangenomen dat de uitvoeringscapaciteit (punt c)
voldoende is. Maar de punten a. en b. in de vorige variant (variant 3) gelden ook bij
deze variant. Desalniettemin is deze variant zinvol omdat de Richtlijn vooralsnog geen
specifieke invulling bevat van de beiden punten (onevenredige belasting en redelijke
oplossingen in specifieke gevallen).
Dit leidt tot de volgende parameters in de kosten-batenanalyse:
Onderdeel

Parameter

Toelichting

Percentage te realiseren
voorzieningen

100%

Is een uitwerking van ‘van te voren te
realiseren voorzieningen’

Beschermingsniveau

100%

Implementatietermijn

10 jaar

Gebaseerd op onderhoudscycli

Variant 3. Implementatie Richtlijn: aanpassing van 70 procent van de voorzieningen op
lange termijn
In deze variant wordt aangenomen dat op korte termijn (twee tot vier jaar) 70 procent
van de beoogde voorzieningen wordt gerealiseerd. Dit betreft een globaal, gemiddeld
percentage dat gebaseerd is op sectorspecifieke regels. Gedacht kan worden aan regels
waarbij voorzieningen (alleen) verplicht gesteld worden voor winkels boven een
bepaald vloeroppervlak of voor gezondheidszorgpraktijken (huisartsen, tandartsen,
etc.) vanaf een bepaald aantal werkzame professionals.
In dit impact assessment is – deels om praktische redenen - geen gedetailleerde
uitwerking opgesteld van de voorzieningen per sector die tot deze 70 procent zouden
kunnen of moeten behoren. Het zou voor het doel van de studie te ver voeren om een
min of meer concreet uitvoeringsprogramma te maken.
Aangenomen wordt dat in deze variant een beschermingsniveau wordt bereikt van 90
procent, omdat die voorzieningen worden gerealiseerd die het best aansluiten bij de
vraag vanuit de doelgroep.
Dit leidt tot de volgende parameters in de kosten-batenanalyse:
Onderdeel

Parameter

Percentage te realiseren

70%

Toelichting

voorzieningen
Beschermingsniveau

90%

Implementatietermijn

3 jaar

Aangenomen wordt dat die voorzieningen
worden gerealiseerd die het best aansluiten
bij de vraag vanuit de doelgroep
De drie jaar is gebaseerd op de in artikel 15
genoemde termijn van twee tot maximaal
vier jaar.

54

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Variant 4. Implementatie Richtlijn: aanpassing van 70 procent van de voorzieningen op
korte termijn
Idem als variant 5, met realisatie op lange termijn (10 jaar).
Dit leidt tot de volgende parameters in de kosten-batenanalyse:
Onderdeel

Parameter

Percentage te realiseren

70%

Toelichting

voorzieningen
Beschermingsniveau

90%

Aangenomen wordt dat die voorzieningen
worden gerealiseerd die het best aansluiten
bij de vraag vanuit de doelgroep

Implementatietermijn

10 jaar

Variant 5. Implementatie Richtlijn: aanpassing van 50 procent van de voorzieningen op
lange termijn (zelfregulering)
In beginsel wordt de richtlijn uitgevoerd langs de weg van nationale regelgeving. In de
opdracht voor het impact assessment is de vraag vervat om de gevolgen te bezien van
een uitvoeringvariant waarin zelfregulering op het niveau van branches een belangrijk
uitvoeringsmechanisme zal zijn.
Ten behoeve van het impact assessment zijn onderstaande aannames gedaan over de
vormgeving van deze variant. Het beeld bij deze variant is dat de uitvoering van de
maatregelen die uit de richtlijn voortvloeien, plaats vindt in een tripartiete context. Dit
houdt in dat de drie geledingen - bedrijfssectoren, belangenorganisaties van
gehandicapten en overheid - een uitvoeringsgericht convenant sluiten, hetzij
convenanten per sector, hetzij een overkoepelend convenant. De feitelijke gang van
zaken bij de uitvoering kan op verscheidene manieren vormgegeven worden; een voor
de hand liggende variant is dat de brancheorganisatie de eerst verantwoordelijke is om
leiding te geven aan de uitvoering van maatregelen binnen de branche. In een
dergelijke tripartiete context zullen de belangenorganisaties inbreng leveren op
ondermeer de punten vraagarticulatie en prioriteitstelling. Periodieke monitoring van
de uitvoering is onderdeel van een convenant. Het convenant wordt opgesteld en
uitgevoerd tegen de achtergrond van de mogelijkheid dat de overheid regels zal stellen
indien onvoldoende resultaten worden bereikt.
Onderzoek54 wijst uit dat zelfregulering kan werken als er voldoende kennis over de
problematiek binnen sectoren aanwezig is, als een voldoende deel van de ondernemers
in een sector georganiseerd is in een brancheorganisatie en als er voldoende draagvlak
in de branche aanwezig is.
De vraag is nu welke aannames gedaan kunnen worden voor de berekeningen van
effecten voor kosten en baten in het impact assessment. Om tot aannames te kunnen
komen, is nagegaan wat vergelijkbare (convenants)aanpakken hebben opgeleverd. Met
‘vergelijkbaar’ wordt gedoeld op de tripartiete context en het feit dat bedrijven en
54

Berenschot / SEO

55

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

organisaties tot investeringen gebracht moeten worden. Hieronder wordt ingegaan op
arboconvenanten en milieuconvenanten.
Arboconvenanten
Eind jaren negentig is het beleid inzake arbeidsomstandigheden deels op een andere
leest geschoeid. Nieuw was dat tussen werkgevers, werknemers en overheid
arboconvenanten zijn opgesteld waarin per bedrijfssector afspraken zijn gemaakt over
doelen en aanpak ter verbetering van arbeidsomstandigheden. In bedrijfssectoren
waar een arboconvenant van kracht was, stelde de Arbeidsinspectie zich terughoudend
op waar het gaat om toezicht op de naleving van de wetgeving.
De evaluatie55 liet zien dat er 67 convenanten zijn opgesteld in 55 sectoren, waar ruim
50 procent van de werknemers werkzaam was. Bezien naar resultaten bleek dat het
ziekteverzuim in de periode 1999 – 2005 sterker daalde in de sectoren waar een
arboconvenant gold dan in de sectoren waar geen convenant gold. Doelstellingen voor
de terugdringing van het ziekteverzuim zoals opgenomen in de arboconvenanten zijn
in 90 procent van de sectoren geheel of gedeeltelijk behaald. De vermindering van
arbeidsrisico’s is voor de helft gerealiseerd en bleef daarmee achter bij de
doelstellingen. Wel bleek dat in convenantsectoren op iets grotere schaal maatregelen
waren getroffen dan in niet-convenantsectoren.
Milieuconvenanten
In een omvattende studie van 70 milieuconvenanten56 is geconcludeerd dat de effecten
van deze convenanten positief zijn, zowel op het punt van de milieueffecten als op het
punt van de efficiency van deze effecten. Het oordeel van betrokkenen over het
doelbereik wordt aangeduid als ‘redelijk positief’; dit oordeel over doelbereik wordt
ondersteund door uitkomsten uit evaluaties van afzonderlijke convenanten. Wel laten
convenanten ruimte voor free-riders gedrag; free-riders leven het convenant niet of
maar gedeeltelijk na. De mate van doelbereik wisselt per convenant. Factoren die hierin
verklarend zijn, zijn ondermeer de mate waarin ambitieuze doelen gesteld zijn, de
duidelijkheid van de doelen (en dus ook de controleerbaarheid daarvan), de mate
waarin sancties (boetes) opgelegd kunnen worden bij niet-naleving en het draagvlak
onder de doelgroep. De evaluatie leidt niet tot een duidelijke conclusie over de vraag of
betere resultaten bereikt zouden zijn met regels dan wel met convenanten.
Op grond van het bovenstaande wordt aangenomen dat in de zelfreguleringsvariant 50
procent van de voorzieningen die vanuit de richtlijn gevraagd worden, gerealiseerd
worden. Dit percentage ligt in lijn met hetgeen in arboconvenanten en
milieuconvenanten is waargenomen. Aangenomen wordt dat vanuit de tripartiete
onderhandelingssituatie voorzieningen daar gerealiseerd zullen worden waar de vraag
van de doelgroep verhoudingsgewijs het grootst is; voor het beschermingsniveau
wordt dan ook gerekend met een niveau van 70 procent. In de context van
zelfregulering is uitvoering op korte termijn niet een realistische optie. Planvorming en

55

56

Convenanten: maatwerk in Arbeidsomstandigheden. Evaluatie van het beleidsprogramma
Arboconvenanten Nieuwe Stijl 1999-2007. Tripartiete werkgroep, 2007.
Bressers, e.a. (2004), De evaluatie van de Nederlandse milieuconvenanten. Bestuurskunde 2004/3.

56

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

uitvoering zullen een langere termijn in beslag nemen; in dit impact assessment wordt
gerekend met een uitvoeringsperiode van tien jaar.
Dit leidt tot de volgende parameters in de kosten-batenanalyse:
Onderdeel

Parameter

Toelichting

Percentage te realiseren
voorzieningen

50%

Gebaseerd op ervaringen met
convenantsaanpakken

Beschermingsniveau

70%

Gebaseerd op de aanname dat voorzieningen
waarna verhoudingsgewijs de vraag het

Implementatietermijn

10 jaar

grootst is, worden gerealiseerd
Uitvoering op korte termijn is niet realistisch
bij zelfregulering

Variant 6. Implementatie Richtlijn: aanpassing van 30 procent van de voorzieningen op
korte termijn
Als variant vijf, maar dan met realisatie op korte termijn van 30 procent van de
voorzieningen en een beschermingsniveau van 50 procent.
Dit leidt tot de volgende parameters in de kosten-batenanalyse:
Onderdeel

Parameter

Percentage te realiseren

30%

Toelichting
De nadruk ligt op ‘redelijke aanpassingen in

voorzieningen

specifieke gevallen’

Beschermingsniveau

50%

Implementatietermijn

3 jaar

Aangenomen wordt dat die voorzieningen
worden gerealiseerd die het best aansluiten
bij de vraag vanuit de doelgroep
De drie jaar is gebaseerd op de in artikel 15
genoemde termijn van twee tot maximaal
vier jaar.

Variant 7. Implementatie Richtlijn: aanpassing van 30 procent van de voorzieningen op
lange termijn
Idem als variant 7, met realisatie op lange termijn (10 jaar).
Dit leidt tot de volgende parameters in de kosten-batenanalyse:
Onderdeel

Parameter

Percentage te realiseren

30%

De nadruk ligt op ‘redelijke aanpassingen in

voorzieningen
Beschermingsniveau

Toelichting
specifieke gevallen’

50%

Aangenomen wordt dat die voorzieningen
worden gerealiseerd die het best aansluiten
bij de vraag vanuit de doelgroep

Implementatietermijn

10 jaar

57

5

EFFECTEN
Dit vijfde hoofdstuk bevat de effecten van de invoering van de Richtlijn gelijke
behandeling. De effecten worden beschreven naar de gronden handicap (paragraaf
5.1.) en leeftijd (paragraaf 5.2.). Voor een gedetailleerde beschrijving van de bronnen
die ten grondslag liggen aan de berekeningen wordt verwezen naar bijlage 2

5.1

HANDICAP
In deze paragraaf komen achtereenvolgens aan de orde: de kosten naar de acht
varianten (paragraaf 5.1.1.), de verdeling van de kosten (paragraaf 5.1.2.), de baten
(paragraaf 5.1.3.), het draagvlak (paragraaf 5.1.4.) en de voordelen voor derden (5.1.5).

5.1.1

Kosten
Totale kosten per variant
Figuur 5.1. bevat het overzicht van de totale kosten per variant. De kosten van de
baseline – de kosten die nu reeds voorzien en gepland zijn – bedragen ruim 12 mld.
euro. De aan de varianten verbonden kosten zijn kosten die onder de richtlijn vallen.
Deze kosten komen bovenop de baseline.

Figuur 5.1

Totale kosten per variant (contante waarde, 10 jaar, in mln. euro)
€ 60.000
€ 54.072
€ 50.000
€ 41.668
€ 35.877

€ 40.000

€ 27.190
€ 30.000
€ 17.611

€ 20.000

€ 11.683

€ 8.553

€ 9.008

€ 10.000

€0
Variant lang
30%

Variant kort
30%

Variant lang
50%
(zelfregulering)

Variant lang
70%

Variant kort
70%

Variant lang
100%

Variant kort
100%

Baseline

59

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

De kosten van duurste variant - 100% uitvoering op korte termijn – bedragen ruim 52
mld. euro. De variant met de laagste kosten is de variant met een implementatie van
30 procent op lange termijn; de kosten daarvan bedragen 9 mld. euro.
De kosten bij de varianten met een implementatietermijn van 10 jaar zijn lager
vanwege kostenvoordelen door een gunstiger inkoop (i.v.m. een betere spreiding van
de investeringen) en vanwege het feit dat de aanpassingen deels kunnen samenvallen
met geplande verbouwingen of nieuwbouw. In die gevallen kunnen de
aanpassingskosten de helft lager zijn.
Tabel 5.1 bevat de kosten van de baseline en de varianten naar sector. Zo bedragen de
kosten voor voorgenomen beleid (baseline) in de sector Openbaar Vervoer 2,8 mld.
euro. Deze kosten vloeien onder ander voort uit de afspraken om het openbaar vervoer
toegankelijk te maken. Het betreft kosten zoals het aanpassen van het rijdend
materieel, maar ook de verbetering van de toegankelijkheid van de perrons / haltes en
de voorzieningen op de stations zoals de kaartjesautomaat en de reizigersinformatie.
De grootste kostenpost in de baseline valt in de sector Wonen. Dit wordt verklaard door
de hoge kosten voortvloeiend uit het Bouwbesluit, maar zeker ook de
woningaanpassingen die in het kader van de Wmo worden bekostigd. De totale kosten
voor de baseline bedragen ruim 8,5 mld. euro.
De sectoren waar in de verschillende varianten de hoogste kosten te verwachten zijn,
zijn achtereenvolgens wonen (tussen de 8,4 en 42,7 mld euro), onderwijs (maximaal
6,8 mld), het openbaar vervoer (maximaal 1,7 mld), de horeca (maximaal 1,4 mld) en de
zorg (maximaal 1 mld). In de middengroep bevinden zich aflopend de sectoren
transport, detailhandel en financiële instellingen. De overige sectoren worden met
kosten tot maximaal 55 miljoen euro geconfronteerd.

60

Tabel 5.1

Totale kosten per variant (contante waarde in mln. euro) per sector*

Baseline

Variant kort
100%

Variant lang
100%

Variant kort
70%

Variant lang Variant lang 50% Variant kort
30%
70%
(zelfregulering)

Variant lang
30%

Kanselarijen

€ 0,00

€ 0,96

€ 0,63

€ 0,67

€ 0,44

€ 0,32

€ 0,29

€ 0,19

Cultuur

€ 0,09

€ 40,22

€ 30,54

€ 28,13

€ 21,36

€ 15,23

€ 12,00

€ 9,10

Detailhandel

€ 0,36

€ 177,99

€ 122,04

€ 124,49

€ 85,32

€ 60,84

€ 53,15

€ 36,36

Financiële instellingen

€ 0,59

€ 95,24

€ 62,43

€ 66,49

€ 43,53

€ 21,55

€ 28,16

€ 18,32

Horeca

€ 16,22

€ 1.362,73

€ 890,60

€ 949,04

€ 618,56

€ 516,95

€ 397,46

€ 255,83

Justitie

€ 0,62

€ 55,26

€ 34,23

€ 38,50

€ 23,77

€ 16,80

€ 16,15

€ 9,84

€ 4,90

€ 3,22

€ 3,22

€ 1,47

€ 1,61

€ 3,43

€ 2,26

€ 1.973,42

€ 6.799,84

€ 1.973,42

€ 4.172,08

€ 789,37

€ 7,50

€ 24,48

€ 13,53

€ 14,88

€ 7,22

€ 2.781,46

€ 1.664,78

€ 813,81

€ 919,15

€ 323,47

€ 184,69

€ 121,45

€ 129,28

€ 85,02

€ 3.770,05

€ 42.660,00

€ 36.940,97

€ 28.730,98

€ 2,85

€ 1.000,56

€ 660,72

€ 699,54

Openbare gebouwen
Onderwijs

-

Sport en ontspanning
Openbaar vervoer
Transport
Wonen
Zorg

-

-

€ 658,56
€ 3,02

-

-

€ 2,74

€ 1,75

-

-

€ 60,73

€ 55,41

€ 36,44

€ 24.727,66

€ 16.585,46

€ 10.158,96

€ 8.443,25

€ 461,65

€ 328,93

€ 298,17

€ 196,22

* Waar bedragen van € 0,00 mln. worden genoemd zijn de bedragen kleiner dan € 10.000. Wanneer er een streepje staat zijn er geen kosten.

61

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

62

Tabel 5.2

Lopende kosten

Sector

Type kosten

Aantal gebruikers

Totale kosten per
jaar

Begeleiding auditief
gehandicapten door tolk tijdens
Justitie

rechtszaak

49.345 per jaar

€ 2.014.609

40.526 per jaar

€ 16.858.759

11.002 per jaar

€ 74.136.538

Verstrekken van hulpmiddelen
aan leerlingen met een
beperking in het reguliere
Onderwijs

onderwijs vanuit de WOOS (po
t/m hbo)
Begeleiding van leerlingen met
een beperking in het reguliere

Onderwijs

onderwijs (po t/m mbo)

De in tabel 5.2 weergegeven kosten zijn niet meegenomen in de baseline omdat het
hier om kosten voor begeleiding van huidige gebruikers gaat. In de baseline rekenen we
alleen kosten van het toekomstige gebruik. Voor de sector onderwijs zijn in de baseline
en de varianten dan ook kosten gerekend voor de begeleiding van leerlingen en het
verstrekken van hulpmiddelen aan leerlingen. Het aantal leerlingen verschilt per
variant omdat er een verschillend beschermingsniveau is per variant.

5.1.2

Verdeling van de kosten
De eerste onderverdeling van de kosten per sector is grofweg gedaan. Onder publieke
instellingen vallen onder andere woning corporaties, de NS, ziekenhuizen en musea.
De totale kosten verdeling tussen de drie partijen – naar gewogen percentages - ziet er
als volgt uit:

Tabel 5.2

Verdeling van de kosten per sector:
%

Overheid

Bedrijfsleven

Publieke instelling

Totaal

100%

0%

0%

100%

Cultuur

0%

25%

75%

100%

Detailhandel

0%

100%

0%

100%

Financiële instellingen

0%

100%

0%

100%

Horeca

0%

100%

0%

100%

Justitie

100%

0%

0%

100%

Openbare gebouwen

100%

0%

0%

100%

Onderwijs

85%

5%

10%

100%

Sport en ontspanning

45%

45%

10%

100%

Sector
Kanselarijen

63

B&A CONSULTING BV

%

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Overheid

Bedrijfsleven

Publieke instelling

Totaal

Openbaar vervoer

0%

0%

100%

100%

Transport

0%

100%

0%

100%

Wonen

0%

25%

75%

100%

Zorg

0%

50%

50%

100%

Totaal

11%

25%

64%

100%

Tweederde van de kosten komen voor rekening van publieke instellingen.

5.1.3

Baten
In dit impact assessment worden de baten niet in geld uitgedrukt maar in het aantal
personen dat profijt heeft van de aanpassingen. Bijvoorbeeld, de baten van het
toegankelijk maken van restaurants is bepaald aan de hand van een schatting van het
aantal gehandicapten dat na het aanbrengen van de voorziening een restaurant zal
bezoeken. Hierbij is de aanname dat na het aanbrengen van de voorzieningen
gehandicapten net zo vaak naar een restaurant gaan als niet-gehandicapten. De
toename van het aantal gehandicapte restaurantbezoekers is de baat van de
investering in toegankelijkheid.
Van de voorzieningen ten behoeve van gehandicapten profiteren maximaal 1,3 mln.
mensen. Dit is 75 procent van het aantal inwoners met een matig tot zware
lichamelijke handicap57. Dat komt neer op ongeveer 7 procent van de Nederlandse
bevolking. De licht gehandicapte inwoners zijn niet meegeteld als begunstigden omdat
die zonder extra aanpassingen nu al toegang hebben tot de meeste diensten.
Per subsector is het maximale aantal begunstigden meestal kleiner omdat de meeste
diensten alleen worden gebruikt door een bepaalde leeftijdsgroep, zoals bij scholen, of
omdat een bepaalde aanpassing alleen relevant is voor een deel van de gehandicapten,
zoals ringleidingen voor doven en slechthorenden en braille voor blinden en slechtzienden. Bij de berekeningen is de aanname dat het huidige aantal gehandicapten in de
beschouwde periode niet verandert, ook niet wat de samenstelling betreft.
Voor het aantal door de aanpassingen begunstigde gehandicapten is gerekend met het
aantal additionele gebruikers. Gehandicapten die al vóór de implementatie van de
voorgeschreven aanpassingen gebruik maakten van de betreffende diensten worden in
dit impact assessment dus niet meegerekend.
De aantallen additionele gebruikers worden in drie stappen bepaald. De eerste stap
omvat het deel van de totale Nederlandse bevolking van een betreffende dienst
gebruik maakt. Vervolgens is het huidige gebruik door gehandicapten in beeld
gebracht.58 Het verschil tussen het percentage gebruikers in de Nederlandse bevolking
57
58

Bron: Meedoen met beperkingen SCP.
In bijlage 2 staat per sector beschreven welke bronnen er gebruikt zijn om het huidige gebruik van
gehandicapten en het gebruik door de totale bevolking te bepalen. Wanneer hier geen informatie over
beschikbaar was, zijn de cijfers van een vergelijkbare sector overgenomen. In dit geval staat er in de
bijlage dat het om een aanname gaat.

64

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

en het huidige percentage gebruikers onder de gehandicapte bevolking geeft het
maximale aantal additionele gebruikers aan, uitgaande van evenredige participatie.
De baten zijn uitgedrukt in aantallen begunstigden per jaar, opgeteld over een periode
van 10 jaar:
Figuur 5.3

Totale baten per variant in aantal begunstigden per jaar (10 jaar)
1.200.000
968.260
1.000.000
871.434
800.000
567.735
600.000

510.962
340.641

484.130
397.415

400.000

283.868
200.000

0
Variant lang
30%

Variant kort
30%

Variant lang
50%
(zelfregulering)

Variant lang
70%

Variant kort
70%

Variant lang
100%

Variant kort
100%

Baseline

De variant met de hoogste baten is logischerwijs de 100% variant, korte termijn
vanwege de korte implementatietermijn en het volledige beschermingsniveau. De
daaropvolgende variant met hoogste baten is de 70 procentsvariant met een korte
implementatietermijn. Hieruit mag worden geconcludeerd dat de varianten met een
korte implementatietermijn de meeste baten opleveren. Dit vanwege het feit dat
gehandicapten sneller en dus ook in de tijd gezien langer van de aanpassingen kunnen
profiteren.

65

B&A CONSULTING BV

Figuur 5.4

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Kosten per begunstigde per jaar per variant (contante waarde, in euro;s),

€ 8.000
€ 7.339
€ 7.000
€ 5.584
€ 6.000
€ 5.321
€ 5.000

€ 4.432

€ 4.117
€ 4.000
€ 3.000

€ 3.173
€ 2.511
€ 2.413

€ 2.000
€ 1.000
€0
Variant lang
30%

Variant kort
30%

Variant lang
50%
(zelfregulering)

Variant lang
70%

Variant kort
70%

Variant lang
100%

Variant kort
100%

Baseline

Figuur 5.4 geeft aan hoe de kosten en de baten zich tot elkaar verhouden in de
verschillende varianten. De kosten per begunstigde zijn het hoogst in de variant 100%,
lange termijn. De variant met de laagste kosten per begunstigde is de 30% variant te
implementeren op korte termijn. In zijn algemeenheid geldt dat een langere
implementatietermijn minder kosteneffectief is per begunstigde.

5.1.4

Draagvlak
Om een beeld te krijgen van het draagvlak voor de (ontwerp) EU-richtlijn, in meerdere
varianten, zijn vertegenwoordigers van organisaties geïnterviewd die ofwel de
belangen van begunstigden (zoals gehandicapten of ouderen) van de Richtlijn
behartigen, ofwel de belangen van de organisaties behartigen die maatregelen moeten
treffen bij invoering van de Richtlijn. Zo ontstaat zowel vanuit de begunstigden als
vanuit degenen die maatregelen moeten treffen een beeld van het maatschappelijk
draagvlak voor de Richtlijn, in meerdere varianten.
De interviews zijn om twee redenen globaal van karakter geweest. De eerste reden is
dat de ontwerp-Richtlijn multi-interpretabel is ( zoals eerder in dit rapport is
aangegeven), en dat daarom de – gevolgen van – de Richtlijn in verschillende varianten
aan de orde zijn gekomen. De tweede reden is dat ten tijde van de interviews nog geen
duidelijk beeld bestond van de omvang van kosten en baten zodat respondenten
daarop geen reactie konden geven; de doorlooptijd van het onderzoek noopte tot
gelijktijdige uitvoering. De onderstaande bevindingen betreffen opvattingen zoals die
zijn gegeven door verschillende respondenten.

66

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

De maatschappelijke opgave wordt herkend
Dat er, ondanks reeds getroffen maatregelen en wetgeving, belemmeringen zijn voor
gelijke behandeling door leeftijd en handicap wordt algemeen onderkend. Er is een
breed gedragen perceptie dat er meer kan worden gedaan om belemmeringen59 weg te
nemen dan tot op heden is gebeurd dan wel is voorgenomen.
Uiteenlopende opvattingen over implementatie
Maar over de wijze waarop de belemmeringen kunnen worden weggenomen, bestaan
uiteenlopende denkrichtingen. In het eindrapport “Onderzoek naar de uitbreiding van
de Wet Gelijke Behandeling op grond van handicap of chronische ziekte voor het
terrein van goederen en diensten”60 is al aangegeven dat er meerdere
sturingsinstrumenten mogelijk zijn: die ook in interviews aan de orde zijn geweest:
- Communicatieve instrumenten: vergroten bekendheid en wegnemen van
hardnekkige misverstanden
- Financieel-economische instrumenten: subsidie, boete, fiscale stimulering
- Juridische instrumenten: vrijwillig (zelfregulering), verplichtend (wetgeving) of
compliancemanagement (de overheid bepaalt de norm, sectoren krijgen ruimte om
hier concreet invulling aan te geven)
Afdwingbare rechten via wetgeving
Vooral door patiënten- en cliëntenorganisaties wordt aangegeven dat er behoefte is
aan wetgeving waaraan mensen rechten kunnen ontlenen. Niet alleen om recht te
kunnen halen, maar vooral om te voorkomen dat men vanwege een handicap altijd zelf
initiatief moet nemen om een belemmering te slechten. Het zou al veel schelen dat
voorzieningen aangepast zijn zonder er om te moeten vragen. Daarnaast is de ervaring
van de belangenorganisaties van gehandicapten dat wetgeving als een stok achter de
deur nodig is om gelijke behandeling te realiseren. Er is namelijk nog steeds veel
lobbywerk nodig om publieke en vooral private partijen over te halen om
belemmeringen weg te nemen. Dit is ook al geconstateerd in het eerder genoemde
rapport Onderzoek naar de uitbreiding van de Wet Gelijke Behandeling met goederen
en diensten: “de aanbieders van diensten hebben al voldoende tijd gehad om zonder
een norm als stok achter de deur tot zelfregulering te komen. Het ‘proces’ zal volgens
hen alleen op gang komen als daar een serieuze wettelijke basis aan ten grondslag ligt.
Zonder die basis zal het volgens hen sleuren en trekken blijven vanuit
cliëntenorganisaties, binnen hun beperkte capaciteit en budget, en zullen alle
verschillende branches en sectoren in allemaal eigen ‘processen’ moeten worden
benaderd.”61
De organisaties die de maatregelen moeten treffen om de belemmeringen weg te
nemen zijn minder tot helemaal niet enthousiast over het instrument wetgeving. Zo
stellen vertegenwoordigers van het bedrijfsleven zich op het standpunt dat bedrijven
van nature niet gecharmeerd zijn van het instrument wetgeving; men heeft
vertrouwen in de werking van vraag en aanbod. Bovendien is bij wetgeving een
59
60
61

Voor een beschrijving van het type belemmeringen wordt verwezen naar paragraaf 3.3, eerste alinea’s
Rapport van Berenschot & Erasmus Universiteit Rotterdam, 18 juli 2007, pagina 9-11.
Rapport van Berenschot & Erasmus Universiteit Rotterdam, 18 juli 2007, pagina 11.

67

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

adequaat handhavingsinstrumentarium vereist ter voorkoming van free-riding. Ook is
in een enkel gesprek verwezen naar hetgeen in het rapport van Berenschot en de
Erasmus Universiteit Rotterdam daarover is gesteld: “VNO-NCW geeft aan dat het
stellen van een norm in de wet - bijvoorbeeld dat een aanbieder redelijke aanpassingen
moet doen - leidt tot onzekerheid omdat nog onduidelijk is hoe een rechter of de
Commissie Gelijke Behandeling gaat oordelen. Naast onzekerheid is er ook een zekere
bezorgdheid over het inhoudelijke oordeel van die rechter of de commissie: worden bij
het bepalen van wat redelijk is de kosten voor de sector wel afdoende gewogen ten
opzichte van de baten voor mensen met een beperking.” Daarnaast uiten werkgevers in
de evaluatie van de Wet gelijke behandeling zorgen en irritatie over de aanpassingen
waartoe de Wgbh/cz nu al zou verplichten. Ze zouden gepaard gaan met extra
financiële en administratieve lasten. De werkgevers maken zich meer zorgen over de
administratieve dan over de financiële lasten. Werknemersorganisaties hebben
weliswaar voeling met anti-discriminatiedenken in arbeidssituaties en met sociale
zekerheid, maar niet specifiek met de inhoud van de Wgbh/cz.62.
Mix van wetgeving en zelfregulering
Verscheidene respondenten opteren voor een mix van wetgeving en zelfregulering.
Hierbij wordt met name gedoeld op een vorm van compliancemanagement, waarbij de
overheid de norm bepaalt en sectoren de ruimte krijgen om daar concreet invulling aan
te geven. Door het voortgezet onderwijs wordt als voorbeeld op stapel staand beleid
inzake passend onderwijs genoemd. Hierin heeft elke school een zorgplicht om
‘zorgleerlingen’ op te nemen danwel een plek op een andere school te bieden. Dat
laatste veronderstelt dat scholen met elkaar afspraken maken over de ‘opvang’ van
zorgleerlingen. Enkele vertegenwoordigers van cliënten- en patiëntenorganisaties
geven aan dat deze vorm van zelfregulering met een normerende wetgeving als stok
achter de deur voor hen nog acceptabel is.
Zelfregulering
Zelfregulering komt in principe tot stand wanneer er voor ondernemers een
economisch belang is: als de kosten die zij moeten maken om de drempels weg te
nemen, opwegen tegen de baten. Dit is de variant die voornamelijk vanuit het
bedrijfsleven als preferent wordt ervaren. Dat betekent niet dat er geen
overheidsinterventies nodig zijn. De gewenste overheidsinterventies hebben
betrekking op drie vlakken. Ten eerste op het articuleren van de vraag die mensen met
een handicap hebben, met andere woorden welke belemmeringen ervaren zij? Deze
vraagarticulatie zou, sectorgewijs, door de overheid ondersteund en wellicht
geïnitieerd moeten worden en als opgave bij het bedrijfsleven moeten worden
neergelegd. Het bedrijfsleven kan hetzij via nieuwe product-marktcombinaties
(‘businesscases’) hetzij via brancheafspraken de gearticuleerde belemmeringen
wegnemen. Bij brancheafspraken is de tweede overheidsinterventie gewenst, namelijk
het met wettelijke maatregelen ondersteunen van de brancheafspraken zodat
freeriders-gedrag wordt voorkomen. Naar verwachting zullen er ook belemmeringen
zijn waar het bedrijfsleven, vanwege financieel-economische overwegingen, geen
62

Evaluatie van de Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte, 2003-2008,
uitgevoerd door het Verwey Jonker Instituut (pagina 5).

68

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

overtuigend antwoord zal worden gegeven. Dit vraagt om het derde type
overheidsinterventie, namelijk het leveren van voorzieningen die deze belemmeringen
wegneemt.
Met name de vertegenwoordigers van patiënten en cliënten zijn kritisch over deze
benadering. Hun organisaties articuleren al jaren de vraag en dat leidt na veel trekken
en sleuren en dan vaak mondjesmaat tot maatregelen die de belemmeringen
wegnemen. Een andere kanttekening die bij deze variant wordt geplaatst, betreft de
mate waarin ondernemers uit zichzelf daadwerkelijk bereid zijn om de financiële lasten
te dragen die het treffen van voorzieningen met zich meebrengt.

5.1.5

Voordelen voor derden
Voorzieningen ten behoeve van gehandicapten kunnen ook voor derden (niet
gehandicapten) voordelen opleveren. Daarover gaat deze paragraaf. Zoals eerder
aangegeven (paragraaf 4.1) zullen indirecte economische effecten in het algemeen zeer
beperkt zijn. Om deze reden en vanwege het korte tijdsbestek van het onderzoek zijn
deze niet gekwantificeerd. Bij gebrek aan passende (kwantitatieve) gegevens is het
onderzoek op dit punt kwalitatief van aard.
Voordelen voor derden kunnen optreden vanuit drie perspectieven.
Bezien vanuit de gebruikskwaliteit van publieksgerichte voorzieningen kunnen de
volgende voordelen optreden:
 Personen die slecht ter been zijn, al dan niet met behulp van een rollator, zullen
baat hebben bij verbetering van de toegankelijkheid van voorzieningen, met
vervolgeffecten op maatschappelijke participatie en welbevinden. Deze bate is in
het licht van de vergrijzing naar verwachting omvangrijk te noemen.
 Personen die ondersteuning bieden aan gehandicapten (vrijwillig – mantelzorg, of
professioneel) zullen baat hebben bij verbetering van toegankelijkheid omdat
degenen die zij begeleiden zelfstandiger zullen zijn wat betreft verplaatsing,
voorzieningenbezoek, en dergelijke.
 Toegankelijkheidsvoorzieningen, of het nu gaat om winkels of
vervoersvoorzieningen, worden toegankelijker voor ouders met (kleine) kinderen
(kinderwagens, bougies).
Bezien vanuit economisch perspectief zullen die bedrijven gebaat zijn bij de richtlijn die
producten en diensten leveren waarmee de toegankelijkheid verbeterd wordt.
Bijvoorbeeld waar het gaat om een toename van geleverde diensten (bouw) maar ook
een vergroting van de afname van goederen en diensten (museumbezoek). Dit geldt op
het niveau van individuele bedrijven; macro-economisch ligt dat anders. Ten eerste:
zeker wanneer over een korte termijn veel capaciteit gevraagd wordt voor productie en
aanleg van voorzieningen kan dit een prijsopdrijvend effect teweeg brengen. Ten
tweede: investeringen ten gunste van toegankelijkheid zullen ten koste gaan van
investeringen elders, zodat het macro-economisch effect nihil kan zijn (zie ook
paragraaf 4.1.). Een ander effect dat op kan treden is productinnovatie gericht op het
toegankelijker maken van voorzieningen.

69

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Bezien vanuit het perspectief van bedrijven die investeren in toegankelijkheid ten
behoeve van gehandicapten kan die investering positieve effecten opleveren voor
klandizie, omzet en winst. Er zijn indicaties dat dergelijke effecten meetbaar optreden.

5.2

LEEFTIJD

5.2.1

Scope
Er zijn twee dominante leeftijdsgrenzen: 18 (volwassenheid) en 65/67 (pensionering).
Er zijn daarnaast veel maatschappelijke terreinen waar leeftijdsgrenzen gelden. Zonder
uitputtend te willen zijn, volgt hierna een korte bloemlezing van leeftijdsgrenzen in het
publieke en private domein:
Op het thema gezinsvorming geldt een leeftijdsgrens van 21 jaarbij het trouwen of
samenwonen door Nederlanders met een partner van buiten de EU. Adoptie van
kinderen is door personen van boven de 40 jaar niet mogelijk. In de gezondheidszorg
worden vele leeftijdsgrenzen gehanteerd, bijvoorbeeld waar het gaat om IVF en
eiceldonatie, het wel of niet vergoeden van een vlokkentest of nekplooimeting (vanaf
36 jaar), het vergoed krijgen van de griepprik (vanaf 60 jaar bij gezonde personen).
Ook in het onderwijs gelden leeftijdsgrenzen, bijvoorbeeld waar het gaat om de hoogte
van het collegegeld en het ontvangen van studiefinanciering. In de financiële
dienstverlening, of het nu gaat om leningen, hypotheken, creditcards,
autoverzekeringen, reisverzekeringen, zorgverzekeringen, ongevallenverzekering,
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen gelden vanaf de leeftijd van 18 jaar vele
leeftijdsgrenzen. Zo is het niet mogelijk voor 60-jarigen en ouder een creditcard aan te
vragen als men deze nog niet had. Bij veel schade- en levensverzekeringen is sprake van
premiedifferentiatie op basis van leeftijd. Ook in de fiscaliteit zijn leeftijdsgrenzen, met
name waar het gaat om aftrekposten.
In het woondomein gelden leeftijdsgrenzen in de vorm van labelling van serviceflats,
studentenwoningen en de toewijzing van sociale huurwoningen. Verder zijn er in het
woondomein leeftijdgrenzen in de huurtoeslag, maar ook in de Wet bevordering eigen
woningbezit. Daarnaast zijn bepaalde tijdschriften alleen gratis beschikbaar voor
bepaalde leeftijdsgroepen (bijvoorbeeld de Intermediair en Carp). Ook bij de huur van
auto’s worden leeftijdsgrenzen gehanteerd (huur is vaak alleen mogelijk vanaf 21 jaar)
en bovendien is er vaak sprake van premiedifferentiatie op basis van leeftijd.
In dit assessment wordt alleen beschouwd welke effecten de Richtlijn heeft voor
financiële diensten.

5.2.2

Financiële diensten (verzekeringen, hypotheken, pensioenen)
Leeftijd en handicap zijn essentiële elementen voor de risicobeoordeling van bepaalde
financiële producten zoals hypotheken, levensverzekeringen en
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen. In het algemeen geldt dat mensen met een hoog
risico een hogere prijs betalen. In sommige gevallen wordt men zelfs van de
dienstverlening uitgesloten, of krijgt men slechts gedeeltelijk toegang.

70

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

De ontwerp-Richtlijn stelt dat verschillen in behandeling op grond van leeftijd en
handicap zijn toegestaan als ze ‘proportioneel’ zijn en gebaseerd op ‘actuariële of
statistische gegevens’ (Art.2 lid 7).
Gevolgen van gelijke behandeling
Gelijke behandeling bij de financiële diensten zou bij sommige diensten vergaande
gevolgen hebben voor de kosten en baten. Alleen bij wettelijk verplichte verzekeringen,
zoals de verzekering voor de wettelijke aansprakelijkheid van automobilisten en de
collectieve pensioenverzekeringen zijn de gevolgen per saldo beperkt.
Vrijwillige financiële diensten
Voor veel financiële diensten is er vrije marktwerking. Mensen kunnen zelf bepalen of
zij van een bepaalde dienst gebruik willen maken en van welke aanbieder zij de dienst
willen betrekken. Bij financiële diensten lopen de contractpartijen een economisch
risico.
Vaak is het bestaan van een risico de reden om van de dienst gebruik te maken, zoals in
het geval van een levensverzekering. En vaak is er een direct statistisch verband tussen
leeftijd en gezondheid en de hoogte van het risico. Voor jonge, gezonde mensen is het
risico lager. Verzekeringsmaatschappijen kunnen alleen bestaan als de premieopbrengsten hoger zijn dan de schade-uitkeringen. Consumenten hebben behoefte aan
zekerheid. Daarom zijn ze bereid om als het nodig is een premie te betalen die hoger is
dan het bedrag dat overeenkomt met de verwachte waarde van hun schade. Op de vrije
markt zoeken consumenten naar de verzekeraar die de gewenste dekking tegen de
laagste premie levert. Het marktmechanisme dwingt verzekeraars de premies te
differentiëren naar risicogroep. Een verzekeraar moet jonge, gezonde mensen wel
premiekorting bieden want anders gaat men naar een ander. Marktwerking zorgt
ervoor dat in elke risicogroep de premiehoogte is afgestemd op de verwachte schade in
die groep plus een opslag voor de kosten en de winst van de verzekeringsmaatschappij.
In principe is de opslag voor alle risicogroepen hetzelfde. In zekere zin betaalt iedereen
dus evenveel voor het verwerven van zekerheid.
In het theoretische geval dat verzekeraars geen verschil meer mogen maken naar
leeftijd en gezondheid, dan moeten zij voor alle risicogroepen dezelfde premie rekenen.
Dat betekent dat jonge, gezonde mensen veel meer premie moeten betalen dan het
bedrag dat overeenkomt met hun verwachte schade. In de hoge risicogroepen
daarentegen zijn de premieopbrengsten lager dan verwachte schade. Bij een uniforme
premiestelling krijgen mensen met een hoog risico als het ware subsidie van mensen
met een laag risico. Voor een deel van de jonge, gezonde mensen zal het verschil tussen
de uniforme premie en hun eigen verwachte schade te groot zijn. Zij willen wel betalen
voor zekerheid, maar niet zoveel. Zij zien af van de verzekering. Aan de andere kant lokt
de uniforme premie extra klanten met een hoog risico. Deze dynamiek zorgt in elk
geval voor een stijging van het premieniveau en voor een daling van het aantal
verzekerden. Met name de consumenten met lagere risico’s haken af. Uiteindelijk kan
deze dynamiek er toe leiden dat alleen de mensen in de hoogste risicogroepen nog een
verzekering willen afsluiten. In dat geval leiden alle risicogroepen welvaartsverlies,
alleen voor de groep met de hoogste risico’s verandert er niets.

71

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Verplichte financiële diensten
Bij sommige financiële diensten is de keuzevrijheid van de consument beperkt. Bij de
verzekering voor de wettelijke aansprakelijkheid van automobilisten bijvoorbeeld is er
een verzekeringsplicht, alleen de keuze van de verzekeraar is vrij. Bij collectieve
pensioenverzekeringen is er geen keuzevrijheid: als werknemer ben je gebonden aan de
regeling die geldt in de sector of het bedrijf waar je werkt en aan de verzekeraar of het
fonds dat de regeling aanbiedt. Gelijke behandeling en uniforme premieheffing leidt in
die situatie niet tot opzeggingen van mensen in de lagere risicogroepen. Een aantal zou
wel weg willen, maar de wet maakt dat onmogelijk. Het gevolg van de introductie van
gelijke behandeling blijft in deze situaties beperkt tot een herverdeling van de welvaart
tussen de hoge en de lage risicogroepen, ten koste van de laatste. Voor de totale
maatschappelijke welvaart hoeft dat geen gevolgen te hebben.

5.2.3

Draagvlak naar variant
Over het algemeen zijn er in de interviews weinig specifieke uitspraken gedaan over
draagvlak voor gelijke behandeling op basis van leeftijd. Dat er leeftijdsgrenzen worden
gehanteerd voor volwassenheid en pensionering staat niet ter discussie. De meeste
discussie doet zich voor bij de leeftijdsgrenzen in de financiële dienstverlening. Daar is
aan de kant van de financiële dienstverleners geen draagvlak voor het afschaffen van
leeftijdsgrenzen in financiële producten. Het dominante argument daarvoor is
financieel van aard: de kosten zullen voor risicoarme groepen bij het afschaffen van
kostendifferentiatie (met name verzekeringspremies) naar leeftijd te hoog worden
waardoor zij zich niet meer zullen verzekeren. Dit leidt vervolgens weer tot hogere
premies voor de groepen die zich nog wel verzekerd hebben. De ultieme consequentie
kan zijn dat een financieel product niet meer aantrekkelijk is en ophoudt te bestaan.
Een andere interpretatie van de Richtlijn, het verantwoorden van kostendifferentiatie
op basis van objectieve gegevens, wordt vanuit belangenbehartigers van cliënten- en
patiënten niet afwijzend benaderd. Wel is van groot belang dat de toegang tot
financiële producten wordt vergroot. Een eerste stap daarin is de objectivering van de
kosten. De financiële dienstverleners beschouwen deze interpretatie met de nodige
ambivalentie. Er moeten, zo wordt verwacht, meer kosten worden gemaakt om alle
gegevens te verzamelen en aan te passen. Dit vraagt om de aanleg van een nieuwe
database met nieuwe gegevens. Om gegevens (risico-inschatting bij handicap en
leeftijd) te verkrijgen moeten er ook externe partijen worden ingeschakeld. De
gegevens opvragen bij een medische instelling kan bijvoorbeeld oplopen tot een
bedrag van 1 miljoen euro. Daarna moeten deze gegevens nog verwerkt worden, wat
ook kosten met zich meebrengt. Deze kosten zullen dan ook waarschijnlijk in de
premies worden doorberekend, maar een verzekeraar kan er ook voor kiezen om met
een kleinere winstmarge genoegen te nemen en het dus niet of nauwelijks door te
berekenen aan de klant. Op dit moment is het namelijk voor iedere verzekeraar
mogelijk om individueel te bepalen hoeveel hij berekent. De gegevens zijn nog niet in
die mate gesystematiseerd, dat er landelijk gebruik van kan worden gemaakt. Iedere
verzekeraar bepaalt het risico dus voor zichzelf.
Op dit moment willen de verzekeraars zoveel mogelijk personen verzekeren op grond
van een goede risico-inschatting. Een door de Richtlijn opgelegde verplichting kan ertoe
leiden dat de kosten voor verzekeringsproducten te hoog worden. Vanuit de

72

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

verzekeraars wordt gepleit voor zelfregulering. Aangegeven wordt dat de verzekeraars
op dit moment met verschillende groepen (bijvoorbeeld diabetespatiënten) al in
bespreking zijn om te kijken wat zij voor deze groepen kunnen betekenen.

5.3

ADMINISTRATIEVE LASTEN
De Richtlijn schrijft voor dat de lidstaten eens in de vijf jaar rapporteren over de
implementatie van de Richtlijn. De Commissie moet bij het Europees Parlement en de
Raad verslag uitbrengen over de toepassing van de richtlijn op grond van door de
lidstaten verstrekte informatie. Dit conform artikel 16 lid 1: 1. “De lidstaten en de
nationale organen voor de bevordering van gelijke behandeling verstrekken de
Commissie uiterlijk op …, en vervolgens om de vijf jaar, alle dienstige gegevens om haar
in staat te stellen een verslag aan het Europees Parlement en aan de Raad over de
toepassing van deze richtlijn op te stellen.”
Uit artikel 15 lid 1 blijkt dat de Richtlijn naar alle waarschijnlijkheid zal leiden tot
wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen: “De lidstaten stellen ( …) de nodige
wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen vast om aan deze richtlijn te voldoen
[twee jaar na vaststelling]. Zij stellen de Commissie daarvan onverwijld in kennis en
delen de Commissie de tekst van die bepalingen, alsmede een tabel ter weergave van
het verband tussen die bepalingen en deze richtlijn mede. Wanneer de lidstaten deze
bepalingen aannemen, wordt in die bepalingen naar de onderhavige richtlijn verwezen
of wordt hiernaar verwezen bij de officiële bekendmaking van die bepalingen. De
regels voor deze verwijzing worden vastgesteld door de lidstaten.” In de regel leiden
wettelijke bepalingen tot enige vorm van administratieve lasten.
Bij administratieve lasten wordt de volgende indeling in kosten gebruikt63:
- Transactiekosten: kosten die gepaard gaan met de inzet van communicatieve,
financieel- economische en juridische instrumenten. Denk aan
informatieverplichtingen die voortvloeien uit wetgeving (administratieve lasten in
enge zin) of kosten voor het in stand houden van een keurmerk of het handhaven
van wet- en regelgeving.
- Transitiekosten: kosten die worden gemaakt in de aanloop naar een bepaalde
oplossing. Denk aan het opstellen van een convenant of het uitwerken van
regelgeving.
Transactie- en transitiekosten kunnen worden samengenomen onder de noemer
reguleringskosten. Wordt zelfregulering ingezet als alternatief voor of in aanvulling op
regelgeving dan zullen deze kosten anders uitvallen dan wanneer uitsluitend wordt
gekozen voor het uitbreiden van wetgeving.
Transitiekosten
Bij regelgeving zitten de transitiekosten in het opstellen en implementeren van
regelgeving. Deze kosten zijn met name voor rekening van de wetgever en in mindere
mate voor rekening van de publieke en private organisaties. Alleen wanneer publieke
en private organisaties actief betrokken worden bij het invulling geven aan regels zal
63

Eramus Universiteit Rotterdam en Berenschot, Onderzoek naar de uitbreiding van de Wet gelijke
behandeling chronisch zieken en gehandicapten voor het terrein goederen en diensten, p 82 ev.

73

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

dat voor hen kosten met zich meebrengen. Maar ook in dat geval zijn de kosten relatief
beperkt, omdat het aannemelijk is dat één of meerdere brancheorganisaties uit hoofde
van hen met de overheid in gesprek zullen gaan en niet alle betreffende organisaties bij
het traject betrokken zullen zijn.
Transactiekosten
De uitbreiding van wetgeving brengt transactiekosten met zich mee in de vorm van
administratieve lasten (AL) voor bedrijven en organisaties. Het Rijk heeft vastgesteld
wat er onder AL verstaan moet worden en hoe de AL berekend kunnen worden (“Meten
is Weten II”, Interdepartementale Projectdirectie Administratieve Lasten). De definitie
van administratieve lasten die hierbij wordt gehanteerd is: kosten voor organisaties om
te voldoen aan informatieverplichtingen voortvloeiend uit wet- en regelgeving van de
overheid. De andere kant van de transactiekosten betreft de kosten voor handhaving
en toezicht door de overheid. Het betreft hier de ‘verwerking’ van de
informatieverplichtingen en het toezien op de aanwezigheid en realisatie van
voorzieningen die ongelijke behandeling wegnemen. Maar ook de kosten64 die gepaard
gaan met de activiteiten van de Commissie Gelijke Behandeling. Immers de Richtlijn
geeft burgers die zich niet gelijk behandeld voelen een extra rechtsbescherming. Het is
mogelijk dat het aantal verzoeken om een oordeel bij invoering van de Richtlijn zal
toenemen.
In dit onderzoek wordt uitgegaan van deze benadering van het Rijk voor de bepaling en
berekening van administratieve lasten. Om publieke belangen te kunnen waarborgen,
legt de overheid aan het bedrijfsleven en aan burgers verplichtingen op tot het doen of
nalaten van handelingen of gedragingen (inhoudelijke verplichtingen), en daarnaast
verplichtingen tot het verschaffen van informatie over die handelingen en gedragingen
(informatieverplichtingen). Aan bovengenoemde verplichtingen kunnen kosten
verbonden zijn. Alleen de kosten die voortvloeien uit informatieverplichtingen kunnen
leiden tot administratieve lasten.
Voorbeelden van de informatieverplichting zijn het opstellen en deponeren van de
jaarrekening en de aanvraag van vergunningen. Onder wet- en regelgeving worden
algemeen verbindende voorschriften (wetten, AMvB's, ministeriële regelingen) en
beleidsregels verstaan. Het bedrijfsleven, ten slotte, wordt opgevat als alle sectoren van
de economie, met uitzondering van de publieke delen van het openbaar bestuur,
overheidsdiensten en de verplichte sociale verzekeringen.
Administratieve lasten van wet- en regelgeving worden met behulp van het Standaard
Kosten Model (SKM) berekend. Voor de berekening wordt de volgende formule
gebruikt.

64

In totaal is aan het afhandelen van alle verzoeken van de Commissie Gelijke Behandeling om een oordeel
in 2007 €2.016.572 en in 2008 €2.209.209 besteed. Dit is in de berekening waarbij het gehele budget
wordt gehecht aan een product (dus het afhandelen van verzoeken, het inzetten van onderzoek etc.). Dus
dit bedrag omvat bijvoorbeeld ook een deel van de kosten van de huisvesting en een deel van de kosten
van bv de IT helpdesk (bron CBG).

74

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Berekening administratieve lasten
Totale AL van een wet = som van de kosten per informatieverplichting
Kosten per informatieverplichting = som van de kosten per handeling
Kosten per handeling = P * Q
P wordt hierbij gedefinieerd als de kosten van een administratieve handeling en Q als het aantal
keren dat de administratieve handeling wordt uitgevoerd.

Kosten administratieve lasten niet op voorhand te kwantificeren
Het is op voorhand niet mogelijk om de administratieve lasten van de Richtlijn te
kwantificeren. Een en ander is sterk afhankelijk van het type wettelijke bepalingen dat
wordt gekozen om tot invulling van de Richtlijn te komen. De Richtlijn spreekt zich
daarover niet uit, noch over de wijze waarop lidstaten de Richtlijn dienen te
handhaven. Daarom geven we voor de verschillende wetgevingsopties indicaties van
het type administratieve lasten. Belangrijk onderscheid is dat tussen eenmalige
administratieve lasten en terugkerende lasten. Een vergunning voor de verbouwing
van een horecagelegenheid is een goed voorbeeld van een eenmalige administratieve
last. Een terugkerende administratieve last is bijvoorbeeld de verplichting om te
rapporteren over de mate waarin voorzieningen zijn getroffen die gelijke behandeling
moeten waarborgen. Of het verantwoording afleggen over de feiten die ongelijke
behandeling op grond van leeftijd (bijvoorbeeld bij financiële producten)
rechtvaardigen.
De Richtlijn wordt vertaald in nieuwe (sector)regelgeving
Mocht de Richtlijn leiden tot het uitvaardigen van nieuwe sectorregelgeving of het
ontwikkelen van sectoroverstijgende wetgeving dan brengt dat de grootste
administratieve lasten met zich mee. Het is denkbaar dat ondernemers moeten
rapporteren over de mate waarin hun voorziening drempelvrij is. Voorbeelden van
mogelijke administratieve lasten zijn:
- Rapportages over de fysieke toegankelijkheid van voorzieningen.
- Rapportages waarin staat vermeld dat medewerkers gediplomeerd zijn (en dus
weten hoe ze moeten omgaan met mensen met een beperking).
- Controles door een inspectie (handhaving) die zicht houdt op de mate waarin
voorzieningen drempelvrij zijn.
Hoe groot de administratieve lasten zullen zijn is op voorhand lastig kwantitatief te
specificeren, omdat dat afhankelijk is van wat precies wordt opgenomen in
regelgeving. De omvang van de administratieve lasten wordt bepaald door de keuze
van de terreinen waarop organisaties een informatieverplichting hebben, hoe vaak en
tot op welk detailniveau ze moeten rapporteren en welk handhavingsinstrumentarium
wordt gehanteerd.
Aansluiten bij bestaande wet- en regelgeving
Er is ook een variant denkbaar dat wordt aangesloten bij bestaande wet- en
regelgeving. Dan zullen de administratieve lasten gelijk of in sommige gevallen lager
zijn dan bij de vorige optie. De bestaande verantwoordingsverplichting en handhaving
kunnen op punten worden uitgebreid zonder dat dit hoeft te leiden tot aanzienlijk
meer administratieve lasten. Bij een inspectie op de arbeidsomstandigheden zou
bijvoorbeeld meteen een controle op drempels kunnen worden meegenomen. Voor de

75

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

ondernemer betekent dit bijvoorbeeld dat hij niet twee keer, maar één keer iemand
over de vloer heeft. Door op een goede manier aan te sluiten bij bestaande wetgeving
kunnen dus aanzienlijke efficiencyvoordelen worden behaald.

76

6

CONCLUSIES
Dit impact assessment geeft zo realistisch mogelijke schattingen van de financiële
effecten van invoering van het richtlijnvoorstel, binnen de beperkingen wat betreft
interpretatieruimte van het richtlijnvoorstel en wat betreft empirische gegevens.
Achtereenvolgens komen aan de orde de uitgangspunten van het impact assessment
(paragraaf 6.1.) en de beantwoording van de onderzoekvragen (paragraaf 6.2.), gevolgd
door kort geformuleerde conclusies (paragraaf 6.3.).

6.1

UITGANGSPUNTEN EN BEPERKINGEN
Voor de berekening van de kosten en baten die uit de Richtlijn voortvloeien gelden de
volgende uitgangspunten en beperkingen:
• Een Richtlijn van de Europese Unie is algemeen van karakter; de uitwerking en
implementatie wordt overgelaten aan de lidstaten.
• De ontwerp-Richtlijn bevat geen operationele definitie van het begrip handicap; in
dit impact assessment is uitgegaan van rolstoelgebruikers, blinden en
slechtzienden, en doven en slechthorenden; dat betekent dat enkele handicaps
buiten beschouwing zijn gelaten.
• De ontwerp-Richtlijn bevat globale aanduidingen van de sectoren waarvoor de
Richtlijn geldt; in dit impact assessment is uitgegaan van alle sectoren met een
openbare publieksfunctie.
• De ontwerp-Richtlijn bevat geen opsomming van wat beschouwd wordt als
effectieve voorzieningen of maatregelen; in dit impact-assessment is een lijst van
10 voorzieningen opgesteld na consultatie van deskundigen en de ministeries.
• De ontwerp-Richtlijn maakt niet duidelijk wat gezien wordt als redelijke
aanpassingen in specifieke gevallen en wat als onredelijke belasting gezien wordt.
In dit impact assessment zijn mede om deze reden kosten en baten in varianten
berekend.
• Voor meerdere sectoren geldt dat een duidelijk (kwantitatief) beeld ontbreekt van
de mate waarin aanpassingen reeds gerealiseerd zijn. In het impact assessment is
voor deze sectoren gebruik gemaakt van beredeneerde schattingen van experts en
de ministeries.
• Sectoren of subsectoren waarover in het geheel geen gegevens beschikbaar
gekomen zijn, zijn buiten beschouwing gelaten. Dit betekent dat verder onderzoek
naar deze kosten en baten kan leiden tot verhoging van de uitkomsten van beide in
dit impact assessment.
• Voor de kostenberekening is gebruik gemaakt van standaard-bedragen per type
voorziening. Per sector en per situatie zullen de daadwerkelijke kosten verschillen.
• De te verwachten baten zijn uitgedrukt in aantallen begunstigden, dat wil zeggen
het aantal extra mensen dat door getroffen maatregelen een gelijke behandeling

77

B&A CONSULTING BV

•

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

kan verwachten. Bijvoorbeeld dat door het rolstoeltoegankelijk maken van musea
meer gehandicapten een museum bezoeken.
Het impact assessment heeft geen betrekking op de aanpassing van producten ten
behoeve van mensen met een handicap.

Het impact assessment levert op grond van bovenstaande uitgangspunten geen exact
beeld op van te verwachten kosten en baten, maar wel zo realistisch mogelijke
schattingen. Daarnaast is aandacht besteed aan neveneffecten (voordelen voor
derden), administratieve lasten en maatschappelijk draagvlak.

6.2

BEANTWOORDING ONDERZOEKSVRAGEN
In het Impact Assessment zal (…) moeten worden vastgesteld in hoeverre de door de
Commissie gesignaleerde problemen zich voordoen en zullen voordoen en in hoeverre
door de Commissie voorgestelde remedies een bijdrage kunnen leveren aan de oplossing
ervan.
In het kader van dit impact assessment zijn meerdere bronnen gehanteerd om inzicht
te verkrijgen in het maatschappelijk probleem, zoals onderzoeken verricht naar de
participatie van mensen met beperkingen, onderzoeken waarin opvattingen over
gelijke behandeling zijn onderzocht, onderzoeken naar de aard van de belemmeringen
en cijfers over klachten over discriminatie en ongelijke behandeling. Daarnaast is met
vertegenwoordigers van cliënten- en patiëntenorganisaties gesproken over de aard en
omvang van het probleem van gelijke behandeling. De verzamelde gegevens wijzen uit
dat er sprake is van ongelijke behandeling op de vier gronden waar de Richtlijn
betrekking op heeft. Maar noch uit de literatuur, noch uit de interviews komt een
systematisch, gekwantificeerd beeld naar voren over omvang en aard van de
maatschappelijke problematiek in Nederland die uit ongelijke behandeling voortvloeit.
De door de Commissie voorgestelde aanpak (volgens de Richtlijn) zal zeker een bijdrage
leveren aan een toename van gelijke behandeling, afhankelijk van de wijze waarop de
invoering van de richtlijn plaatsvindt. Maar er zijn geen gegevens beschikbaar om een
meer genuanceerde relatie te leggen tussen enerzijds omvang en aard van het
maatschappelijk probleem en anderzijds de omvang en aard van de inspanning die
hiertoe gepleegd moet worden.
Bovendien moet worden nagegaan of er geen alternatieven bestaan die hetzelfde of zelfs
een beter effect zullen sorteren, bij lagere of dezelfde kosten.
In dit impact assessment is een alternatieve variant (zelfregulering) onderzocht. In de
wijze waarop deze variant is geoperationaliseerd (gebaseerd op eerdere ervaringen
met zelfregulering op de terreinen milieu en Arbo) blijkt deze variant weliswaar de op
twee na laagste implementatiekosten met zich mee te brengen, maar ook de op een na
laagste baten te hebben. Daarnaast zal de wijze waarop zelfregulering vorm wordt
gegeven, grote invloed hebben op het resultaat dat daarmee bereikt zal worden.
Kernpunt daarin is dat free-riders gedrag zoveel mogelijk wordt voorkomen.

78

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Tenslotte zullen ook wenselijke en onwenselijke neveneffecten in kaart moeten worden
gebracht. Bij die maatschappelijke kosten en opbrengsten valt in het bijzonder te denken
aan maatschappelijk draagvlak dan wel mogelijke toeneming van spanning tussen
bevolkingsgroepen, bijvoorbeeld omdat ondernemers verplicht worden om investeringen
voor toegankelijkheid van gehandicapten te doen, de eventuele grotere lasten voor
kwetsbare economische sectoren, juridisering, maar ook vergroting van de kwaliteit van
leven van bepaalde groepen en individuen en de voordelen voor derden indien de
toegankelijkheid wordt vergroot.
Het peilen van het draagvlak voor de Richtlijn is uitgevoerd door een beperkt aantal
interviews met belanghebbenden (belangenorganisaties van patiënten en cliënten,
bedrijven, onderwijs). Uit de gesprekken met belangenorganisaties, organisaties die
maatregelen moeten treffen en uit diverse onderzoeksrapporten blijkt dat algemeen
wordt onderkend dat er, ondanks reeds getroffen maatregelen en wetgeving, sprake is
van ongelijke behandeling. Vooral vanuit de patiënten- en cliëntenorganisaties wordt
aangegeven dat er behoefte is aan wetgeving waaraan mensen rechten kunnen
ontlenen. In die zin wordt de Richtlijn door deze groep belanghebbenden als een nuttig
instrument ervaren. Bij de organisaties die maatregelen moeten treffen, is het
draagvlak voor de richtlijn matig tot minimaal, zeker als de uitvoering via wet- en
regelgeving wordt afgedwongen. Daarom wordt door deze groep geopteerd voor een
mix van wetgeving en zelfregulering (compliancemanagement) als uitwerking van de
Richtlijn. Dit in de vorm waarin de overheid de norm bepaalt en de sectoren de ruimte
krijgen om daar concreet invulling aan te geven. De variant van zelfregulering wordt
ondersteund door een aantal vertegenwoordigers van het bedrijfsleven. De
vertegenwoordigers van patiënten en cliënten zijn kritisch over deze benadering omdat
hun organisaties al jaren de vraag articuleren, hetgeen ook na veel trekken en sleuren
tot niet meer dan een – in hun ogen - bescheiden resultaat leidt.
Invoering van de richtlijn zal leiden tot voordelen voor derden. Personen die slecht ter
been zijn, al dan niet met behulp van een rollator, zullen baat hebben bij verbetering
van de toegankelijkheid van voorzieningen, met vervolgeffecten op maatschappelijke
participatie en welbevinden. Personen die ondersteuning bieden aan gehandicapten
(vrijwillig – mantelzorg, of professioneel) zullen baat hebben bij verbetering van
toegankelijkheid omdat degenen die zij begeleiden zelfstandiger zullen zijn wat betreft
verplaatsing, voorzieningenbezoek, en dergelijke. Ook ouders met (kleine) kinderen
zullen gebaat zijn met verbetering van de toegankelijkheid van voorzieningen.
Producenten van toegankelijkheidsvoorzieningen zullen voordeel ondervinden van de
richtlijn zoals producten van (trap)liften in termen van een relatieve omzetstijging.
Bedrijven en instellingen die toegankelijkheidsvoorzieningen treffen kunnen voordelen
ondervinden in termen van groei van de clientèle. Deze voordelen gelden wel op
individueel niveau, niet op macro-economisch niveau, en wel om twee redenen. Ten
eerste: zeker wanneer over een korte termijn veel capaciteit gevraagd wordt voor
productie en aanleg van voorzieningen kan dit een prijsopdrijvend effect hebben. Ten
tweede: investeringen ten gunste van toegankelijkheid zullen ten koste gaan van
investeringen elders, zodat het macro-economisch effect nihil kan zijn. Aangezien het
impact assessment zich afspeelt op macro-niveau, zijn de hier beschreven effecten niet

79

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

op geleide van hetgeen daarover na uitvoerige wetenschappelijke discussie door het
CPB is gesteld. Namelijk dat het saldo van de (indirecte) economische effecten erg klein
is en het zeer intensief onderzoek vraagt. Daarom is besloten om binnen het bestek van
dit onderzoek dit niet mee te nemen. Een ander effect dat op kan treden is
productinnovatie gericht op het toegankelijker maken van voorzieningen. Echter
hiervoor zijn geen indicatoren beschikbaar.
Daarnaast zal het Impact Assessment een gedetailleerder inzicht moeten bieden in de
kosten die door de Richtlijn zullen worden gegenereerd waarvan er enkele al door SEO zijn
gesignaleerd. Het is daarbij van belang de kosten helder toe te scheiden aan de overheid
en de particuliere sector, en binnen de overheidssector aan de desbetreffende actoren.
A. Leeftijd
Gelijke behandeling op grond van leeftijd zal bij sommige financiële diensten
vergaande gevolgen kunnen hebben voor de kosten en de baten. Bij vrijwillige
financiële diensten is sprake van vrije marktwerking die verzekeraars dwingt de
premies te differentiëren naar leeftijdsgroep omdat in elke risicogroep de premie is
afgestemd op de verwachte schade in die groep. Als verzekeraars geen verschil meer
mogen maken naar leeftijd en gezondheid, dan moeten zij voor alle risicogroepen
dezelfde premie bieden. De verwachting is dat consumenten met lagere risico’s zullen
afzien van de verzekering. Bij verplichte verzekeringen zal een herverdeling van risico’s
plaatsvinden tussen hoge en lage risicogroepen. Omdat in de ontwerp-Richtlijn
verschillen zijn toegestaan als deze geobjectiveerd kunnen worden, is aangenomen dat
de kosten (en baten) neutraal zullen zijn.
B. Handicap
De kosten die door de Richtlijn gegenereerd zouden kunnen worden, zijn in een aantal
varianten berekend. De baseline geeft aan welke kosten onder bestaande wet- en
regelgeving worden gemaakt in het kader van gelijke behandeling. Dit leidt tot het
volgende kostenoverzicht:

80

B&A CONSULTING BV

Figuur 6.1

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Totale kosten per variant (contante waarde, 10 jaar, in mln. euro)
€ 60.000
€ 54.072
€ 50.000
€ 41.668
€ 35.877

€ 40.000

€ 27.190
€ 30.000
€ 17.611

€ 20.000

€ 11.683

€ 8.553

€ 9.008

€ 10.000

€0
Variant lang
30%

Variant kort
30%

Variant lang
50%
(zelfregulering)

Variant lang
70%

Variant kort
70%

Variant lang
100%

Variant kort
100%

Baseline

De kosten bij de varianten met een implementatietermijn van 10 jaar zijn lager
vanwege kostenvoordelen door een gunstiger inkoop (i.v.m. een betere spreiding van
de investeringen) en vanwege het feit dat de aanpassingen deels kunnen samenvallen
met geplande verbouwingen of nieuwbouw. In die gevallen kunnen de
aanpassingskosten de helft lager zijn.
Driekwart van de kosten wordt besteed in de sector huurwoningen. Op afstand volgen
de sectoren onderwijs, openbaar vervoer, horeca en zorg.

81

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

De baten zijn uitgedrukt in aantallen begunstigden per jaar, opgeteld over een periode
van 10 jaar:
Figuur 6.2

Totale baten per variant in aantal begunstigden per jaar (10 jaar)
1.200.000
968.260
1.000.000
871.434
800.000
567.735
600.000

510.962
340.641

484.130
397.415

400.000

283.868
200.000

0
Variant lang
30%

Variant kort
30%

Variant lang
50%
(zelfregulering)

Variant lang
70%

Variant kort
70%

Variant lang
100%

Variant kort
100%

Baseline

De variant met de hoogste baten is logischerwijs de 100% variant, korte termijn
vanwege de korte implementatietermijn en het volledige beschermingsniveau. De
daaropvolgende variant met hoogste baten is de 70 procentsvariant met een korte
implementatietermijn. De varianten met een korte implementatietermijn leveren de
meeste baten op. Dit vanwege het feit dat gehandicapten sneller en dus ook in de tijd
gezien langer van de aanpassingen kunnen profiteren.

82

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

De verhouding tussen kosten en baten is uitgedrukt in kosten per begunstigde:
Figuur 6.3

Kosten per begunstigde per jaar per variant (contante waarde, in euro’s),
€ 8.000
€ 7.339
€ 7.000
€ 5.584
€ 6.000
€ 5.321
€ 5.000

€ 4.432

€ 4.117
€ 4.000
€ 3.000

€ 3.173
€ 2.511
€ 2.413

€ 2.000
€ 1.000
€0
Variant lang
30%

Variant kort
30%

Variant lang
50%
(zelfregulering)

Variant lang
70%

Variant kort
70%

Variant lang
100%

Variant kort
100%

Baseline

De kosten per begunstigde per jaar zijn het hoogst in de variant 100%, lange termijn.
De variant met de laagste kosten per begunstigde is de 30% variant te implementeren
op korte termijn. In zijn algemeenheid geldt dat een langere implementatietermijn
minder kosteneffectief is per begunstigde.
Ten aanzien van de grond handicap, in het bijzonder art 4 zal in kaart gebracht moeten
worden wat de verschillen zijn tussen generieke aanpassingen en specifieke
aanpassingen, met de criteria en het omslagpunt en de relatie met de factor tijd.
Binnen het kader van dit impact assessment is het niet mogelijk gebleken om een
expliciet onderscheid te maken naar generieke en specifieke aanpassingen. Impliciet is
dit onderscheid wel verwerkt in de varianten. Immers, wanneer gekozen zou worden
voor (deels) specifieke aanpassingen betekent dit een verhoudingsgewijs lager
beschermingsniveau. Maar in de context van dit impact assessment was het niet
mogelijk om vast te stellen tot welk beschermingsniveau een strategie van specifieke
aanpassingen zal leiden.
Ten behoeve van de Impact Assessment is een vergelijking nodig van de situatie zoals die
zal bestaan zonder dat de richtlijn er is (Model A) en zou zijn en een variant waarbij de
richtlijn wel wordt vastgesteld (Model B).
Kosten en baten zijn berekend naar de baseline en zeven varianten waarin de mate
waarin toegankelijkheidsvoorzieningen gerealiseerd worden, varieert (zie boven).

83

B&A CONSULTING BV

6.3

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

CONCLUSIES
Nederland staat niet aan het begin van gelijke behandeling buiten de arbeid. Dit blijkt
uit de vele wetten, regels en voorzieningen die zijn of worden getroffen. In de baseline
is een indicatie gegeven van de kosten die nu gepaard gaan met de inspanningen die
nu worden gepleegd in het kader van gelijke behandeling buiten de arbeid. Het doel
van het assessment was om realistische inschattingen te verkrijgen van kosten en
baten, neveneffecten en maatschappelijk draagvlak van de implementatie van de
Richtlijn. De kosten van de implementatie variëren in de verschillende varianten van 9
tot 54 miljard euro. De baten zijn het grootst in de varianten van 100 en 70 procent
realisatie op korte termijn. Voordelen voor derden zijn binnen het bestek van dit
onderzoek niet te kwantificeren en naar geldende inzichten over de berekening van
indirecte economische effecten waarschijnlijk klein. Er zullen voordelen voor derden
optreden, maar deze zijn voornamelijk kwalitatief te duiden.
Het draagvlak voor de Richtlijn varieert al naar gelang de concrete uitwerking daarvan
in regelgeving, compliancemanagement en zelfregulering. Dat er meer kan worden
gedaan aan gelijke behandeling, buiten hetgeen nu al gebeurt, staat niet ter discussie.
Vertegenwoordigers van cliënten en patiënten hebben behoefte aan wet- en
regelgeving waaraan rechten kunnen worden ontleend. Vertegenwoordigers van
organisaties die de maatregelen moeten treffen (bedrijven en publieke instellingen)
voelen meer voor een mix van wetgeving en zelfregulering.

84

BIJLAGE 1: METHODOLOGISCHE VERANTWOORDING
Algemeen
De kosten en de baten van de richtlijn zijn in een aantal varianten doorgerekend. De
varianten zijn onderling verschillend wat betreft de implementatietermijn, de
reikwijdte en het beschermingsniveau.
De berekeningen hebben betrekking op een periode van 10 jaar. Dat geldt voor alle
varianten. Kosten en baten op de langere termijn blijven buiten beschouwing. Om de
effecten van kosten en baten die op verschillende tijdstippen plaatsvinden met elkaar
te kunnen vergelijken berekenen we de contante waarde van kosten en baten. De
contante waarde is de huidige waarde van een bedrag dat pas in de toekomst betaald
hoeft te worden. De huidige waarde van toekomstige kosten en baten is lager naar
mate het tijdstip verder in de toekomst ligt en naarmate de rentevoet hoger is. Deze
impact assessment werkt met een rekenrente van 4 procent. Dat is gebruikelijk in
dergelijke analyses.65
Per subsector worden in zeven varianten de kosten en baten in kaart gebracht. De
totale kosten worden berekend door de kosten per subsector op te tellen. Voor de
berekeningen is een rekenschema gebruikt waardoor er op een uniforme wijze
gerekend is.

Kostenramingen
De eerste stap in de kostenraming is de bepaling per subsector welke type
aanpassingen er moet worden gedaan. Bij het toegankelijk maken van gebouwen gaat
het bijvoorbeeld om het plaatsen van een lift, een invalidentoilet, een ringleiding of het
aanbrengen van speciale verlichting. Bij het toegankelijk maken van websites gaat het
bijvoorbeeld om het aanbrengen van spraakbegeleiding.
Uitgangspunt bij de bepaling van het type aanpassingen is het overzicht uit de Quick
scan van SEO66. Voor zover daarvoor aanwijzingen kwamen uit de reacties op de Quick
scan is voor elke subsector op basis van interviews en deskresearch onderzocht welke
verdere aanpassingen nog nodig zijn. In het bronnenschema (bijlage 2) is per subsector
aangegeven welke aanpassingen in de berekeningen zijn betrokken. Het
bronnenschema bevat ook het overzicht van de kosten per type voorziening waarmee
in dit impact assessment is gerekend.
De tweede stap is de bepaling van het aantal eenheden waar de aanpassingen kunnen
worden aangebracht en de bepaling van de prijs per eenheid. Per type aanpassing zijn
standaardbedragen gehanteerd. Deze standaardbedragen zijn ontleend aan de Quick
scan en zijn gecorrigeerd voor inflatie. Voor zover daarvoor aanwijzingen kwamen uit
65

66

Een rente of discontovoet van 4 procent betekent dat een uitgavenpost ter grootte van € 1.000 die vijf
jaar na nu valt, nu € 783,53 waard is. Of omgekeerd: bij een rentevoet van 4 procent is een spaarrekening
van nu € 783,53 nu vijf jaar aangegroeid tot € 1.000.
SEO, Quick scan naar de kosten van gelijke behandeling, september 2008.

85

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

de reacties op de Quick scan zijn de standaardbedragen aangepast67. In een aantal
subsectoren wordt gerekend met standaardbedragen voor het hele pakket van
aanpassingen. De achterliggende informatie is ontleend aan de gesprekken met
praktijkdeskundigen68.
Implementatietermijnen
Afhankelijk van de variant wordt gerekend met verschillende implementatietermijnen.
We onderscheiden een korte termijn van drie jaar en een lange termijn van tien jaar. De
korte termijn van drie jaar sluit aan bij de in de richtlijn genoemde termijn van twee tot
maximaal vier jaar69.
Bij implementatie op korte termijn is de aanname dat alle aanpassingen binnen een
periode van drie jaar zijn gerealiseerd. Hierbij wordt uitgegaan van een lineaire
fasering; dat wil zeggen dat na het eerste jaar eenderde van de aanpassingen is
gerealiseerd, na het tweede jaar tweederde en dat na het derde jaar alle aanpassingen
zijn aangebracht.
Bij de implementatie op lange termijn is de aanname dat in een periode van tien jaar
elk jaar een tiende van de aanpassingen wordt gerealiseerd.
Lagere realisatiekosten bij implementatie op langer termijn
Als er relatief veel tijd is om de aanpassingen te realiseren kan dat een kostenvoordeel
opleveren. Dat komt omdat de kosten beter gespreid kunnen worden zodat er
gunstiger kan worden ingekocht en de aanpassingen tegelijk met geplande
verbouwingen of met nieuwbouw kunnen plaatsvinden. In het rekenmodel werken we
met een economische afschrijvingstermijn van 30 jaar. Dit betekent dat eens in de
dertig jaar een object grondig verbouwd of herbouwd wordt. Uit verschillende
onderzoeken blijkt dat het toegankelijk maken van bestaand bouw vaak twee keer
zoveel kost als het toegankelijk maken van nieuwbouw. Wanneer de
afschrijvingstermijn van 30 jaar vertaald wordt naar de termijn van tien jaar die in het
rekenmodel wordt gehanteerd, kan er in die tien jaar een derde van de objecten tegen
50% van de kosten aangepast wordt.
Op basis van inschattingen van praktijkdeskundigen is aangenomen dat bij een
implementatietermijn van tien jaar voor het gunstiger inkopen en het spreiden van
kosten met een kostenreductie van 10 procent gerekend kan worden. Dit betekent dat
tweederde van de objecten tegen 10 porcent van de kosten aangepast kan worden.
Wanneer voor een derde van de objecten met een 50 procent kosten reductie kan
worden gerekend en voor tweederde met 10 procent, dan is de gemiddelde
kostenreductie bij een implementatietermijn van tien jaar 25 procent.
Tabel 1 geeft een rekenvoorbeeld. Het gaat om aanpassingen ter waarde van in totaal
€ 31.815. Bij een implementatietermijn van drie jaar betekent dat een kostenpost van
€ 10.650 per jaar in de eerste drie jaren en in de volgende jaren geen kosten (tabel 1,
67

68
69

Zo is de standaardprijs voor een invalidentoilet opgehoogd omdat de geraadpleegde praktijkdeskundigen
de gehanteerde bedrag te laag achtten. Het aangepaste bedrag is gebaseerd op informatie van de CG
raad en de gemeente Den Haag.
De bronnenbijlage geeft een overzicht van de gehanteerde standaardbedragen.
In artikel 15 is sprake van een uitvoeringstermijn van twee tot maximaal vier jaar. Voor de berekeningen
wordt met een gemiddelde van drie jaar gewerkt.

86

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

1ste regel). Dit bedrag van € 10.650 betreft de nominale waarde van de uitgaven. Om de
toekomstige uitgaven naar hun huidige waarde om te zetten is de contante waarde
berekend. Die staat op de 2de regel van de tabel.
Bij een lange implementatietermijn zijn de kosten over tien jaar uitgesmeerd. De
nominale kosten zijn dan 25 procent lager (tabel 1, 5de regel). De contante waarde van
de gereduceerde jaarlijkse kosten staan op de 6de regel. Over de hele periode van tien
jaar telt de contante waarde op tot € 20.127 (blauwe vakje). De contante waarde van
de kosten bij een implementatieperiode van drie jaar bedraagt € 30.650 (rode vakje).
Een lange implementatietermijn is uit kostenperspectief dus beduidend gunstiger. Dat
komt door de lagere nominale kosten en door het feit dat de uitgaven kunnen worden
uitgesteld en men een deel van de benodigde middelen eerst nog een tijdje anders kan
aanwenden.
Tabel 1

Rekenvoorbeeld kosten bij korte en lange implementatietermijn
Jaar
2009
2010
2011
Korte
implementatietermijn
Kosten per jaar nominaal € 10.605 € 10.605 € 10.605
Contante waarde
€ 10.605 € 10.197 € 9.805
Contante waarde totale
kosten
€ 30.606

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

€0
€0

€0
€0

€0
€0

€0
€0

€0
€0

€0
€0

€0
€0

Lange
implementatietermijn
Kosten per jaar nominaal € 3.181 € 3.181 € 3.181 € 3.181 € 3.181 € 3.181 € 3.181 € 3.181 € 3.181 € 3.181
Idem, inclusief
kostenreductie van 25% € 2.386 € 2.386 € 2.386 € 2.386 € 2.386 € 2.386 € 2.386 € 2.386 € 2.386 € 2.386
Contante waarde
€ 2.386 € 2.294 € 2.206 € 2.121 € 2.039 € 1.961 € 1.886 € 1.814 € 1.744 € 1.676
Contante waarde totale
kosten
€ 20.127

Reikwijdte en beschermingsniveau
De varianten verschillen ook wat de reikwijdte en het bijbehorende niveau van bescherming betreft. Het impact assessment rekent met drie verschillende reikwijdtes. Bij een
reikwijdte van 100 procent worden alle objecten in een sector volledig aangepast. De
baten zijn dan maximaal: 100 procent van de potentiële begunstigden zullen baat
hebben bij het wegnemen van de toegankelijkheidsbarrières. Een reikwijdte van 70
procent betekent dat 70 procent van de objecten in een sector toegankelijk worden
gemaakt. Bij 30 procent van de objecten blijven aanpassingen in dat geval achterwege.
De aanname hierbij is dat dit vooral de kleinere objecten zijn met gemiddeld minder
bezoekers/gebruikers. Vandaar dat het aantal begunstigden minder dan proportioneel
afneemt. Bij een reikwijdte van 70 procent is een beschermingsniveau van 90 procent
aangenomen. Dit betekent dat 90 procent van de potentiële begunstigden baat zal
hebben bij de aan te brengen voorzieningen.
Bij een reikwijdte van 30 procent worden de aanpassingen aangebracht bij 30 procent
van de objecten. In deze variant is gerekend met een beschermingsniveau van 50
procent. Dat wil zeggen dat de helft van de potentieel begunstigden baat heeft van de
aanpassingen.

87

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

De totale kosten variëren proportioneel met de reikwijdte. Bij 100 procent reikwijdte is
gerekend met 100 procent van de kosten, bij 30 procent reikwijdte is gerekend met 30
procent van de totale kosten.
Substitutie-effect
Er zal op onderdelen een substitutie-effect plaatsvinden bij de implementatie van de
Richtlijn, bijvoorbeeld in het onderwijs en in het openbaar vervoer. Het substitutieeffect is niet gekwantificeerd in deze Impact assessment omdat dit effect in sterke
mate afhangt van het feit of de voorzieningen ook na de aanpassingen die onder de
richtlijn vallen worden aangeboden. Als bijvoorbeeld na het aanpassen van het regulier
onderwijs het speciaal onderwijs gehandhaafd blijft en gehandicapten een vrije keus
hebben voor het type school dat zij bezoeken, dan zal volgens deskundigheden het
gebruik van het speciaal onderwijs niet noemenswaardig afnemen. Dit betekent dat
het substitutie-effect vrij klein zal zijn. In de vervoerssector geldt hetzelfde. Als de
huidige regelingen als de Valys en WMO vervoer in stand worden gehouden dan zal
een groot deel van de gehandicapten vanwege gebruiksvriendelijkheid van de
voorzieningen van deze voorzieningen gebruik blijven maken. In de berekeningen
worden dergelijke substitutie-effecten dan ook op nul gesteld.

Raming van de baten
In dit impact assessment worden de baten niet in geld uitgedrukt maar in het aantal
personen dat profijt heeft van de aanpassingen. Bijvoorbeeld, de baten van het
toegankelijk maken van restaurants is bepaald aan de hand van een schatting van het
aantal gehandicapten dat na het aanbrengen van de voorziening een restaurant zal
bezoeken. Hierbij is de aanname dat na het aanbrengen van de voorzieningen
gehandicapten net zo vaak naar een restaurant gaan als niet-gehandicapten. De
toename van het aantal gehandicapte restaurantbezoekers is de baat van de
investering in toegankelijkheid.
Van de voorzieningen ten behoeve van gehandicapten profiteren maximaal 1,3 mln.
mensen. Dit is 75 procent van het aantal inwoners met een matig tot zware
lichamelijke handicap70. Dat komt neer op ongeveer 7 procent van de Nederlandse
bevolking. De licht gehandicapte inwoners zijn niet meegeteld als begunstigden omdat
die zonder extra aanpassingen nu al toegang hebben tot de meeste diensten.
Per subsector is het maximale aantal begunstigden meestal kleiner omdat de meeste
diensten alleen worden gebruikt door een bepaalde leeftijdsgroep, zoals bij scholen, of
omdat een bepaalde aanpassing alleen relevant is voor een deel van de gehandicapten,
zoals ringleidingen voor doven en slechthorenden en braille voor blinden en slechtzienden. Bij de berekeningen is de aanname dat het huidige aantal gehandicapten in de
beschouwde periode niet verandert, ook niet wat de samenstelling betreft.

70

Bron: Meedoen met beperkingen SCP.

88

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Voor het aantal door de aanpassingen begunstigde gehandicapten is gerekend met het
aantal additionele gebruikers. Gehandicapten die al vóór de implementatie van de
voorgeschreven aanpassingen gebruik maakten van de betreffende diensten worden in
dit impact assessment dus niet meegerekend.
De aantallen additionele gebruikers worden in drie stappen bepaald. De eerste stap
omvat het deel van de totale Nederlandse bevolking van een betreffende dienst
gebruik maakt. Vervolgens is het huidige gebruik door gehandicapten in beeld
gebracht.71 Het verschil tussen het percentage gebruikers in de Nederlandse bevolking
en het huidige percentage gebruikers onder de gehandicapte bevolking geeft het
maximale aantal additionele gebruikers aan, uitgaande van evenredige participatie.
Het volgende voorbeeld illustreert de berekening:
1. 2,5 procent (400.000) van de Nederlandse bevolking 18+ maakt gebruik van een
kanselarij.
2. Voor invoering van de richtlijn bezoekt 0,5 procent (2.000) van de gehandicapten
18+ een kanselarij.
3. Maximaal additionele gebruikers na de invoering van de richtlijn is +2 procent van
de gehandicapten 18+: (2,5%-0,5%) * aantal gehandicapten 18+.
Net als de kosten worden ook de baten over een termijn van tien jaar berekend. Bij een
implementatie op korte termijn worden alle aanpassingen binnen een periode van drie
jaar gerealiseerd. Dit betekent dat na het eerste jaar eenderde van alle additionele
gebruikers gebruik kan maken van de betreffende voorzieningen, na twee jaar is dat
tweederde en na drie jaar is de betreffende voorziening voor alle additionele gebruikers
ontsloten. Bij een implementatietermijn van tien jaar duurt het tien jaar voordat alle
additionele gebruikers toegang hebben tot de betreffende dienst.
Zoals toekomstige kosten minder zwaar wegen naar mate ze verder in de toekomst
liggen, zo tellen ook de baten minder naarmate ze verder weg zijn. Dat geldt ook als de
baten niet in geld maar in aantallen begunstigde mensjaren worden uitgedrukt, zoals
in dit impact assessment het geval is. Voor de baten wordt net als voor de kosten
gerekend met een discontovoet van 4 procent De rekenwijze wordt in onderstaande
tabel toegelicht.

71

In bijlage 2 staat per sector beschreven welke bronnen er gebruikt zijn om het huidige gebruik van
gehandicapten en het gebruik door de totale bevolking te bepalen. Wanneer hier geen informatie over
beschikbaar was, zijn de cijfers van een vergelijkbare sector overgenomen. In dit geval staat er in de
bijlage dat het om een aanname gaat.

89

B&A CONSULTING BV

Tabel 2

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Rekenvoorbeeld baten bij korte en langetermijnimplementatie
Jaar
2009 2010
Korte
implementatietermijn
Aantal toegankelijk
gemaakte objecten
323
647
Aantal begunstigden per
jaar
1.205 2.410
Contante waarde’ van het
aantal begunstigden per
jaar
1.205 2.318
Contante waarde totale
baten
26.930
Lange
implementatietermijn
Aantal toegankelijk
gemaakte objecten
97
Aantal begunstigden per
jaar
362
‘Contante waarde’ van het
aantal begunstigden per
jaar
362
Contante waarde totale
baten
15.790

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

970

970

970

970

970

970

970

970

3.616

3.616

3.616

3.616

3.616

3.616

3.616

3.616

3.343

3.214

3.091

2.972

2.857

2.748

2.642

2.540

194

291

388

485

582

679

776

873

970

723

1.085

1.446

1.808

2.169

2.531

2.893

3.254

3.616

695

1.003

1.286

1.545

1.783

2.000

2.198

2.378

2.540

Aantal begunstigden en het beschermingsniveau
Alleen bij een beschermingsniveau van 100 procent zullen alle additionele gebruikers
ook daadwerkelijk van de voorziening gebruik kunnen maken. Bij 90 procent
bescherming zal 90 procent van de additionele gebruikers toegang krijgen en bij 50
procent bescherming de helft. Het bovenstaande rekenvoorbeeld gaat uit van 100
procent bescherming. Bij lagere beschermingsniveaus gelden evenredig lagere
ramingen van de baten.

Bestaande verplichtingen: de baseline
Een deel van de aanpassingen die volgens de ontwerp-Richtlijn gedaan moeten worden
is niet nieuw, maar vloeit voort uit reeds bestaande wettelijke verplichtingen. Om
zichtbaar te maken wat de ontwerp-Richtlijn aan nieuwe kosten oplevert, worden de
kosten van de implementatie van de richtlijn gesaldeerd met de kosten van nog aan te
brengen aanpassingen die voortvloeien uit bestaande juridische verplichtingen.
Datzelfde gebeurt met de baten. De kosten en baten van bestaande, nog niet
geïmplementeerde, verplichtingen is de baseline variant. Het verschil tussen de kosten
van de richtlijn en de kosten van de baselinevariant zijn de extra kosten die
voortvloeien uit nieuwe verplichtingen. Hetzelfde geldt voor de baten.
De baseline variant bevat uitsluitend de kosten en baten van aanpassingen die nog niet
gerealiseerd zijn. Het betreft aanpassingen die voortvloeien uit bestaande wetgeving
en/of vervat zijn in programma of afspraken.

90

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Tabel 3 geeft aan wat per sector in de baseline is opgenomen.
Tabel 3

Baseline per subsector
Subsector

Regelgeving/beleid

Kanselarijen

Bouwbesluit

Cultuur

Bouwbesluit

Detailhandel

Bouwbesluit

Horeca

Bouwbesluit

Financiële instellingen

Bouwbesluit

Justitie

Bouwbesluit
Doventolk bij rechtszaken

Openbare gebouwen

Bouwbesluit

Ontspanning (buurthuizen, dierentuinen,
attractieparken)

Bouwbesluit

Woningen

Bouwbesluit
Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO)

Zorg

Bouwbesluit

Onderwijs

Wet gelijke behandeling op grond van
handicap of chronische ziekte
Begeleiding van leerlingen met een beperking
Vergoeding hulpmiddelen uit de Wet Overige
OCW Subsidies (WOOS)

Zwembaden

Wet gelijke behandeling op grond van
handicap of chronische ziekte

Overige sportaccommodaties

Wet gelijke behandeling op grond van
handicap of chronische ziekte

Openbaar vervoer

TSI
Implementatieplan toegankelijkheid
Nationale regelgeving toegankelijkheid
busvervoer
Beleid G4 inzake toegankelijkheid trams’
Valys vervoer
WMO vervoersregelingen

In de baseline wordt gerekend met dezelfde parameters als in de andere varianten. De
implementatietermijnen, de reikwijdte en het beschermingsniveau verschillen per type
regelgeving en dus per sector. Deze uitwerking hiervan is beschreven in paragraaf 4.7.
Draagvlak
Om inzicht te krijgen in het draagvlak voor de – gevolgen van – de Richtlijn hebben
interviews plaatsgevonden met belanghebbenden. Onderstaande lijst bevat de namen
van de organisatie waarmee in dit kader72 gesproken is.

72

Dit betreft dus niet de contacten die hebben plaatsgevonden over verstrekking van gegevens; zie
daarover het bronnenschema (bijlage 2).

91

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Organisatie
Vereniging VNO-NCW
Chronisch zieken en gehandicapten (CG-raad)
CSO Ouderenorganisaties
Vilans
Platform VG
organisatie van ouders en vertegenwoordigers van mensen met een verstandelijke
beperking
Viziris
netwerkorganisatie van mensen met een visuele beperking
Stichting Accessibility
Stichting Accessibility is het expertisecentrum voor toegankelijkheid en maatschappelijk
verantwoord ondernemen op het gebied van internet, software en elektronische
toepassingen.
Nederlandse Orde van Advocaten
PO-raad
VO-raad
MBO-raad
HBO-raad
Koninklijke Horecabond
NMT
(brancheorganisatie tandartsen)
Verbond van Verzekeraars

92

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

93

BIJLAGE 2: BRONNENSCHEMA
Overzicht standaardkosten per type voorziening
Type aanpassing

Bedrag in €

Takel, lift of evacuatiestoel

€ 22.892

Invalidentoilet
Rolstoel/invalidentoegankelijkheid
Kleurcontrast- of betere
verlichting

€ 25.000

€ 1.712

Bellen, zoemers en flitslichten

€ 1.592

Braille / contrastrijke borden

€ 1.179

Toegankelijke website

€ 1.155

Ringleiding

€ 743

Invalidenparkeerplaats
Documenten in braille of grote
letters
Totale kosten

€ 388

€ 2.571

€ 74
€ 57.306

94

Bron
SEO, gecorrigeerd voor inflatie
(producentenprijzen bouw CBS)
Interviews gemeente Den Haag en
de CG-raad
SEO, gecorrigeerd voor inflatie
(producentenprijzen bouw CBS)
SEO, gecorrigeerd voor inflatie
(producentenprijzen bouw CBS)
SEO, gecorrigeerd voor inflatie
(producentenprijzen bouw CBS)
SEO, gecorrigeerd voor inflatie
(producentenprijzen bouw CBS)
SEO, gecorrigeerd voor inflatie
(producentenprijzen bouw CBS)
SEO, gecorrigeerd voor inflatie
(producentenprijzen bouw CBS)
SEO, gecorrigeerd voor inflatie
(producentenprijzen bouw CBS)
SEO, gecorrigeerd voor inflatie
(producentenprijzen bouw CBS)

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Overzicht gegevensbronnen per (sub)sector
Buitenlandse zaken: kanselarijen
73

Gebruikers
Aantal gebruikers

Aantal gehandicapte gebruikers
voor invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

Bron

Aantal/percentage

Ministerie van Buitenlandse Zaken

400.000 (2,5% van de
Nederlandse bevolking
74
18+)
0.5%

Ministerie van Buitenlandse Zaken

2,5% - 0,5% = 2% van de
gehandicapten 18+
Ministerie van Buitenlandse Zaken

€ 45.045

Ministerie van Buitenlandse Zaken
Ministerie van Buitenlandse Zaken

148
22 (10 tot 20%, gerekend
met 15%)

Bron

Aantal/percentage

SCP-rapport ‘Meedoen met
beperkingen’

38% van de Nederlandse 16
plussers

SCP-rapport ‘Meedoen met
beperkingen’

30,4% van de gehandicapte
16 plussers

Cultuur: Musea
Gebruikers
Aantal gebruikers

Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

Objecten
Aantal gebouwen
Aan te passen objecten

73
74
75

38% - 30,4%= 7,6%

Inventarisatie gemiddelde
aanpassing via toegankelijkheid
75
websites.

€ 27.638

Aantal gebouwen: CBS.
Percentage aan te passen: SEO
Quickscan

775
504 (64%)

Informatie verkregen via Directie Integratie Europa - DIE/IN
Totale bezoek 1.000.000; 40 procent door Nederlanders (400.000).
Websites toegankelijkheid Rijnmond, toegankelijkheid Utrecht, toegankelijkheid Den Haag etc.

95

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Cultuur: Theaters
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

Objecten
Aantal gebouwen

Aan te passen objecten

Bron

Aantal/percentage

SCP-rapport ‘Meedoen met
beperkingen’
SCP-rapport ‘Meedoen met
beperkingen’

26,6% van de Nederlandse 16
plussers
20,4% van de gehandicapte
16 plussers
26,6%- 20,4%=4,2%

Inventarisatie gemiddelde
aanpassing via toegankelijkheid
76
websites.

€ 22.144

Aantal gebouwen: Vereniging
Schouwburg- en
Concertgebouwdirecties
Percentage aan te passen: SEO
Quickscan

140

91 (65%)

Cultuur: Bioscopen
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers
voor invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

Objecten
Aantal gebouwen
Aan te passen objecten

76
77

Bron

Aantal/percentage

Nederlandse Vereniging van
Bioscoopexploitanten
SCP-rapport ‘Meedoen met
beperkingen’

71% van de Nederlandse 16
plussers
43,5% van de gehandicapten
16+
71% - 43,5% = 27,5%

Inventarisatie gemiddelde
aanpassing via toegankelijkheid
77
websites.

€ 30.909

Nederlandse Vereniging van
Bioscoopexploitanten.
Quickscan websites bioscopen

211
70 (33%)

Websites toegankelijkheid Rijnmond, toegankelijkheid Utrecht, toegankelijkheid Den Haag etc.
Websites toegankelijkheid Rijnmond, toegankelijkheid Utrecht, toegankelijkheid Den Haag etc.

96

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Cultuur: Bibliotheken
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers
voor invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

Objecten
Aantal gebouwen
Aan te passen objecten

Bron

Aantal/percentage

CBS

4.011.000 (25% van de
Nederlanders)
25.000 (5,8% blinden en
slechtzienden)
78
25%-5,8% =29,2%

Inschrijvingen OB door blinden en
slechtzienden
Aanname

Inventarisatie gemiddelde
aanpassing via toegankelijkheid
79
websites.

€ 21.141

Openbare vereniging van
bibliotheken (data 2005)
SEO Quickscan

1. 743
1.133 (65%)

Cultuur: Congrescentra
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Objecten
Aantal gebouwen

Aan te passen objecten

78

79

Bron

Aantal/percentage

www.congreswereld.nl
-

6.669.682 bezoeken
-

Aanname idem als theaters

71% - 43,5% = 27,5%

Aanname idem als theaters

€ 22.144

Aantal objecten: (Beursgebouwen,
congres- en vergadercentra en
overige zalencentra)
branchevereniging CLC (Centrum
voor Live Communication).
Aanname idem als theaters

445

289 (65%)

Percentage inschrijvingen blinden en slechtzienden gebruikt voor berekening gebruik gehele groep
gehandicapten.
Websites toegankelijkheid Rijnmond, toegankelijkheid Utrecht, toegankelijkheid Den Haag etc.

97

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Detailhandel: Internetwinkels
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

Bron

Aantal/percentage

Jaarverslag thuiswinkel.org 2008

8.475.000 (53% van de
Nederlandse bevolking)
15% visuele
gehandicapten
53%-15%=38% van de
visuele gehandicapten

Aanname

Kosten aanpassen website

€ 1.155

Thuiswinkel.org
SEO Quickscan

20.000
12.000 (50-75%, gerekend
met 65%)

Bron

Aantal/percentage

Aanname
Aanname

100%
75% van de
gehandicapten
100% -75%=25%

Detailhandel: Fysieke winkels
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers
voor invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

Aanname

Aanpassingskosten voor:
- Kleurcontrast- of betere verlichting
- Bellen, zoemers en flitslichten
- Braille /contrastrijke borden
- Rolstoel/invalidentoegankelijkheid
- Ringleiding
- Omzetten documenten in braille

€ 7.827

Aantal locaties via Locatus en HBD
Percentage aan te passen SEO
Quickscan

123.670
50.705 (41%)

98

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Financiële instellingen: Bankgebouwen
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers
voor invoering
Maximaal aantal additionele
80
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

Bron

Aantal/percentage

-

-

-

-

Aanpassingskosten voor:
- Kleurcontrast- of betere
verlichting
- Bellen, zoemers en flitslichten
- Braille / contrastrijke borden
- Rolstoel-/invaliden
toegankelijkheid
- Ringleiding
- Omzetten documenten in braille
- Invalidentoilet
- Invalidenparkeerplaats

€ 33.259

SEO Quickscan
SEO Quickscan

3.700
2.220 (60%)

Financiële instellingen: pinautomaten
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Objecten
Aan te passen objecten

80

Bron

Aantal/percentage

PM
PM

PM
PM

PM

PM

PM

PM

PM

PM

We nemen aan dat alle gehandicapten (3,1 mln., 75% van de matig tot ernstig gehandicapten) voor de
invoering van de richtlijn al direct of indirect al toegang hebben tot de voorziening. Al dan niet met hulp
van derden. Het toegankelijk maken van de voorziening kan het gemak of het comfort van het gebruik
verbeteren maar zal geen extra gebruik opleveren.

99

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Financiële instellingen: websites internetbankieren
Bron
Gebruikers
Aantal gebruikers
Rapport Nederlandse Vereniging van
Banken (NVB)
Aantal gehandicapte gebruikers voor
Aanname idem als internetwinkels
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Kosten aanpassen website
Objecten
Aantal objecten
NVB: aantal actieve banken
Aan te passen objecten
Aanname: alle websites voor
internetbankieren moeten nog
worden aangepast
Financiële instellingen: websites verzekeraars
Bron
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aanname idem als banken
Aantal gehandicapte gebruikers voor
Aanname idem als banken
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Kosten aanpassen website
Objecten
Aantal objecten
SEO Quickscan
Aan te passen objecten
SEO Quickscan

100

Aantal/percentage
70% NL bevolking
15% visuele
gehandicapten
70%-15%=55% van de
visuele gehandicapten
€ 1.155
101
101

Aantal/percentage
70%
15% visuele
gehandicapten
70%-15%=55% van de
visuele gehandicapten
€ 1.155
352
229 (50-75%, gerekend
met 65%)

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Financiële instellingen: Notarissen
Bron

Aantal/percentage

-

-

-

-

Aanpassingskosten voor:
- Kleurcontrast- of betere verlichting
- Bellen, zoemers en flitslichten
- Braille /contrastrijke borden
- Rolstoel/invalidentoegankelijkheid
- Ringleiding
Omzetten documenten in braille

€ 7.827

Objecten
Aantal objecten

Aantal objecten: CBS

1.440

Aan te passen objecten

Aanname idem als detailhandel

590 (41%)

Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
81
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

Financiële instellingen: Assurantietussenpersonen
Bron
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
82
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

81

82

Aantal/percentage
-

Aanpassingskosten voor:
- Kleurcontrast- of betere verlichting
- Bellen, zoemers en flitslichten
- Braille /contrastrijke borden
- Rolstoel/invalidentoegankelijkheid
- Ringleiding
Omzetten documenten in braille

€ 7.827

CBS
Aanname idem als detailhandel

6.440
2.640 (41%)

We nemen aan dat alle gehandicapten (3,1 mln., 75% van de matig tot ernstig gehandicapten) voor de
invoering van de richtlijn al direct of indirect al toegang hebben tot de voorziening. Al dan niet met hulp
van derden. Het toegankelijk maken van de voorziening kan het gemak of het comfort van het gebruik
verbeteren maar zal geen extra gebruik opleveren.
We nemen aan dat alle gehandicapten (3,1 mln., 75% van de matig tot ernstig gehandicapten) voor de
invoering van de richtlijn al direct of indirect al toegang hebben tot de voorziening. Al dan niet met hulp
van derden. Het toegankelijk maken van de voorziening kan het gemak of het comfort van het gebruik
verbeteren maar zal geen extra gebruik opleveren.

101

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Horeca: Hotels
Gebruikers
Aantal bezoekers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

Bron

Aantal/percentage

CBS

65% van de
Nederlandse bevolking
6,5% van de
gehandicapten
65%-6,5%=58,5%

Telefonische interviews gemeente Den
Haag en de CG-raad

Inventarisatie gemiddelde aanpassing
83
via toegankelijkheid websites.

€ 35.274

Bedrijfschap horeca en catering
Telefonische interviews gemeente Den
Haag en de CG-raad

2.875
2.588 (90%)

Bron

Aantal/percentage

CBS
Telefonische interviews gemeente Den
Haag en de CG-raad

11%
5%

Horeca: Cafés
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

11%-5%=6%

Inventarisatie gemiddelde aanpassing
84
via toegankelijkheid websites.

€ 30.724

Bedrijfschap horeca en catering
Telefonische interviews gemeente Den
Haag en de CG-raad

17.775
15.998 (90%)

Bron

Aantal/percentage

CBS
Telefonische interviews gemeente Den
Haag en de CG-raad

33%
5%

Horeca: Restaurants
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

83
84
85

33%-5%=28%

Inventarisatie gemiddelde aanpassing
85
via toegankelijkheid websites.

€ 28.634

Bedrijfschap horeca en catering
Telefonische interviews gemeente Den
Haag en de CG-raad

10.832
9.749 (90%)

Websites toegankelijkheid Rijnmond, toegankelijkheid Utrecht, toegankelijkheid Den Haag etc.
Websites toegankelijkheid Rijnmond, toegankelijkheid Utrecht, toegankelijkheid Den Haag etc.
Websites toegankelijkheid Rijnmond, toegankelijkheid Utrecht, toegankelijkheid Den Haag etc.

102

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Horeca: Campings, vakantieparken en jeugdherbergen
Bron
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aanname idem als hotels
Aantal gehandicapte gebruikers voor
Aanname idem als hotels
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Totale pakket aanpassingen en
86
aanpassingen voor woningen
Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

Aantal/percentage
65%
6,5% van de
gehandicapten
65%-6,5%=58,5%

€ 169.127

Aantal objecten: CBS
Aanname n.a.v. korte scan websites
vakantieparken aan te passen

3.345
2.208 (66%)

Bron

Aantal/percentage

-

-

-

-

Kosten voor braille/contrastrijke
borden

€ 1.179

Website Rijksgebouwendienst
http://www.rgd.nl
Alleen braille/ contrastrijke borden
88
moeten nog worden aangebracht

72

Justitie: Openbare justitiële gebouwen
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
87
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

86

87

88

72

Voor de jeugdherbergen wordt per jeugdherberg met € 35.274 per object gerekend, voor campings met
€ 57.306 en voor vakantieparken met € 271.806 per object (uitgaande van het aanpassen van tien huisjes
per park). Vervolgens is een gemiddelde prijs uitgerekend.
We nemen aan dat alle gehandicapten (3,1 mln., 75% van de matig tot ernstig gehandicapten) voor de
invoering van de richtlijn al direct of indirect al toegang hebben tot de voorziening. Al dan niet met hulp
van derden. Het toegankelijk maken van de voorziening kan het gemak of het comfort van het gebruik
verbeteren maar zal geen extra gebruik opleveren.
Memo Ministerie van Justitie Directie FEZ dd. 31-8-2009.

103

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Tolk voor auditief gehandicapten
Bron

Aantal/percentage

Meedoen met beperkingen

341.000 (18 plus

Gebruikers
Aantal auditief gehandicapten

matig tot ernstig
gehandicapten met
auditieve beperking,
2,7% van de
bevolking)
Aantal rechtszaken

Ministerie van Justitie

1.827.620

Aantal rechtszaken met auditief

2,7% van de bevolking is auditief

49.345

beperkten waar tolk voor nodig is.

gehandicapt (Meedoen met
beperkingen SCP)

Kosten
Kosten per tolkuur

Normbedragen

€ 48,40

arbeidsongeschiktheidswetten (WIA,
WAO, WASZ, Wajong en ZW) m.i.v. 1
juli 2009
Uren per rechtszaak

Aanname: schatting op basis van
gesprekken met advocaten

2 uur

Justitie: inrichtingen incl. forensisch psychiater. (Inrichtingen, jeugddetentiecentra en
uitzetcentra)
Bron
Aantal/percentage
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
89
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

89

90
91
92

Ministerie van Justitie

90

€ 57.232

91

85
85

Ministerie van Justitie
92
Ministerie van Justitie

We nemen aan dat alle gehandicapten (3,1 mln., 75 procent van de matig tot ernstig gehandicapten)
voor de invoering van de richtlijn al direct of indirect al toegang hebben tot de voorziening. Al dan niet
met hulp van derden. Het toegankelijk maken van de voorziening kan het gemak of het comfort van het
gebruik verbeteren maar zal geen extra gebruik opleveren.
Memo Ministerie van Justitie Directie FEZ
Memo Ministerie van Justitie Directie FEZ
Memo Ministerie van Justitie Directie FEZ

104

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Justitie: Advocaten en rechtskundige adviesbureaus
Bron
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
93
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

Aantal/percentage
-

Aanpassingskosten voor:
- Kleurcontrast- of betere
verlichting
- Bellen, zoemers en flitslichten
- Braille /contrastrijke borden
- Rolstoel/invalidentoegankelijkheid
- Ringleiding
Omzetten documenten in braille

€ 7.827

Objecten
Aantal objecten

CBS

6.780

Aan te passen objecten

Aanname idem als detailhandel

2.780(41%)

Justitie: omzetten documenten in braille
94

Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Objecten
Aantal rechtszaken
Aantal rechtszaken met betrokken
blinden en slechtzienden
Aan te passen documenten

93

94

Bron

Aantal/percentage

-

-

-

Gelijk aan aantal om te
zetten documenten

Ministerie van Justitie

€ 74 per document

Ministerie van Justitie
1,5% van de bevolking is blind of
slechtziend (Verwey Jonker instituut)

1.827.620
27414 (1,5%)
54.829 (2 per rechtszaak)

We nemen aan dat alle gehandicapten (3,1 mln., 75% van de matig tot ernstig gehandicapten) voor de
invoering van de richtlijn al direct of indirect al toegang hebben tot de voorziening. Al dan niet met hulp
van derden. Het toegankelijk maken van de voorziening kan het gemak of het comfort van het gebruik
verbeteren maar zal geen extra gebruik opleveren.
Memo Ministerie van Justitie Directie FEZ

105

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Onderwijs: Basisonderwijs
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering

Maximaal aantal additionele
gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

Bron

Aantal/percentage

Kerncijfers OCW, leerlingen
basisonderwijs 2008
CFI, Registratie Geïndiceerde
leerlingen (RGL):
Aantallen rugzakleerlingen
basisonderwijs, hierbij worden alleen
leerlingen met een lichamelijke
handicap meegeteld)

1.553.400
6.496 (13% 4-12 jarigen
met lichamelijke
handicap)

100%-13%=87%

Aanpassingskosten voor:

€ 32.797

- Kleurcontrast- of betere verlichting
- Bellen, zoemers en flitslichten
- Braille / contrastrijke borden
- Rolstoel-/invaliden toegankelijkheid
- Ringleiding
- Invalidentoilet

Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

Schoolgebouwen in PO op 1-10-2008
(Ministerie OC&W)

8.216

Aanname idem als VO

7.066 (86%)

Onderwijs: Begeleiding rugzakjes basis onderwijs
Bron

Aantal/percentage

Aantal leerlingen po met een

CFI, Registratie Geïndiceerde leerlingen

6.496 (13% 4-12 jarigen

rugzakje

(RGL):
Aantallen rugzakleerlingen basis

met lichamelijke
handicap)

Gebruikers

onderwijs, hierbij worden alleen
leerlingen met een lichamelijke
handicap meegeteld)
Aantal begeleiders

SEO

1 op 6 leerlingen

SEO (door OCW is aangegeven dat we

€ 65.000 per begeleider

Kosten
Kosten per begeleider

hiermee kunnen rekenen)

106

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Onderwijs: Voortgezet onderwijs
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering

Maximaal aantal additionele gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

Bron

Aantal/percentage

OCW Kerncijfers 2004-2008, cijfer 2008
totaal vo
CFI, Registratie Geïndiceerde leerlingen
(RGL):
Aantallen rugzakleerlingen voortgezet
onderwijs, hierbij worden alleen
leerlingen met een lichamelijke
handicap meegeteld)

934.000 (50%)
1.203 (1%)

50%-1%=49%
Aanpassingskosten voor:
- Kleurcontrast- of betere verlichting
- Bellen, zoemers en flitslichten
- Braille / contrastrijke borden
- Rolstoel-/invaliden toegankelijkheid
- Ringleiding
- Invalidentoilet
- Lift

€ 55.689

Directie voortgezet onderwijs Ministerie
OC&W
Beleid aanpassing onderwijsgebouwen
95
van Ministerie OC&W

1.200
1.032 (86%)

Onderwijs: Begeleiding rugzakjes voortgezet onderwijs
Bron

Aantal/percentage

CFI, Registratie Geïndiceerde leerlingen

1.203 (1%)

Gebruikers
Aantal leerlingen vo met een rugzakje

(RGL):
Aantallen rugzakleerlingen voortgezet
onderwijs, hierbij worden alleen
leerlingen met een lichamelijke
handicap meegeteld)
Aantal begeleiders

SEO

1 op 6 leerlingen

SEO (door OCW aangegeven dat we
hiermee kunnen rekenen)

€ 65.000 per
begeleider

Kosten
Kosten per begeleider

95

Informatie afkomstig van de directie voortgezet onderwijs het ministerie van OC&W. Er is uitgegaan van
24 aanpassingen per jaar sinds 2003. In 2009 zijn er dan (7*24)168 scholen aangepast.

107

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Onderwijs: MBO
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

Bron

Aantal/percentage

Ministerie OC&W Kerncijfers 20042008, cijfer 2008

511.200 (14%)

Cfi (RGL)

5.174 (inclusief
visueel
gehandicapten)
14%–6% =8%

Aanpassingskosten voor:
- Kleurcontrast- of betere verlichting
- Bellen, zoemers en flitslichten
- Braille / contrastrijke borden
- Rolstoel-/invaliden toegankelijkheid
- Ringleiding
- Invalidentoilet
- Lift

€ 55.689

Jaarboek onderwijs 2009 (aantal BBL en
vavo scholen in mbo)
Aanname idem als VO

108

Bron

Aantal/percentage

Cfi (RGL)

5.174 (inclusief
visueel

93 (86%)

Onderwijs: Begeleiding rugzakjes MBO
Gebruikers
Aantal leerlingen MBO met een rugzakje

gehandicapten)
Kosten
Kosten per begeleider

OCW

1,4 mln. per jaar

Bron

Aantal/percentage

Ministerie OC&W Kerncijfers 2004-2008
Landelijk Bureau Toegankelijkheid:
Quickscan ‘Gebouwen in het Hoger
Onderwijs,’ in opdracht van Ministerie
OC&W

584.980 (20%)
35.000 (8%)

Onderwijs: Hoger onderwijs
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering

Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

96

20%-8%=12%

Ministerie OC&W
Directie Emancipatie
afdeling Rechten en Veiligheid

€ 651.220
96

De kosten zoals benoemd in de SEO Quick Scan komen te laag over. OCW schat op basis van
gereserveerde bedragen die in het rapport 'Beleidsgerichte Studies Hoger Onderwijs en

108

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Objecten
Aantal gebouwen
Aan te passen objecten

SEO Quickscan
Quick scan ‘Gebouwen in het Hoger
Onderwijs’

254
190 (75% van de
gebouwen is niet
voldoende
toegankelijk)

Bron

Aantal/percentage

CBS
CFI, Registratie Geïndiceerde leerlingen
(RGL):
Aantallen rugzakleerlingen
praktijkonderwijs, hierbij worden alleen
leerlingen met een lichamelijke
handicap meegeteld)

27.000 (1,5%)
170 (0,3%)

Onderwijs: Praktijkonderwijs
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering

Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

1,5%-0,1%=1,4%

Aanpassingskosten voor:
- Kleurcontrast- of betere verlichting
- Bellen, zoemers en flitslichten
- Braille / contrastrijke borden
- Rolstoel-/invaliden toegankelijkheid
- Ringleiding
- Invalidentoilet
- Lift

€ 55.689

www.praktijkonderwijs.nl
Aanname: idem als VO

169
145 (86%)

Wetenschappelijk Onderzoek 134, Studeren met een functiebeperking worden genoemd dat de kosten
zoals deze in het SEO rapport zijn weergegeven wel met een factor 20 kunnen worden opgehoogd. Dit
komt omdat het gaat om (erg kostbare) aanpassingen van monumentale panden. Dit wordt ook
onderschreven door de VSNU (de koepelorganisatie van de universiteiten).

109

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Onderwijs: Begeleiding rugzakjes praktijk onderwijs
Bron

Aantal/percentage

Aantal leerlingen praktijkonderwijs

CFI, Registratie Geïndiceerde leerlingen

170 (0,3%)

met een rugzakje

(RGL):
Aantallen rugzakleerlingen

Gebruikers

praktijkonderwijs, hierbij worden alleen
leerlingen met een lichamelijke handicap
meegeteld)
Aantal begeleiders

SEO

1 op 6 leerlingen

Kosten
Kosten per begeleider

SEO (door OCW aangegeven dat we

€ 65.000 per

hiermee kunnen rekenen)

begeleider

Bron

Aantal/percentage

CBS

42% van de
Nederlandse
bevolking
30%

Sport en ontspanning: Zwembaden
Gebruikers
Aantal gebruikers

Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

SCP-rapport ‘Meedoen met beperkingen’

42%-30%=12%

Inventarisatie gemiddelde aanpassing via
97
toegankelijkheid websites.

€ 26.392

Aantal objecten: CBS
Inventarisatie gemiddelde aanpassing via
98
toegankelijkheid websites.

310
180 (58%)

Sport en ontspanning: overige sportaccommodaties
Bron
Gebruikers
Aantal gebruikers
CBS

Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

97
98

SCP-rapport ‘Meedoen met beperkingen’

Aantal/percentage
42% van de
Nederlandse
bevolking
30%
42%-30%=12%

Inventarisatie gemiddelde aanpassing via
99
toegankelijkheid websites.

€ 34.488

Websites toegankelijkheid Rijnmond, toegankelijkheid Utrecht, toegankelijkheid Den Haag etc.
Websites toegankelijkheid Rijnmond, toegankelijkheid Utrecht, toegankelijkheid Den Haag etc.

110

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

CBS
Inventarisatie gemiddelde aanpassing via
100
toegankelijkheid websites.

1.030
536 (52%)

Bron

Aantal/percentage

Aanname idem als sportaccommodaties

Aanname idem als sportaccommodaties

42% van de
Nederlandse
bevolking
30%

Aanname idem als sportaccommodaties

42%-30%=12%

Inventarisatie gemiddelde aanpassing via
101
toegankelijkheid websites.

€ 33.439

CBS
Aanname idem als sportaccommodaties

2.635
1.370 (52%)

Bron

Aantal/percentage

CBS

4% van de
Nederlanders
2%

Sport en ontspanning: buurthuizen
Gebruikers
Aantal gebruikers

Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten
Sport en ontspanning: Attractieparken
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

99
100
101
102
103

Aanname 50% minder gebruik dan totaal
gebruik

4%-2%=2%

Inventarisatie gemiddelde aanpassing via
102
toegankelijkheid websites.

€ 34.777

CBS
Inventarisatie gemiddelde aanpassing via
103
toegankelijkheid websites.

315
151 (48%)

Websites toegankelijkheid Rijnmond, toegankelijkheid Utrecht, toegankelijkheid Den Haag etc.
Websites toegankelijkheid Rijnmond, toegankelijkheid Utrecht, toegankelijkheid Den Haag etc.
Websites toegankelijkheid Rijnmond, toegankelijkheid Utrecht, toegankelijkheid Den Haag etc.
Websites toegankelijkheid Rijnmond, toegankelijkheid Utrecht, toegankelijkheid Den Haag etc.
Websites toegankelijkheid Rijnmond, toegankelijkheid Utrecht, toegankelijkheid Den Haag etc.

111

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Openbaar vervoer trein
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers voor
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per station
Aanpassingskosten per treinstel

Bron

Aantal/percentage

CBS 2005
Aantal assistentie aanvragen per jaar bij
de NS

6% NL bevolking
34.000 (ongeveer 1%
van gehandicapten in
leeftijdsklasse)
6%-1%=5%

SEO Quickscan, gecorrigeerd voor
inflatie (producentenprijzen bouw CBS)
SEO Quickscan, gecorrigeerd voor
inflatie (producentenprijzen bouw CBS)

€ 3.292.000

Objecten
Aantal stations
Aan te passen stations

SEO Quickscan
Ministerie van Verkeer en Waterstaat

Aan te passen treinstellen

SEO Quickscan

Openbaar vervoer Stad- en streekbusvervoer
Bron
Gebruikers
Aantal gebruikers
CBS
Aantal gehandicapte gebruikers voor
Aanname idem als treinen
invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Ministerie van Verkeer en Waterstaat
Objecten
Aantal haltes
Ministerie van Verkeer en Waterstaat
Aan te passen objecten
Ministerie van Verkeer en Waterstaat

112

€ 203.729

400
360 (90%, 10% is met
reguliere vervanging al
aangepast)
2.886

Aantal/percentage
8% NL bevolking
1% gehandicapten
8%-1%=7%

€ 11.260 (per halte)
46.000
46.000

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Openbaar vervoer: tram
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers
voor invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per halte
Aanpassingskosten per tramstel

Objecten
Aantal haltes
Aan te passen haltes
Aantal trams
Aan te passen trams

Bron

Aantal/percentage

CBS
Aanname idem als trein

8% NL bevolking
1% gehandicapten
8%-1%=6%

Ministerie van Verkeer en Waterstaat/
104
Gemeente Den Haag
SEO Quick Scan voor de gemeente Den Haag
doorberekend en gecorrigeerd voor inflatie
(producentenprijzen bouw CBS)

€ 225.000

Aanname 250 haltes per G4. O.b.v. quick scan
websites gemeentelijke vervoersbedrijven
Ministerie van Verkeer en Waterstaat
(ongewogen gemiddelde G4)
Aanname o.b.v. quick scan gemeentelijke
vervoersbedrijven
Percentage: Ministerie van Verkeer en
Waterstaat (ongewogen gemiddelde G4)

1.000

Bron

Aantal/percentage

Evaluatie taxi tariefstructuur Berenschot
2009
Evaluatie taxi tariefstructuur Berenschot
2009

33% Nederlandse
bevolking 16+
9% gehandicapten

€ 873.134

520 (52%)
305
201 (66%)

Transport: taxi
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers
voor invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

104

33%-9%=24%

SEO Quickscan gecorrigeerd voor inflatie
(producentenprijzen bouw CBS)

€ 8.482

SEO Quickscan (aantal taxi’s)
SEO Quickscan (5.700 is rolstoeltaxi)

28.500
22.800

Er is uitgegaan van een totaal bedrag van 117 mln. voor het aanpassen van 520 haltes. Deze berekening
is gemaakt op basis van gereserveerde bedragen in de gemeente Den Haag voor het aanpassen van
tramhaltes.

113

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Wonen: Huurwoningen
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers
voor invoering

Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Objecten
Aan te passen objecten

Bron

Aantal/percentage

Aantal gehandicapten dat al zelfstandig
woont: SCP-rapport ‘Meedoen met
beperkingen’
Aantal gehandicapten dat in een
aangepaste woning woont: SCP-rapport
‘Meedoen met beperkingen’

75%

-

60% van de
zelfstandig wonenden
(755.093, 45% van
gehandicapten 18+)
100-45=55%

Eigen berekening op basis van gegevens van
leveranciers en installateurs (zie schema)

€ 21.450

Huurwoningen zonder nultrede via Cijfer
Wonen Wijken en Integratie 2009
105
(www.vrom.nl)

75% van 3 mln.
huurwoningen

Aanpassingen aan huizen
Aangepaste wc
Handgrepen
Verlaagde drempels
Douchezitje/badlift
Antislipvloer badkamer
Vaste hellingbaan
Aangepaste keuken
Traplift
Totaal

Gemiddelde kosten
€ 2.000,00
€ 150,00
€ 300,00
€ 350,00
€ 150,00
€ 1.500,00
€ 8.500,00
€ 8.500,00
€ 21.450,00

Bron
CG raad
Vilatech
Gemeente Den Haag
Vilatech
Vilatech
Vilatech
Domicare
Vilatech

Zorg: ziekenhuizen
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers
voor invoering
Maximaal aantal additionele
106
gehandicapte gebruikers

105

Bron

Aantal/percentage

-

-

-

-

Het aantal nultrede woningen voldoet niet direct aan de aanpassingen uit het kostenschema. Het gaat
hier om woningen die extern en intern toegankelijk zijn. Dit betekent dat de woonkamer zonder trappen
van buiten af bereikbaar is en dat de keuken, het sanitair en minimaal één slaapkamer vanuit de
woonkamer eveneens zonder traplopen te bereiken zijn. Drempels in de woning zijn laag of ontbreken.
De woningen hebben dus niet per definitie aangepast sanitair. En dergelijke. Het is echter wel mogelijk
dat dit in de woningen is aangepast. Omdat er geen informatie beschikbaar is over het aantal woningen
dat wel over de aanpassingen uit het kostenschema beschikt is er gerekend met het aantal niet
nultredewoningen.

114

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Kosten
Aanpassingskosten per object

Objecten
Aantal objecten

Aan te passen objecten

Aanpassingskosten voor:
- Kleurcontrast- of betere verlichting
- Bellen, zoemers en flitslichten
- Braille / contrastrijke borden
- Ringleiding
- Omzetten documenten in braille

€ 5.300

Locaties van algemene en academische
ziekenhuizen en buitenpoliklinieken via
Nationale gezondheidsatlas RIVM
(Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu)
Percentage aan te passen: SEO Quickscan

201

Zorg: revalidatiecentra en categorale ziekenhuizen
Bron
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers
voor invoering
Maximaal aantal additionele
107
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Aanpassingskosten voor:
- Kleurcontrast- of betere verlichting
- Bellen, zoemers en flitslichten
- Braille / contrastrijke borden
- Ringleiding
- Omzetten documenten in braille
Objecten
Aantal objecten
Nationale gezondheidsatlas RIVM
(Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu)
Aan te passen objecten
Percentage aan te passen: SEO Quickscan

106

107

124 (61%)

Aantal/percentage
-

€ 5.300

98

61 (61%)

We nemen aan dat alle gehandicapten (3,1 mln., 75% van de matig tot ernstig gehandicapten) voor de
invoering van de richtlijn al direct of indirect al toegang hebben tot de voorziening. Al dan niet met hulp
van derden. Het toegankelijk maken van de voorziening kan het gemak of het comfort van het gebruik
verbeteren maar zal geen extra gebruik opleveren.
We nemen aan dat alle gehandicapten (3,1 mln., 75% van de matig tot ernstig gehandicapten) voor de
invoering van de richtlijn al direct of indirect al toegang hebben tot de voorziening. Al dan niet met hulp
van derden. Het toegankelijk maken van de voorziening kan het gemak of het comfort van het gebruik
verbeteren maar zal geen extra gebruik opleveren.

115

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Zorg: fysiotherapeuten en caesartherapeuten
Bron
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers
voor invoering
Maximaal aantal additionele
108
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Aanpassingskosten voor:
- Kleurcontrast- of betere verlichting
- Bellen, zoemers en flitslichten
- Braille / contrastrijke borden
- Ringleiding
- Omzetten documenten in braille
Objecten
Aantal objecten
CBS (aantal fysiotherapie praktijken) en Nivel
(nederlands instituut voor onderzoek van de
gezondheidszorg) (aantal praktijken caesar
therapie)
Aan te passen objecten
Aanname idem als revalidatiecentra

Aantal/percentage
-

€ 5.300

4640+645=5.285

3.224 (61%)

Zorg: huisartsen
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte gebruikers
voor invoering
Maximaal aantal additionele
109
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

108

109

Bron

Aantal/percentage

-

-

-

-

Aanpassingskosten voor:
- Kleurcontrast- of betere verlichting
- Bellen, zoemers en flitslichten
- Braille / contrastrijke borden
- Rolstoel-/invaliden toegankelijkheid
- Ringleiding
- Omzetten documenten in braille
- Invalidentoilet
- Invalidenparkeerplaats

€ 33.259

Nivel (nederlands instituut voor onderzoek van
de gezondheidszorg)
Telefonisch interview gemeente Den Haag en
de CG-raad

7.699
1.155 (15%)

We nemen aan dat alle gehandicapten (3,1 mln., 75% van de matig tot ernstig gehandicapten) voor de
invoering van de richtlijn al direct of indirect al toegang hebben tot de voorziening. Al dan niet met hulp
van derden. Het toegankelijk maken van de voorziening kan het gemak of het comfort van het gebruik
verbeteren maar zal geen extra gebruik opleveren.
We nemen aan dat alle gehandicapten (3,1 mln., 75% van de matig tot ernstig gehandicapten) voor de
invoering van de richtlijn al direct of indirect al toegang hebben tot de voorziening. Al dan niet met hulp
van derden. Het toegankelijk maken van de voorziening kan het gemak of het comfort van het gebruik
verbeteren maar zal geen extra gebruik opleveren.

116

B&A CONSULTING BV

IMPACT ASSESSMENT EU-RICHTLIJN GELIJKE BEHANDELING BUITEN DE ARBEID

Zorg: tandartsen
Gebruikers
Aantal gebruikers
Aantal gehandicapte
gebruikers voor invoering
Maximaal aantal additionele
110
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object

Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

Bron

Aantal/percentage

-

-

-

-

Aanpassingskosten voor:
- Kleurcontrast- of betere verlichting
- Bellen, zoemers en flitslichten
- Braille / contrastrijke borden
- Rolstoel-/invaliden toegankelijkheid
- Ringleiding
- Omzetten documenten in braille
- Invalidentoilet
- Invalidenparkeerplaats

€ 33.259

RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu)
Telefonisch interview met de CG-raad

5.596

Bron

Aantal/percentage

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap
Branchevereniging KinderOpvang

655.000 (4%
Nederlandse
bevolking)
PM

Aanname

4%-2%=2%

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

€ 32.561

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
111
Wetenschap
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap

26.297

3.917 (70%)

Zorg: kinderdagverblijven
Gebruikers
Aantal gebruikers

Aantal gehandicapte
gebruikers voor invoering
Maximaal aantal additionele
gehandicapte gebruikers
Kosten
Aanpassingskosten per object
Objecten
Aantal objecten
Aan te passen objecten

110

111

26.297

We nemen aan dat alle gehandicapten (3,1 mln., 75% van de matig tot ernstig gehandicapten) voor de
invoering van de richtlijn al direct of indirect al toegang hebben tot de voorziening. Al dan niet met hulp
van derden. Het toegankelijk maken van de voorziening kan het gemak of het comfort van het gebruik
verbeteren maar zal geen extra gebruik opleveren.
Het aantal kinderopvang locaties bestaat uit kinderdagverblijven, buitenschoolse opvang en
gastouderlocaties. Het ministerie heeft aangegeven dat het aantal gastouderopvang locaties er onzeker
is. Het zal gaan om minimaal 8.000 locaties, maar de verwachting is dat dit veel meer is. Het ministerie
van OCW geeft aan dat er beter uitgegaan kan worden van 20.000 locaties. In verband met dubbelingen
bij locaties van buitenschoolse opvang en het primair onderwijs moet het aantal locaties buitenschoolse
opvang verminderd worden. Er kan in totaal gerekend worden met 26.792 locaties.

117

BIJLAGE 3: OEEI-LEIDRAAD: METHODEN EN
AANBEVELINGEN
OEEI-leidraad over methoden om indirecte effecten in te schatten
De OEEI-leidraad onderscheidt een aantal methoden voor het schatten van indirecte
effecten: de macro-productiebenadering, casestudies, enquêtes en modellen.
 Macro-productiebenadering: schatting van verband tussen productie en
investeringen in infrastructuur. De OEEI-leidraad stelt dat deze methode niet
geschikt is om indirecte effecten van specifieke projecten te binnen KBA’s.
 Casestudies: hieruit kan concrete informatie worden verkregen over
uitstralingseffecten van infrastructurele projecten. Deze effecten zijn niet direct te
meten (er is immers geen alternatieve situatie bekend). De OEEI-leidraad geeft aan
dat er wel “indicaties (kengetallen) aan [casestudies] kunnen worden ontleend”.
 Enquêtes: reacties van stakeholders kunnen de onzekerheid rondom de effecten
van een bepaald project verkleinen. De OEEI-leidraad stelt echter dat het in
enquêtes lastig is om een onderscheid te maken tussen directe en indirecte
effecten en dat een enquête een vertekend beeld kan opleveren (geen
representatieve steekproef).
 Modellen: in de OEEI-leidraad wordt benadrukt dat een model altijd specifiek dient
te worden toegesneden op een bepaald project. Voor het schatten van indirecte
effecten dient dus geen macro-economisch nationaal model te worden gebruikt.
Voorbeeld van een model dat bij KBA’s wordt gebruikt is ‘Athena’ van het CPB.
Aanbevelingen in de OEEI-leidraad
De OEEI-leidraad geeft aan dat er momenteel nog geen uniforme aanpak is voor het
meten van indirecte effecten. De leidraad geeft een stappenplan rondom het schatten
van indirecte effecten in KBA (CPB en NEI, 2002):
 Uitgangspunt vormt een partiële KBA. Hierin staan dus de directe effecten
centraal. Indirecte effecten die ontstaan door een herverdeling van gebruiker naar
klant zijn hierin niet relevant.
 Vervolgens worden de effecten op indirecte betrokken en “aanwijsbaar verstoorde
markten” bekeken. Hierbij kunnen casestudies en enquêtes worden gebruikt.
 Vervolgens worden de indirecte effecten op macro niveau bekeken
(werkgelegenheid, nationale producten etc.).
 Om laatstgenoemde indirecte effecten te kwantificeren dienen er specifieke
economische modellen te worden gebruikt.

119