EUROPESE COMMISSIE

Brussel, 26.1.2010
C(2010)132 definitief
Betreft:

Steunmaatregel E 5/2005 (ex NN 170b/2003) – Jaarlijkse financiering van
de Nederlandse publieke omroep – Nederland

Excellentie,
De Commissie deelt u met genoegen mee dat de door Nederland in het kader van de
bovenvermelde procedure gedane toezeggingen de bezwaren van de Commissie over de
onverenigbaarheid van het huidige systeem van jaarlijkse financiering wegnemen.
Dientengevolge heeft de Commissie besloten het lopende onderzoek af te sluiten.
1.

PROCEDURE

(1)

Dit onderzoek werd opgestart naar aanleiding van een aantal klachten.

(2)

Op 24 mei 2002 ontving de Commissie een klacht van CLT-UFA S.A. en de daarmee
verbonden dochtermaatschappijen RTL/de Holland Media Groep S.A. en Yorin tv BV
inzake de financiering van de Nederlandse publieke omroepen. Op 10 oktober 2002 en
28 november 2002 dienden respectievelijk SBS Broadcasting en VESTRA1, de
Nederlandse vereniging van commerciële omroepen, bijkomende klachten in.
VESTRA verstrekte in de loop van het onderzoek ook nog aanvullende informatie. Op
3 juni 2003 diende de Vereniging De Nederlandse Dagbladpers (NDP) een klacht in
namens haar leden. Op 19 juni 2003 diende uitgeversbedrijf De Telegraaf een klacht
in.

(3)

In een later stadium volgden nog meer klachten. Op 31 augustus 2007 dienden MTV
Networks B.V en The Box Holland B.V. elk een klacht in. Op 6 september 2007
diende TV Oranje een klacht in […]* 2. Op 5 juni 2009 diende de NDP een
geconsolideerde en geactualiseerde versie van haar klacht in. Op 30 april 2009
dienden VESTRA en individuele leden van VESTRA een geconsolideerde en

* De informatie tussen haakjes valt onder de geheimhoudingsplicht.
1
2

Vereniging voor Satelliettelevisie- en Radioprogramma-aanbieders.
[…]

Zijne Excellentie de Heer Maxime VERHAGEN
Minister van Buitenlandse Zaken
Postbus 20061
NL - 2500 EB Den Haag
Nederland
Commission européenne, B-1049 Bruxelles – Europese Commissie, B-1049 Brussel – Belgium
Telephone: 32 (0) 2 299.11.11

geactualiseerde versie van hun klacht in. Op 22 september 2009 diende de
Nederlandse Vereniging voor Commerciële Radio (VCR3), die eerder reeds informatie
verstrekte, een klacht in.
(4)

Deze zaak is gerelateerd aan een procedure ex artikel 88, lid 2, namelijk zaak
C 2/2004. In zaak C 2/2004 startte de Commissie in februari 2004 een onderzoek naar
een aantal ad-hocfinancieringsmaatregelen voor de publieke omroep. De Commissie
sloot dit onderzoek op 22 juni 2006 af met een eindbeschikking waarin de
terugvordering van EUR 76,327 miljoen (exclusief rente) werd bevolen4. De
maatregelen waarover het ging in zaak C 2/2004 vormen niet het voorwerp van het
huidige besluit.

(5)

Dit besluit vloeit voort uit de volgende administratieve procedure.

(6)

Bij brief van 24 maart 2004 verzocht de Commissie Nederland alle dienstige
inlichtingen te verstrekken om te kunnen beoordelen of de jaarlijkse bijdragen van de
Nederlandse overheid aan de Nederlandse publieke omroep (hierna "de maatregel"
genoemd) als bestaande dan wel nieuwe steun dienden te worden beschouwd. De
Nederlandse autoriteiten antwoordden hierop bij brief van 19 mei 2004.

(7)

Op 3 maart 2005 stelde de Commissie Nederland overeenkomstig artikel 17 van
Verordening (EG) nr. 659/1999 in kennis van haar voorlopige conclusie dat het
Nederlandse systeem van jaarlijkse financiering van de publieke omroep
onverenigbaar was met het EG-Verdrag5.

(8)

Op 2 juni 2005 reageerde Nederland op de voorlopige conclusies van de Commissie
van 3 maart 2005. Na verdere briefwisseling6 en een vergadering op het niveau van de
diensten op 25 april 2007 gaven de Nederlandse autoriteiten bij brief van 22 juni 2007
een overzicht van de maatregelen die waren genomen om tegemoet te komen aan de
eerste bezwaren van de Commissie, zoals die waren uiteengezet in de artikel 17-brief
en de daaropvolgende correspondentie7.

(9)

Op 18 december 2007 verzochten de diensten van de Commissie om nadere
verduidelijking. Na verscheidene vergaderingen en briefwisseling op politiek en
dienstenniveau8 verzocht de Commissie de Nederlandse autoriteiten bij brief van
16 november 2009 de laatste hand te leggen aan hun voorstel voor passende
toezeggingen om tegemoet te komen aan de tot dusver door de diensten van de
Commissie gemaakte opmerkingen en deze waar nodig aan te vullen.

(10)

Op 18 november 2009 legden de Nederlandse autoriteiten een eerste voorstel over met
toezeggingen om het huidige financieringssysteem aan te passen. Op 26 november

3

Nederlandse Vereniging voor Commerciële Radio
C(2006)2084 definitief.
5
Voor een meer gedetailleerde beschrijving van de conclusies van de Commissie, zie deel 4.
6
Brieven van de Nederlandse autoriteiten van 1.9.2005, 7.9.2005, 16.2.2006, 4.7.2006 en 1.9.2006. Brief van
DG COMP van 22.6.2006.
7
Voor een beschrijving van de argumenten en aanvullende informatie die door Nederland werden aangereikt,
zie deel 5.
8
Vergaderingen vonden plaats op 25 januari 2008, 23 april 2008, 16 september 2008, 3 februari 2009,
25 september 2009 en 10 november 2009.
4

2

2009 bezorgden de Nederlandse autoriteiten hun definitieve toezeggingen om het
huidige financieringssysteem aan te passen. 9
2.

BESCHRIJVING VAN HET PUBLIEKE OMROEPBESTEL IN NEDERLAND EN DE JAARLIJKSE
FINANCIERING

2.1. Algemeen overzicht van het Nederlandse publieke omroepbestel
(11)

In de jaren 1920 namen vijf particuliere verenigingen het initiatief om
radioprogramma's uit te zenden. Hiermee werd de grondslag gelegd voor de latere
ontwikkeling van een publiek omroepbestel. Het begrip "publieke" omroep refereert in
dit besluit aan het feit dat het omroepbestel door de overheid gereglementeerd is en
niet aan de eigendomsstructuur van de organisaties die deel uitmaken van het bestel.

(12)

Binnen het publieke omroepbestel bestaan veel verschillende organisaties, waaronder
tien autonome particuliere verenigingen met leden, twaalf verenigingen zonder
leden10, een overkoepelende organisatie, de NOS11, en een afzonderlijke stichting, de
STER, die verantwoordelijk is voor de verkoop van reclamezendtijd en de uitzending
van reclameboodschappen. De door de STER gegenereerde inkomsten vloeien
rechtstreeks aan de staat toe en worden gebruikt voor de financiering van het publieke
omroepbestel. Het Nederlandse Omroepproductie Bedrijf (NOB) maakt ook deel uit
van het publieke omroepbestel wat zijn beheerstaak betreft en zorgt voor de opnamen,
de voorbereiding van uitzendingen en de feitelijke doorzending van geluid, bewegende
beelden en gegevens naar alle mogelijke distributiekanalen.

(13)

De publieke omroepen verrichten zowel activiteiten die tot hun publieke taak behoren
als nevenactiviteiten en verenigingsactiviteiten. Al deze omroepen komen in
aanmerking voor overheidsfinanciering voor activiteiten in het kader van hun publieke
taak. De televisieprogramma's van de publieke omroepen worden uitgezonden via drie
algemene tv-zenders. De publieke omroepen exploiteren tevens twaalf themakanalen.
2.2. Historische achtergrond van het Nederlandse publieke omroepbestel

(14)

De financiering van het publieke omroepbestel via kijk- en luistergelden dateert van
het begin van de jaren 1940, toen onder de Duitse bezetting tijdens de Tweede
Wereldoorlog voor het eerst een "radiobelasting" werd ingevoerd.

(15)

In artikel 3, lid 3, van het Tijdelijk Telegraaf-, Telefoon- en Radiobesluit 194412 werd
de basis gelegd voor de invoering van een periodieke vergoeding (luisterbijdrage), die
verschuldigd was door iedereen die in het bezit was van omroepontvanginrichtingen.
De luisterbijdrage werd geïnd door het staatsbedrijf PTT en vervolgens overgeheveld
naar de mediabegroting ter dekking van de kosten van de vijf radio-omroepen die
destijds tezamen het publieke omroepbestel uitmaakten: AVRO, KRO, NCRV, VARA

9

Voor een meer gedetailleerde beschrijving van de toezeggingen door Nederland, zie deel 10.

10

De verenigingen met leden zijn: KRO, AVRO, NCRV, EO, TROS, BNN, VARA, VPRO, Llink en MAX. De organisaties
zonder leden zijn: NPS, Teleac, RVU, OHM, RKK, HUMAN, ZvK, Joodse Omroep, NIO, BOS, IKON, NMO.

11

De Erkenningswet (dit is de Wet van 2 juli 2009 tot wijziging van de Mediawet 2008 in verband met onder
meer de erkenning en de financiering van de publieke omroep, Stb. 2009, 300) heeft de NOS opgesplitst in
de NOS (omroep) en de NPO (coördinatieorgaan).
12
Tijdelijk Telegraaf-, Telefoon- en Radiobesluit 1944, Stb. E 118.
3

en VPRO13. De regels inzake de hoogte, de betaling en de vrijstelling van en het
toezicht op de luisterbijdrage werden vervolgens vastgelegd in de zogenaamde
radioluisterbeschikkingen van 1945, 1950 en 1960.
(16)

Om een zendmachtiging te krijgen moesten de radio-omroepen aantonen dat zij
zodanig gericht waren op bevrediging van in het volk levende culturele en
godsdienstige behoeften, dat hun uitzendingen geacht konden worden van algemeen
nut te zijn14.

(17)

Na een experimentele fase van televisie-uitzendingen tussen 1951 en 1955 werden
dezelfde vijf zendgemachtigden, alsook enkele kerkgenootschappen, bij het
Televisiebesluit 195615 gemachtigd om televisie-uitzendingen te verzorgen. Bij de wet
op het kijkgeld van 195616 werd een belasting ingevoerd die verschuldigd was door
iedereen die in het bezit was van een televisietoestel. Net als bij de luisterbijdrage
werd het staatsbedrijf PTT opgedragen het kijkgeld te innen, waarna de aldus
ingezamelde middelen werden overgeheveld naar de mediabegroting.

(18)

Op grond van artikel 21 van het Besluit van 1956 moesten de programmakosten, met
inbegrip van de kosten van de aanschaffing, het onderhoud en de exploitatie van
televisie- en zendinrichtingen, voor zoveel nodig, "uit 's Rijks kas worden betaald".

(19)

Vanaf 1965 vormden de reclameopbrengsten een bijkomende bron van inkomsten
voor de mediabegroting. De individuele omroeporganisaties werd evenwel niet (en
wordt nog altijd niet) toegestaan zelf reclamezendtijd te verkopen. Daartoe werd de
STER opgericht17 en belast met de verkoop van reclamezendtijd en de verzorging van
reclame namens de publieke omroepen. De netto-reclame-inkomsten werden
opgenomen in de mediabegroting, waaruit nog steeds een jaarlijks bedrag werd
uitgekeerd aan de individuele omroeporganisaties18.

(20)

In de Omroepwet 196719 werd veel van de eerdere wetgeving samengevoegd. De
algemene aanpak bleef ongewijzigd, en de wet bevestigde opnieuw dat de publieke
omroepen tot taak hadden in de behoeften van de samenleving te voorzien, en de vrije
meningsuiting en de pluraliteit in het publieke omroeplandschap te waarborgen.
Hoewel de term "publieke omroep" als zodanig niet werd gebruikt, waren de
omroepverenigingen verplicht "zodanig gericht te zijn op de culturele, godsdienstige
dan wel geestelijke behoeften dat hun uitzendingen geacht konden worden van
algemeen nut te zijn"20. Zij waren verplicht een volledig programma-aanbod te
verzorgen en niet commercieel te zijn (in de zin dat zij niet uit mochten zijn op het
maken van winst).

13

Zie ook de ministeriële beschikking van 15 januari 1947 (nr. 6528), artikel 13, waarin werd bevestigd dat de
verplichte luisterbijdrage zou worden gebruikt als vergoeding aan de publieke omroepen waaraan zendtijd
was verleend.
14
Deze vereiste dateert van het radioreglement van 1930 (Radioreglement 1930, Stb. 1930, 159).
15
Televisiebesluit 1956, Stb. 1955, 579.
16
Wet op het Kijkgeld 1956, Stb. 1955, 489.
17
Bij besluit van 11 november 1965: Besluit houdende instelling van een reclameraad, Stb 486.
18
Zie artikel 50, Omroepwet 1967, waarin werd bepaald dat de reclame-inkomsten aan de staat worden
afgedragen.
19
Omroepwet 1967, 1 maart 1967, Stb. 176, in werking getreden op 29 mei 1969.
20
Artikel 13(2)(4)(e).
4

(21)

In deze wet werd ook bepaald dat op bepaalde voorwaarden nieuwe omroepen zouden
worden toegelaten tot het publieke omroepbestel21, indien zij konden aantonen dat zij
tenminste 50 000 leden hadden, samenwerkten met andere verenigingen en dat hun
programmabeleid een eigen gezicht had. Voor nieuwe verenigingen golden dezelfde
eisen wat betreft het aanbieden van een breed scala aan programma's die gericht waren
op de culturele en andere behoeften van het volk, zodat hun programma's eveneens
konden worden beschouwd als van algemeen nut.

(22)

Dezelfde wet voorzag ook in de oprichting van de NOS, door het samengaan van twee
andere lichamen, de NRU en de NTS, die moest fungeren als coördinerend orgaan
voor de verschillende omroepverenigingen. De NOS bood zelf ook radio- en tvprogramma's aan.

(23)

De grondslag en het doel van de jaarlijkse betalingen van de staat aan de
omroeporganisaties bleven hetzelfde. Het vroegere kijk- en luistergeld werd
omgedoopt tot "omroepbijdrage", maar het principe ervan bleef hetzelfde22. Het
bedrag van de omroepbijdragen kon jaarlijks worden vastgesteld bij algemene
maatregel van bestuur, en de betaling ervan was verplicht.

(24)

De Omroepwet 1967 werd vervangen door de Mediawet 1987. De aanpak ten opzichte
van de publieke omroep en de financiering ervan bleef evenwel fundamenteel
hetzelfde. De middelen werden nu onder de omroeporganisaties verdeeld door het
Commissariaat voor de Media23, dat deze van de minister ontving. De minister stelde
het bedrag van de beschikbare financiering vast op basis van de door de NOS
ingediende begrotingsramingen en de opmerkingen hierbij van het Commissariaat. De
Mediawet 1987 erkende ook de mogelijkheid van "nevenactiviteiten"24.

(25)

In 1990 werden de mogelijkheden voor STER-reclame op de publieke kanalen
verruimd25.

(26)

Met de Wet Versterking Publieke Omroep 1994 werd de mogelijkheid ingevoerd om
langjarige concessies te verlenen aan (publieke) omroeporganisaties, teneinde hun
meer zekerheid te geven omtrent hun recht op zendtijd en financiële bijdragen. Op
7 juni 1995 werd aan zeven omroepverenigingen een concessie voor een periode van
vijf jaar verleend. Bij de wet werd ook de organisatiestructuur van het bestel
gewijzigd, in die zin dat de NOS werd opgesplitst in NOS RTV (houder van een
publieke omroepmachtiging en zelf een omroep die specifieke programma's uitzendt)
en NPS (een samenwerkings- en coördinatie-eenheid voor de nationale publieke
omroepen met uitgebreide verantwoordelijkheden).

21

Ook in de huidige wet is het principe van een open omroepbestel gehandhaafd.

22

Bij de Wet op de Omroepbijdragen 1968 werden de regelingen inzake kijk- en luistergeld samengevoegd. Zij
die in het bezit waren van televisie- of radioapparatuur moesten verplicht een (gedifferentieerde) retributie
betalen.
23
Commissariaat voor de Media (hierna "het Commissariaat" genoemd), opgericht bij artikel 9 van de Mediawet
1987. Deze regelgevende instantie kreeg tot taak toe te zien op de naleving van de mediawet.
24
Van deze mogelijkheid werd reeds melding gemaakt in de memorie van toelichting bij de Omroepwet 1967.
25
Wet van 13 december 1990, houdende wijzingen van bepalingen van de mediawet in verband met de
verruiming van het reclameregime en andere wijzingen, Stb. 1991, 17.
5

(27)

De regelingen voor de jaarlijkse betalingen bleven grotendeels hetzelfde. Er werden
drie categorieën omroepen ingevoerd, A, B en C, op basis van het ledental, waarbij
verenigingen in de categorie A de meeste zendtijd kregen toegewezen.

(28)

Middels wijzigingen in de Mediawet 1987 bij een wet van 5 juli 199726 werd de
mogelijkheid voor de publieke omroepen om "nevenactiviteiten" te verrichten verder
verduidelijkt. Daarbij werd duidelijk gesteld dat dergelijke activiteiten aan bepaalde
voorwaarden moesten voldoen voordat deze zouden worden toegestaan, namelijk dat
ze geen nadelige invloed hadden op de "hoofdtaak" (te weten het uitzenden van
programma's van algemeen belang), dat ze verband hielden met de hoofdtaak en dat ze
de concurrentie niet vervalsten. Voorts was de financiering van nevenactiviteiten uit
de publieke middelen die aan de omroeporganisaties werden verstrekt, niet toegestaan.

(29)

Met de Reorganisatiewet 199727 werden verdere wijzigingen aangebracht in de
organisatiestructuur van het publieke omroepbestel. Bij deze wet werd een wijziging
in het financieringssysteem aangebracht in die zin dat de publieke middelen voortaan
rechtstreeks door de minister aan de raad van bestuur van de NOS werden toegekend
(die op zijn beurt de middelen onder de individuele omroepverenigingen verdeelde), in
plaats van door de minister te worden toegekend aan het Commissariaat, dat voorheen
de middelen onder de omroepverenigingen verdeelde. Voorts werden de
omroepbijdragen vanaf 1998 geïnd door een speciale overheidsdienst, de "Dienst
Omroepbijdragen", in plaats van door de PTT.

(30)

In 1998 wordt de term "publieke omroep" voor het eerst gebruikt in de Nederlandse
mediawetgeving, te weten in de Telecommunicatiewet 199828. De definitie die voor
publieke omroep werd gegeven kwam in wezen neer op "omroep door instellingen die
zendtijd hebben verkregen". Dit dient evenwel te worden bezien in combinatie met de
bestaande beginselen inzake de toewijzing van zendtijd (namelijk aan organisaties die
het voornemen te kennen hebben gegeven om een gevarieerd en kwalitatief
hoogstaand programma-aanbod van algemeen belang te verzorgen).

(31)

Middels artikel 106a van de Mediawet 1987 werd de mogelijkheid ingevoerd om ad
hoc bijkomende gelden ter beschikking te stellen. Ook werd een artikel 109a
ingevoegd, dat voor publieke omroepen de mogelijkheid schept om reserves aan te
houden en voor de NPO om een maximumbedrag voor dergelijke reserves vast te
stellen. Die financiering valt evenwel buiten het bestek van deze analyse29.

(32)

Met ingang van 1 januari 200030 werd de financieringsregeling voor publieke
omroepen gewijzigd en werd een gefiscaliseerd systeem van financiering
(rijksomroepbijdragen) ingevoerd (zie ook onderdeel 7.2.3). Deze middelen worden
nog steeds opgenomen in de mediabegroting, waaruit jaarlijkse betalingen worden
gedaan aan de publieke omroepen. In aansluiting op de bestaande aanpak werd in
artikel 110 van de Mediawet 1987 bepaald dat omroepen aanspraak konden maken op
bekostiging uit 's Rijks kas om een kwalitatief hoogwaardige programmering en
continuïteit van financiering te verzekeren. In artikel 111 werd bepaald dat het bedrag
van de rijksomroepbijdrage volgens het "nieuwe" systeem gelijk zou zijn aan het

26

Stb. 1997, 336.
Reorganisatiewet 1997, Stb. 1997, 544, werd op 1 februari 1998 van kracht.
28
Stb. 1998, 610, werd van kracht op 15 december 1998.
29
Zie beschikking C/2006/2084 definitief van de Commissie.
30
Bij de wet van 22 december 1999, Stb. 1999, 573.
27

6

bedrag dat in 1998 werd ontvangen (volgens het "oude" systeem), behoudens
indexering.
(33)

Bij wijzigingen in 2000 werd ook de definitie van de taak van de publieke omroep
verruimd. Er werd benadrukt dat de omroepen nog steeds tot voornaamste taak hebben
om op open netwerken een gevarieerd en kwalitatief hoogstaande aanbod van
televisie- en radioprogramma's te verzorgen. Naast de hoofdtaak en de bijkomende
"nevenactiviteiten" werd nu ook het begrip "neventaken" ingevoerd. Deze neventaken
betroffen de verspreiding van programma's op andere distributieplatforms; ze werden
gezien als een onderdeel van de publieke taak van de omroepen en konden daarom met
publieke middelen worden gefinancierd (Mediawet 1987, artikel 13c). In hetzelfde
artikel werden ook "verenigingsactiviteiten" erkend, welke activiteiten, onder meer het
organiseren van algemene ledenvergaderingen en het publiceren van ledenbladen
inhielden. Dergelijke activiteiten kunnen niet met publieke middelen worden
gefinancierd.

(34)

De omschrijving van "neventaken" in artikel 13c, lid 3, van de Mediawet 1987 is heel
ruim en luidt als volgt: "De publieke omroep kan mede invulling geven aan zijn taak,
bedoeld in het eerste lid, door tevens te voorzien in andere dan de in het eerste lid,
onderdeel a, bedoelde wijzen van aanbod en verspreiding van programmamateriaal".
Nadere richtsnoeren werden gegeven in artikel 57a, lid 1, en artikel 55b, lid 2.

(35)

Publieke omroepen moesten het Commissariaat in kennis stellen van hun voornemens,
uiterlijk op het ogenblik waarop zij een nieuwe dienst als een onderdeel van hun
"neventaken" begonnen aan te bieden. Het Commissariaat houdt een openbaar register
van nevenactiviteiten en neventaken bij (tot de afschaffing van neventaken door de
Mediawet 2008). Bij de Concessiewet 2000 werd een vernieuwd concessiestelsel voor
de landelijke publieke omroep ingevoerd.
2.3. Huidig juridisch kader

(36)

Op het ogenblik waarop de artikel 17-brief werd verzonden, was de Mediawet 1987
(met wijzigingen) van toepassing op het Nederlandse publieke omroepbestel. Na de
verzending van de artikel 17-brief hebben de Nederlandse autoriteiten evenwel een
grootscheepse
hervorming
van
de
mediawet
opgezet.
De
eerste
hervormingsvoorstellen, die in 2006 werden ingediend, werden ten gevolge van
vervroegde parlementsverkiezingen uitgesteld. In februari 2008 werd een nieuwe
mediawet ter goedkeuring aan het parlement voorgelegd, die op 30 december 2008 in
werking is getreden en meest recent is gewijzigd bij de Erkenningswet31.

(37)

In de Mediawet 2008 zou volgens de Nederlandse autoriteiten ook rekening zijn
gehouden met sommige van de eerste bezwaren die de Commissie in de artikel 17brief kenbaar had gemaakt (zie deel 4).

(38)

Het huidige juridische kader bestaat uit de Mediawet 200832 (hierna "de mediawet"
genoemd) en het Mediabesluit 200833 (hierna "het mediabesluit" genoemd). Volgens

31

Wet van 2 juli 2009 tot wijziging van de Mediawet 2008 in verband met onder meer de erkenning en de
financiering van de publieke omroep (Stb. 2009, 300).
32
Wet van 29 december 2008 tot vaststelling van een nieuwe Mediawet (Mediawet 2008), Stb.. 2008, 583.
7

de mediawet kunnen publieke omroepen drie soorten activiteiten uitoefenen:
activiteiten in het kader van de publieke taak, verenigingsactiviteiten en
nevenactiviteiten. Alleen activiteiten in het kader van de publieke taak mogen met
overheidsgeld worden gefinancierd.
2.3.1.
(39)

Publieke taakopdracht

In de Mediawet 2008 verdween het onderscheid dat in de 'oude' mediawet werd
gemaakt tussen hoofdtaken en neventaken (zie punt (33)), die beide als een onderdeel
van de publieke taakopdracht werden beschouwd; het werd vervangen door een
multimediale publieke taakopdracht. De publieke taakopdracht wordt omschreven in
artikel 2.1, lid 1, van de mediawet:
Er is een publieke mediaopdracht die bestaat uit:
a. het op landelijk, regionaal en lokaal niveau verzorgen van publieke mediadiensten door
het aanbieden van media-aanbod op het terrein van informatie, cultuur, educatie en
verstrooiing, via alle beschikbare aanbodkanalen; en
b. het verzorgen van publieke mediadiensten waarvan het media aanbod bestemd [is] voor
landen en gebieden buiten Nederland en voor Nederlanders die buiten de
landsgrenzen verblijven.

(40)

De omschrijving van de publieke taakopdracht wordt begrensd door de definities34 van
'media-aanbod' en 'mediadiensten', waardoor niet-elektronische producten (zoals print)
worden uitgesloten, en door artikel 2.1, lid 1, onder a), waardoor merchandising en ecommerce worden uitgesloten35.

(41)

In artikel 2.1, lid 2, is bepaald dat activiteiten in het kader van de publieke taak moeten
voldoen aan democratische, sociale en culturele behoeften van de Nederlandse
samenleving door het aanbieden van media-aanbod dat:
a. evenwichtig, pluriform, gevarieerd en kwalitatief hoogstaand is en zich tevens kenmerkt
door een grote verscheidenheid naar vorm en inhoud;
b. op evenwichtige wijze een beeld van de samenleving geeft en de pluriformiteit van
onder de bevolking levende overtuigingen, opvattingen en interesses op
maatschappelijk, cultureel en levensbeschouwelijk gebied weerspiegelt;
c. gericht is op en een relevant bereik heeft onder zowel een breed en algemeen publiek,
als bevolkings- en leeftijdgroepen van verschillende omvang en samenstelling met in
het bijzonder aandacht voor kleine doelgroepen;
d. onafhankelijk is van commerciële invloeden en, behoudens het bepaalde bij of
krachtens de wet, van overheidsinvloeden;
e. voldoet aan hoge journalistieke en professionele kwaliteitseisen; en
f. voor iedereen toegankelijk is.

(42)

Om de vijf jaar beschrijven de publieke omroepen in een "concessiebeleidsplan" hoe
zij voornemens zijn in de komende vijf jaar hun publieke taakopdracht te vervullen36,
met vermelding van de aanbodkanalen die zij willen gebruiken. Het
concessiebeleidsplan bevat een beschrijving van de wijze waarop de publieke
omroepen in de komende vijf jaar hun activiteiten zullen uitvoeren, met vermelding

33

Besluit van 29 december 2008 houdende vaststelling van een nieuwe Mediabesluit (Mediabesluit 2008). Stb.
2008, 584.
34
Mediawet, artikel 1.1.
35
Brief van de Nederlandse autoriteiten van 26 november 2009, blz. 12.
36
Mediawet, artikel 2.20.
8

van kwantitatieve en kwalitatieve doelstellingen, aard en aantal van de
programmakanalen (en de daarvoor gewenste frequentieruimte), alsmede aard en
aantal van de overige aanbodkanalen37, die men voornemens is te gebruiken, en de
benodigde financiële middelen38. Een tussentijdse bijstelling van het
concessiebeleidsplan is mogelijk in het kader van de jaarlijkse begrotingsprocedure.
(43)

De minister moet39 instemmen met aard en aantal van de programmakanalen en van de
overige aanbodkanalen40. Voordat hij hierover een besluit neemt, vraagt de minister
het Commissariaat en de Raad voor Cultuur om advies over het concessiebeleidsplan
in zijn geheel. Het voorgenomen besluit van de minister wordt bekendgemaakt.

(44)

De
Algemene
Wet
Bestuursrecht41
is
van
toepassing
op
deze
besluitvormingsprocedure. De Algemene Wet Bestuursrecht schrijft voor dat het
besluit moet worden bekendgemaakt en verplicht de minister ertoe de nodige kennis
omtrent de relevante feiten en de af te wegen belangen te vergaren42. Zo krijgen ook
derden de gelegenheid om opmerkingen te maken bij het voorgenomen besluit, met
name over de ongunstige gevolgen van een dergelijk besluit.

(45)

Wanneer de feiten eenmaal vaststaan, moet de minister alle bij het besluit betrokken
belangen afwegen43. De Algemene Wet Bestuursrecht schrijft voor dat bij de
voorbereiding van een besluit een zorgvuldige procedure moet worden gevolgd en dat
het besluit naar behoren moet worden gemotiveerd44. Het uiteindelijke besluit van de
minister wordt ook bekendgemaakt. Derden kunnen tegen een besluit beroep instellen
bij de bestuursrechter.

(46)

Een soortgelijke procedure moet worden gevolgd indien publieke omroepen willen
afwijken van het besluit van de minister (zie punt (42)).

(47)

In artikel 2.22 van de mediawet is bepaald dat, mede op basis van het
concessiebeleidsplan, een prestatieovereenkomst wordt gesloten tussen de NPO, als
vertegenwoordiger van de publieke omroepen, en de minister. In die overeenkomst
worden meer in detail de te behalen kwantitatieve en kwalitatieve doelstellingen
vastgelegd. De publieke omroepen brengen jaarlijks aan de minister verslag uit45 over
de nakoming van de in de prestatieovereenkomst neergelegde verbintenissen. Het

37

De definitie van 'aanbodkanaal' bevat geen verwijzing naar de wijze van verspreiding. Het wordt gedefinieerd
als een geordend geheel van media-aanbod dat onder een herkenbare naam via een elektronisch
communicatienetwerk wordt aangeboden. Het begrip aanbodkanaal dekt zo bijvoorbeeld televisiezenders,
internetkanalen (op aanvraag), websites en een 'uitzending gemist'-dienst.
38
De Nederlandse autoriteiten hebben in hun brief van 26 november 2009, blz. 15-16, verduidelijkt dat de
onderbouwing ook een omschrijving dient te bevatten van de positie van nieuwe activiteiten binnen de
publieke taakopdracht en van de relatie met het andere aanbod van de publieke omroep. Dit dient te worden
ondersteund door een omgevingsanalyse met onderdelen als 'beoogde publieksgroepen', 'publieksbehoeften'
en 'bestaand marktaanbod'.
39
Mediawet, artikel 2.21.
40
De Nederlandse autoriteiten hebben de Commissie bij brief van 26 november 2009, blz. 12 e.v., meegedeeld
dat door de Erkenningswet de mogelijkheid is ingevoerd om experimenten vrij te stellen van voorafgaande
goedkeuring (artikel 2.21a van de mediawet). Een algemene maatregel van bestuur ter uitvoering van deze
vrijstelling was in voorbereiding.
41
Algemene Wet Bestuursrecht
42
Awb, artikel 3.2.
43
Awb, artikel 3.4.
44
Awb, artikel 3.46.
45
Mediawet, artikel 2.58.
9

Commissariaat controleert en valideert deze jaarlijkse verslagen en rapporteert
hierover aan/adviseert de minister.
2.3.2.

Andere activiteiten

(48)

Naast activiteiten die deel uitmaken van de publieke taakopdracht kunnen publieke
omroepen ook activiteiten verrichten die worden omschreven als nevenactiviteiten en
verenigingsactiviteiten. De belangrijkste voorwaarden worden beschreven in
paragraaf 2.5.6 van de mediawet.

(49)

Nevenactiviteiten zijn activiteiten die verband houden met of ten dienste staan van de
van de verwezenlijking van de publieke mediaopdracht en die op marktconforme
wijze moeten worden verricht46. Voorbeelden van dergelijke nevenactiviteiten zijn
onder meer de verkoop van programmagidsen, merchandising en de verkoop van
programmagerelateerd materiaal (bv. dvd's).

(50)

Andere activiteiten zijn de "verenigingsactiviteiten"47. Verenigingsactiviteiten zijn
activiteiten die door de omroepverenigingen voor hun leden worden verricht. Het gaat
onder meer om een (jaarlijkse) ledenvergadering en een ledenblad.
2.3.3.

Toezicht en handhaving

(51)

Het Commissariaat, een onafhankelijke regelgevende instantie, is door de mediawet
belast met de bestuursrechtelijke handhaving48, met de mogelijkheid om sancties op te
leggen49. Het Commissariaat houdt toezicht op de rechtmatigheid van de uitgaven van
de publieke omroepen (zowel de besteding van de overheidsgelden als van de
inkomsten uit andere activiteiten) en controleert ook de nevenactiviteiten. Voorts
brengt het Commissariaat advies uit over de verslagen betreffende de naleving van de
prestatieovereenkomst (zie punt (47)). Zo zorgt het Commissariaat voor de
handhaving van de mediawet, inclusief de uitvoering van de publieke taakopdracht.

(52)

Daarenboven moet de NPO eens in de vijf jaar een onafhankelijke commissie
instellen50 die o.m. rapporteert over de wijze waarop de publieke omroepen uitvoering
hebben gegeven aan de publieke mediaopdracht en over de mate waarin het mediaaanbod van de publieke omroepen tegemoet komt aan de interesses van diverse
groepen.
2.3.4.

(53)

Financiering van de Nederlandse publieke omroepen

De algemene aanspraken van de publieke omroepen op overheidsfinanciering zijn
neergelegd in de artikelen 2.143 en 2.144 van de mediawet51. Alleen de financiering

46

Mediawet, artikel 2.132.
Mediawet, artikel 2.136.
48
Mediawet, artikel 7.11.
49
Mediawet, artikel 7.12.
50
Mediawet, artikel 2.184 e.v.
51
Zoals uiteengezet in de beschikking van 2006 betreffende de ad-hocfinanciering van de Nederlandse publieke
omroep (punt 108) en in de artikel 17-brief heeft deze procedure uitsluitend betrekking op de financiering op
grond van de artikelen 110 en 111 van de Mediawet 1987. Die artikelen zijn overgenomen in de huidige
mediawet (artikelen 2.143 en 2.144) – zie brief van de Nederlandse autoriteiten van 26 november 2009,
blz. 29. Deze procedure heeft derhalve uitsluitend betrekking op de jaarlijkse financiering op grond van de
artikelen 2.143 en 2.144 van de mediawet.
47

10

die wordt verstrekt op grond van die artikelen is het voorwerp van de onderhavige
procedure betreffende de jaarlijkse financiering van de Nederlandse publieke omroep.
Artikel 2.144 van de mediawet stelt o.m. een minimumbedrag vast voor de jaarlijkse
financiering uit de mediabegroting (zie ook punt (32)).
(54)

De minister stelt jaarlijks de rijksmediabijdrage vast en stelt deze middelen via het
Commissariaat ter beschikking van de NPO. De NPO verdeelt de middelen onder de
individuele omroeporganisaties overeenkomstig de in de mediawet vastgelegd
beginselen52.

(55)

Publieke omroepen kunnen daarnaast overheidsgelden voor bijzondere doelen
ontvangen uit andere financieringsbronnen, de zogenaamde ad-hocmiddelen, op grond
van de artikelen 106a, 170c en 109a van de Mediawet 1987 (zie punt (31)), waarvan
de inhoud in de Mediawet 2008 is overgenomen in de artikelen 2.158, 2.159, 2.166,
2.167, 2.169 en 7.7, lid 1, alsmede in de artikelen 2.174 en 2.17753. Die middelen
vallen evenwel buiten het bereik van dit besluit, aangezien ze niet het voorwerp
uitmaken van de lopende steunzaak.

3.
(56)

4.

INLEIDING VAN HET ONDERZOEK NAAR STAATSSTEUN
In de loop van 2002 ontving de Commissie diverse klachten (zie punt (1)) betreffende
de financieringsregeling voor de Nederlandse publieke omroep. In 2004 verzocht de
Commissie Nederland alle dienstige informatie te verstrekken om de regeling voor de
jaarlijkse financiering van de Nederlandse publieke omroep te kunnen beoordelen (zie
punt (6)). Na afweging van de informatie stelde de Commissie op 3 maart 2005
Nederland overeenkomstig artikel 17 van de procedureverordening in kennis van haar
eerste bevindingen betreffende de regeling voor de jaarlijkse financiering.
DE "ARTIKEL 17-BRIEF"

(57)

Op grond van de door de klagers en door Nederland verstrekte informatie verrichtte de
Commissie een eerste toetsing van de financiering met overheidsmiddelen van de
Nederlandse publieke omroep aan de regels van de EU inzake staatssteun.
Overeenkomstig artikel 17 van de procedureverordening stelde zij bij brief van
3 maart 2005 (hierna "de artikel 17-brief" genoemd) Nederland in kennis van haar
eerste oordeel dat het bestaande systeem van jaarlijkse financiering niet langer
verenigbaar was met het EG-Verdrag [thans Verdrag betreffende de werking van de
EU] en nodigde zij Nederland uit zijn opmerkingen kenbaar te maken.

(58)

In haar eerste beoordeling ging de Commissie ervan uit dat de jaarlijkse financiering54
staatssteun inhield die moest worden beschouwd als bestaande steun. De Commissie
uitte haar bezorgdheid over het ontbreken van een voldoende duidelijke en
nauwkeurige omschrijving en toewijzing van de publieke taak, in het bijzonder wat de
neventaken (nieuwe audiovisuele diensten) betreft. De Commissie was van oordeel dat

52

Mediawet, artikel 2.149-2.153.
Beschikking C(2006)2084 definitief van de Commissie, inzonderheid de punten 60, 83, 109 en 146, in
samenhang met de transponeringstabel die aan de Mediawet 2008 is gehecht.
54
In punt 33 van de artikel 17-brief wordt vermeld dat de financiering op basis van artikel 106a van de Mediawet
1987 buiten het bestek van het onderzoek naar het systeem van jaarlijkse financiering valt.
53

11

met betrekking tot neventaken niet werd nagegaan of die activiteiten beantwoordden
aan de democratische, sociale en culturele behoeften van de samenleving en hoe die
werden onderscheiden van nevenactiviteiten (d.w.z. commerciële activiteiten).
(59)

Naar het eerste oordeel van de Commissie was het ook een kennelijke fout sommige
activiteiten, zoals nieuwe-media-activiteiten in het kader van nevenactiviteiten en
verenigingsactiviteiten (bv. on-linewinkels, verkoop van reizen, ledenwebsites van
omroepverenigingen en on-lineprogrammagidsen die vergelijkbaar zijn met gedrukte
programmabladen) en (betalende) nieuwe-mediadiensten die niet het karakter van een
publieke taak hebben, te beschouwen als onderdeel van de publieke taakopdracht. De
Commissie uitte ook bezorgdheid over de toewijzing van neventaken, aangezien die
slechts achteraf door het Commissariaat werden getoetst.

(60)

In de artikel 17-brief gaf de Commissie ook te kennen dat zij in eerste instantie
bezorgd was over de toepassing van de transparantierichtlijn, aangezien de toewijzing
van de kosten niet duidelijk was geregeld in het Handboek Financiële
Verantwoording. De Commissie nam voorts voorlopig het standpunt in dat de
inkomsten uit verenigingsactiviteiten niet hoefden te worden aangewend voor de
financiering van de publieke taakopdracht en dat verenigingsactiviteiten derhalve als
op zichzelf staande activiteiten dienden te worden beschouwd. Daarom was de
Commissie van oordeel dat verliezen uit verenigingsactiviteiten niet mochten worden
gecompenseerd met inkomsten uit de verkoop van tv-gidsen, daar dit als een
commerciële exploitatie van de publieke taakopdracht werd beschouwd.

(61)

Voorts nam de Commissie het standpunt in dat het juridische kader niet voldoende
mechanismen bevat om te waarborgen dat de overheidsfinanciering niet meer bedraagt
dan de nettokosten van de publieke taak (geen overcompensatie). In dat verband
merkte de Commissie tevens op dat activiteiten die buiten de publieke taak vallen
marktconform moeten worden verricht.

(62)

De Commissie had ter zake klachten ontvangen, waarbij de vraag werd gesteld of de
NPO zich in het kader van zijn deelneming in Nozema wel als een marktinvesteerder
gedroeg en of publieke omroepen niet meer dan de marktprijs betaalden aan
commerciële ondernemingen (bv. de door de NPO aan Nozema betaalde prijzen). Ten
slotte verklaarde de Commissie zich op het eerste gezicht bezorgd over het feit dat
publieke omroepen de behoefte aan overheidsmiddelen mogelijk doen toenemen door
geen auteursrecht te berekenen aan kabelexploitanten. Gelet op al die bezwaren stelde
de Commissie voor een periodiek en onafhankelijk toezicht op de publieke omroep in
te stellen voor alles wat de publieke taak te buiten gaat.

5.

OPMERKINGEN VAN NEDERLAND EN VAN DE KLAGERS NA DE ARTIKEL 17-BRIEF
5.1. Opmerkingen van Nederland bij de artikel 17-brief

(63)

Na een vergadering tussen de Commissie en de Nederlandse autoriteiten in april 2005
diende Nederland bij brief die werd geregistreerd op 7 juni 2005, zijn opmerkingen in
met betrekking tot de eerste bevindingen van de Commissie. De Nederlandse
autoriteiten zijn tevreden dat het Nederlandse systeem van jaarlijkse financiering voor
de publieke omroep in het eerste oordeel van de Commissie als bestaande steun werd
12

beschouwd in de zin van artikel 1 onder b), punt i), van de procedureverordening. Zij
stelden de Commissie tevens in kennis van een voorgenomen hervorming van het
Nederlandse publieke omroepbestel (zie onderdeel 2.3).
(64)

De Nederlandse autoriteiten bevestigden dat zij tegemoet zouden komen aan de
bezwaren in verband met de onduidelijke omschrijving van de publieke taakopdracht,
met name van de neventaken, door een wijziging van het juridische kader. Hoewel zij
sommige kennelijke fouten erkenden (bv. websites voor nevenactiviteiten), waren de
Nederlandse autoriteiten daarentegen van oordeel dat het via andere platforms
doorgeven van inhoud die aan de publieke taakopdracht beantwoordt, niet als een
kennelijke fout kan worden beschouwd.

(65)

Met betrekking tot kennelijke fouten voerden de Nederlandse autoriteiten voorts aan
dat gedrukte programmabladen weliswaar als een commerciële activiteit worden
beschouwd, maar dat elektronische programmagidsen als een neventaak (d.w.z.
onderdeel van de publieke taak) moeten worden gezien, omdat de inhoud verschilt.
Een programmablad bevat, naast programma-informatie, ook artikelen en interviews
en wordt door de omroepverenigingen belangrijk geacht om leden aan zich te binden.
Elektronische programmagidsen geven minder uitgebreide programma-informatie
(enkele dagen in plaats van een week) en geen artikelen of interviews.

(66)

De Nederlandse autoriteiten hebben zich ook bereid verklaard tegemoet te komen aan
alle bezwaren in verband met de evenredigheid van de financiering. In dit verband
merkten zij op dat er voor programmabladen wel degelijk een kostentoerekening
plaatsvond, bv. drukkosten, distributiekosten en kosten voor artikelen. Zij merkten
voorts op dat verenigingsactiviteiten niet konden worden beschouwd als zogenaamde
stand-alone-activiteiten55, omdat die activiteiten verband moeten houden met het
functioneren van de omroepvereniging. De rol van de omroepverenigingen is
intrinsiek verbonden met het hele Nederlandse publieke omroepbestel. Voorts
verduidelijkten de Nederlandse autoriteiten dat alle inkomsten, zowel uit
nevenactiviteiten als uit verenigingsactiviteiten, moeten worden aangewend voor de
financiering van de publieke taak56. Ten slotte kondigden zij aan dat de deelneming
van de NPO in Nozema zou worden verkocht57.

(67)

Bij diverse gelegenheden verstrekten de Nederlandse autoriteiten nog meer informatie
aan de Commissie, met name over wetgevende initiatieven58, alsook in antwoord op

55

In de artikel 17-brief werden verenigingsactiviteiten beschouwd als stand-alone-activiteiten. Krachtens de
mediawet mogen publieke omroepen geen activiteiten verrichten die geen verband houden met de publieke
taak (artikel 2.132, lid 3, en artikel 2.136, lid 2).
56
Volgens de Nederlandse autoriteiten vloeit dit voort uit artikel 2.146 van de Mediawet 2008. Het lijkt echter
eerder een gevolg van artikel 2.135 van de Mediawet 2008. De Nederlandse autoriteiten lichtten verder toe
dat nevenactiviteiten en verenigingsactiviteiten worden onderscheiden. Op grond van artikel 2.136 van de
Mediawet 2008 en artikel 16 van het mediabesluit mogen alleen lidmaatschapsbijdragen, inkomsten uit
verenigingsactiviteiten en de netto-inkomsten uit programmabladen, voor zover nodig om de verliezen van
een vereniging die met een publieke taak belast is te dekken, worden aangewend voor
verenigingsactiviteiten.
57
In de artikel 17-brief kwam de relatie tussen de NPO en Nozema uitdrukkelijk ter sprake in verband met de
vraag of de publieke omroep zich in zijn participaties gedroeg als een investeerder in een markteconomie en
in verband met de verplichting voor commerciële dochtermaatschappijen om marktprijzen te betalen.
58
Bij brief van 27 maart 2007 stelden de Nederlandse autoriteiten de Commissie in kennis van een wijziging van
de regeling voor het goedkeuren van neventaken.
13

verzoeken om inlichtingen van de Commissie59. Bij brief van 1 september 2006
deelden de Nederlandse autoriteiten de Commissie evenwel mee dat de
wetgevingsprocedure was stilgelegd.
(68)

De voorstellen voor dienstige maatregelen werden door de Nederlandse autoriteiten
samengevat in een brief van 22 juni 2007. Naar aanleiding van een verzoek om
inlichtingen, waarin de Commissie een aantal extra bezwaren opperde60, vonden
meerdere vergaderingen en een informele uitwisseling van e-mails plaats. De
Nederlandse autoriteiten verstrekten informatie over het wetgevingsproces en andere
wijzigingen.

(69)

Zo deelden de Nederlandse autoriteiten de Commissie bijvoorbeeld mee dat de NPO
individuele publieke omroeporganisaties had toegestaan middelen te reserveren voor
programmering. De limieten die door de NPO aan de individuele omroepen werden
opgelegd, varieerden van 5% voor de grotere organisaties tot 20% voor de kleinere.
Het totaal van de door alle organisaties gereserveerde middelen mocht niet meer dan
10% van de ter beschikking gestelde begrotingsmiddelen bedragen.

(70)

Na nog meer informele contacten legden de Nederlandse autoriteiten bij brief van
18 november 2009 voorlopige dienstige maatregelen over en bij brief van
26 november 2009 hun definitieve toezeggingen voor dienstige maatregelen.
5.2. Opmerkingen van de klagers na de artikel 17-brief

(71)

De door de klagers na de artikel 17-brief ingebrachte bezwaren en beweringen kunnen
als volgt worden samengevat.
5.2.1.

Omschrijving van de publieke taak

(72)

Zowel de Nederlandse vereniging van dagbladuitgevers NDP als VESTRA stellen dat
de Mediawet 2008 de publieke taakopdracht niet voldoende duidelijk omschrijft. Met
name de dagbladuitgevers zijn bezorgd over de ruime en vage omschrijving van de
publieke taak van de Nederlandse publieke omroep, die de omroepen de mogelijkheid
zou bieden om staatssteun op een ongecontroleerde wijze te gebruiken voor
onlinediensten. Dit zou problematisch zijn, aangezien de dagbladuitgevers naar eigen
zeggen in een moeilijke overgangsperiode zitten van op inkomsten uit abonneegelden
gebaseerde massamedia naar online-informatieverstrekkers.

(73)

De NDP en VESTRA, alsmede enkele van hun individuele leden stellen dat de
omschrijving van de publieke taakopdracht in artikel 2.1, lid 2, van de Mediawet 2008
minder duidelijk is dan de taakomschrijving in de 'oude' mediawet. Het zou niet
mogelijk zijn met zekerheid uit te maken of bepaalde activiteiten binnen of buiten de

59
60

Bij brief van 2 juni 2006.
Meer bepaald maakte de Commissie bezwaar tegen het feit dat in het juridische kader, ook na de aanpassing
van de regels voor het goedkeuren van neventaken, geen sprake was van een voorafgaande beoordeling van
de impact van nieuwe diensten op de markt. Daarenboven was niet duidelijk welke criteria zouden worden
gehanteerd. De Commissie verzocht de Nederlandse autoriteiten bijkomende toezeggingen te doen met
betrekking tot die voorafgaande beoordeling van de impact van nieuwe diensten op de markt en de wijze
waarop dit in wetgeving zou worden vertaald.
14

opdracht vallen61. De NDP en VESTRA verwijzen naar een advies van de
Nederlandse Raad van State van 19 oktober 2007, waarin de conclusie was dat de
publieke taak in de mediawet niet voldoende duidelijk is omschreven.
(74)

TV Oranje vindt voorts dat het aantal publieke tv-themakanalen onevenredig groot is
in vergelijking met andere lidstaten en dat dit het grensoverschrijdende handelsverkeer
op een met het gemeenschappelijke belang strijdige wijze zou verstoren, omdat
buitenlandse omroeporganisaties daardoor de toegang tot de Nederlandse mediamarkt
wordt ontzegd62. Volgens TV Oranje is een van de publieke themakanalen, Sterren.nl,
volledig inwisselbaar met willekeurig welke commerciële zender, aangezien het alleen
ontspanning brengt. Dit wijst op een kennelijke fout in de omschrijving van de
publieke taakopdracht63.
5.2.2.

(75)

De NDP en VESTRA vinden dat de toewijzing van de opdracht aan de publieke
omroep geen duidelijk bindend karakter heeft. Dit omdat de publieke omroep in feite
zijn eigen taakomschrijving voorstelt in het concessiebeleidsplan, op basis waarvan
een prestatieovereenkomst wordt gesloten die – onder de vigeur van de Mediawet
2008 – in de plaats komt van de vroegere specifieke eisen inzake programmering die
in de 'oude' mediawet aan publieke tv-zenders waren opgelegd. De publieke omroepen
zouden thans kunnen voorstellen hoe zij de publieke taakopdracht in de komende vijf
jaar willen invullen en de bevoegde minister keurt dat voorstel vervolgens goed
middels een niet-bindende prestatieovereenkomst64.
5.2.3.

(76)

Toewijzing

Evenredigheid van de steun

MTV Networks B.V., The Box Holland B.V. en TV Oranje wijzen in hun klacht65 op
een vermoed onevenredig gebruik van staatssteun bij de financiering van de tvthemakanalen van de publieke omroep. Zij zijn van oordeel dat de Nederlandse
overheid in strijd met het gemeenschappelijke belang van de Unie de mededinging
heeft vervalst door niet minder dan 17 publieke themakanalen, inclusief een
"uitzending gemist"-net, goed te keuren. De marktverstorende gevolgen van het
opzetten van 17 themakanalen werden versterkt door een overeenkomst tussen de
publieke omroep en VECAI (thans NLKabel, de vereniging van kabelexploitanten),
die naar verluidt de kabelexploitanten niet alleen verplichtte de drie grote publieke tvzenders (Nederland 1, 2 en 3) door te geven, maar ook de meeste van de 17 nieuwe
themakanalen (ten minste 9 of 10 van de 17). Door deze "bundeling" raakte de
capaciteit van de kabelexploitanten "verzadigd" met publieke tv-kanalen, hetgeen
leidde tot de verdringing van commerciële tv-kanalen66. TV Oranje argumenteerde
ook dat er voor kabelexploitanten geen prikkel is om commerciële tv-aanbieders te

61

CP 24/2009, klacht, blz. 5. De publieke taak bestond uit "niet meer dan het verstrekken van klank en geluid
aan het publiek via elektronische communicatienetwerken, met het oog op het verspreiden van informatie,
verstrooiing, educatie en cultuur, zowel in het binnen- als in het buitenland".
62
Klacht in CP 264/2007 van 11.9.2007, blz. 5, eerste alinea.
63
E-mail van 20.3.2009 in CP 264/2009.
64
Artikel 5 van die overeenkomst zou elke afdwingbaarheid in rechte uitsluiten en aldus de overeenkomst en
meteen ook de toewijzing van de opdracht in feite niet-bindend maken.
65
CP 255 (MTV De Box ) en CP 264 /2007 (TV Oranje / TV Digitaal).
66
CP 255 and 264/2007, klacht van 31 augustus 2007, blz. 8, punt 13 en voetnoot 11. Concreet zouden de
maatregelen de commerciële tv-zender Family de toegang tot de markt hebben geblokkeerd.
15

betalen om hun inhoud te mogen verspreiden als de publieke omroep zijn inhoud
gratis aanbiedt (zonder auteursrechten aan te rekenen).
(77)

Wat de naleving van het nettokostenbeginsel betreft, zijn de Nederlandse
dagbladuitgevers van mening dat de overheidsfinanciering van de individuele
omroepen niet gerelateerd is aan de nettokosten van de publieke taak. Het jaarlijkse
compensatiebedrag werd verhoogd met een vast bedrag en publieke
omroepverenigingen kregen overheidsmiddelen toegewezen op grond van hun aantal
leden en niet op basis van hun individuele nettokosten. De Nederlandse Rekenkamer
zou het nalaten bevestigen (achteraf) te controleren of het jaarlijkse referentiebudget
van elke individuele omroep uiteindelijk in overeenstemming was met diens
individuele nettokosten voor het aanbieden van de publieke omroepdienst67.

(78)

Voorts zijn de dagbladuitgevers bezorgd dat de groeiende aanwezigheid van publieke
omroeporganisaties op nieuwe platformen zoals internet de ontwikkeling van een
levensvatbaar online bedrijfsmodel voor de gedrukte media zal verhinderen, tenzij dit
gepaard gaat met een doeltreffende toetsing van de markteffecten. Volgens de NDP
voorziet de Mediawet 2008 niet in een dergelijke "uitdrukkelijke toetsing van de
markteffecten. Dit ligt in de lijn van het vaste beleid van de Nederlandse overheid om
zich te verzetten tegen een dergelijke toetsing en de impact van nieuwe diensten van de
publieke omroep op de markt te negeren"68. De NDP verwijst naar de kijk van de
minister op de Mediawet 2008, zoals die kan worden afgeleid uit zijn recente besluit
van 21 april 2009, waarbij hij onder meer 12 nieuwe radiozenders en twee nieuwe tvzenders van de publieke omroep erkent. Dit besluit werd niet voorafgegaan door een
degelijke toetsing van de markteffecten. Het besluit zou ook alleen lippendienst
bewijzen aan de bezorgdheid van derden. De minister had derden o.m. onvoldoende
mogelijkheden geboden om naar behoren te worden gehoord69.

(79)

VESTRA betreurt ook het gebrek aan afdoende controle op het marktgedrag van de
publieke omroep met betrekking tot de verwerving van uitzendrechten voor
belangrijke sportevenementen70.

(80)

De Nederlandse Vereniging voor Commerciële Radio (VCR) is van oordeel dat de
publieke omroep in Nederland nog niet beschikt over een adequaat instrument voor de
voorafgaande toetsing van de impact van nieuwe audiovisuele diensten op de markt71.
Daarenboven betwijfelt de VCR of het ministerie wel nagaat of nieuwe audiovisuele
diensten enige meerwaarde hebben met het oog op het vervullen van sociale,
democratische en culturele behoeften van de Nederlandse samenleving. Sommige door
het ministerie op 21 april 2009 erkende kanalen waren "exacte kopieën van reeds
bestaande kanalen van publieke of commerciële omroepen"72.

67

CP 24/2009, klacht van 5 juni 2009, blz. 11, punt 4.8.
CP 24/2009, klacht van 5 juni 2009, blz. 20, punt 5.31, en CP 323/2008 blz. 26, punt 6.28.
69
CP 24/2009, klacht van 5 juni 2009, blz. 11, punt 5.26-5.30. Zie ook punt 5.29. De omgevingsanalyse in het
besluit van de minister was niet meer dan "een oppervlakkige aanduiding (nooit meer dan een paar regels)
of er reeds soortgelijke diensten als de voorgenomen diensten bestaan, zonder zelfs maar een spoor van een
markttoets of impactanalyse zoals die in andere lidstaten wordt toegepast".
70
CP 323/2008, commentaar van 30 april 2009, blz. 17, punt 5.22.
71
CP 303/09, klacht van 22.9.2009, punt 42(iii).
72
CP 303/09, klacht van 22.9.2009, punt 53 en bijlage 2.
68

16

5.3. Opmerkingen van Nederland naar aanleiding van de klachten
(81)

Op 6 november 2007 hebben de Nederlandse autoriteiten als volgt geantwoord op de
klachten van MTV en TV Oranje van 18 september 2007. In antwoord op de vraag van
de Commissie of in de nieuwe wettelijke regeling inzake neventaken als een onderdeel
van de evenredigheidstoets van artikel 106, lid 2, VWEU nog steeds rekening zou
worden gehouden met de effecten op de markt, hebben de Nederlandse autoriteiten
onder verwijzing naar een besluit van het Commissariaat van 26 juli 200773 toegelicht
dat met ingang van 6 oktober 2006 het ministerie en niet het Commissariaat bevoegd
is om nieuwe audiovisuele diensten van de publieke omroep, inclusief thematische
radio- en tv-kanalen, te beoordelen. De nieuwe wettelijke regeling zou voorzien in een
"omgevingsanalyse" door de publieke omroep zelf74. De publieke omroep zou daarbij
rekening houden met de interesses en verwachtingen van het publiek en met de
noodzaak om te komen tot een "goede mix" van doelgroepen en genres75. De
erkenning van de nieuwe themakanalen door de minister zou gebaseerd zijn op de
overweging dat de nieuwe kanalen ertoe bijdragen dat de publieke omroep een
pluralistisch en evenwichtig aanbod brengt76. De Nederlandse autoriteiten wijzen er
met klem op dat het besluit van het ministerie van cultuur van 17 februari 2007
betreffende de erkenning van de publieke themakanalen tot 2010 in de praktijk door
niemand is aangevochten.

(82)

Met betrekking tot het argument van de klagers dat er geen beoordeling van de
markteffecten plaatsvindt, stellen de Nederlandse autoriteiten dat de eventuele
invoering van een dergelijke beoordeling zou afhangen van het resultaat van haar
lopende besprekingen met de Europese Commissie77. De Nederlandse autoriteiten zijn
van mening dat de keuze voor een duaal omroepbestel onvermijdelijk verstoring van
de mededinging met zich meebrengt. Het enkele feit dat er publieke omroep bestaat,
heeft effecten op de mededinging78.

(83)

In antwoord op de bezorgdheid van de klagers dat de introductie van 17 themakanalen
en de afspraken tussen de publieke omroep en de Nederlandse kabelexploitanten
hadden geleid tot het uitsluiten van commerciële spelers uit de markt, antwoordden de
Nederlandse autoriteiten dat de publieke omroep vrijelijk kon onderhandelen over de
voorwaarden voor de doorgifte van radio- en tv-programma's via de kabel en dat de

73

Zie het antwoord van de Nederlandse autoriteiten van 6 november 2007, blz. 1, deel A, en het aangehechte
besluit van het Commissariaat van 24 juli 2007, blz. 12. In het besluit van het Commissariaat wordt gesteld
dat krachtens de vorige mediawet het Commissariaat bevoegd was om nieuwe, door de overheid
gefinancierde "neventaken" (d.w.z. themakanalen, internettoepassingen enz.) te beoordelen wat betreft de
gevolgen voor de mededinging en met name de verenigbaarheid met artikel 87 VEG [thans artikel 107
VWEU]. Vanaf 6 oktober 2006 was het Commissariaat evenwel niet langer bevoegd voor dit soort
mededingingstoetsing van neventaken, omdat artikel 57a van de oude mediawet was ingetrokken.
74
Zie het antwoord van de Nederlandse autoriteiten van 6 november 2007, blz. 1, deel a: "De keuze van de
voorgestelde themakanalen is door de publieke omroep gebaseerd op een omgevingsanalyse (binnen- en
buitenland) waarin ook de resultaten van onderzoek naar interesses en verwachtingen van het publiek zijn
opgenomen".
75
Ibid., blz. 2, eerste alinea.
76
Ibid., blz. 2, tweede alinea.
77
Zie het antwoord van de Nederlandse autoriteiten van 6 november 2007, blz. 1, deel A: "DG Competitie heeft
in overleg van 27 september jongstleden met ambtenaren van OCW aangegeven dat een onderdeel daarvan
zal zijn een "market impact assessment" die opgenomen zou moeten worden in de goedkeuringsprocedure
van nieuwe media-activiteiten van de publieke omroep. De Nederlandse autoriteiten zullen daarop in de
reactie op voornoemde aangekondigde brief van DG Competitie ingaan".
78
Ibid., blz. 3, tweede alinea.
17

overeenkomsten tussen de publieke omroep en de kabelexploitanten vertrouwelijk
waren79.
(84)

Op 9 september 2009 hebben de Nederlandse autoriteiten geantwoord op de klachten
van VESTRA en de NDP van 30 april en 5 juni 2009, waarbij zij nadere toelichting
verstrekten bij het besluit van de minister van 21 april 2009. Met name voerden de
Nederlandse autoriteiten aan dat, in tegenstelling tot wat VESTRA en de NDP
beweren, in de motivering van het besluit rekening was gehouden met hun bezwaren.
Het ontwerpbesluit was aangepast naar aanleiding van de opmerkingen van derden.
Sommige derden hadden beroep ingesteld tegen het besluit van de minister80. Met
betrekking tot de opmerking van de Nederlandse dagbladuitgevers dat de activiteiten
van de publieke omroep ernstige gevolgen hadden voor de ontwikkeling van een
nieuw on-line bedrijfsmodel voor de gedrukte pers, deelden de Nederlandse
autoriteiten mee dat de minister een commissie81 had opgericht die de toekomst van de
gedrukte media moet bestuderen.

6.

DE VRAAG OF DE MAATREGELEN STAATSSTEUN VORMEN IN DE ZIN VAN ARTIKEL 107,
LID 1, VWEU

(85)

Om een overheidsmaatregel te kunnen aanmerken als staatssteun in de zin van
artikel 107, lid 1, VWEU dient deze te zijn toegestaan door een lidstaat of in welke
vorm ook met staatsmiddelen te zijn bekostigd. De maatregel moet ten goede komen
aan bepaalde ondernemingen of bepaalde producties en aldus de mededinging
vervalsen of dreigen te vervalsen en het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig
beïnvloeden.
6.1. Staatsmiddelen

(86)

De jaarlijkse betalingen aan de publieke omroep vormen duidelijk een overdracht van
overheidsmiddelen aan de publieke omroep. Dit is het geval zowel vóór als na de
overschakeling in 2000 van een systeem van kijk- en luistergeld naar een fiscaal
gefinancierd systeem. De betalingen worden rechtstreeks gedaan uit de
mediabegroting van de staat, voor zoveel de minister deze heeft gemachtigd.
Nederland heeft ook nooit beweerd dat het niet om staatsmiddelen zou gaan.
6.2. Economisch voordeel

(87)

De Commissie is van oordeel dat de publieke omroepen dankzij deze overdracht van
staatsmiddelen bepaalde kosten niet hebben die zij normaal gezien zouden moeten
dragen. Dit bezorgt de publieke omroepen een economisch voordeel in de zin van
artikel 107, lid 1, VWEU ten opzichte van hun particuliere concurrenten, d.w.z. de
commerciële omroeporganisaties, die hun activiteiten uitsluitend met hun commerciële
inkomsten moeten bekostigen.
Toepasselijkheid van het Altmark-arrest

79

Ibid., blz. 5.
CP 323/2008 en CP 24/2009, opmerkingen van de Nederlandse autoriteiten van 9.9.2009, blz. 3.
81
Tijdelijke Commissie Innovatie en Toekomst Pers.
80

18

(88)

De Commissie wijst erop dat het Hof in het Altmark-arrest82 de voorwaarden heeft
bepaald waaronder een compensatie voor openbaredienstverplichtingen niet wordt
beschouwd als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU:
"In de eerste plaats moet de begunstigde onderneming daadwerkelijk met de
uitvoering van openbaredienstverplichtingen zijn belast en moeten die verplichtingen
duidelijk zijn omschreven.
In de tweede plaats moeten de parameters op basis waarvan de compensatie wordt
berekend, vooraf op objectieve en doorzichtige wijze worden vastgesteld, om te
vermijden dat de compensatie een economisch voordeel bevat waardoor de
begunstigde onderneming ten opzichte van concurrerende ondernemingen kan worden
bevoordeeld.
Zo vormt de compensatie door een lidstaat van door een onderneming geleden
verliezen zonder dat de parameters voor een dergelijke compensatie vooraf zijn
vastgesteld, een financiële maatregel die valt onder het begrip staatssteun in de zin
van artikel 92, lid 1, van het Verdrag, [thans artikel 107, lid 1, VWEU] wanneer
achteraf blijkt dat de exploitatie van bepaalde diensten in het kader van de uitvoering
van openbaredienstverplichtingen niet economisch levensvatbaar was.
In de derde plaats mag de compensatie niet hoger zijn dan nodig is om de kosten van
de uitvoering van de openbaredienstverplichtingen, rekening houdend met de
opbrengsten alsmede met een redelijke winst uit de uitvoering van die verplichtingen,
geheel of gedeeltelijk te dekken. De inachtneming van deze voorwaarde is onmisbaar
om te waarborgen dat aan de begunstigde onderneming geen voordeel wordt
toegekend dat de mededinging vervalst of dreigt te vervalsen doordat de
mededingingspositie van die onderneming wordt versterkt.
In de vierde plaats, wanneer de met de uitvoering van openbaredienstverplichtingen te
belasten onderneming in een concreet geval niet is gekozen in het kader van een
openbare aanbesteding, waarbij de kandidaat kan worden geselecteerd die deze
diensten tegen de laagste kosten voor de gemeenschap kan leveren, moet de
noodzakelijke compensatie worden vastgesteld op basis van de kosten die een
gemiddelde, goed beheerde onderneming, die zodanig met vervoermiddelen is
uitgerust dat zij aan de vereisten van de openbare dienst kan voldoen, zou hebben
gemaakt om deze verplichtingen uit te voeren, rekening houdend met de opbrengsten
en een redelijke winst uit de uitoefening van deze verplichtingen."

(89)

Wat het eerste criterium betreft, geeft de huidige financieringsregeling, zoals hieronder
in onderdeel 8.2.2 nader wordt toegelicht, geen duidelijke omschrijving van de
openbaredienstverplichtingen.

(90)

Wat het tweede criterium betreft, berekent de Nederlandse overheid de compensatie
voor de publieke omroep niet op basis van objectieve parameters, maar stelt zij de
publieke omroep een budget ter beschikking, dat in eerste instantie gedeeltelijk aan
een coördinerend orgaan wordt toegewezen, de NPO, en voor een ander deel aan
individuele publieke omroepen op basis van het ledenaantal van elke
omroepvereniging en dus niet op basis van de gemaakte kosten. Voorts wijst de NPO

82

Arrest van 24 juli 2003 in zaak C-280/00, Altmark Trans en Regierungspräsidium Magdeburg, Jurispr. 2003, blz. I-7747.
19

het geld op een ondoorzichtige wijze aan de individuele omroepen toe, op grond van
algemene overwegingen zoals 'bevordering van het onderscheidende karakter van het
media-aanbod'.
(91)

Wat het derde criterium betreft, garandeert de huidige financieringsregeling, zoals
hieronder nader toegelicht, niet afdoende dat de compensatie die aan de publieke
omroep wordt toegekend niet meer bedraagt dan de kosten voor de publieke taak.

(92)

Wat de vierde voorwaarde betreft, is de Commissie van oordeel dat de jaarlijkse
betalingen aan de Nederlandse publieke omroep hieraan niet voldoen. De organisaties
worden niet geselecteerd door middel van een openbare oproep tot inschrijving. De
financiering wordt uitsluitend bepaald aan de hand van de kosten die de publieke
omroep zelf denkt te moeten maken voor de in het komende jaar voorgenomen
activiteiten. Er is niet voorzien in een economische analyse door accountants of in het
betrekken van experts of concurrenten bij de afweging of de kosten niet meer
bedragen dan de kosten die een gemiddelde, goed beheerde onderneming bij de
uitvoering van de betrokken activiteiten zou maken.

(93)

Ten slotte heeft de Nederlandse overheid niet aangetoond dat de compensatie voor de
publieke omroep is bepaald op grond van een analyse van de kosten die een
gemiddelde, goed beheerde en naar behoren uitgeruste onderneming zou maken.

(94)

Om die redenen is de Commissie van oordeel dat met betrekking tot de huidige
financieringsregeling niet is voldaan aan de in het Altmark-arrest geformuleerde
voorwaarden. De Nederlandse autoriteiten hebben ook niet aangetoond dat Altmark
van toepassing is.
6.3. Vervalsing van de mededinging en beïnvloeding van het handelsverkeer

(95)

Volgens vaste rechtspraak, "wanneer een steunmaatregel invloed heeft of kan hebben
op het intracommunautaire handelsverkeer en de mededinging daarin verstoort of kan
verstoren, moet […] worden vastgesteld dat hij onverenigbaar is met de
gemeenschappelijke markt. Met name wanneer steun van een lidstaat de positie van
een onderneming ten opzichte van andere concurrerende ondernemingen in het
intracommunautaire handelsverkeer versterkt, moet dit handelsverkeer worden geacht
door de steun te worden beïnvloed…"83.

(96)

In het algemeen acht de Commissie de kans reëel dat overheidsfinanciering van
publieke omroepen de mededinging vervalst en het handelsverkeer tussen lidstaten
beïnvloedt, gezien de doorgaans internationale handel in programma's en
programmarechten, en de grensoverschrijdende effecten van etherreclame (met name
in grensstreken waar aan beide zijden van de grens dezelfde taal wordt gesproken), en
omdat commerciële concurrenten vaak in handen zijn van groepen die in verschillende
lidstaten actief zijn.

83

Arrest van het Hof van 15 december 2005 in zaak C-148/04, Unicredito Italiano SpA, Jurispr. 2005, blz. I11137, punten 55 en 56, met verwijzing naar het arrest van 17 september 1980 in zaak 730/79, Philip
Morris/Commissie, Jurispr. 1980, blz. 2671, punt 11; arrest van 22 november 2001 in zaak C-53/00, Ferring,
Jurispr. 2001, blz. I-9067, punt 21; en arrest van 29 april 2004 in zaak C-372/97, Italië/Commissie,
Jurispr. 2004, blz. I-3679, punt 52.
20

(97)

De Nederlandse publieke omroepen zijn actief op de internationale markt. Via de
European Broadcasting Union wisselen zij televisieprogramma's uit en nemen zij deel
aan het Eurovisiesysteem84. Bovendien concurreren de publieke omroeporganisaties
rechtstreeks met commerciële omroepen die actief zijn op de internationale
omroepmarkt en die een internationale eigendomsstructuur hebben. Het Hof van
Justitie heeft als volgt geoordeeld: "Wanneer financiële steun van een staat de positie
van een onderneming ten opzichte van andere concurrerende ondernemingen in het
intracommunautaire handelsverkeer versterkt, moet dit handelsverkeer worden geacht
door de steun te worden beïnvloed"85, ook al neemt de begunstigde onderneming niet
zelf deel aan de uitvoer86. Ook wanneer een lidstaat steun aan ondernemingen in de
diensten- en de distributiesector toekent, is het, opdat de steun de handel binnen de
Europese Unie beïnvloedt, niet noodzakelijk dat de begunstigde ondernemingen zelf
hun activiteiten buiten deze lidstaat uitoefenen87.

(98)

De jaarlijkse financiering van de publieke omroepen verleent hen een financieel
voordeel, dat hun positie versterkt ten opzichte van particuliere aanbieders van
omroepdiensten die hun activiteiten moeten financieren door middel van commerciële
activiteiten. Publieke en particuliere omroepen concurreren met elkaar op het gebied
van kijkcijfers. Aangezien de kijkdichtheid bepalend is voor de advertentieprijzen,
heeft een stijging van het kijkersaandeel van de publieke omroep ten nadele van hun
particuliere concurrenten rechtstreekse gevolgen voor de reclame-inkomsten van de
commerciële omroepen.

(99)

Ten slotte, meer specifiek wat nieuwe audiovisuele activiteiten betreft, concurreren de
publieke omroepen met particuliere aanbieders, waaronder ook de exploitanten van
gedrukte media, met een aanbod van soortgelijke onlinediensten. Als publieke
omroepen onlinediensten aanbieden die vergelijkbaar of identiek zijn met
onlinediensten die door particuliere exploitanten worden aangeboden, spreekt het
vanzelf dat de publieke financiering van dergelijke activiteiten een invloed kan hebben
op het bedrijfsmodel van de particuliere ondernemingen, ofwel doordat betaaldiensten
van particuliere exploitanten moeten concurreren met diensten die de publieke omroep
gratis aanbiedt, ofwel door de wedijver om de gunst van de gebruiker, die uiteindelijk
bepalend is voor de reclame-inkomsten van de particuliere exploitanten.

(100) Gelet op deze overwegingen is de Commissie van oordeel dat de steunmaatregelen ten
gunste van de publieke omroep de mededinging en de handel binnen de Europese Unie
dreigen te verstoren.
6.4. Conclusie betreffende het steunkarakter van de maatregelen
(101) Gelet op het vorenstaande is de Commissie van oordeel dat de jaarlijkse financiering
die door Nederland aan de publieke omroep wordt verleend, staatssteun vormt in de
zin van artikel 107, lid 1, VWEU.

84

Zie gevoegde zaken T-185/00, T-216/00, T-299/00 en T-300/00, M6 e.a./ Commissie, Jurispr. 2002, blz. II3805.
85
Zie zaak 730/79, Philip Morris, Jurispr. 1980, blz. 2671, punt 11.
86
Zaak C-75/97, Maribel bis/ter-regeling, Jurispr. 1999, blz. I-3671.
87
Zaak C-310/99, Italië/Commissie, Jurispr. 2002, blz. I-2289, punt 85.
21

7.

AARD VAN DE STEUN

(102) Overeenkomstig artikel 1, onder b), van Verordening nr. 659/199988 wordt onder
"bestaande steun" verstaan:
"(i)…, alle steun die voor de inwerkingtreding van het Verdrag in de respectieve
lidstaat bestond, dat wil zeggen steunregelingen en individuele steun die vóór de
inwerkingtreding van het Verdrag tot uitvoering zijn gebracht en die na de
inwerkingtreding nog steeds van toepassing zijn;…
(v) steun die als bestaande steun wordt beschouwd, omdat kan worden vastgesteld dat
hij op het moment van inwerkingtreding geen steun vormde, maar vervolgens steun is
geworden vanwege de ontwikkeling van de gemeenschappelijke markt, zonder dat de
betrokken lidstaat er wijzigingen in heeft aangebracht; maatregelen die vanwege de
liberalisering van een activiteit door het Gemeenschapsrecht steun zijn geworden,
worden na de voor de liberalisering voorgeschreven datum niet als bestaande steun
beschouwd;"
(103) Bovendien wordt in artikel 4, lid 1, van Verordening (EG) nr. 794/200489 een
wijziging in bestaande steun gedefinieerd als "iedere wijziging, met uitzondering van
aanpassingen van louter formele of administratieve aard die de beoordeling van de
verenigbaarheid van de steunmaatregel met de gemeenschappelijke markt niet kunnen
beïnvloeden".
(104) Volgens het Gerecht in de zaak-Gibraltar90 moet "niet elke 'gewijzigde bestaande
steun' als nieuwe steun worden beschouwd, maar kan alleen de wijziging als zodanig
als nieuwe steun worden gekwalificeerd. De oorspronkelijke regeling wordt dus
slechts in een nieuwe steunregeling omgezet wanneer de wijziging de kern van die
regeling raakt. Van een dergelijke substantiële wijziging kan echter geen sprake zijn
wanneer het nieuwe element duidelijk los van de oorspronkelijke regeling kan worden
beschouwd".
(105) Zo moeten op basis van de voornoemde rechtsbeginselen, die nader worden toegelicht
in punt 31 van de omroepmededeling van de Commissie van 2009, drie verschillende
vragen worden bezien om te bepalen of een maatregel nieuwe of bestaande steun
vormt:
–

Was de rechtsgrondslag voor de steunmaatregel goedgekeurd vóór de
inwerkingtreding van het EEG-Verdrag?

–

Zijn er latere wijzigingen geweest die de eigenlijke kern van de
oorspronkelijke maatregel raken of zijn deze aanpassingen louter formeel of
administratief van aard? en

88

Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van
artikel 93 van het EG-Verdrag [thans artikel 108 VWEU], PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.
89
Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie van 21 april 2004 tot uitvoering van Verordening
(EG) nr. 659/1999 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van
het EG-verdrag, PB L 140 van 30.4.2004, blz. 1.
90
Gevoegde zaken T-195/01 en T-207/01, Gerecht van eerste aanleg, Government of Gibraltar/Commissie,
Jurispr. 2002, blz. II-2309.
22

–

In het geval van substantiële aanpassingen, kunnen die los van de
oorspronkelijke maatregel worden gezien en derhalve afzonderlijk worden
beoordeeld, of, in het andere geval, is de oorspronkelijke maatregel in zijn
geheel omgevormd tot een nieuwe maatregel?

7.1. Rechtsgrondslag goedgekeurd vóór de inwerkingtreding van het EEGVerdrag in Nederland
(106) Nederland behoort tot de oprichters van de Europese Economische Gemeenschap.
Destijds waren jaarlijkse betalingen aan publieke omroepen uit overheidsmiddelen een
gevestigde praktijk.
(107) Het vereiste dat de uitzendingen gericht zijn op bevrediging van in het volk levende,
culturele en godsdienstige behoeften, zodat deze geacht kunnen worden van algemeen
nut te zijn, kan helemaal worden teruggevoerd op het radioreglement van 1930.
(108) Zoals hierboven is aangegeven, werd de grondslag voor het heffen van een periodieke
vergoeding vastgelegd in artikel 3, lid 3, van het Tijdelijk Telegraaf-, Telefoon- en
Radiobesluit 1944. In het besluit werd bepaald dat de vergoeding zou worden geïnd
door het Staatsbedrijf der PTT en dat deze diende ter bestrijding van de kosten van de
productie en uitzending van programma's. Dit werd geconsolideerd in de besluiten van
januari 1947, waarbij zendtijd werd verleend aan specifieke omroeporganisaties en
werd bepaald dat een stelsel van verplichte luisterbijdragen zou worden toegepast om
middelen te verschaffen ter dekking van de kosten van de omroepen, die een aandeel
uit de opbrengst der luisterbijdragen zouden ontvangen.
(109) Hetzelfde stelsel werd gehandhaafd in het televisiebesluit van 1956. Door de
technologische ontwikkelingen waren thans radio- en televisie-uitzendingen mogelijk.
De omroepverenigingen kregen middelen uit de mediabegroting, die gefinancierd
werd met kijk- en luistergeld, dat geïnd werd door de PTT en waarvan de nettoopbrengst werd overgedragen naar de rijksbegroting.
(110) Op grond van artikel 21 van het besluit van 1956 worden de kosten der uitzendingen,
met inbegrip van de aanschaffing, het onderhoud en de exploitatie van de televisie- en
zendinrichtingen, uit 's Rijks kas betaald. De financiering is duidelijk gekoppeld aan
de noodzaak om zendtijd te hebben gekregen en de toewijzing ervan brengt het
vereiste mee om uitzendingen van algemeen nut te verzorgen.
(111) De Commissie is van mening dat het televisiebesluit van 1956 de rechtsgrondslag is
voor de maatregel, die bijgevolg van vóór de inwerkingtreding van het EEG-Verdrag
in Nederland dateert en daarom als bestaande steun moet worden beschouwd, op
voorwaarde dat het wettelijke kader dat bij het besluit van 1956 werd ingevoerd, thans
"nog steeds van toepassing" is. Het is daarom noodzakelijk de wijzigingen te bezien
die in de steunmaatregel zijn aangebracht sedert de invoering ervan.
7.2. Beoordeling van wijzigingen in het wettelijke kader
(112) Sinds de totstandkoming van het Nederlandse publieke omroepbestel zijn
verscheidene wijzigingen in de mediawet aangebracht die louter administratief of
formeel van aard zijn, zoals de oprichting van een apart regelgevend orgaan in de
vorm van het Commissariaat voor de Media in 1987, de opsplitsing van de NOS in
NOS RTV en NPS in 1994 en de splitsing van NOS en NPO in 2009.
23

(113) Zoals hieronder nader wordt toegelicht, zijn ook andere wijzigingen niet "substantieel"
volgens de criteria van punt 31 van de Omroepmededeling 2009.
7.2.1. Wijzigingen in het bedrag van de steun
(114) Hoewel het bedrag van de financiering die de publieke omroeporganisaties uit
overheidsmiddelen ontvangen, in de loop van de jaren is toegenomen, is dit op zich
niet voldoende om het karakter van bestaande steun dat de maatregel heeft,
substantieel te wijzigen. In het arrest Namur-Les Assurances91 oordeelde het Hof als
volgt: "Wanneer de steunmaatregel het gevolg is van reeds van kracht zijnde wettelijke
bepalingen die niet worden gewijzigd, kan niet aan de hand van de omvang van de
steun en met name van de hoogte van het steunbedrag op enig tijdstip in het bestaan
van de onderneming worden beoordeeld of er sprake is van een nieuwe dan wel van
een wijziging van een bestaande steunmaatregel".
7.2.2. Wijzigingen in het nagestreefde doel door opneming van nieuwe
audiovisuele diensten
(115) In 2000 werd de omschrijving van de publieke taak uitgebreid met "neventaken".
Volgens artikel 13c van de mediawet, zoals gewijzigd in 2000, kon de publieke
omroep "mede invulling geven aan zijn taak, bedoeld in het eerste lid, door tevens te
voorzien in andere dan de in het eerste lid, onderdeel a, bedoelde wijzen van aanbod
en verspreiding van programmamateriaal". De neventaken werden als een onderdeel
van de publieke taakopdracht van de omroep beschouwd en konden met
overheidsmiddelen worden gefinancierd. In de Mediawet 2008 werd het onderscheid
tussen hoofd- en neventaken binnen de publieke opdracht opgeheven en is er nog
slechts sprake van één uniforme publieke taakopdracht92.
(116) Naar het oordeel van de Commissie geeft de uitbreiding van de publieke opdracht voor
een publieke omroep door het daarin opnemen van de mogelijkheid om radio- en tvprogramma's en verwante diensten via nieuwsoortige platforms zoals internet of
mobiele telefoon te verspreiden, op zichzelf geen reden om te besluiten dat de
bestaande steunregeling substantieel is gewijzigd in de zin van punt 31 van de
Omroepmededeling 2009 en de Gibraltar-jurisprudentie.
(117) Reeds in de beschikking-BBC News 24 van 18.3.200093 verklaarde de Commissie dat
louter op basis van het gebruikte distributieplatform niet kan worden beoordeeld of
een dienst het karakter heeft van een openbare dienst. Wanneer een lidstaat een
bepaalde dienst eenmaal als behorend tot de publieke opdracht heeft omschreven, blijft
dit een publieke taak ongeacht het distributieplatform, mits het programmaconcept dat
eraan ten grondslag ligt en de publieke financieringsregeling evenmin substantieel
veranderen.
(118) Ook in haar beschikking betreffende de Duitse publieke omroep van 24 april 2007
kwam de Commissie tot de conclusie dat wijzigingen in het Rundfunkstaatsvertrag
geen substantiële wijziging van de steunregeling vertegenwoordigden voor zover het
wijzigingen betrof in de mogelijkheid voor de publieke omroep om nieuwe91

Zaak C-44/93, Namur-Les Assurances, Jurispr. 1994, blz. I-3829, punt 28.
Zie artikel 2.1 van de mediawet.
93
NN 88/98, Financiering van een reclamevrije, 24-uurs nieuwszender met omroepbijdragen door de BBC,
PB C 78 van 18.3.2000, blz. 6.
92

24

mediadiensten aan te bieden en in de mogelijkheid die aan de publieke omroep werd
geboden om bestaande radio- en tv-programma's via digitale technologie te
verspreiden en extra digitale kanalen aan te bieden94.
(119) In het onderhavige geval zij erop gewezen dat juist de tekst van artikel 13c, lid 3, erop
lijkt te wijzen dat "neventaken" alleen beschouwd werden als een andere manier voor
de publieke omroeporganisaties om te voldoen aan de oorspronkelijke taakopdracht,
die zelf onverlet was gelaten door de wijziging van 2000. Bovendien werd in
artikel 13c, lid 3, aan de publieke omroep niet een heuse verplichting opgelegd om
welbepaalde bijkomende publieke diensten aan te bieden, maar werd alleen de
mogelijkheid ingevoerd om programmamateriaal aan te bieden en te verspreiden op
andere distributieplatforms95.
(120) De mogelijkheid voor de publieke omroep om de bestaande publieke opdracht te
vervullen via nieuwe distributieplatformen zoals internet, is op zichzelf geen
substantiële en geen afsplitsbare wijziging, mits het doel hetzelfde blijft en de
wettelijke grondslag voor de financiering van de activiteiten in het kader van de
publieke taak niet wordt gewijzigd.
(121) De Commissie is daarom van mening dat de opneming van artikel 13c, lid 3, in de
mediawet in 2000 geen substantiële wijziging van de steunregeling meebrengt.
(122) De latere samenvoeging van "neventaken" en "hoofdtaken" in de Mediawet 2008 en de
herformulering van de twee onderdelen van de publieke taak als één multimediale
publieke opdracht kunnen evenmin worden beschouwd als een substantiële wijziging
van de steunregeling. In de Mediawet 2008 worden immers gewoon twee categorieën
publieke taken die vóór 2008 reeds bestonden, namelijk hoofd- en neventaken, in één
taakomschrijving samengevoegd. Dit is een formele verandering en brengt dus geen
substantiële wijziging van de publieke taakopdracht met zich mee.
(123) Deze opmerkingen over de aard van de steun liggen in de lijn van het beleid van de
Commissie inzake technologische neutraliteit. Een en ander doet evenwel geen
afbreuk aan de opvatting van de Commissie dat een publieke multimediaopdracht
zoals geformuleerd in artikel 2.1 van de mediawet nader moet worden uitgewerkt in
andere (juridisch bindende) wet-/regelgeving, zoals een prestatieovereenkomst en/of
individuele besluiten van de minister, en dat daarbij aan de materiële voorwaarden van
het Protocol van Amsterdam moet worden voldaan. (Zie onderdelen 8.2.2 en 8.4.3).
7.2.3. Wijzigingen in de financieringsbron / maatstaf van heffing
(124) Door de oprichting van de STER in 1965 werd reclame een bijkomende
financieringsbron. Op te merken valt dat reclame-inkomsten als financieringsbron
werden toegevoegd vóór het einde van de overgangsperiode waarin het
94
95

Besluit van de Commissie van 24.4.2007 in zaak E 3/2005, punten 13 en 200-214.
Er was in een speciale aanmeldingsprocedure voorzien voor specifieke diensten die de publieke omroepen
krachtens deze wettelijke bepaling wensten te verrichten. Voor zover de publieke omroeporganisaties alleen
zou worden toegestaan activiteiten uit hoofde van deze bepaling uit te voeren, welke de basisdoelstelling
van de hele regeling weerspiegelden, namelijk het grote publiek voorzien van een evenwichtig programmaaanbod dat aan bepaalde kwantitatieve en kwalitatieve criteria voldoet, waarbij de wijze van overdracht
louter ondergeschikt is aan de verwezenlijking van dit doel, zou men ervan uitgaan dat de doelstelling van
de maatregel niet is veranderd. In dat geval zou de invoering van een wettelijke bepaling die inspeelt op
technologische ontwikkelingen, nog steeds onder de oorspronkelijke taakopdracht vallen.
25

oorspronkelijke EEG-Verdrag voorzag. In die tijd was de omroepmarkt noch door het
nationale recht, noch door het recht van de Europese Unie opengesteld voor
mededinging. Daarom geldt voor deze wijziging, net als voor de oorspronkelijke
regeling, de kwalificatie van bestaande steun, overeenkomstig artikel 1, onder b),
punt v, van Verordening (EG) nr. 659/1999.
(125) De uitbreiding van de mogelijkheden voor STER-reclame op de publieke kanalen als
gevolg van de wijziging van de mediawet bij wet van 13 december 1990 vormde noch
een autonome, noch een substantiële wijziging van de uiteindelijke financieringsbron.
Het betekende alleen dat er potentieel meer financiering beschikbaar was ter dekking
van de stijgende kosten van de publieke omroeporganisaties.
(126) Met de Reorganisatiewet 1997 werden overheidsmiddelen rechtstreeks door de
minister aan de raad van bestuur van de NOS toegekend in plaats van via het
Commissariaat. Deze ontwikkeling wordt door de klagers eveneens beschouwd als een
substantiële wijziging van de steun. De financieringsbron bleef evenwel dezelfde in
die zin dat de fondsen door de staat worden verstrekt uit de mediabegroting. Het enige
wat door deze ontwikkeling verandert, is de weg waarlangs gelden aan de individuele
omroepverenigingen worden overgedragen. De uiteindelijke financieringsbron en de
uiteindelijke begunstigden blijven ongewijzigd. Daarom moet deze wijziging in de
wijze van financiering niet worden gezien als een wijziging in de bron van
financiering noch in enig ander relevant aspect van de steun. Dit dient louter te worden
beschouwd als een wijziging in de administratieve kant van het financieringssysteem.
(127) Met de inwerkingtreding van de mediawet van 22 december 1999 (met ingang van
1 januari 2000) werd de omroepbijdrage die verschuldigd was voor het bezit van
ontvangstapparatuur,
afgeschaft
en
in
plaats
daarvan
werden
de
"rijksomroepbijdragen" ingevoerd. Deze werden gefinancierd uit de opbrengsten van
de algemene inkomstenbelasting en gingen nog steeds naar de mediabegroting met het
oog op verdeling tussen de publieke omroepen.
(128) Zowel bij de betalingen krachtens het oorspronkelijke televisiebesluit van 1956 als bij
de betalingen krachtens het per 1 januari 2000 ingevoerde, nieuwe
financieringssysteem gaat het om betalingen van contante middelen uit de
mediabegroting. Bovendien bleef het totale bedrag van de financiering ongeveer
gelijk. Er heeft derhalve geen afsplitsbare en ook geen substantiële wijziging met
betrekking tot de financieringsbron plaatsgevonden waardoor de kwalificatie van de
steun als bestaande steun zou kunnen wijzigen.
(129) De Commissie is van mening dat de heffing nog steeds gebaseerd is op het bezit van
ontvangstapparatuur, maar dat de regering in het digitale tijdperk heeft verkozen om
eenvoudigweg aan te nemen dat ieder hoofd van de bevolking die inkomstenbelasting
betaalt, ook een televisie of andere ontvangstapparatuur bezit. Bovendien lijkt de
verandering vooral te zijn bedoeld om de efficiëntie van het systeem te verbeteren en
aldus de inningskosten en de kosten van het toezicht op het systeem te verminderen.
(130) De bij de Mediawet 2008 aan het financieringsmechanisme aangebrachte wijzigingen
kunnen evenmin als substantiële of afsplitsbare aanpassingen worden beschouwd. De
wettelijke bepalingen betreffende de jaarlijkse betalingen uit de mediabegroting zijn
niet substantieel gewijzigd, doch integendeel gehandhaafd in de Mediawet 2008.
Reeds vanaf 2000 werd voorzien in een minimaal beschikbaar gesteld bedrag als een
26

manier om een onafhankelijke financiering te garanderen. De verhoging van dat
bedrag in de Mediawet 200896 is noch een afsplitsbare, noch een substantiële wijziging
in de uiteindelijke financieringsbron, doch garandeert alleen een bepaald minimaal
beschikbaar bedrag.
7.2.4.

Wijzigingen ten aanzien van de betrokken personen en instanties

(131) In de Omroepwet 1967 werd in de mogelijkheid voorzien dat nieuwe omroepen op
bepaalde voorwaarden tot het bestel zouden worden toegelaten. Over het algemeen
behield de Omroepwet 1967 dezelfde fundamentele aanpak ten aanzien van de
financiering van het publieke omroepbestel. De wet bevatte echter bepalingen om de
komst van nieuwe omroepverenigingen mogelijk te maken, die ook in aanmerking
zouden komen voor publieke financiering, mits zij konden aantonen dat zij aan
bepaalde voorwaarden voldeden97.
(132) In principe zou kunnen worden betoogd dat de financiering van een pas opgerichte
omroeporganisatie nieuwe steun vormt. In het onderhavige geval evenwel betrof de
financiering van de publieke omroep het publieke omroepbestel als zodanig (met
andere woorden het omroepbestel als instelling), waarbij in de wet was bepaald dat de
beschikbare fondsen moesten worden verdeeld onder de organisaties waaraan
overeenkomstig de bestaande wetgeving zendtijd was verleend. Daarom moet de
toetreding van nieuwe omroepen met het oog op de uitbreiding van het programmaaanbod en het aantal "maatschappelijke zuilen" dat binnen het omroepbestel
vertegenwoordigd is, niet worden gezien als een afsplitsbare of substantiële wijziging
die tot gevolg heeft dat de steunmaatregel een nieuwe steunmaatregel wordt.
(133) Als argument om het bestel "in zijn geheel" te beschouwen, dient tevens te worden
opgemerkt dat het voor individuele verenigingen zowel mogelijk is om het publieke
bestel te verlaten, als om hiertoe toe te treden. Een voorbeeld hiervan is Veronica, een
vereniging die aanvankelijk deel uitmaakte van het publieke omroepbestel maar die er
later de voorkeur aan gaf om een commerciële omroep te worden. De Commissie
concludeert bijgevolg dat er geen afsplitsbare en substantiële wijzigingen hebben
plaatsgevonden ten aanzien van de betrokken personen of instanties, noch feitelijk
noch rechtens.
(134) Bij de Mediawet 2008 werd een aantal procedurele aanpassingen met betrekking tot de
toelating van nieuwe omroepen ingevoerd, evenwel zonder dat het bestel in zijn geheel
substantieel werd gewijzigd.
7.2.5.

Conclusie

(135) Op grond van het voorgaande concludeert de Commissie dat de jaarlijkse betalingen
uit overheidsmiddelen aan de publieke omroeporganisaties in Nederland weliswaar
gewijzigd zijn sedert de toetreding van Nederland in 1958 tot het EEG-Verdrag, maar
dat deze wijzigingen niet afsplitsbaar en ook niet substantieel zijn.

96

Het minimumbedrag werd in de Mediawet 2008 verhoogd met EUR 47 179 miljoen, uitgaand van een bedrag
van EUR 577 093 miljoen. Dit is een verhoging met 8,2% en blijft dus ruim onder de norm van 20%
waarvan sprake is in Verordening 794/2004, artikel 4.
97
Een soortgelijk systeem bestaat in het kader van de huidige Mediawet 2008.
27

(136) De hoofdelementen van de steunregeling, zoals het bedrag van het voordeel, het
beoogde doel, de financieringsbron of maatstaf van heffing, of de betrokken personen
en instanties, zijn namelijk niet substantieel gewijzigd sedert het televisiebesluit van
1956.
(137) De overheidsfinanciering van het publieke omroepbestel in Nederland kan derhalve
overeenkomstig artikel 1, onder b), punt i) en punt v), van de procedureverordening als
"bestaande" steun worden beschouwd.
8.

BEOORDELING VAN DE VERENIGBAARHEID VAN DE HUIDIGE FINANCIERINGSREGELING
8.1. Algemene opmerkingen

(138) De verenigbaarheid van de hierboven beschreven steunmaatregel moet worden
getoetst aan artikel 106, lid 2, VWEU, waarbij rekening dient te worden gehouden met
het Protocol van Amsterdam en met de mededeling van 2009 betreffende de
toepassing van de regels inzake staatssteun op de publieke omroep ("de
omroepmededeling"), waarin de beginselen en methoden voor de toetsing van de
verenigbaarheid van overheidsfinanciering in de publieke-omroepsector staan
beschreven.
(139) In het Protocol van Amsterdam wordt gesteld: "De bepalingen van het Verdrag doen
geen afbreuk aan de bevoegdheid van de lidstaten om te voorzien in de financiering
van de openbare omroep, voor zover deze financiering wordt verleend aan
omroeporganisaties voor het vervullen van de publieke opdracht zoals toegekend,
bepaald en georganiseerd door iedere lidstaat, en voor zover deze financiering de
voorwaarden inzake het handelsverkeer en de mededingingsvoorwaarden in de
Gemeenschap niet zodanig verandert dat het gemeenschappelijk belang zou worden
geschaad, waarbij rekening wordt gehouden met de verwezenlijking van de opdracht
van deze publieke dienst."
(140) Overeenkomstig het Protocol en de rechtspraak van het Hof inzake de uitlegging van
artikel 86, lid 2, van het EG-Verdrag [thans artikel 106, lid 2, VWEU] en het protocol,
gaat de Commissie na of98:




de betrokken dienst een dienst van algemeen economisch belang is en duidelijk als
dusdanig door de lidstaat is omschreven (omschrijving);
de betrokken onderneming door de lidstaat uitdrukkelijk met de verlening van die
dienst is belast (toewijzing);
de toepassing van de mededingingsregels uit het Verdrag (in dit geval, het
verbod op staatssteun) de vervulling van de aan deze onderneming
toevertrouwde bijzondere taken verhindert, en de ontheffing van die regels
de ontwikkeling van het handelsverkeer niet beïnvloedt in een mate die
strijdig is met het belang van de Unie (evenredigheidstoets).

(141) Het staat aan de Commissie om aan de hand van het door de lidstaten verschafte
bewijsmateriaal na te gaan of aan deze criteria is voldaan. Wat betreft de omschrijving
van de publieke taak is het de opdracht van de Commissie te controleren op kennelijke
98

Omroepmededeling 2009, punt 37.
28

fouten. De Commissie gaat voorts na of er een uitdrukkelijk toewijzing en een
daadwerkelijk toezicht op de vervulling van de publieke taak is99. Bij het uitvoeren
van de evenredigheidstoets gaat de Commissie na of eventuele door de compensatie
voor de publieke taak veroorzaakte concurrentieverstoringen al dan niet
gerechtvaardigd kunnen worden door de noodzaak de publieke taak uit te voeren en
om in de financiering daarvan te voorzien.
8.2. Omschrijving van de publieke taak
8.2.1.

Algemene opmerkingen

(142) De lidstaten zijn als enige bevoegd en tevens verplicht om een duidelijke officiële
omschrijving te geven van de openbaredienstverplichtingen (ook wel "de publieke
taak"). Alleen dan kan de Commissie met voldoende rechtszekerheid beoordelen of de
afwijking van artikel 106, lid 2, kan worden ingeroepen100.
(143) De taakomschrijving moet zo nauwkeurig mogelijk zijn om geen twijfel te laten
bestaan over de vraag of een bepaalde, door de met een publieke taak belaste
exploitant uitgeoefende activiteit door de lidstaat al dan niet wordt beschouwd als
onderdeel van de publieke taak. Anders kan niet doeltreffend worden gecontroleerd of
de overheidsmiddelen wel degelijk worden besteed voor de financiering van de
publieke taak en niet voor commerciële activiteiten101.
(144) Tegelijk wordt, gezien het specifieke karakter van de omroepsector en de noodzaak
om de redactionele onafhankelijkheid van publieke omroepen te beschermen, een
kwalitatieve taakomschrijving waarbij een bepaalde omroeporganisatie wordt belast
met de verplichting om een breed scala aan programma's en een evenwichtig en
gevarieerd omroepaanbod aan te bieden, in het licht van de interpretatieve bepalingen
van het Protocol van Amsterdam, beschouwd als gerechtvaardigd op grond van
artikel 106, lid 2102. Die kwaliteitscriteria vormen precies de bestaansreden van de
DAEB op het gebied van omroepactiviteiten in de audiovisuele sector103.
(145) De publieke taak kan ook diensten omvatten die geen "programma's" zijn in de
conventionele betekenis van programma's die op radio of tv komen. Die andere
audiovisuele diensten kunnen bijvoorbeeld onlinediensten zijn. Publieke omroepen
kunnen derhalve staatssteun gebruiken om audiovisuele diensten te verstrekken via
alle mogelijke nieuwe distributieplatformen, mits met die diensten dezelfde
democratische, sociale en culturele behoeften van de betrokken samenleving worden
vervuld en er geen buitensporige effecten op de markt zijn die voor het vervullen van
de publieke taak niet noodzakelijk zijn104.
(146) Wat betreft de omschrijving van de publieke taak blijft de opdracht van de Commissie
ertoe beperkt te controleren op kennelijke fouten. Het komt de Commissie niet toe zich
99

Omroepmededeling 2009, punten 39 en 40.
Punt 43 van de Omroepmededeling 2009.
101
Punt 45 van de Omroepmededeling 2009.
102
Punt 47 van de Omroepmededeling 2009.
103
Arrest van het Gerecht van eerste aanleg in zaak T-442/03, SIC/Commissie, punt 211.
104
Punt 81 van de Omroepmededeling 2009.
100

29

uit te spreken over de vraag welke programma's moeten worden aangeboden en
gefinancierd als een dienst van algemeen economisch belang; evenmin kan zij de aard
of de kwaliteit van een bepaald product ter discussie stellen. Er zou evenwel sprake
zijn van een kennelijke fout bij de omschrijving van de publieke taak indien deze
laatste activiteiten omvat waarvan niet redelijkerwijs kan worden aangenomen dat
deze — om de bewoordingen van het Protocol van Amsterdam te gebruiken —
voldoen aan "de democratische, sociale en culturele behoeften van de samenleving"105.
8.2.2.

Omschrijving van de publieke taak

(147) In de artikel 17-brief drukte de Commissie in hoofdzaak twijfel uit over het begrip
neventaken, maar ook over het onderscheid tussen neventaken en nevenactiviteiten.
Het onderscheid tussen hoofdtaken en neventaken in de 'oude' mediawet is in 2008
afgeschaft (zie onderdeel 2.3.1). Bijgevolg dient te worden bekeken in hoeverre de
mediawet een duidelijke omschrijving van de publieke taak geeft en deze onderscheidt
van nevenactiviteiten.
(148) De publieke taak van de Nederlandse publieke omroep wordt omschreven in
artikel 2.1 van de mediawet, te lezen in samenhang met de besluiten van de minister
tot goedkeuring van aantal en aard van de programmakanalen en overige kanalen, en
met de prestatieovereenkomst die gebaseerd is op het concessiebeleidsplan. Om te
beginnen hanteert artikel 2.1 een ruim concept van publieke omroep door te verwijzen
naar het begrip "publieke mediadiensten". Dergelijke met overheidsgeld gefinancierde
diensten bestaan uit een gemengd media-aanbod op het terrein van informatie, cultuur,
educatie en verstrooiing, dat voldoet aan de democratische, sociale en culturele
behoeften van de samenleving doordat het gevarieerd, redactioneel onafhankelijk,
toegankelijk en van professionele kwaliteit is en een breed bereik heeft106.
(149) Een zo ruime omschrijving van de publieke taak als in artikel 2.1 van de huidige
mediawet biedt echter geen voldoende duidelijk ijkpunt om te bepalen welke
mediadiensten specifiek mogen worden geacht deel uit te maken van de publieke
taakopdracht van de publieke omroep en welke niet.
(150) De Nederlandse Raad van State heeft in zijn advies aan de Nederlandse regering reeds
verklaard107:
"De Raad begrijpt, mede tegen die achtergrond, de keuze voor een techniekonafhankelijke formulering van de publieke mediaopdracht. Dat stelt evenwel hoge
105

Punt 81 van de Omroepmededeling 2009. Dat zou normaal gesproken het geval zijn voor bijvoorbeeld
reclame, e-commerce, telewinkelen, het gebruik van dure inbelnummers bij belspellen, sponsoring of
merchandising.
106
Het media-aanbod moet: evenwichtig, pluriform, gevarieerd en kwalitatief hoogstaand zijn; op evenwichtige
wijze een beeld van de samenleving geven en de pluriformiteit van onder de bevolking levende
overtuigingen, opvattingen en interesses op maatschappelijk, cultureel en levensbeschouwelijk gebied
weerspiegelen; een relevant bereik hebben onder zowel een breed en algemeen publiek, als bevolkings- en
leeftijdgroepen van verschillende omvang en samenstelling met in het bijzonder aandacht voor kleine
doelgroepen; onafhankelijk zijn van commerciële en overheidsinvloeden; voldoen aan hoge professionele
kwaliteitseisen en voor iedereen toegankelijk zijn.
107
Zie het advies van de Nederlandse Raad van State betreffende de afbakening van de publieke mediaopdracht
in artikel 2.1 van de Mediawet 2008, Kamerstukken van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
vergaderjaar 2007-2008, 31.356, nr. 4, blz. 7.
30

eisen aan de formulering van de criteria (content), daar alleen hetgeen tot de publieke
mediaopdracht gerekend kan worden, in aanmerking komt voor publieke financiering
zonder dat sprake is van staatsteun. (..) De Raad is van oordeel dat deze formulering
onvoldoende onderscheidend vermogen heeft voor de afbakening van de publieke
mediaopdracht ten opzichte van de activiteiten van de commerciële omroep.
Weliswaar geeft artikel 2.1, tweede lid, criteria voor de wijze waarop de publieke
mediaopdracht wordt uitgevoerd (voldaan moet worden aan democratische, sociale
and culturele behoeften van de Nederlandse samenleving), maar de definitie van de
publieke mediaopdracht bevat verder geen aanknopingspunten aan de hand waarvan
kan worden vastgesteld dat bepaalde activiteiten niet tot het domein van de publieke
omroep, maar tot dat van de commerciële omroep behoren. Dat zou ertoe kunnen
leiden dat de commerciële omroep op alle terreinen kan worden geconfronteerd met
concurrentie van de kant van den publieke omroep. (..) De formulering van de
publieke mediaopdracht biedt door zijn ontoereikend onderscheidend vermogen naar
het oordeel van de Raad dan ook onvoldoende waarborgen tegen
concurrentievervalsing tussen de publieke en de commerciële omroep en tegen
overtreding van de Europese staatssteunregels."
(151) De Commissie is evenwel van oordeel dat de lidstaten een publieke taakopdracht
mogen omschrijven in meer dan één juridisch bindende regeling, mits al deze
regelingen voldoende transparant zijn108. In de onderhavige zaak wordt het ruime
begrip "publieke mediaopdracht" van de mediawet in feite nader omschreven in
besluiten van de minister ter goedkeuring van het gebruik van programma- of overige
kanalen door de publieke omroep op grond van het concessiebeleidsplan, waarin de
publieke omroepen uitleggen hoe zij voornemens zijn in de komende vijf jaar de
publieke mediaopdracht uit te voeren. Dit stelt ook eisen aan de specificiteit van het
concessiebeleidsplan. Naar het oordeel van de Commissie is het
concessiebeleidsplan109 niet voldoende specifiek om te kunnen bepalen welke diensten
beoogd worden en bij besluit van de minister kunnen worden goedgekeurd. In het
besluit moet duidelijk worden aangegeven welke diensten als behorend tot de publieke
taak worden goedgekeurd.
(152) Op basis van het concessiebeleidsplan sluiten de minister en de publieke omroep een
prestatieovereenkomst, waarin kwalitatieve en kwantitatieve doelstellingen worden
vastgesteld. Deze moet de programmavereisten110 vervangen en deze uitbreiden tot
nieuwe audiovisuele diensten. Daar aan een dergelijke overeenkomst evenwel geen
sanctie verbonden is (en ze pas wordt gesloten na het besluit van de minister dat een
ex ante beoordeling omvat, zie verder), is de Commissie van mening dat hiermee
evenmin voldoende duidelijkheid wordt geboden.
108

Zie in dit verband met name wat de Commissie heeft verklaard in steunzaak E 3/2005 (financiering van de
publieke omroep in Duitsland), punt 224: "Hierbij merkt de Commissie tevens op dat de algemene definitie
van de publieke omroep in artikel 11 van het Rundfunkstaatsvertrag meer in detail moet worden uitgewerkt
in bindende richtsnoeren die moeten worden bekendgemaakt"; in Frankrijk bijvoorbeeld wordt de publieke
taakopdracht omschreven in een "contrat d’objectifs et de moyens" tussen France Télévision en de regering.
Dit contract wordt aangevuld met een "cahier des charges des chaînes publiques". Zie besluit van de
Commissie van 20.4.2005 in zaak E 10/2005, punten 47 en 48.
109
Zo bepaalt bijvoorbeeld het tussentijdse concessiebeleidsplan 2008-2010 op blz. 45 dat de publieke omroep
een "boeket" nieuwe themakanalen (op internet) zal ontwikkelen, zonder daarbij echter concreet aan te
geven onder welke voorwaarden dergelijke nieuwe kanalen voldoen aan de sociale, democratische en
culturele behoeften van de Nederlandse samenleving.
110
Die programmavereisten leggen bindende eisen vast met betrekking tot de uit te zenden soorten inhoud.
31

(153) Zoals hierboven uiteengezet, is de publieke taakopdracht naar het oordeel van de
Commissie niet nauwkeurig genoeg omschreven. Zoals zij in haar eerdere praktijk
steeds heeft aanvaard, gaat de Commissie er in principe van uit dat de publieke
taakopdracht nader kan worden gespecificeerd in het kader van een voorafgaande
beoordeling (Amsterdamtoets, ex ante markttoets). In Nederland voert de minister de
ex ante beoordeling uit (zie verder, onderdeel 8.4.3), welke procedure de Nederlandse
autoriteiten zien als één fase in de vaststelling van de publieke taakopdracht111. Via
een dergelijke procedure kan een duidelijke omschrijving van de publieke taak ervoor
zorgen dat het aanbieden van diensten van algemeen economisch belang niet ten koste
gaat van gelijke mededingingsvoorwaarden voor publieke en particuliere spelers, en
bijgevolg dat de financiering van met name nieuwe media-activiteiten niet tegen het
belang van de Unie indruist112.
(154) In het licht van de keuzevrijheid van Nederland bij het vaststellen van de taakopdracht,
is de Commissie bereid genoegen te nemen met een uitputtende lijst van toegewezen
nieuwe audiovisuele diensten die duidelijk113 voldoen aan de eisen van het Protocol
van Amsterdam, en/of ruimere kwaliteitscriteria waarbij elk concreet geval in het
kader van een nationale procedure wordt getoetst aan de eisen van het Protocol van
Amsterdam voordat een significante nieuwe audiovisuele dienst op de markt wordt
gebracht114.
(155) Het staat aan elke lidstaat een systeem vast te stellen om in alle transparantie te
bepalen in welke mate nieuwe audiovisuele diensten een maatschappelijke waarde
vertegenwoordigen115. Of de in Nederland bestaande procedure voor toetsing aan de
eisen van het Protocol van Amsterdam voordat een significante nieuwe audiovisuele
dienst op de markt wordt gebracht, hieraan voldoet, wordt besproken in
onderdeel 8.4.3.
8.2.3.

Conclusie betreffende de omschrijving van de publieke taak

(156) Gevolg gevend aan de eerste bezwaren van de Commissie in de artikel 17-brief heeft
de mediawet het onderscheid tussen hoofd- en neventaken opgeheven. Zoals
hierboven is uitgelegd, is de Commissie van oordeel dat de huidige omschrijving van
de publieke taak in artikel 2.1 van de Mediawet 2008 op zichzelf niet voldoende
specificeert welke diensten geacht mogen worden deel uit te maken van de publieke
taak en welke buiten dat bestek vallen.

111

Zie onderdeel 3.2.1.3 van de toezeggingen ("De ex ante goedkeuringsprocedure door de minister … De
publieke media opdracht").
112
Besluit van de Commissie van 24.4.2007 in zaak E 3/2005, punt 230. Zie ook de Omroepmededeling 2009,
punt 80 ("Een en ander heeft nieuwe vragen doen rijzen betreffende de toepasselijkheid van de
staatssteunregels op audiovisuele diensten die verder reiken dan de omroepactiviteiten in de traditionele
zin").
113
Tot dusver kent het Nederlandse omroepbestel alleen negatieve lijsten van duidelijk commerciële activiteiten,
zoals de lijst met voorbeelden van commerciële activiteiten op de website van het Commissariaat of de
uitsluiting van commerciële activiteiten zoals merchandising (bv. de verkoop van 'Sesamstraat'-poppen),
e-commerce (bv. de verkoop van reizen) en niet-elektronische producten (bv. gedrukte media) in de
mediawet.
114
Punten 84 t/m 91 van de Omroepmededeling 2009; Zie ook het besluit van de Commissie van 28.10.2009 in
zaak E 2/2008, punt 177, en het besluit van de Commissie in zaak E 3/2005 van 24.4.2007, punt 251.
115
Besluit van de Commissie van 24.4.2007, punten 312, 313 en 362, en Omroepmededeling 2009, punt 88.
32

(157) Hoewel andere juridisch bindende regelingen zoals de prestatieovereenkomst en
individuele besluiten van de minister tot erkenning van diensten als onderdeel van de
publieke taakopdracht – beide gebaseerd op het concessiebeleidsplan – kunnen helpen
om de ruime omschrijving van de publieke taak in artikel 2.1 van de mediawet te
verduidelijken, zijn deze toch niet nauwkeurig genoeg, mede gelet op de open
formulering in het concessiebeleidsplan, en ontbreken in de prestatieovereenkomst
sancties wanneer niet aan de voorwaarden van de publieke taakopdracht wordt
voldaan, zodat deze niet altijd in rechte afdwingbaar is116.
(158) In de omschrijving is tevens onduidelijk welke potentiële nieuwe, met overheidsgeld
gefinancierde audiovisuele diensten beantwoorden aan de sociale, democratische en
culturele behoeften van de Nederlandse samenleving117. De ex ante
goedkeuringsprocedure die leidt tot de toewijzing van audiovisuele diensten door
middel van individuele besluiten van de minister, kan in principe bijdragen tot een
duidelijke omschrijving van de publieke taak. Zoals in onderdeel 8.4.3 nader wordt
toegelicht, voldoet de ex ante goedkeuringsprocedure evenwel niet aan alle
voorwaarden van de Omroepmededeling 2009118.
(159) Om die redenen is de Commissie van oordeel dat de huidige bepalingen ter
omschrijving van de publieke taak, met name voor nieuwe soorten audiovisuele
diensten, niet voldoende nauwkeurig zijn en niet garanderen dat de onder deze
omschrijving vallende diensten kunnen worden beschouwd als diensten van algemeen
economisch belang in de zin van artikel 106, lid 2, VWEU.
8.3. Toewijzing en toezicht
(160) Overeenkomstig de punten 50 en 53 van de Omroepmededeling 2009 dient de
publieke taak te worden toegewezen door middel van een officieel besluit (bv. via
wetgeving, door een contract of via een bindende taakomschrijving). Daarenboven
moeten de lidstaten voorzien in passende mechanismen om toezicht uit te oefenen op
de mate waarin de omroepen daadwerkelijk de overeengekomen publieke taak
vervullen. Het staat in principe aan de lidstaten om te bepalen hoe het toezicht op de
nakoming van de verplichtingen in het kader van de publieke taak verloopt. Een
effectief toezicht kan echter normaal gezien slechts worden gegarandeerd door een
instantie die daadwerkelijk onafhankelijk is van de onderneming die met de uitvoering
van de dienst is belast119.
8.3.1.

Toewijzing

(161) Zoals toegelicht in onderdeel 2.3.1, wordt de omvang van de publieke taakopdracht in
de mediawet nader verduidelijkt door middel van een formeel besluit van de minister
tot goedkeuring, op basis van het concessiebeleidsplan, van de aard en het aantal
aanbodkanalen120 die deel uitmaken van de publieke taakopdracht. Het

116

Artikel 5 van de prestatieovereenkomst.
Punten 48 en 88 van de Omroepmededeling 2009.
118
Met name punt 88 van de Omroepmededeling 2009.
119
Zie punt 54 van de Omroepmededeling 2009.
117

120

De door de Nederlandse autoriteiten gehanteerde definitie van 'aanbodkanaal' bevat geen verwijzing naar de wijze van
verspreiding. Het wordt gedefinieerd als een geordend geheel van media-aanbod dat onder een herkenbare naam via
33

concessiebeleidsplan bevat een beschrijving van de wijze waarop de publieke
omroepen voornemens zijn hun taken uit te voeren in het kader van de publieke
taakopdracht voor een periode van vijf jaar. In een tweede fase wordt, op basis van
het concessiebeleidsplan, een prestatieovereenkomst gesloten tussen de NPO en de
minister, die ook van belang is in verband met het toezicht op de publieke
taakopdracht. Er is dus sprake van een toewijzingsprocedure in twee fasen.
(162) De Commissie is van mening dat de hierboven beschreven procedure121 in beginsel
kan worden beschouwd als een toewijzing (in meerdere stappen) in de zin van de
Omroepmededeling 2009. De besluiten van de minister en de prestatieovereenkomst
moeten juridisch bindend zijn om in aanmerking te komen als aanvullende
toewijzingshandelingen bij artikel 2.21 van de mediawet, hetgeen veronderstelt dat ze
in rechte afdwingbaar zijn. De prestatieovereenkomst voorziet evenwel niet in sancties
indien de doelstellingen niet worden behaald. Om de nakoming van de verplichtingen
die tot de publieke taak behoren te kunnen afdwingen, kan naar het oordeel van de
Commissie alleen een instrument waaraan effectieve sancties gekoppeld zijn als een
geldige toewijzing worden beschouwd.
8.3.2.

Toezicht

(163) De Commissie stelt vast dat de publieke omroep jaarlijks aan het Commissariaat en de
minister verslag uitbrengt over de wijze waarop uitvoering is gegeven aan de publieke
taakopdracht en over de realisering van de doelstellingen122. Zowel het Commissariaat
als de minister kunnen worden beschouwd als daadwerkelijk onafhankelijk van het
management van de publieke omroep. Daarenboven moeten deze instanties geacht
worden over de bevoegdheden en de noodzakelijke capaciteiten en middelen te
beschikken om op gezette tijdstippen toezicht uit te oefenen en indien nodig
corrigerende maatregelen voor te stellen om de inachtneming van de verplichtingen in
het kader van de publieke taak te garanderen.
(164) De onzekerheden in verband met de omvang van de huidige publieke taakopdracht,
zoals beschreven in onderdeel 8.2, hebben ook gevolgen voor het toezicht op de
publieke taak. Zoals reeds uiteengezet in de artikel 17-brief van de Commissie en
zoals ook door de Nederlandse Raad van State aangegeven in zijn advies aan de
Nederlandse regering over de nieuwe Mediawet 2008123, kan het soms moeilijk zijn
achteraf na te gaan of de publieke omroep door het aanbieden van een concrete nieuwe
dienst daadwerkelijk een publieke taak verricht in de zin van de publieke
taakopdracht.
8.3.3.

Conclusie betreffende toewijzing en toezicht

(165) De Commissie is van oordeel dat de publieke taak naar behoren kan worden
toegewezen door middel van meerdere juridisch bindende besluiten, waaronder de
een elektronisch communicatienetwerk wordt aangeboden. Het begrip aanbodkanaal dekt zo bijvoorbeeld
televisiezenders, internetkanalen (op aanvraag), websites en een 'uitzending gemist'-dienst.
121

Gebaseerd op de artikelen 2.1, 2.20, 2.21 en 2.22 van de Mediawet 2008.
Artikel 2.58 van de Mediawet 2008.
123
Zie ook het advies van de Nederlandse Raad van State, reeds geciteerd in onderdeel 8.2.2, betreffende de
afbakening van de publieke mediaopdracht in artikel 2.1 van de Mediawet 2008, Kamerstukken van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal, vergaderjaar 2007-2008, 31.356, nr. 4, blz. 7.
122

34

mediawet, de prestatieovereenkomst en individuele besluiten van de minister. De
Commissie heeft dan ook geen bezwaren tegen de in Nederland gevolgde
toewijzingsprocedure als zodanig.
(166) In de prestatieovereenkomst ontbreken evenwel sancties in geval van niet-nakoming
van de verplichtingen die uit de publieke taak voortvloeien, zoals die zijn omschreven
in de prestatieovereenkomst en de individuele besluiten van de minister.
(167) Om daadwerkelijk toezicht te kunnen uitoefenen op de opdracht, moet de publieke
taak voorts duidelijk omschreven zijn, hetgeen naar het oordeel van de Commissie,
zoals hierboven toegelicht, nog onvoldoende het geval is.
(168) Samenvattend kent het Nederlandse publieke omroepbestel in de huidige situatie geen
duidelijke omschrijving van de publieke taak, hetgeen een adequate toewijzing en
daadwerkelijk toezicht in de weg staat, en is niet voorzien in sancties indien de
publieke omroep zich niet aan zijn publieke taakopdracht houdt.
8.4. Evenredigheid
(169) Bij het uitvoeren van de evenredigheidstoets gaat de Commissie na of eventuele door
de compensatie voor de publieke taak veroorzaakte concurrentieverstoringen al dan
niet gerechtvaardigd kunnen worden door de noodzaak de publieke taak uit te voeren
en om in de financiering daarvan te voorzien. De Commissie gaat, met name op basis
van het bewijsmateriaal dat lidstaten verplicht zijn te verschaffen, na of er voldoende
garanties zijn om onevenredige effecten van overheidsfinanciering, overcompensatie
en kruissubsidiëring te voorkomen en om ervoor te zorgen dat de publieke omroepen
bij hun commerciële activiteiten de marktvoorwaarden in acht nemen124.
(170) Ten eerste moeten de publieke omroepen, om de evenredigheidstoets te doorstaan, een
duidelijke en passende scheiding aanhouden tussen activiteiten in het kader van de
publieke taak en andere activiteiten, daaronder begrepen een duidelijke
boekhoudkundige scheiding125. Het bedrag van de overheidscompensatie mag niet
meer bedragen dan de nettokosten van de publieke taak, waarbij ook rekening wordt
gehouden met andere rechtstreekse of indirecte inkomsten afkomstig van het vervullen
van de publieke taak126.
(171) Ten tweede moeten de lidstaten voorzien in passende mechanismen om te bewaken dat
er in de praktijk geen overcompensatie voor de publieke taak plaatsvindt. Zij moeten
zorgen voor een regelmatige en daadwerkelijke controle op het gebruik van de
overheidsmiddelen127.
(172) Ten derde moeten de lidstaten ervoor zorgen dat publieke omroepen ook in hun
marktgedrag het evenredigheidsbeginsel in acht nemen128. De lidstaten moeten ervoor
zorgen dat publieke omroepen het arm's length-beginsel in acht nemen, hun
commerciële investeringen uitvoeren overeenkomstig het beginsel van de particuliere
124

Zie punt 40 van de Omroepmededeling 2009.
Ibid., punt 60.
126
Ibid., punt 71.
127
Ibid., punt 77.
128
Ibid., punt 92.
125

35

investeerder in een markteconomie, en hun overheidsfinanciering niet misbruiken voor
concurrentieverstorende praktijken ten aanzien van hun concurrenten129.
(173) Ten vierde moeten de lidstaten, via een voorafgaande evaluatieprocedure die op een
open, publieke raadpleging is gebaseerd, nagaan of door publieke omroepen
overwogen significante nieuwe audiovisuele diensten aan de vereisten van het
Protocol van Amsterdam voldoen, d.w.z. of daarmee de democratische, sociale en
culturele behoeften van de samenleving worden vervuld, waarbij tegelijk terdege met
de potentiële effecten op de handelsvoorwaarden en de mededinging rekening wordt
gehouden130.
8.4.1.

Nettokostenbeginsel en transparantie

(174) Bij het uitvoeren van de evenredigheidstoets gaat de Commissie uit van de overweging
dat de overheidsfinanciering doorgaans nodig is om de onderneming haar publieke
taak te laten uitvoeren. Om evenwel te kunnen slagen voor deze toets, mag de
staatssteun als algemene regel niet méér bedragen dan de nettokosten van de publieke
taak, waarbij ook rekening wordt gehouden met andere rechtstreekse of indirecte
inkomsten afkomstig van het vervullen van de publieke taak. Daarom wordt de
nettowinst van alle commerciële activiteiten die met de publieke taak verband houden,
in aanmerking genomen bij het vaststellen van de nettokosten van de publieke taak.
(175) Publieke omroepen mogen de jaarlijkse overcompensatie die boven de nettokosten van
de publieke taak uitkomt evenwel behouden voor zover dit noodzakelijk is om de
financiering van de verplichtingen uit hoofde van hun publieke taak veilig te stellen. In
het algemeen is de Commissie van mening dat een bedrag tot 10% van de begrote
jaaruitgaven voor de publieke taak, geacht kan worden noodzakelijk te zijn om de
fluctuaties in uitgaven en inkomsten op te vangen. In de regel moet overcompensatie
die dit plafond overschrijdt, onverwijld worden teruggevorderd.
(176) Bij wijze van uitzondering mogen publieke omroepen in naar behoren
gerechtvaardigde gevallen een bedrag van meer dan 10% van de begrote jaaruitgaven
voor hun publieke taak behouden. Dit kan alleen worden geaccepteerd wanneer deze
overcompensatie vooraf specifiek en op bindende wijze is bestemd voor een nietrecurrente, aanzienlijke uitgave die nodig is om de publieke taak te kunnen vervullen.
Bovendien dient het gebruik van deze vooraf specifiek bestemde overcompensatie
duidelijk in de tijd te zijn beperkt, afhankelijk van de bestemming ervan.
(177) In de eerste plaats moeten de publieke omroepen in Nederland, die immers niet alleen
activiteiten verrichten in het kader van de publieke taak maar ook activiteiten die
daarbuiten vallen (de nevenactiviteiten en verenigingsactiviteiten), een
boekhoudkundige scheiding aanhouden.
(178) Door Richtlijn 2006/111/EG131 (de "transparantierichtlijn") wordt van de lidstaten
verlangd dat zij op het gebied van transparantie maatregelen nemen bij elke
onderneming waaraan bijzondere of uitsluitende rechten zijn verleend of die met het
beheer van een dienst van algemeen economisch belang is belast. In Nederland is de
129

Ibid., punt 93.
Ibid., punt 84.
131
PB L 318 van 17.11.2006, blz. 17.
130

36

transparantierichtlijn geïmplementeerd in de Mededingingswet. De verplichting voor
publieke omroepen om een boekhoudkundige scheiding toe te passen is neergelegd in
een ministeriële regeling op basis van de mediawet132.
(179) Bij ministeriële regeling van 12 augustus 2009 werden de regels inzake financiële
verslaggeving voor de landelijke publieke omroep, de Wereldomroep en de STER
(Handboek Financiële Verantwoording) vastgelegd. Het Handboek Financiële
Verantwoording verplicht de publieke omroepen ertoe een gescheiden boekhouding te
voeren voor verenigingsactiviteiten en nevenactiviteiten133 (d.w.z. activiteiten die niet
tot de publieke taak behoren) en bevat thans ook voorschriften voor de
kostentoerekening134. De Commissie neemt derhalve aan dat aan de vereisten inzake
gescheiden boekhouding is voldaan.
(180) In de tweede plaats moet de nettowinst uit commerciële activiteiten die verband
houden met activiteiten in het kader van de publieke taak, in aanmerking worden
genomen om de nettokosten van de publieke taak te berekenen (zie punt 67 van de
omroepmededeling).
(181) Op basis van de door de Nederlandse autoriteiten verstrekte informatie is de
Commissie van mening dat de netto-inkomsten uit de exploitatie van de publieke taak
worden aangewend voor de financiering van de publieke taak. Alle netto-inkomsten
uit nevenactiviteiten en verenigingsactiviteiten moeten immers worden aangewend
voor het vervullen van de publieke taak. De nettokosten van de onder de publieke taak
vallende activiteiten worden dan ook bepaald met inachtneming van de inkomsten uit
alle activiteiten van de publieke omroepen135. De berekening van de kosten van de
publieke taak voldoet bijgevolg aan de eis van punt 67 van de omroepmededeling.
Vervolgens mag de compensatie voor de publieke taak niet meer bedragen dan de
nettokosten van de publieke taak.
(182) De Nederlandse autoriteiten hebben gesteld dat in de mediawet, in paragraaf 2.6.6.2,
maatregelen waren opgenomen om overcompensatie te voorkomen. Na onderzoek
komt de Commissie tot de conclusie dat het in de nieuwe mediawet opgenomen
mechanisme niet afdoende voorkomt dat de publieke omroep meer dan zijn kosten
voor de publieke taak als compensatie ontvangt, omdat niet alle overheidsmiddelen die
de NPO krijgt op adequate wijze in aanmerking worden genomen.
(183) De Commissie wijst erop dat de NPO individuele publieke omroepen kan toestaan
middelen te reserveren voor programmering en in de praktijk gedifferentieerde
maxima van 5 tot 20% heeft toegestaan (zie deel 5), en dat het totaal van de
gereserveerde middelen beperkt is tot 10% van de ter beschikking gestelde
begrotingsmiddelen136.

132

Artikel 2.172, lid 3, van de Mediawet 2008 (reactie van de Nederlandse autoriteiten, blz. 32).
Voor deze laatste wordt een opsplitsing gemaakt in het resultaat uit programmabladen, uit vermogen en uit
overige nevenactiviteiten.
134
Zie ook de reactie van de Rekenkamer op het bijgewerkte handboek.
135
Besluit van 22 juni 2006 over de ad-hocfinanciering, C(2006)2084 definitief, punt 135.
136
In de omroepmededeling wordt de 10% genoemd als een percentage van de begrote jaaruitgaven. Normaal
gezien bedraagt de jaarlijkse overheidsbijdrage minder dan de jaaruitgaven, aangezien deze uitgaven deels
worden gefinancierd met de inkomsten uit commerciële activiteiten van de publieke omroep.
133

37

(184) Mocht een individuele omroep meer reserveren dan de door de NPO gestelde limiet,
dan moet het extra gereserveerde geld worden terugbetaald aan de NPO, die deze
middelen zelf voor programmering reserveert137. Indien de totale programmareserves
van de individuele omroepen en de NPO samen meer dan 10% van de ter beschikking
gestelde begrotingsmiddelen bedragen, vordert het Commissariaat het surplus terug
voor toevoeging aan de algemene mediareserve138.
(185) De Commissie kan de verschillende limieten die voor individuele omroepen worden
vastgesteld aanvaarden wegens de nauwe band tussen de individuele publieke
omroepen en de NPO, en omdat het marktverstorende effect, gezien de centrale rol die
de NPO speelt, hetzelfde is ongeacht of het nettokostenbeginsel op groepsniveau dan
wel op individueel niveau wordt toegepast. Daarbij wordt ook rekening gehouden met
de specifieke kenmerken van het Nederlandse omroepbestel, met de NPO als één
centrale instantie die belast is met de financiering van de individuele
omroeporganisaties139.
(186) Volgens de Commissie houdt het mechanisme evenwel niet ten volle rekening met alle
compensaties die de publieke omroep ontvangt bovenop zijn kosten voor de publieke
taak. Weliswaar kunnen individuele publieke omroepen te veel ontvangen
compensatie alleen behouden als programmareserve140 waarmee rekening wordt
gehouden bij de berekening van de overcompensatie, maar de overheidsmiddelen die
de NPO voor zijn activiteiten ontvangt, waarbij overcompensatie terechtkomt in de
reserves van de stichting, vallen niet onder het in de mediawet beschreven
mechanisme. De Commissie concludeert dan ook dat het Nederlandse omroepbestel in
zijn huidige vorm niet verhindert dat de publieke omroep meer overheidscompensatie
ontvangt dan nodig is om zijn publieke taak te vervullen, zoals bedoeld in de punten
73 en 74 van de omroepmededeling141.
8.4.2.

Financiële controlemechanismen

(187) De Commissie staat op het standpunt dat er niet alleen mechanismen moeten bestaan
om te zorgen dat geen overcompensatie wordt toegekend. Er moet ook een
regelmatige en daadwerkelijke controle worden uitgeoefend op het gebruik van de
overheidsmiddelen142. Dergelijke controles zijn normaal gezien alleen effectief indien
zij op regelmatige tijdstippen, bij voorkeur op jaarbasis, door een externe, van de
137

Deze middelen worden aangeduid als ad-hocmiddelen (zie besluit C(2006)2084 definitief). Hoewel ze niet het
voorwerp van deze procedure vormen, moet er toch rekening mee worden gehouden bij het bepalen of er
sprake is van overcompensatie.
138
De algemene mediareserve is een reserve voor de publieke omroep die door het Commissariaat wordt beheerd
en onder toezicht van de minister staat.
139
De NPO verdeelt de overheidsmiddelen onder de verschillende omroeporganisaties op basis van de in de
mediawet neergelegde regels. Hoewel de NPO voor een deel van de middelen slechts optreedt als
tussenpersoon, beslist hij voor een ander deel zelf over de verdeling van de middelen.
140
Een uitzondering wordt gemaakt voor nieuwe publieke omroepverenigingen, die reserves mogen opbouwen
tot EUR 750 000 (artikel 2.174a van de mediawet en artikel 16a van het mediabesluit inzake de financiering
van verenigingsactiviteiten).
141
In dit verband merkt de Commissie op dat, hoewel dit besluit alleen betrekking heeft op de jaarlijkse
financiering van de publieke omroep (artikelen 110 en 111 van de 'oude' mediawet) en niet op de adhocfinanciering, alle toegekende overheidsmiddelen in aanmerking moeten worden genomen om te
berekenen of de publieke omroep overcompensatie heeft ontvangen.
142
Omroepmededeling, punt 77.
38

publieke omroep onafhankelijke instantie worden uitgevoerd (omroepmededeling,
punt 79).
(188) De Commissie stelt vast dat de Nederlandse autoriteiten hebben voorzien in een
jaarlijkse controle van de overheidsmiddelen door het Commissariaat143, dat sancties
kan opleggen, waarbij niet alleen de besteding van het overheidsgeld maar ook van
andere commerciële inkomsten onder de loep wordt genomen. De Commissie is
bijgevolg van oordeel dat er effectieve financiële controlemechanismen voorhanden
zijn.
8.4.3.

Nieuwe audiovisuele diensten en ex ante beoordeling

(189) Om ervoor te zorgen dat nieuwe audiovisuele mediadiensten van de Nederlandse
publieke omroep de mededinging niet vervalsen op een wijze die strijdig is met het
gemeenschappelijk belang, moet de regering, naar het oordeel van de Commissie, een
procedureel raamwerk creëren om dergelijke voorgenomen nieuwe activiteiten vóór de
marktintroductie ervan te toetsen op hun verenigbaarheid met het Protocol van
Amsterdam144.
(190) De algemene administratieve procedurevoorschriften in Nederland omvatten een
procedure die in theorie kan dienen als basis voor het ontwikkelen van een dergelijke
voorafgaande toetsing aan het Protocol van Amsterdam. Zoals bij elk bestuurlijk
besluit moet de minister rekening houden met opmerkingen van derden, naar behoren
"alle bij het voorgenomen besluit betrokken belangen" afwegen en zijn beslissing
motiveren.
(191) Om effectief te zijn in de zin van de omroepmededeling moet het wel gaan om een
open, transparant proces, met een actieve raadpleging gedurende een voldoende lange
periode. Aan de overheidsinstantie die belast is met de toetsing, is niet op
ondubbelzinnige wijze de verplichting opgelegd om na te gaan of ook voldaan is aan
het tweede element van het Protocol van Amsterdam, zoals beschreven in punt 88 van
de Omroepmededeling 2009.
(192) De Erkenningswet voerde in de mediawet voor de publieke omroep de mogelijkheid in
om "experimenten" op te zetten zonder voorafgaande toetsing145. De definitie van
"experimenten" die worden vrijgesteld van de ex ante toetsing is momenteel te ruim,
aangezien er ook volwaardige diensten onder vallen die normaal gezien getoetst
zouden moeten worden op hun meerwaarde voor het vervullen van sociale,
democratische en culturele behoeften van de samenleving en op hun impact op de
markt146.
(193) Ten slotte is momenteel niet op een efficiënte en bindende wijze voorgeschreven dat
de aard en omvang van de aanbodkanalen vóór een conceptbesluit van de minister
143

Mediawet 2008, paragraaf 2.6.6.1.
Punt 86 van de Omroepmededeling 2009.
145
Artikel 2.21a
144

146

Het begrip "experiment" wordt momenteel ook toegepast op diensten die niet beperkt zijn qua publieksbereik
en die gedurende 1,5 jaar kunnen worden "getest". Dergelijke "experimenten" zijn in feite volwaardige
diensten die onderworpen dienen te worden aan de toetsing zoals beschreven in de punten 88 en 90 van de
Omroepmededeling 2009.
39

duidelijk genoeg omschreven moeten zijn om derden de gelegenheid te bieden
gemotiveerde opmerkingen in te dienen over de mogelijke impact op de markt147.
(194) Een afdoende ex ante toetsing is belangrijk, zeker met een publieke taakopdracht die
zo ruim geformuleerd is als in artikel 2.1 van de mediawet. Zonder een afdoende
voorafgaande toetsing zouden overheidsmiddelen kunnen worden gebruikt om
nagenoeg alle soorten diensten te financieren die ook maar enigszins te maken hebben
met bewegende beelden en geluid. De Commissie deelt dan ook de bezorgdheid van
de klagers, met name de Nederlandse vereniging van dagbladuitgevers, waarvan de
leden een levensvatbaar bedrijfsmodel voor onlinediensten moeten ontwikkelen of
anders de mediamarkt moeten verlaten. Een ongecontroleerde uitbreiding van het
aanbod van de publieke omroep met alle mogelijke media-activiteiten, in strijd met het
Protocol van Amsterdam, zou het mediapluralisme in Nederland en elders ernstige
schade toebrengen. Dit zou indruisen tegen het gemeenschappelijke Europese belang
om een pluralistisch medialandschap in stand te houden in de snel ontwikkelende
mediawereld148.
(195) Het gebruik van staatssteun voor de financiering van nieuwe audiovisuele diensten die
ruim gedefinieerd zijn als "publieke mediadiensten" moet derhalve zorgvuldig getoetst
worden op verenigbaarheid met de materiële voorwaarden van het Protocol van
Amsterdam, onder meer om te garanderen dat de verstoring van de concurrentie en het
grensoverschrijdende handelsverkeer niet strijdig is met het gemeenschappelijke
belang van de Unie.
(196) Dit gebeurt momenteel nog niet in Nederland. Er zijn bijgevolg niet voldoende
waarborgen dat de staatssteun aan de publieke omroep evenredig is met de publieke
taakopdracht.
8.4.4.

Inachtneming van de marktbeginselen

(197) Overeenkomstig de omroepmededeling is de Commissie van oordeel dat het in de
eerste plaats aan de nationale autoriteiten staat om er op toe te zien dat de publieke
omroepen de marktbeginselen in acht nemen149 (zie deel 4).
(198) De oorspronkelijke bezorgdheid die de Commissie in de artikel 17-brief tot uiting
bracht over de vraag of de verhouding tussen de NPO en haar dochteronderneming
Nozema marktconform was, is weggenomen doordat de NPO zijn deelneming in
Nozema heeft verkocht. Meer in het algemeen merkt de Commissie op dat de regels
inzake nevenactiviteiten van toepassing zijn op alle participaties van de publieke

147

Deze twijfels houden geen oordeel in over de rechtsgeldigheid van het besluit van de minister van 21.4.2009
tot goedkeuring van 12 radiozenders en 2 themakanalen. Het staat niet aan de Commissie maar aan de
nationale rechter om te bepalen of het conceptbesluit dat aan dit besluit voorafging voldoende gegevens
bevatte om derden in de gelegenheid te stellen hun opmerkingen over de mogelijke impact op de markt
afdoende te motiveren.
148
Overigens is de ruime omschrijving in artikel 2.1 van de mediawet ook problematisch omdat de publieke
omroep in Nederland zich ook bezighoudt met zogenoemde "verenigingsactiviteiten", waarvoor
kruissubsidiëring uit overheidsmiddelen mogelijk is als de omschrijving van de publieke taak niet voldoende
duidelijk en nauwkeurig is.
149
Omroepmededeling 2009, punt 96.
40

omroep150 en derhalve de publieke omroepen verplichten om in hun relatie met
dochterondernemingen marktconform te handelen.
(199) Wat kabelexploitanten betreft, hebben de Nederlandse autoriteiten de Commissie in
kennis gesteld van een verzoek van het Nederlandse parlement om de publieke omroep
toestemming te verlenen om geen auteursrecht aan te rekenen voor de kanalen die de
kabelexploitanten verplicht zijn door te geven ("must carry")151. Zij hebben tevens
verduidelijkt dat voor alle (andere) kanalen normale marktbeginselen zouden gelden,
wat betekent dat over de prijs van de auteursrechten vrij zou worden onderhandeld
tussen de kabelexploitanten en de publieke omroep.
(200) Wat de verplicht door te geven kanalen betreft, is de Commissie, net als in de
beschikking over de ad-hocfinanciering van de Nederlandse publieke omroep152 van
oordeel dat de commerciële overeenkomsten tussen de omroepen en de
kabelexploitanten verschillende vormen kunnen aannemen, met name gelet op het feit
dat de transactie de uitwisseling behelst van doorgiftediensten in ruil voor de
beschikbaarheid van inhoud, wat voor beide partijen van waarde is. In die
beschikking luidde de conclusie dat er geen duidelijke aanwijzingen waren dat de
NPO in strijd met marktgedrag had gehandeld.
(201) De Commissie is van oordeel dat een must carry-verplichting het
onderhandelingsproces kan beïnvloeden. Ze geeft onderhandelingsmacht aan de
publieke omroep, aangezien de kabelexploitanten wettelijk verplicht zijn een "must
carry"-kanaal door te geven. Het is dan ook begrijpelijk dat het Nederlandse parlement
op de een of andere manier de vergoedingen wil regelen die de publieke omroep moet
berekenen voor auteursrechten in verband met "must carry"-kanalen. Wanneer hij zich
aan deze "prijsverordening" houdt, kan een publieke omroep er niet van worden
beschuldigd inbreuk te maken op de marktbeginselen. Voor andere kanalen, die geen
"must carry"-status hebben, acht de Commissie het evenwel passend dat de publieke
omroepen hun auteursrechten moeten exploiteren op normale marktvoorwaarden153
om de behoefte aan overheidsfinanciering niet onnodig te doen toenemen. De
Commissie is daarom van mening dat voor die kanalen normale
marktonderhandelingen moeten worden gevoerd154.
(202) Meer in het algemeen houdt de Commissie rekening met diverse bepalingen die de
publieke omroep ertoe verplichten de marktvoorwaarden in acht te nemen, zoals de
verplichting om nevenactiviteiten op marktvoorwaarden uit te voeren, de regel dat
nevenactiviteiten minstens kostendekkend moeten zijn, het verbod op
kruissubsidiëring155 en het verbod voor de publieke omroep om dienstbaar te zijn aan

150

Mediawet 2008, artikel 2.134.
Mediawet 2008, paragraaf 6.3.1.2.
152
C(2006)2084 definitief.
153
Dit impliceert, mede gelet op de bezorgdheid in verband met de bundeling van diensten, dat ook andere
mededingingsregels in acht worden genomen, met name de artikelen 101 en 102 VWEU.
154
De Nederlandse autoriteiten hebben de Commissie gemeld dat de publieke omroep (NPO) en de
kabelexploitanten (NLKabel) momenteel onderhandelen over een nieuwe overeenkomst. Nationaal toezicht
op het marktgedrag wordt uitgeoefend door de Nederlandse mededingingsautoriteit (NMa) en het
Commissariaat voor de Media.
155
Zie ook het verslag van de Nederlandse Rekenkamer.
151

41

het maken van winst door derden156. Nadere verduidelijking is te vinden in de
richtsnoeren van het Commissariaat.
8.4.5.

Conclusie betreffende de evenredigheid

(203) De Commissie is van oordeel dat het bestaande systeem van overheidsfinanciering van
het Nederlandse publieke omroepbestel niet voldoende de evenredigheid van de steun
garandeert, gelet op het ontbreken van een adequate controle achteraf op
overcompensatie en van een afdoend mechanisme om na te gaan of nieuwe
audiovisuele diensten voldoen aan de voorwaarden van het Protocol van Amsterdam,
onder meer om te verzekeren dat de verstoring van de concurrentie en van het
grensoverschrijdende handelsverkeer niet strijdig is met het gemeenschappelijke
belang van de Unie.
8.5. Conclusies van de beoordeling van de huidige financieringsregeling
(204) Om die redenen komt de Commissie tot de algemene conclusie dat – ondanks de
wijzigingen van het juridische kader na de artikel 17-brief – de bestaande jaarlijkse
financieringsregeling voor de publieke omroep in Nederland in haar huidige vorm niet
verenigbaar is met het VWEU.
9.

DIENSTIGE MAATREGELEN

(205) Gelet op het vorenstaande, na bespreking van de bezwaren van de Commissie met de
Nederlandse autoriteiten en met inachtneming van de wijzigingen die na de artikel 17brief van de Commissie in de mediawet zijn aangebracht, acht de Commissie de
volgende maatregelen dienstig om de verenigbaarheid met de regels van het VWEU
inzake staatssteun te garanderen.
(206) De omschrijving van de opdracht op het gebied van nieuwe audiovisuele diensten
moet op passende wijze verder worden verduidelijkt, door een wijziging van de
mediawet en/of door andere wetgeving en/of door van geval tot geval te bepalen welke
diensten tot de publieke taak behoren. Dit is in het bijzonder nodig voor diensten
waarvoor op de een of andere wijze moet worden betaald en waarvan niet per definitie
vaststaat dat ze niet tot de publieke taak behoren (zie punt (214)). Een dergelijke
beoordeling van geval tot geval zou kunnen plaatsvinden in het kader van de
voorafgaande toetsing van de impact op de markt (zie hieronder) overeenkomstig de
Algemene wet bestuursrecht, waarbij – op basis van het concessiebeleidsplan voor de
publieke omroep – geplande nieuwe audiovisuele diensten worden toegewezen dan
wel geweigerd als onderdeel van de publieke taak.
(207) In die hypothese krijgt het concessiebeleidsplan echter een belangrijke functie ter
verduidelijking van de publieke taakopdracht en moet dit derhalve voldoende
gedetailleerd zijn. De geplande nieuwe audiovisuele diensten moeten daartoe in het
concessiebeleidsplan aanzienlijk omstandiger worden beschreven, zodat derden
kunnen weten welke diensten, na een ex ante beoordeling, mogelijk als een onderdeel
van de publieke taak zullen worden toegewezen. Voorts moeten in de
156

Mediawet 2008, artikelen 2.132, 2.135 en 2.141.
42

prestatieovereenkomst (zie ook hieronder), die de publieke omroep de verplichting van
een gemengd programma-aanbod oplegt, sancties worden opgenomen om de
nakoming van de verplichtingen die uit de publieke taak voortvloeien, af te dwingen.
(208) Daarenboven moeten nieuwe audiovisuele diensten die niet voldoen aan de culturele,
sociale en democratische behoeften van de Nederlandse samenleving, in de toekomst
ondubbelzinnig en op transparante wijze worden uitgesloten van de publieke taak. Het
gaat dan met name om de online promotie en distributie van reisbureaudiensten door
publieke omroepverenigingen of om online merchandising. Voorts moet in de
omschrijving van de publieke taak een duidelijker onderscheid worden gemaakt tussen
de loutere aankondiging van radio- en tv-programma's, die met recht een onderdeel
van de publieke taak kan zijn, en elke vorm van commerciële exploitatie van de
intellectuele eigendomsrechten in wekelijkse programmabladen, die overduidelijk als
een commerciële activiteit moet worden aangemerkt157.
(209) Wat de toewijzing van de publieke omroeptaak betreft, moet, als Nederland ervoor
kiest de publieke taak met betrekking tot nieuwe audiovisuele diensten vast te stellen
via de ex ante beoordelingsprocedure, het uiteindelijke besluit waarin het resultaat van
die beoordeling wordt neergelegd, juridisch bindend zijn voor de publieke omroep.
Om de toewijzing mede via de prestatieovereenkomst te laten verlopen, moeten de
Nederlandse autoriteiten voorts garanderen dat er passende sancties staan op inbreuken
op de prestatieovereenkomst wanneer de publieke omroep diensten aanbiedt die niet
beantwoorden aan de publieke taak zoals die o.m. in de prestatieovereenkomst is
omschreven.
(210) Met betrekking tot het vereiste dat de financiering van de publieke omroep de
mededinging en de handelsvoorwaarden niet mag beïnvloeden in een mate die strijdig
is met het algemeen belang (evenredigheid), moeten de Nederlandse autoriteiten de
volgende maatregelen nemen.
(211) Om te beginnen moet worden gegarandeerd dat de totale overheidsfinanciering van de
publieke omroep boven de nettokosten van de publieke taak voldoet aan de
minimumvereisten inzake financiële discipline zoals vermeld in de punten 73, 74 en
79 van de omroepmededeling, ongeacht de boekhoudkundige verwerking. Zoals
hierboven uiteengezet is momenteel niet alle overheidsfinanciering aan een dergelijke
controle onderworpen. Overcompensatie in de zin van de punten 73 en 74 van de
omroepmededeling moet op transparante wijze worden vastgesteld en onderworpen
zijn aan een onafhankelijke en daadwerkelijke controle op nationaal niveau.
(212) In de tweede plaats moeten nieuwe audiovisuele diensten, zoals bepaalde
onlineactiviteiten, onderworpen worden aan de ex ante beoordeling zoals beschreven
in onderdeel 6.7, meer bepaald de punten 84-89 van de omroepmededeling. De
bestaande voorbereidingsprocedure uit de Algemene Wet Bestuursrecht moet worden
verbeterd wat de transparantie van het raadplegingsproces betreft. Het opstarten van de
raadpleging moet op passende wijze proactief worden bekendgemaakt en derden
moeten voldoende tijd hebben om te reageren.

157

Zie punt 49 van de omroepmededeling ("Dit betekent dat publieke omroepen wel commerciële activiteiten,
zoals de verkoop van advertentieruimte, mogen uitoefenen om inkomsten te verwerven, maar dat dergelijke
activiteiten niet als onderdeel van de publieke taak kunnen worden beschouwd").
43

(213) De ontheffing voor experimenten moet worden omschreven conform punt 90 van de
omroepmededeling. Die uitzondering moet beperkt blijven tot het testen van
innoverende diensten op beperkte schaal wat betreft duur en publiek. Ze mag niet
misbruikt worden voor de introductie van een volwaardige, significante nieuwe dienst,
die wél onderworpen moet worden aan een voorafgaand beoordelingsproces zoals
beschreven in punt (212).
(214) In de derde plaats moeten betaaldiensten weliswaar niet noodzakelijk als een
kennelijke fout worden aangemerkt, maar moeten de Nederlandse autoriteiten toch
nagaan of zij het onderscheidende karakter van de publieke taak niet in het gedrang
brengen (kennelijke fout) en of zij de voorwaarden inzake het handelsverkeer en de
mededingingsvoorwaarden in de Gemeenschap [Unie] niet zodanig veranderen dat het
gemeenschappelijk belang zou worden geschaad (evenredigheid). Nieuwe
betaaldiensten moeten bijgevolg onderworpen worden aan een voorafgaande
beoordeling als beschreven in punt 83 van de omroepmededeling.
10. DOOR NEDERLAND GEDANE TOEZEGGINGEN
(215) Na overleg over de wijze waarop tegemoet kon worden gekomen aan de eerste
bezwaren die in de artikel 17-brief waren geuit en die in vergaderingen verder uiteen
waren gezet, ook in verband met de Mediawet 2008, hebben de Nederlandse
autoriteiten bij brief van 26 november 2009 een ruime samenvatting verstrekt van de
toezeggingen die zij in het kader van het onderhavige onderzoek hebben gedaan. Deze
toezeggingen zijn tot op zekere hoogte reeds geïmplementeerd in de Mediawet 2008.
De toezeggingen worden hieronder samengevat, waar dienstig onder verwijzing naar
de Mediawet 2008.
10.1.

De publieke taakopdracht

(216) In de Mediawet 2008 hebben de Nederlandse autoriteiten een nieuwe omschrijving
van de publieke taakopdracht opgenomen158, waarin het onderscheid tussen
hoofdtaken (tv, radio) en neventaken (internet, mobiele diensten enz.) is opgeheven.
De Nederlandse autoriteiten leggen uit dat de omvang van de publieke taak om te
beginnen beperkt wordt door de omschrijving van de publieke mediaopdracht, die
gebaseerd is op de begrippen "mediadienst" en "media-aanbod". Die begrippen zijn
gedefinieerd in artikel 1.1 van de Mediawet 2008 en beperken de publieke
taakopdracht tot elektronische producten (bv. geen gedrukte media).
(217) De publieke taakopdracht wordt verder beperkt door het feit dat het een mix van
informatie, educatie en cultuur moet zijn, hetgeen merchandising (bv. verkoop van
Sesamstraatpoppen) en e-commerce (bv. verkoop van reizen) uitsluit. Betaaldiensten
zijn niet per definitie géén onderdeel van de publieke taak.
(218) Het Commissariaat houdt een openbaar register bij van commerciële activiteiten die
niet tot de publieke taak behoren (zogeheten nevenactiviteiten). De Nederlandse
autoriteiten hebben bevestigd dat de online promotie en verkoop van
reisbureaudiensten door sommige publieke omroepverenigingen, online
merchandising (webwinkels) en de commerciële exploitatie van programmabladen
158

Artikel 2.1 van de Mediawet 2008.
44

worden beschouwd als commerciële activiteiten en niet met overheidsgeld mogen
worden gefinancierd.
(219) Voorts moet de publieke omroep op grond van de publieke taak zoals omschreven in
de Mediawet 2008159, om de vijf jaar in zijn concessiebeleidsplan aangeven welke
programmakanalen en overige aanbodkanalen zij op de markt wensen aan te bieden.
Deze aanbodkanalen omvatten bestaande diensten en – deels – ook nieuwe
audiovisuele diensten zoals internetdiensten of mobiele diensten, maar ook nieuwe
themakanalen voor radio en tv. In een specifiek onderdeel van het
concessiebeleidsplan moet de publieke omroep dan toelichten waarom de
voorgenomen nieuwe diensten passen in het totale bestaande aanbod van de publieke
omroep160. Dit wordt ondersteund door een omgevingsanalyse, die een deel omvat
waarin het bestaande marktaanbod wordt beschreven.
(220) Voordat dergelijke diensten kunnen worden opgezet, moet de minister aard en aantal
van de programma- en overige aanbodkanalen die in het concessiebeleidsplan voor de
komende vijf jaar gepland worden, goedkeuren161. Er is voorzien in een ex ante
beoordelingsprocedure voordat dergelijke nieuwe diensten kunnen worden opgestart.
De goedkeuring door de minister verloopt in drie fasen en vindt procedureel plaats op
basis van de Algemene wet bestuursrecht. De Nederlandse autoriteiten hebben
toegelicht dat de voorafgaande beoordeling in de eerste fase wordt toegespitst op de
vraag of een nieuwe audiovisuele dienst voldoet aan de democratische, sociale en
culturele behoeften van de samenleving. Voor de tweede en de derde fase, waarin o.m.
de impact van een nieuwe dienst op de markt wordt beoordeeld, moge worden
verwezen naar punt (234).
(221) In een eerste fase wordt de maatschappelijke waarde van de geplande nieuwe
audiovisuele diensten getoetst. Dit betekent dat de minister voor elke individuele
nieuwe dienst tegen de achtergrond van het totale publieke omroepaanbod in
Nederland162 afzonderlijk beoordeelt of deze voldoet aan de democratische, sociale en
culturele behoeften van de samenleving163. De minister vraagt advies aan het
Commissariaat voor de Media en de Raad voor Cultuur over het concessiebeleidsplan
en over de vraag of de in het concessiebeleidsplan voorgenomen nieuwe diensten
passen binnen de in de mediawet gestelde taakopdracht. Op basis van dit advies en
zijn eigen oordeel kan de minister besluiten een verzoek tot het opzetten van nieuwe
audiovisuele diensten (geheel of gedeeltelijk) af te wijzen indien hij van oordeel is dat
een voornemen niet (geheel) aan de vereisten van de publieke taak voldoet.
Vervolgens stelt de minister een ontwerpbesluit op waarin de voorgenomen nieuwe
diensten worden samengevat. De Nederlandse autoriteiten hebben toegezegd dat het
ontwerpbesluit een zo gedetailleerde, duidelijke en specifieke uiteenzetting van zowel
de aard als de omvang van de voorgenomen nieuwe diensten zal bevatten, dat derden
159

Artikel 2.20 van de Mediawet 2008.
Onderdeel 3.2.1.3 van de toezeggingen. "De onderbouwing van de publieke omroep bevat ook een
omschrijving van de positie van zijn nieuwe activiteiten binnen de publieke mediaopdracht, de relatie met
het andere aanbod van de publieke omroep en een inhoudelijke benadering vanuit thema's en doelgroepen.
Dit wordt ondersteund door een omgevingsanalyse met onderdelen als "beoogde publieksgroepen".
161
Artikel 2.21 van de Mediawet 2008.
162
Onderdeel 3.2.1.3 van de toezeggingen ("De beoordeling van nieuwe diensten 'in zijn totaliteit' houdt in dat
iedere voorgenomen dienst wel afzonderlijk wordt beoordeeld, maar in het licht van het totale aanbod van de
publieke omroep").
163
De criteria zijn vastgelegd in artikel 2.1, lid 2, van de Mediawet 2008.
160

45

in staat worden gesteld om onderbouwde opmerkingen in te dienen164. Het
ontwerpbesluit wordt daarna gepubliceerd op de website van het ministerie en in de
nieuwsbrief Cultuur en Media. Voor de tweede en derde fase moge nogmaals worden
verwezen naar punt (234) e.v..
(222) Jaarlijks kunnen in het kader van de begrotingscyclus wijzigingen in de goedgekeurde
diensten worden aangebracht, waarbij een soortgelijke procedure wordt gevolgd.
Zowel de in het concessiebeleidsplan opgenomen diensten of de uitzonderlijke
verzoeken van publieke omroepen om buiten de vijfjaarlijkse cyclus nieuwe diensten
goed te keuren, als het besluit van de minister worden gepubliceerd. Aangezien zowel
het concessiebeleidsplan als de besluiten worden gepubliceerd, moet de publieke
taakopdracht volgens de Nederlandse autoriteiten voor derden duidelijk zijn.
(223) De Nederlandse autoriteiten zeggen toe dat zij op bindende wijze zullen opleggen dat
het concessiebeleidsplan voldoende gedetailleerd moet zijn om derden in staat te
stellen te weten hoe de publieke omroep voornemens is zijn publieke taak uit te
voeren.
(224) Op basis van het concessiebeleidsplan wordt een prestatieovereenkomst165 gesloten
tussen de NPO, als vertegenwoordiger van de publieke omroepen, en de minister. In
die overeenkomst wordt meer in detail beschreven – met vermelding van kwalitatieve
en kwantitatieve doelstellingen – welke activiteiten moeten worden verricht en welke
doelstellingen moeten worden bereikt, en wordt de diversiteit in het aanbod van de
publieke omroep gewaarborgd. De Nederlandse autoriteiten zeggen toe dat in
toekomstige prestatieovereenkomsten maatregelen tegen niet-naleving ervan, onder
meer een sanctiebepaling, zullen worden opgenomen.
(225) De Nederlandse autoriteiten zeggen toe dat voor betaaldiensten een ex ante
beoordeling zoals beschreven in onderdeel 10.3 verplicht zal zijn.
10.2.

Toewijzing en toezicht

(226) Zoals uitgelegd in punt (209) is het voor een correcte toewijzing van de publieke
taakopdracht vereist dat het uiteindelijke besluit waarin het resultaat van die
beoordeling wordt neergelegd, juridisch bindend moet zijn voor de publieke omroep.
De Nederlandse autoriteiten zeggen in dit verband toe dat in toekomstige
prestatieovereenkomsten maatregelen tegen niet-naleving ervan, onder meer een
sanctiebepaling, zullen worden opgenomen (zie ook punt (224)). Het
toewijzingsproces begint met het concessiebeleidsplan van de publieke omroep,
gevolgd door een besluit van de minister tot goedkeuring van (nieuwe) diensten die de
publieke omroep mag aanbieden, en wordt afgesloten met een prestatieovereenkomst
waarin concreet de vereisten worden vastgelegd waaraan de publieke omroepen
moeten voldoen.
(227) In het kader van de controle achteraf moet de publieke omroep jaarlijks aan de
minister en aan het Commissariaat verslag uitbrengen166 over de uitvoering van de
publieke taak en de mate waarin de in de prestatieovereenkomst neergelegde
164

Onderdeel 3.2.1.3 van de toezeggingen.
Artikel 2.22 van de Mediawet 2008.
166
Artikel 2.58 van de Mediawet 2008.
165

46

doelstellingen zijn bereikt. Het Commissariaat controleert en valideert deze jaarlijkse
verslagen en rapporteert hierover aan/adviseert de minister. De Nederlandse
autoriteiten verwijzen voorts naar de vijfjaarlijkse evaluatie van de wijze waarop
uitvoering wordt gegeven aan de publieke taakopdracht167.
10.3.

Evenredigheid

10.3.1. Nettokostenbeginsel en transparantie
(228) De Nederlandse autoriteiten hebben toegelicht dat het Handboek Financiële
Verantwoording bij ministeriële regeling168 is gewijzigd in 2005, 2008 en meest recent
in augustus 2009 om de transparantie te vergroten en regels voor de kostentoerekening
in te voeren.
(229) Voorts hebben de Nederlandse autoriteiten uitgelegd dat krachtens de Mediawet
2008169 in beginsel alle inkomsten, d.w.z. overheidsfinanciering, netto inkomsten van
commerciële
activiteiten,
lidmaatschapsbijdragen
en
inkomsten
uit
verenigingsactiviteiten, dienen te worden aangewend voor de financiering van de
publieke taakopdracht. Bij wijze van uitzondering mogen lidmaatschapsbijdragen
evenwel worden gebruikt voor de financiering van verenigingsactiviteiten en mag een
nettoverlies uit verenigingsactiviteiten worden gecompenseerd met winst uit de
verkoop van programmabladen (een nevenactiviteit).
(230) De Nederlandse autoriteiten hebben toegelicht dat de NPO overeenkomstig de
Mediawet 2008170 individuele publieke omroepen kan toestaan met overheidsmiddelen
een programmareserve aan te leggen. Het bedrag van de reserves kan variëren tussen
publieke omroepen onderling171, maar het totale bedrag van de reserves mag niet meer
bedragen dan 10% van het totaal van de door de minister ter beschikking gestelde
budgetten. Wanneer de reserves van een individuele publieke omroep de door de NPO
vastgestelde limiet overschrijden, moet het teveel aan de NPO worden terugbetaald172.
(231) Wanneer het totaal van de programmareserves van de individuele publieke omroepen,
inclusief de aan de NPO terugbetaalde bedragen, meer dan 10% van de in totaal door
de minister ter beschikking gestelde budgetten bedraagt, vordert het Commissariaat
het surplus terug en voegt het deze middelen toe aan de algemene mediareserve. De
Nederlandse autoriteiten zeggen toe dat de overheidsgelden die de NPO voor zijn
coördinatietaken ontvangt, en waarbij overcompensatie in de stichtingsreserve
terechtkomt, voortaan zullen worden meegerekend om te bepalen of de algemene
beperking tot 10% is overschreden. Voor de stichtingsreserve van de NPO zal het
plafond van 10% gelden dat is vastgelegd in punt 73 van de omroepmededeling en/of
is geoormerkt overeenkomstig punt 74 van de omroepmededeling (zie punt (232)).

167

Mediawet, artikel 2.184.
Artikel 2.172 van de Mediawet 2008.
169
Volgens de Nederlandse autoriteiten vloeit dit voort uit artikel 2.146 van de mediawet. Het lijkt echter eerder
een gevolg van artikel 2.135 van de Mediawet 2008.
170
Artikelen 2.174-2.177 van de Mediawet 2008.
171
Volgens de Nederlandse autoriteiten geldt een drempel van 20% voor kleine publieke omroepen en van 5%
voor grote publieke omroepen.
172
Deze overdracht valt buiten het bestek van deze procedure (zie punt (55)).
168

47

(232) De Nederlandse autoriteiten hebben toegezegd het totaal aan gereserveerde middelen
dat boven de nettokosten van de publieke taak uitkomt (gereserveerde
overcompensatie) te beperken tot 10% van de begrote jaaruitgaven voor de publieke
taak. Meer bepaald hebben de Nederlandse autoriteiten toegezegd artikel 2.174 van de
mediawet zodanig aan te passen dat de stichtingsreserve van de NPO onder de
berekening en toepassing van het algemene maximum van 10% valt.
(233) Voorts hebben de Nederlandse autoriteiten toegezegd de Commissie in kennis te
stellen in gevallen waarin bij wijze van uitzondering gebruik wordt gemaakt van de in
punt 74 van de omroepmededeling vermelde mogelijkheid om meer dan 10% van de
jaarlijks begrote uitgaven te reserveren. De Nederlandse autoriteiten hebben toegezegd
in dergelijke gevallen de gereserveerde middelen vooraf op bindende wijze specifiek
te bestemmen (oormerken) voor een niet-recurrente, aanzienlijke uitgave die nodig is
voor het vervullen van de publieke taak en deze reservering te beperken in de tijd173.
10.3.2. Nieuwe audiovisuele diensten en ex ante beoordeling
(234) Zoals uiteengezet in punt (219) zullen de Nederlandse autoriteiten nieuwe
audiovisuele diensten toewijzen via een goedkeuringsprocedure in drie fasen, die
uiteindelijk leidt tot een besluit van de minister, die de door de publieke omroep in zijn
concessiebeleidsplan geplande (en in individuele verzoeken tot goedkeuring in het
kader van de jaarlijkse begrotingscyclus gevraagde) nieuwe diensten goedkeurt (of
afwijst/aanpast).
(235) Zoals uiteengezet in punt (221) wordt in een eerste fase de maatschappelijke waarde
van de geplande nieuwe audiovisuele diensten getoetst. De tweede fase begint met de
bekendmaking van het ontwerpbesluit waarvan de Nederlandse autoriteiten hebben
toegezegd dat het een zo gedetailleerde, duidelijke en specifieke uiteenzetting van
zowel de aard als de omvang van de voorgenomen nieuwe diensten zal bevatten, dat
derden in staat worden gesteld om onderbouwde opmerkingen in te dienen174.
(236) Dit ontwerpbesluit wordt vervolgens aan een publieke raadpleging onderworpen175. De
Nederlandse autoriteiten hebben toegezegd, bij het vaststellen van een besluit tot
goedkeuring van nieuwe audiovisuele diensten, conform artikel 3:16 van de Algemene
wet bestuursrecht, gebruik te maken van de ´uniforme openbare
voorbereidingsprocedure´, inclusief het verplicht horen van belanghebbenden176.
Daarenboven hebben de Nederlandse autoriteiten toegezegd actief aan de
belanghebbenden te communiceren wanneer een dergelijke procedure wordt opgestart.
In elk geval zal het ministerie door middel van een bericht op zijn website en in de
nieuwsbrief Cultuur en Media de aanvang van de raadplegingstermijn bekendmaken.
(237) In het kader van de uniforme openbare voorbereidingsprocedure kunnen derden
binnen 6 weken na de bekendmaking van het ontwerpbesluit hun zienswijzen daarop
kenbaar maken. Als een onderdeel van het raadplegingsproces zal het ministerie een
algemene hoorzitting en/of bilaterale gesprekken met belanghebbenden organiseren177.
173

De Commissie is ervan op de hoogte dat Nederland een beroep wil doen op deze uitzondering […].
Onderdeel 3.2.1.3 van de toezeggingen.
175
Awb, artikel 3.2.
176
Algemene wet bestuursrecht, afdeling 3.4.
177
"Het bestuursorgaan kan er ook voor kiezen, één of meer aparte gesprekken met belanghebbenden te voeren".
174

48

Derden kunnen dan hun zienswijze geven op alle mogelijke schadelijke markteffecten
van de voorgenomen nieuwe diensten. Naast het raadplegen van derden kan de
minister ook op andere wijzen informatie vergaren, bijvoorbeeld door het inwinnen
van extern advies178.
(238) In een derde fase weegt de minister de waarde van een nieuwe audiovisuele dienst
voor de samenleving af tegen de schadelijke gevolgen ervan. De Nederlandse
autoriteiten hebben toegezegd de onderbouwde (schadelijke) effecten voor de markt
overeenkomstig punt 88 van de omroepmededeling af te wegen tegen de waarde van
de voorgenomen nieuwe diensten voor de samenleving179. Punt 88 van de
Omroepmededeling 2009 luidt als volgt:
"Ten einde te garanderen dat de overheidsfinanciering van significant nieuwe audiovisuele
diensten de voorwaarden inzake het handelsverkeer en de mededingingsvoorwaarden niet
zodanig verandert dat het gemeenschappelijk belang wordt geschaad, beoordelen de lidstaten,
aan de hand van de uitkomsten van de open raadpleging, de totale impact van een nieuwe
dienst op de markt door de situatie mèt de geplande nieuwe dienst af te zetten tegen die zonder
de nieuwe dienst. Bij de beoordeling van de impact op de markt zijn relevante aspecten
bijvoorbeeld het bestaan van een vergelijkbaar of substitueerbaar aanbod, concurrentie
tussen redacties, de marktstructuur, de marktpositie van de publieke omroep, de mate van
concurrentie en de mogelijke effecten op particuliere initiatieven. Deze effecten dienen te
worden afgewogen tegen de waarde van de betrokken diensten voor de samenleving. In het
geval van overwegend negatieve effecten op de markt zou de overheidsfinanciering voor
audiovisuele diensten alleen evenredig blijken te zijn wanneer deze is gerechtvaardigd door
het feit dat deze toegevoegde waarde oplevert in termen van het vervullen van de
democratische, sociale en culturele behoeften van de samenleving, mede rekening houdende
met het bestaande totale aanbod van de publieke omroep."

(239) Het uiteindelijke besluit van de minister over de voorafgaande beoordeling, waarin de
nieuwe dienst kan worden afgewezen, aangepast of goedgekeurd, moet in alle
opzichten (waarde voor de samenleving en impact op de markt) deugdelijk
gemotiveerd zijn, zoals voorgeschreven door artikel 3:46 van de Algemene wet
bestuursrecht180, en is vatbaar voor beroep bij de bestuursrechter. Het besluit wordt
bekendgemaakt.
(240) Overeenkomstig punt 90 van de omroepmededeling kunnen innoverende diensten als
"experimenten" worden vrijgesteld van de voorafgaande beoordeling van hun impact
op de markt. De Nederlandse autoriteiten zeggen toe dat experimenten op een zo
beperkt mogelijke schaal en slechts voor beperkte duur zullen worden getest. Dit
betekent dat het publieksbereik van het experiment beperkt zal blijven181 en dat de
maximumduur van een experiment zal worden beperkt tot een jaar. De Nederlandse
autoriteiten hebben ook bepaald dat de voor dergelijke projecten beschikbare middelen
niet meer mogen bedragen dan 2% van de jaarlijkse compensatie die aan de publieke
omroep wordt toegekend voor diens publieke taak.
178

Wanneer het externe advies betrekking heeft op door derden geformuleerde zienswijzen, zal deze derde in de
gelegenheid worden gesteld op dat advies te reageren.
179
"De minister zal, in overeenstemming met paragraaf 88 van de 2009 Omroepmededeling, de (schadelijke)
markeffecten van een nieuwe audiovisuele dienst, in het bijzonder op basis van de door belanghebbenden
aangedragen zienswijzen, beoordelen en afwegen tegen de waarde van de betrokken diensten voor de
samenleving" (brief van de Nederlandse autoriteiten van 26.11.2009, blz. 19).
180
Onderdeel 3.2.1.3 van de toezeggingen, onder het kopje "De tweede fase: het besluit".
181
Tenzij dit door technische omstandigheden niet mogelijk is of alleen tegen onevenredig hoge kosten.
49

10.3.3. Marktprincipe
(241) De Nederlandse autoriteiten hebben bevestigd dat verscheidene bepalingen van de
Mediawet 2008 de publieke omroepen verplichten om zich marktconform te gedragen
bij hun activiteiten buiten de publieke taak. Om te beginnen mag de publieke omroep
overheidsgeld niet gebruiken voor commerciële activiteiten182 en moeten die
commerciële activiteiten op marktvoorwaarden worden verricht183. Om het verbod op
kruissubsidiëring te kunnen handhaven, moeten publieke omroepen een
boekhoudkundige scheiding toepassen.
(242) Ook het verbod om dienstbaar te zijn aan het maken van winst door derden is
gehandhaafd184, waardoor het de publieke omroep verboden is meer dan normale
marktprijzen te betalen voor diensten van derden. Het Commissariaat ziet toe op de
naleving van deze bepalingen en heeft meer specifiek een beleidslijn opgesteld met
betrekking tot nevenactiviteiten, die moeten worden goedgekeurd voordat publieke
omroepen ze mogen verrichten. Volgens de Nederlandse autoriteiten zijn de regels
over het rechtmatige gebruik van middelen onder de Mediawet 2008 steeds beter
gestroomlijnd, mede naar aanleiding van aanbevelingen van de Nederlandse
Rekenkamer.
(243) Wat de deelneming van de NPO in Nozema betreft, hebben de Nederlandse
autoriteiten de Commissie meegedeeld dat de NPO (en de Wereldomroep) hun
aandeelhouderschap in Nozema hebben beëindigd185.
11. BEOORDELING VAN DE DOOR NEDERLAND GEDANE TOEZEGGINGEN
(244) De Commissie heeft de door Nederland gedane toezeggingen getoetst aan de bezwaren
die zij had geuit in de artikel 17-brief en in latere verzoeken om inlichtingen en
gesprekken, mede met inachtneming van de in de Mediawet 2008 opgenomen
wijzigingen.
11.1.

De publieke taakopdracht

(245) De Nederlandse autoriteiten hebben niet voorgesteld de omschrijving van de publieke
taakopdracht in artikel 2.1 van de mediawet te verduidelijken. Derhalve moet worden
nagegaan of andere maatregelen dan de omschrijving in de mediawet de publieke taak
van de Nederlandse publieke omroep voldoende nauwkeurig kunnen bepalen om de
Commissie in staat te stellen haar onderzoek uit hoofde van artikel 106, lid 2, VWEU
uit te voeren.
(246) De Nederlandse autoriteiten hebben toegezegd de omschrijving van de publieke taak
met name voor audiovisuele diensten te verduidelijken in het kader van de procedure
voor ex ante beoordeling door de minister overeenkomstig de Algemene wet
bestuursrecht186. Het uitgangspunt voor dat proces is de beschrijving van een
182

Mediawet, artikel 2.135.
Artikelen 2.132-2.134 van de Mediawet 2008.
184
Artikel 2.141 van de Mediawet 2008.
185
Brief van de Nederlandse autoriteiten van 22 juni 2007, en brief van 26 november 2009, voetnoot 38, blz. 26.
186
Onderdeel 3.2.1.3 van de toezeggingen.
183

50

voorgenomen nieuwe audiovisuele dienst in het concessiebeleidsplan van de publieke
omroep. Als eerste fase van de beoordelingsprocedure gaat de minister, na advies van
twee onafhankelijke instanties, voor elke dienst afzonderlijk na of deze voldoet aan de
democratische, sociale en culturele behoeften van de samenleving. Vervolgens maakt
de minister een ontwerpbesluit bekend waarin wordt aangegeven welke diensten hij
voornemens is goed te keuren, voordat is gekeken naar mogelijke effecten op de
markt, m.a.w. welke diensten voldoen aan de publieke waarde voor de Nederlandse
samenleving.
(247) De Nederlandse autoriteiten hebben toegezegd het concessiebeleidsplan op bindende
wijze zodanig te verbeteren en verduidelijken dat derden voortaan uit het plan zullen
kunnen aflezen welke specifieke diensten de publieke omroep voornemens is in de
komende vijf jaar als onderdeel van de publieke taak aan te bieden187. Voorts hebben
de Nederlandse autoriteiten toegezegd in elk ontwerpbesluit op zodanig gedetailleerde,
duidelijke en specifieke wijze te zullen verduidelijken welke audiovisuele diensten zij
voornemens zijn toe te wijzen als onderdeel van de publieke taak, dat derden in staat
worden gesteld om hun zienswijzen met betrekking tot aard en omvang van de
voorgenomen nieuwe diensten aannemelijk te onderbouwen. Derden moeten met
andere woorden in staat zijn te begrijpen welke specifieke diensten geacht worden aan
de democratische, sociale en culturele behoeften van de samenleving te voldoen.
(248) Ten slotte hebben de Nederlandse autoriteiten toegezegd sancties op te nemen in de
prestatieovereenkomst, die wordt bekendgemaakt, waarin de in het kader van de
publieke taak te behalen doelstellingen worden vermeld en die de diversiteit van het
aanbod van de publieke omroep moet waarborgen (zie ook punt 253)).
(249) De Commissie kan instemmen met deze werkwijze om de omschrijving van de
publieke taak te verduidelijken door per geval vooraf te beoordelen of nieuwe
audiovisuele diensten het karakter van een publieke taak hebben. De toezegging om de
vermeldingen in het concessiebeleidsplan en de ontwerpbesluiten specifieker te
maken, zal de transparantie van de taakomschrijving verder vergroten doordat derden
vooraf zullen weten welke soorten nieuwe diensten eventueel, na de ex ante
goedkeuringsprocedure, door de minister zullen worden goedgekeurd. De opneming
van sancties in de prestatieovereenkomst zal er mede voor zorgen dat de publieke taak
wordt uitgevoerd met inachtneming van de publieke taakopdracht, en zal garant staan
voor een grote verscheidenheid van diensten.
(250) Wat specifiek betaaldiensten betreft, hebben de Nederlandse autoriteiten toegezegd dat
een ex ante beoordelingsprocedure zal worden gevolgd voor de goedkeuring ervan. De
Commissie kan ermee instemmen dat een dergelijke voorafgaande
beoordelingsprocedure wordt gebruikt om te bepalen of betaaldiensten qua vervulling
van de sociale, democratische en culturele behoeften van de burgers onder de publieke
taak kunnen vallen188.
(251) De Nederlandse autoriteiten hebben tevens bevestigd en daarmee toegezegd dat alle
soorten commerciële activiteiten uitgesloten zijn van de publieke taakopdracht,
inbegrepen de online promotie en verkoop van reisbureaudiensten door sommige
187
188

Onderdeel 3.2.1.1 van de toezeggingen.
De Commissie merkt overigens op dat in de tweede fase van de ex ante beoordelingsprocedure het effect op
de markt onder de loep wordt genomen.
51

publieke omroepverenigingen, online merchandising (webwinkels) en de commerciële
exploitatie van programmabladen189.
(252) In dit verband neemt de Commissie ook nota van de door de Nederlandse autoriteiten
verstrekte toelichting dat het Commissariaat voor de Media, overeenkomstig
artikel 2.132, lid 1, van de mediawet, vooraf onderzoek doet190 naar nevenactiviteiten
van de publieke omroepen en een openbaar register van die activiteiten bijhoudt. De
Commissie acht een dergelijke lijst met voorbeelden nuttig om te beter begrijpen
welke specifieke activiteiten buiten de publieke taakopdracht vallen. De Commissie
merkt echter tevens op dat het Commissariaat niet beoordeelt of concrete activiteiten
onder de publieke taakopdracht vallen en dat uit het feit dat bepaalde activiteiten
worden goedgekeurd als nevenactiviteiten (bv. commerciële activiteiten) niet a
contrario mag worden afgeleid dat alle andere activiteiten van de publieke
omroepverenigingen noodzakelijk een onderdeel van de publieke taak zijn.
11.2.

Toewijzing en toezicht

(253) Met betrekking tot de toewijzing zeggen de Nederlandse autoriteiten toe in
toekomstige prestatieovereenkomsten een bepaling op te nemen betreffende adequate
maatregelen bij niet-nakoming van de overeenkomst door de publieke omroep, dat
onder meer voorziet in de mogelijkheid om sancties op te leggen191.
(254) Dit maakt de prestatieovereenkomst in voldoende mate juridisch bindend om ze als
een volwaardige toewijzingshandeling te erkennen. De Commissie kan bijgevolg
accepteren dat de publieke omroep met een publieke taak is belast op grond van een
geldige toewijzingshandeling die bestaat uit de mediawet, de individuele besluiten van
de minister waarbij specifieke audiovisuele diensten als onderdeel van de publieke
taak worden toegewezen (en waarbij is toegezegd dat deze voor derden gemakkelijk
toegankelijk en transparant zullen zijn), en de prestatieovereenkomst.
11.3.

Evenredigheid

11.3.1. Nettokostenbeginsel en transparantie
(255) Ten aanzien van de in de artikel 17-brief geuite bezwaren betreffende een gebrek aan
voldoende waarborgen om de overheidsfinanciering te beperken tot wat nodig is voor
de uitvoering van de publieke taak, mede gelet op de Mediawet 2008 (zie punt (186)),
neemt de Commissie allereerst nota van de toezegging van de Nederlandse autoriteiten
om het totaal van de gereserveerde overheidsmiddelen boven de nettokosten van de
publieke taak te beperken tot 10% van de begrote jaaruitgaven.
(256) Meer bepaald neemt de Commissie nota van de toezegging van de Nederlandse
autoriteiten om artikel 2.174 van de mediawet zodanig aan te passen dat de

189

Onderdeel 3.1.1 van de toezeggingen.
Artikel 2.132, eerste lid, luidt als volgt: "De publieke media-instellingen mogen alleen na voorafgaande
toestemming van het Commissariaat nevenactiviteiten verrichten".
191
Onderdeel 3.2.1.1 van de toezeggingen.
190

52

stichtingsreserve van de NPO onder de berekening en toepassing van het maximum
van 10% valt.
(257) In de tweede plaats neemt de Commissie nota van de toezegging om de Commissie te
informeren wanneer de Nederlandse autoriteiten gebruik maken van de in punt 74 van
de omroepmededeling vermelde uitzondering en toezeggen de in dat punt genoemde
voorwaarden in acht te nemen. Tegelijk neemt de Commissie nota van het door de
Nederlandse autoriteiten geuite voornemen om van deze uitzondering gebruik te
maken […]192.
(258) In de derde plaats neemt de Commissie nota van de nadere verklaringen van de
Nederlandse autoriteiten dat gereserveerde overcompensatie steeds uitsluitend mag
worden besteed aan activiteiten die tot de publieke taak behoren in het volgende
jaar193, behalve middelen die op grond van punt 74 van de omroepmededeling zijn
gereserveerd, welke uitsluitend mogen worden gebruikt voor de geoormerkte doelen in
hetzelfde jaar als dat waarin de kosten worden gemaakt.
(259) In de vierde plaats neemt de Commissie nota van de nadere toelichting dat elk surplus
boven het maximum van 10% jaarlijks zal worden teruggevorderd en dat het financiële
toezicht zal worden uitgeoefend door het Commissariaat, een onafhankelijke instantie,
op basis van gerealiseerde cijfers194.
(260) Gelet op deze overwegingen is de Commissie van oordeel dat de door Nederland
gedane toezeggingen (zie deel 10) toereikend zijn om te waarborgen dat de aan de
publieke omroep toegekende compensatie niet meer zal bedragen dan wat nodig is
voor de vervulling van de publieke taak, d.w.z. de nettokosten van de publieke taak, en
bijgevolg verenigbaar is met artikel 106, lid 2, VWEU.
11.3.2. Nieuwe audiovisuele diensten en ex ante beoordelingsprocedure
(261) De Commissie is van oordeel dat de toezeggingen die zijn gedaan betreffende een
grotere transparantie in de eerste fase van de procedure door als uitgangspunt te nemen
dat elke audiovisuele dienst afzonderlijk voldoende in detail beschreven moet zijn om
derden in staat te stellen onderbouwde opmerkingen in te dienen (zie punt (247)), een
transparant raamwerk bieden waaraan overeenkomstig het Protocol van Amsterdam
het effect van voorgenomen nieuwe audiovisuele diensten op de markt kan worden
getoetst.
(262) De toezegging om proactief belanghebbenden aan te spreken en meer in het algemeen
het ontwerpbesluit te publiceren, vormt een basis voor een open raadplegingsproces.
Dit wordt nog versterkt door de toezegging om derden minstens 6 weken te geven
voor het indienen van opmerkingen en een verplichte hoorzitting voor derden te
houden195.

192

Dit bedrag maakt thans deel uit van de stichtingsreserve en zou worden herschikt als een reserve in de zin van
punt 74 van de Omroepmededeling 2009 […] (brief van de Nederlandse autoriteiten van 26 november 2009,
blz. 25 en 38).
193
Brief van de Nederlandse autoriteiten van 26 november 2009, blz. 27; mediawet, artikel 2.176.
194
Brief van de Nederlandse autoriteiten van 26 november 2009, blz. 27.
195
Zie punt 88 van de Omroepmededeling 2009.
53

(263) De Commissie heeft zichzelf vergewist van de bereidheid van de Nederlandse
autoriteiten om met name op basis van de open raadpleging de (schadelijke) effecten
van een nieuwe audiovisuele dienst op de markt te beoordelen en de mogelijk
schadelijke effecten op de markt af te wegen tegen de waarde van deze nieuwe
audiovisuele dienst voor de samenleving. De Nederlandse autoriteiten hebben
bovendien toegezegd die beoordeling en afweging uit te voeren overeenkomstig
punt 88 van de omroepmededeling.
(264) De Commissie is in dit verband van mening dat het gebruik van de procedure van de
Algemene wet bestuursrecht bij de beoordeling conform punt 88 van de
omroepmededeling zal bijdragen tot de inachtneming van de regels van het VWEU
inzake staatssteun en meer bepaald de tweede materiële voorwaarde van het Protocol
van Amsterdam, die inhoudt dat de financiering van de publieke omroep "de
voorwaarden inzake het handelsverkeer in de Gemeenschap niet zodanig verandert
dat het gemeenschappelijk belang zou worden geschaad, waarbij rekening wordt
gehouden met de verwezenlijking van de opdracht van deze publieke dienst"196.
(265) De Commissie kan instemmen met het gebruik van de Algemene wet bestuursrecht als
procedureel raamwerk voor de inhoudelijke beoordeling van de in punt 88 van de
omroepmededeling genoemde elementen, omdat het aan de lidstaten staat voor een
voorafgaande beoordeling het institutionele en procedurele kader te kiezen dat het
beste past bij hun eigen publieke omroepbestel en dat voldoende efficiënt is197.
(266) De Commissie heeft met name geen aanwijzingen om te twijfelen aan de
onafhankelijkheid van de minister ten opzichte van het Nederlandse publieke
omroepbestel198. Evenmin zijn er redenen om aan te nemen dat de instantie die belast
is met de beoordeling niet over voldoende middelen of capaciteit zal beschikken om
de waarde en de marktimpact van een nieuwe dienst te beoordelen199.
(267) Gelet op het vorenstaande is de Commissie derhalve van oordeel dat de door
Nederland gedane toezeggingen betreffende de ex ante beoordelingsprocedure
toereikend zijn om te garanderen dat de door de publieke omroepen geplande nieuwe
audiovisuele diensten voldoen aan de voorwaarden van het Protocol van Amsterdam,
namelijk dat die diensten moeten beantwoorden aan de democratische, sociale en
culturele behoeften van de samenleving, terwijl toch naar behoren rekening wordt
gehouden met de potentiële effecten op het handelsverkeer en de mededinging.

196

De toetsing conform punt 88 van de omroepmededeling op nationaal niveau zal een belangrijke garantie
vormen om te voorkomen dat een achteloze uitbreiding van de tot de publieke taak behorende activiteiten
van de publieke omroep buitensporige schade zou toebrengen aan het mediapluralisme door bijvoorbeeld de
gedrukte media uit de onlinemarkt te verdringen en zo hun kansen te verkleinen om in de nieuwe
mediaomgeving te overleven. Een en ander laat de bevoegdheid van de Commissie om na te gaan of
lidstaten de Verdragsbepalingen in acht nemen, onverlet, alsmede haar recht om, zo nodig, ook op basis van
klachten of op eigen initiatief op te treden (punt 91 van de omroepmededeling).
197
Zie de punten 86 en 89 van de Omroepmededeling 2009.
198
Zie punt 89 van de Omroepmededeling 2009 inzake daadwerkelijke onafhankelijkheid.
199
In dit verband neemt de Commissie nota van de door de Nederlandse autoriteiten verstrekte toelichting dat het
ministerie wellicht deskundig advies kan vragen mocht dit in de loop van de ex ante toetsing noodzakelijk
blijken te zijn. Zie onderdeel 3.2.1.3 van het Nederlandse voorstel voor dienstige maatregelen van
18.11.2009 inzake 'belangenafweging'. "Indien de minister zelf niet de nodige kennis in huis heeft kan hij
bijvoorbeeld een adviseur inschakelen. De belanghebbende dient dan weer in de gelegenheid te worden
gesteld op dat advies te reageren".
54

11.3.3. Marktbeginselen
(268) De Nederlandse autoriteiten hebben toegelicht dat de mediawet op juridisch bindende
wijze voorschrijft dat de commerciële activiteiten van de publieke omroep in
overeenstemming moeten zijn met de marktbeginselen. Dit betreft zowel het gedrag
van de publieke omroepen in relatie tot hun dochterondernemingen als hun activiteiten
die buiten de publieke taakopdracht vallen. Bovendien zijn alleen commerciële
activiteiten die verband houden met de publieke taakopdracht toegestaan200.
(269) Aangezien Nozema is afgestoten en het Commissariaat uitdrukkelijk ook toezicht
houdt op het marktgedrag van de publieke omroepen, is de Commissie van oordeel dat
haar aanvankelijke bezwaar uit de artikel 17-brief thans is weggenomen zonder dat er
op dit gebied nog dienstige maatregelen hoeven te worden opgelegd.
12. CONCLUSIES
(270) Overeenkomstig artikel 17 van de procedureverordening201 heeft de Commissie
Nederland in kennis gesteld van haar eerste oordeel dat de geldende omroepwetgeving
niet langer verenigbaar was met de interne markt.
(271) Na beoordeling van de informatie en de argumenten die vervolgens door Nederland
werden overgelegd, komt de Commissie overeenkomstig artikel 18 van de
procedureverordening tot de conclusie dat de bestaande steunregeling niet langer
verenigbaar is met de interne markt. Om te zorgen dat de Nederlandse regeling inzake
jaarlijkse overheidsfinanciering verenigbaar blijft, heeft de Commissie met de
Nederlandse autoriteiten een aantal wijzigingen in het bestaande juridische raamwerk
besproken, en op grond daarvan dienstige maatregelen aanbevolen.
(272) Met de overlegging van de toezeggingen aan de Commissie op 26 november 2009
heeft Nederland aanvaard deze dienstige maatregelen uit te voeren. De Commissie
stemt in met deze toezeggingen. Met het onderhavige besluit neemt de Commissie
kennis van de door Nederland gedane toezeggingen, legt zij de aanvaarding vast
overeenkomstig artikel 19 van de procedureverordening en sluit zij de procedure af.
(273) De Commissie herinnert Nederland aan de verplichting de Commissie in kennis te
stellen van de toepassing van punt 74 van de omroepmededeling. De Commissie
verzoekt Nederland haar een afschrift te bezorgen van de wijzigingen in de wetgeving
die binnen een termijn van 12 maanden na de datum van dit besluit in werking moeten
treden. De toezeggingen betreffende de prestatieovereenkomst en het
concessiebeleidsplan moeten geïmplementeerd worden in het eerstkomende
concessiebeleidsplan en de eerstkomende prestatieovereenkomst in 2010. De
toezeggingen betreffende de ex ante beoordelingsprocedure ten slotte moeten ten
uitvoer worden gelegd in de eerste ex ante beoordelingsprocedure na de datum van dit
besluit.
(274) Deze brief laat de mogelijkheid voor de Commissie onverlet om te allen tijde
bestaande steunregelingen te toetsen aan artikel 108, lid 1, VWEU en dienstige
200
201

Artikelen 2.132-2.134 van de Mediawet 2008.
Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad van 22 maart 1999 tot vaststelling van nadere bepalingen voor de
toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag, PB L 83 van 27.3.1999, blz. 1.
55

maatregelen voor te stellen die de geleidelijke ontwikkeling of de werking van de
interne markt vereist.
Wanneer deze brief vertrouwelijke gegevens bevat die niet aan derden mogen worden
bekendgemaakt, wordt u verzocht de Commissie daarvan binnen vijftien werkdagen vanaf de
ontvangst van dit schrijven in kennis te stellen. Ontvangt de Commissie binnen de
vastgestelde termijn geen met redenen omkleed verzoek, dan neemt zij aan dat u instemt met
mededeling aan derden en bekendmaking van de volledige tekst van dit schrijven in de
authentieke taal op het internet:
http://ec.europa.eu/community_law/state_aids/state_aids_texts_nl.htm
Dit verzoek dient bij aangetekend schrijven of bij faxbericht te worden gericht aan:
Europese Commissie
Directoraat-generaal Concurrentie,
Griffie Staatssteun
Spastraat 3
1049 Brussel
Fax: +32 2 296.12.42
Met bijzondere hoogachting,
Voor de Commissie

Neelie KROES
Lid van de Commissie

56

INHOUDSOPGAVE
1.

PROCEDURE............................................................................................................ 1

2.

BESCHRIJVING VAN HET PUBLIEKE OMROEPBESTEL IN
NEDERLAND EN DE JAARLIJKSE FINANCIERING ..................................... 3
2.1. Algemeen overzicht van het Nederlandse publieke omroepbestel.................... 3
2.2. Historische achtergrond van het Nederlandse publieke omroepbestel.............. 3
2.3. Huidig juridisch kader ....................................................................................... 7
2.3.1.

Publieke taakopdracht ......................................................................... 8

2.3.2.

Andere activiteiten ............................................................................ 10

2.3.3.

Toezicht en handhaving..................................................................... 10

2.3.4.

Financiering van de Nederlandse publieke omroepen ...................... 10

3.

INLEIDING VAN HET ONDERZOEK NAAR STAATSSTEUN .................... 11

4.

DE "ARTIKEL 17-BRIEF"................................................................................... 11

5.

OPMERKINGEN VAN NEDERLAND EN VAN DE KLAGERS NA DE
ARTIKEL 17-BRIEF.............................................................................................. 12
5.1. Opmerkingen van Nederland bij de artikel 17-brief ....................................... 12
5.2. Opmerkingen van de klagers na de artikel 17-brief ........................................ 14
5.2.1.

Omschrijving van de publieke taak ................................................... 14

5.2.2.

Toewijzing......................................................................................... 15

5.2.3.

Evenredigheid van de steun............................................................... 15

5.3. Opmerkingen van Nederland naar aanleiding van de klachten....................... 17
6.

DE VRAAG OF DE MAATREGELEN STAATSSTEUN VORMEN IN DE
ZIN VAN ARTIKEL 107, LID 1, VWEU ............................................................. 18
6.1. Staatsmiddelen ................................................................................................ 18
6.2. Economisch voordeel ...................................................................................... 18
6.3. Vervalsing van de mededinging en beïnvloeding van het handelsverkeer ..... 20
6.4. Conclusie betreffende het steunkarakter van de maatregelen ......................... 21

7.

AARD VAN DE STEUN......................................................................................... 22
7.1. Rechtsgrondslag goedgekeurd vóór de inwerkingtreding van het EEGVerdrag in Nederland ...................................................................................... 23
7.2. Beoordeling van wijzigingen in het wettelijke kader...................................... 23
7.2.1.

Wijzigingen in het bedrag van de steun ............................................ 24

57

8.

7.2.2.

Wijzigingen in het nagestreefde doel door opneming van nieuwe
audiovisuele diensten ........................................................................ 24

7.2.3.

Wijzigingen in de financieringsbron / maatstaf van heffing ............. 25

7.2.4.

Wijzigingen ten aanzien van de betrokken personen en instanties ... 27

7.2.5.

Conclusie ........................................................................................... 27

BEOORDELING VAN DE VERENIGBAARHEID VAN DE HUIDIGE
FINANCIERINGSREGELING............................................................................. 28
8.1. Algemene opmerkingen .................................................................................. 28
8.2. Omschrijving van de publieke taak ................................................................. 29
8.2.1.

Algemene opmerkingen .................................................................... 29

8.2.2.

Omschrijving van de publieke taak ................................................... 30

8.2.3.

Conclusie betreffende de omschrijving van de publieke taak........... 32

8.3. Toewijzing en toezicht .................................................................................... 33
8.3.1.

Toewijzing......................................................................................... 33

8.3.2.

Toezicht ............................................................................................. 34

8.3.3.

Conclusie betreffende toewijzing en toezicht ................................... 34

8.4. Evenredigheid.................................................................................................. 35
8.4.1.

Nettokostenbeginsel en transparantie................................................ 36

8.4.2.

Financiële controlemechanismen ...................................................... 38

8.4.3.

Nieuwe audiovisuele diensten en ex ante beoordeling...................... 39

8.4.4.

Inachtneming van de marktbeginselen .............................................. 40

8.4.5.

Conclusie betreffende de evenredigheid ........................................... 42

8.5. Conclusies van de beoordeling van de huidige financieringsregeling ............ 42
9.

DIENSTIGE MAATREGELEN............................................................................ 42

10. DOOR NEDERLAND GEDANE TOEZEGGINGEN ........................................ 44
10.1. De publieke taakopdracht................................................................................ 44
10.2. Toewijzing en toezicht .................................................................................... 46
10.3. Evenredigheid.................................................................................................. 47
10.3.1. Nettokostenbeginsel en transparantie................................................ 47
10.3.2. Nieuwe audiovisuele diensten en ex ante beoordeling...................... 48
10.3.3. Marktprincipe .................................................................................... 50
11. BEOORDELING
VAN
DE
DOOR
NEDERLAND
GEDANE
TOEZEGGINGEN.................................................................................................. 50
11.1. De publieke taakopdracht................................................................................ 50
11.2. Toewijzing en toezicht .................................................................................... 52
58

11.3. Evenredigheid.................................................................................................. 52
11.3.1. Nettokostenbeginsel en transparantie................................................ 52
11.3.2. Nieuwe audiovisuele diensten en ex ante beoordelingsprocedure .... 53
11.3.3. Marktbeginselen ................................................................................ 55
12. CONCLUSIES......................................................................................................... 55

59