Onderzoeksrapport
Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en
Erfbelasting
Definitief

Colofon
Titel

Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en
Erfbelasting

Uitgebracht aan

Dhr. mr. drs. S.W.H.F. Bruinsma, directeur
concerndirectie Uitvoerings- en Handhavingsbeleid
Belastingdienst

Datum

5 september 2019

Kenmerk

2019-0000147806

Inlichtingen
Auditdienst Rijk
070-342 7700

Inhoud

Inleiding—7
Aanleiding—7
Doel, onderzoeksvragen en aanpak—7
Leeswijzer—8
●

Managementsamenvatting—9

1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
1.8
1.9
1.10
1.11

Getroffen maatregelen—13
Inrichting Topstructuur en Ketens—13
OGC Gateway Health check uitgevoerd in de keten—13
Erfboard en Schenkboard ingesteld—14
Verantwoordelijkheid IV-portfolio belegd bij de business—14
Portfoliomanager rol aan de business kant belegd—14
Verantwoordelijkheid voor domeinarchitectuur belegd bij de business—14
Er is een actuele domeinarchitectuur schenk- en erfbelasting opgesteld—15
Risicomanager in de Keten Schenk- en Erfbelasting aangesteld—15
Risicomanager draagt bij aan diverse rapportages in de keten—16
Ketenprogramma gestart om de informatievoorziening te verbeteren—17
Administratieve Organisatie Erfbelasting opgesteld en van Schenkbelasting en
Voortbrenging IV onderhanden—17
Diverse sessies om de samenwerking te bevorderen—17
Continue aandacht voor rolvastheid en elkaar kunnen begrijpen—18
Besluit tot geen terugvaloptie voor schenk- en erfbelasting—18
Extra capaciteit in de voortbrenging—19
Agile werkwijze is gehandhaafd—19
Doorontwikkelen via de SAFe/Agile werkwijze—19
Agile volwassenheidsmeting uitgevoerd—19
Strakkere lijnen product manager – product owners—20
Meer aandacht aan business kant voor epics, features en roadmap—20
Componentteams vervangen door Featureteams—20
Scherpere keuzes automatisering versus handmatig—20
Medewerker specifiek ingezet voor bewaken en bevorderen softwarekwaliteit—21
Tester aangesteld voor doorontwikkelen van geautomatiseerd testen—21

1.12
1.13
1.14
1.15
1.16
1.17
1.18
1.19
1.20
1.21
1.22
1.23
1.24
2
2.1
2.1.1
2.1.2
2.1.3
2.2

2.2.1
2.2.2
2.2.3
2.2.4

Bevindingen over de mate waarin de aanbevelingen zijn opgevolgd—22
Betreffende aanbeveling 1.1: ‘Draag zorg voor een groter samenverbindend
vermogen’—22
De samenwerking is verbeterd maar kan beter—22
Rollen zijn duidelijker geworden, maar aandacht blijft gewenst—23
Er is meer betrokkenheid van gebruikers—23
Betreffende aanbevelingen 1.2 en 4: ’ Kies voor een eenduidige en op elkaar
afgestemde inrichting- en sturingsmethodiek’ en ‘Herijk het programma op de
aspecten (technische) systeemontwikkeling, wijze van organiseren en de Agile
werkwijze’—24
Een aangekondigd plan van herijking is niet opgesteld—24
Geen actuele business case voor de ontwikkelingen schenk- en erfbelasting—25
Verbeterde inzicht in de planning en in de voorspelbaarheid van leveren—25
Meer rust en ruimte om de manier van (samen)werken door te ontwikkelen—25

2.2.5
2.2.6
2.2.7
2.2.8
2.2.9
2.2.10
2.3
2.3.1
2.3.2
2.3.3
2.4

2.9.1

Gedeeld beeld, over wat agile werken inhoudt, groeit—25
Business en IV nog niet helemaal op 1 lijn t.a.v. werkwijze—25
Vooruitgang in IV teamontwikkeling—25
Spanningsveld functionaliteit/kwaliteit—26
Onderscheid tussen het ‘wat’ en het ‘hoe’ niet eenduidig—26
Beperkte expliciete aandacht voor ‘overkoepelende’ kaders in features—26
Betreffende aanbeveling 1.3: ‘Actualiseer de architectuurkaders voor OSA’—27
Er is een actuele domeinarchitectuur schenk- en erfbelasting—27
Systemen voldoen niet op alle punten aan de soll van de domeinarchitectuur—27
Afwijkingen op de domeinarchitectuur in werkpakketten ondergebracht—27
Betreffende aanbeveling 1.4: ‘Geef het concept Architectural Runway mee in de
ontwikkeling van het portfolioproces’—28
Portfoliobesluiten zijn een belastingdienstbrede aangelegenheid—28
Werkpakketten uit de domeinarchitectuur zijn te volgen in de portfolio—28
Betreffende aanbeveling 1.5: ‘Stel richtlijnen op voor de keuze beproeven of
modelleren’—29
Er zijn geen richtlijnen bekend over de keuze beproeven of modelleren—29
De voortbrenging van de Definitieve Aanslag Schenk 2017 is onderhanden—29
Betreffende aanbeveling 1.6: ‘Ontwikkel het testproces verder door, zorg voor
inzicht in risicoafdekking’)—30
Definition of Done beperkt in eisen ten aanzien van het testproces—30
Er is geen uitwerking van de overkoepelende teststrategie—30
Er is weinig aandacht voor een product risicoanalyse in de ketentestplannen—30
Er is een actuele testset voor regressietesten—30
Regressietesten zijn geautomatiseerd—31
Geen afspraken over eenduidig documenteren van de testspecificaties—31
Betreffende aanbeveling 2: ‘Herijk de huidige activiteiten van Agile ontwikkelen en
systeemimplementatie van OSA en SEA’—32
Missie en visie van de keten S&E zijn opgenomen in de domeinarchitectuur—32
Administratieve Organisatie Erfbelasting opgesteld en van Schenkbelasting en
Voortbrenging IV onderhanden—32
Betreffende aanbeveling 3: ‘Onderzoek en realiseer op zo kort mogelijke termijn een
fall back scenario zodat het primaire schenk- en erfproces geen hinder ondervindt’—
33
Er is, in mei 2018, besloten niet in te zetten op een terugvaloptie.—33
Betreffende aanbeveling 5: ’Draag er zorg voor dat de politieke dynamiek niet
verstorend werkt op de continuïteit van het primaire schenk- en erfproces’—33
De staatssecretaris beschouwt dit als zijn verantwoordelijkheid—33

3
3.1
3.2
3.3
3.3.1
3.3.2
3.4
3.4.1
3.4.2
3.4.3

Aanbevelingen—34
Ga door met doorontwikkelen organisatie en samenwerking—34
Documenteer de inrichting en werkwijzen van de voortbrengingsorganisatie—35
Voorkom, en waarborg het oplossen van, technische schuld—35
Neem het oplossen van de architectuurschuld expliciet mee in de business case—35
Voorkom het oplopen van de technische schuld—35
Maak testen beter controleerbaar; zorg voor inzicht in risicoafdekking—35
Stel een product risicoanalyse op als onderdeel van de teststrategie—35
Maak de teststrategie expliciet—35
Vul de Definitions of Done op testaspecten—35

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

Verantwoording onderzoek—36
Doelstelling onderzoek—36
Onderzoeksvragen—36
Afbakening en hoofdlijn aanpak—36
Gehanteerde Standaard—36
Verspreiding rapport—37

2.4.1
2.4.2
2.5
2.5.1
2.5.2
2.6
2.6.1
2.6.2
2.6.3
2.6.4
2.6.5
2.6.6
2.7
2.7.1
2.7.2
2.8

2.8.1
2.9

5

Ondertekening—38

●

Bijlage(n)—39

●

Bijlage 1 – Verklarende woordenlijst—40

●

Bijlage 2 – Korte toelichting SAFe®—42

●

Bijlage 3 – Lijst geïnterviewden (rollen)—44

●

Bijlage 4 – Bestuurlijke reactie—45

6 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

Inleiding

Aanleiding
In 2014 is besloten het ondersteunende systeem voor de schenk- en erfbelasting
(GRS) te gaan vervangen door twee nieuwe systemen die de aangifteverwerking en
het gehele heffings- en inningsproces van de schenk- en erfbelasting ondersteunen
(OSA en SEA). Er is toen, onder meer daartoe, gestart met het project
Klantoptimalisatie schenk- en erfbelasting (KOS). Dit zou eind 2016 tot
implementatie geleid moeten hebben. Vanaf belastingjaar 2017 zou de
aangifteverwerking door OSA en SEA uitgevoerd moeten worden. Daarom is in 2014
de keuze gemaakt om GRS niet aan te passen voor belastingjaar 2017 en verder.
In de loop van het project bleek dat gemaakte planningen niet haalbaar waren. Dat
leverde een groot probleem en risico op, omdat GRS geen vervanging heeft en aan
GRS geen aanpassingen meer gedaan konden worden zodat het geen nieuwe
belastingjaren kan ondersteunen.
Naar aanleiding van o.a. deze problematiek heeft de Senior Responsible Owner van
het project KOS op 29 september 2017 een Gateway-review aangevraagd op het
project. Deze ‘Gateway-review KOS’ is uitgevoerd van 22 tot en met 26 januari
2018. Uit die Gateway-review zijn vijf aanbevelingen voortgekomen.
Een van die aanbevelingen was om ‘een foto’ te maken van de technische staat van
SEA en OSA, bij voorkeur door de ADR’. Het, als deel-invulling 1 van die aanbeveling
uitgevoerde ADR onderzoek, leverde zes aanbevelingen op.
De staatssecretaris van Financiën heeft, in de beantwoording van Kamervragen,
toegezegd een audit te laten uitvoeren op de opvolging van de aanbevelingen uit de
Gateway-review. Met onderhavige audit wordt invulling gegeven aan die toezegging.
Doel, onderzoeksvragen en aanpak
Het doel van dit onderzoek is onafhankelijk inzicht te geven in de mate waarin de
aanbevelingen uit de Gateway-review KOS en uit het opvolgend ADR onderzoek,
door de Belastingdienst zijn opgevolgd. Dit betreft de volgende aanbevelingen.
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
2
3

4
5

Draag zorg voor een groter samenbindend vermogen.
Kies voor een eenduidige en op elkaar afgestemde inrichting- en
sturingsmethodiek.
Actualiseer de architectuurkaders voor OSA.
Geef het concept Architectural Runway mee in de ontwikkeling van het
portfolioproces.
Stel richtlijnen op voor de keuze beproeven of modelleren.
Ontwikkel het testproces verder door, zorg voor inzicht in risicoafdekking.
Herijk de huidige activiteiten van agile ontwikkelen en
systeemimplementatie van OSA en SEA.
Onderzoek en realiseer op zo kort mogelijke termijn een fall back
scenario zodat het primaire schenk- en erfproces geen hinder
ondervindt.
Herijk het programma op de aspecten (technische) systeemontwikkeling,
wijze van organiseren en de agile werkwijze.
Draag er zorg voor dat de politieke dynamiek niet verstorend werkt op de
continuïteit van het primaire schenk- en erfproces.

1 Het andere deel van de invulling van die aanbeveling bestond door een SIG onderzoek, uitgevoerd door de
Software Improvement Group.

7 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

Ter invulling van de doelstelling hebben de volgende onderzoeksvragen in dit
onderzoek centraal gestaan.
1. Met welke maatregelen heeft de Belastingdienst invulling willen geven aan de te
onderzoeken aanbevelingen?
2. In hoeverre hebben deze maatregelen gedurende de periode 1 augustus 2018
t/m 31 december 2018 gewerkt?
3. In hoeverre zijn daarmee de te onderzoeken aanbevelingen opgevolgd?
Hierbij zijn de, door de staatssecretaris, reeds gedane mededelingen aan de Tweede
Kamer over de opvolging van de Gateway aanbevelingen, meegenomen.
De objecten van onderzoek zijn de door het project KOS, ofwel de
voortbrengingsorganisatie schenk- en erfbelasting, aangedragen maatregelen ter
opvolging van de onderzochte aanbevelingen, geweest.
De onderzoeksactiviteiten hebben bestaan uit het houden van een 30-tal interviews,
documentstudie en deelwaarnemingen in administraties gebruikt in het
voortbrengingsproces.
Leeswijzer
Hoofdstuk 1 heeft betrekking op onderzoeksvragen 1 en 2. Hierin is weergegeven
welke maatregelen de Belastingdienst heeft getroffen en uitgevoerd, als opvolging
van de onderzochte aanbevelingen. Daaronder is ook begrepen de invulling van de
maatregelen die de staatssecretaris aan de Kamer heeft meegedeeld te gaan
nemen. De inhoudelijke kwaliteit van individuele maatregelen is niet onderzocht
(niet in scope opdracht).
Hoofdstuk 2 betreft onderzoeksvraag 3; in hoeverre de onderzochte aanbevelingen
zijn opgevolgd. Hierin presenteren wij de bevindingen betreffende de stand van
zaken ten opzichte van de onderzochte aanbevelingen. Die stand van zaken kan het
gevolg zijn van de genomen maatregelen (effecten), echter, oorzaak-gevolg relaties
tussen maatregel en effect hebben wij niet onderzocht.
In hoofdstuk 3 geven wij enkele aanbevelingen. Deze aanbevelingen zijn op te
vatten als de onderdelen van de onderzochte aanbevelingen waaraan (nog) niet
volledig invulling is gegeven. Die ‘gap’ hebben wij afgeleid uit de bevindingen
betreffende de stand van zaken.
Het onderzoek heeft (deels) een specialistisch karakter en daardoor zijn technische
of specialistische termen in dit rapport niet helemaal te vermijden. Daarom is in
bijlage 1 een verklarende woordenlijst opgenomen en in bijlage 2 een korte
introductie van het, in de voortbrenging van schenk- en erfbelasting, gehanteerde
SAFe/Agile raamwerk. Bijlage 3 geeft een overzicht van de in het kader van dit
onderzoek geïnterviewde medewerkers (rollen). In bijlage 4 tenslotte vindt u de
bestuurlijke reactie op dit onderzoeksrapport.

8 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

●

Managementsamenvatting

Het doel van dit onderzoek is onafhankelijk inzicht te geven in de mate waarin de
Belastingdienst de aanbevelingen uit de Gateway-review KOS 2, van januari 2018,
heeft opgevolgd. Dit is inclusief de aanbevelingen uit het ADR onderzoek dat direct
is voortgekomen uit die Gateway 3. Dit betreft de volgende tien aanbevelingen.
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
2
3

4
5

Draag zorg voor een groter samenbindend vermogen.
Kies voor een eenduidige en op elkaar afgestemde inrichting- en
sturingsmethodiek.
Actualiseer de architectuurkaders voor OSA.
Geef het concept Architectural Runway mee in de ontwikkeling van het
portfolioproces.
Stel richtlijnen op voor de keuze beproeven of modelleren.
Ontwikkel het testproces verder door, zorg voor inzicht in risicoafdekking.
Herijk de huidige activiteiten van agile ontwikkelen en
systeemimplementatie van OSA en SEA.
Onderzoek en realiseer op zo kort mogelijke termijn een fall back
scenario zodat het primaire schenk- en erfproces geen hinder
ondervindt.
Herijk het programma op de aspecten (technische) systeemontwikkeling,
wijze van organiseren en de agile werkwijze.
Draag er zorg voor dat de politieke dynamiek niet verstorend werkt op de
continuïteit van het primaire schenk- en erfproces.

Wij hebben onderzocht met welke maatregelen de Belastingdienst invulling heeft
willen geven aan die aanbevelingen en in welke mate (daarmee) die aanbevelingen
zijn opgevolgd.
Wij hebben bevonden dat de Belastingdienst, op hoofdlijnen, 24 maatregelen 4 heeft
doorgevoerd en uitgevoerd, waarmee beoogd is invulling te geven aan die
aanbevelingen.
De opvolging van de aanbevelingen 1.1, 1.2, 2 en 4 is voor een deel niet eenduidig
aan specifiek daartoe genomen maatregelen te relateren. De betreffende
aanbevelingen zijn namelijk voor een groot deel ingevuld via continue uitvoering
van het basisproces van de gekozen agile inrichting. Dat basisproces is een plan-docheck-act (PDCA) cyclus. Zowel de bouwteams afzonderlijk als de IV
voortbrengingsorganisatie Schenk- en Erfbelasting als geheel, werken in opvolgende
standaard PDCA cycli. Elke uitgevoerde cyclus omvat een terugblik op de afgelopen
periode (van respectievelijk 2 weken en een kwartaal). In die terugblik kunnen te
verbeteren zaken gesignaleerd worden, die vervolgens opgepakt kunnen worden. Zo
is er sprake van het continue doorvoeren van verbeteringen. Van expliciet
gedefinieerde maatregelen waarvan de uitvoering wordt vastgelegd, en daarmee de
werking achteraf is te controleren (onderzoeksvraag 2), is daarbij nauwelijks
sprake. De mate van opvolging van die aanbevelingen hebben wij met name
gerefereerd aan de aangetroffen stand van zaken op de betreffende aspecten.

Twee van de aanbevelingen zijn door de Belastingdienst afgedaan zonder het nemen
van maatregelen.

2 Gateway rapport ‘Gateway reviewrapport: KOS’, nummer 2018-RO-01
3 Onderzoeksrapport ‘Voortbrenging OSA en SEA in relatie tot technische staat’, d.d. 01-06-2018 met kenmerk
2018-0000094947
4 Zie de inhoudsopgave, hoofdstuk 1, voor een overzicht van die maatregelen

9 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

Ten aanzien van de aanbeveling over de terugvaloptie: ‘Onderzoek en realiseer op
zo kort mogelijke termijn een fall back scenario zodat het primaire schenk- en
erfproces geen hinder ondervindt.’ heeft de Belastingdienst besloten geen
terugvaloptie in te regelen. Dit mede omdat dit ten koste zou gaan van de
bouw(capaciteit) voor de nieuwe systemen.
Over de aanbeveling ‘Draag er zorg voor dat de politieke dynamiek niet verstorend
werkt op de continuïteit van het primaire schenk- en erfproces’ heeft de
staatssecretaris aangegeven dat hij dat zijn verantwoordelijkheid vindt. De
Belastingdienst heeft geen (nieuwe) maatregelen genomen als invulling van die
aanbeveling.
De aanbevelingen van de Gateway en de ADR zijn ons inziens in zoverre
opgevolgd dat er een aantal punten resteren. Dit is vervat in de volgende
aanbevelingen.
1. Ga door met het doorontwikkelen van de organisatie en
samenwerking.
2. Expliciteer en documenteer de inrichting en werkwijzen van de
voortbrengingsorganisatie.
3. Voorkom, en waarborg het oplossen van, technische schuld.
4. Maak het testen beter controleerbaar; zorg voor inzicht in
risicoafdekking.
Voorzover niet anders vermeld zijn de aanbevelingen gebaseerd op de situatie
van 15 maart 2019.
Ad 1: Ga door met het doorontwikkelen van de organisatie en
samenwerking
Door de ontwikkelingen vanuit de, in december 2018 formeel vastgestelde,
Topstructuur Belastingdienst en het daarbij inrichten van ketensturing is de sturing
vanuit de business op de voortbrenging van de schenk- en erfbelasting, bij de Keten
Schenk- en Erfbelasting komen te liggen. De stuurgroep KOS is daarmee vervallen.
Sturing, beheersing, en de inrichting daarvan, op de business-IV lijn, zijn deels nog
in ontwikkeling.
Eén van de getroffen maatregelen is het doorontwikkelen van de agile manier van
werken. Als zodanig is dit geen nieuwe maatregel geweest. Immers ook tijdens de
Gateway-review was het SAFe/Agile raamwerk het uitgangspunt voor de manier van
werken. Dit raamwerk heeft als één van de basisbeginselen ‘continue verbetering’.
Via zich herhalende, aaneengesloten, plan-do-check-act cycli is dat in het proces
ingericht. Deze cycli zijn ook bij de voortbrenging van de schenk- en erfbelasting
ingericht en worden uitgevoerd. Daarbij is mede gestuurd vanuit de aanbevelingen
van de Gateway. Ook doordat er iets meer rust en ruimte is gekomen in de
voortbrenging is dit aspect daarin beter tot wasdom gekomen.
Specifiek voor de samenwerking zijn meerdere sessies geweest, zowel op
ketenniveau als in het IV deel van de voortbrenging. Hierbij kwamen betrokkenen
bij de voortbrenging van de schenk- en erfbelasting samen met onder meer als
doelen elkaar beter te leren kennen en de rollen van eenieder duidelijker te krijgen.
Wij hebben met de betrokkenen geconstateerd dat er veel verbeterd is, maar er
blijvende aandacht nodig is op bepaalde punten. Blijvende aandachtspunten zijn
een goede aansluiting van (de sturing vanuit) de Keten Schenk- en Erfbelasting
op de, op de situatie toegespitste, SAFe/Agile manier van werken en het, ook
onder druk, kiezen en hanteren van stuurmiddelen en ingrepen die passen bij de
gekozen uitgangspunten.
Een ander aandachtspunt, is de productiviteit in de voortbrenging. Deze ligt in
relevante mate onder de normen die IV zelf heeft gesteld. Reële verhoging van de

10 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

productiviteit kan veel bijdragen, niet alleen aan de productie, maar ook aan de
doorontwikkeling zelf.
Ad 2: Documenteer de inrichting en werkwijzen van de
voortbrengingsorganisatie
Documenteer, in wisselwerking met het doorontwikkelen van de organisatie,
expliciet wat de (beoogde) inrichting en werkwijzen (inclusief sturing,
beheersing) van de voorbrengingsorganisatie zijn. Met
voortbrengingsorganisatie bedoelen wij de hele lijn van Keten tot en met de
bouwteams. Beschrijf daarin onder meer taken, verantwoordelijkheden en
bevoegdheden. Hanteer dit en draag het uit als zijnde de beschrijving (opzet)
van de voortbrengingsorganisatie.
Met een dergelijke beschrijving kan o.a. voor iedereen duidelijk worden gemaakt
hoe het SAFe/Agile model specifiek in deze omgeving wordt toegepast, of de
organisatie op punten een specifieke, andere, invulling kent. Daarmee kunnen
misvattingen en incidenteel onbegrip over (toekomstige) operationele keuzes
worden voorkomen.
Ad 3: Voorkom, en waarborg het oplossen van, technische schuld
In het verleden zijn in de nieuwe systemen voor de schenk- en erfbelasting
afwijkingen op de (soll) architectuur geaccepteerd. Dit doordat bijvoorbeeld
benodigde bouwblokken niet tijdig beschikbaar waren en de benodigde
functionaliteiten onder hoge tijdsdruk opgeleverd moesten worden.
Die afwijkingen zijn in beeld en er zijn, in de recent opgeleverde
domeinarchitectuur, werkpakketten gedefinieerd om die afwijkingen op te
lossen. In de roadmap is de uitvoering van deze werkpakketten relatief ver weg
in de tijd gepland.
Wij zien hierbij als risico dat die werkpakketten, bijvoorbeeld als gevolg van
druk op het leveren van functionaliteit en belastingdienstbrede prioriteringen
van IV-ontwikkelingen, mogelijk niet zullen worden opgelost (bulldozer effect).
Dit kan bijdragen aan nieuwe legacy-problematiek.
Wij bevelen aan in de nog te ontwikkelen herijkte business case schenk- en
erfbelasting (‘KOS’) het oplossen van de afwijkingen in de architectuur expliciet
mee te nemen. Dit teneinde de benodigde middelen daartoe te waarborgen.
Wij bevelen aan scherp te bewaken dat zo weinig mogelijk (nieuwe) afwijkingen
op de gewenste architectuur en kwaliteit ontstaan door, o.a., de architecten
dicht op de business, bouwteams, analisten en ontwerpers te laten opereren en
die van het belang daarvan te (blijven) overtuigen.
Ad 4: Maak het testen beter controleerbaar; zorg voor inzicht in
risicoafdekking
Het testen is na het uitbrengen van de Gateway- en de ADR-aanbevelingen verder
doorontwikkeld. Een specifiek te noemen maatregel is het aanstellen van een tester
die zich bezighoudt met het verder ontwikkelen van regressietesten en
geautomatiseerd testen. Een aantal punten uit de aanbeveling is nog niet opgelost.
Zo ontbreekt een uitgewerkte, overkoepelende, teststrategie en
is er weinig aandacht voor een productrisicoanalyse in de ketentestplannen.
Ook zijn er geen afspraken over het eenduidig documenteren van de
testspecificaties.
Wij bevelen aan de teststrategie expliciet uit te werken waardoor iedereen
eenzelfde beeld hiervan heeft en de uitgangspunten mee kan nemen bij het
opzetten en uitvoeren van de verschillende testsoorten. Als onderdeel van de
teststrategie bevelen wij aan een productrisicoanalyse op te stellen.
11 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

Tevens bevelen wij aan de Definitions of Done op projectniveau nader aan te
vullen met eisen ten aanzien van de uitvoering van de soorten testen en de
vastlegging van de specificaties en uitkomsten.
Tezamen moet dit zorgen voor inzicht in de risicoafdekking van het testen waardoor
het testen beter controleerbaar is.

12 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

1

Getroffen maatregelen

In dit hoofdstuk vindt u de maatregelen die de Belastingdienst getroffen en
uitgevoerd heeft in de context van 5 de aanbevelingen van de Gateway en de
ADR waar dit onderzoek betrekking op heeft.
Hoofdstuk 1 betreft de onderzoeksvragen 1 en 2:
1. Met welke maatregelen heeft de Belastingdienst invulling willen geven aan de te
onderzoeken aanbevelingen?
2. In hoeverre hebben deze maatregelen gedurende de periode 1 augustus 2018
t/m 31 december 2018 gewerkt?
Wij hebben geen onderzoek gedaan naar de inhoudelijke kwaliteit van de
individuele maatregelen zoals opgesomd in dit hoofdstuk (niet in scope
opdracht).
Tijdens het onderzoek is ons gebleken dat veel van de maatregelen bestonden uit
eenmalige acties of (structurele) aanpassingen die vanaf een bepaalde datum zijn
doorgevoerd. Van repeterende maatregelen waarvan de uitvoering controleerbaar is
vastgelegd, en aldus de werking over een periode kan worden vastgesteld
(onderzoeksvraag 2), is maar in enkele gevallen sprake.
1.1

Inrichting Topstructuur en Ketens
(Bij aanbevelingen: 1.2, 2 en 4)
De voortbrengingsorganisatie verwijst mede naar de inrichting van de
topstructuur van de Belastingdienst en de daarbij behorende ketensturing als
zijnde een bijdrage aan de opvolging van de aanbevelingen van de Gateway.
Met het vaststellen van het organisatiebesluit en het mandaatbesluit van 5
december 2018 is de topstructuur van de Belastingdienst geformaliseerd.
In het startdocument van de Keten Schenk- en Erfbelasting (juli 2017) is
aangegeven dat de IV-voortbrenging in de scope van de keten valt.
Diverse aan de IV-voortbrenging gerelateerde zaken worden behandeld in de
ketentafel of het ketenbureau.
Naar mededeling van de ketenmanager, tevens business owner in de context
van de IV-voortbrenging schenk- en erfbelasting, zijn de taken van de
stuurgroep KOS in 2018 overgenomen door de keten, en is daarmee de
stuurgroep KOS opgeheven.

1.2

OGC Gateway Health check uitgevoerd in de keten
(Bij aanbevelingen: 1.2, 2 en 4)
Van 15 oktober 2018 t/m 19 oktober 2018 is een zogenoemde OGC Gateway™
Health Check bij de Belastingdienst Keten Schenk- en Erfbelasting uitgevoerd
door Bureau Gateway. (Let wel: dit is dus een ander Gateway onderzoek dan het
Gateway onderzoek waar onderhavig rapport een follow-up op is).
De intentie van een OGC Gateway Health Check wordt in het rapport van die
check als volgt omschreven.

5 Niet alle gerapporteerde maatregelen zijn genomen op basis van de aanbevelingen. Wij rapporteren ook die
maatregelen of ontwikkelingen die een andere trigger hebben, maar o.i. wel bijdragen aan de invulling van
de aanbevelingen.

13 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

‘Tijdens de OGC Gateway Health Check wordt bij een organisatie of (delen van)
keten/netwerk van organisaties bekeken in hoeverre de opzet en inrichting van
de verschillende onderdelen en/of de organisatie/ketennetwerk als geheel
optimaal is vormgegeven en functioneert (oftewel, er wordt gekeken naar zowel
opzet, bestaan als werking)’.… ’Dit betekent dat de focus bij de OGC Gateway
Health Check op zowel effectiviteit als doelmatigheid ligt. Hierbij wordt
effectiviteit gezien als de mate waarin de organisatie of (delen van de) keten
van organisaties het gewenste doel bereikt. Doelmatigheid wordt gezien als de
mate waarin de organisatie of (delen van de) keten van organisaties het
gewenste doel met een optimale balans van kosten, inzet van middelen en
inspanning realiseert.’
De eindconclusie uit deze health check voor de Keten Schenk- en Erfbelasting is
‘oranje/groen’. De betekenis van deze score is volgens het rapport: ‘De balans
tussen het beoogde doel en de daarvoor ingezette middelen wordt als bijna
optimaal ervaren. Door middel van geringe aanpassingen in de balans kan deze
geoptimaliseerd worden. Dit betreft geen fundamentele aspecten. Een duidelijke
prioritering van verbeterpunten kan wenselijk zijn om succesvol en planmatig te
kunnen optimaliseren.’
1.3

Erfboard en Schenkboard ingesteld
(Bij aanbevelingen: 1.1, 1.2, 2 en 4)
Sinds ongeveer december 2018 is er een Erfboard en een Schenkboard in
werking. Deelnemers aan de boards zijn de productmanager, de release train
engineer, de product owners, de procesarchitect, de portfoliomanager, de
implementatiemanager, de domeinarchitect en een vertegenwoordiger van CAP.
Doel is elkaar (beter) op de hoogte te houden van wat er speelt, het bespreken
en prioriteren van nieuwe impulsen, gebruikerswensen etc. en het bewaken van
de afgesproken Freeze.
Zo nodig legt een board een onderhanden kwestie voor aan het Bureau
KetenOndersteuning (BKO) dat elke maandagochtend in Zwolle bijeenkomt. BKO
is de benaming voor de groep medewerkers die de ketenmanager ondersteunen
om zijn rol waar te kunnen maken. Bij de BKO zitten onder anderen de
risicomanager, de ketenmanager en de plv. directeur uitvoering schenk- en
erfbelasting.

1.4

Verantwoordelijkheid IV-portfolio belegd bij de business
(Bij aanbevelingen: 1.4)
Naar ons is meegedeeld is medio 2018 de verantwoordelijkheid voor het IVportfolio overgegaan van IV naar de ketens. Een vastlegging van een besluit
daartoe hebben wij niet aangetroffen.

1.5

Portfoliomanager rol aan de business kant belegd
(Bij aanbevelingen: 1.4)
Sinds 1 januari 2019 is de rol van portfoliomanager aan de business kant bij een
medewerker belegd. Hij is verantwoordelijk voor het portfolio van de vraagkant.
Voor de IV kant (aanbod) is de rol belegd bij de (medewerker die ook de rol
heeft van) release train engineer.
De portfoliomanager van de business maakt deel uit van het ketenbureau
schenk- en erfbelasting, dat de opdrachtgever is voor IV.

1.6

Verantwoordelijkheid voor domeinarchitectuur belegd bij de business
(Bij aanbevelingen: 1.3)
De verantwoordelijkheid voor de domeinarchitectuur is medio 2018 overgegaan
naar de business. De domeinarchitect, voorheen zijn rol vervullend binnen IV, is

14 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

overgegaan naar de Keten Schenk– en Erfbelasting (door concerndirectie IV&D
‘uitgeleend’ aan de keten).
In juli 2018 is in het DT Belastingdienst de afspraak bekrachtigd dat voor ieder
domein een domeinarchitectuur wordt opgesteld. De verantwoordelijk directeur,
tevens ketenvoorzitter, is eigenaar van die domeinarchitectuur en stuurt erop
dat deze tijdig wordt opgeleverd en voldoet aan de eisen. De concerndirectie
IV&D toetst of invulling wordt gegeven aan de overeengekomen kaders en
afspraken.
1.7

Er is een actuele domeinarchitectuur schenk- en erfbelasting opgesteld
(Bij aanbevelingen: 1.3)
In het tweede halfjaar 2018 is een nieuwe domeinarchitectuur (in
documentvorm) schenk- en erfbelasting opgemaakt. Deze is ook vastgelegd in
de zogenaamde architectuurrepository. De getoetste domeinarchitectuur is in
wezen een gecomprimeerde momentopname uit die repository.
Op 18 december 2018 is de ‘Domeinarchitectuur 2019’ door de
toetsingscommissie van de Concern Architectuur Board getoetst. De commissie
heeft positief geadviseerd op deze domeinarchitectuur. De insteek van de
toetsing is te toetsen of de domeinarchitectuur voldoet aan de “Richtlijn
domeinarchitectuur” zoals vastgesteld in het Directieteam Belastingdienst (DT
BD) van 5 juli 2018. De verantwoordelijk directeur dient vervolgens de
domeinarchitectuur aan het DT BD aan te bieden ter bekrachtiging. De
domeinarchitectuur is medio februari 2019 vastgesteld door de ketentafel. Het
DT BD heeft op 28 maart 2019 de Domeinarchitectuur Schenk- en Erfbelasting
vastgesteld.

1.8

Risicomanager in de Keten Schenk- en Erfbelasting aangesteld
(Bij aanbevelingen: 1.2, 2 en 4)
In kamerstuk 31066-395 d.d. 31-01-2018 is als maatregel aangekondigd dat er
een risicomanager in het project KOS wordt aangesteld.
In dat kamerstuk wordt vermeld: ‘er wordt een risicomanager ingesteld in het
project (d.i. KOS), die volledig beschikbaar is om tijdig problemen te
constateren, risico’s op vertragingen tijdig te signaleren en effecten daarvan weg
te nemen en de verbinding naar de uitvoering te borgen’.
Er is een risicomanager aangesteld bij de directie Particulieren die is toegevoegd
aan de Keten Schenk- en Erfbelasting. Deze is op 19 maart 2018 met zijn
werkzaamheden gestart en vervult sindsdien die rol.
In de opdrachtbeschrijving, zoals ontvangen van de risicomanager, is
beschreven dat zijn hoofdtaken in volgorde van prioritering zijn:
1. het tijdig constateren van problemen in het voortbrenging- of primaire
proces en het formuleren van bijbehorende beheersmaatregelen en het
verbeteren van de informatievoorziening;
2. het opzetten van een toekomstvast risicomanagementsysteem;
3. het inrichten bedrijfsvoering op de keten S&E.
In kamerstuk 31066-422 d.d. 12-07-2018 wordt, met betrekking tot de
maatregel ‘Het instellen van een risicomanager in het project; die volledig
beschikbaar is om tijdig problemen te constateren, risico’s op vertragingen tijdig
te signaleren en effecten daarvan weg te nemen en de verbinding naar de
uitvoering te borgen’, het volgende gerapporteerd.
‘De implementatie van deze maatregel is niet goed tot uitvoering gebracht. De
risicomanager is in deeltijd gestart per maart 2018. Naast de nieuwe
werkzaamheden moest de risicomanager zijn andere werkzaamheden binnen de

15 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

Belastingdienst afbouwen. De risico’s zijn operationeel in kaart gebracht maar de
rapportage hierover was onvoldoende. De risicomanager is inmiddels fulltime
beschikbaar (voor inzet op de drie hoofdtaken zoals opgenomen in de
opdrachtomschrijving, zie vorige alinea). Het management en de risicomanager
hebben inmiddels specifieke afspraken gemaakt over de wijze van rapporteren,
inclusief het rapporteren aan de departementale en politieke leiding.’
De risicomanager geeft hierover zelf aan dat hij op 19 maart 2018 daadwerkelijk
als zodanig is gestart en dat de planning van activiteiten vanaf april 2018 is
geweest (full time). Van start tot 1 juli 2018 heeft hij, daarnaast, zijn taken van
zijn voormalige functie afgebouwd.
1.9

Risicomanager draagt bij aan diverse rapportages in de keten
(Bij aanbevelingen: 1.2, 2 en 4)
In kamerstuk 31066-395 d.d. 31-01-2018 is vermeld: ‘In samenspraak met alle
betrokkenen rapporteert de risicomanager maandelijks direct aan de
resultaatverantwoordelijk landelijke directeur over de geboekte voortgang en
het behalen van de doelstellingen alsmede noodzakelijke verbeteringen.’
De risicomanager geeft aan dat dit, na een periode van mondelinge rapportage,
vanaf juli 2018 is ingevuld via (zijn bijdrage aan) de weekrapportages aan de
landelijk directeur Particulieren en maandrapportages aan de staatssecretaris.
Die bijdrage aan de rapportages bestaat uit, zoals hij aangeeft, naast de
inhoudelijke review, het kritisch blijven doorvragen (op risico, maatregelen,
monitoren) en dit ketenbreed in verbinding met elkaar te brengen. Met als doel
het borgen dat de maatregelen in samenhang binnen de keten worden
opgepakt. De weekrapportages leverde hij aan en besprak hij met de landelijk
directeur Particulieren.
Die weekrapportages, hadden voor een groot deel als onderwerp de behandeling
van de (achterstanden in de) voorraden aangiften in het primaire proces. Ook
werd daarin aandacht besteed aan IV voortbrenging (tijdige levering van IV
functionaliteit). Ze zijn met ingang van 2019 stopgezet. Nu zijn ze geïntegreerd
in de standaard rapportage- en controlcyclus, aldus de risicomanager. Wij
hebben geen onderzoek gedaan naar die ‘standaard rapportage- en
controlcyclus’ (buiten scope onderzoek).
In het kamerstuk 31066-422 d.d. 12-07-2018 wordt, met betrekking tot de
maatregel ‘het instellen van een risicomanager’ vermeld dat het management en
de risicomanager inmiddels specifieke afspraken hebben gemaakt over de wijze
van rapporteren, inclusief het rapporteren aan de departementale en politieke
leiding.
De bedoelde afspraken zijn gemaakt met de landelijk directeur Particulieren en
zijn vastgelegd in een opdracht.
In die opdracht (een niet anders gedateerd document dan ‘2018’, zonder
metagegevens) is het volgende opgenomen t.a.v. rapportage.
‘
De plv. directeur productie en ketenmanager S&E zijn verantwoordelijk
voor de rapportages over de voortgang van de aanslagoplegging schenken erfbelasting. Over deze rapportages voert de risicomanager de review
op de risicoanalyse uit en voegt deze toe aan de rapportage.
Het kernteam waarin de risicomanager zit rapporteert maandelijks
d.m.v. plan-do-check-act-principe direct aan de
resultaatverantwoordelijk landelijke directeur over de geboekte
voortgang en het behalen van de doelstellingen alsmede noodzakelijke
verbeteringen.
‘

16 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

Uit een door ons uitgevoerde deelwaarneming in de weekrapportages over de
periode augustus t/m december 2018 constateren wij dat in sommige
weekrapportages wel een risico- en issueparagraaf en een controlappreciatie zit
en in sommige niet. Uit de weekrapportages zelf kunnen wij niet opmaken wie
welke bijdrage daaraan geleverd heeft. De weekrapportages bevatten geen
meta-informatie over auteur, reviewers, van wie en aan wie gericht.
1.10

Ketenprogramma gestart om de informatievoorziening te verbeteren
(Bij aanbevelingen: 1.2, 2 en 4)
In kamerstuk 31066-426 d.d. 05-09-2018 is het volgende aangegeven.
‘In de Keten Schenk- en Erfbelasting zijn verder afspraken gemaakt om de
monitoring op de risico’s en maatregelen gezamenlijk vanuit de voortbrenging
en productie op te nemen in één rapportage schenk- en erfbelasting. De huidige
interne maandrapportage voorziet meer in een stand van zaken op
voortgang/stand van zaken op het productie- en voortgangsproces.’
De risicomanager geeft aan dat hij hiertoe een programma heeft opgezet voor
verbetering van de informatievoorziening binnen de Keten Schenk- en
Erfbelasting. Dit is het programma ‘Keten Programma Informatievoorziening:
Keten S&E’. Het programmaplan van 14-12-2018 is op 20-12-2018 door de
landelijk directeur Particulieren ter kennisneming aangeboden aan het
Directieteam Belastingdienst (hamerstuk).
Het doel van het programma, zoals aangegeven in het programmaplan, is om
eind 2019 een duurzaam werkende informatievoorziening op de keten S&E
gerealiseerd te hebben. Daaronder is mede begrepen dat de rapportagestructuur
(aangesloten op de jaarcyclus) is ingericht en het risicobeheer is geïntegreerd.
De informatievoorziening moet inzicht geven in de actuele stand van de
succesfactoren voor de keten: harde factoren als aantallen, achterstanden en
kwaliteit; randvoorwaardelijke en organisatorische factoren zoals ICT, aanwezig
personeel, onderlinge dialoog, vertrouwen en een samenwerkingsgerichte
aanpak.

1.11

Administratieve Organisatie Erfbelasting opgesteld en van
Schenkbelasting en Voortbrenging IV onderhanden
(Bij aanbevelingen: 1.2, 2 en 4)
Er is de afgelopen tijd gewerkt aan de beschrijving van de Administratieve
Organisatie erfbelasting en er wordt gewerkt aan de beschrijving van de
Administratieve Organisatie schenkbelasting én, naar mededeling van 19 april
2019 van de ketencoördinator, de Administratieve Organisatie op de
voortbrengingsprocessen van IV. De Administratieve Organisatie dient als
uitgangspunt voor het in kaart brengen van procesrisico’s, application controls,
omgevingsrisico’s, IC’s, maar ook voor het vaststellen van meetpunten voor de
bestuurlijke informatie. In het concept verslag van de ketentafel van 20-122018 werd daarover o.a. gemeld: ‘De procesbeschrijving erfbelasting is bijna af.
Dat wordt het fundament. Daarna zal meteen gestart worden met de
procesbeschrijving Schenk’.

1.12

Diverse sessies om de samenwerking te bevorderen
(Bij aanbeveling: 1.1, 1.2, 2 en 4)
Er zijn in het tweede halfjaar 2018 en recenter, diverse sessies georganiseerd
mede om (aspecten van) de samenwerking te bevorderen. Enkele voorbeelden
die geïnterviewden aandragen zijn:
-

Op 29-10-2018 is een samenwerksessie gehouden, gefaciliteerd door 2
Agile coaches. Deze was een vervolg op een sessie in het 3e kwartaal
2017, waarin deelnemers hun eigen beeld van hun rol geschetst hebben.

17 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

-

-

-

1.13

De deelnemers van de sessie waren medewerkers in de lijn business –
IV van de schenk- en erfbelasting en enkele beleidsmedewerkers.
Op 04-07-2018 is een sessie ‘Kick-off van de Keten Schenk- en
Erfbelasting’, gehouden met daarin aandacht voor gewenste manier van
samenwerken in de keten (‘samenwerkingscan’/’ketenscan’).
Deelnemers waren, naar ons is meegedeeld, de ketentafel en de
tactische laag van de Keten Schenk- en Erfbelasting (dus niet de IV
teams).
Management game. Tijdens een middag en avond is met betrokken
spelers een rollenspel gespeeld (september 2018).
Sessie met de DG over de gap tussen vraag en aanbod IV (7 november
2018).
Sessie op 3 december 2018 voor de featureteams en alle raakvlakken
om elkaar beter te leren kennen.
Een teamuitje.
Maandagsessies: elke maandag komt bureau ketenondersteuning bij
elkaar om elkaar op de hoogte te houden. Volgens geïnterviewden helpt
dat ook om de rollen duidelijk(er) te krijgen.
Roadshow: Ketenmanager (business owner) en plv. directeur schenk- en
erfbelasting lichten, op locatie, de ontwikkelingen schenk- en
erfbelasting (systemen) toe (o.a. februari 2019).

Continue aandacht voor rolvastheid en elkaar kunnen begrijpen
(Bij aanbevelingen: 1.1)
Voor de volgende ‘potentiële maatregelen’ en ‘bevindingen’ uit de Gateway geeft
IBS/S&E aan dat deze ‘continue aandacht’ moeten hebben in bijvoorbeeld
gesprekken, sessies etc.:
-

elkaar aanspreken op rolvastheid, zowel horizontaal als verticaal;
elkaars taal spreken, communiceer op een manier die voor de ontvanger
is te begrijpen.

Of en in welke mate, die aandacht in de onderzoeksperiode is gegeven is voor
ons niet goed vast te stellen. Effecten van maatregelen in zijn algemeenheid
komen in hoofdstuk 2 aan de orde.
1.14

Besluit tot geen terugvaloptie voor schenk- en erfbelasting
(Bij aanbeveling 3)
In kamerstuk 31066-395 d.d. 31-01-2018 is vermeld dat ‘de Belastingdienst
gaat kijken naar een terugvaloptie voor de nieuwe systemen, voor het geval dat
in het project zich meer tegenvallers voordoen’. Daarbij wordt een voorbehoud
gegeven: ‘Mocht de foto van de ADR leiden tot het beeld dat de nieuwe
systemen ook technisch niet brengen wat de Belastingdienst verwacht, dan kan
een terugvaloptie in beeld komen.’
In kamerstuk 31066-422 d.d. 12-07-2018 wordt daarover vermeld dat
onderzoek naar de terugvaloptie beëindigd is en niet terug zal worden gegaan
naar het oude systeem. Dit op basis van de, door de staatssecretaris als positief
beoordeelde, uitkomsten van bovenbedoeld ADR-onderzoek inclusief het
onderzoek naar de softwarekwaliteit (SIG-metingen) OSA en SEA. In kamerstuk
31066-408 d.d. 11-06-2018 is dat nogmaals vermeld.

18 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

1.15

Extra capaciteit in de voortbrenging
(Bij aanbevelingen: 1.2, 2 en 4)
De maatregel ‘Er komt extra capaciteit in de voortbrenging’ is aangekondigd in
kamerstuk 31066-395 d.d. 31-01-2018.
Op 16 maart 2018 werkten, zoals vermeld in kamerstuk 31066-395, 45 fte aan
de IV-producten. Per mei/juni 2018 is een extra bouwteam schenkbelasting
geworven dat bestaat uit 6 fte. De medewerkers zijn stapsgewijs ingestroomd
per mei en juni (kamerstuk 31066-422 d.d. 12-07-2018).
Blijkens een overzicht van de developmentmanager IV is het aantal fte bij de IVvoortbrenging van de schenk- en erfbelasting van 01-06-2018 tot 01-01-2019
gegroeid van 42 fte naar 61 fte (20 instroom, 1 uitstroom).

1.16

Agile werkwijze is gehandhaafd
(Bij aanbevelingen: 1.2, 2 en 4)
In kamerstuk 31066-398 d.d. 30-03-2019, geeft de staatssecretaris, als
antwoord op een vraag van een kamerlid daarover, aan dat hij geen voorstander
is van het verlaten van de agile werkwijze voor de voortbrenging van de schenken erfbelasting.
In de voortbrenging van de schenk- en erfbelasting is de agile werkwijze als
werkwijze gehandhaafd en verder doorontwikkeld. Als uitgangspunten zijn
daarbij het SAFe/Agile framework en de principes van het Agile Manifesto
genomen.

1.17

Doorontwikkelen via de SAFe/Agile werkwijze
(Bij aanbevelingen: 1.2, 2 en 4)
IBS/S&E hanteert als uitgangspunt voor de (verdere) organisatieontwikkeling
het Agile Manifesto en het SAFe/Agile raamwerk Dit houdt o.a. in dat het
verbeteren van organisatie en werkwijze een vast onderdeel is van het proces
(‘PDCA-cycli’). Bijvoorbeeld in bijeenkomsten op team- en treinniveau (dit zijn
alle teams) wordt teruggekeken op de voorbije periode, geëvalueerd en
verbeteringen in gang gezet. Belangrijke (faciliterende) rollen zijn daarbij
weggelegd voor de release train engineer (RTE) en de scrum-masters.
Als kapstok voor die doorontwikkeling hanteert de RTE het implementatieplan.
In dat plan worden onder meer (uitgangspunten voor) de volgende zaken
geadresseerd: missie, visie, strategie, structuur, resources (HRM), architectuur,
product/proces/softwarekwaliteit, risico- en issuemanagement, leiderschap en
teamontwikkeling, verandermanagement, prestatie-indicatoren.
Het agile werken is op zich geen verandering ten opzichte van januari 2018 (de
situatie waarin de in dit onderzoek op te volgen aanbevelingen zijn gedaan),
echter doordat er wat meer rust (minder onrust) is rondom de voortbrenging
van de schenk- en erfbelasting kan, en wordt, er meer aandacht geschonken
aan de doorontwikkeling van het agile werken. Aldus wordt aangegeven door
betrokkenen.

1.18

Agile volwassenheidsmeting uitgevoerd
(Bij aanbevelingen: 1.2, 2 en 4)
In april 2018 is er een agile volwassenheidsmeting uitgevoerd bij IBS/S&E. In
het rapport is aangegeven dat daar ook de business bij betrokken is. Ook is
aangegeven dat het een beperkte meting is geweest. Er is blijkens het rapport
een beperkt aantal medewerkers om input gevraagd.

19 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

1.19

Strakkere lijnen product manager – product owners
(Bij aanbevelingen: 1.1, 1.2, 2 en 4)
Eén van de potentiële maatregelen uit de Gateway was het herontwerpen van de
projectorganisatie. De ketenmanager geeft aan dat dit geleid heeft tot een
aantal zaken, waaronder het vormen van strakkere lijnen met de product
owners.
Achtergrond hierbij, volgens de product manager is dat het nemen van besluiten
niet te laag in de organisatie neergelegd moet worden; de impact van besluiten
moet wel overzien kunnen worden. De product manager prioriteert namens de
business. Product owners en product manager stemmen zeer frequent met
elkaar af.

1.20

Meer aandacht aan business kant voor epics, features en roadmap
(Bij aanbevelingen: 1.2, 2 en 4)
De verantwoordelijkheid voor de domeinarchitectuur en de portfolio is medio
2018 bij de business komen te liggen. De domeinarchitect en de
portfoliomanager zijn overgegaan naar de business (keten).
Er is een recente domeinarchitectuur schenk- en erfbelasting (zie: 1.7). De
domeinarchitectuur bevat de werkpakketten die de roadmap vormen. Die
werkpakketten zijn zogenaamde ‘epics’.
De roadmap wordt nader uitgewerkt in kwartaalplanningen (4-Q, 6-Q, 8-Q). In
die planningen is aangegeven welke features (delen van epics) in welk
increment (Q, kwartaal) gebouwd moeten gaan worden. Aangegeven wordt dat
in de roadmap aan de ene goed gekeken wordt naar de noodzaak om
functionaliteiten/processen volledig te automatiseren en aan de andere kant in
de roadmap noodgedwongen keuzes gemaakt worden i.v.m. het tijdig realiseren
van functionaliteiten zodat er bijvoorbeeld tijdig definitieve aanslagen opgelegd
kunnen worden.
De business is betrokken bij het opstellen van features. In de voortbrenging
wordt een sjabloon voor de featurebeschrijvingen gehanteerd. Dit is een
hulpmiddel om de juiste aandacht aan aspecten van features te geven.

1.21

Componentteams vervangen door Featureteams
(Bij aanbevelingen: 1.1, 1.2, 2 en 4)
In het derde kwartaal 2018 zijn de voormalige (2) componentteams erf
omgevormd naar zogenaamde featureteams. Ook de schenk teams zijn
featureteams.
Er waren vorig jaar twee componentteams erf. Een componentteam maakte
ofwel de gebruikerskant van het systeem (front-end, ‘kantoor’) ofwel het deel
voor de massale verwerking (back-end). Dat leverde, naar zeggen, veel gedoe
op om de prioriteiten van de twee teams op elkaar af te stemmen.
Een featureteam levert één eindproduct (front- en backend), gesplitst in
processen. Daarmee wordt beoogd dat minder afstemming nodig is tussen
verschillende teams voor het realiseren van een eindproduct

1.22

Scherpere keuzes automatisering versus handmatig
(Bij aanbevelingen: 1.2, 2 en 4)
De voortbrengingsorganisatie en het ketenbureau zijn, in het proces van het
uitwerken van de features, de vraag van de business nader gaan analyseren met

20 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

als doel de opdrachten voor IV kleiner te maken. Daartoe zijn de initiële user
stories bekeken op: wat kan de business er van oppakken en wat moet IV (dan
nog) doen (business wilde oorspronkelijk 100% automatisering). Hierdoor
werden de opdrachten voor IV kleiner. Deze actie van “kleiner maken” wordt nu
standaard gebruikt.
1.23

Medewerker specifiek ingezet voor bewaken en bevorderen
softwarekwaliteit
(Bij aanbeveling 1.2)
Sinds de zomer 2018 is een medewerker vrijgemaakt om de softwarekwaliteit
van OSA en SEA te bewaken en te bevorderen.
Onder andere aan de hand van dagelijkse metingen van de softwarekwaliteit
(‘SIG-metingen’) en de issues (verbetervoorstellen) die daar uit voortkomen
worden de teams geholpen met het verbeteren van de softwarekwaliteit.

1.24

Tester aangesteld voor doorontwikkelen van geautomatiseerd testen
(Bij aanbevelingen: 1.6)
In september 2018 is een tester in het system team ingestroomd die zich
sindsdien specifiek volledig bezighoudt met het (doorontwikkelen van)
regressietesten en geautomatiseerd testen.

21 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

2

Bevindingen over de mate waarin de
aanbevelingen zijn opgevolgd

In dit hoofdstuk vindt u de bevindingen met betrekking tot de mate waarin de
aanbevelingen zijn opgevolgd (onderzoeksvraag 3).
Wij hebben geen direct onderzoek gedaan naar oorzakelijke verbanden tussen
maatregelen (hoofdstuk 1) en effecten (de in dit hoofdstuk weergegeven ‘stand
van zaken’) (onderzoekstechnisch onmogelijk en daarom niet in scope
opdracht). Ook hebben wij geen onderzoek gedaan naar de inhoudelijke
kwaliteit van de individuele maatregelen zoals opgesomd in hoofdstuk 1 (niet in
scope opdracht).
Op basis van dit onderzoek kunnen wij geen uitspraken doen over de
inhoudelijke kwaliteit van die individuele maatregelen. U vindt in dit hoofdstuk
dan ook geen directe bevindingen over (de kwaliteit van) individuele
maatregelen zoals opgesomd in hoofdstuk 1.
Voorzover niet anders vermeld is dit gebaseerd op de stand van zaken op 15
maart 2019.
2.1

Betreffende aanbeveling 1.1: ‘Draag zorg voor een groter
samenverbindend vermogen’
In deze paragraaf zijn de bevindingen in relatie tot onderstaande aanbeveling
weergegeven. Hier zijn ook de aspecten duidelijkheid rollen, en betrokkenheid
gebruikers onder begrepen6.
Draag zorg voor een groter samenbindend vermogen.
Draag zorg voor een groter samenbindend vermogen tussen business en IV
door in een intensievere communicatie tussen beiden meer aandacht te
besteden aan gemaakte keuzes en met elkaar af te stemmen wat de impact
hiervan is voor zowel business als IV. Draag deze keuzes gezamenlijk uit.
Indien nieuwe maatregelen worden genomen adviseren wij maatregelen te
nemen die binnen die gemaakte keuzes passen.
Doel aanbeveling: Het ontwikkelen van een beter wederzijds begrip tussen
business en IV (business, gebruikers, ontwikkelteams); ‘De neuzen dezelfde
kant op’.

2.1.1

De samenwerking is verbeterd maar kan beter
De meerderheid van de geïnterviewden geeft aan dat de samenwerking in de
voortbrenging het afgelopen jaar is verbeterd. Dit zowel in de IV-organisatie (in
teams, tussen teams) als op de lijn business – IV. Aspecten die hierbij genoemd
worden zijn duidelijke rollen, beter de belangen van elkaar weten, meer begrip
voor elkaar. Door betere contacten is er ook meer vertrouwen ontstaan.
Het naar elkaar wijzen (tussen business en IV), een ‘wij’, ‘zij’ houding is volgens
geïnterviewden veel minder geworden. De business neemt IV beter mee in het
krachtenveld waarin ze opereert. Er wordt meer uitleg gegeven als er eens in
een lopende planning (sprint, increment) ingegrepen wordt. Dat ingrijpen komt
overigens volgens geïnterviewden niet vaak voor.
6 Deze aspecten zijn in het referentiekader, bijlage in de opdrachtbevestiging, gepositioneerd bij aanbeveling
1.2

22 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

Er wordt door enkele geïnterviewden aangegeven dat er nog sprake is van een
hiërarchische houding in de lijn business-IV, die niet aansluit bij hun beleving
over hoe het zou moeten zijn. Zij geven ook aan dat deze wel verbetert.
Een aantal geïnterviewden geeft aan dat de samenwerking weliswaar gegroeid
is, maar altijd (nog) beter kan.
2.1.2

Rollen zijn duidelijker geworden, maar aandacht blijft gewenst
Een meerderheid van de geïnterviewden geeft aan dat de rollen in de context
van de voortbrenging voor hen duidelijk zijn.
Een deel van de geïnterviewden (6 van de 30, met name medewerkers uit
bouwteams) geeft aan dat ze niet alle rollen helemaal duidelijk vindt. Met name
wordt daarbij gerefereerd aan de rol van de product owners, vooral bij de
ontwikkeling van OSA. Daarover wordt aangegeven dat deze in de knel lijken te
zitten tussen wat ze mogen en wat ze willen (‘in de mangel tussen business en
IV’). De product owners zelf, geven een dergelijk signaal overigens niet.
Samengevat is de samenwerking in de context van rollen flink verbeterd, maar
kent ze nog wel aandachtspunten. Het is dus van belang daar aandacht aan te
blijven schenken. Op de meeste aspecten van rolduidelijkheid en rolinvulling
waar verbetering op worden gemeld, worden ook tegengeluiden gehoord.

2.1.3

Er is meer betrokkenheid van gebruikers
Eindgebruikers zijn het afgelopen jaar steeds beter betrokken geraakt. Zo is er
betrokkenheid van gebruikers bij de refinement sessies, de PI-events en de
demo’s. Er zijn nu ook aangewezen gebruikers met wie tijdens het ontwikkelen
door het bouwteam kan worden geschakeld/afgestemd. Per feature is er een
gebruiker aanspreekpunt. Dit wordt tijdens het PI-event geregeld. Gebruikers
komen naar de ontwikkelaars (ter plaatse) en vice versa.

23 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

2.2

Betreffende aanbevelingen 1.2 en 4: ’ Kies voor een eenduidige en op
elkaar afgestemde inrichting- en sturingsmethodiek’ en ‘Herijk het
programma op de aspecten (technische) systeemontwikkeling, wijze van
organiseren en de Agile werkwijze’
In deze paragraaf zijn de bevindingen in relatie tot onderstaande
aanbevelingen weergegeven. Deze zijn samengevoegd vanwege de grote
overlap tussen deze aanbevelingen.
(1.2) Kies voor een eenduidige en op elkaar afgestemde inrichting- en
sturingsmethodiek.
Overweeg of de ontstane mengvorm ‘projectorganisatie-SAFe’, het samenstel
van rollen, gremia en stuur- en beheersmaatregelen binnen de
ontwikkelorganisatie OSA/SEA het meest doeltreffende is om een optimale
invulling te geven aan de ontwikkeling van OSA en SEA. Kies voor een
eenduidige en op elkaar afgestemde inrichting- en sturingsmethodiek. Neem
alleen aanvullende (sturings- en beheersings)maatregelen die passen in de
gemaakte keuze.
Doel aanbeveling: Een doeltreffende en door medewerkers begrepen
inrichting en uitvoering van de projectsturing en –beheersing
(projectorganisatie).
(4) Herijk het programma op de aspecten (technische) systeemontwikkeling,
wijze van organiseren en de Agile werkwijze.
Potentiële maatregelen volgens Gateway:
1. het herontwerpen van de projectorganisatie KOS (met inbegrip van
rolbeschrijvingen, overlegstructuren en rapportages) en het bemensen op
basis van competenties en ervaring;
Ten aanzien van de sturing en beheersing:
2. de uitvoering instrumenten geven om daadwerkelijk op de IV te kunnen
sturen (o.a. geld, verantwoordelijkheid en rapportage);
3. uitwerken van de driehoek eigenaar, opdrachtgever en opdrachtnemer;
4. vertaal de uitwerking van de driehoek door naar de interne besturing en
verantwoording binnen de Belastingdienst;
5. ontwikkelen van meer fact-based rapportages, zowel voortgang, huidige
situatie als trends.
Het aspect samenwerken, dat de Gateway had gevat onder aanbeveling 4 is
vervat onder aanbeveling 1.1.

2.2.1

Een aangekondigd plan van herijking is niet opgesteld
Als antwoord op een vraag door de vaste commissie voor Financiën aan de
staatssecretaris van Financiën, naar aanleiding van de brief van 31 januari 2018
inzake nadere toedracht vertraging schenk- en erfbelasting (kamerstuk 31 066,
nr. 395) heeft de staatssecretaris geantwoord: ‘Het plan van herijking wordt
opgesteld naar aanleiding van de bevindingen van de ADR.’
Dit antwoord is neergelegd in kamerstuk 31066-398 d.d. 30-03-2018. De
bevindingen van de ADR waaraan gerefereerd wordt, betreffen de bevindingen
uit het rapport ‘Voortbrenging OSA en SEA in relatie tot technische staat’,
uitgebracht op 01-06-2018.
Wij hebben geen plan van herijking aangetroffen. De ketenmanager S&E geeft
hierover aan, dat, op basis van de onderzoeken van de ADR en SIG, geen aanleiding
gezien is voor herijking van de planningen en projectaanpak.

24 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

Daarbij geeft hij aan dat er wel stappen zijn gezet (onderwerp van dit rapport).
2.2.2

Geen actuele business case voor de ontwikkelingen schenk- en erfbelasting
Er is al lange tijd geen actuele business case voor de ontwikkelingen schenk- en
erfbelasting. De meest recente business case KOS dateert uit 2014. De
ketenmanager geeft aan te verwachten dat in mei 2019 een nieuwe business
case kan worden opgeleverd en dat een externe partij gezocht wordt deze op te
stellen.
In maandrapportages KOS (o.a. die van 12-2018) wordt in de controlview
gemeld dat de business case niet aansluit bij de roadmaps schenk- en
erfbelasting en de meerjarenplanningen.
Zoals ook aan de Kamer aangegeven in de brief van de staatssecretaris van 29
maart 2018 (kamerstuk 31066-398) 7 zullen de kosten van de ontwikkeling, dus
ook in een herijkte business case, relevant hoger uit gaan vallen dan de kosten
volgens de business case uit 2014.

2.2.3

Verbeterde inzicht in de planning en in de voorspelbaarheid van leveren
Door het opstellen van de domeinarchitectuur, roadmap en de 4Q en 6Q
planningen is er beter inzicht in de planningen: wat moet in welk increment
geleverd worden. Dat levert duidelijkheid op.
De voorspelbaarheid van leveren is verbeterd. Er wordt per PI-periode nagenoeg
opgeleverd wat in de PI-planningen wordt afgesproken. Leveren wat gepland is,
is overigens niet per se gelijk aan leveren wat initieel gewenst is: vraag en
aanbod worden echter beter op elkaar afgestemd richting reële planningen.

2.2.4

Meer rust en ruimte om de manier van (samen)werken door te ontwikkelen
Veel van de geïnterviewden, vooral in de aansturende/ faciliterende lijn, geven
aan dat er nu meer rust en ruimte is. Daardoor kan er beter doorontwikkeld
worden richting de gewenste SAFe/Agile werkwijze en de aansluiting op de
keten.

2.2.5

Gedeeld beeld, over wat agile werken inhoudt, groeit
Door onderling veel over de werkwijze te spreken groeit het gezamenlijke beeld
over het agile werken. De RTE geeft aan dat “er een gedeeld beeld is, dat breed
wordt gedragen over hoe het agile werken eruit zou moeten zien”.

2.2.6

Business en IV nog niet helemaal op 1 lijn t.a.v. werkwijze
Aan de IV kant, met name de bouwteams, komt nog bij een relevant deel van de
geïnterviewden een perceptie voor dat de aanpak (sturing, acties) van de
business niet strookt met (hun beleving over) de agile wijze van werken.
Voorbeelden hiervan zijn uitspraken dat de business in contractafspraken denkt,
niet voldoende een agile mindset heeft, een hiërarchische houding heeft en dat
de roadmap ‘waterval-achtig’ wordt opgezet. De werelden van business en IV
kunnen nog beter naar elkaar groeien.

2.2.7

Vooruitgang in IV teamontwikkeling
Door geïnterviewden wordt aangegeven dat de IV-teams zich ontwikkelen in de
werkwijze en medewerkers elkaar beter weten te vinden. Er is het laatste jaar
meer structuur en cadans in gekomen. Er is meer overleg, de teamleden
spreken elkaar meer aan en de teams werken beter en sneller.
Vooruitgang in teamontwikkeling zou, naar verwachting, kunnen leiden tot
verbeterde productiviteit in de voortbrenging. De vooruitgang blijkt echter nog
niet uit de productiviteitscijfers van de IV voortbrenging.
De productiviteit van de teams schenk- en erfbelasting is (nog) relevant lager
dan de normen die IBS (Integratie Business Services) hanteert.
7 Kamerstuk 31066-398, antwoorden op de vragen 4, 25, 26, 40 en 41

25 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

Voor het verhogen van de productiviteit(cijfers) van de IV voortbrenging zijn, in
november 2018, diverse aandachtspunten/acties geformuleerd door de RTE,
scrum-masters en resourcemanager. Die acties hebben deels betrekking op
administratieve zaken, niet leidende tot meer productie, deels op verbeteringen
die zouden kunnen leiden tot meer productie.
De tijdsdruk op de teams is nog steeds hoog. Er zit nog nagenoeg geen rek in de
roadmap en de daarop gebouwde planningen. Die planningen zijn, naar ons is
meegedeeld, gebaseerd op de echte productiviteit. Reële (in tegenstelling tot
administratieve) stijging van de productiviteit kan dus de druk wat gaan
verzachten.
2.2.8

Spanningsveld functionaliteit/kwaliteit
Door de tijdsdruk op het leveren van functionaliteit staat de kwaliteit, in termen
van voldoen aan de soll-architectuur en het niet-opbouwen dan wel het
wegwerken van technische schuld, onder druk. De ruimte die in beginsel in
sprints is ingecalculeerd voor het verbeteren van (software)kwaliteit komt wel
eens in de knel.

2.2.9

Onderscheid tussen het ‘wat’ en het ‘hoe’ niet eenduidig
Vanuit het SAFe/Agile raamwerk gezien is in de voortbrenging het ‘wat’ de
verantwoordelijkheid van de aansturende (verticale) lijn en het ‘hoe’ de
verantwoordelijkheid van de bouwlagen. Het onderscheid tussen ‘wat’ en ‘hoe’ is
in de voortbrengingsorganisatie schenk- en erfbelasting niet expliciet
gedefinieerd. Uit interviews maken wij op dat niet iedereen hetzelfde beeld heeft
bij het bedoelde onderscheid.
Het op elkaar aansluiten van de sturing vanuit de keten op het SAFe/agile
werken kan leiden tot een vereiste of gewenste inrichting van de
voortbrengingsorganisatie (als geheel) die, naar de beleving van sommige
betrokkenen, niet geheel strookt met de eigen (normatieve) beelden daarover.
Het niet expliciet maken van die keuzes in de inrichting en sturing heeft het
risico in zich dat over de organisatie-inrichting en de werking daarvan
onduidelijkheden blijven bestaan of (opnieuw) ontstaan.
Wij zien bij geïnterviewden kenmerkende verschillen tussen, en overeenkomsten
binnen, verschillende ‘lijnen’ in de voortbrenging, met betrekking tot
bijvoorbeeld waar bepaalde verantwoordelijkheden zouden moeten liggen en
welke vrijheidsgraden een bouwteam zich mag aanmeten. Die verschillen zijn
o.i. deels terug te voeren op het onderscheid tussen het ‘wat’ en het ‘hoe’ en het
niet expliciet uitgewerkt zijn van de specifieke inrichting (in ruime zin) van de
voortbrengingsorganisatie.

2.2.10

Beperkte expliciete aandacht voor ‘overkoepelende’ kaders in features
In de voortbrenging van OSA en SEA wordt voor de featurebeschrijvingen, als
hulpmiddel, een sjabloon gebruikt. Hierin is niet aangegeven aan welke
(inhoudelijke) kaders features moeten voldoen (denk aan kaders voor
informatiebeveiliging, de domeinarchitectuur, ICT-architectuur,
aansluitvoorwaarden, etc.). In enkele ontvangen uitgewerkte
featurebeschrijvingen zien we daar beperkte en wisselende, aandacht voor.

26 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

2.3

Betreffende aanbeveling 1.3: ‘Actualiseer de architectuurkaders voor OSA’
In deze paragraaf zijn de bevindingen in relatie tot de volgende aanbeveling
weergegeven.
Actualiseer de architectuurkaders voor OSA.
Actualiseer parallel aan de doorontwikkeling van OSA (gericht op de
continuïteit van de kasstroom) de architectuurkaders voor OSA (gericht op de
realisatie van toekomstvaste ondersteuning van de bedrijfsprocessen van
schenkbelasting), om daarna een besluit te nemen over het vervolg.
Doel aanbeveling: Het (meer) in lijn brengen van de architectuur van OSA en
de voortbrenging.

2.3.1

Er is een actuele domeinarchitectuur schenk- en erfbelasting
In het tweede halfjaar 2018 is een nieuwe domeinarchitectuur (in
documentvorm) schenk- en erfbelasting opgemaakt. Deze is ook vastgelegd in
de zogenaamde architectuurrepository, waar de domeinarchitectuur in wordt
onderhouden. De getoetste, goedgekeurde, domeinarchitectuur is in wezen een
gecomprimeerde momentopname uit die architectuurrepository.

2.3.2

Systemen voldoen niet op alle punten aan de soll van de domeinarchitectuur
In de domeinarchitectuur is beschreven dat in de afgelopen jaren een aantal
architectuurafwijkingen in OSA en SEA zijn ontstaan door het nog niet
beschikbaar zijn voor de Keten Schenk- en Erfbelasting van de beoogde
voorzieningen/diensten bij andere domeinen en door gebrek aan tijd/capaciteit.
De afwijkingen zijn in de Domeinarchitectuur globaal beschreven.

2.3.3

Afwijkingen op de domeinarchitectuur in werkpakketten ondergebracht
De domeinarchitectuur bevat naast een beeld van de IST-situatie en de SOLLsituatie ook een onderdeel Transitie. Daarin zijn werkpakketten, op globaal
niveau, benoemd die de weg van IST naar SOLL invullen. Die werkpakketten
maken onderdeel uit van de roadmap. De werkpakketten die moeten zorgdragen
dat de architectuurafwijkingen worden opgelost, staan in de planning ver naar
achter in de tijd.
Wij zien hierbij als risico dat die werkpakketten, bijvoorbeeld als gevolg van
druk op het leveren van functionaliteit en prioriteringen belastingdienstbreed (op
IV-gebied), mogelijk niet zullen worden opgelost (bulldozer-effect). Dit kan
bijdragen aan het ontstaan van nieuwe legacy-problematiek.

27 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

2.4

Betreffende aanbeveling 1.4: ‘Geef het concept Architectural Runway mee
in de ontwikkeling van het portfolioproces’
In deze paragraaf zijn de bevindingen in relatie tot de volgende aanbeveling
weergegeven.
Geef het concept Architectural Runway mee in de ontwikkeling van het
portfolioproces.
Geef, in de ontwikkeling van het Belastingdienstbrede (integrale)
portfolioproces, het concept van de Architectural Runway uit het Scaled Agile
Framework mee.
Doel aanbeveling: Het beter (gaan) laten functioneren van het concept
‘architectural runway’ als instrument binnen belastingdienst-breed
portfoliomanagement. Waardoor het risico afneemt dat generieke
componenten die (ook) door OSA en SEA gebruikt moeten worden niet tijdig
en juist beschikbaar zijn.

2.4.1

Portfoliobesluiten zijn een belastingdienstbrede aangelegenheid
Het besluit over uitvoering van portfolio-items wordt door het directieteam
Belastingdienst genomen, na behandeling van voorstellen in de portfolioraad.
Aan de portfolioraad nemen, onder voorzitterschap van de DG Belastingdienst,
de directeuren van de directies deel (o.a. de algemeen directeur Particulieren en
de algemeen directeur IV). Input voor de portfolioraad komt uit de
portfolioboard, waarin de ketenvoorzitters vertegenwoordigd zijn. Hierin worden
voorstellen geformuleerd voor de verdeling van de IV-capaciteit over de ketens
heen. De ketenmanager schenk- en erfbelasting is lid van de portfolioboard.
Wij hebben geen onderzoek gedaan naar (de ontwikkelingen van) het
Belastingdienstbrede portfolioproces. Deze paragraaf is hier opgenomen om aan
te geven dat de keten Schenk- en Erfbelasting niet alle besluiten in de context
van de Architectural Runway zelfstandig kan nemen.

2.4.2

Werkpakketten uit de domeinarchitectuur zijn te volgen in de portfolio
De domeinarchitect geeft aan dat alle werkpakketten, dus niet alleen SEA en
OSA, die in de domeinarchitectuur zijn opgenomen input zijn voor het
portfolioproces van de keten. Werkpakketten van andere domeinen waar de
schenk- en erfbelasting raakvlakken of afhankelijkheden mee heeft, zijn ook
opgenomen in de domeinarchitectuur schenk- en erfbelasting. Er vindt
afstemming plaats tussen de verschillende kennisgebieden en belanghebbenden.
Werkpakketten uit de domeinarchitectuur gaan 1 op 1, traceerbaar genummerd
vanuit de domeinarchitectuur, het portfolioproces in.
Het belastingdienstbrede portfolioproces dient er (vervolgens) voor zorg te
dragen dat de bouwblokken, als ze in de domeinarchitectuur worden
voorgeschreven, tijdig klaar staan/inzetbaar zijn zodat deze gebruikt kunnen
worden (in SAFe®: Architectural Runway). Dit moet op
belastingdienstbreedniveau geregeld worden, anders levert dit problemen op bij
de, tijdige en juiste, realisatie van systemen.

28 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

2.5

Betreffende aanbeveling 1.5: ‘Stel richtlijnen op voor de keuze
beproeven of modelleren’
In deze paragraaf zijn de bevindingen in relatie tot de volgende aanbeveling
weergegeven.
Stel richtlijnen op voor de keuze beproeven of modelleren.
Maak bij onzekere specificaties helder voor welke zaken modelleren de
voorkeur verdient boven beproeven en handel daar vervolgens naar. Specifiek
vragen wij aandacht om te bekijken of het datamodel OSA toereikend is voor
het opleggen van DA’s en om zo nodig het datamodel aan te passen.
Doel aanbeveling: Het (beter) ondersteunen van te maken keuzes tussen
modelleren en beproeven.

2.5.1

Er zijn geen richtlijnen bekend over de keuze beproeven of modelleren
Wij hebben geen richtlijnen aangetroffen voor het ondersteunen van de keuze
beproeven of modelleren. Geïnterviewde ontwikkelaars geven aan dat dergelijke
richtlijnen niet aanwezig zijn. De behoefte daaraan wordt door diezelfde
geïnterviewden niet gevoeld.

2.5.2

De voortbrenging van de Definitieve Aanslag Schenk 2017 is onderhanden
De aanbeveling om te bekijken of het datamodel OSA toereikend is voor het
opleggen van DA’s en om zo nodig het datamodel aan te passen, is gedaan toen
de DA Schenk 2017 nog niet onderhanden was. De aanbeveling had tot doel te
voorkomen dat het datamodel niet geschikt zou blijken voor de data-verwerking
van de Definitieve Aanslag Schenk 2017. Aangezien de voortbrenging van de
Definitieve Aanslag Schenk 2017 nu onderhanden is, zal de geschiktheid van het
datamodel in het bouwproces blijken. De aanbeveling met betrekking tot het
datamodel, achten wij, op dit punt gekomen, achterhaald.

29 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

2.6

Betreffende aanbeveling 1.6: ‘Ontwikkel het testproces verder door, zorg
voor inzicht in risicoafdekking’)
In deze paragraaf zijn de bevindingen in relatie tot de volgende aanbeveling
weergegeven.
Ontwikkel het testproces verder door, zorg voor inzicht in risicoafdekking.
Doel aanbeveling: Inzicht in risicoafdekking van testen (controleerbaarheid)
en optimaliseren testproces.
Het doorontwikkelen van het testproces dient o.i. de volgende punten te
omvatten.
i. optimaliseer (de functie van) de Definitions of Done in relatie tot testen;
ii. maak de overall teststrategie expliciet, zodat iedereen een zelfde beeld
ervan heeft, de sprintteststrategie en testaanpak daar op kunnen
aansluiten en inzicht geven in de wijze waarop, en de mate waarin,
risico’s worden afgedekt;
iii. maak daarbij de risico’s en de dekking daarvan vanuit de testsoorten
expliciet;
iv. OSA: ontwikkel een testset voor regressietesten;
v. ontwikkel het geautomatiseerd regressietesten (verder door);
vi. maak heldere, voor iedereen duidelijke, afspraken over het documenteren
van testspecificaties (plaats, diepgang etc.) (maak de afspraken helder via
bijvoorbeeld de DoD).

2.6.1

Definition of Done beperkt in eisen ten aanzien van het testproces
De ontwikkelteams hanteren de Definition of Done (DoD) zoals deze beschreven
staat in de centrale omgeving. In relatie tot testen beschrijft de DoD van OSA
dat minimaal 80% van de code getest moet zijn, de testrapportage bijgewerkt is
en er geen blokkerende bevindingen meer zijn.
In de DoD’s is geen nadere uitwerking in testsoorten (integratietest,
regressietest, gebruikers acceptatietest) opgenomen. Ook is in de DoD niets
opgenomen over de diepgang waaraan de vastlegging van de testspecificaties en
testrapportages moet voldoen.

2.6.2

Er is geen uitwerking van de overkoepelende teststrategie
Voor het uitvoeren van de ketentesten stelt de testmanager een overkoepelend
ketentestplan op. Daarin is de aanpak van de uitvoering van de ketentesten
beschreven met verwijzingen naar onderliggende documentatie. In dit document
zijn de onderdelen voor de testaanpak en teststrategie summier opgenomen. De
verschillende onderwerpen zijn o.i. echter onvoldoende uitgewerkt om als
teststrategie te kunnen dienen. Het ontbreken van een dergelijke uitwerking is
nadelig voor het gedeelde beeld van de teststrategie en de controleerbaarheid
van het testen.

2.6.3

Er is weinig aandacht voor een product risicoanalyse in de ketentestplannen
In de ketentestplannen die we ontvangen hebben, ontbrak de product
risicoanalyse/risico prioriteiten analyse, omdat deze nog niet waren opgesteld.
Praktische risico’s ten aanzien van de uitvoering van testen (beschikbaarheid
testomgeving, testers, enz.) zijn wel opgenomen in het ketentestplan. De
risico’s en de dekking van de verschillende testsoorten zijn niet nader uitgewerkt
in de ketentestplannen.

2.6.4

Er is een actuele testset voor regressietesten
Vanaf september 2018 heeft het system team voor schenkbelasting testsets
ontwikkeld voor het uitvoeren van de regressietesten. Na de oplevering van

30 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

nieuwe functionaliteiten werkt het system team deze testset bij waardoor de
regressietest altijd met een actuele testset uitgevoerd kan worden.
2.6.5

Regressietesten zijn geautomatiseerd
Vanaf september 2018 voert het system team de regressietesten voor zowel
schenk- als erfbelasting geautomatiseerd uit. Voor ieder testgeval is
documentatie beschikbaar (uitgangspunt voor het testgeval, het invoeren van de
testgegevens en de verwachte uitkomst). Met behulp van de tool Robot
Framework start de tester de regressietest die deze geautomatiseerd verwerkt
en per testgeval rapporteert of de uitkomst gelijk is aan de verwachting.
Testers geven aan dat de volgende stap “continuous testing” zal zijn waarbij de
regressietestset dagelijks geautomatiseerd wordt uitgevoerd.

2.6.6

Geen afspraken over eenduidig documenteren van de testspecificaties
Voor erfbelasting worden de testspecificaties voor iedere user story in Excel
bijgehouden. Daarin staat, naast de omschrijving van het testgeval (reden test,
verwachtte uitkomst, prioriteit, test ok/nok), een mogelijke verwijzing naar de
registratie van de foutmelding. Deze vastlegging is ontstaan uit best practice en is
voor alle testers terug te vinden in de tool Confluence. De teams van
schenkbelasting hanteren een andere werkwijze door de testspecificaties in de
testtool zelf vast te leggen.

31 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

2.7

Betreffende aanbeveling 2: ‘Herijk de huidige activiteiten van Agile
ontwikkelen en systeemimplementatie van OSA en SEA’
In deze paragraaf zijn de bevindingen in relatie tot de volgende aanbeveling
weergegeven.
Herijk de huidige activiteiten van Agile ontwikkelen en systeemimplementatie
van OSA en SEA.
Potentiële maatregelen hierbij volgens Gateway:
1. het formuleren van een integrale en gedeelde toekomstvisie op de
schenk- en erfbelasting en op basis hiervan verder uitwerken, valideren
en vaststellen van de processen zodat deze als vertrekpunt voor
digitalisering kunnen worden genomen;
2. het uitwerken van referentiemodellen en referentiearchitecturen op het
gebied van processen, IT en bedrijfsvoering.

Zie ook de bevindingen t.a.v. architectuur, zie: 2.3.
2.7.1

Missie en visie van de keten S&E zijn opgenomen in de domeinarchitectuur
De missie en visie van de keten S&E zijn opgenomen in de Domeinarchitectuur.
Ze zijn afkomstig uit het Jaarplan S&E 2019 (aldus aangegeven in de
domeinarchitectuur). Ook zijn de (verander)doelstellingen schenk- en
erfbelasting opgenomen in de domeinarchitectuur (document) in een niet verder
toegelichte figuur.

2.7.2

Administratieve Organisatie Erfbelasting opgesteld en van Schenkbelasting en
Voortbrenging IV onderhanden
Er is de afgelopen tijd gewerkt aan de aan Administratieve Organisatie
erfbelasting en er wordt gewerkt aan de Administratieve Organisatie
schenkbelasting. Zie: 1.11. Naar mededeling van de ketencoördinator Schenken Erfbelasting, van 19 april 2019, is ook de Administratieve Organisatie
Voortbrenging IV onderhanden.

32 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

2.8

Betreffende aanbeveling 3: ‘Onderzoek en realiseer op zo kort mogelijke
termijn een fall back scenario zodat het primaire schenk- en erfproces
geen hinder ondervindt’
In deze paragraaf zijn de bevindingen in relatie tot de volgende aanbeveling
weergegeven.
Onderzoek en realiseer op zo kort mogelijke termijn een fall back scenario
zodat het primaire schenk- en erfproces geen hinder ondervindt.
Potentiële maatregel volgens Gateway: het revitaliseren van GRS zodat per 1
april 2018 een ondersteunend systeem voor de uitvoering bij de drie kantoren
beschikbaar is.

2.8.1

Er is, in mei 2018, besloten niet in te zetten op een terugvaloptie.
In zijn bestuurlijke reactie van 25 mei 2018 op het ADR-onderzoeksrapport
‘Voortbrenging OSA en SEA in relatie tot technische staat’ geeft de DG aan dat
hij ‘niet terug zal gaan naar het oude GRS-systeem en de ingezette lijn zal
voortzetten’.
Dit is ook gedeeld met de Kamer in kamerstuk 31066-408 d.d. 11-06-2018.

2.9

Betreffende aanbeveling 5: ’Draag er zorg voor dat de politieke
dynamiek niet verstorend werkt op de continuïteit van het primaire
schenk- en erfproces’
In deze paragraaf zijn de bevindingen in relatie tot de volgende aanbeveling
weergegeven.
Draag er zorg voor dat de politieke dynamiek niet verstorend werkt op de
continuïteit van het primaire schenk- en erfproces.

2.9.1

De staatssecretaris beschouwt dit als zijn verantwoordelijkheid
Binnen de voortbrenging schenk- en erfbelasting hebben wij geen nieuwe
maatregelen aangetroffen naar aanleiding van deze aanbeveling.
De staatssecretaris heeft aan de Kamer meegedeeld dat hij dit als zijn
verantwoordelijkheid beschouwt en dat hij de komende jaren terughoudend zal
zijn bij nieuwe fiscale maatregelen op het gebied van de schenk- en erfbelasting
om te zorgen dat de politieke dynamiek niet verstorend werkt op de continuïteit
van het primaire proces van de schenk- en erfbelasting. Daarbij zijn goede
uitvoeringstoetsen ondersteunend. (Kamerstuk 31066-395 d.d. 31-01-2018)

33 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

3

Aanbevelingen

In dit onderzoek is een follow-up uitgevoerd op de volgende aanbevelingen.
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
2
3

4
5

Draag zorg voor een groter samenbindend vermogen.
Kies voor een eenduidige en op elkaar afgestemde inrichting- en
sturingsmethodiek.
Actualiseer de architectuurkaders voor OSA.
Geef het concept Architectural Runway mee in de ontwikkeling van het
portfolioproces.
Stel richtlijnen op voor de keuze beproeven of modelleren.
Ontwikkel het testproces verder door, zorg voor inzicht in risicoafdekking.
Herijk de huidige activiteiten van agile ontwikkelen en
systeemimplementatie van OSA en SEA.
Onderzoek en realiseer op zo kort mogelijke termijn een fall back
scenario zodat het primaire schenk- en erfproces geen hinder
ondervindt.
Herijk het programma op de aspecten (technische) systeemontwikkeling,
wijze van organiseren en de agile werkwijze.
Draag er zorg voor dat de politieke dynamiek niet verstorend werkt op de
continuïteit van het primaire schenk- en erfproces.

Wij hebben voor die follow-up geïnventariseerd met welke maatregelen de
Belastingdienst invulling heeft willen geven aan die aanbevelingen. Ook de
maatregelen die de staatssecretaris aan de Kamer had toegezegd in de context
van de voortbrenging van de Schenk- en Erfbelasting, zijn daarbij meegenomen.
Dit is opgenomen in hoofdstuk 1. Vervolgens hebben wij onderzocht wat de
stand van zaken was betreffende (de kwaliteit van de) voortbrenging Schenk- en
Erfbelasting binnen de strekking van de op te volgen aanbevelingen. Dit is
opgenomen in hoofdstuk 2.
Wij hebben geen direct onderzoek gedaan naar oorzakelijke verbanden tussen
maatregelen en effecten (voornoemde ‘stand van zaken’) (onderzoekstechnisch
onmogelijk en daarom niet in scope opdracht). Ook hebben wij geen onderzoek
gedaan naar de inhoudelijke kwaliteit van de individuele maatregelen zoals
opgesomd in hoofdstuk 1 (niet in scope opdracht).
Op basis van dit onderzoek kunnen wij geen uitspraken doen over de
inhoudelijke kwaliteit van die individuele maatregelen. U vindt hier dan ook geen
aanbevelingen met betrekking tot de (kwaliteit van) individuele maatregelen
zoals opgesomd in hoofdstuk 1.
De bovenstaande, onderzochte, aanbevelingen van de Gateway en de ADR zijn
ons inziens in zoverre opgevolgd dat daaruit de onderstaande aanbevelingen
resteren.
Voorzover niet anders vermeld zijn de aanbevelingen gebaseerd op de stand van
zaken van 15 maart 2019.
3.1

Ga door met doorontwikkelen organisatie en samenwerking
Wij bevelen aan op de ingeslagen weg door te gaan met het ontwikkelen van de
organisatie van de voortbrenging. Wij bevelen aan daarbij permanent de vinger
aan de pols te houden van de kwaliteit van de samenwerking en die, waar nodig
en mogelijk, te versterken. Blijvende aandachtspunten daarbij zijn een goede
aansluiting van (de sturing vanuit) de Keten Schenk- en Erfbelasting op de

34 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

SAFe/Agile manier van werken (vice versa) en het, ook onder druk, in de gehele
voortbrengingsorganisatie, kiezen en hanteren van stuurmiddelen en ingrepen
die passen bij de gekozen uitgangspunten.
3.2

Documenteer de inrichting en werkwijzen van de
voortbrengingsorganisatie
Documenteer, in wisselwerking met het doorontwikkelen van de organisatie,
expliciet wat de (beoogde) inrichting en werkwijzen (inclusief sturing,
beheersing) van de voorbrengingsorganisatie zijn. Met
voortbrengingsorganisatie bedoelen wij de hele lijn van Keten tot en met de
bouwteams. Beschrijf daarin onder meer taken, verantwoordelijkheden en
bevoegdheden. Hanteer dit en draag het uit als zijnde de beschrijving (opzet)
van de voortbrengingsorganisatie.
Met een dergelijke beschrijving kan o.a. voor iedereen duidelijk worden gemaakt
hoe het SAFe/Agile model specifiek in deze omgeving wordt toegepast, of de
organisatie op punten een specifieke, andere, invulling kent. Daarmee kunnen
misvattingen en incidenteel onbegrip over (toekomstige) operationele keuzes
worden voorkomen.
Neem in het (sjabloon voor) de featurebeschrijvingen op aan welke
(inhoudelijke) kaders de features moeten voldoen. (Wij beschouwen dit als
onderdeel van het wat, niet als onderdeel van het hoe).

3.3
3.3.1

Voorkom, en waarborg het oplossen van, technische schuld
Neem het oplossen van de architectuurschuld 8 expliciet mee in de business case
Wij bevelen aan in de nog te ontwikkelen herijkte business case schenk- en
erfbelasting (‘KOS’) het oplossen van de afwijkingen van de systemen op de
soll-architectuur, expliciet mee te nemen. Dit teneinde de benodigde middelen
daartoe te waarborgen.

3.3.2

Voorkom het oplopen van de technische schuld
Wij bevelen aan scherp te bewaken dat zo weinig mogelijk (nieuwe) afwijkingen
op de gewenste architectuur en kwaliteit ontstaan door, o.a., de architect(en)
dicht op de business, bouwteams, analisten en ontwerpers te laten opereren en
die van het belang daarvan te (blijven) overtuigen.

3.4
3.4.1

Maak testen beter controleerbaar; zorg voor inzicht in risicoafdekking
Stel een product risicoanalyse op als onderdeel van de teststrategie
Wij bevelen aan om een product risicoanalyse op te stellen als onderdeel van de
overkoepelende teststrategie.

3.4.2

Maak de teststrategie expliciet
Wij bevelen aan de teststrategie expliciet uit te werken waardoor iedereen
eenzelfde beeld hiervan heeft en de uitgangspunten mee kan nemen bij het
opzetten en uitvoeren van de verschillende testsoorten.

3.4.3

Vul de Definitions of Done op testaspecten
Wij bevelen aan de Definitions of Done op projectniveau nader aan te vullen met
eisen ten aanzien van de uitvoering van de soorten testen en de vastlegging van
de specificaties en uitkomsten.

8 Wij gebruiken hier de term ‘architectuurschuld’ als een bepaalde vorm van ‘technische schuld’. Met
architectuurschuld bedoelen wij hier afwijkingen van de IT systemen op de soll-architectuur.

35 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

4

Verantwoording onderzoek

Deze opdracht is door de Auditdienst Rijk (ADR) uitgevoerd in opdracht van dhr.
Erik Bruinsma, directeur concerndirectie Uitvoerings- en Handhavingsbeleid (UHB)
bij het directoraat-generaal Belastingdienst van het ministerie van Financiën.
Het onderzoek (veldwerk) is uitgevoerd in de periode december 2018 tot en met 15
maart 2019.
4.1

Doelstelling onderzoek
Het doel van dit onderzoek is onafhankelijk inzicht te geven in de mate waarin (of
en hoe) de aanbevelingen:
a. nummers 2 tot en met 5 uit de Gateway-review KOS, en
b. van de ADR uit het onderzoek ‘Voortbrenging OSA en SEA in relatie tot de
technische staat’, als nadere invulling van aanbeveling nummer 1 uit de
Gateway-review,
door de Belastingdienst zijn opgevolgd.
Dit als invulling van de toezegging van de staatssecretaris van Financiën aan de
Tweede Kamer om hiertoe door de ADR een onderzoek uit te laten voeren.

4.2

Onderzoeksvragen
Ter invulling van de doelstelling hebben de volgende onderzoeksvragen in dit
onderzoek centraal gestaan.
1.
2.
3.

Met welke maatregelen heeft de Belastingdienst invulling willen geven aan
de te onderzoeken aanbevelingen?
In hoeverre hebben deze maatregelen gedurende de periode 1 augustus
2018 t/m 31 december 2018 gewerkt?
In hoeverre zijn daarmee de te onderzoeken aanbevelingen opgevolgd?

De beantwoording is in de vorm van bevindingen per onderzochte aanbeveling en/of
per maatregel.
4.3

Afbakening en hoofdlijn aanpak
Objecten van onderzoek zijn de door het project KOS, ofwel de
voortbrengingsorganisatie schenk- en erfbelasting, aangedragen maatregelen ter
opvolging van de aanbevelingen als genoemd in paragraaf 4.1 Doelstelling
onderzoek.
Dit voor zover van toepassing binnen het project KOS en/of bij de
gebruikersorganisatie Schenk- en erfbelasting (uitvoering primair proces).
De onderzoeksactiviteiten hebben bestaan uit het houden van een 30-tal interviews,
documentstudie en deelwaarnemingen in administraties gebruikt in het
voortbrengingsproces.

4.4

Gehanteerde Standaard
Deze opdracht is uitgevoerd in overeenstemming met de Internationale
Standaarden voor de Beroepsuitoefening van Internal Auditing.
In dit rapport wordt geen zekerheid verschaft, omdat er geen assuranceopdracht is uitgevoerd.

36 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

4.5

Verspreiding rapport
De opdrachtgever, dhr. mr. drs. S.W.F.H. Bruinsma, directeur concerndirectie
Uitvoerings- en Handhavingsbeleid Belastingdienst, is eigenaar van dit rapport.
De ADR is de interne auditdienst van het Rijk. Dit rapport is primair bestemd
voor de opdrachtgever met wie wij deze opdracht zijn overeengekomen. In de
ministerraad is besloten dat het opdrachtgevende ministerie waarvoor de ADR
een rapport heeft geschreven, het rapport binnen zes weken op de website van
de rijksoverheid plaatst, tenzij daarvoor een uitzondering geldt. De minister van
Financiën stuurt elk halfjaar een overzicht naar de Tweede Kamer met de titels
van door de ADR uitgebrachte rapporten en plaatst dit overzicht op de website.

37 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

5

Ondertekening

Apeldoorn, 5 september 2019

drs. J.S. Witvoet RE EMIA RO

Auditmanager
Auditdienst Rijk

38 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

●

Bijlage(n)

39 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

●

Bijlage 1 – Verklarende woordenlijst

Aanduiding

Omschrijving

Acceptatietest

Testsoort; Door de toekomstige gebruiker(s) en
beheerder(s) in een zoveel mogelijk als-ware-hetproductie omgeving uitgevoerde test, die moet
aantonen dat het ontwikkelde systeem aan de
functionele en kwalitatieve eisen voldoet.
(in deze context) ‘Wendbaar, flexibel, lenig’.
Gedachtegoed, principes, verwoord in het Agile
Manifesto (‘Manifesto for Agile softwaredevelopment’),
met uitgangspunten voor de wijze waarop software
ontwikkeld kan worden.
Concept gehanteerd in SAFe. Het bestaat uit de
bestaande code, componenten, en technische
infrastructuur die benodigd is om de aankomende
features zonder te veel herontwerp en vertraging te
kunnen implementeren.
De architectuur van het Rijk is gelaagd opgebouwd,
van grof naar fijn en onderverdeeld naar de
functionele domeinen rijksbreed, besturingsfuncties,
primaire functies, onafhankelijke functies en
ondersteunende functies. De gelaagde architectuur
bestaat uit:
•
Referentie Architectuur met richtinggevende
afspraken voor organisaties om doelen te
realiseren alsmede afspraken over meerdere
organisaties heen met het doel de samenwerking
(bijvoorbeeld in een keten) mogelijk te maken
en te bevorderen.
•
Enterprise Architectuur met de kaders voor
alle domein- of aspect-architecturen die gelden
voor de gehele organisatie.
•
Domeinarchitectuur ook wel genoemd aspectarchitectuur is gericht op bepaalde onderdelen,
bijvoorbeeld een bedrijfsfunctie of hoofdproces
van een organisatie.
(Registratie van de) werkvoorraad, opgedeeld in
eenheden en op volgorde van de prioriteit. Eenheden
zijn bijvoorbeeld features (program backlog) of user
stories (team backlog).
Zie: Architectuur (rijksstelsel)

Agile

Architectural
Runway

Architectuur
(rijksstelsel)

Backlog

Domeinarchitectuur
Enterprisearchitectuur
Feature

Gatewayreview

Zie: Architectuur (rijksstelsel)
Beschrijving van gewenste functionaliteit op een
bepaald abstractieniveau (zie ook de toelichting in
bijlage 2). De program backlog bestaat uit
geprioriteerde features.
Een Gateway Review is een bestuurlijk instrument
binnen de rijksoverheid, bestaande uit een toetsing
van een programma, project of organisatie op verzoek
van een bestuurlijk verantwoordelijke.

40 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

Aanduiding
GRS
IBS
Integratietest

IV

Ketentest

OSA
PMT
Referentiearchitectuur
Regressietest

Release
SAFe®

Scrum
SEA
SIG
SIG-meting

Sprint

System Team
S&E
Technische
schuld
User Story

Omschrijving
Het oude ondersteunende systeem voor de erf- en
schenkbelasting. Wordt vervangen door OSA en SEA.
Integratie Business Services, onderdeel van de
Belastingdienst IV organisatie.
Testsoort; toont aan dat een logische groep units aan
de in de technische specificaties gestelde eisen
voldoet (unitintegratietest) of toont aan dat
(sub)systeeminterface afspraken zijn nagekomen,
correct zijn geïnterpreteerd en correct zijn
geïmplementeerd (systeemintegratietest)
InformatieVoorziening. Hier gebruikt als aanduiding
van de ICT (applicaties, systemen)
voortbrengingsorganisatie.
Testsoort; test waarbij een keten van systemen van
begin input tot eind output wordt getest. Ook wel
aangeduid met end-to-end of systeemintegratietest.
Het nieuwe ICT systeem voor de schenkbelasting
Program Management Team
Zie: Architectuur (rijksstelsel)
Testsoort; test die erop is gericht om te controleren
dat alle ongewijzigde onderdelen van een systeem
nog correct functioneren na het doorvoeren van een
wijziging.
Versie van een softwareproduct dat als geheel in
productie wordt genomen.
Het Scaled Agile Framework; een raamwerk voor het
inrichten van een organisatie en processen voor het
op grote schaal op agile manier ontwikkelen van IT
systemen.
Een op de agile principes gebaseerde methode voor
(o.a.) softwareontwikkeling.
Het nieuwe ICT systeem voor de erfbelasting
Software Improvement Group
Een door het SIG geleverde beoordeling van de
softwarekwaliteit. De meting heeft betrekking op de
technische kwaliteit (onderhoudbaarheid) van
software.
Een herhalende iteratie van een vaste lengte (in geval
OSA en SEA, 2 weken) waarin agile teams (in
beginsel) werkende software opleveren.
Een ondersteunend team binnen de voortbrenging
schenk- en erfbelasting.
Schenk- en Erfbelasting
Afwijkingen op (technische) kwaliteitseisen.
Daaronder begrepen: afwijkingen van de gewenste
architectuur.
Korte beschrijving van een deel functionaliteit
geschreven in gebruikerstaal.

41 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

●

Bijlage 2 – Korte toelichting SAFe®

Het Scaled Agile Framework (SAFe®) is een veelgebruikt raamwerk voor het
inrichten van (IT) organisaties die op grote schaal op agile wijze software
ontwikkelen. SAFe® is gebouwd op de ideeën uit Systeemdenken, Agile
ontwikkelen en LEAN productontwikkeling. Het is volgens de makers opgebouwd
uit verzamelde best-practices uit de software ontwikkelwereld. Het betreft het
ontwikkelen van IT volgens een ‘continuous development’ inrichting oftewel
ontwikkelen in een lijnorganisatie. Het is als zodanig geen model voor het
inrichten van een (tijdelijke) projectorganisatie. Wat niet betekent dat het
daarbij niet gebruikt kan worden.
Het Raamwerk omvat meerdere organisatielagen en is schaalbaar al naar gelang
de omvang van de IT-organisatie. Daartoe bestaan verschillende configuraties:
Full SAFe, Large Solution SAFe, Portfolio SAFe, Essential SAFe. Op de volgende
pagina vindt u een plaat van de configuratie ‘portfolio SAFe’.
Het zo lang mogelijk open houden van ontwerpopties, in plaats van vroeg in het
ontwikkelproces dé optie kiezen en daar aan vast houden, is één van de
inrichtingsuitgangspunten van het raamwerk. Een belangrijk verschil met de
traditionele wijze van software ontwikkelen (de waterval methode) is dat
wijzigingen (in prioriteiten, eisen etc.) ‘omarmd’ worden.
Van boven naar beneden in het raamwerk worden de te ontwikkelen producten
steeds concreter en in kleinere eenheden opgedeeld en beschreven. Van globaal
naar specifiek. Beschrijvingen moeten nét voldoende zijn voor het niveau
waarop ze gebruikt worden. Meer is verspilling. Bovenin zijn het zogenaamde
'epics': een (beschrijving van een) initiatief voor een te realiseren product,
service of systeem. Een epic wordt opgedeeld in meerdere features; een
opleverbaar deel, klein genoeg om door een zogenaamde Agile release train
(trein: een aantal samenwerkende teams) in één program increment (een vast
aantal sprints) opgeleverd te worden. Een feature is weer opgedeeld in stories;
een klein stukje functionaliteit dat door een team in één sprint kan worden
opgeleverd.
Teams in een trein sprinten samen, in dezelfde cadans, en zijn met elkaar
gesynchroniseerd. De daarvoor benodigde afstemmingen en coördinatie
gebeuren in gezamenlijke bijeenkomsten (‘events’) op teamniveau (de scrumevents) en op treinniveau. Individuen en interacties zijn belangrijker dan
processen en hulpmiddelen is één van de daar onderliggende principes van agile
ontwikkelen. De verzameling events, op team of op treinniveau, vormen, in het
klein en in het groot, Plan-Do-Check-Adjust 9 (PDCA) cycli.
Kenmerkend voor het geheel is dat er wordt uitgegaan van min of meer
vaststaande capaciteit en dat het werk van onderaf door de teams door de
pijplijn wordt 'getrokken' (pull in plaats van push).
Voor meer informatie over dit framework verwijzen wij naar de website
www.scaledagileframework.com. Voor elk onderdeel uit het framework is daar
een uitgebreide toelichting te vinden.

9 Het Raamwerk gebruikt de term ‘Adjust’, ook gebruikelijk is de term ‘Act’

42 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

43 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

●

Bijlage 3 – Lijst geïnterviewden (rollen)

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29

Rol (in context onderzoek)
Procesarchitect S&E
Scrummaster van systemteam, tevens testmanager
Schenkbelasting
tester / testmanager system team voor Erfbelasting
Agile Coach
Gebruiker, Schenkbelasting
Ontwikkelaar Erfbelasting (featureteam)
Productowner Erfbelasting
Ontwikkelaar Schenkbelasting (featureteam)
Tester Schenkbelasting (system team)
Ketenmanager, Business Owner S&E
Tester Schenkbelasting (featureteam)
Tester Erfbelasting (featureteam)
Gebruiker betrokken bij testen Schenkbelasting
Gebruiker, medewerker toezicht binnen/schenk- en erfbelasting.
Product Owner Schenkbelasting
Tester Erf (featureteam)
Value stream manager S&E (opdrachtnemer IV)
Scrummaster Schenkbelasting
Release train engineer/manager S&E
Gebruiker betrokken bij Schenkbelasting
Risicomanager S&E
Tester Schenkbelasting (featureteam)
Agile coach
Product Manager S&E
ICT architect S&E
Scrummaster Erf
1e lijns controller IBS - Schenk- en Erfbelasting
Gebruiker betrokken bij Erfbelasting
Domeinarchitect schenk- en erfbelasting.

44 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

●

Bijlage 4 – Bestuurlijke reactie

45 van 49 | Opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en Erfbelasting

Ministerte van Financiën

>

Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag

Auditdienst Rijk
de heer A.].M. Kerkvliet
Postbus 20201
2500 EE Den Haag

Directoraat-generaal
Belastingdienst
Cluster Uitvoenngsbeleid
Korte Voorhout 7
2511 CW Den Haag
Postbus 20201
2500 EE Den Haag
www.rijksoverheid.nI
Inhichtingen
Simone Wolters
T 070-342 7601
F 070-3427907
s.wolters@minfin.nI
www.minfin.nl

Datum
Betreft

5 juli 2019
Onderzoeksrapport opvolging aanbevelingen Gateway
Schenk- en Erfbelasting

Ons kenmerk
2019-0000112010
-

Uw brief (kenmerk)

Geachte heer Kerkvliet,
De Auditdienst Rijk heeft op mijn verzoek een onderzoek uitgevoerd naar de
opvolging van de aanbevelingen uit de Gateway-review KOS en ult het opvolgend
ADR onderzoek. Mijn algemene reactie op het onderzoeksrapport en een meer
specifieke reactie op de daarin opgenomen aanbevelingen volgen hieronder.
Algemeen
1k ben de directeur van de ADR erkentelijk voor het gedegen onderzoek dat heeft
plaatsgevonden. De processen schenk- en erfbelasting stonden de afgelopen
periode sterk in de belangstelling. 1k vind het daacom belangrijk om een jaar na
het eerste onderzoek naar de opvolging aanbevelingen Gateway Schenk- en
Erfbelasting opnieuw kritisch te laten kijken naar de wijze waarop de
aanbevelingen worden en zijn geImplementeerd. 1k ben van mening dat er
stappen in de goede richting zijn gezet binnen de processen van de schenk- en
erfbelasting. Len groot aantal verbeteracties is ingezet om de aanbevelingen van
de ADR op te volgen. Desalniettemin word ik graag scherp gehouden door mijn
omgeving of deze mening gegrond is. 1k blijf volgen wat de keten schenk- en
erfbelasting doet om de aanbevelingen te implementeren. Duidelijk is dat dit een
proces is dat meerdere jaren vergt. In het afgelopen jaar zijn veel stappen gezet
en is een begin gemaakt met de ontwikkelpunten die de ADR heeft geadviseerd.
Verbeterpunten/aanbevelingen
1k neem alle aanbevelingen over en ga hierna in op de specifleke aanbevelingen
die door de ADR zijn gedaan.
1.
Ga door met het doorontwikkelen van de organisatie en samenwerking.
2.
Expliciteer en documenteer de inrichting en werkwijzen van de
voortbrengingsorganisatie.
3.
Voorkom, en waarborg het oplossen van, technische schuld.
4.
Maak het testen beter controleerbaar; zorg voor inzicht in risicoafdekking.

1
Ga door met doorontwikkelen organisatie en samenwerking
De doorontwikkeling van de organisatie en samenwerking zijn zowel op
concernniveau als in de afzonderlijke ketens een continu aandachtspunt. De

Pagina 1 van 2

ketenmanager is nauw betrokken bij de ICT-ontwikkehng in de keten en bij de
SAFe/Agile manier van werken samen met de directie IV is de ketenmanager
verantwoordelijk voor de doorontwikkeling van de SAFE/AGILE wijze van werken
en voor het optimaliseren van de ketensamenwerking. Minimaal lx per kwartaal
vindt evaluatie plaats.

Cluster uitvoeringseieid
Ons kenmerk
2019-0000112010

Documenteer de inrichting en werkwijzen van de
2
voortbrengingsorganisatie
De administratieve organisatie (AO) van de IV van de S&E keten wordt op dit
moment uitgewerkt. In deze AO worden de inrichting en werkwijze van de IV S&E
keten beschreven. Verder is de werkwijze rond het portfolioproces beschreven in
de voorschriften van de directie IV&D.
Daarnaast wordt apart beschreven hoe het SAFe/Agile model specifiek in deze
omgeving wordt toegepast en of de organisatie op punten een specifleke, andere,
invulling kent.
Tevens zal in het (sjabloon voor) de featurebeschrijvingen aangegeven worden
aan welke (inhoudelijke) kaders de features moeten voldoen.

Voorkom, en waarborg het oplossen van, technische schuld
3
De aanbeveling: ‘voorkom en waarborg het oplossen van technische schuld’ wordt
herkend. Het voorkomen van nieuwe technische schuld is een
belastingdienstbreed aandachtspunt. In de voortbrengingsteams S&E van IV is
hiervoor expliciet capaciteit vrijgemaakt. Bestaande technische schuld wordt
planmatig weggewerkt en opgenomen in de 6Q planningen. Daarmee is het
wegwerken ervan verankerd in het portfolio proces.
4
Maak testen beter con troleerbaar; zorg voor inzicht in
risicoafdekking
Inmiddels is de teststrategie Cook wel testplan genoemd) vastgesteld. Tevens
maken de testers nu deel uit van het Featureteam, waardoor ze dichter op de
operatie zitten en de testen beter kunnen volgen. Verder is de testcapaciteit
uitgebreid met 2 FrE.
4.1
SteI een product risicoanalyse op als onderdeel van de
teststrategie
De ADR beveelt aan om een product risicoanalyse op te stellen als onderdeel van
de overkoepelende teststrategie. De Belastingdienst onderzoekt op korte termijn
of dit mogelijk is en zal als dit het geval is deze aanbeveling overnemen.
Hoogachtend,
de Directeur

prof.

.

eneraal Belastingdienst,

].].M. Uijlenbroek

Pagina 2 van 2

Auditdienst Rijk
Postbus 20201
2500 EE Den Haag
(070) 342 77 00