Evaluatie programma Kunst
van Lezen
Eindrapport

Evaluatie programma Kunst
van Lezen
Eindrapport
Den Haag, 20 / 01 / 2015
Auteurs: Bill van Mil (projectleider, KWINK groep)
Hannah Kandel (Rebel Group)
Janine Mulder (KWINK groep)
Pauline Modderman (KWINK groep)
Status:
Definitief
Versie:
3.0

Inhoud
Samenvatting

5

1. Inleiding

17

1.1. Aanleiding en achtergrond

17

1.2. Doelstelling en vraagstelling

18

1.3. Aanpak

19

1.4. Leeswijzer

20

2. Hoofdvraag 1: Bereik en effect van Kunst van Lezen
2.1. Uitvoering activiteiten

21
21

2.1.1. Feitelijke beschrijving

21

2.1.2. Percepties

23

2.1.3. Conclusies

25

2.2. Bereik doelgroepen

26

2.2.1. Feitelijke beschrijving

26

2.2.2. Percepties

29

2.2.3. Conclusies

30

2.3. Effect op leescultuur

34

2.3.1. Feitelijke beschrijving

34

2.3.2. Percepties

39

2.3.3. Conclusies

40

3. Hoofdvraag 2: Vergroting efficiëntie en effectiviteit van Kunst van Lezen

42

3.1. Beoordeling Kunst van Lezen-aanpak door doelgroepen

42

3.1.1. Feitelijke beschrijving

42

3.1.2. Percepties

43

3.1.3. Conclusies

44

3.2. Samenwerking

45

3.2.1. Feitelijke beschrijving

45

3.2.2. Percepties

46

3.2.3. Conclusies

47

3.3. Verankering

47

3.3.1. Feitelijke beschrijving

48

3.3.2. Percepties

49

3

3.3.3. Conclusies
3.4. Structureel en programmatisch leesbevorderingsbeleid

49
50

3.4.1. Feitelijke beschrijving

50

3.4.2. Percepties

53

3.4.3. Conclusies

53

3.5. Laaggeletterdheid- en leesbevorderingsbeleid

54

3.5.1. Feitelijke beschrijving

55

3.5.2. Percepties

56

3.5.3. Conclusies

58

3.6. In te zetten middelen

61

3.6.1. Feitelijke beschrijving

61

3.6.2. Percepties

62

3.6.3. Conclusies

62

Bijlage 1: Gesprekspartners en leden begeleidingscommissie

65

Bijlage 2. Analyse van beoogde en gerealiseerde activiteiten

67

Bijlage 3: Analyse overeenkomsten in activiteiten

75

4

Samenvatting
Over Kunst van Lezen
Om het literaire lezen te bevorderen is in 2008 gestart met het programma Kunst van Lezen 2008 - 2011.
Daarna is een vervolg aan het programma gegeven met het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015. Dit
actieplan wordt uitgevoerd door Stichting Lezen in samenwerking met het Sectorinstituut Openbare
Bibliotheken (SIOB)1 en wordt gefinancierd door een subsidie van het Ministerie van OCW (€ 2,85 mln. per
jaar).
KWINK groep en Rebel Group zijn door het Ministerie van OCW gevraagd om het programma Kunst van Lezen
te evalueren en zich daarbij vooral te focussen op het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015. De
programmalijnen van Kunst van Lezen 2012 - 2015 zijn:
 BoekStart voor baby’s: Dit is een Nederlandse variant van een succesvolle aanpak uit het Verenigd
Koninkrijk waarbij gezinnen met een baby in contact worden gebracht met boeken en de bibliotheek.
Gemeenten (of consultatiebureaus) wijzen ouders van pasgeborenen erop dat ze in de bibliotheek een
BoekStartkoffer kunnen ophalen, hun kind gratis lid kunnen maken van de bibliotheek en een
toelichting krijgen op het aanbod van de bibliotheek voor baby’s en kleine kinderen. Daarnaast kunnen
ouders en hun kinderen activiteiten en workshops in de bibliotheek in het kader van BoekStart
bijwonen.
 BoekStart in de kinderopvang: In deze programmalijn worden kinderopvanginstellingen ondersteund
om de leesomgeving en de expertise van pedagogisch medewerkers te verbeteren. Onder
kinderopvang worden zowel kinderdagverblijven als peuterspeelzalen verstaan.
 De Bibliotheek op School primair onderwijs (PO): Kern van de aanpak van deze programmalijn is (1) het
realiseren van een op de populatie van de school afgestemde, aantrekkelijk gepresenteerde collectie
die kinderen ook mee naar huis mogen nemen en (2) ondersteuning van de bibliotheek binnen de
muren van de school in de persoon van wat de leesconsulent is gaan heten.
 De Bibliotheek op School voortgezet onderwijs (VO): Deze programmalijn bouwt voort op de
ontwikkelde bouwstenen voor het PO en richt zich op het ondersteunen van VO-instellingen bij het
vormen van een collectie en het geven van aandacht aan vrij lezen en mediawijsheid.
 Leesbevorderingsnetwerken: Via deze programmalijn zijn op regionaal niveau workshops en
conferenties georganiseerd met als doel netwerken te creëren, de implementatie van BoekStart en de
Bibliotheek op School (dBoS) te versnellen en de relaties tussen bibliotheken en educatief
belanghebbenden op lokaal niveau (zoals kinderopvang, onderwijs en gemeente) te versterken.
Aanleiding, doelstelling en vraagstelling
De Minister van OCW heeft het voornemen om samen met ministerie van SZW en VWS de samenhang in het
beleid op het gebied van leesbevordering, bestrijding laaggeletterdheid en taalonderwijs te versterken en
zullen gezamenlijk de Tweede Kamer daarover in het voorjaar van 2015 een beleidsbrief sturen. Daarom is
besloten de evaluatie van het leesbevorderingsprogramma Kunst van Lezen al in 2014 te laten plaatsvinden.

1 Per 1 januari 2015 zijn de taken van het SIOB geïntegreerd in de Koninklijke Bibliotheek (KB). De uitvoering van dit onderzoek vond plaats

in 2014 en om die reden wordt SIOB gebruikt als naam. Hetzelfde geldt overigens voor Bibliotheek.nl (BNL): de taken van deze organisatie
zijn ook per 1 januari 2015 geïntegreerd in de KB.

5

Kunst van Lezen loopt echter tot en met 2015. De oordelen en aanbevelingen - zeker voor zover die zien op de
mate waarin de doelstellingen van Kunst van Lezen zijn bereikt - dienen dan ook in dat licht bezien te worden.
Het doel van dit evaluatieonderzoek is 1) de effectiviteit van het tot nu toe gevoerde leesbevorderingsbeleid
toetsen, 2) aanknopingspunten bieden voor een zo effectief mogelijke toekomstige aanpak en 3) in kaart
brengen welke verbindingen gelegd kunnen worden met het beleid inzake laaggeletterdheid en het
taalonderwijs.
Aanpak evaluatie
In het kader van dit onderzoek zijn documenten geanalyseerd, waaronder een rapportage van de
programmahouders zelf (Stichting Lezen en SIOB) waarin zij feitelijke gegevens verstrekken omtrent het bereik
en - voor zover mogelijk - de effectiviteit van Kunst van Lezen. Ook hebben in totaal 37 gesprekken
plaatsgevonden met relevante stakeholders (zie bijlage 1 voor een overzicht).
Op basis van de documentenanalyse en de interviews zijn de feiten en percepties (opvattingen van
stakeholders) per onderzoeksvraag geëxpliciteerd. Deze feiten en percepties staan aan de basis van onze
conclusies en aanbevelingen. De conclusies en aanbevelingen zijn getoetst bij Kunst van Lezen en bij de
begeleidingscommissie bestaande uit vertegenwoordigers van het Ministerie van OCW.
Hierna volgt een zelfstandig leesbare samenvatting van de onderzoeksresultaten. Per onderzoeksvraag wordt
telkens de conclusie weergegeven in een kader. De aanbevelingen zijn weergegeven met een grijs gearceerde
achtergrond. De lezer die alleen geïnteresseerd is in de belangrijkste conclusies en aanbevelingen van dit
onderzoek kan volstaan met het lezen van de tekst in de kaders (de conclusies) en de grijs gearceerde blokken
(de aanbevelingen).
1.1 In welke mate zijn de beoogde activiteiten uitgevoerd?
Conclusie: De belangrijkste kernactiviteiten uit het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 zijn eind 2014
reeds uitgevoerd.
Voor een beperkt aantal activiteiten uit het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 geldt dat ze tot op heden
nog niet zijn uitgevoerd, in mindere mate zijn uitgevoerd, anders zijn uitgevoerd of minder snel dan vooraf
was beoogd zijn uitgevoerd.
De Bibliotheek op School voor het voortgezet onderwijs (dBoS VO) bevindt zich bijvoorbeeld nog in de
pilotfase (pilot in het VMBO). Daarmee loopt de uitrol van dit onderdeel langzamer dan was beoogd in het
Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015. Redenen voor vertraging zijn volgens Kunst van Lezen dat de uitrol in
het VO lastiger is omdat het VO gevarieerder is en omdat bibliotheken van oudsher minder sterke relaties
hebben met het VO dan bijvoorbeeld met het PO.
1.2 In hoeverre zijn de beoogde intermediaire doelgroepen (bibliotheken, docenten ed.) bereikt?
Conclusie: Het bereik onder de beoogde intermediaire doelgroepen is niet onverdienstelijk, ook al worden
naar onze verwachting niet alle kwantitatieve targets uit het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 eind
2015 behaald.
Bij de conclusie dat het bereik niet onverdienstelijk is hebben we laten meewegen dat de kwantitatieve targets
naar onze mening relatief ambitieus zijn. Ook hebben we laten meewegen dat bibliotheken ondanks
bezuinigingsoperaties die nopen tot enige selectiviteit in groten getale de producten en diensten uit de
programmalijnen zijn gaan uitrollen en investeringen hebben gepleegd in termen van tijdsinzet en financiële
middelen.
6

Tabel 1 geeft een overzicht van het bereik onder de intermediaire doelgroepen. In de eerste kolom zijn de vijf
programmalijnen opgenomen. In de tweede kolom is aangegeven hoeveel procent van de basisbibliotheken
reeds meedoet. In de derde kolom is aangegeven wat de participatie is in de werkgebieden van de
bibliotheken die meedoen. In de laatste kolom is vervolgens het overall bereik in Nederland te zien: de mate
waarin de doelgroep in heel Nederland participeert.
Het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 bevat concrete doelen (targets) die zijn beoogd bij de afronding van
het Actieplan Kunst van Lezen 2012 – 2015, eind 2015. Bij de gekleurde vakken in tabel 1 geven aan dat er
sprake is van een target in het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015. Dit target is in de tabel telkens tussen
haakjes vermeld.
 De kleur ‘groen’ betekent ‘nu al behaald’.
 De kleur ‘oranje’ betekent ‘nog niet behaald, maar de verwachting is dat het doel eind 2015 zal zijn
behaald’.
 De kleur ‘rood’ betekent ‘nog niet behaald en de verwachting is dat het doel eind 2015 ook nog niet zal
zijn behaald’.
Percentage
basisbibliotheken dat
product uitrolt in
eigen werkgebied

Participatie
achterliggende
doelgroep in actieve
werkgebieden

Percentage bereik
achterliggende
doelgroep

Circa 1 op 3 ouders

BoekStart in de
kinderopvang

99,4% (159)
(doel 155)
62,5%
(doel 65%)

dBoS op PO

74%

Circa 1 op de 2 scholen

dBoS op VO

5%

Pilotfase

Leesbevorderingsnetwerken

26%

Niet bekend

32% (van de geboortes)
(doel 65%)
13% (van de
opvanglocaties)
(doel 37,5%)
38% (van de scholen)
(doel 50%)
Niet bekend, maar <5%
van de scholen
(doel 35%)
Doel bereikt
(doel 80% werkt
samen)

BoekStart voor baby’s

Circa 1 op de 5
opvanglocaties

Tabel 1. Bereik beoogde intermediaire doelgroepen Kunst van Lezen.

Hierna volgt een specifieke toelichting op het bereik per actielijn.
BoekStart voor baby’s
De ambitie om eind 2015 155 basisbibliotheken in ten minste 1 vestiging te voorzien van BoekStart voor baby’s
is eind 2014 al gerealiseerd: 159 van de 160 basisbibliotheken doen inmiddels mee. De ambitie om 65% van de
Nederlandse baby’s te bereiken is nog niet gerealiseerd en het ligt ook niet in onze verwachting dat deze
ambitie eind 2015 bereikt zal zijn.
Wij verwachten niet dat met de bestaande aanpak - versturen van brieven door gemeenten en uitdelen van
vouchers door consultatiebureaus - het bereik vergroot kan worden naar 65% van de Nederlandse baby’s;
hiervoor is aanvullende actie nodig. Wij doen hiertoe twee aanbevelingen.
Aanbeveling 1: Marketing van BoekStart verder verbeteren door de opbrengsten van voorlezen voor
kinderen duidelijker voor het voetlicht te brengen en ouders en kinderen te stimuleren door concrete
en haalbare doelen mee te geven. ‘15 minuten per dag voorlezen’ is zo’n concreet en haalbaar doel
dat meer centraal gesteld zou kunnen worden. Deze boodschap zou meer zichtbaar kunnen zijn in

7

bibliotheekvestigingen, in de BoekStartmaterialen (zoals op de BoekStartkoffer) en op andere plekken
(‘in your face’).
Aanbeveling 2: Voorlezen gemakkelijker maken door ouders (en andere doelgroepen) in aanvulling op
de BoekStartkoffer een Voorleesapp te bieden die stimuleert om voor te lezen en die voorlezen
laagdrempeliger maakt voor de ouders die nu nog niet worden bereikt.
Een kanttekening bij het huidige bereik van BoekStart voor baby’s is dat het product vooral ouders lijkt te
bereiken die een lage drempel tot de bibliotheek ervaren en die het belang van lezen zelf al redelijk hoog
inschatten (doelgroep ‘hoge SES (Sociaal Economische Status)’). Ook op dit punt geven we daarom twee
aanbevelingen:
Aanbeveling 3: Onderzoek in welke mate doelgroepen met een lage Sociaal Economische Status (SES)
worden bereikt met BoekStart voor baby’s en BoekStart in de kinderopvang. Dit beeld kan bijvoorbeeld
worden gevormd door bijvoorbeeld de adresgegevens te analyseren van de ouders die een
BoekStartkoffer komen ophalen.
Aanbeveling 4: Expliciteer vervolgens een strategie op dit punt en verricht op grond van die strategie
eventueel additionele inspanningen op het beter bereiken van de doelgroepen met een lage SES.
Bijvoorbeeld door nog structureler samen te werken met organisaties die in nauw contact staan met
die doelgroep (bijvoorbeeld VoorleesExpress) en door nog duidelijkere aanwezigheid op plekken waar
laaggeletterde ouders komen en kunnen worden aangesproken en gestimuleerd (zoals
consultatiebureaus, welzijnsorganisaties, et cetera).
Het voorgaande vergt mogelijk ook een andere wijze van doelgroepdenken voor de toekomst: niet redenerend
vanuit het aanbod waarmee een zo groot mogelijk bereik wordt gerealiseerd, maar juist redenerend vanuit de
laaggeletterde ouder met een kind in de leeftijd van 0 - 4 jaar en van daaruit bezien hoe deze ouder bereikt
kan worden met een effectieve en efficiënte aanpak.
BoekStart in de kinderopvang
De ambitie is om in 2015 in 50% van de kinderopvanginstellingen binnen het werkgebied van 65% van de
basisbibliotheken BoekStart aan te bieden. Verwacht wordt dat die 65% van de basisbibliotheken bereikt
wordt. Onduidelijk is of in die werkgebieden dan ook 50% van de kinderopvanginstellingen wordt bereikt:
thans is dat ongeveer 20%. Op grond van extrapolatie én weging van de signalen over de uitrol achten we de
kans dat de doelstelling van BoekStart in de kinderopvang eind 2015 niet is bereikt groter dan de kans dat die
wel is bereikt.
De Bibliotheek op School (dBoS)in het PO
De ambitie in het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 is dat eind 2015 50% van de leerlingen op het PO
wordt bereikt. Thans wordt 38% van de leerlingen in het PO bereikt. In die 38% zijn niet de leerlingen in
Amsterdam en Den Haag meegenomen, terwijl deze bibliotheken wel een uitgebreid palet aan producten en
diensten bieden aan scholen in hun werkgebied (maar niet onder de noemer van dBoS en niet door een
collectie aan te bieden op de school zelf). Bij extrapolatie van de uitrolgegevens in combinatie met de signalen
over de uitrol, achten we de kans dat de doelstelling eind 2015 is bereikt groter dan de kans dat de doelstelling
dan nog niet is bereikt.
Sommige bibliotheken doen overigens bewust niet mee met dBoS. De belangrijkste reden daarvoor is de
kosten die gepaard gaan met de introductie van dBoS. Sommige bibliotheken geven aan dat zij (soms vanwege
bezuinigingen) het openhouden van wijkvestigingen of dorpsvestigingen prioriteit geven boven het
introduceren van schoolvestigingen (via dBoS).

8

Deelnemers aan dBoS geven aan dat de aanwezigheid van bibliotheekmedewerkers in de school (zogenaamde
leesconsulenten) om activiteiten voor leerkrachten en leerlingen te begeleiden belangrijk is om tot de
gewenste resultaten te komen. Echter, uit de cijfers blijkt dat een deel van de bibliotheken nog geen
leesconsulenten heeft benoemd, dat een deel van de wel benoemde leesconsulenten scholen nog niet
bezoekt en dat leesconsulenten die wel scholen bezoeken dat kort doen (gemiddeld 1 tot 3 uur per week). Het
voorgaande is volgens betrokkenen een consequentie van het gegeven dat maar in zeer weinig gevallen de
benodigde bijdrage voor volledige uitrol van de dBoS (namelijk € 45, - per leerling per jaar, die doorgaans
opgebracht dient te worden uit de driehoek school, bibliotheek en gemeente) ook daadwerkelijk beschikbaar
is.
Aanbeveling 5: Op grond van het voorgaande bevelen we bibliotheken en Kunst van Lezen aan om bij
het beschikbaar komen van de uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek over de effectiviteit van
dBoS (opnieuw) in gesprek te gaan met gemeenten en basisscholen. Bij deze gesprekken kan dan
worden bezien welke mate van dienstverlening scholen willen afnemen gegeven de resultaten die met
de aanpak worden bereikt.
De Bibliotheek op School in het VO
De verwachting is dat de gestelde ambitie (in 2015 een bereik van 35% van de leerlingen in Nederland) niet
haalbaar is. dBoS op het VO bevindt zich nog in de pilotfase, waarbij de focus op het VMBO ligt. De uitrol in het
VO is overigens veel ingewikkelder dan die in het PO, omdat het VO zeer gevarieerd is (van VMBO tot VWO) en
omdat de bibliotheken met het VO van oudsher veel minder sterke relaties hebben dan met het PO.
Leesbevorderingsnetwerken
Vanaf 2012 hebben op regionaal/lokaal niveau 13 workshops en 7 strategische conferenties plaatsgevonden.
Hieraan hebben 41 van de 160 basisbibliotheken deelgenomen (26%). De ambitie in het Actieplan Kunst van
Lezen 2012 - 2015 is dat in 2015 80% van de basisbibliotheken samenwerkt met een (lokale) overheid en
instellingen binnen een leesbevorderingsnetwerk. Omdat reeds 99,4% van de bibliotheken meedoet met
BoekStart voor baby’s en dit programma lokale samenwerking vergt (met bijvoorbeeld een gemeente en
consultatiebureau) is deze doelstelling de facto bereikt.
Eind 2012 is op landelijk niveau de Leescoalitie opgericht. De Leescoalitie is een samenwerkingsverband tussen
SIOB, de Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB), Stichting Lezen, de VOB en Stichting Lezen
& Schrijven. Daarmee is een platform gecreëerd voor samenwerking tussen een aantal landelijke organisaties
die (vanuit hun eigen invalshoek en/of achterban) actief zijn op het gebied van lezen. Via de Leescoalitie zijn
landelijke campagnes uitgevoerd.
1.3 Voor zover mogelijk: wat is het effect geweest op de leescultuur, wat betreft leesmotivatie, de
leesvaardigheid en de leesfrequentie?
Conclusie: De verwachting is dat er in 2015 meer wetenschappelijke evidentie beschikbaar zal zijn met
betrekking tot het effect van BoekStart en de Bibliotheek op School op de leesmotivatie, leesvaardigheid en
leesfrequentie. In 2015 zal een aantal nu lopende wetenschappelijke onderzoeken zijn afgerond dan wel
zullen er meer tussenresultaten beschikbaar zijn. Overigens laten eerste tussentijdse resultaten van
onderzoek naar het effect van dBoS een positief effect zien van dBoS op leesmotivatie en leesfrequentie van
meisjes. Tussenresultaten van het onderzoek naar het effect van BoekStart laten onder andere zien dat er
een verband is tussen een vroege start met voorlezen en de taalontwikkeling van jonge kinderen. Wanneer
ouders gehoor geven aan de oproep van BoekStart, gaan hun kinderen meer vooruit in taal.
In aanvulling op het voorgaande wordt opgemerkt dat er reeds veel wetenschappelijke evidentie is met
betrekking tot het belang van lezen, voorlezen en de rol van ouders hierin en dat deze evidentie ten
grondslag heeft gelegen aan de beleidstheorie van BoekStart en dBoS.
9

We merken op dat het positief is dat rondom het programma Kunst van Lezen uitvoerig wordt gemonitord en
er ook diverse wetenschappelijke onderzoeken plaatsvinden. Daarmee ontstaat steeds meer inzicht in de
effecten. Dat is van belang om de producten verder te optimaliseren en om relevante stakeholders te kunnen
voorlichten over de effecten van de aanpak.
Uit analyse van de monitors, evaluaties en jaarpeilingen door en over Kunst van Lezen blijkt dat deze zich
vooral richten op het in kaart brengen van het bereik en het in kaart brengen van de mate waarin instellingen
met activiteiten invulling geven aan projecten als BoekStart en dBoS. Dit geldt overigens niet voor de
wetenschappelijke onderzoeken. Ook blijkt dat metingen en monitors niet altijd op exact dezelfde wijze
worden herhaald, waardoor het lastig is om vergelijkingen in de tijd te maken. Dit is te verklaren doordat de
eerste onderzoeken inventarisaties (pilots) waren die daarna zijn verbeterd waarmee vraagstellingen en
antwoordcategorieën soms ook zijn aangepast.
Aanbeveling 6: Verzamel in metingen meer en duidelijker bewijs voor de effectiviteit van BoekStart en
dBoS door:





Expliciet te vragen naar gedragsverandering (bijvoorbeeld: zijn pedagogisch medewerkers naar eigen
zeggen bijvoorbeeld meer gaan voorlezen?);
Een nulmeting uit te voeren bij aanvang (of betrokkenen bij de eenmeting te vragen hoe het bij
aanvang van het programma was);
Metingen jaarlijks op exact dezelfde manier te herhalen;
Van individuele organisaties die meedoen met de aanpak inzichtelijk te maken hoe zij zichzelf door de
aanpak hebben verbeterd (ontwikkeling in de tijd). Denk bijvoorbeeld aan de toename van de
leesfrequentie in een kinderopvangorganisatie. Op die manier kunnen succesvolle voorbeelden
(‘success cases’) worden ontdekt die kunnen worden uitgevent om ook andere organisaties te
enthousiasmeren om mee te doen met de aanpak.

Aanbeveling 7: Breng bij de tussenresultaten uit wetenschappelijk onderzoek naar BoekStart die wel al
voor het publiek toegankelijk zijn gemaakt (via de website van Kunst van Lezen) de gedragsverandering bij
BoekStartouders (naast de gedragsvergelijking tussen BoekStartouders en niet-BoekStartouders)
nadrukkelijker naar voren in de communicatie. Een soortgelijke aanbeveling doen we voor de
wetenschappelijke onderzoeken naar de effectiviteit van dBoS in Den Bosch.
2.1 Doelgroepen: Hoe wordt de Kunst van Lezen-aanpak beoordeeld door de beoogde intermediaire
doelgroepen (bibliotheken, docenten ed.)? Kan de effectiviteit van de doelgroepenkeuze worden verbeterd,
mede gelet op het BIS-advies 2013 - 2016 van de Raad voor Cultuur en het recente raadsadvies over de vaste
boekenprijs; en zo ja, hoe?
Conclusie: De beoogde intermediaire doelgroepen beoordelen de Kunst van Lezen-aanpak in algemene zin
positief. De centrale rol voor bibliotheken wordt door de intermediaire doelgroepen als effectief ervaren.
Over de producten in de Kunst van Lezen-aanpak (BoekStart, dBoS, netwerkvorming) zijn de beoogde
intermediaire doelgroepen in algemene zin positief.
Over de effectiviteit van de doelgroepkeuze merken we op dat de huidige keuze van intermediaire
doelgroepen én benadering van ouders effectief is in de zin dat er een aantoonbaar groot bereik mee wordt
behaald. Als het gaat om doelgroepenkeuze is er dus weinig ruimte voor verbetering, anders dan dat
mogelijk nadrukkelijker dan voorheen kan worden ingezet op intermediaire doelgroepen die in relatie staan
met de doelgroep lagere SES.
Een belangrijk kenmerk van de Kunst van Lezen-aanpak is dat de uitrol plaatsvindt via de bibliotheken die
vervolgens de producten uit het programma (waaronder BoekStart en dBoS) implementeren in hun eigen
werkgebied. Deze bibliotheken (ondersteund door PSO’s en door Kunst van Lezen) maken zelf afspraken met
10

de intermediaire doelgroepen ‘achter’ hen. Bijvoorbeeld met gemeenten, consultatiebureaus,
kinderopvangorganisaties, PO-instellingen en VO-instellingen.
De hiervoor genoemde betrokken partijen zijn in algemene zin positief over de onderlinge samenwerking die
zij in het kader van Kunst van Lezen ervaren. Wel maken we uit de gesprekken met intermediaire doelgroepen
op dat de ondersteuning in de praktijk erg afhankelijk is van de desbetreffende medewerker vanuit de
bibliotheek, zowel in kwalitatieve zin (daadkracht) als in kwantitatieve zin (tijd).
De centrale rol voor bibliotheken wordt door de intermediaire doelgroepen als effectief ervaren, omdat op
deze wijze bij de uitrol optimaal gebruik wordt gemaakt van de slagkracht van bibliotheken en van de relaties
en positie die de bibliotheken in het eigen werkgebied hebben.
Over de producten in de Kunst van Lezen-aanpak (waaronder BoekStart en dBoS) zijn de meeste beoogde
intermediaire doelgroepen positief. Veel geïnterviewden benadrukken dat BoekStart het bewustzijn heeft
vergroot dat voorlezen aan baby’s (de groep 0 - 2 jaar) belangrijk is en taal- en leerachterstanden kan
voorkomen en dat dBoS structuur heeft aangebracht in de producten en diensten die bibliotheken aanbieden
aan het onderwijs.
2.2 Hoe beoordelen de medeoverheden, het onderwijsveld en andere betrokken partijen de samenwerking?
Kan de effectiviteit van deze samenwerking worden verbeterd; en zo ja, hoe?
Conclusie: De bedoelde betrokken partijen zijn in algemene zin positief over de samenwerking.
De PSO’s die wij spraken zijn zowel op het gebied van BoekStart als op het gebied van de Bibliotheek op School
zeer tevreden over de samenwerking met Kunst van Lezen. De samenwerking met Kunst van Lezen is volgens
hen effectief door de open communicatie en de ‘korte lijnen’. De bibliotheken met wie we contact gehad
hebben zijn op hun beurt tevreden over de samenwerking met de PSO’s. De intermediaire doelgroepen die
zijn geïnterviewd zijn in algemene zin tevreden over de ondersteuning die vanuit bibliotheken wordt gegeven.
Wel wordt daarbij opgemerkt dat de ondersteuning erg afhankelijk is van de desbetreffende functionaris
vanuit de bibliotheek, zowel in kwalitatieve zin (daadkracht) als in kwantitatieve zin (tijd).
2.3 Biedt de Kunst van Lezen-aanpak voldoende basis voor verankering; en zo neen, hoe kan deze
verankering worden verstevigd?
Conclusie: De aanpak biedt voldoende basis voor verankering en op een aantal belangrijke punten heeft die
verankering ook plaatsgevonden. Bibliotheken en PSO’s hebben de verantwoordelijkheid voor de uitrol van
de producten die onderdeel zijn van Kunst van Lezen serieus ter hand genomen en veelal opgenomen in hun
beleid. Voorts komt de financiering zeker niet alleen vanuit het Rijk. Daarnaast is er in de aanpak veel
aandacht voor opleiding en training van medewerkers van bibliotheken en PSO’s én van medewerkers die
bij de intermediaire doelgroepen werken. Dat draagt bij aan verankering.
Of de activiteiten ook zonder rijksfinanciering zouden worden voortgezet, is lastig te bepalen. Immers, wat
partijen hierover hebben gezegd kan zijn ingegeven door strategische overwegingen.
Bij dat laatste punt hoort een toelichting. Partijen geven aan dat als de rijksfinanciering door Kunst van Lezen
wegvalt, ze zich zullen beraden over de voortzetting van BoekStart en Bibliotheek op School. Het is mogelijk
dat deze stellingname wordt ingegeven vanuit strategische overwegingen (namelijk de wens dat het Rijk de
financiering uit rijksmiddelen zal continueren). Wij merken echter op dat een deel van de bibliotheken voor
een dusdanige bezuinigingsopgave staat dat dit signaal serieus genomen moet worden.

11

2.4 In hoeverre is de gekozen programmatisch invulling van Kunst van Lezen 1+2 effectief in combinatie met
de structurele leesbevordering in het kader van de Basisinfrastructuur?
Conclusie: Wij beoordelen de programmatische invulling van Kunst van Lezen in combinatie met de door
Stichting Lezen uitgevoerde structurele leesbevordering (in het kader van de Basisinfrastructuur (BIS)) als
effectief in de zin dat wij geen aanleiding zien om te veronderstellen dat een andere invulling zou hebben
geleid tot andere of betere resultaten.
Het programma Kunst van Lezen heeft in de uitvoering goed gebruik gemaakt van het netwerk en de kennis
die Stichting Lezen reeds had opgebouwd bij het uitvoeren van de structurele leesbevorderingsactiviteiten in
het kader van de BIS.
Het voorgaande wil niet zeggen dat als continuering van Kunst van Lezen plaatsvindt, per definitie gekozen
moet worden voor voortzetting van de programmatische invulling.
Aanbeveling 8: Wij bevelen het Ministerie van OCW aan bij de eventuele continuering van Kunst van
Lezen het programmatische karakter opnieuw af te wegen. Hoewel wij niet verwachten dat een
andere dan programmatische financiering zou hebben geleid tot andere of betere resultaten, zetten
wij vraagtekens bij het feit dat leesbevordering op dit moment uit twee verschillende bronnen
(enerzijds uit een actieplan, anderzijds uit de BIS) wordt gefinancierd. Financiering uit verschillende
bronnen draagt ons inziens niet bij aan de samenhang die het Ministerie van OCW nastreeft en
vergroot het risico op doublures en versnippering. De hamvraag is dus of er op dit moment nog steeds
redenen zijn voor een programmatische invulling boven een structurele invulling.
2.5 Wat zijn de overeenkomsten en verschillen in de aanpak van leesbevordering en bestrijding
laaggeletterdheid, is er sprake van onnodige doublures of versnippering; en op welke terreinen moet een
betere afstemming plaatsvinden met het oog op meer samenhang tussen de culturele en de
onderwijscomponenten van het beleid?
Conclusie: Het belangrijkste verschil in de aanpakken van leesbevordering en bestrijding laaggeletterdheid is
dat de aanpak van leesbevordering zich met name richt op baby’s, kinderen en jongeren (0 - 18 jaar) en dat
de bestrijding van laaggeletterdheid zich met name richt op volwassenen (18 jaar en ouder).
Er zijn ook overeenkomsten in de aanpakken. Beide aanpakken maken voor een deel gebruik van dezelfde
intermediaire doelgroepen. Het gaat dan met name om bibliotheken, gemeenten,
kinderopvangorganisaties, zorg- en welzijnsinstellingen (CJG) en kraamzorgorganisaties. Daarnaast zijn er
overeenkomsten in de activiteiten: beide aanpakken richten zich op netwerkvorming, op opleiding dan wel
training van intermediaire doelgroepen, op voorleesactiviteiten en op monitoring en onderzoek.
We zien niet veel doublures, maar merken wel op dat er een risico is op versnippering in de uitvoering.
Betere afstemming in de uitvoering kan plaatsvinden door vanuit Kunst van Lezen, Stichting Lezen en
Stichting Lezen & Schrijven gezamenlijk op te trekken richting intermediaire doelgroepen met een
gezamenlijke propositie. Het Ministerie van OCW heeft verschillende opties om dit te stimuleren, maar die
zijn door ons niet nader onderzocht.
Niet alleen in de uitvoering, ook in het beleid kan de afstemming worden versterkt.
Afstemming en samenhang beleid leesbevordering en bestrijding laaggeletterdheid
Onder leesbevordering verstaan wij de programmatische en structurele leesbevorderingsactiviteiten door
Kunst van Lezen (gefinancierd uit het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015) en de Stichting Lezen

12

(gefinancierd vanuit de BIS). Onder bestrijding laaggeletterdheid verstaan wij de taakuitvoering door met
name de Stichting Lezen & Schrijven in het kader van het Actieplan Laaggeletterdheid 2012 - 2015. Met de
tweede uitvoerder van het Actieplan Laaggeletterdheid 2012 - 2015 - Steunpunt Volwasseneneducatie - zien
wij vanuit het leesbevorderingsbeleid dermate weinig overeenkomsten en raakvlakken dat wij deze hier buiten
beschouwing hebben gelaten.
Overeenkomsten en verschillen in de aanpak van leesbevordering en bestrijding laaggeletterdheid
Het voornaamste verschil tussen Stichting Lezen en Kunst van Lezen enerzijds en Stichting Lezen & Schrijven
anderzijds ligt in hun focus. Waar Stichting Lezen en Kunst van Lezen zich richten op leesbevordering, richt
Stichting Lezen & Schrijven zich op de bestrijding van laaggeletterdheid. Als gevolg daarvan is de inzet van
Stichting Lezen en Kunst van Lezen met name preventief en vooral gericht op kinderen en - in mindere mate hun ouders, terwijl Stichting Lezen & Schrijven met name curatief te werk gaat en zich vooral richt op
volwassenen (waaronder ook ouders van kinderen). Een ander belangrijk verschil tussen de aanpak Kunst van
Lezen enerzijds en de laaggeletterdheidsaanpak anderzijds is de rol van de bibliotheken. In de aanpak Kunst
van Lezen wordt nadrukkelijk gewerkt via de bibliotheken die vervolgens de producten uit de Kunst van Lezenaanpak uitrollen in hun eigen werkgebied. In de laaggeletterdheidsaanpak zijn bibliotheken niet persé dé
centrale partner maar één van de partners.
Overeenkomsten zijn te vinden in de doelgroepen van Stichting Lezen / Kunst van Lezen en Stichting Lezen &
Schrijven. Hoewel de organisaties zich ultiem op verschillende doelgroepen richten - respectievelijk kinderen
en volwassenen - maken ze voor een deel wel gebruik van dezelfde intermediaire doelgroepen om hen te
bereiken. Het gaat dan met name om bibliotheken, gemeenten, kinderopvangorganisaties, zorg- en
welzijnsinstellingen (CJG) en kraamzorgorganisaties. Daarnaast zijn er overeenkomsten in de in de activiteiten
en aanpak: beide aanpakken richten zich (onder meer) op netwerkvorming, op opleiding en training van
intermediaire doelgroepen, op voorleesactiviteiten en op monitoring en onderzoek.
Doublures en versnippering
Van doublures is ons inziens sprake als Stichting Lezen en Kunst van Lezen enerzijds en Stichting Lezen &
Schrijven anderzijds dezelfde organisaties benaderen met een zelfde propositie. Daarvan lijkt thans alleen
sprake op het gebied van voorleesactiviteiten, maar deze activiteiten lijken elkaar niet te bijten. Daarnaast
dient te worden opgemerkt dat er in het verleden een doublure was in de opleiding van pedagogisch
medewerkers. Toen Stichting Lezen & Schrijven erachter kwam dat Kunst van Lezen ook dergelijke trainingen
aanbood, is Stichting Lezen & Schrijven naar eigen zeggen gestopt met deze trainingen. Dat deze doublure kon
ontstaan, wijden wij aan het gebrek aan afstemming waarvan toen sprake was.
Hoewel we niet veel doublures zien, merken we wel op dat er een risico is op versnippering. Wij krijgen de
indruk dat de organisaties niet altijd volledig op de hoogte zijn van waar de ander met welke propositie bezig
is. Daardoor worden kansen om maximaal gebruik te maken van elkaars netwerk en (intermediaire)
doelgroepen gezamenlijk te benaderen met één integrale propositie niet altijd benut en gaat mogelijke
synergie verloren.
Op dit moment is er reeds sprake van afstemming tussen Stichting Lezen en Kunst van Lezen enerzijds en
Stichting Lezen & Schrijven anderzijds. In het licht van de eerder genoemde constateringen is (meer)
structurele afstemming van belang, zowel op directieniveau als op uitvoerend niveau. Op basis daarvan
kunnen partijen tot synergie in de taakuitvoering komen en meer gezamenlijk optrekken richting intermediaire
doelgroepen met een gezamenlijke propositie. Zo zou bijvoorbeeld aan de kinderopvang één gecombineerd
product aan kunnen worden geboden: én leesbevordering voor de kinderen in de opvang én een aanpak van
de (eventuele) laaggeletterdheid onder de pedagogisch medewerkers en de ouders. Ook richting scholen,
gemeenten en bibliotheken kunnen mogelijk gezamenlijke proposities worden gemaakt.

13

Aanbeveling 9: We bevelen het Ministerie van OCW aan om verdere samenwerking en afstemming in
de uitvoering (tussen Stichting Lezen en Kunst van Lezen enerzijds en Stichting Lezen & Schrijven
anderzijds) te stimuleren.
Mede op basis van de gesprekken met betrokkenen zien wij hiervoor verschillende mogelijkheden,
gecategoriseerd van minder naar meer ingrijpend:
 Vanuit het Ministerie van OCW aangeven dat er meer afstemming en samenhang op uitvoerend niveau
moet plaatsvinden op het vlak van leesbevordering en de bestrijding van laaggeletterdheid en de
betrokken partijen vragen daar een voorstel voor te doen.
 Een actieplan op het gebied van leesbevordering niet alleen bij Stichting Lezen en SIOB beleggen, maar
het aantal ‘programmahouders’ vergroten (bijvoorbeeld met Stichting Lezen & Schrijven).
 Eén gezamenlijk actieplan laaggeletterdheid en leesbevordering maken, alleen vanuit het Ministerie
van OCW of in samenwerking met bijvoorbeeld de ministeries van SZW en VWS.
 Betrokken organisaties (waaronder Stichting Lezen, SIOB en Stichting Lezen & Schrijven) gezamenlijk
een voorstel laten indienen voor uitvoering van dat actieplan.
 Betrokken organisaties gezamenlijk een subsidie geven voor de uitvoering van een actieplan (in plaats
van aparte subsidies aan elk van hen).
 Stichting Lezen en Stichting Lezen & Schrijven - en eventueel partijen daaromheen - stimuleren samen
te gaan, bijvoorbeeld door aan subsidietoekenning de voorwaarde van fusie te koppelen.
Elk van deze opties heeft voor- en nadelen. Het valt buiten de scope van dit onderzoek deze nader te
onderzoeken en hierover aanbevelingen te doen. Wel merken we op dat nader onderzoek op dit punt
gerechtvaardigd en noodzakelijk lijkt te zijn gegeven de constateringen met betrekking tot de overeenkomsten
in de (intermediaire) doelgroepen en de signalen over meer mogelijkheden tot synergie.
Aanbeveling 10: Niet alleen in de uitvoering, maar ook in het beleid bevelen wij meer afstemming aan
(zowel departementaal als interdepartementaal).
Op interdepartementaal niveau is een samenwerking op het gebied van taal gestart via de oprichting van een
interdepartementale werkgroep waarin de ministeries van OCW, SZW en VWS deelnemen. Wij adviseren deze
samenwerking verder te intensiveren. Specifieke aandachtspunten daarbinnen zijn dat de betrokken
departementen (1) een overzicht creëren van alle activiteiten, initiatieven en impulsen die op het vlak van taal
bestaan (overigens: aan dat overzicht wordt reeds gewerkt) (2) met elkaar afstemmen in het geval activiteiten
of doelgroepen overlappen en (3) nieuwe activiteiten, initiatieven en impulsen toetsen aan reeds bestaande
activiteiten, initiatieven en impulsen. Ook bevelen wij meer afstemming aan tussen de directies binnen het
Ministerie van OCW die zich bezig houden met laaggeletterdheid (MBO), leesbevordering (Media en Creatieve
Industrie) en taalonderwijs (PO en VO). Die samenwerking zou moeten zien op dezelfde punten als de
interdepartementale samenwerking: overzicht creëren, afstemmen en toetsen. Concreet gaat het daarbij om
meer samenhang tussen leesbevordering, de bestrijding van laaggeletterdheid en taalonderwijs.
Uit onze gesprekken maken wij op dat er mogelijk nog beleidsmatige en/of financiële barrières zijn,
bijvoorbeeld als het gaat om de mate waarin bibliotheken gebruik kunnen maken van VVE-budgetten. Wij
bevelen aan deze barrières nader te onderzoeken en deze waar mogelijk en nuttig weg te nemen.

14

2.6 Welke conclusies en aanbevelingen kunnen aan het voorgaande worden verbonden ten aanzien van de
door OCW in te zetten middelen?
Conclusie: Kunst van Lezen voldoet aan een aantal belangrijke condities waarvan wij veronderstellen dat ze
van belang zijn voor een eventuele continuering van de rijksfinanciering: draagvlak, wetenschappelijke
evidentie en cofinanciering door anderen dan het Rijk.
Voor het bepalen van de hoogte van een eventuele toekomstige Rijksbijdrage aan Kunst van Lezen geven
we een aantal overwegingen mee, waaronder de overweging om de hoogte in relatie te zien tot de
middelen die reeds beschikbaar worden gesteld voor bestrijding van laaggeletterdheid, het voorkomen van
onderwijsachterstanden en het VVE.
Ten eerste constateren wij dat Kunst van Lezen nu en in de toekomst voldoet aan een aantal belangrijke
condities waarvan wij veronderstellen dat ze van belang zijn voor een eventuele continuering van de
rijksfinanciering, namelijk:
 Dat er veel draagvlak is voor de producten en diensten die onderdeel uitmaken van de Kunst van Lezenaanpak, specifiek voor BoekStart en dBoS.
 Dat naast het Rijk (dat jaarlijks € 2,85 mln. bijdraagt) ook provinciale en lokale stakeholders tijd, energie
en middelen in de aanpak stoppen.
 Dat er reeds veel wetenschappelijk evidentie is over het belang van lezen, voorlezen en de rol van
ouders hierin. Deze evidentie ligt ten grondslag aan de beleidstheorie van BoekStart en dBoS.
 Dat er wetenschappelijk onderzoek wordt uitgevoerd naar de effecten van BoekStart en dBoS op grond
waarvan BoekStart en dBoS kunnen worden geoptimaliseerd.
 Dat de verwachting is dat er in 2015 meer wetenschappelijke evidentie beschikbaar zal zijn voor de
effectiviteit van de producten van Kunst van Lezen.
 Dat BoekStart en dBoS nog niet ‘klaar’ zijn. Er zijn nog diverse opgaven waaraan de komende periode
invulling kan worden gegeven. Die opgaven zijn al in de eerder gedane aanbevelingen genoemd en
bevatten de volgende gebieden: kwantitatieve uitbreiding (meer bibliotheken laten meedoen,
BoekStart-inspanningen richting lage SES intensiveren), kwalitatieve uitbreiding (bijvoorbeeld bij dBoS
meer aanwezigheid van de leesconsulent en leesbevorderingsactiviteiten en aandacht voor marketing
en digitalisering), monitoring, verankering en financiering en tot slot samenwerking (in beleid en in
uitvoering).
Daarnaast constateren we dat het eventueel wegvallen van rijksfinanciering het risico met zich meebrengt dat
uitrol van de projecten BoekStart en dBoS stagneert. Zo geeft een aantal bibliotheken aan zich in het geval van
het wegvallen van de rijksfinanciering te zullen moeten beraden over continuering van BoekStart en dBoS. Ze
geven aan dat dit niet te maken heeft met de door hen veronderstelde meerwaarde van BoekStart en dBoS,
maar met de kosten die dan mogelijk voor hen toenemen.
Voorts geven wij een aantal overwegingen mee voor het bepalen van de hoogte van een eventuele
toekomstige Rijksbijdrage aan Kunst van Lezen:
 Het bedrag dat beschikbaar wordt gesteld door het Ministerie van OCW aan het Actieplan Kunst van
Lezen 2012 - 2015 en daarmee aan onder meer BoekStart en dBoS (thans € 2,85 mln. per jaar) moet in
relatie worden bezien met de middelen die beschikbaar worden gesteld voor het voorkomen van
onderwijsachterstanden en in het licht van VVE. In dat licht merken we op dat sinds 2011 het Ministerie
van OCW jaarlijks €261 mln. over alle onderwijsachterstandsgemeenten verdeelt. Daarbovenop wordt
€95 mln. per jaar beschikbaar gesteld om taalachterstanden bij peuters en pedagogisch medewerkers
in de G37 terug te dringen. In 2014 en 2015 wordt extra geld (€ 4,7 mln. per jaar) voor VVE ter
beschikking gesteld voor nog eens 86 middelgrote gemeenten met de meeste doelgroepkinderen.
15

 Het bedrag zou afhankelijk gemaakt kunnen worden van de mate waarin BoekStart en dBoS erkende
interventies blijken te zijn. Concreet betekent dit dat de bijdrage hoger is naarmate de effectiviteit van
de interventies aantoonbaar hoger is, mede in vergelijking tot de effectiviteit van andere interventies.
Dit vereist continuering van monitoring en wetenschappelijk onderzoek. ‘Erkend’ betekent in dit geval
dat een bepaalde mate van effectiviteit is aangetoond. Dit is naar analogie van de aanpak voor
bestrijding van overgewicht onder jongeren, waarbij de interventies die kunnen worden ingezet kunnen
worden erkend door een Erkenningscommissie waarmee een overzicht is ontstaan van erkende
interventies.
 Het bedrag voor leesbevordering (preventief effect) zou in een goede verhouding moeten staan tot de
investeringen in laaggeletterdheid (curatief effect). De ervaring op tal van beleidsterreinen (zoals zorg
en veiligheid) leert overigens dat het lastig is deze balans objectief te bepalen. De vraag die de
beleidsmaker zich op dit punt ook zou moeten stellen is of het de beleidsmaker zou moeten zijn die
deze balans voorschrijft (door subsidie te oormerken voor enerzijds leesbevordering en anderzijds
laaggeletterdheidsbestrijding) of dat de balans door de uitvoerders (partijen die subsidie krijgen) moet
worden gezocht vanuit hun kennis en expertise van de uitvoeringspraktijk en vanuit de premisse dat
het geld dan flexibel daar kan worden ingezet waar de opbrengst het grootst is.
Tot slot merken we op dat - als het Rijk kiest voor continuering van de financiering van de activiteiten die in
het programma Kunst van Lezen worden uitgevoerd - het om inhoudelijke redenen voor de hand ligt om direct
duidelijkheid en zekerheid te geven over de rijksfinanciering voor een periode van vier jaar. Daarmee wordt
duidelijkheid en zekerheid geboden aan Kunst van Lezen, de bibliotheken en de intermediaire doelgroepen
zoals gemeenten, kinderopvangorganisaties, consultatiebureaus en onderwijsinstellingen daarachter zodat
deze partijen betere lange termijn beslissingen kunnen nemen.

16

1. Inleiding
In dit inleidende hoofdstuk geven wij allereerst een korte omschrijving van de aanleiding, de
achtergrond en het doel van dit onderzoek. Vervolgens geven we een weergave van de
onderzoeksvragen en de scope van het onderzoek. Daarna lichten wij de belangrijkste elementen
van onze aanpak toe. Wij sluiten dit hoofdstuk af met een leeswijzer.

1.1. Aanleiding en achtergrond
Leesbevordering, taalonderwijs en bestrijding van laaggeletterdheid hangen nauw met elkaar samen
De bewindspersonen van OCW, SZW en VWS hebben het voornemen de samenhang in het beleid op het
gebied van leesbevordering, bestrijding laaggeletterdheid en taalonderwijs te versterken en zullen gezamenlijk
de Tweede Kamer daarover in het voorjaar van 2015 een beleidsbrief sturen.
Leesbevordering, taalonderwijs en bestrijding van laaggeletterdheid hebben met elkaar gemeen dat zij zich
richten op de geletterdheid. Bij taalonderwijs en de bestrijding van laaggeletterdheid ligt het accent meer – op
de techniek van het lezen die respectievelijk binnen- en buitenschools wordt bevorderd. Dit beleid ressorteert
onder de onderwijsdirecties van het Ministerie van OCW.
Aanvullend op het taalonderricht in het onderwijs wordt leesbevorderingsbeleid door de cultuurdirecties
uitgevoerd, dat zich richt zich op het stimuleren van de leesmotivatie, de leesvaardigheid en de leesfrequentie
via de kennismaking met de wereld van literatuur en het boek. Doelstelling van het leesbevorderingsbeleid is
versterking van de leescultuur. Deze leesbevordering vindt plaats via:
 Structurele bekostiging in het kader van de Basisinfrastructuur (BIS) van Stichting Lezen.
 Programmatische stimulering door middel van het programma Kunst van Lezen.
Op dit moment bevindt het programma Kunst van Lezen zich in zijn tweede periode
Om het literaire lezen te bevorderen is in 2008 gestart met het programma Kunst van Lezen 2008 - 2011. Het
programma wordt uitgevoerd door Stichting Lezen in samenwerking met het Sectorinstituut Openbare
Bibliotheken (SIOB, wiens taken per 1 januari 2015 zijn overgegaan naar de Koninklijke Bibliotheek. De
programma-coördinatie is belegd bij SIOB. Er is inmiddels een vervolg aan het programma gegeven met het
Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015.
Actielijnen in Kunst van Lezen 2008 - 2011 (Kunst van Lezen 1) waren:
 BoekStart: bevorderen van het voorlezen aan baby’s en dreumesen en verhoging van het aantal
babyleden van de bibliotheek.
 Bibliotheek op de basisschool: creëren van een ideale lees- en mediaomgeving op school.
 Cultuurhistorische canon: verstrekken van informatie en materialen over de canon aan scholen.
 Netwerken: vormen van strategische leesbevorderingsnetwerken op het niveau van
bibliotheekdirecteuren en managementteams.
De hoofdonderdelen van het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 (Kunst van Lezen 2) zijn:
 BoekStart: voor baby’s en in de kinderopvang;
 Bibliotheek op School (dBoS): voor het primair onderwijs en het voortgezet onderwijs;
17

 Leesbevorderingsnetwerken: op lokaal, regionaal en landelijk niveau;
 Landelijke campagnes zoals ‘2013: het jaar van het voorlezen’.
De focus van de evaluatie ligt op Kunst van Lezen 2.
Het Actieplan Laaggeletterdheid 2012 - 2015 is de pendant van het programma Kunst van Lezen
Het Actieplan Laaggeletterdheid 2012 - 2015 is op te vatten als de culturele pendant van het Actieplan Kunst
van Lezen (dat zich richt op leesbevordering). In september 2011 is het ‘Actieplan Laaggeletterdheid 2012 2015: Geletterdheid in Nederland’ aan de Tweede Kamer aangeboden. Naast de aanpassing van wet- en
regelgeving rondom volwasseneneducatie bevat het Actieplan Laaggeletterdheid 2012 - 2015 verschillende
maatregelen voor de implementatie en ondersteuning van het laaggeletterdheidsbeleid. Het beleid is gericht
op de aanpak van laaggeletterdheid. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het volgen van een lees- en schrijftraining
onder begeleiding van vrijwilligers, taalregisseurs en taaltrainers 2. Dit Actieplan vormt een vervolg op het
Aanvalsplan Laaggeletterdheid 2006 - 2010 ‘Van A tot Z betrokken’. Parallel aan de voorliggende evaluatie van
het programma Kunst van Lezen is een evaluatie van het Actieplan Laaggeletterdheid 2012 - 2015 uitgevoerd.
Deze evaluatie vindt plaats terwijl Kunst van Lezen nog loopt
De Minister van OCW heeft het voornemen om samen met de ministeries SZW en VWS in het voorjaar van
2015 een beleidsbrief over de bevordering van samenhang in het beleid op het gebied van leesbevordering,
bestrijding laaggeletterdheid en onderwijs naar de Tweede Kamer te sturen. Daarom is besloten de evaluatie
van het leesbevorderingsprogramma Kunst van Lezen al in 2014 te laten plaatsvinden. Kunst van Lezen loopt
echter tot en met 2015. De oordelen en aanbevelingen - zeker voor zover die zien op de mate waarin de
doelstellingen van Kunst van Lezen zijn behaald - dienen dan ook in dat licht bezien te worden.

1.2. Doelstelling en vraagstelling
Het doel van dit evaluatieonderzoek is 1) het toetsen van de effectiviteit van het tot nu toe gevoerde
leesbevorderingsbeleid, 2) aanknopingspunten bieden voor een zo effectief mogelijke toekomstige aanpak en
3) in kaart brengen welke verbindingen gelegd kunnen worden met het beleid inzake laaggeletterdheid en het
taalonderwijs (de O-poot).
Het Ministerie van OCW heeft twee hoofdonderzoeksvragen en een aantal bijbehorende
deelonderzoeksvragen meegegeven:
1. Welke conclusies kunnen worden getrokken uit de door Stichting Lezen opgestelde Feitenrelaas
omtrent het bereik en - voor zover mogelijk - de effectiviteit van Kunst van Lezen in de periode 2008 2014?
1.1 In welke mate zijn de beoogde activiteiten uitgevoerd?
1.2 In hoeverre zijn de beoogde intermediaire doelgroepen (bibliotheken, docenten ed.) bereikt?
1.3 Voor zover mogelijk: wat is het effect geweest op de leescultuur, wat betreft leesmotivatie, de
leesvaardigheid en de leesfrequentie?

2 Taaltrainers kunnen zowel professionals als vrijwilligers zijn.

18

2. Kunnen de efficiëntie en effectiviteit van Kunst van Lezen worden vergroot, ook in relatie tot het
structurele leesbevorderingsbeleid en het beleid ter bestrijding van laaggeletterdheid; en zo ja, hoe en
welke middelen zijn daarvoor nodig?
2.1 Doelgroepen: Hoe wordt de Kunst van Lezen-aanpak beoordeeld door de beoogde intermediaire
doelgroepen (bibliotheken, docenten ed.)? Kan de effectiviteit van de doelgroepenkeuze worden
verbeterd, mede gelet op het BIS-advies 2013 - 2016 van de Raad voor Cultuur en het recente
raadsadvies over de vaste boekenprijs; en zo ja, hoe?
2.2 Samenwerking: Hoe beoordelen de medeoverheden, het onderwijsveld en andere betrokken
partijen de samenwerking? Kan de effectiviteit van deze samenwerking worden verbeterd; en zo
ja, hoe?
2.3 Verankering: Biedt de Kunst van Lezen-aanpak voldoende basis voor verankering; en zo neen, hoe
kan deze verankering worden verstevigd? Met verankering wordt hier bedoeld dat de activiteiten
na afloop van de stimulering door partijen worden voortgezet, doordat deze een structurele
plaats hebben gekregen in hun activiteiten en de financiering daarvan.
2.4 Structureel en programmatisch leesbevorderingsbeleid: In hoeverre is de gekozen
programmatisch invulling van Kunst van Lezen 1+2 effectief in combinatie met de structurele
leesbevordering in het kader van de BIS?
2.5 Vergelijking met de aanpak qua beleidsinstrumentatie bij bestrijding van de laaggeletterdheid:
Wat zijn de overeenkomsten en verschillen in aanpak, is er sprake van onnodige doublures of
versnippering; en op welke terreinen moet een betere afstemming plaatsvinden met het oog op
meer samenhang tussen de culturele en de onderwijscomponenten van het beleid?
2.6 Welke conclusies en aanbevelingen kunnen aan de beantwoording van vraag 2.1 t/m 2.5 worden
verbonden ten aanzien van: Het te voeren beleid op het gebied van de leesbevordering en het
streven naar meer samenhang in het OCW-beleid op het gebied van ‘geletterdheid’? De door
OCW in te zetten middelen?
Ten aanzien van de scope van dit onderzoek geldt dat het onderzoek zich met name richt op Kunst van Lezen
2012-2015. Voorts wordt opgemerkt dat de evaluatie van de structurele leesbevorderingsactiviteiten van
Stichting Lezen buiten de scope valt.

1.3. Aanpak
In het kader van dit onderzoek zijn documenten geanalyseerd, waaronder een rapportage van de
programmahouders zelf (Stichting Lezen en SIOB) waarin zij feitelijke gegevens verstrekken omtrent het bereik
en - voor zover mogelijk - de effectiviteit van Kunst van Lezen. Daarnaast hebben in totaal 37 gesprekken
plaatsgevonden met relevante stakeholders (zie bijlage 1 voor een overzicht). Het gaat om:
 Fysieke gesprekken met enkele centrale stakeholders, zoals Kunst van Lezen, Stichting Lezen, SIOB,
Stichting Lezen & Schrijven en de ministeries van OCW en SZW.
 Geplande telefonische interviews met andere relevante betrokken stakeholders.
 Niet-geplande telefonische interviews met stakeholders die werkzaam zijn in met name de
uitvoeringspraktijk. Hier ging het met name om gesprekken met medewerkers van bibliotheken en
PSO’s die betrokken zijn bij de uitrol van de producten BoekStart en dBoS en gesprekken met

19

medewerkers van intermediaire doelgroepen (zoals kinderopvangorganisaties, consultatiebureaus en
scholen).
Op basis daarvan zijn de feiten en percepties (opvattingen van stakeholders) per onderzoeksvraag
geëxpliciteerd. Deze feiten en percepties hebben aan de basis gestaan van onze oordelen en aanbevelingen.
De oordelen en aanbevelingen zijn getoetst bij Kunst van Lezen en bij de begeleidingscommissie bestaande uit
vertegenwoordigers van het Ministerie van OCW (zie bijlage 1 voor een overzicht).

1.4. Leeswijzer
In de hoofdstukken 2 en 3 behandelen wij deelvragen 1.1 tot en met 2.6. Daarbij hanteren wij steeds de
driedeling van feiten, percepties en oordelen. In bijlage 1 is een overzicht opgenomen van onze
gesprekspartners. Bijlage 1 geeft tevens weer welke leden er in de begeleidingscommissie hebben
plaatsgenomen. Bijlage 2 geeft een documentenanalyse weer van het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015
en het Feitenrelaas van Kunst van Lezen. De laatste bijlage (3) gaat in op de overeenkomsten tussen Stichting
Lezen en Kunst van Lezen enerzijds en Stichting Lezen & Schrijven anderzijds.

20

2. Hoofdvraag 1: Bereik en
effect van Kunst van Lezen
In dit hoofdstuk staat hoofdvraag 1 centraal, namelijk: Welke conclusies kunnen worden getrokken
uit de door Stichting Lezen opgestelde rapportage omtrent het bereik en - voor zover mogelijk - de
effectiviteit van Kunst van Lezen in de periode 2008 - 2014? Deelvragen 1.1 tot 1.3 vallen onder
hoofdvraag 1.

2.1. Uitvoering activiteiten
In deze paragraaf staat de volgende onderzoeksvraag centraal: In welke mate zijn de beoogde
activiteiten uitgevoerd?

2.1.1. Feitelijke beschrijving
De doelstelling van Kunst van Lezen is om eind 2015 ‘voor een breed gedragen structurele leesbevorderingsaanpak voor jeugd 0 - 18 jaar te staan’. Om deze doelstelling te behalen wordt ingezet op 1) taalstimulering
door leesbevordering en onderzoek, 2) communicatiecampagnes en deskundigheidsbevordering (HRM en
certificering) en 3) de Leescoalitie. Om de doelstelling van Kunst van Lezen te behalen worden activiteiten uit
Kunst van Lezen 1 (2008 - 2011) in Kunst van Lezen 2 voortgezet onder drie programmalijnen (in plaats van de
vier programmalijnen in Kunst van Lezen 13).
In het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 worden activiteiten beschreven per programmalijn (figuur 1). De
programmalijnen zijn als volgt:
 BoekStart (0 - 4 jaar). Deze lijn bestaat uit BoekStart voor baby’s en BoekStart in de kinderopvang.
Onder kinderopvang worden zowel kinderdagverblijven als peuterspeelzalen verstaan.
 De Bibliotheek op School (4 - 18 jaar). Deze lijn bestaat uit de Bibliotheek op School in het
basisonderwijs (PO) voor kinderen in de leeftijd 4 - 12 jaar en uit de Bibliotheek op School in het
voortgezet onderwijs (VO) voor kinderen van 12 - 18 jaar.
 Netwerken Leesbevordering. Het gaat hier om netwerken op landelijk, regionaal en lokaal niveau.

3 De programmalijn cultuurhistorische canon is ondergebracht in de programmalijn aangaande de Bibliotheek op School.

21

Netwerken Leesbevordering.
Het opzetten van lokale en bovenlokale (strategische) leesbevorderingsnetwerken en BoekStart en dBoS te
verankeren in beleid van bibliotheken en de met hen samenwerkende partners.

BoekStart (0-4 jaar)

De Bibliotheek op School (4-18 jaar)

Gezinnen met een baby worden in
contact gebracht met boeken en
met

Kern van de aanpak is een op de populatie van de school
afgestemde, aantrekkelijk gepresenteerde collectie die
kinderen ook mee naar huis mogen nemen en
ondersteuning van de Bibliotheek binnen de muren van
de school (leesconsulent).

de Bibliotheek.

Figuur 1. Programmalijnen Kunst van Lezen 2.

In het Feitenrelaas van Kunst van Lezen4 wordt per programmalijn aangegeven welke activiteiten zijn verricht,
hoe de samenwerking vorm heeft gekregen, welke expertise is opgebouwd en welke evidentie hiervoor te
vinden is. In bijlage 2 is een totaaloverzicht te vinden waarin de in het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015
beoogde activiteiten en resultaten zijn vergeleken met de gerealiseerde activiteiten en resultaten. Hierna
wordt een korte opsomming gegeven van de belangrijkste activiteiten die zijn uitgevoerd per programmalijn.
BoekStart voor baby’s en in de kinderopvang
 Inmiddels doet 99,4% van de bibliotheken mee aan BoekStart voor baby’s en 62,5% van de bibliotheken
aan BoekStart in de kinderopvang.
 Kunst van Lezen verstuurt brieven via gemeenten en consultatiebureaus naar ouders. Veel ouders
hebben een brief thuis ontvangen over de mogelijkheid om een BoekStartkoffer op te komen halen bij
de bibliotheek voor hun pasgeboren baby. Bij het ophalen van de koffer wordt de baby direct lid
gemaakt van de bibliotheek.
 Er zijn websites voor ouders en professionals ontwikkeld samen met een sociale media strategie.
 Er zijn twee promotionele acties uitgevoerd door kinderboekhandels met betrekking tot
BoekStartboeken.
 Kinderopvanglocaties hebben een BoekStartkoffer ontvangen van Kunst van Lezen die ze kunnen
gebruiken bij het voorlezen van de kinderen.
 Er zijn cursussen ontwikkeld en aangeboden voor bibliotheekmedewerkers en pedagogisch
medewerkers over BoekStart.
 Er is een Monitor BoekStart in de kinderopvang ontwikkeld waarbij het (voor)leesklimaat en de
(voor)leesmotivatie wordt onderzocht.
 Kunst van Lezen ondersteunt een meerjarig wetenschappelijk onderzoek dat momenteel nog loopt naar
de effecten van BoekStart.
De Bibliotheek op School PO en VO (incl. canon)
 Inmiddels doet 74% van de bibliotheken mee aan dBoS PO en 5% aan dBoS VO.
 Er is een jeugdboekenlijst met titels ontwikkeld die zijn gekoppeld aan leesplein.nl en literatuurplein.nl.
 Er zijn diverse scholingsprogramma’s ontwikkeld voor verschillende niveaus. Zo is er een programma
voor MBO+ waarmee leesconsulenten worden opgeleid. Er is een bijscholingsmodule
informatievaardigheden op HBO-niveau ontwikkeld en een HBO-training ontwikkeld voor educatief
specialisten.

4 Kunst van Lezen (2014). Feitenrelaas Kunst van Lezen. September 2014.

22

 Er is een Monitor de Bibliotheek op School ontwikkeld die jaarlijks wordt verricht. Daarnaast lopen er
twee wetenschappelijk studies, namelijk het onderzoek naar effecten van de Bibliotheek op School in
Den Bosch en een onderzoek naar dBoS in de wijk Oosterwei in Gouda.
 Er is een stimuleringsregeling ingesteld om de bibliotheek een actieve rol te laten spelen binnen het
VO.
 Kunst van Lezen heeft workshops voor leerkrachten en een congres voor mediathecarissen
georganiseerd.
Netwerken
 De Campagne Leesbevorderingsnetwerken is in 2012, 2013 en 2014 uitgevoerd en bestaat uit een
workshoptraject (waaraan drie tot acht Bibliotheken tegelijkertijd deelnemen) en een conferentie op
provinciaal niveau. In 2012 hebben er twee workshops strategische netwerken plaatsgevonden, in 2013
vier workshops en in 2014 drie workshops. In totaal waren er 160 deelnemers die bestonden uit
directeuren, PSO-betrokkenen, educatief specialisten, educatieve stakeholders en overige MT-leden.
Daarnaast zijn er vier strategische conferenties in 2013 en drie strategische conferenties in 2014
georganiseerd. In totaal heeft 26% van de basisbibliotheken meegedaan aan de workshops. Het doel
van de Campagne is om Bibliotheken via op maat samengestelde workshops te ondersteunen bij de
strategische en bedrijfsmatige omslag die nodig is om een groter en duurzaam bereik te realiseren van
het educatieve programma in het algemeen en BoekStart in de kinderopvang en de Bibliotheek op
School in het bijzonder. De Campagne kan worden gezien als het startpunt voor het ontwikkelen van
lokale en provinciale leesbevorderingsnetwerken.
 Op lokaal, provinciaal en landelijk niveau wordt samengewerkt op het vlak van leesbevordering. Als
voorbeeld van provinciale samenwerking geldt de stichting Samenwerkende PSO’s Nederland (SPN) die
de uitvoering van dBoS PO begeleidt en voorbereidingen treft voor uitvoering van de dBoS VO. En
diverse provinciebesturen ondersteunen educatieve programma’s van de PSO om Bibliotheken mee te
laten doen aan (onderdelen van) BoekStart in de kinderopvang en dBoS. Op landelijk niveau kan de
samenwerking in de Leescoalitie worden genoemd, die in 2012 is ontstaan. Mede daardoor is op
landelijk niveau de strategische samenwerking rond lezen, leesbevordering en bestrijding
laaggeletterdheid geïntensiveerd.
Daarnaast zijn er activiteiten uit het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 die tot op heden nog niet zijn
uitgevoerd, in mindere mate zijn uitgevoerd of anders dan beoogd zijn uitgevoerd. Een voorbeeld van dat
laatste is het doorontwikkelen van de ontwikkelde netwerkcursus voor het middenkader in de bibliotheek naar
een HBO-variant voor directies van bibliotheken. Deze cursus is omgezet in workshops behorende bij de
campagne leesbevorderingsnetwerken. Een voorbeeld van een activiteit die in mindere mate is uitgevoerd dan
was beoogd, is de uitrol van dBoS in het VO. Dit bevindt zich nog in de pilotfase in het VMBO. In bijlage 2 is een
totaaloverzicht te vinden waarin de in het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 beoogde activiteiten en
resultaten zijn vergeleken met de gerealiseerde activiteiten en resultaten.

2.1.2. Percepties
In deze paragraaf geven we de beelden neer die we hebben opgehaald uit de gesprekken. Omwille van de
leesbaarheid hebben we deze beelden geclusterd per programmalijn.
BoekStart voor baby’s en in de kinderopvang
De BoekStartkoffer is volgens bijna alle stakeholders het hart van het project en werkt goed. De perceptie van
vrijwel alle personen die we hiernaar gevraagd hebben is dat de uitrol is geslaagd en er nu verder de diepte in
kan worden gegaan. Over het algemeen zijn de opvattingen dus positief. Desalniettemin heeft een aantal
gesprekspartners een kanttekening geplaatst. Een enkeling ervaart de kosten van de koffer (ongeveer € 10, per koffer die thans overigens uit de rijksmiddelen wordt gefinancierd) als relatief hoog. Daarnaast missen

23

verschillende gesprekspartners een digitale component bij BoekStart. Kunst van Lezen geeft aan dat reeds
digitale componenten zijn binnen BoekStart, zoals de leesapp Leesplein. Ook merken sommige partijen op dat
er nog kan worden nagedacht over een differentiatie tussen doelgroepen. Een enkeling stelt de vraag hoe lang
het BoekStartkofferconcept nog houdbaar is. Op het bereiken van de juiste doelgroepen wordt in paragraaf
2.2 en 3.1 verder ingegaan.
De verbinding van BoekStart met de boekhandels is nog minimaal maar lijkt in ontwikkeling. De uitrol van
BoekStart in de kinderopvang verloopt volgens betrokkenen niet zo snel als verwacht en heeft tijd nodig.
De Bibliotheek op School PO en VO
Bibliotheken hebben naast de Bibliotheek op School ook andere activiteiten die zij uitvoeren met scholen: In
de Jaarpeiling 2013 van SIOB5 hebben alle bibliotheken aangegeven op één of meer deelgebieden samen te
werken met basisscholen. Bibliotheken en scholen die niet mee doen aan dBoS hebben daarom vaak toch wel
een samenwerking (maar niet in de vorm van dBoS). De Bibliotheek op School PO heeft volgens betrokken
bibliotheken en Provinciale Service Organisaties (PSO’s) geleid tot een professionaliseringsslag bij bibliotheken
en scholen. Voorheen waren er allerlei verschillende initiatieven en daar is meer een lijn in gekomen: meer
standaardisering, minder het wiel opnieuw uitvinden.
Sommige bibliotheken ervaren dBoS als een keurslijf waar zij zich aan moeten houden terwijl andere
bibliotheken dBoS juist als flexibel zien omdat ze kunnen ‘shoppen’ in het concept. Flexibiliteit en maatwerk
zijn dan ook termen die worden gebruikt voor de gewenste toekomst van dBoS.
Over de invulling van de Bibliotheek op School PO wordt in een onderzoek van SIOB 6 opgemerkt dat de
leesconsulent een belangrijke rol speelt bij de uitrol van de Bibliotheek op School. De leesconsulent is een
werknemer van de bibliotheek die namens de bibliotheek met de basisscholen contacten onderhoudt. Bij het
merendeel van de bibliotheken (81%) zijn één of meer leesconsulenten aanwezig. Echter, één op de zes
leesconsulenten bezoekt de basisscholen waarmee de bibliotheek samenwerkt niet. De leesconsulenten die
wel op scholen komen, bezoeken die vaak maar kort (gemiddeld tussen de een en drie uur per week).
Netwerken
Bibliotheken zien zichzelf als ‘verbinders’ die aansluiting zoeken bij andere organisaties om gezamenlijk een
aanpak te ontwikkelen. De activiteiten die Kunst van Lezen organiseert op het gebied van netwerken worden
positief beoordeeld door zowel PSO’s als door bibliotheken. Daarbij wordt echter de kanttekening geplaatst
dat het niet eenvoudig is voor bibliotheken om de opbrengsten van workshops en conferenties uiteindelijk te
verzilveren. Een kritische noot op de leesbevorderingsnetwerken komt vanuit enkele bibliotheken die stellen
reeds veel samenwerking te hebben met andere organisaties en daarom geen toegevoegde waarde zien voor
de netwerkactiviteiten die Kunst van Lezen aanbiedt.

5 SIOB (2014). Jaarpeiling 2013: samenwerking bibliotheken en primair onderwijs. Verkregen via http://www.siob.nl/over-

siob/nieuws/jaarpeiling-2013-samenwerking-bibliotheken-en-primair-onderwijs/item2631.
6 SIOB (2014). Jaarpeiling 2013: samenwerking bibliotheken en primair onderwijs. Verkregen via http://www.siob.nl/over-

siob/nieuws/jaarpeiling-2013-samenwerking-bibliotheken-en-primair-onderwijs/item2631.

24

2.1.3. Conclusies
Het programma Kunst van Lezen loopt nog tot eind 2015. Bij het beoordelen van de mate waarin de
activiteiten uit het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 zijn uitgevoerd, dient hiermee rekening gehouden te
worden.
De belangrijkste kernactiviteiten uit het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 zijn reeds uitgevoerd:
 De activiteiten ten behoeve van de verdere uitrol van BoekStart en de Bibliotheek op School PO zijn
verricht. Inmiddels doen - op één na - alle bibliotheken mee met BoekStart voor baby’s en doet 62,5%
van de bibliotheken mee met de uitrol van BoekStart in de kinderopvang. Aan de Bibliotheek op School
PO doet inmiddels 74% van de bibliotheken aan mee.
 Er zijn voor zowel bibliotheekpersoneel als voor intermediaire doelgroepen (pedagogisch medewerkers
in de kinderopvang, leerkrachten in het onderwijs) opleidingen en cursussen ontwikkeld die gerelateerd
zijn aan BoekStart en dBoS (zowel leesbevordering als mediawijsheidbevordering). Zo zijn bijvoorbeeld
ongeveer 1.600 medewerkers van bibliotheken getraind met betrekking tot voorlezen aan baby’s en het
ontvangen van baby’s en ouders in de bibliotheek. Daarnaast hebben ongeveer 40 BoekStart trainers
en 95 bibliotheekmedewerkers een train-de-trainer-opleiding gevolgd. Daardoor kunnen zij nu zelf
andere bibliotheekmedewerkers opleiden. Ten behoeve van dBoS zijn er inmiddels 100
bibliotheekmedewerkers die een cursus over het vormen van leesbeleid op scholen kunnen geven. Zo’n
2.500 leescoördinatoren hebben deze cursus reeds gevolgd. Daarnaast zijn er 294 leesconsultenten
opgeleid.
 Er is uitvoering gegeven aan monitoring en effectonderzoek. Er is in 2014 een monitor gestart over
BoekStart in de kinderopvang waarmee de ‘evidence based aanpak’ van Kunst van Lezen wordt
ondersteund. Ook dBoS PO wordt gemonitord. Daarnaast wordt wetenschappelijk onderzoek (mede in
opdracht van Kunst van Lezen) verricht waarmee nog meer zicht ontstaat op de mogelijke effecten van
de aanpak.
 Het concept van leesbevorderingsnetwerken is uitgerold. Op regionaal en lokaal niveau zijn in het kader
van leesbevorderingsnetwerken 14 workshops gehouden (waaraan in totaal 41 basisbibliotheken
hebben deelgenomen) en zijn in het kader van deze workshops zeven strategische conferenties
georganiseerd. Op landelijk niveau wordt in de Leescoalitie samengewerkt bij campagnes voor
leesbevordering (Jaar van het Voorlezen in 2013, Vaders voor Lezen in 2014).
Voor een beperkt aantal activiteiten uit het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 geldt dat ze tot op heden
nog niet zijn uitgevoerd, in mindere mate zijn uitgevoerd, anders zijn uitgevoerd of minder snel dan vooraf was
beoogd zijn uitgevoerd. Een aantal voorbeelden hiervan:
 De Bibliotheek op School Voortgezet Onderwijs bevindt zich nog in de pilotfase in het VMBO. Daarmee
loopt de uitrol van dit product langzamer dan was beoogd in het Actieplan Kunst van Lezen 2012 2015.
 Het in samenwerking met BNL (nu de KB) ontwikkelen van een servicepakket voor het VO en MBO en
het implementeren hiervan in het schooljaar 2014 - 2015 voor dBoS schuift zeker een jaar op.
 De netwerkcursus voor het middenkader in de bibliotheek is niet naar een HBO-variant voor directies
van bibliotheken doorontwikkeld. In plaats daarvan zijn er workshops georganiseerd die horen bij de
Campagne Leesbevorderingsnetwerken.

25

2.2. Bereik doelgroepen
In deze paragraaf staat de volgende onderzoeksvraag centraal: In hoeverre zijn de beoogde
intermediaire doelgroepen (bibliotheken, docenten ed.) bereikt?

2.2.1. Feitelijke beschrijving
Onder intermediaire doelgroepen verstaan we ‘de mensen die de boodschap moeten overbrengen aan de
ultieme doelgroepen’. De bibliotheek is één van die intermediaire doelgroepen, maar vormt ook het
schakelpunt naar achterliggende intermediaire doelgroepen zoals gemeenten, kinderopvangorganisaties,
consultatiebureaus en basisscholen. Hierna wordt het bereik van de intermediaire doelgroepen geschetst voor
elk van de programmalijnen.
BoekStart voor baby’s is nagenoeg overal in het land uitgerold. In 2011 deden 136 basisbibliotheken met 721
vestigingen mee met BoekStart. In augustus 2014 was dat aantal gestegen naar 159 basisbibliotheken met al
hun 809 vestigingen. Van de 160 basisbibliotheken die Nederland op dit moment telt doen er dus 99,4% mee
met het project. Thans ontvangt 88% van de baby’s een brief die wordt verstuurd door de gemeente of een
waardebon die wordt verstrekt door het consultatiebureau. Met die brief of waardebon kunnen zij de
BoekStartkoffer ophalen in de bibliotheek. Als de BoekStartkoffer wordt opgehaald worden baby’s
automatisch lid van de bibliotheek en krijgen ouders een rondleiding in de bibliotheek en ontvangen tips over
de beschikbare collectie (bijvoorbeeld door de BoekStarthoek). Van de ouders die een brief ontvangen haalt
thans 40% de BoekStartkoffer op. In grote steden is het ophaalpercentage overigens lager dan het
gemiddelde: 25 tot 30% van de aangeschreven ouders haalt de BoekStartkoffer op. Het beoogde bereik van
65% van de Nederlandse baby’s voor eind 2015 zit in augustus 2014 op een bereikpercentage van bijna 32%.
Het beoogde bereik van 65% wordt dus nog lang niet gehaald.
Ter vergelijking: in 2011 ontving 61% van de baby’s een brief. Het percentage ouders dat de koffer ophaalde,
was vergelijkbaar met het percentage dat dat nu doet (ca. 40%). Het aantal ouders dat een brief of waardebon
ontvangt neemt dus toe, maar de mate waarin die ouders tot actie overgaan, blijft min of meer gelijk.
Uit de Leesmonitor (2013)7 blijkt overigens dat 11% van de Nederlandse bevolking bekend is met de naam
BoekStart.
BoekStart in de kinderopvang is gestart in 2012 nadat er in 2011 pilotprojecten hebben plaatsgevonden.
Onderstaande figuur laat het aantal deelnemende bibliotheken en kinderopvanglocaties zien.

7 Stichting Lezen (2013). Leesmonitor. Activiteiten leesbevordering. Verkregen via http://www.leesmonitor.nu/activiteiten-

leesbevordering.

26

900
775

800
700
600
600
500
400
300
300
200
100

128
22

60

76

2012

2013

100

0
2011

Deelnemende bibliotheken

sept. 2014

Deelnemende kinderopvanglocaties

Figuur 2. Aantal deelnemende bibliotheken en kinderopvanglocaties in Nederland bij BoekStart in de kinderopvang.

In 2014 doen 100 van de 160 basisbibliotheken (62,5%) mee aan BoekStart in de kinderopvang. Zij bereiken
daarmee 775 kinderopvanglocaties. Dit is bijna 13% van het totaal aantal kinderopvanglocaties in Nederland 8.
Opvallend is dat in 2013 - 2014 er een stijging is van zo’n 30% van het aantal deelnemende bibliotheken, maar
slechts een stijging van een kleine 20% van kinderopvanglocaties. De stijging van 2011 - 2012 valt te verklaren
doordat er in 2011 enkel pilotprojecten waren waarna BoekStart in de kinderopvang in 2012 van start is
gegaan.
De ambitie is om in 2015 in 50% van de kinderopvanginstellingen binnen het werkgebied van 65% van de
basisbibliotheken het project aan te bieden. Verwacht wordt dat die 65% van de basisbibliotheken bereikt
wordt. Onduidelijk is of in die werkgebieden dan ook 50% van de kinderopvanginstellingen bereikt zal worden:
thans is dat ongeveer 20%.
De Bibliotheek op School PO is in de periode 2008 tot en met 2011 als pilot uitgevoerd door 46
basisbibliotheken en op 173 scholen. Vanaf 2012 is het project in zijn huidige vorm van start gegaan. Daarbij is
aangesloten bij andere samenwerkingsinitiatieven die reeds bestonden tussen bibliotheken en scholen. In
2012 deden 93 basisbibliotheken en 1.278 scholen mee. In 2013 steeg dit naar 108 basisbibliotheken en 1.717
scholen. In augustus 2014 is dit aantal verder gestegen naar 119 van de 160 basisbibliotheken die met 2.383
van de 6.323 scholen meedoen. De ambitie in het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 is dat in 2015 50%
van de leerlingen op het basisonderwijs wordt bereikt. In augustus 2014 is 38% van de leerlingen bereikt. In
2015 wordt door Kunst van Lezen nader onderzocht in hoeverre het beoogde bereik van 50% van de leerlingen
in Nederland haalbaar is.

8 Cijfers berekend op basis van aantal deelnemende kinderopvanglocaties sinds september en totaal aantal kinderopvanglocaties in

Nederland in augustus.

27

Overigens kan er ook samenwerking tussen bibliotheek en school plaatsvinden zonder dat de partijen
meedoen aan de Bibliotheek op School. In de Jaarpeiling 2013 van SIOB 9 hebben alle bibliotheken aangegeven
op één of meer deelgebieden samen te werken met basisscholen. Uit cijfers van Kunst van Lezen zelf blijkt dat
voor de Bibliotheek op School werd geïntroduceerd ruim 90% van de scholen reeds samenwerkte met de
bibliotheek.10 De drie gebieden waarop de meeste samenwerking plaatsvindt volgens de Jaarpeiling 2013, zijn
‘activiteiten’, ‘collectie’ en ‘expertise’. Daarnaast is onderzocht door SIOB in welke mate bibliotheken die nu
nog niet deelnemen plannen hebben om deel te gaan nemen aan het programma de Bibliotheek op School. De
figuur hierna (figuur 3) geeft hiervan de resultaten weer per provincie. De Jaarpeiling 2013 stelt: ‘Van alle
Bibliotheken neemt bijna twee derde (63%) deel aan het programma de Bibliotheek op School; bij bijna een
derde van de Bibliotheken (31%) bestaan plannen om te gaan deelnemen terwijl 6% aangeeft geen plannen
tot deelname te hebben. Bibliotheken die aangeven geen plannen tot deelname te hebben, treffen we aan in
de provincies Friesland, Overijssel, Gelderland en Noord-Holland’. Hierbij moet worden opgemerkt dat deze
figuur een momentopname betreft op grond van informatie die in 2013 is verstrekt door bibliotheken, en dat
de situatie thans kan zijn veranderd . Zo is bijvoorbeeld bekend dat er in Zuid-Holland thans ten minste één
bibliotheek is die naar eigen zeggen momenteel bewust niet meedoet aan dBoS en daar ook geen plannen
voor heeft, terwijl de antwoordcategorie ‘rood’ bij deze provincie niet voorkomt.

Neemt uw bibliotheek voor de samenwerking met scholen op het gebied
van leesbevordering deel aan het programma de Bibliotheek op School?
Limburg

100%

Noord-Brabant

71%

29%

Zeeland

100%

Zuid-Holland

78%

Noord-Holland

22%

40%

40%

Utrecht

100%

Flevoland

100%

Gelderland

20%

63%

Overijssel

25%

39%

Drenthe

50%

33%

Friesland

40%

Groningen

63%

Totaal

63%

10%

11%

67%

40%

0%

13%

20%

30%

Nemen deel

20%
38%

31%

40%

50%

Plannen

60%

70%

80%

6%

90%

100%

Geen plannen

Figuur 3. Deelname aan het programma de Bibliotheek op School. Bron: SIOB (2014). Jaarpeiling 2013.

9 SIOB (2014). Jaarpeiling 2013: samenwerking bibliotheken en primair onderwijs. Verkregen via http://www.siob.nl/over-

siob/nieuws/jaarpeiling-2013-samenwerking-bibliotheken-en-primair-onderwijs/item2631.
10 Kunst van Lezen (2013). Jaarpeiling de Bibliotheek op School 2012. Verkregen via

http://www.kunstvanlezen.nl/index.html?page_id=4101&newsItemId=811. Kunst van Lezen (2014). Jaarpeiling 2013: samenwerking
Bibliotheken en primair onderwijs. Verkregen via http://www.kunstvanlezen.nl/index.html?page_id=4101&newsItemId=1029.

28

De Bibliotheek op School VO is in 2013 van start gegaan. Dit project bevindt zich momenteel nog in de
pilotfase. In de tweede helft van 2013 en de eerste helft van 2014 zijn er negen pilots ontwikkeld en gestart. In
deze fase ligt de focus op het VMBO. Uitbreiding naar andere niveaus is gepland. De verwachting is dat de
gestelde ambitie (in 2015 een bereik van 35% van de leerlingen in Nederland) niet haalbaar is gegeven de
stand van zaken op dit moment.
Netwerken is het laatste onderdeel van Kunst van Lezen. In 2012 zijn er twee workshops gehouden over
strategische netwerken. Hieraan namen twee PSO’s, zeven basisbibliotheken en andere stakeholders deel. In
2013 zijn er 9 van deze workshops georganiseerd waaraan onder andere zeven PSO’s en 27 basisbibliotheken
deelnamen. Tot en met augustus 2014 zijn er twee workshops georganiseerd waar onder andere twee PSO’s
en zeven basisbibliotheken en andere stakeholders aan deelnamen. Hierbij is het van belang om op te merken
dat er per workshop ruimte was voor de deelname van maximaal vier basisbibliotheken. De ambitie is dat in
2015 80% van de basisbibliotheken samenwerkt met een (lokale) overheid en instellingen binnen een
leesbevorderingsnetwerk.

2.2.2. Percepties
Bibliotheken en PSO’s zijn in algemene zin tevreden over de mate waarin de intermediaire doelgroepen
bereikt worden. De kracht van Kunst van Lezen zit volgens hen in de landelijke, collectieve aanpak die kan
worden uitgerold op lokaal niveau. Ook stellen de bibliotheken en PSO’s dat hun contacten (scholen en
docenten) aangeven enthousiast te zijn over de producten. Tegelijkertijd geven bibliotheken, PSO’s en andere
organisaties aan dat het bereik van BoekStart voor baby’s en in de kinderopvang bij de doelgroepen met een
lage SES nog enigszins beperkt lijkt te zijn. Kunst van Lezen zelf geeft aan dat zij zich hier nu op richt
(bijvoorbeeld via BoekStart in de kinderopvang en via de consultatiebureaus) en zich hier in de toekomst nog
meer op zal richten.
Sommige bibliotheken geven aan bewust niet mee te doen met dBoS. Redenen die zij noemen om niet mee te
doen zijn:
 De kosten voor dBoS zijn niet gering en het introduceren van schoolbibliotheken kan daarom
consequenties hebben voor bijvoorbeeld het in stand kunnen houden van wijkbibliotheken (in grote
steden) of dorpsbibliotheken (in landelijk gebied). In de prioriteitstelling wordt door sommige
bibliotheken (soms vanwege bezuinigingen) voorrang gegeven aan behoud van bestaande vestigingen.
Daarbij wordt ook benadrukt dat er nog een leven na het PO (en het VO is) en dat er ook dan een
laagdrempelige bibliotheek in de nabijheid beschikbaar moet zijn.
 Een bibliotheek geeft aan lezen juist uit de educatieve setting te willen halen, omdat lezen leuk moet
zijn en lezen moet leiden tot leesplezier. Het concept van dBoS past daar volgens deze bibliotheek niet
bij.
De beelden van de bibliotheken over de regionale/lokale netwerkvorming via Kunst van Lezen zijn divers:
 Enkele van de bibliotheken die (nog) niet hebben deelgenomen aan deze netwerkactiviteiten geven aan
dat ze al in (meerdere) netwerken actief zijn en dat voor hen deze programmalijn van Kunst van Lezen
te weinig toegevoegde waarde heeft. Ook zijn er signalen dat niet alle bibliotheken bekend zijn met
deze programmalijn van Kunst van Lezen.
 Enkele bibliotheken geven aan wel te hebben deelgenomen maar dat de uiteindelijke implementatie
van de oogst van de workshop en conferenties nog aandacht behoeft. Met andere woorden: de
verankering van de resultaten vindt daar nog niet voldoende plaats.
 Enkele bibliotheken geven aan wel te hebben deelgenomen en ook aanpassingen te hebben gedaan en
te hebben geleerd van de inzichten die zijn geboden over netwerkvorming.

29

2.2.3. Conclusies
Wij constateren dat het bereik onder de beoogde intermediaire doelgroepen niet onverdienstelijk is, ook al
worden niet alle kwantitatieve targets uit het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 behaald. Bij deze
constatering hebben we laten meewegen dat de kwantitatieve targets naar onze mening relatief ambitieus zijn
opgesteld en dat bibliotheken ondanks bezuinigingsoperaties en ondanks de tijd en energie die nodig is voor
andere majeure operaties zoals de digitalisering, toch in relatief groten getale de producten en diensten uit de
programmalijnen zijn gaan uitrollen.
De tabel hierna geeft een overzicht van het bereik onder de intermediaire doelgroepen. In de eerste kolom zijn
de vijf programmalijnen opgenomen. In de tweede kolom is vervolgens aangegeven hoeveel procent van de
basisbibliotheken thans meedoet. In de derde kolom is aangegeven wat de participatie is in de werkgebieden
van de bibliotheken die meedoen. In de laatste kolom is vervolgens het overall - bereik in Nederland te zien:
de mate waarin de doelgroep in heel Nederland participeert.
Het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 bevat concrete doelen (targets) die zijn beoogd bij de afronding van
het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 eind 2015. Bij de gekleurde vakken in onderstaande tabel is sprake
van een target in het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015. Dit target is in de tabel telkens tussen haakjes
vermeld. De kleur groen betekent ‘nu al behaald’. De kleur oranje betekent ‘nog niet behaald, maar de
verwachting is dat het doel eind 2015 zal zijn behaald’. De kleur rood betekent ‘nog niet behaald en de
verwachting is dat het doel eind 2015 ook nog niet zal zijn behaald’.
Percentage
basisbibliotheken dat
product uitrolt in
eigen werkgebied

Participatie
achterliggende
doelgroep in actieve
werkgebieden

Percentage bereik
achterliggende
doelgroep

Circa 1 op 3 ouders

BoekStart in de
kinderopvang

99,4% (159)
(doel 155)
62,5%
(doel 65%)

dBoS op PO

74%

Circa 1 op de 2 scholen

dBoS op VO

5%

Pilotfase

Leesbevorderingsnetwerken

26%

Niet bekend

32% (van de geboortes)
(doel 65%)
13% (van de
opvanglocaties)
(doel 37,5%11)
38% (van de scholen)
(doel 50%)
Niet bekend, maar <5%
van de scholen
(doel 35%)
Doel bereikt12
(doel 80% werkt
samen)

BoekStart voor baby’s

Circa 1 op de 5
opvanglocaties

Tabel 2. Bereik beoogde intermediaire doelgroepen Kunst van Lezen.13

11 BoekStart in de kinderopvang is in 2015 ingevoerd in 50% van de kinderopvanginstellingen binnen het werkgebied van 65% van de

basisbibliotheken = 37,5%.
12 Bij BoekStart voor baby’s werken bibliotheken samen met gemeenten en consultatiebureaus. Dit bereik is 99,4%. Het is dus

waarschijnlijk dat het doel van 80% werkt samen via netwerken is bereikt.
13 Kunst van Lezen heeft aangegeven het bereik van de doelgroepen nu anders te interpreteren dan dat het staat omschreven in het

oorspronkelijke Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015.

30

Hierna volgt een specifieke toelichting op het bereik per actielijn.
BoekStart voor baby’s
De ambitie in het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 om eind 201514 155 basisbibliotheken in ten minste
één vestiging te voorzien van BoekStart voor baby’s is eind 2014 al gerealiseerd: 159 van de 160
basisbibliotheken doen inmiddels mee. De basisbibliotheken die mee doen, doen mee met alle vestigingen, in
totaal 809. Er is thans één bibliotheek die niet meedoet.
De ambitie om 65% van de Nederlandse baby’s te bereiken is nog niet gerealiseerd en het ligt ook niet in onze
verwachting dat deze ambitie eind 2015 bereikt zal zijn. Op basis van de cijfers van Kunst van Lezen blijkt dat
in 2013 88% van de ouders is aangeschreven (in 2011 bedroeg dit percentage 61%, wat duidt op een
verbetering). Van de in 2013 aangeschreven ouders heeft ongeveer 40% de BoekStartkoffer opgehaald in de
bibliotheek. Dat percentage is vrijwel gelijk gebleven ten opzichte van 2011. Het totaalbereik is thans 32% van
de geboortes (aantal opgehaalde BoekStartkoffers gedeeld door het aantal pasgeborenen), ruim onder het te
bereiken doel van 65%.
Wij verwachten niet dat met de bestaande aanpak - versturen van brieven door gemeenten en uitdelen van
vouchers door consultatiebureaus - het bereik vergroot kan worden naar 65% van de Nederlandse baby’s;
hiervoor is aanvullende actie nodig. Wij doen hiertoe twee aanbevelingen:
 Marketing van BoekStart verder verbeteren door de opbrengsten van voorlezen voor kinderen
duidelijker voor het voetlicht te brengen en ouders en kinderen te stimuleren door concrete en
haalbare doelen mee te geven. ‘15 minuten per dag voorlezen’ is zo’n concreet en haalbaar doel dat
meer centraal gesteld zou kunnen worden. Deze boodschap zou meer zichtbaar kunnen zijn in
bibliotheekvestigingen, in de BoekStartmaterialen (zoals op de BoekStartkoffer) en op andere plekken
(‘in your face’). Bewustwording en handelingsperspectief zijn immers belangrijke factoren voor het
realiseren van de gewenste gedragsverandering.
 Voorlezen gemakkelijker maken door ouders (en andere doelgroepen) in aanvulling op de
BoekStartkoffer een Voorleesapp15 te bieden die stimuleert om iedere dag 15 minuten voor te lezen.
N.B. de app is niet een app die door een kind zelf moet worden bediend, maar is een app die is bedoeld
om ouders te helpen om op gemakkelijke wijze een voorleesverhaal te vinden en hen te stimuleren om
iedere dag 15 minuten aan voorlezen te besteden. 16 Deze aanbeveling is niet zozeer gericht aan Kunst
van Lezen zelf als wel aan Bibliotheek.nl (en per 1 januari 2015 de Koninklijke Bibliotheek). Dat het
tactiele element van lezen voor baby’s (het kunnen aanraken van boekjes) van groot belang is, zou naar
onze mening geen reden moeten zijn om niet in aanvulling op ‘fysieke materialen’ digitaal voorlezen te
stimuleren. Immers, digitaal brengt voordelen met zich mee (bijvoorbeeld dat doelgroepen die zelf de
taal minder goed beheersen de voorleesfunctie kunnen gebruiken, dat het aanbod aan content kan

14 In het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 staat per abuis een doel voor 2012 genoteerd, dit had 2015 moeten zijn en is dus ook zo

opgenomen in het onderzoek.
15 Bijvoorbeeld een app met iedere dag suggesties voor een voorleesverhaal, al dan niet af te stemmen op het interessegebied van een

kind of af te stemmen op wat het kind de voorafgaande dagen heeft gedaan of juist de komende dagen zal gaan doen.
16 Tot de leeftijd van twee jaar wordt geadviseerd zo min mogelijk gebruik te maken van tablets en televisie, omdat dit voor kinderen van

deze leeftijd geen meerwaarde geeft. Bovendien gaat het ten koste van de tijd die ze nodig hebben voor de ontwikkeling van de hersenen
door te spelen en te leren in de werkelijke wereld. Vanaf twee jaar kunnen tablets en televisie een verrijking bieden in hun groeiproces,
namelijk in hun spel. Begeleiding van een volwassene is daarbij noodzakelijk om met taal aan te geven wat kinderen ervaren. Bron: SIOB,
De Bibliotheek, BoekStart en digitale media 2-4 jaar.

31

worden ververst zonder dat ouders daarvoor naar de bibliotheek hoeven te gaan, et cetera). Overigens
dient hierbij te worden opgemerkt dat er reeds diverse digitale producten en diensten zijn waarnaar
wordt gerefereerd door BoekStart en dat Bibliotheek.nl op de website diverse apps per
leeftijdscategorie (waaronder ook 0 - 6 jaar) heeft gereviewd, maar dat het bestaande aanbod het voor
ouders nog niet veel gemakkelijker maakt om voor te lezen. Dergelijke voorleesapps zouden ook
kunnen worden toegesneden op specifieke doelgroepen: ouders, leerkrachten basisonderwijs 17,
leerkrachten voortgezet onderwijs, pedagogisch medewerkers in de kinderopvang/VVE 18 en leerlingen
(PO en VO).
Een kanttekening bij het huidige bereik van BoekStart voor baby’s is dat het product vooral ouders lijkt te
bereiken die een lage drempel tot de bibliotheek ervaren en die het belang van lezen zelf al redelijk hoog
inschatten (doelgroep ‘hoge SES’19). De doelgroep ‘lage SES’ is lastiger te bereiken, er worden inspanningen op
gericht maar wat de precieze balans is tussen het bereik van enerzijds de lage SES en anders de hoge SES is
nog niet voldoende duidelijk. 20 Ook op dit punt geven we daarom twee aanbevelingen:
 Onderzoek in welke mate doelgroepen met een lage SES worden bereikt met BoekStart voor baby’s en
in de kinderopvang. Dit beeld kan bijvoorbeeld worden gevormd door bijvoorbeeld bibliotheken de
adresgegevens te analyseren van de ouders die een BoekStartkoffer komen ophalen.
 Expliciteer vervolgens een strategie op dit punt en verricht op grond van die strategie eventueel
additionele inspanningen op het beter bereiken van de doelgroepen met een lage SES, bijvoorbeeld
door nog structureler samen te werken met organisaties die in nauw contact staan met die doelgroep
(zoals de VoorleesExpress21) en door nog duidelijker aanwezigheid op plekken waar laaggeletterde
ouders komen en kunnen worden aangesproken en gestimuleerd (zoals consultatiebureaus,
welzijnsorganisaties, et cetera).
BoekStart in de kinderopvang
De ambitie in het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 is om BoekStart in de kinderopvang in 2015 ingevoerd
te hebben in 50% van de kinderopvanginstellingen binnen het werkgebied van 65% van de basisbibliotheken.
Bij benadering gaat het bij deze doelstelling dus om het bereiken van 37,5% van de kinderopvanglocaties (50%
van 65%). Thans wordt bijna 13% van de kinderopvanglocaties bereikt 22 (775 locaties van de in totaal 6.150

17 Een voorleesapp voor leerkrachten van basisscholen, die per maand suggesties geeft over wat voor te lezen waarbij variëteit centraal

staat. Van belang is namelijk dat het kind lezen leuk gaat vinden. De kinderboekenweek werkt in dat opzicht goed. Idee gebaseerd op
input van een leerkracht wiens school niet meedoet met dBoS, maar die aangeeft te merken dat leerlingen die kennismaken met verhaal
dat ze leuk vinden vaak wel de stap nemen naar het lezen van een boek (en het halen van dit boek bij de bibliotheek).
18 Bijvoorbeeld: eens mee experimenteren met een kinderopvangketen die zich daarop wil profileren (in plaats van landelijke uitrol).

19 SES staat voor de Sociaal Economische Status positie die iemand inneemt in de sociale hiërarchie, gemeten aan de hand van opleiding,

inkomen of beroepsstatus.
20 Uit tussenresultaten uit het onderzoek van Adriana Bus blijkt dat er een veel lagere participatiegraad is tussen laagopgeleide en

hoogopgeleide ouders.
21 Kunst van Lezen voert reeds gesprekken met de VoorleesExpress over de inbedding binnen BoekStart in de kinderopvang, de Bibliotheek

op School en over het verbinden van aanpak en deze waar mogelijk te integreren, met name ook binnen de kinderopvang.
22 Berekend op basis van 775 deelnemende kinderopvanglocaties sinds september van de in totaal 6.150 kinderopvanglocaties in augustus

in Nederland.

32

kinderopvanglocaties in Nederland) en dus is de doelstelling nog niet bereikt. Kinderopvangorganisaties blijken
lastiger te bereiken dan vooraf was verwacht, behalve daar waar gemeenten hier in het beleid expliciet
aandacht aan geven.
Omdat de jaarlijkse groei van het aantal bereikte kinderopvanglocaties fors is, verwachten wij dat het
percentage nog verder zal stijgen. Echter, op grond van extrapolatie én weging van de signalen over de uitrol
achten we de kans dat de doelstelling eind 2015 niet is bereikt groter dan de kans dat die wel is bereikt. Hierbij
dient te worden opgemerkt dat inmiddels 100 van de 160 Basisbibliotheken (62,5%) meedoen aan BoekStart in
de kinderopvang en dat op grond van extrapolatie de verwachting is dat de doelstelling van 65% deelname
onder de bibliotheken ruimschoots zal worden bereikt.
BoekStart in de kinderopvang is een aanvulling op BoekStart voor baby’s, te meer omdat hiermee ook
kinderen kunnen worden bereikt waarvan de ouders niet voorlezen en/of niet hebben gereageerd op
BoekStart voor baby’s. Echter, in dat licht dient te worden opgemerkt dat door wijzigingen in de
tegemoetkoming voor de kosten van kinderopvang het mogelijk is dat de doelgroep lage SES relatief minder
gebruik is gaan maken van kinderopvang. Daarom moet mogelijk meer aandacht worden gegeven aan de
andere plekken waar de doelgroep lage SES komt (bijvoorbeeld consultatiebureaus, kraamzorgorganisaties en
wijkteams van gemeenten).
dBoS in het PO
De ambitie in het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 is dat eind 2015 50% van de leerlingen op het PO
wordt bereikt. Thans wordt 38% bereikt, waarbij de kanttekening dient te worden geplaatst dat in dit cijfer
leerlingen in Amsterdam en Den Haag niet zijn meegerekend terwijl deze bibliotheken wel een uitgebreid
palet aan producten en diensten bieden aan scholen in hun werkgebied (maar niet onder de noemer van dBoS
en niet door een collectie aan te bieden op de school zelf). Bij extrapolatie van de uitrolgegevens in combinatie
met de signalen over de uitrol, achten we de kans dat de doelstelling eind 2015 is bereikt groter dan de kans
dat de doelstelling dan nog niet is bereikt.
Sommige bibliotheken doen overigens bewust niet mee met dBoS. Redenen die zij noemen om niet mee te
doen zijn enerzijds dat de kosten voor dBoS niet gering zijn en anderzijds dat de bibliotheek lezen juist uit de
educatieve setting wil halen.
De kwantitatieve doelstelling lijkt weliswaar te worden gehaald, maar minstens zo belangrijk is het om een
kwalitatieve analyse te maken van de wijze waarop dBoS op de scholen is uitgerold. Uit de percepties blijkt dat
deelnemers de aanwezigheid van bibliotheekmedewerkers in de school (zogenaamde leesconsulenten 23) om
activiteiten voor leerkrachten en leerlingen te begeleiden belangrijk vinden om tot de gewenste resultaten te
komen, maar dat dit in de praktijk maar ‘mondjesmaat’ voorkomt.
Het voorgaande is volgens betrokkenen een consequentie van het gegeven dat maar in zeer weinig gevallen de
benodigde bijdrage voor volledige uitrol van de dBoS (namelijk € 45, - per leerling per jaar, die doorgaans
opgebracht dient te worden uit de driehoek school, bibliotheek en gemeente) ook daadwerkelijk beschikbaar
is.
Op grond van het voorgaande bevelen we bibliotheken en Kunst van Lezen aan om bij het beschikbaar komen
van de uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek (opnieuw) in gesprek te gaan met gemeenten en
basisscholen. Bij die gesprekken kan dan worden bezien welke mate van dienstverlening scholen willen
afnemen gegeven de resultaten die met de aanpak worden bereikt. Immers, thans zijn vooral de kosten van

23 Dit zijn bibliotheekmedewerkers die namens de bibliotheek contact onderhouden met basisscholen.

33

het concept inzichtelijk gemaakt, maar is nog onvoldoende bekend over de precieze resultaten van de dBoS aanpak.
dBoS in het VO
De ambitie in het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 is dat eind 2015 35% van de leerlingen op het VO
wordt bereikt. De verwachting is dat de gestelde ambitie niet haalbaar is. dBoS op het VO bevindt zich thans
nog in de pilotfase, waarbij de focus op het VMBO ligt.
De uitrol in het VO is overigens veel ingewikkelder dan die in het PO en wel om twee redenen. Ten eerste is
het VO zeer gevarieerd (van VMBO tot VWO) en is de noodzaak tot maatwerkoplossingen daardoor groter dan
in het PO. Daarnaast hebben de bibliotheken met het VO van oudsher veel minder sterke relaties dan met het
PO. Vanuit die uitgangspositie is het lastiger om het product ‘aan de man te brengen’.
Afhankelijk van de uitkomsten van de pilot en de effecten ervan, zal een plan moeten worden gemaakt met
betrekking tot de vraag ‘hoe nu verder’. Dit kan leiden tot het doorontwikkelen van dBoS VO naar een brede
uitrol, maar het kan ook leiden tot aanpassingen in het concept dBoS VO. 24
Netwerkvorming
Bij netwerkvorming dient onderscheid te worden gemaakt tussen regionale/lokale netwerkvorming en
landelijke netwerkvorming.
Vanaf 2012 hebben op regionaal/lokaal niveau 13 workshops en 7 strategische conferenties plaatsgevonden.
Hieraan hebben 41 van de 160 basisbibliotheken deelgenomen (26%). De ambitie in het Actieplan Kunst van
Lezen 2012 - 2015 is dat in 2015 80% van de basisbibliotheken samenwerkt met een (lokale) overheid en
instellingen binnen een leesbevorderingsnetwerk. Omdat reeds 99,4% van de bibliotheken meedoet met
BoekStart voor baby’s en dit programma lokale samenwerking vergt (met bijvoorbeeld een gemeente en
consultatiebureau) is deze doelstelling de facto bereikt.
De beelden van de bibliotheken over de regionale/lokale netwerkvorming via Kunst van Lezen zijn divers. Eind
2012 is op landelijk niveau de Leescoalitie opgericht. Daarmee is een platform gecreëerd voor samenwerking
tussen een aantal landelijke organisaties die (vanuit hun eigen invalshoek en/of achterban) actief zijn op het
gebied van lezen. Via de Leescoalitie zijn landelijke campagnes uitgevoerd.

2.3. Effect op leescultuur
In deze paragraaf wordt - voor zover mogelijk - bekeken: Wat is het effect geweest op de
leescultuur, wat betreft leesmotivatie, de leesvaardigheid en de leesfrequentie?

2.3.1. Feitelijke beschrijving
Beantwoording van deze vraag geschiedt in twee stappen. Ten eerste is de vraag hoe de leescultuur
(leesmotivatie, leesvaardigheid, leesfrequentie) zich de afgelopen jaren heeft ontwikkeld: is die leescultuur
verbeterd of juist verslechterd? Vervolgens is de vraag of en in welke mate Kunst van Lezen de leescultuur
heeft beïnvloed: zijn ouders, baby’s, kinderen en jongeren onder invloed van BoekStart en dBoS meer gaan
(voor)lezen en zijn de lees- en taalprestaties daardoor verbeterd? Onder leescultuur wordt in dit rapport

24 Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan prioritering voor bepaalde onderwijsniveaus waarbij wordt aangesloten bij gegevens van

Stichting Lezen & Schrijven over waar risico’s op laaggeletterdheid het grootst zijn.

34

verstaan 1) leesmotivatie (ook wel leesplezier of leesattitude genoemd), 2) leesvaardigheid en 3)
leesfrequentie.
Veranderingen leescultuur
In verschillende onderzoeken - zowel onderzoeken uitgevoerd door Kunst van Lezen en Stichting Lezen als
door andere partijen - kan informatie gevonden worden over de leescultuur. Het gaat dan zowel om
onderzoeken van Kunst van Lezen (Monitor Bibliotheek op School, gestart in 2011) en Stichting Lezen
(Leesmonitor) als om onderzoeken van andere partijen. We merken op dat Kunst van Lezen in 2014 ook
gestart is met de Monitor BoekStart in de kinderopvang (gestart in 2014), maar dat daarin de begrippen die
vallen onder leescultuur niet voorkomen. Hieronder geven we een overzicht van de belangrijkste uitkomsten
uit de onderzoeken.
Leesmotivatie
Kunst van Lezen voert een monitor uit van de Bibliotheek op School. Die monitor bestaat uit digitale
vragenlijsten voor leerlingen van de groepen 4 - 8, voor leerkrachten en voor leesconsulenten. Ten aanzien van
de leesmotivatie blijkt uit de Monitor van de Bibliotheek op School dat het leesplezier van jongeren daalt
naarmate ze ouder worden. Het percentage leerlingen dat lezen ‘niet zo leuk’ of ‘vervelend’ vindt, stijgt in
2012 - 2013 van 12 % in groep 5 (waar het leesplezier het sterkst is) naar 19 % in groep 8. Opvallend is ook dat
het percentage leerlingen dat aangeeft lezen ‘erg leuk’ te vinden gestaag daalt van 43 % in groep 4 naar 25 %
in groep 8 in 2012 - 2013.
Een vergelijking tussen de periode 2010 - 2011 enerzijds en 2012 - 2013 anderzijds op grond van leesplezier is
lastig te maken op grond van de Monitor Bibliotheek op School omdat in de enquêtes in 2010 - 2011 en 2012 2013 anders geformuleerde antwoordcategorieën zijn gebruikt. Zo is bij de vraag ‘Hoe vind je het om boeken
te lezen’ in 2010 - 2011 gebruik gemaakt van de antwoordcategorieën ‘heel vervelend, best wel vervelend,
best wel leuk en heel leuk’ en in 2013 van de antwoordcategorieën ‘vervelend, niet zo leuk, best leuk, erg
leuk’. De verklaring hiervoor is dat de monitor in 2010-2011 een inventariserend karakter had en het hier ging
om een pilot. De monitor 2012-2013 wordt door Kunst van Lezen gezien als de eerste monitor die in de
daaropvolgende jaren op dezelfde wijze is uitgevoerd. De figuren hierna geven het beeld weer.

Hoe vind je het om boeken te lezen?
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

4
7
49

3
6
52

5
9
56

6
11
55
Heel vervelend
Best wel vervelend

40

Groep 5

Best wel leuk
39

Groep 6

30

28

Groep 7

Groep 8

Heel leuk

Figuur 4. Leesplezier. Bron: Monitor de Bibliotheek op School 2010 - 2011.

35

Hoe vind je het om een boek te lezen?
3

100
90
80

3

3

3

11

9

10

12

43

51

55

57

3
16
56

70
60

Vervelend

50

Niet zo leuk

40

Best leuk

43
37

30

32

20

Erg leuk
28

25

10
0
Groep 4

Groep 5

Groep 6

Groep 7

Groep 8

Figuur 5. Leesplezier. Bron: Monitor de Bibliotheek op School 2012 - 2013.

Leesvaardigheid
De Monitor de Bibliotheek op School van Kunst van Lezen doet geen uitspraken over leesvaardigheid. Wel zijn
er PISA-cijfers bekend over de leesvaardigheid van 15 jarigen. Als het gaat om leesvaardigheid hebben
Nederlandse leerlingen in 2012 op ongeveer hetzelfde niveau gepresteerd als in 2009: 511 punten in 2012,
508 in 2009. In onderstaande figuur staan de gemiddelde leesvaardigheidsscores van Nederland gegeven voor
de PISA-afnames vanaf 2003.
540
520

513

507

508

511

2006

2009

2012

500
480
460
2003

Figuur 6. Leesvaardigheid 15-jarigen. Bron: PISA (2012).

PISA constateert: ‘De scores verschillen niet veel van elkaar en geen van de verschillen is significant. Wat
leesvaardigheid betreft, scoort Nederland dus constant: we mogen aannemen dat Nederlandse leerlingen de
afgelopen jaren niet beter of slechter zijn gaan presteren.’ De leesvaardigheidsscore van Nederlandse 15
jarigen ligt ruim boven het OECD gemiddelde van 496. Nederland is in rangorde echter wel iets achteruit
gegaan qua leesvaardigheid. Met deze score staat Nederland als 15e land en als 10e OESO-lidstaat op de
ranglijst. Van alle Europese landen scoren alleen Finland en Ierland significant hoger dan Nederland, met
leesvaardigheidsscores van respectievelijk 524 en 523. De scores van de buurlanden België (509) en Duitsland
(508) verschillen niet significant van die van Nederland.25

25 Ministerie van OW (2013). Aanbieding rapport 'Resultaten PISA-2012 in vogelvlucht'. Verkregen via

http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2013/12/03/aanbieding-rapport-over-pisa-2012.html. PISA
rapport (2012) Resultaten PISA 2012. Verkregen via http://www.rijksoverheid.nl/documenten-enpublicaties/rapporten/2013/12/03/resultaten-pisa-2012.html.

36

Leesfrequentie
Uit de Monitor de Bibliotheek op School van Kunst van Lezen blijkt dat de leesfrequentie afneemt naarmate
kinderen ouder worden. De leesfrequentie in 2012 - 2013 is het hoogst in groep 5, waar 73 % van de leerlingen
aangeeft ten minste een paar keer per week thuis voor het plezier een boek te lezen. Het percentage kinderen
dat dagelijks thuis leest voor het plezier daalt van 40 % in groep 4 naar 23 % in groep 8.
Een vergelijking tussen de periode 2010 - 2011 enerzijds en 2012 - 2013 anderzijds op grond van
leesfrequentie is lastig te maken op grond van de Monitor Bibliotheek op School omdat in de enquêtes in 2010
- 2011 en 2012 - 2013 anders geformuleerde antwoordcategorieën zijn gebruikt. Dat blijkt ook uit de figuren
hierna. De verklaring hiervoor is dat de monitor in 2010-2011 een inventariserend karakter had en het hier
ging om een pilot. De monitor 2012-2013 wordt door Kunst van Lezen gezien als de eerste monitor die in de
daaropvolgende jaren op dezelfde wijze is uitgevoerd.

Hoe vaak lees je in een boek als je vrij bent (dus niet op school)?
100%
90%

14

18
2

80%

6

5

18
2

3
7

70%
60%

21

28

26

1 keer in de maand

25

24

27

30%

26

1 keer per dag
Een paar keer per dag

20%
10%

1 keer in de week
Een paar keer in de week

28

26

Bijna nooit

8

50%
40%

5

23

23

19

17

Groep 5 (2010)

Groep 6 (2011)

Groep 7 (2010)

Groep 8 (2011)

0%

Figuur 7. Leesfrequentie thuis. Bron: Monitor de Bibliotheek op School 2010 - 2011.

Hoe vaak lees je thuis voor je plezier een boek?
100%
90%
80%
70%
60%
50%

10
9
10

6
9

5
9

12

14

6
11

8
15

17
21

31

37

40

Een paar keer per jaar
39

Een paar keer per maand

40%

33

30%
20%

40

Nooit

Een paar keer per week
Elke dag

36

10%

32

27

23

Groep 6

Groep 7

Groep 8

0%
Groep 4

Groep 5

Figuur 8. Leesfrequentie thuis. Bron: Monitor de Bibliotheek op School 2012 - 2013.

37

Naast cijfers over leesfrequentie, zijn ook cijfers bekend over voorleesfrequentie. Uit twee onderzoeken onder
ouders en schoolleiders in het primair onderwijs26 die zijn uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van OCW
bleek dat het percentage ouders dat voorleest is gestegen tussen 2009 en 2012. In 2009 werd door iets meer
dan een kwart van de ouders dagelijks voorgelezen aan hun kinderen, in 2012 is dat gestegen naar zo’n 40%.
Daarnaast is het percentage ouders dat nooit voorleest afgenomen van 32% in 2009 naar 19% in 2012. Uit de
leesmonitor van Stichting Lezen blijkt dat in 2013 61,5% wel eens voorleest. 27 In 2014 is dit percentage
gestegen naar 72%.
Andere relevante cijfers met betrekking tot leesbevordering
Hiervoor zijn de veranderingen op de indicatoren van leescultuur beschreven: leesmotivatie, leesvaardigheid
en leesfrequentie. Hierna wordt nog een aantal andere ontwikkelingen weergegeven die niet direct onder die
drie indicatoren vallen, maar wel gelieerd zijn aan leescultuur.
Jeugdleden bibliotheek
De aanname is dat BoekStart en dBoS hebben bijgedragen aan een toename van het aantal jeugdleden van
bibliotheken. Uit cijfers van het CBS kan ook worden opgemaakt dat het aantal jeugdleden van bibliotheken
een positieve ontwikkeling laat zien (zie figuur 9), in tegenstelling tot de ontwikkeling van het aantal volwassen
leden dat juist afneemt. Echter, uit cijfers van de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) blijkt dat de
instroom van jeugdleden in de jaren 2009 tot 2012 min of meer constant is gebleven (jaarlijks 279.000 tot
286.000 nieuwe leden) en dat de instroom in 2013 enigszins is toegenomen. 28

Aantal jeugdleden als ingeschreven gebruikers*
2.500.000
2.079.000

2.113.000

2.189.000

2.230.000

2.238.000

2009

2010

2011

2012

2013

2.000.000
1.500.000
1.000.000
500.000
0

Figuur 9. Aantal jeugdleden als ingeschreven gebruikers. Bron: CBS (2014). *Personen die collectief zijn ingeschreven zoals scholen zijn niet
meegeteld. Onder jeugdleden wordt verstaan de leeftijd t/m 17 jaar.

Laaggeletterdheid onder jeugd
Het percentage laaggeletterde 15-jarige leerlingen in Nederland is van 11,5% in 2003 toegenomen naar 15,1%
in 2006. Deze toename is significant. Na 2006 is dit percentage echter weer iets afgenomen, waardoor de

26 Ecorys & Oberon (2012). Monitor ouderbetrokkenheid in het PO, VO en MBO. Tweede meting. Ecorys/Oberon, Monitor

ouderbetrokkenheid in het funderend onderwijs - Eerste meting onder scholen en ouder, Ecorys/Sardes, 2009.
27 Stichting Lezen/GfK, 2013 & 2014.

28 Opmerking hierbij is dat andere factoren die de instroom van jeugdleden beïnvloeden, zoals een afname van de geboortes in Nederland,

hier niet in is meegenomen.

38

percentages laaggeletterde leerlingen in 2009 (14,3%) en 2012 (13,8%) niet significant verschillen van die in
2003.29
Beïnvloeding leescultuur door Kunst van Lezen
De vraag is of en in welke mate Kunst van Lezen de leescultuur positief heeft beïnvloed. Hierover zijn nog geen
afgeronde onderzoeken beschikbaar. Wel lopen op dit moment lopen drie onderzoeken naar dit onderwerp.
Het eerste onderzoek - uitgevoerd door Thijs Nielen en Adriana Bus, verbonden aan de Universiteit Leiden heeft betrekking op de effecten van de Bibliotheek op School in Den Bosch. De eindresultaten worden
verwacht in 2015. Tussentijdse resultaten zijn wel reeds bekend. Op de vraag ‘Heeft het project dBoS invloed
op de leesmotivatie en leesfrequentie van leerlingen?’ is het antwoord ‘dat voor meisjes dBoS een stimulans is
voor het lezen. Ze kennen meer boeken dan leerlingen van niet dBoS scholen wat aangeeft dat ze ook
daadwerkelijk vaker lezen dan meisjes van niet dBoS scholen. Bij de jongens is er geen verschil tussen dBoS
scholen en scholen zonder dBoS in leesmotivatie en leesfrequentie. dBoS lijkt jongens niet extra te motiveren
om te lezen. Het grotere boekenaanbod en de leesbevorderingsactiviteiten zorgen ervoor dat meisjes wel
meer gemotiveerd raken om te lezen en ook meer gaan lezen. Bij jongens lijken deze verbeteringen niet
voldoende’.30 Uit dit onderzoek blijkt dus een positief effect van dBoS op leesmotivatie en leesfrequentie van
meisjes, maar niet op leesmotivatie en leesfrequentie van jongens.
Tevens loopt onderzoek - uitgevoerd door promovenda Heleen van den Berg, verbonden aan de Universiteit
Leiden - naar de effecten van BoekStart. De definitieve resultaten daarvan zijn nog niet bekend en konden
daarom niet meegenomen worden in dit onderzoek. Over de tussenresultaten wordt reeds gecommuniceerd
op de website van Kunst van Lezen. Tussenresultaten laten zien dat er een verband is tussen een vroege start
met voorlezen en de taalontwikkeling van jonge kinderen. Wanneer ouders gehoor geven aan de oproep van
BoekStart, gaan hun kinderen meer vooruit in taal. BoekStart sorteert positieve effecten maar vervolgens
worden vooral voorbeelden aangehaald die een vergelijking blijken te betreffen van BoekStartouders en
BoekStartkinderen (enerzijds) met niet-BoekStartouders en niet-BoekStartkinderen (anderzijds). Daaruit blijkt
bijvoorbeeld dat BoekStartouders meer voorlezen dan niet-BoekStartouders en dat er al verschillen meetbaar
zijn in woordenschat tussen BoekStart- en niet-BoekStartkinderen als kinderen vijftien maanden oud zijn (en
dat die verschillen in de periode daarna alleen maar groter worden). In het onderzoek is getracht alle andere
variabelen die deze verschillen kunnen verklaren te elimineren uit het onderzoek. Tegelijkertijd wordt
aangegeven in de beperkingen van het onderzoek dat BoekStartouders mogelijk ook meer gemotiveerd zijn
om deel te nemen dan niet-BoekStartouders. De definitieve resultaten worden eind 2014 verwacht.
Ten slotte doen Ellen Kleijn en Frank Huysmans (beiden verbonden aan de Universiteit van Amsterdam) en Ed
Elbers (verbonden aan de Universiteit Utrecht) onderzoek naar de effectiviteit van de integratie van
bibliotheekvoorzieningen in het basisonderwijs. Meer specifiek richt het onderzoek zich op de effectiviteit van
de bestrijding van taalbeheersings- en leesvaardigheidsachterstanden in een multiculturele setting. Het
onderzoek wordt uitgevoerd in de wijk Oosterwei in Gouda. De eerste resultaten worden verwacht in 2015.

2.3.2. Percepties
Bibliotheken en de PSO’s zijn zeer tevreden over de wijze waarop Kunst van Lezen met zijn
monitoringsrapportages, brochures en wetenschappelijke rapporten laat zien wat het effect is van de

29 PISA (2013). Resultaten PISA-2012. Verkregen via http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-

publicaties/rapporten/2013/12/03/resultaten-pisa-2012.html.
30 Nielen, T. & Bus, A. (2014). Taal. Leesmotivatie stimuleren. Bibliotheek op School. Tussenresultaten.

39

producten van Kunst van Lezen op onderdelen van de leescultuur. Zij stellen dat dit zorgt voor onderbouwing
waardoor gemeenten bereid zijn mee te werken aan het project Kunst van Lezen.
Kunst van Lezen zelf en de betrokken organisaties (SIOB en Stichting Lezen) zien de ontwikkeling van de
monitoringsrapportages ook als positieve bijdrage aan het programma. Door inzicht te geven in de evidentie
wordt volgens hen de noodzaak van het programma en de producten ook duidelijk. Daarnaast geven zij aan
dat verspreiding van brochures via bibliotheken een van de succesfactoren is in de communicatie naar scholen
en gemeenten over de leescultuur.
Ten aanzien van het effect van Kunst van Lezen op de leescultuur komt uit de gesprekken het beeld naar voren
dat de toename van jeugdleden is toe te schrijven aan het succes van BoekStart en dBoS. Wij merken op dat
dit beeld op basis van de cijfers niet eenduidig te bevestigen is, omdat uit cijfers van de VOB blijkt dat de
instroom van jeugdleden in de jaren 2009 tot 2012 min of meer constant is gebleven (jaarlijks 279.000 tot
286.000 nieuwe leden) en dat de instroom in 2013 enigszins is toegenomen. Er lijkt dus niet zozeer sprake van
een stijging van de instroom, terwijl in de periode 2009 - 2013 wel steeds meer bibliotheken zijn gaan
meedoen met Kunst van Lezen.31 Hier staat tegenover dat de daling die zichtbaar is bij het aantal volwassen
leden niet zichtbaar is bij de jeugdleden en dit zou verband kunnen houden met programmalijnen als
BoekStart en dBoS.

2.3.3. Conclusies
Beantwoording van deze vraag geschiedt in twee stappen. Ten eerste is de vraag hoe de leescultuur
(leesmotivatie, leesvaardigheid, leesfrequentie) zich de afgelopen jaren heeft ontwikkeld: is die leescultuur
verbeterd of juist verslechterd? Vervolgens is de vraag of en in welke mate Kunst van Lezen de leescultuur
positief heeft beïnvloed: zijn ouders, baby’s, kinderen en jongeren onder invloed van BoekStart en dBoS meer
gaan (voor)lezen en zijn de lees- en taalprestaties daardoor verbeterd?
Voor beantwoording van de eerste vraag is het van belang een analyse te maken van de ontwikkeling van de
drie pijlers onder leescultuur:
 Leesmotivatie. Kunst van Lezen heeft de leesmotivatie in de periode 2011 - 2012 en 2012 - 2013 in kaart
gebracht. Op basis van die cijfers concluderen wij geen grote verandering in de leesmotivatie.
 Leesvaardigheid. Uit de PISA-cijfers blijkt dat de leesvaardigheid van 15-jarigen tijdens de meest recente
meting (in 2012) op ongeveer hetzelfde niveau lag als in de voorgaande meting (in 2009) en dat Nederland
ruim boven het OECD-gemiddelde scoort. Ook op het gebied van leesvaardigheid wordt dus geen grote
verandering geconstateerd.
 Leesfrequentie. Kunst van Lezen heeft ook de leesfrequentie in de periode 2011 - 2012 en 2012 - 2013 in
kaart gebracht. Ten aanzien van de voorleesfrequentie geldt het volgende beeld. Uit onderzoek uitgevoerd
in opdracht van het Ministerie van OCW blijkt dat het percentage ouders dat dagelijks voorleest is gestegen
tussen 2009 en 2012, van 25% naar 40%. Ook uit de Leesmonitor van Stichting Lezen blijkt een stijging in
voorlezen: in 2013 gaf 61,5% van de ouders aan wel eens voor te lezen, in 2014 72%.
Vervolgens is de vraag in welke mate Kunst van Lezen heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van de
leescultuur.

31 BoekStart van 25 bibliotheken in 2009 naar 158 bibliotheken in 2013 en dBoS van 12 bibliotheken in 2009 naar 108 bibliotheken in 2013.

En er zijn steeds meer BoekStartkoffers opgehaald (van circa 15.000 in 2009 naar circa 50.000 in 2013) en steeds meer leerlingen zitten op
een school die meedoet met dBoS (van 1% van de basisscholen in 2009 naar 27% van de basisscholen in 2013).

40

Uit analyse van de monitors, evaluaties en jaarpeilingen door en over Kunst van Lezen blijkt dat deze zich
vooral richten op het in kaart brengen van het bereik en het in kaart brengen van de mate waarin instellingen
met activiteiten invulling geven aan projecten als BoekStart en dBoS. Wij bevelen daarom aan in metingen
meer en duidelijker bewijs te gaan verzamelen met betrekking tot de effectiviteit van BoekStart en dBoS door
expliciet te vragen naar gedragsverandering (zijn pedagogisch medewerkers naar eigen zeggen bijvoorbeeld
meer gaan voorlezen?), door een nulmeting uit te voeren bij aanvang (of betrokkenen bij de eenmeting te
vragen hoe het bij aanvang van het programma was) en door metingen jaarlijks op exact dezelfde manier te
herhalen. Met betrekking tot dat laatste punt merken we op dat bijvoorbeeld bij de monitoring van dBoS in de
vervolgmeting vragen/antwoordcategorieën zijn aangepast waardoor een goede vergelijking in de tijd minder
goed mogelijk is. Daarnaast bevelen we aan om de ontwikkeling in de tijd van individuele organisaties
inzichtelijk te maken. Op die manier kunnen succesvolle voorbeelden ontstaan die kunnen worden uitgevent
om ook andere organisaties te enthousiasmeren om mee te doen met de aanpak.
Overigens kunnen we ook gebruik maken van de tussentijdse resultaten (de definitieve resultaten worden
eind 2014/begin 2015 verwacht) van het wetenschappelijk onderzoek naar BoekStart door de Universiteit van
Leiden. Wij merken op het van belang te vinden dat uit de onderzoeken voor stakeholders duidelijk wordt hoe
BoekStart het gedrag van de BoekStartouders positief beïnvloedt in termen van meer voorlezen 32 dan zou
hebben plaatsgevonden zonder BoekStart. Echter, dit wordt nog niet heel duidelijk in de communicatie die al
over de tussenresultaten plaatsvindt. Wij bevelen daarom aan de gedragsverandering de gedragsverandering
bij BoekStartouders (naast de gedragsvergelijking tussen BoekStartouders en niet-BoekStartouders)
nadrukkelijker naar voren in de communicatie. Een soortgelijke aanbeveling doen we voor de
wetenschappelijke onderzoeken naar de effectiviteit van dBoS in Den Bosch.

32 Een voorbeeld van een onderzoek dat stelt dat voorlezen effect heeft is Notten (2012). Over ouders en leesopvoeding in opdracht van

Stichting Lezen.

41

3. Hoofdvraag 2: Vergroting
efficiëntie en effectiviteit van
Kunst van Lezen
In dit hoofdstuk staat hoofdvraag 2 centraal: Kunnen de efficiëntie en effectiviteit van Kunst van
Lezen worden vergroot, ook in relatie tot het structurele leesbevorderingsbeleid en het beleid ter
bestrijding van laaggeletterdheid; en zo ja, hoe en welke middelen zijn daarvoor nodig? Hieronder
vallen verschillende deelvragen.

3.1. Beoordeling Kunst van Lezen-aanpak door doelgroepen
In deze paragraaf staat de volgende onderzoeksvraag centraal: Hoe wordt de Kunst van Lezenaanpak beoordeeld door de beoogde intermediaire doelgroepen (bibliotheken, docenten ed.)? Kan
de effectiviteit van de doelgroepenkeuze worden verbeterd, mede gelet op het BIS-advies 2013 2016 van de Raad voor Cultuur en het recente raadsadvies over de vaste boekenprijs; en zo ja, hoe?

3.1.1. Feitelijke beschrijving
De in deze paragraaf behandelde deelvraag gaat over de effectiviteit van de doelgroepenkeuze, mede gelet op
het BIS-advies 2013 - 2016 van de Raad voor Cultuur en het recente raadsadvies over de vaste boekenprijs. De
beoogde intermediaire doelgroepen zijn reeds omschreven in paragraaf 2.2. Hierna volgt een korte weergave
van het BIS-advies 2013 - 2016 in relatie tot de doelgroepenkeuze van Stichting Lezen en het advies over de
boekenprijs.
BIS-advies 2013 - 2016 inzake de doelgroepenkeuze van Stichting Lezen
Het BIS-advies 2013 - 2016 van de Raad voor Cultuur voor Stichting Lezen stelt over doelgroepen: ‘De stichting
(Stichting Lezen) formuleert op basis van beperkte middelen een breed scala aan activiteiten voor
uiteenlopende doelgroepen. Keuzen zijn onvermijdelijk. De raad adviseert daarom het beleid te concentreren
op intermediairs (leerkrachten en bibliotheekmedewerkers in het bijzonder) en minder in te zetten op (de zeer
heterogene groep) ouders’. Het advies van de Raad voor Cultuur stelt dus om de doelgroepenkeuze te
beperken tot intermediairs.
In het kader van dit advies is het relevant op te merken dat uit de Leesmonitor van Stichting Lezen blijkt dat
leesbevorderende ouders de kans ‘dat een leerling een boekenliefhebber wordt bijna vijf keer zo groot maken.
Een vriend of vriendin maakt die kans drie-en-een-half keer zo groot, een docent anderhalf keer’.33

33

Stichting Lezen. Leesmonitor. Motivatie. Leesplezier stimuleren. Verkregen via http://www.leesmonitor.nu/leesplezierstimuleren#leesklimaat.

42

Ook merken we op dat het Ministerie van OCW een belangrijke rol ziet voor ouders. Zij stimuleert bijvoorbeeld
partnerschappen tussen scholen en ouders en organiseerde in dit kader in januari 2013 de conferentie 'Ouders
& school: Samen de schouders eronder!'. 34 Het tijdelijke programma ‘Ouders & School samen’ beoogde de
ouderbetrokkenheid te stimuleren. Dit programma is inmiddels afgelopen.
Advies Raad voor Cultuur inzake de vaste boekenprijs
Het recente raadsadvies over de vaste boekenprijs gaat in op de opvatting van de Raad voor Cultuur dat het
huidige Leesbevorderingsbeleid wordt gekenmerkt door te veel versnippering en te weinig samenhang tussen
onderwijs- en cultuurbeleid op het gebied van leesbevordering. De overheid laat, zoals staat in het advies van
de Raad voor Cultuur, onderzoeken of er additionele (steun)maatregelen gewenst zijn om de sector al dan niet
tijdelijk (of extra) te ondersteunen. In het raadsadvies wordt gesteld: ‘De lees- en boekencultuur is de
afgelopen jaren veranderd. Lezen geniet verminderde belangstelling. Boeken worden structureel minder
aangeschaft. De mediatransitie (‘van analoog naar digitaal’) is in volle gang en brengt een majeure verandering
tot stand in mediaconsumptiegedrag. En daarmee ook in de omgang met boeken. Dit proces is nog lang niet
uitgekristalliseerd.
De verminderde aandacht voor lezen en boeken heeft onvoorziene effecten (op bijvoorbeeld scholing en
cultuurparticipatie) die de overheid onder ogen moet zien. Daarom is aanvullend onderzoek nodig waarbij alle
relevante factoren in samenhang worden geadresseerd. Pas dan kan beleid worden ontwikkeld dat op termijn
effect heeft. Tussen een nationale boekencultuur, ontwikkelde lees- en informatievaardigheden, schoolsucces
en kenniseconomie bestaat een verband.
De indruk van de raad is niettemin dat initiatieven nog te instrumenteel zijn en te weinig zijn geïntegreerd in
een brede beleidsvisie. Onderwijs- en cultuurbeleid staan soms ver van elkaar af, terwijl samenwerking in dit
verband onontbeerlijk is. Daarom pleit de raad ervoor dat deze aspecten in samenhang worden onderzocht,
waarbij alle partijen betrokken zijn. Oriëntatie op initiatieven elders in Europa is daarbij onontbeerlijk.’

3.1.2. Percepties
Uit de gesprekken met verschillende intermediaire doelgroepen - medewerkers van PSO’s en van bibliotheken,
pedagogisch medewerkers in de kinderopvang en leerkrachten in het onderwijs - blijkt dat zij positief zijn over
de doelgroepkeuze van Kunst van Lezen. Een coördinator van BoekStart binnen een PSO noemt dat het
positief is dat Kunst van Lezen bij de doelgroepenkeuze het kind centraal stelt, en van daaruit kijkt naar alle
partijen om het kind heen. Dat begint logischerwijs met de ouders en opvoeders, verder af staan bijvoorbeeld
professionals in de kinderopvang, leerkrachten en GGD. Veel gesprekspartners zijn in het verlengde daarvan
van mening dat het effect van BoekStart en de Bibliotheek op School het grootst is wanneer zoveel mogelijk
intermediaire doelgroepen om het kind heen worden betrokken zodat de kans om het effect bij het kind te
bereiken wordt vergroot.
Vooral voor kinderen in de leeftijdsgroep 0 tot 4 jaar is het volgens gesprekspartners zeer belangrijk om de
ouders te motiveren om tijd te besteden aan voorlezen. Een aantal gesprekspartners binnen de kinderopvang
en primair onderwijs geeft wel aan het lastig te vinden om ouders aan te zetten meer aandacht te besteden
aan (voor)lezen. Alle gesprekspartners zijn het er echter over eens dat ouders als intermediaire doelgroep
onmisbaar zijn.

34 Informatie verkregen van http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ouders-en-school-samen.

43

3.1.3. Conclusies
Kunst van Lezen-aanpak
Het belangrijkste kenmerk van de Kunst van Lezen-aanpak is dat de uitrol plaatsvindt via de bibliotheken die
vervolgens de producten uit het programma (waaronder BoekStart en dBoS) implementeren in hun eigen
werkgebied. Deze bibliotheken (ondersteunt door PSO’s en door Kunst van Lezen) maken zelf afspraken met
de intermediaire doelgroepen ‘achter’ hen (zoals gemeenten, consultatiebureaus, kinderopvangorganisaties,
PO-instellingen en VO-instellingen). Deze centrale rol voor bibliotheken wordt door de intermediaire
doelgroepen als effectief ervaren, omdat op deze wijze bij de uitrol optimaal gebruik wordt gemaakt van de
slagkracht van bibliotheken en van de relaties en positie die de bibliotheken in het eigen werkgebied hebben.
Die relaties zijn belangrijk voor het enthousiasmeren en committeren van intermediaire doelgroepen als
gemeenten, de consultatiebureaus, de kinderopvangorganisaties, de PO-instellingen en de VO-instellingen.
Een consequentie van deze keuze is dat de uitrol afhankelijk is van het draagvlak en de slagkracht van de
desbetreffende bibliotheek in het werkgebied en de uitrol daardoor in sommige gebieden niet of maar beperkt
plaatsvindt. Een andere consequentie voor de keuze om de uitrol via bibliotheken te laten plaatsvinden, is dat
thans de vraag opkomt of ook andere partijen dan de bibliotheken producten als bijvoorbeeld Boekstart
mogen aanbieden en uitdelen (bijvoorbeeld Karmac),
Over de producten in de Kunst van Lezen-aanpak (BoekStart, dBoS, netwerkvorming) zijn de meeste beoogde
intermediaire doelgroepen positief. Het draagvlak voor BoekStart onder bibliotheken is nagenoeg 100% en het
draagvlak voor dBoS is zeer groot, ook al zijn er bibliotheken die er bewust voor kiezen om aan dBoS niet mee
te doen vanwege de kosten (zie de paragraaf 2.2 over het bereik). Veel geïnterviewden benadrukken dat
BoekStart het bewustzijn heeft vergroot dat voorlezen aan baby’s (de groep 0 – 2 jaar) belangrijk is en taal- en
leerachterstanden kan voorkomen. De dBoS heeft structuur aangebracht in de producten en diensten die
bibliotheken aanbieden aan het onderwijs.
Effectiviteit van de doelgroepenkeuze
De onderzoeksvraag is of de effectiviteit van de doelgroepenkeuze kan worden verbeterd, mede gelet op het
BIS-advies 2013 - 2016 van de Raad voor Cultuur met betrekking tot Stichting Lezen. In dat advies adviseert de
Raad voor Cultuur het beleid te concentreren op intermediairs (leerkrachten en bibliotheekmedewerkers in
het bijzonder) en minder in te zetten op (de zeer heterogene groep) ouders.
Wij constateren ten eerste dat Kunst van Lezen zich weliswaar onder meer op ouders richt, maar dat juist in de
meeste gevallen doet via intermediaire organisaties. Het zijn uiteindelijk de gemeenten en consultatiebureaus
die ouders aanschrijven in het licht van BoekStart voor baby’s. Deze gemeenten en consultatiebureaus worden
daartoe gefaciliteerd door bibliotheken. De bibliotheken worden op hun beurt gefaciliteerd door Kunst van
Lezen. Deze gelaagde aanpak richting ouders is goed te onderbouwen om twee redenen:
 Met redelijk beperkte landelijke middeleninzet lukt het om jaarlijks circa 50.000 ouders te activeren om
een BoekStartkoffer op te halen, hun pasgeboren kind lid te maken van de bibliotheek en in dat proces
bewustwording te creëren ten aanzien van het belang van voorlezen.
 Uit onderzoek (Leesmonitor) blijkt dat juist ouders een belangrijke rol hebben in het beïnvloeden van
het leesgedrag van hun kinderen. Zo blijkt dat ouders een zeer grote invloed hebben op de mate waarin
hun kind al dan niet een lezer wordt.35

35 Stichting Lezen. Leesmonitor. Motivatie. Leesplezier stimuleren. Verkregen via http://www.leesmonitor.nu/leesplezier-

stimuleren#leesklimaat.

44

Kortom, de huidige keuze van intermediaire doelgroepen én benadering van ouders is effectief in de zin dat er
een aantoonbaar groot bereik mee wordt behaald.
Tegelijkertijd is de vraag welke kinderen en ouders worden bereikt via de aanpak. Zijn dat de ouders en
kinderen/jongeren uit de hoge SES - milieus of worden ook ouders en kinderen/jongeren bereikt uit de lage
SES - milieus? Een voorbeeld: bij BoekStart voor baby’s waarbij ouders een brief van de gemeente krijgen, is de
verwachting dat juist ouders die al een lage drempel tot de bibliotheek ervaren, de weg naar de bibliotheek
zullen afleggen. Ofwel: ouders die zelf al lid zijn en/of het belang van lezen zelf (al) inzien en hun kind ook
zonder BoekStart zouden voorlezen.
Hoewel we diverse signalen hebben dat de groep ‘lage SES’ lastiger te bereiken is en minder goed wordt
bereikt, constateren we dat gedetailleerde inzichten in wie wel en wie niet bereikt worden, ontbreken.
Daarom is hiervoor reeds aanbevolen om nader te onderzoeken in welke mate doelgroepen met een lage SES
worden bereikt. Aan de hand van de inzichten daaruit kan worden bezien welke inspanningen kunnen worden
verricht om doelgroepen met een lage SES beter te bereiken op een zodanige manier dat dit niet of zo weinig
mogelijk ten koste gaat van een groot overall bereik. Daarbij dient te worden afgewogen op welke
intermediaire organisaties Kunst van Lezen zich kan richten. Een uitkomst daarvan kan zijn dat bijvoorbeeld
structureler wordt samengewerkt met organisaties die in nauw contact staan met die specifieke doelgroep
(zoals de VoorleesExpress36) en dat (nog meer dan nu) wordt ingezet op aanwezigheid van de Kunst van Lezenproducten op plekken waar laaggeletterde ouders komen en kunnen worden aangesproken en gestimuleerd
(zoals consultatiebureaus, welzijnsorganisaties, et cetera). Dit vergt mogelijk ook een andere wijze van
doelgroepdenken voor de toekomst: niet redenerend vanuit het aanbod waarmee een zo groot mogelijk
bereik wordt gerealiseerd, maar juist redenerend vanuit de laaggeletterde ouder met een kind in de leeftijd
van 0 - 4 jaar en van daaruit bezien hoe deze ouder bereikt kan worden met een effectieve en efficiënte
aanpak. Dat kan bijvoorbeeld leiden tot een strategie waarbij het eerste doel is om de VoorleesExpress bij
deze ouders binnen te laten komen via de consultatiebureaus en dat vervolgens via de vertrouwensband die
met de ouders ontstaat, kan worden gezorgd voor doorverwijzingen naar het Taalhuis/Taalpunt in de
bibliotheek (voor de ouders) en de Kunst van Lezen- producten.
Verder wordt in het raadsadvies over de vaste boekenprijs gesteld dat het huidige Leesbevorderingsbeleid
wordt gekenmerkt door te veel versnippering en te weinig samenhang tussen onderwijs- en cultuurbeleid op
het gebied van leesbevordering. Paragraaf 3.5 gaat hier verder op in.

3.2. Samenwerking
In deze paragraaf staat de volgende onderzoeksvraag centraal: Hoe beoordelen de medeoverheden,
het onderwijsveld en andere betrokken partijen de samenwerking? Kan de effectiviteit van deze
samenwerking worden verbeterd; en zo ja, hoe?

3.2.1. Feitelijke beschrijving
Kunst van Lezen stelt te willen verbinden: ‘Kunst van Lezen legt verbindingen tussen maatschappelijke
organisaties om te bereiken dat leesbevordering maatschappelijk en politiek wordt gezien als een belangrijk
onderdeel van taaleducatie gericht op kinderen, waar ze tijdens hun school- en maatschappelijke carrière van

36 Hierbij moet worden opgemerkt dat de VoorleesExpress niet in alle gemeenten actief is en dat de uitvoering per locatie kan verschillen.

45

profiteren’.37 Samenwerking is dan ook een van de vier pijlers waar Kunst van Lezen zich op richt: ‘Strategische
samenwerking is de kern om te bewerkstelligen dat programma’s als BoekStart en de Bibliotheek op School
niet vrijblijvend maar duurzaam worden uitgevoerd.’38
Kunst van Lezen werkt samen met diverse organisaties.
Voor alle programmalijnen geldt dat de samenwerking met de PSO’s en de bibliotheken van belang is. De
‘regionale uitrol’ vindt via deze organisaties plaats. Daarachter bevinden zich vele organisaties die cruciaal zijn
om de regionale uitrol succesvol te kunnen uitvoeren: gemeenten, consultatiebureaus, kraamzorgorganisaties,
scholen, boekhandels.
In het licht van het voorgaande zijn er vanuit Kunst van Lezen ook contacten met brancheorganisaties en
vertegenwoordigende organisaties, zoals de VNG en de PO-Raad. Als laatste zijn er in het licht van de
Bibliotheek op School ook contacten met de Inspectie van het Onderwijs.
Hiernaast is er samenwerking met aanpalende initiatieven, veelal nog in een pilotfase. Dat geldt bijvoorbeeld
voor de aanpalende initiatieven als Boekenpret en VoorleesExpress.
Op landelijk niveau werkt Kunst van Lezen via Stichting Lezen en SIOB samen met andere organisaties in de
‘Leescoalitie’. De Leescoalitie is een samenwerkingsverband tussen Stichting Lezen, SIOB, de Collectieve
Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB), de VOB en Stichting Lezen & Schrijven.

3.2.2. Percepties
Samenwerking van partijen in de Leescoalitie
De samenwerking in de Leescoalitie, op landelijk niveau, is eind 2012 gestart. De gezamenlijke campagnes die
worden gevoerd, worden door de betrokken partijen als succesvol gezien. De verwachting voor de toekomst is
dat de samenwerking wordt uitgebreid. Het samenwerken van de Leescoalitie op landelijk niveau heeft ook
invloed op lokaal niveau: als gevolg van de campagnes van de Leescoalitie is het eenvoudiger om op lokaal
niveau aandacht te vragen en krijgen voor leesbevordering.
Samenwerking tussen Kunst van Lezen en PSO’s en bibliotheken
De samenwerking op regionaal niveau tussen de PSO’s en SPN en Kunst van Lezen heeft zich in de loop van de
tijd ontwikkeld. De PSO’s hebben veel contact met individuele bibliotheken en rollen op die manier de
producten van Kunst van Lezen uit. Enkele bibliotheken geven aan dat het ‘stramien’ van Kunst van Lezen in
het begin van het programma beperkend werkte omdat bibliotheken gewend waren aan een vrijheid om
programma’s te implementeren zoals ze zelf wilden.
De PSO’s zijn zowel op het gebied van BoekStart als op het gebied van de Bibliotheek op School zeer tevreden
over de samenwerking met Kunst van Lezen. De jaarlijkse landelijke overleggen worden gewaardeerd omdat
er nuttige onderwerpen worden besproken. Daarnaast geven de PSO’s aan mede door de landelijke
overleggen goed op de hoogte te zijn van ontwikkelingen binnen Kunst van Lezen. Ook noemen alle
geïnterviewde PSO’s dat de samenwerking met Kunst van Lezen effectief verloopt door open communicatie en
‘korte lijnen’. Een enkele PSO noemt een verbeterpunt wat betreft de samenwerking, namelijk dat voor

37 Kunst van Lezen (2014). Feitenrelaas Kunst van Lezen.

38 Kunst van Lezen (2014). Feitenrelaas Kunst van Lezen.

46

partijen in het veld de verschillende informatiebronnen (biebtobieb, nieuwsbrief, websites) door hun veelheid
niet altijd helder zijn.
Wat betreft de samenwerking tussen de bibliotheek en de PSO noemen de bibliotheekmedewerkers die wij
gesproken hebben geen verbeterpunten. De mate waarin wordt samengewerkt met de PSO’s varieert per
bibliotheek. Eén bibliotheek heeft bij de start van de Bibliotheek op School veel contact gehad met de PSO.
Een andere bibliotheek heeft, naast het ontvangen van publiciteitsmateriaal, zeer weinig contact met de PSO
gehad.
Samenwerking tussen bibliotheken en intermediaire doelgroepen
Uit de gesprekken krijgen wij het beeld dat de ervaringen van de intermediaire doelgroepen met de
bibliotheken erg afhankelijk zijn van de mate waarin de bibliotheek capaciteit vrijmaakt (of kan vrijmaken) om
de intermediaire doelgroepen te begeleiden. Ten aanzien van de relatie tussen kinderopvang en bibliotheken
is het algemene beeld vanuit Kunst van Lezen dat zij elkaar goed kunnen vinden. Belangrijke succesfactor is de
functionaris vanuit de bibliotheek. De kinderdagverblijven beoordelen de samenwerking met de bibliotheek
positief. De geïnterviewde kinderdagverblijven noemen dat de bibliotheek hen adviseert waar nodig. Er zijn
verschillen te zien in de intensiteit van de samenwerking. Eén kinderdagverblijf heeft nauw contact met de
bibliotheek en is ook als kinderdagverblijf lid geworden van de bibliotheek. Aan de andere kant noemt een
pedagogisch medewerker dat ze zelf boeken voor het kinderdagverblijf leent bij de bibliotheek, maar dat er
verder geen afstemming is. Toch zijn alle geïnterviewde kinderdagverblijven tevreden over de samenwerking
met de bibliotheken. Kinderdagverblijven waarderen de mogelijkheid om zelf te bepalen welke onderdelen ze
bij het kinderdagverblijven introduceren, en dat de bibliotheek hierin ondersteunt maar niet leidend is.

3.2.3. Conclusies
De samenwerking voltrekt zich in een ingerichte keten. Het programmabureau Kunst van Lezen werkt nauw
samen met de coördinatoren van de PSO’s en de G4, die op hun beurt nauw samenwerken met de
bibliotheken in hun werkgebied.
Betrokken partijen zijn in algemene zin positief over de samenwerking die zij in het kader van Kunst van Lezen
hebben met Kunst van Lezen, PSO’s/bibliotheken en / of intermediaire doelgroepen:
 De PSO’s die wij spraken zijn zowel op het gebied van BoekStart als op het gebied van de Bibliotheek op
School zeer tevreden over de samenwerking met Kunst van Lezen. De samenwerking met Kunst van
Lezen is volgens hen effectief door de open communicatie en de ‘korte lijnen’. De jaarlijkse landelijke
overleggen worden gewaardeerd.
 De bibliotheken met wie we contact gehad hebben zijn op hun beurt tevreden over de samenwerking
met de PSO’s. Wel geven enkele bibliotheken aan dat het ‘stramien’ van Kunst van Lezen met name in
het begin als enigszins beperkend werd ervaren in het licht van de vrijheid waaraan bibliotheken
gewend waren bij de implementatie van dergelijke landelijke programma’s.
 De intermediaire doelgroepen die zijn geïnterviewd zijn in algemene zin tevreden met de
ondersteuning die vanuit bibliotheken wordt gegeven. Wel wordt daarbij opgemerkt dat de
ondersteuning erg afhankelijk is van de desbetreffende functionaris vanuit de bibliotheek, zowel in
kwalitatieve zin (daadkracht) als in kwantitatieve zin (tijd).

3.3. Verankering
In deze paragraaf staat de volgende onderzoeksvraag centraal: Biedt de Kunst van Lezen-aanpak
voldoende basis voor verankering; en zo neen, hoe kan deze verankering worden verstevigd?
47

3.3.1. Feitelijke beschrijving
Met verankering wordt bedoeld dat activiteiten na afloop van de stimulering (i.e. na afloop van het
programma Kunst van Lezen) door partijen worden voortgezet doordat deze een structurele plaats hebben
gekregen in hun activiteiten en de financiering daarvan.
Een structurele plaats kan worden verkregen door te zorgen dat partijen/organisaties de aanpak van Kunst van
Lezen opnemen in het beleid, het gedachtegoed van Kunst van Lezen wordt ingebed in de opleiding en training
van intermediairs (docenten, pedagogisch medewerkers, bibliothecaressen, et cetera) en er door andere
partijen/organisaties dan Kunst van Lezen wordt geïnvesteerd in termen van tijd en geld.
BoekStart
Implementatie van BoekStart in het beleid van bibliotheken is een onderdeel van het programma Kunst van
Lezen. Bij 91% van de bibliotheken die met BoekStart voor baby’s werken, is BoekStart voor baby’s
opgenomen in de beleidsplannen van bibliotheken; bij 5% van de bibliotheken is dit niet het geval en bij 4% is
dit onbekend.39 De kosten voor BoekStart bedragen gemiddeld € 10, - per koffer. Daarnaast maakt de
bibliotheek kosten voor aankleding van de BoekStarthoek. Gemeenten nemen de kosten op zich voor het
aanschrijven van de ouders van pasgeborenen. Daarnaast worden de kosten voor introductie van BoekStart in
kinderopvangorganisaties (BoekStart in de kinderopvang) medio 2014 voor 16,7% van de locaties gefinancierd
met behulp van gemeentelijke subsidies. Het is onbekend in hoeverre BoekStart in de kinderopvang is
opgenomen in beleidsplannen van bibliotheken.
De Bibliotheek op School
De kosten van de Bibliotheek op School PO worden volgens Kunst van Lezen voor circa 10% uit landelijke
middelen gedekt, voor circa 10% vanuit het provinciale niveau (bibliotheken en provincies) en voor circa 80%
uit lokale middelen (gemeenten, onderwijsinstellingen en bibliotheken). Kunst van Lezen verschaft een
stimuleringsregeling aan de PSO’s en de PSO’s bekostigen vervolgens de bibliotheken. 40 De
stimuleringsregeling loopt van 2013 - 2015.41
Ook scholen betalen mee aan dBoS, maar dit betreft maar een deel van de kosten. Gemiddeld genomen
hebben basisscholen maximaal circa € 10, - per leerling per jaar beschikbaar, terwijl de kosten om het product
goed uit te rollen gemiddeld genomen zo’n € 45, - per leerling per jaar bedragen volgens Kunst van Lezen. De
€45, - is onder meer nodig voor het aanschaffen van een collectie (5 - 8 boeken per leerling), het inzetten van
een bibliotheekmedewerker (leesconsulent), ICT-kosten en het scholen en inzetten van docenten/leerkrachten
(leescoördinatoren).

39 Rapportage Evaluatie BoekStart 2013 – februari 2014 – DUO Onderwijsonderzoek. P. 8.

40 Stimuleringsregeling PSO’s de Bibliotheek op School 2014-2015.

41 De PSO ontvangt jaarlijks € 18.000 voor stimulering van dBoS op zes scholen binnen het werkgebied van maximaal twee

basisbibliotheken per provincie. Er is daarnaast € 3.500 per jaar per provincie beschikbaar voor coördinatie van dBoS door de PSO. In
algemene zin bekostigt Kunst van Lezen tevens grotendeels de train-de-trainer leescoördinatoren, de MBO+ module Leesconsulent en de
HBO module Onderwijsspecialist, alsmede kosten voor de landelijke monitor en het wetenschappelijk onderzoek naar dBoS. In de
voorwaarden van deze financiering is opgenomen dat er een provinciale en/of bovenlokale organisatie moet worden gevormd om de
uitrol, continuïteit en doorontwikkeling van dBoS te borgen voor de komende jaren.

48

3.3.2. Percepties
De verankering van activiteiten kan op verschillende manieren plaatsvinden. Kunst van Lezen stelt zelf in zijn
Feitenrelaas dat verankering voor de komende jaren een hoofdprioriteit dient te zijn. Zij merken op dat het
belangrijk is dat de activiteiten van Kunst van Lezen geborgd en geconsolideerd worden en onderdeel worden
van de integrale leerlijn. De verankering in de nieuwe bibliotheekwet wordt in het Feitenrelaas ook eenmaal
aangehaald. In de nieuwe Bibliotheekwet staat dat bibliotheken het onderwijs dienen te ondersteunen. 42
Het merendeel van de gesprekspartners bij intermediaire doelgroepen geeft aan dat BoekStart en de
Bibliotheek op School zijn opgenomen in het beleid van de organisatie. PSO’s noemden ook voorbeelden
waarin de activiteiten van Kunst van Lezen worden verankerd in beleidsvisies voor de komende jaren. Deze
visies worden ondersteund en uitgedragen door gemeenten en bibliotheken gezamenlijk. De meeste
kinderopvangorganisaties die meedoen geven aan dat hun beleid is aangepast naar aanleiding van BoekStart,
bijvoorbeeld door op te nemen dat er vaste voorleesmomenten zijn en dat boeken regelmatig worden
vervangen door andere boeken.
Verankering in financiële vorm is volgens PSO’s en bibliotheken lastiger te bereiken dan in beleidsvorm. Dat
heeft volgens hen voor een deel te maken met de bezuinigingen die spelen in de bibliotheeksector. Een
respondent geeft aan dat als de opbrengsten van de producten duidelijker worden, financiële verankering
wellicht eenvoudiger zal worden. Dat geldt natuurlijk alleen als sprake is van een positief kosten/batensaldo.
Het onderbrengen van onderdelen van Kunst van Lezen in opleidingen voor nieuwe docenten en pedagogisch
medewerkers wordt door enkele respondenten als positief punt voor verankering op lange termijn genoemd.
Daarbij geven zij wel aan dat dit nog verder uitgebreid kan of moet worden.
Het merendeel van de gesprekspartners geeft aan te verwachten dat de samenwerkingsverbanden die zijn
aangegaan rondom BoekStart of de Bibliotheek op School, ook zonder ondersteuning van Kunst van Lezen
zullen worden doorgezet. Veel gesprekspartners noemen hierbij als kanttekening wel dat de kwaliteit van de
BoekStart en Bibliotheek op School omlaag zal gaan zonder de landelijke organisatie. De reden die hiervoor
genoemd wordt is dat organisaties tijd en expertise missen om deze projecten zelf op te zetten en verder uit te
rollen. Daarnaast noemen voornamelijk de kinderdagverblijven dat opleiding belangrijk blijft. Naarmate de
voorleescursus van pedagogisch medewerkers langer geleden is, verdwijnt de focus op voorlezen deels naar
de achtergrond.

3.3.3. Conclusies
Met verankering wordt hier bedoeld dat de activiteiten na afloop van de stimulering door partijen worden
voortgezet, doordat deze een structurele plaats hebben gekregen in hun activiteiten en de financiering
daarvan.
Ten eerste merken we op dat het lastig te bepalen is of de activiteiten na eventuele afloop van de stimulering
vanuit Kunst van Lezen zouden worden voortgezet. Partijen geven aan dat als de rijksfinanciering door Kunst
van Lezen wegvalt, ze zich zullen gaan beraden over de voortzetting van BoekStart en Bibliotheek op School.
Het is mogelijk dat deze stellingname wordt ingegeven vanuit strategische overwegingen (namelijk de wens
dat het Rijk de financiering uit rijksmiddelen zal continueren). Wij merken echter op dat een deel van de
bibliotheken voor een dusdanige bezuinigingsopgave staat dat dit signaal serieus genomen moet worden.

42 Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen. Artikel 5 en 8. Verkregen van https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2014-470.

49

In het licht van verankering zijn er positieve indicaties waar te nemen:
 Ten eerste hebben bibliotheken en PSO’s de verantwoordelijkheid voor de uitrol van de producten die
onderdeel zijn van Kunst van Lezen serieus ter hand genomen. De PSO’s hebben coördinatoren
benoemd, zowel voor BoekStart als voor dBoS. Bij 91% van de bibliotheken die met BoekStart werken,
is BoekStart opgenomen in de beleidsplannen van bibliotheken.
 Ten tweede zien we dat financiering zeker niet alleen vanuit Kunst van Lezen komt: de kosten van de
Bibliotheek op School PO worden volgens Kunst van Lezen voor circa 10% uit landelijke middelen
gedekt, voor circa 10% vanuit het provinciale niveau (bibliotheken en provincies) en voor circa 80% uit
lokale middelen (gemeenten, onderwijsinstellingen en bibliotheken).
 Ten derde is er veel aandacht voor de opleiding en training van medewerkers van bibliotheken en PSO’s
én van medewerkers die bij de intermediaire doelgroepen werken. Er is samenwerking met
opleidingsinstituten en pabo’s en er worden ‘train-de-trainer’-workshops gegeven om een
olievlekwerking te laten ontstaan. Dit draagt bij aan verinnerlijking van het belang van lezen en
voorlezen.

3.4. Structureel en programmatisch leesbevorderingsbeleid
In deze paragraaf staat de volgende onderzoeksvraag centraal: In hoeverre is de gekozen
programmatisch invulling van Kunst van Lezen 1+2 effectief in combinatie met de structurele
leesbevordering in het kader van de Basisinfrastructuur?

3.4.1. Feitelijke beschrijving
Stichting Lezen en Kunst van Lezen geven invulling aan respectievelijk het structurele en programmatische
leesbevorderingsbeleid
In de BIS worden drie verschillende functies in de sector letteren onderscheiden: 1) landelijke coördinatie
leesbevordering en literatuureducatie, 2) landelijke bemiddeling schrijvers, scholen en bibliotheken en 3)
landelijke ondersteuning bijzondere journalistieke projecten. Hiervoor ontvangen respectievelijk Stichting
Lezen, Schrijvers School Samenleving en Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten een subsidie. Omdat
Stichting Lezen subsidie krijgt voor de functie ‘landelijke coördinatie leesbevordering en literatuureducatie’
verstaan wij onder ‘structureel leesbevorderingsbeleid’ de activiteiten van Stichting Lezen. Stichting Lezen
ontvangt voor de invulling van het structurele leesbevorderingsbeleid in de periode 2013 - 2016 een
subsidiebedrag van ruim € 1,8 mln. per jaar uit de BIS.
 Stichting Lezen
Stichting Lezen is het landelijk kenniscentrum op het gebied van leesbevordering en literatuureducatie.
Stichting Lezen streeft in deze hoedanigheid een adviserende en coördinerende rol na binnen het
onderwijs, de bibliotheekwereld, de kinderopvang, de wetenschap, de overheid, het culturele veld en het
boekenvak. Deze sectoren zijn in beleidsmatige, strategische of uitvoerende zin betrokken bij
leesbevordering en literatuureducatie, en zijn de ‘brug’ en de ‘intermediair’ om kinderen en jongeren te
bereiken met leesbevorderende activiteiten. 43

43 Stichting Lezen (2012). Samen werken aan een sterke leescultuur. Beleidsvoornemens van Stichting Lezen voor de cultuurplanperiode

2013 – 2016.

50

Stichting Lezen stelt zich ten doel intermediairs te helpen een omgeving te creëren waarin ieder kind en
iedere jongere de kans krijgt om het plezier in lezen te ontdekken en een passie te ontwikkelen voor lezen,
om boeken te kiezen die aansluiten bij zijn of haar interesse en leesniveau en om uit te groeien tot een
blijvende lezer.44
Voor een gedetailleerd overzicht van de activiteiten die Stichting Lezen uitvoert, zie het document ‘Samen
werken aan een sterke leescultuur - Beleidsvoornemens van Stichting Lezen voor de cultuurplanperiode
2013 - 2016’.
Naast de subsidie uit de BIS ontvangt Stichting Lezen in de periode 2012 - 2015 de facto45 € 2,85 mln. per jaar46
voor de programmatische invulling van Kunst van Lezen. Tijdens Kunst van Lezen 1 diende de subsidie voor het
vier jaar durende programma jaarlijks opnieuw aangevraagd te worden. Voor Kunst van Lezen 2 is eenmalig
subsidie aangevraagd - en toegekend - voor de programmaperiode van vier jaar.
Bij de start in 2008 is het programma Kunst van Lezen neergezet als ‘extra impuls voor en als aanvulling op het
reguliere leesbevorderingsbeleid.’ Belangrijke aanleidingen om te starten met Kunst van Lezen waren de
teloorgang van het culturele lezen en het afnemende niveau van Nederlandse kinderen als het gaat om
begrijpend lezen.47 In de brief48 waarmee toenmalig staatssecretaris van OCW Zijlstra Kunst van Lezen 2
aankondigt licht hij toe dat financiering uit de BIS niet aan de orde is: ‘In mijn visie op het cultuurbeleid speelt
cultuureducatie een belangrijke rol en ik stel dan ook scholen en culturele instellingen middelen beschikbaar
voor educatieve activiteiten. De landelijke leesbevorderingsimpuls volgens de programmatische opzet van
Kunst van Lezen past echter niet in dit kader.’
De ambities en activiteiten van Stichting Lezen en Kunst van Lezen hangen nauw met elkaar samen
De samenhang tussen Stichting Lezen en Kunst van Lezen is groot: Stichting Lezen wil een sterke leescultuur
bevorderen en Kunst van Lezen beoogt een impuls te geven aan de leescultuur. Daarnaast geeft Kunst van
Lezen uitvoering aan meer specifieke beleidspunten en strategieën van Stichting Lezen. Tabel 2 geeft hiervan
een overzicht.

44 Stichting Lezen (2012). Samen werken aan een sterke leescultuur. Beleidsvoornemens van Stichting Lezen voor de cultuurplanperiode

2013 – 2016.
45 De facto, omdat Kunst van Lezen niet alleen wordt uitgevoerd door Stichting Lezen maar ook door SIOB. Kunst van Lezen staat echter

alleen bij Stichting Lezen op de begroting. De kosten die SIOB maakt en die uit het budget van €2,85 mln. per jaar komen, factureert SIOB
aan SL.
46 Om een gevoel te krijgen voor de relatieve omvang van die €2,85 mln.: sinds 2011 verdeelt het Ministerie van OCW jaarlijks €261 mln.

over alle onderwijsachterstandsgemeenten. Daarbovenop wordt €95 mln. per jaar beschikbaar gesteld om taalachterstanden bij peuters
en pedagogisch medewerkers in de G37 terug te dringen. In 2014 en 2015 wordt extra geld (€4,7 mln. per jaar) voor VVE ter beschikking
gesteld voor nog eens 86 middelgrote gemeenten met de meeste doelgroepkinderen. Bron: Kunst van Lezen (2014). BoekStart in de
kinderopvang. Beleidsdocument voor directie en MT.
47 Brief d.d. 17 maart 2008 van de Minister van OCW aan de Tweede Kamer (Kamerstukken II 2007/2008, 31 200 VIII, nr. 161).

48 Brief d.d. 8 september 2011 van de staatssecretaris van OCW aan de Tweede Kamer (Kamerstukken II 2011/2012, 32 500 VIII, nr. 210).

51

Beleid en/of strategie Stichting Lezen49

Aansluiting Kunst van Lezen bij beleid en/of
strategie Stichting Lezen

Stichting Lezen wil een sterke leescultuur
bevorderen. Daartoe wil zij de landelijke coördinatie
van het leesbevorderingsbeleid op zich nemen.

Kunst van Lezen beoogt een impuls te geven aan de
leescultuur.

Stichting Lezen wil leesbevorderingstrajecten
stimuleren en initiëren. Zij wil voor alle
leeftijdsgroepen een eigen landelijk project.

BoekStart en de Bibliotheek op School (PO) zijn
landelijke projecten voor de leeftijdsgroepen 0 - 4 en
4 - 12 jaar. De Bibliotheek op School (VO) is gericht
op 12 - 18 jaar.

Stichting Lezen wil de infrastructuur op het gebied
van lezen en de strategische allianties tussen
organisaties versterken. Zij wil meer inzetten op
bewustwording van het belang van leesbevordering
op bestuurlijk niveau en het bestuurlijk niveau
binnen organisaties informeren en overtuigen.

Kunst van Lezen zet in op de ontwikkeling van lokale,
provinciale en landelijke
leesbevorderingsnetwerken.

Stichting Lezen wil structurele aandacht voor
leesbevordering in kinderopvang, onderwijs,
bibliotheek en thuis:
 Zij wil een aantrekkelijk, gevarieerd en
toegankelijk boekenaanbod voor elke lezer in
alle verschijningsvormen. Daartoe wil zij de
relatie tussen kinderopvang en onderwijs met
bibliotheek en boekhandel versterken.
 Zij wil de deskundigheid van professionals
vergroten. Daartoe wil zij huidige en
toekomstige beroepskrachten verder
professionaliseren.
 Zij wil ouders bewuster maken van het belang
van leesbevordering. Daartoe wil zij meer
aandacht besteden aan ouders als
intermediair binnen nieuwe en bestaande
leesbevorderingsprojecten.

 BoekStart in de kinderopvang en Bibliotheek op
School zetten in op het bieden van een
aantrekkelijk, gevarieerd en toegankelijk
boekenaanbod en het versterken van de relatie
tussen kinderopvang en school enerzijds en
bibliotheek anderzijds.
 Onderdeel van BoekStart en Bibliotheek op
School is de opleiding van
bibliotheekmedewerkers, pedagogisch
medewerkers en docenten op het gebied van
leesbevordering.
 BoekStart is erop gericht ouders en kinderen aan
de bibliotheek te binden en ouders aan het
voorlezen te krijgen.

Tabel 2. Beknopt overzicht van de wijze waarop Kunst van Lezen aansluit bij het beleid en de strategie van Stichting Lezen.

Andersom geeft Stichting Lezen ook uitvoering aan een doelstelling van Kunst van Lezen. De focus van het
programma Kunst van Lezen in de periode 2012 - 2015 is verankering van de aanpakken van BoekStart en de
Bibliotheek op School bij bibliotheken, kinderopvang en scholen. Stichting Lezen richt zich onder meer op de
deskundigheid van professionals. Hiertoe heeft zij onder meer een minor leesbevordering voor de pabo
ontwikkeld. Daaraan doen nu 37 van de 42 pabo-opleidingen mee. Doel is dat leraren zich, zodra ze van de
pabo komen, bewust zijn van het belang van leesbevordering en dat in hun lesprogramma een plek geven.
Daarmee zorgt Stichting Lezen potentieel voor structurele verankering van leesbevordering binnen scholen.

49 Selectie van beleid en strategie van Stichting Lezen uit: Stichting Lezen (2012). Samen werken aan een sterke leescultuur.

Beleidsvoornemens van Stichting Lezen voor de cultuurplanperiode 2013 – 2016.

52

3.4.2. Percepties
De meeste gesprekspartners zien geen duidelijk onderscheid tussen het structurele en programmatische
leesbevorderingsbeleid. Kunst van Lezen wordt door veel gesprekspartners niet los gezien van Stichting Lezen.
Als het gaat om de subsidie voor Kunst van Lezen spreken gesprekspartners niet zozeer in termen van
structureel en programmatisch, als wel in termen van korte en lange termijn subsidies. Verschillende partijen
geven aan dat de subsidie voor Kunst van Lezen moet blijven en dat het dan niet zou moeten gaan om een
impulssubsidie, maar om een subsidie als onderdeel van beleid voor de langere termijn. Een mogelijke vorm
daarvoor is het opheffen van Kunst van Lezen als programma en de taakuitvoering integraal onderdeel te laten
vormen van Stichting Lezen. Een gesprekspartner merkt daarbij op dat het risico van een dergelijke integratie
is dat de middelen voor de activiteiten van Kunst van Lezen (voor BoekStart en de Bibliotheek op School) niet
meer geoormerkt zijn en er mogelijk tijd en energie verloren gaat aan het voeren van discussies over de
middeleninzet. Deze gesprekspartner adviseert in dat geval dan ook de financiering voor Kunst van Lezen apart
te oormerken.
In het kader van de aard van de subsidie is het ook van belang op te merken dat de Raad voor Cultuur heeft
geadviseerd dat de Stichting Lezen bij een toekomstige BIS-aanvraag ook de activiteiten van Kunst van Lezen
dient toe te lichten. In zijn aanvraag voor de BIS voor de periode 2013 - 2016 heeft Stichting Lezen de inhoud
van Kunst van Lezen niet gespecificeerd omdat Kunst van Lezen niet onder de BIS valt. De Raad voor Cultuur
constateerde dat het gevolg daarvan is ‘dat het zicht van de raad op de integrale werkzaamheden van de
stichting (Lezen) beperkt is. De raad verzoekt de staatssecretaris dit aan te passen, zodat in de toekomst wel
een integrale afweging mogelijk is.’50

3.4.3. Conclusies
Wij beoordelen de programmatische invulling van Kunst van Lezen in combinatie met de door Stichting Lezen
uitgevoerde structurele leesbevordering (in het kader van de BIS) als effectief in de zin dat wij geen aanleiding
zien om te veronderstellen dat een andere invulling zou hebben geleid tot andere of betere resultaten.
Het programma Kunst van Lezen maakt in de uitvoering goed gebruik van het netwerk en de kennis die
Stichting Lezen reeds heeft opgebouwd bij het uitvoeren van de structurele leesbevorderingsactiviteiten in het
kader van de BIS. Een belangrijke succesfactor daarbij is dat de programma coördinator Kunst van Lezen één
dag in de week zijn werkzaamheden uitvoert ten kantore van Stichting Lezen (en overigens ook één dag in
week ten kantore van SIOB) en dat (ook) medewerkers van Stichting Lezen worden ingezet om de programmaactiviteiten uit te voeren. Ons hebben geen signalen bereikt dat de programmatische- en de structurele
leesbevorderingsactiviteiten elkaar hebben gehinderd of beconcurreerd.
Het voorgaande wil niet zeggen dat als continuering van Kunst van Lezen plaatsvindt, per definitie gekozen
moet worden voor voortzetting van de programmatische invulling. Een programmatische financiering voor
Kunst van Lezen is historisch verklaarbaar, maar op dit moment niet zonder meer de beste keuze. Hoewel wij zoals gesteld - niet verwachten dat een andere dan programmatische financiering zou hebben geleid tot
andere of betere resultaten, zetten wij vraagtekens bij het feit dat leesbevordering op dit moment uit twee
verschillende actieplannen gefinancierd wordt. Dat draagt ons inziens niet bij aan de samenhang die het
Ministerie van OCW nastreeft en vergroot het risico op doublures en versnippering. De hamvraag is dus of er
op dit moment nog steeds redenen zijn voor een programmatische invulling boven een structurele invulling.
Wij bevelen het Ministerie van OCW aan bij de eventuele continuering van Kunst van Lezen opnieuw tot een
afweging te komen en daarin de financiering uit twee bronnen nader af te wegen. Voorts constateren wij dat

50 Raad voor Cultuur (2012). Slagen in cultuur.

53

het vraagstuk over structurele versus programmatische leesbevordering zich leent voor spraakverwarring: niet
iedereen verstaat hetzelfde onder structurele versus programmatische financiering. Wij onderscheiden op
basis van de door ons gevoerde gesprekken drie onderliggende vraagstukken:
1. Het vraagstuk of financiering dient plaats te vinden via een actieplan van het Rijk of dat financiering
dient plaats te vinden via de BIS en daarmee via de beoordeling door de Raad voor Cultuur.
2. Het vraagstuk of financiering voor de langere termijn moet worden gegeven. Met andere woorden:
financiering telkens voor één jaar beschikbaar stellen (korte termijn) of financiering bijvoorbeeld voor
een periode van vier jaar beschikbaar stellen (lange termijn)?
3. Het vraagstuk of de subsidie aan één partij beschikbaar moet worden gesteld (waarbij bijvoorbeeld
eisen worden gesteld aan deze partij om samen te werken met andere partijen) of dat de subsidie
beschikbaar moet worden gesteld aan een programma waarvan meerdere organisaties eigenaar zijn en
zich eigenaar voelen.
Over het eerste vraagstuk merken we op dat het verzoek van de Raad voor Cultuur om in de toekomst in staat
te worden gesteld om de subsidieaanvraag van Stichting Lezen integraal te kunnen beoordelen begrijpelijk en
terecht is gegeven de inhoudelijke verbanden tussen Kunst van Lezen en Stichting Lezen. Dat betekent ons
insziens niet dat het programma Kunst van Lezen dan vanzelfsprekend bij Stichting Lezen moet worden
ondergebracht en moet worden gefinancierd vanuit de BIS. Immers, aan de opmerking van de Raad voor
Cultuur kan ook tegemoet gekomen worden door in de BIS-aanvraag te beschrijven welke activiteiten in het
programma Kunst van Lezen worden uitgevoerd en hoe de activiteiten van de Stichting Lezen waarvoor BISsubsidie wordt aangevraagd zich daartoe verhouden.
Over het tweede vraagstuk merken we op dat - als het Rijk kiest voor continuering van de financiering van de
activiteiten die in het programma Kunst van Lezen worden uitgevoerd - het om inhoudelijke redenen voor de
hand ligt om direct duidelijkheid en zekerheid te geven over de rijksfinanciering voor een periode van vier jaar.
Hiermee wordt niet bedoeld dat de rijksbijdrage dan per jaar hetzelfde bedrag moet betreffen. Wel wordt
bedoeld dat het belangrijk is duidelijkheid en zekerheid te bieden richting Kunst van Lezen, de bibliotheken en
de intermediaire doelgroepen zoals gemeenten, kinderopvangorganisaties, consultatiebureaus en
onderwijsinstellingen daarachter zodat deze partijen betere lange termijn beslissingen kunnen nemen. Op dit
moment ontvangt Kunst van Lezen een dergelijke lange termijn subsidie. Daarbij merken we op dat de
doorlooptijd van die subsidie op dit moment identiek is aan de doorloopt van de BIS-subsidie, namelijk vier
jaar.
Ten aanzien van het derde vraagstuk merken we op dat het van belang is dat bij subsidietoekenning
(structureel dan wel programmatisch) ook de integrale beoordeling van acties ten behoeve van
leesbevordering enerzijds en laaggeletterdheidsbestrijding anderzijds aandacht behoeft. Op de samenhang
tussen het leesbevorderings- en laaggeletterdheidsbeleid gaan we in paragraaf 3.5 nader in. Op de verhouding
tussen de middelen die beschikbaar zijn gesteld aan Kunst van Lezen en de middelen die beschikbaar zijn
gesteld in het kader van bijvoorbeeld onderwijsachterstanden gaan we in paragraaf 3.6 nader in.

3.5. Laaggeletterdheid- en leesbevorderingsbeleid
In deze paragraaf staat de volgende onderzoeksvraag centraal: Wat zijn de overeenkomsten en
verschillen in de aanpak van leesbevordering en bestrijding laaggeletterdheid, is er sprake van
onnodige doublures of versnippering, en op welke terreinen moet een betere afstemming
plaatsvinden met het oog op meer samenhang tussen de culturele en de onderwijscomponenten
54

van het beleid? Onder leesbevordering verstaan wij de structurele en programmatische
leesbevorderingsactiviteiten die in paragraaf 3.4 zijn bedoeld. Onder bestrijding laaggeletterdheid
verstaan wij de taakuitvoering van Stichting Lezen & Schrijven en het Steunpunt
Volwasseneneducatie in het kader van het Actieplan Laaggeletterdheid 2012 - 2015.51

3.5.1. Feitelijke beschrijving
Het laaggeletterdheidsbeleid wordt uitgevoerd door Stichting Lezen & Schrijven en het Steunpunt
Volwasseneneducatie
De opgaven op het vlak van laaggeletterdheid zijn meest recentelijk verwoord in het Actieplan
Laaggeletterdheid 2012 - 2015. Het plan richt zich op het bevorderen van geletterdheid onder jongeren, het
bevorderen van geletterdheid onder volwassenen en het voorzien in gedegen evaluatie en innovatie. 52
Stichting Lezen & Schrijven en Steunpunt Volwasseneneducatie (Steunpunt VE) zijn door het Ministerie van
OCW gevraagd ondersteuning te bieden bij de implementatie van het Actieplan Laaggeletterdheid 2012 - 2015
en ontvangen daartoe subsidie vanuit de middelen die zijn gekoppeld aan dit Actieplan. Stichting Lezen &
Schrijven en Steunpunt VE implementeren het Actieplan Laaggeletterdheid 2012 - 2015 langs vijf
programmalijnen: onderwijs, regio’s, bedrijfsleven, gezondheidszorg en gezin. Steunpunt VE neemt de
verantwoordelijkheid voor de programmalijn onderwijs, Stichting Lezen & Schrijven voor de overige
programmalijnen.53
Tussen Steunpunt VE enerzijds en Stichting Lezen en Kunst van Lezen anderzijds zijn nauwelijks raakvlakken.
Hoewel beiden zich op onderwijs richten, richt het Steunpunt VE zich op volwassenonderwijs, terwijl Stichting
Lezen en Kunst van Lezen zich op het jeugdonderwijs richten. In de praktijk komen de organisaties elkaar zeer
beperkt tegen. Daarom richten we ons in de beantwoording van deze onderzoeksvraag voor zover het de
uitvoeringskant van het beleid betreft op een vergelijking tussen Stichting Lezen & Schrijven enerzijds en
Stichting Lezen en Kunst van Lezen anderzijds.
Stichting Lezen en Stichting Lezen & Schrijven werken op een paar punten samen
Uit de ons ter beschikking gestelde documenten kan worden opgemaakt dat er op een aantal vlakken sprake is
van samenwerking tussen Stichting Lezen / Kunst van Lezen en Stichting Lezen & Schrijven:
1. Stichting Lezen & Schrijven en Stichting Lezen maken, samen met CPNB, SIOB en de VOB, onderdeel uit
van de Leescoalitie. De Leescoalitie wil de leescultuur versterken in al zijn facetten: van het
terugdringen van laaggeletterdheid tot het stimuleren van mensen tot het lezen van literatuur. Naast
de eigen activiteiten die de deelnemers van de Leescoalitie uitvoeren, voeren zij jaarlijks één
gemeenschappelijke campagne uit. De Leescoalitie resulteerde tot nu toe in het Jaar van het Voorlezen
in 2013 en Vaders Voor Lezen in 2014.

51 Stichting Lezen & Schrijven ontvangt subsidie van het Ministerie van OCW voor twee typen taken. Ten eerste gaat het om agendering

van het onderwerp laaggeletterdheid bij gemeenten, bedrijven, scholen en bewustwording bij de doelgroep zelf. Hier is het Actieplan
Laaggeletterdheid specifiek op gericht. De tweede taak betreft het ontwikkelen en uitrollen van nieuwe manieren van taalscholing voor
laaggeletterden, onder meer met inzet van getrainde taalvrijwilligers. Hier is het pilotprogramma Taal voor het Leven voor bedoeld. Taal
voor het Leven is buiten beschouwing gelaten in dit onderzoek omdat het officieel niet hoort bij het Actieplan Laaggeletterdheid.
52 OCW (2011). Geletterdheid in Nederland. Actieplan Laaggeletterdheid 2012 - 2015.

53 Stichting Lezen & Schrijven (2013). Actieplan 2014 i.h.k.v. Actieplan Laaggeletterdheid 2012 - 2015.

55

2. Stichting Lezen en Stichting Lezen & Schrijven hebben de afgelopen jaren een lichte vorm van
samenwerking gerealiseerd met de campagne ‘Lees 15 minuten’ en binnen de Week van de
Alfabetisering.54
Op dit moment zijn tussen Stichting Lezen en Stichting Lezen & Schrijven gesprekken gaande over taken en
taakafbakening.55
De taakuitvoering van Stichting Lezen / Kunst van Lezen en Stichting Lezen & Schrijven raakt elkaar: in een
aantal gevallen is sprake van dezelfde intermediaire doelgroepen en vergelijkbare proposities
Uit de documenten blijkt dat op een aantal punten mogelijk raakvlakken bestaan of overlap bestaat tussen de
activiteiten van Stichting Lezen & Schrijven en Stichting Lezen / Kunst van Lezen: in een aantal gevallen is
sprake van dezelfde intermediaire doelgroepen en vergelijkbare proposities. Een uitgebreide toelichting op de
overeenkomsten van de aanpakken is opgenomen in bijlage 3. In de paragraaf over conclusies komen we hier
verder op terug.
Binnen het Rijk houden verschillende departementen en directies zich bezig met beleidsvorming op het vlak
van leesbevordering en laaggeletterdheid
Binnen het Ministerie van OCW is het leesbevorderingsbeleid ondergebracht bij de directie Media en
Creatieve Industrie. Het laaggeletterdheidsbeleid is ondergebracht bij de directie MBO (waar ook
volwasseneneducatie is ondergebracht). Deze directies vallen respectievelijk onder de DG Cultuur en Media en
de DG Hoger onderwijs, Beroepsonderwijs, Wetenschap en Emancipatie. Daarnaast merken we op dat het
taalonderwijs valt onder de directies PO en VO, die weer vallen onder de DG primair en voortgezet onderwijs.
Niet alleen het Ministerie van OCW houdt zich bezig met taal: ook de ministeries van SZW en Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (VWS) (en in mindere mate de ministeries van Economische Zaken en Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties) houden zich bezig met onderwerpen gelieerd aan taalonderwijs, bestrijding
laaggeletterdheid, leesbevordering en letteren. De betrokken departementen zetten stappen om op dit vlak
samen te werken. Zo heeft op 7 juli 2014 een eerste interdepartementale kennisbijeenkomst plaatsgevonden
over taal waarbij de departementen hebben uitgewisseld welke activiteiten er allemaal worden uitgevoerd op
het gebied van taal. Ook vindt er tussen de ministeries van OCW, SZW en VWS inmiddels structureel overleg
plaats over het onderwerp ‘taal’.

3.5.2. Percepties
De namen van Stichting Lezen en Stichting Lezen & Schrijven lijken op elkaar
Gevraagd naar de samenhang tussen Stichting Lezen en Kunst van Lezen enerzijds en Stichting Lezen &
Schrijven anderzijds geven meerdere door ons geïnterviewde gesprekspartners uit zichzelf aan dat de namen
van Stichting Lezen en Stichting Lezen & Schrijven erg op elkaar lijken. Voor de partijen die dicht bij de
stichtingen staan lijkt dat in de praktijk geen probleem: hen is helder waar de stichtingen voor staan. Voor
spelers die niet vaak of niet direct met de stichtingen te maken hebben, lijkt het verschil tussen beide
stichtingen vaak minder duidelijk. Dit leidt soms tot verwarring en verbazing en in een enkel geval zelfs tot
weerstand.

54 Stichting Lezen (2012). Samen werken aan een sterke leescultuur. Beleidsvoornemens van Stichting Lezen voor de cultuurplanperiode

2013 - 2016.
55 Kunst van Lezen (2014). Feitenrelaas Kunst van Lezen.

56

Sommige partijen zien overeenkomsten in de taakuitvoering van Stichting Lezen en Kunst van Lezen
enerzijds en Stichting Lezen & Schrijven anderzijds
Verschillende gesprekspartners zien op hoofdlijnen overeenkomsten in de taakuitvoering door de partijen.
Genoemd wordt bijvoorbeeld dat deels dezelfde intermediaire doelgroepen benaderd worden en dat beide
organisaties zich soms richten op (kinder en jeugd)onderwijs. Kunst van Lezen en Stichting Lezen geven zelf
aan dat de preventiekant is waar het beleid van beide stichtingen elkaar raakt. 56 Desondanks geeft vrijwel
niemand - een uitzondering daargelaten - expliciet aan de overeenkomsten als hinderlijk te ervaren.
De samenwerking tussen Stichting Lezen en Stichting Lezen & Schrijven neemt toe maar kan nog verder
verbeterd worden
Uit de gesprekken maken wij op dat er in het verleden weinig afstemming, informatiedeling en samenwerking
was tussen Stichting Lezen en Stichting Lezen & Schrijven maar dat de samenwerking de laatste jaren is
verbeterd. Dat is terug te zien in het feit dat partijen over en weer naar elkaar verwijzen. Zo nam Stichting
Lezen & Schrijven in de mailing naar deelnemers aan het Woezel & Pip Voorleesrecord ook een flyer over
BoekStart op en wordt in de communicatiekanalen van BoekStart verwezen naar Taal voor Thuis/Taal voor het
Leven van Stichting Lezen & Schrijven. Ook krijgen we signalen dat er stappen worden ondernomen om de
onderzoeksagenda’s meer op elkaar af te stemmen. Tegelijkertijd maken we uit de gespreksronde op dat de
samenwerking nog verder verbeterd en geïntensiveerd kan worden. Diverse gesprekspartners hebben
geopperd dat het wellicht duidelijker en effectiever zou zijn als Stichting Lezen en Stichting Lezen & Schrijven
(op termijn) samen verder zouden gaan.
In het veld zijn de meningen verdeeld over de relatie tussen leesbevordering en laaggeletterdheid
Dat leesbevordering en laaggeletterdheid met elkaar samenhangen, daar zijn alle gesprekspartners het wel
over eens. Over hoe de twee zich tot elkaar verhouden lijkt echter geen eenduidig beeld te bestaan.
Gedurende de gesprekken kwamen er twee verschillende beelden naar voren als het gaat om de relatie tussen
leesbevordering en laaggeletterdheid: sommige gesprekspartners zien de bestrijding van laaggeletterdheid
nadrukkelijk als onderdeel van leesbevordering, anderen zien leesbevordering juist nadrukkelijk als onderdeel
van de bestrijding van laaggeletterdheid. Het gaat hier om een semantische discussie, maar die discussie zorgt
wel voor verwarring. Het is immers niet duidelijk hoe de twee velden met elkaar samenhangen.
De afstemming tussen leesbevordering, laaggeletterdheid en (taal)onderwijs binnen het Ministerie van
OCW kan beter
In de gesprekken die in het kader van deze evaluatie door ons zijn gevoerd is een aantal voorbeelden naar
voren gekomen die erop duiden dat de betrokken OCW-directies niet altijd op de hoogte zijn van elkaars
activiteiten. Verschillende partijen (overigens ook partijen die geen concrete voorbeelden konden noemen)
hebben dan ook aangegeven dat er betere afstemming binnen het departement moet plaatsvinden, niet
alleen op het vlak van leesbevordering en bestrijding laaggeletterdheid, maar ook op het vlak van
(taal)onderwijs.
Overigens merken we hierbij nog op dat veel van onze gesprekspartners er niet van op de hoogte waren dat
leesbevordering, bestrijding laaggeletterdheid en (taal)onderwijs binnen het Ministerie van OCW bij
verschillende directies is ondergebracht.
Betrokkenen ervaren interdepartementaal meer afstemming op beleidsniveau maar zien dit graag verder
geïntensiveerd
Ook betere afstemming tussen de departementen wordt door gesprekspartners genoemd als verbeterpunt.
De departementen die zich bezig houden met (alle facetten van) het onderwerp taal zijn in de zomer van 2014

56 Kunst van Lezen (2014). Feitenrelaas Kunst van Lezen.

57

een samenwerking gestart. Sommige gesprekspartners uit het veld zijn hiervan op de hoogte en vinden dat
een goede en noodzakelijke ontwikkeling.

3.5.3. Conclusies
Wat zijn de overeenkomsten en verschillen in aanpak?
Het voornaamste verschil tussen Stichting Lezen en Kunst van Lezen enerzijds en Stichting Lezen & Schrijven
anderzijds ligt in hun focus. Waar Stichting Lezen en Kunst van Lezen zich richten op leesbevordering, richt
Stichting Lezen & Schrijven zich op de bestrijding van laaggeletterdheid. Als gevolg daarvan is de inzet van
Stichting Lezen en Kunst van Lezen met name preventief en vooral gericht op kinderen en - in mindere mate hun ouders, terwijl Stichting Lezen & Schrijven met name curatief te werk gaat en zich vooral richt op
volwassenen (waaronder ook ouders van kinderen). Een ander belangrijk verschil tussen de aanpak Kunst van
Lezen enerzijds en de laaggeletterdheidsaanpak anderzijds is de rol van de bibliotheken. In de aanpak Kunst
van Lezen wordt nadrukkelijk gewerkt via de bibliotheken die vervolgens de producten uit de Kunst van
Lezenaanpak uitrollen in hun eigen werkgebied. Bibliotheken vormen dus dé centrale partner in de aanpak. In
de laaggeletterdheidsaanpak zijn bibliotheken één van de partners.
Leesbevordering en de bestrijding van laaggeletterdheid zijn nauw met elkaar verbonden. Veel organisaties
hebben te maken met beide onderwerpen, bijvoorbeeld scholen, gemeenten en bibliotheken. Daarnaast
spelen beide onderwerpen vaak binnen één gezin: laaggeletterde ouders kunnen hun kinderen niet of minder
goed voorlezen.
Het is dan ook niet verbazingwekkend dat er raakvlakken zijn tussen de doelgroepen van Stichting Lezen en
Kunst van Lezen enerzijds en Stichting Lezen & Schrijven anderzijds. Wij onderscheiden daarbij grofweg drie
doelgroepen waar zij elkaar raken:
 Intermediaire doelgroepen. Hoewel Stichting Lezen en Kunst van Lezen enerzijds en Stichting Lezen &
Schrijven anderzijds zich ultiem op verschillende doelgroepen richten - respectievelijk kinderen en
volwassenen - maken ze voor een deel wel gebruik van dezelfde intermediaire doelgroepen om hen te
bereiken. Het gaat dan met name om bibliotheken, gemeenten, kinderopvangorganisaties, zorg- en
welzijnsinstellingen (CJG) en kraamzorgorganisaties.
 Ouders. Kunst van Lezen wil ouders meer bij leesbevordering betrekken, bijvoorbeeld met BoekStart
voor baby’s. Voor een deel zijn dat dezelfde ouders als waar Stichting Lezen & Schrijven zich op richt,
bijvoorbeeld met het project Taal voor Thuis.
 Kinderen. Het leeuwendeel van de activiteiten van Kunst van Lezen richt zich uiteindelijk op kinderen.
Hoewel Stichting Lezen & Schrijven zich vooral richt op volwassenen, onderneemt zij incidenteel
projecten die gericht zijn op kinderen. Een voorbeeld hiervan zijn de (voor)leesactiviteiten tijdens de
Week van de Alfabetisering.
Daarnaast zien wij op vier punten overeenkomsten in de activiteiten en aanpak:


Netwerkvorming. Zowel Kunst van Lezen als Stichting Lezen & Schrijven zetten op regionaal niveau
netwerken in. Bij Kunst van Lezen heet dat een leesbevorderingsnetwerk, bij Stichting Lezen & Schrijven
een Bondgenootschap voor Geletterdheid. Doel van de leesbevorderingsnetwerken is om de
programmaonderdelen BoekStart en de Bibliotheek op School te verankeren in het beleid van
basisbibliotheken en de met hen samenwerkende partners binnen lokale overheden,
kinderopvanginstellingen en onderwijsinstellingen. Doel van het Bondgenootschap is de kans te
vergroten om in een regio laaggeletterden te herkennen, door te verwijzen en te zorgen dat zij
geschoold worden. De bondgenootschappen maken concrete afspraken met elkaar en verbinden daar
acties aan. De doelen en werkwijze van de netwerken zijn dus verschillend.

58

 Training van intermediaire doelgroepen, waaronder pedagogisch medewerkers in de kinderopvang.
Kunst van Lezen schoolt pedagogisch medewerkers in het project BoekStart in de kinderopvang in het
belang van leesbevordering en geeft hen tools om hiermee in hun werk aan de slag te gaan. Stichting
Lezen & Schrijven benadert pedagogisch medewerkers ook met trainingen maar legt de focus op het
herkennen van laaggeletterde ouders.
 Voorleesactiviteiten. Zowel Stichting Lezen, Kunst van Lezen als Stichting Lezen & Schrijven maken
gebruik van voorleesactiviteiten: Stichting Lezen en Kunst van Lezen structureel en Stichting Lezen &
Schrijven meer incidenteel.
 Monitoring en onderzoek. Stichting Lezen verzamelt in zijn leesmonitor feitelijke informatie over lezen,
Kunst van Lezen brengt met de monitor van de Bibliotheek op School het effect van het beleid in kaart
en Stichting Lezen & Schrijven onderzoekt onder meer het fenomeen laaggeletterdheid en monitort de
eigen performance. Hierbij merken we overigens op dat we signalen krijgen dat er stappen
ondernomen worden om de onderzoeksagenda’s op elkaar af te stemmen.
Met de tweede uitvoerder van het Actieplan Laaggeletterdheid 2012 - 2015 - Steunpunt VE - zien wij dermate
weinig overeenkomsten en raakvlakken dat wij deze hier buiten beschouwing laten.
Is er sprake van onnodige doublures of versnippering?
Wij hebben hiervoor reeds geconcludeerd dat 1) Stichting Lezen en Kunst van Lezen enerzijds en Stichting
Lezen & Schrijven anderzijds zich deels richten op dezelfde doelgroepen en 2) dat Stichting Lezen en Kunst van
Lezen enerzijds en Stichting Lezen & Schrijven anderzijds in een aantal gevallen soortgelijke inhoudelijke
activiteiten uitvoeren (netwerken opzetten, trainingen geven, voorleesactiviteiten organiseren, monitoring en
onderzoek).
Van doublures is ons inziens sprake als Stichting Lezen en Kunst van Lezen enerzijds en Stichting Lezen &
Schrijven anderzijds dezelfde organisaties benaderen met een zelfde propositie. Daarvan lijkt thans alleen
sprake op het gebied van voorleesactiviteiten. Deze activiteiten lijken elkaar niet te bijten. Daarnaast dient te
worden opgemerkt dat er in het verleden een doublure was in de training van pedagogisch medewerkers.
Destijds boden zowel Kunst van Lezen als Stichting Lezen & Schrijven trainingen aan pedagogisch
medewerkers aan die gericht waren op het voorlezen. Toen Stichting Lezen & Schrijven erachter kwam dat
Kunst van Lezen ook dergelijke trainingen aanbood, is Stichting Lezen & Schrijven naar eigen zeggen gestopt
met deze trainingen. Dat deze doublure kon ontstaan, wijden wij aan het gebrek aan afstemming waarvan
toen sprake was.
Hoewel we niet veel doublures zien, merken we wel op dat er een risico bestaat van versnippering. Wij krijgen
de indruk dat Stichting Lezen en Kunst van Lezen enerzijds en Stichting Lezen & Schrijven anderzijds niet altijd
volledig op de hoogte zijn van waar de ander met welke propositie bezig is. Daardoor worden kansen om
maximaal gebruik te maken van elkaars netwerk en intermediaire doelgroepen gezamenlijk te benaderen met
één integrale propositie niet altijd benut en gaat mogelijke synergie verloren.
Op welke terreinen moet een betere afstemming plaatsvinden met het oog op meer samenhang tussen de
culturele en de onderwijscomponenten van het beleid?
Op papier is de taakverdeling tussen Stichting Lezen en Kunst van Lezen enerzijds en Stichting Lezen &
Schrijven anderzijds duidelijk: de één richt zich op leesbevordering en daarbinnen met name op kinderen, de
ander richt zich op laaggeletterdheid en daarbinnen met name op volwassenen. Echter, in de praktijk blijkt er
soms sprake te zijn van raakvlakken en doublures.
In het algemeen is daarom structurele afstemming tussen Stichting Lezen en Kunst van Lezen enerzijds en
Stichting Lezen & Schrijven anderzijds van belang. Op directieniveau, maar ook op werkvloer. Doel van de
afstemming is dat beide organisaties (nog) beter op de hoogte zijn van wat de andere organisatie aan
activiteiten onderneemt en van plan is te ondernemen. Op basis daarvan kunnen partijen tot synergie in de
59

taakuitvoering komen en gezamenlijk optrekken richting intermediaire doelgroepen met een gezamenlijke
propositie. Zo zou bijvoorbeeld aan de kinderopvang één gecombineerd product aan kunnen worden
geboden: én leesbevordering voor de kinderen in de opvang én een aanpak van de (eventuele)
laaggeletterdheid onder de pedagogisch medewerkers en de ouders. Zo wordt op een efficiëntere manier een
groter bereik gerealiseerd. Incidenten waarbij doublures pas tijdens de taakuitvoering worden gesignaleerd zoals het geval was bij de training van de pedagogisch medewerkers - worden met deze werkwijze voorkomen.
Concreet zien wij hier verbetermogelijkheden in de informatie-uitwisseling over, propositie aan en benadering
van kinderopvang en VVE, van scholen en van gemeenten. Hierna wordt dat toegelicht:
 Kinderopvang en VVE. Kunst van Lezen rolt BoekStart in de kinderopvang uit en Stichting Lezen &
Schrijven richt zich onder meer op het bereiken van laaggeletterde pedagogisch medewerkers.
BoekStart in de kinderopvang richt zich binnen de VVE (onder meer) op kinderen van laag taalvaardige
ouders, diverse trajecten van Stichting Lezen & Schrijven (bijvoorbeeld Taal voor Thuis) richten zich op
diezelfde laag taalvaardige ouders.
 Scholen. Kunst van Lezen rolt Bibliotheek op School uit, Stichting Lezen & Schrijven organiseert onder
meer Boekestafettes en voorleesactiviteiten in het kader van de Week van de Alfabetisering op
scholen.
 Gemeenten. Kunst van Lezen vraagt (via bibliotheken) aan gemeenten om te participeren door
bijvoorbeeld brieven aan ouders van pasgeborenen te sturen, door in consultatiebureaus aandacht te
geven aan BoekStart en lezen, door kinderopvangorganisaties te stimuleren mee te doen met BoekStart
in de kinderopvang en scholen te stimuleren mee te doen met dBoS. Stichting Lezen & Schrijven vraagt
aan diezelfde gemeenten bijvoorbeeld om te stimuleren dat de Taalmeter wordt ingezet op tal van
locaties waar potentiële laaggeletterden komen, om met leesactiviteiten mee te doen aan de Week van
de Alfabetisering, om bedrijven in de gemeente te stimuleren activiteiten te organiseren om
laaggeletterdheid uit de taboesfeer te halen en om deel te nemen in een Bondgenootschap voor
Geletterdheid.
Wij verwachten dat niet alleen tussen Stichting Lezen en Kunst van Lezen enerzijds en Stichting Lezen &
Schrijven anderzijds nog meer synergie te behalen is: ook in de gehele keten kan meer synergie worden
behaald. Wij raden daarom aan samenwerkingen op dit vlak systematischer te onderzoeken door vanuit de
bril van de te bereiken ouders of kinderen te kijken naar de uitvoering. Bijvoorbeeld: een
kinderopvangorganisatie leest kinderen voor en brengt in kaart welke ouders moeite hebben met lezen en
thuis niet voorlezen. De kinderopvang helpt die ouders door in afstemming met hen ze aan te melden voor de
VoorleesExpress. De VoorleesExpress kan vervolgens deze ouders vanuit de vertrouwensband die ontstaat
wellicht weer doorverwijzen naar activiteiten voor hun kinderen in de bibliotheek, alwaar ouders in aanraking
kunnen worden gebracht met het Taalhuis in een bibliotheek (en via die weg naar een taalcursus), enzovoorts.
Wij merken op dat betrokken partijen reeds bezig zijn met meer samenwerking in de keten. Uit onze
gespreksronde maken wij echter ook op dat er mogelijk nog barrières zijn om die ketensamenwerking breed
tot stand te brengen, bijvoorbeeld als het gaat om de mate waarin bibliotheken gebruik kunnen maken van
VVE-budgetten. Wij bevelen aan deze barrières nader te onderzoeken en deze waar mogelijk en nuttig weg te
nemen.
Het beleid vanuit de betrokken departementen kan verdere samenwerking en afstemming tussen Stichting
Lezen en Kunst van Lezen enerzijds en Stichting Lezen & Schrijven anderzijds stimuleren. Mede op basis van de
gesprekken met betrokkenen zien wij hiervoor verschillende mogelijkheden, gecategoriseerd van minder naar
meer ingrijpend:

60

 Vanuit het Ministerie van OCW aangeven dat er meer afstemming en samenhang op uitvoerend niveau
moet plaatsvinden op het gebied van leesbevordering en de bestrijding van laaggeletterdheid en de
betrokken partijen vragen daar een voorstel voor te doen.
 Een actieplan op het gebied van leesbevordering niet alleen bij Stichting Lezen en SIOB beleggen, maar
het aantal ‘programmahouders’ te vergroten (bijvoorbeeld met Stichting Lezen & Schrijven of BNL (nu
de KB)).
 Eén gezamenlijk actieplan laaggeletterdheid en leesbevordering maken, alleen vanuit het Ministerie
van OCW of in samenwerking met bijvoorbeeld de ministeries van SZW en VWS.
 Betrokken organisaties (waaronder Stichting Lezen, SIOB (straks KB) en Stichting Lezen & Schrijven)
gezamenlijk een voorstel laten indienen voor uitvoering van dat actieplan.
 Betrokken organisaties gezamenlijk een subsidie geven voor de uitvoering van een actieplan (in plaats
van aparte subsidies aan elk van hen).
 Stichting Lezen en Stichting Lezen & Schrijven - en eventueel partijen daaromheen - stimuleren samen
te gaan, bijvoorbeeld door aan subsidietoekenning de voorwaarde van fusie te koppelen.
Elk van deze opties heeft voor- en nadelen. Het valt buiten de scope van dit onderzoek deze nader te
onderzoeken en hierover aanbevelingen te doen. Wel merken we op dat nader onderzoek op dit punt
gerechtvaardigd en noodzakelijk lijkt te zijn gegeven de constateringen omtrent de overeenkomsten in de
intermediaire doelgroepen en de signalen over nog te bereiken synergie.
Niet alleen in de uitvoering, ook in het beleid bevelen wij meer afstemming aan. Op interdepartementaal
niveau is een samenwerking op het gebied van taal gestart in de vorm van een interdepartementale
werkgroep. Wij adviseren deze samenwerking verder te intensiveren. Specifieke aandachtspunten daarbinnen
zijn dat de betrokken departementen (1) gezamenlijk een overzicht creëren van alle activiteiten, initiatieven
en impulsen die op het vlak van taal bestaan (overigens: aan dat overzicht wordt reeds gewerkt), (2) met
elkaar afstemmen in het geval activiteiten of doelgroepen overlappen en (3) nieuwe activiteiten, initiatieven
en impulsen toetsen aan reeds bestaande activiteiten, initiatieven en impulsen. Ook bevelen wij meer
afstemming aan tussen de directies binnen het Ministerie van OCW die zich bezig houden met
laaggeletterdheid (MBO), leesbevordering (Media en Creatieve Industrie) en taalonderwijs (PO en VO). Die
samenwerking zou moeten zien op dezelfde punten als de interdepartementale samenwerking: overzicht
creëren, afstemmen en toetsen. Concreet gaat het daarbij om meer samenhang tussen leesbevordering, de
bestrijding van laaggeletterdheid en taalonderwijs.

3.6. In te zetten middelen
In deze paragraaf staat de volgende onderzoeksvraag centraal: Welke conclusies en aanbevelingen
kunnen aan de beantwoording van vraag 2.1 t/m 2.5 worden verbonden ten aanzien van: Het te
voeren beleid op het gebied van de leesbevordering het streven naar meer samenhang in het OCWbeleid op het gebied van ‘geletterdheid’ en de door OCW in te zetten middelen?
De eerste deelvraag (naar het te voeren beleid en het streven naar meer samenhang) is al
beantwoord bij eerdere onderzoeksvragen. De tweede deelvraag (die naar de door OCW in te zetten
middelen) is nog niet beantwoord en staat centraal in deze paragraaf.

3.6.1. Feitelijke beschrijving
Via het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 investeert het Ministerie van OCW tot en met 2015 € 2,85 mln.
per jaar in Kunst van Lezen.

61

3.6.2. Percepties
Er is veel draagvlak onder de gesprekspartners voor de producten en diensten die onderdeel uitmaken van de
Kunst van Lezen aanpak (zoals BoekStart en dBoS). Dat blijkt ook uit de inspanningen die de PSO’s en
bibliotheken plegen om deze producten in de eigen werkgebieden uit te rollen.
Gesprekspartners geven aan ook zelf investeringen te doen, soms in financiële middelen en soms in
tijdsinspanningen. Kunst van Lezen heeft opgemerkt: ‘Met een relatief beperkt landelijk budget is bereikt dat
er provinciaal en lokaal steeds meer geïnvesteerd wordt in de programmalijnen vanwege het brede
vertrouwen in de aanpak. Dit katalysatoreffect heeft ervoor gezorgd dat van de totale investeringen in de
Bibliotheek op School ongeveer 10% van de landelijke partijen afkomstig is, dat provinciale partijen ook rond
de 10% investeren maar dat bijna 80% uit lokale middelen afkomstig is. Het multipliereffect van de landelijke
middelen is derhalve aanzienlijk.’57

3.6.3. Conclusies
Bij deze conclusies wordt niet ingegaan op de wijze van financiering, aangezien die al bij de onderzoeksvraag
over de programmatische en structurele invulling/financiering is behandeld. Hier wordt sec ingegaan op de
door OCW in te zetten middelen. Wij doen daarbij geen uitspraken over de hoogte van die bijdrage maar
geven wel een aantal punten ter overweging mee.
Ten eerste constateren wij dat Kunst van Lezen nu en in de toekomst voldoet aan een aantal belangrijke
condities waarvan wij veronderstellen dat ze van belang zijn voor een eventuele continuering van de
rijksfinanciering, namelijk:
 Dat er veel draagvlak is voor de producten en diensten die onderdeel uitmaken van de Kunst van Lezen
aanpak, specifiek voor BoekStart en dBoS.
 Dat naast het Rijk (dat jaarlijks € 2,85 mln. bijdraagt) ook provinciale en lokale stakeholders tijd, energie
en middelen in de aanpak stoppen. Denk aan de bijdragen die scholen, bibliotheken en gemeenten
leveren aan dBoS. Denk aan de bijdragen van een aantal gemeenten aan de introductie van BoekStart
in de kinderopvang in hun gemeente. Denk aan de brieven die nagenoeg alle gemeenten sturen aan
pasgeborenen en aan de inspanningen van gemeenten om consultatiebureaus aandacht te laten geven
aan leesbevordering en BoekStart.
 Dat er wetenschappelijk onderzoek wordt uitgevoerd naar de effecten van de BoekStart en dBoS. De
onderzoeken zijn nog niet gereed en het is ingewikkelde onderzoeksmaterie (een dBoS - school is niet
zomaar met een niet - dBoS - school te vergelijken en een BoekStartouder is niet zomaar met een niet BoekStart - ouder te vergelijken). Desondanks is de verwachting dat er in 2015 meer wetenschappelijke
evidentie beschikbaar zal zijn voor de effectiviteit van de producten van Kunst van Lezen. Enerzijds
omdat uit tussentijdse resultaten bijvoorbeeld een positief effect blijkt van dBoS op leesmotivatie en
leesfrequentie van meisjes, anderzijds omdat er reeds veel wetenschappelijk evidentie is over het
belang van lezen, voorlezen en de rol van ouders hierin. Deze evidentie over het belang van (voor)lezen
en de rol van ouders ligt ten grondslag aan de beleidstheorie van BoekStart en dBoS. Op grond van de
inzichten uit de onderzoeken naar BoekStart en dBoS zullen er nog meer aanknopingspunten zijn om
BoekStart en dBoS verder te optimaliseren.
 Dat BoekStart en dBoS nog niet ‘klaar’ zijn. Er zijn nog diverse opgaven waaraan de komende periode
invulling kan worden gegeven. Die opgaven zijn al in de eerder gedane aanbevelingen genoemd en
bevatten de volgende gebieden: kwantitatieve uitbreiding (meer bibliotheken laten meedoen,

57 Kunst van Lezen (2014). Feitenrelaas Kunst van Lezen. P. 31.

62

BoekStartinspanningen richting lage SES intensiveren), kwalitatieve uitbreiding (bijvoorbeeld bij dBoS
meer aanwezigheid van de leesconsulent en leesbevorderingsactiviteiten en aandacht voor marketing
en digitalisering), monitoring, verankering en financiering en tot slot samenwerking (in beleid en in
uitvoering).
Daarnaast constateren we dat het eventueel wegvallen van rijksfinanciering het risico met zich meebrengt dat
uitrol van de projecten BoekStart en dBoS stagneert en de uitvoering ervan minder wordt of zelfs stopt:
 Een aantal bibliotheken zegt zich in het geval van het wegvallen van de rijksfinanciering te zullen
moeten beraden over continuering van BoekStart en dBoS. Ze geven aan dat dit niet te maken heeft
met de door hen veronderstelde meerwaarde van BoekStart en dBoS, maar met de kosten die dan
mogelijk voor hen toenemen.
 Niet alleen de feitelijke uitrol van producten - het uitdelen van de BoekStartkoffer, het aanbieden van
een gevarieerd en kwalitatief hoogwaardig boekenaanbod op school - zou met het wegvallen van
rijksfinanciering mogelijk stagneren. De verwachting is dat intermediaire doelgroepen zonder
rijksfinanciering voor trainings- en locatiekosten en agendering van het thema vanuit Kunst van Lezen
minder goed op de hoogte komen en blijven van het belang van leesbevordering.
 De uitrol en continuering van BoekStart en dBoS vereisen een aantal activiteiten die vanwege
doelmatigheidsredenen collectief en centraal moeten worden opgepakt. Het gaat dan bijvoorbeeld om
activiteiten rondom monitoring, training en de doorontwikkeling van de projecten. Bij het stoppen van
de rijksfinanciering en het wegvallen van Kunst van Lezen, is er in principe geen partij meer die deze
activiteiten uitvoert en komen ze grotendeels te vervallen. Overigens is het mogelijk dat Kunst van
Lezen - of een andere partij - deze coördinerende functie uit blijft voeren met financiering uit andere
bronnen dan de Rijksbijdrage. Het is de vraag of er een alternatieve financieringsbron te vinden is. Het
zoeken hiernaar zal naar alle verwachting tijd en discussie tussen betrokkenen vergen.
Ten slotte geven wij een aantal overwegingen mee voor het bepalen van een eventuele toekomstige
Rijksbijdrage aan Kunst van Lezen:
 Het bedrag dat beschikbaar wordt gesteld door OCW aan leesbevordering via interventies als BoekStart
en dBoS (thans € 2,85 mln.) moet in relatie worden bezien met de middelen die reeds beschikbaar
worden gesteld aan het voorkomen van onderwijsachterstanden en in het licht van VVE. In dat licht
merken we op dat sinds 2011 het Ministerie van OCW jaarlijks € 261 mln. over alle
onderwijsachterstandsgemeenten verdeelt. Daarbovenop wordt € 95 mln. per jaar beschikbaar gesteld
om taalachterstanden bij peuters en pedagogisch medewerkers in de G37 terug te dringen. In 2014 en
2015 wordt extra geld (€ 4,7 mln. per jaar) voor VVE ter beschikking gesteld voor nog eens 86
middelgrote gemeenten met de meeste doelgroepkinderen.58
 Het bedrag zou afhankelijk gemaakt kunnen worden van de mate waarin BoekStart en dBoS erkende
interventies blijken te zijn. Concreet betekent dit dat de bijdrage hoger is naarmate de effectiviteit van
de interventies hoger is, mede in vergelijking tot de effectiviteit van andere interventies. Dit vereist
continuering van monitoring en wetenschappelijk onderzoek.
 Het bedrag voor leesbevordering (preventief effect) zou in een goede verhouding moeten staan tot de
investeringen in laaggeletterdheid (curatief effect). De ervaring op tal van beleidsterreinen (zoals zorg
en veiligheid) leert overigens dat het lastig is deze balans objectief te bepalen. De vraag die de
beleidsmaker zich op dit punt ook zou moeten stellen is of het de beleidsmaker zou moeten zijn die
deze balans voorschrijft (door subsidie te oormerken voor enerzijds leesbevordering en anderzijds
laaggeletterdheidsbestrijding) of dat de balans door de uitvoerders (partijen die subsidie krijgen) moet

58

Kunst van Lezen (2014). BoekStart in de kinderopvang. Beleidsdocument voor directie en MT.

63

worden gezocht vanuit hun kennis en expertise van de uitvoeringspraktijk en vanuit de premisse dat
het geld dan flexibel daar kan worden ingezet waar de opbrengst het grootst is. Dat laatste kan gestalte
krijgen in de variant waarin leesbevordering en bestrijding laaggeletterdheid in één organisatie zijn
verenigd. Immers, dan kan aan die organisatie worden overgelaten om, binnen kaders, de balans te
bepalen. De afweging wordt dan een intra-organisationeel vraagstuk in plaats van een interorganisationeel.

64

Bijlage 1: Gesprekspartners en
leden begeleidingscommissie
In onderstaande tabel staan de gesprekspartners weergegeven die we ofwel telefonisch of fysiek hebben
gesproken.
Organisatie

Naam

Actiz

Jacqueline de Vries

Bibliotheek Den Haag

Charles Noordam

Bibliotheek Nieuwegein

Gemma Wiegant

Biblionet Drenthe

Annet Krol

Biblioservice Gelderland

Ingrid Bon

Biblionet Groningen

Gonny Apol

CPNB

Eppo van Nispen

Cubiss

Albert Bull

Ecorys

Ruud van der Aa

Fries Bibliotheeknetwerk

Yteke Roosma

KB

Jos Debeij

Kunst van Lezen

Adriaan Langendonk

Ministerie van OCW

Robert Oosterhuis

Ministerie van SZW

Suzanne Hafidi en Anne Weernink

MOgroep

Ernst Radius

PO-Raad

Mark Weekenborg

Probiblio Noord- en Zuid-Holland

Gertruud Beemster

Servicecentrum Flevolandse Bibliotheken

Karin de Jong

SPN/PSO Biblionet Groningen

Henk Pilon

SIOB

Gerard van Dijk

SPN/Rijnbrink groep

Tineke van Ham

Stichting Lezen

Gerlien van Dalen

Stichting Lezen & Schrijven

Merel Heimens Visser

Steunpunt Volwasseneneducatie

Frederike Bos

Thomas van Dalen Advies

Thomas van Dalen

65

Universiteit van Amsterdam/SIOB

Frank Huysmans

Universiteit Leiden

Adriana Bus

VOB

Ap de Vries

VNG

Jamil Jawad en Elly Dekker

Naast de voorgaande gesprekken hebben nog enkele (aanvullende) gesprekken met bibliotheken,
consultatiebureaus, kinderopvangorganisaties en basisscholen plaatsgevonden.
In onderstaande tabel is de samenstelling van de begeleidingscommissie weergegeven.
Organisatie

Naam

Ministerie van OCW - directie MBO

Caroline Liberton

Ministerie van OCW - directie MBO

Barbara Kuipers

Ministerie van OCW - directie Media en Creatieve
Industrie

Marcel Eijffinger

Ministerie van OCW - directie Media en Creatieve
Industrie

Robert Oosterhuis

Ministerie van OCW - directie Media en Creatieve
Industrie

Carla de Rooi

Ministerie van OCW - directie Media en Creatieve
Industrie

Iris de Graaf (ondersteuning)

66

Bijlage 2. Analyse van beoogde en gerealiseerde
activiteiten
In onderstaand overzicht staan de verschillende onderdelen BoekStart, de Bibliotheek op School en leesbevorderingsnetwerken van Kunst van Lezen. De beoogde activiteiten
en resultaten vanuit het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 zijn vergeleken met het Feitenrelaas van Kunst van Lezen. Een eerdere versie van dit overzicht is gedeeld met
Kunst van Lezen en Stichting Lezen voor een feitelijke controle.
Onderdelen programma
BoekStart (incl. uitbreiding naar de
kinderopvang)

Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015
Beoogde activiteiten:
BoekStart voor baby’s
Eind 201559 zijn 155 Basisbibliotheken in ten minste 1 vestiging
(ongeveer 800) voorzien van BoekStart voor baby’s.
Een direct te gebruiken boekpromotiepakketje voor baby’s dient
structureel aangeboden te blijven worden.

Feitenrelaas
Gerealiseerde activiteiten:

Continuering en versteviging van BoekStart door
massacommunicatie en aandacht in detailhandel (boekhandel).

Er zijn websites gemaakt die worden ondersteund door een
sociale media strategie. Daarnaast zijn tweemaal acties
georganiseerd die zich concentreren op kinderboekwinkels
en assortimentsboekhandels die bij Libris zijn aangesloten.

BoekStart in de kinderopvang
Inzet van digitale prentenboeken voor peuters.

59

Eind 2015 zijn 159 van de 160 Basisbibliotheken voorzien
van BoekStart voor baby’s met 809 vestigingen.
Er worden nog steeds koffers aangeboden voor baby’s.

In 2012 is een pilot gedaan met WePboek waarin 40
kinderopvanginstellingen een dvd-box met geanimeerde
prentenboeken hebben ontvangen.

In het Actieplan Kunst van Lezen 2012 - 2015 staat per abuis een doel voor 2012 genoteerd, dit had 2015 moeten zijn en is dus ook zo opgenomen in bovenstaand overzicht.

67

Vervolgpilots in provincies met aanpak kinderopvang.

Deskundigheidsbevordering
Nascholingscursussen BoekStart worden door trainers vanuit
bibliotheken structureel aangeboden aan bibliotheekpersoneel en
pedagogisch medewerkers.
Aandacht voor leesbevordering op MBO-opleidingen SPW
versterken. Voorbouwen op docentengids en workshops van
Stichting Lezen en CINOP.

Gemeentebeleid
Intensiever aansluiten bij voor- en vroegschoolse educatie(VVE)beleid dat gemeenten voeren in het kader van de wet
Ontwikkelingskansen door Kwaliteit en Educatie (OKE).
Ouderparticipatie
Ouderparticipatie versterken in samenwerking met
consultatiebureaus, kraamzorg en kinderopvang.

Betrekken van preventief bibliotheek-programma Boekenpret.

Onderzoek
De positie verstevigen door ‘evidence based’ onderzoek.
Momenteel loopt er aan de Universiteit Leiden een meerjarig
wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van BoekStart.

Er zijn in totaal honderden vervolgpilots in locaties door
Kunst van Lezen gestart. In 16,7 % van deze locaties wordt
BoekStart in de kinderopvang gefinancierd door een
subsidie van de gemeente.
1.600 medewerkers hebben inmiddels een training
gekregen. 95 bibliotheekmedewerkers hebben een train-detrainer- opleiding gevolgd.
Er zijn een kleine 500 voorleesplannen aangemaakt. Voor
docenten van de MBO-opleidingen Pedagogisch werk en
Onderwijsassistent zijn lesmodules en lessuggesties
ontwikkeld om te gebruiken in hun lessen. Er is een toolkit
voor Bibliotheken ontwikkeld om hun samenwerking met
het MBO te verbeteren.
Er wordt benoemd dat het belangrijk is om goed contact te
hebben met gemeente en samenwerkingspartners JGZ.

Begin 2015 starten pilots binnen de Bibliotheek op School.
Ouders worden betrokken via brochures, BoekStart, de
Bibliotheek op School (in ontwikkeling) en rechtstreeks op
beurzen als de 9Maandenbeurs.
Met name met Boekenpret worden gesprekken gevoerd om
aanpakken te verbinden en waar mogelijk te integreren,
met name ook binnen de kinderopvang.
De tussenresultaten van het onderzoek van de Universiteit
Leiden wijzen uit dat BoekStart positieve effecten sorteert.
Eind 2014 wordt het promotieonderzoek gepubliceerd.

68

Bijhouden van bibliotheekresultaten (aantal babyleden,
uitleningen, ouderbijeenkomsten etc.) op basis van een jaarlijkse
digitale evaluatie.

Campagne Voorlezen
Plannen van het ‘Jaar van het Voorlezen’ in 2013.

Beoogde resultaten:
BoekStart voor baby’s heeft eind 2015 een bereik van 65%.

BoekStart in de kinderopvang is in 2015 ingevoerd in 50% van de
kinderopvanginstellingen binnen het werkgebied van 65% van de
basisbibliotheken.

Bibliotheek op de basisschool (incl.
uitbreiding naar het VO en
Cultuurhistorische canon)

Beoogde activiteiten:
Deskundigheidsbevordering
Aanbieden en (door)ontwikkelen van nascholingscursussen en
opleidingen voor PO.

In 2014 is gestart Monitor BoekStart in de kinderopvang,
waarbij binnen een pilot is gekeken naar het
(voor)leesklimaat en de (voor)leesmotivatie. Verder is er in
2014 een Voorleespeiling op basis van 2013 gehouden. Ook
in 2011 en 2012 zijn inventarisaties gedaan.
Jaar van het Voorlezen heeft in 2013 plaatsgevonden en de
campagne Vaders voor Lezen in 2014 (en zal doorlopen tot
in 2015).
Gerealiseerde resultaten:
Eind 2013 had BoekStart een bereikpercentage van 40%. Als
dit wordt geëxtrapoleerd naar het aantal geboren baby’s in
Nederland in 2013 is het bereik 31,5%. Reden is dat 88% van
het aantal geboren baby’s bereikt wordt. Naar 12% wordt
(nog) geen brief gestuurd op dit moment. Met name in de
grotere steden is het lastig een hoger percentage te
bereiken dan 25 - 30% van de aangeschreven baby’s.
Het aantal te bereiken basisbibliotheken van 65% wordt
naar verwachting bereikt (thans doet 63% van de
basisbibliotheken mee) en in een aantal gemeenten zal ook
meer dan 50% van de kinderopvanginstellingen meedoen
maar dit zal naar verwachting niet volledig het geval zijn.
Gerealiseerde activiteiten:
Vanaf 2009 is een scholingsprogramma opgezet op MBO+
niveau. Dit programma is ontwikkeld en wordt uitgevoerd
door ROC Midden Nederland in samenwerking met ROC
Twente en Friese Poort. Er zijn inmiddels een kleine 300
leesconsulenten opgeleid. In 2013 is een bijscholingsmodule
informatie-vaardigheden op MBO- en HBO-niveau
ontwikkeld; 55 mensen hebben deze trainingen gevolgd.

69

Gekwalificeerde bibliotheekmedewerkers,
bibliothecarissen en leerkrachten trainen in het effectief inzetten
van leesbevorderende activiteiten voor PO.

Overdracht van kennis vanuit kenniscentra bij SIOB en Stichting
Lezen en actief gebruiken van deze kennis op landelijk, regionaal
en lokaal gebied in de Bibliotheken en in de relatie met overheid
en onderwijs.
Impulsgelden beschikbaar stellen om leesconsulenten een
schooljaar vanuit bibliotheken in te zetten. Hierna moet de inzet
van leesconsulenten betaald worden uit andere middelen.

Sinds 2014 is op zowel HBO- als MBO-niveau een
aanvullende module didactische vaardigheden beschikbaar,
35 mensen hebben deze trainingen gevolgd. Door
Hogeschool Avans is daarnaast een HBO-training ontwikkeld
voor educatief specialisten die enerzijds de leesconsulenten
aansturen en anderzijds in contact staan met het
management van een school en het ambtenarenapparaat
binnen een gemeente. Inmiddels hebben 77 medewerkers
deze training gevolgd.
100 Getrainde Bibliotheekmedewerkers die Open Boek
geven; 2.500 Getrainde leescoördinatoren Open Boek 294
Getrainde leesconsulenten; 270 Leesconsulenten met
monitortraining; 55 Getrainde leesconsulenten
informatievaardigheden; 77 Getrainde educatief
specialisten; 35 Cursisten module didactiek.
Er is een serie brochures gemaakt door Kunst van lezen.
Verder zijn er diverse presentaties aan onderwijs en
bibliotheekpersoneel gegeven en is informatie te vinden op
websites zoals www.leesmonitor.nu en leesplan.nl.
In 2013 is een stimuleringsregeling ingesteld. De
stimuleringsbijdrage is een vervolg op de pilots die in de
jaren 2009 - 2011 zijn ingezet. In de 12 provincies kunnen 2
basisbibliotheken een beroep op de regeling doen; hiermee
kunnen zij elk drie scholen ondersteunen met een bedrag
van 3.000 euro. Los daarvan kunnen ook de G4-bibliotheken
aanspraak maken op deze stimuleringsbijdrage. De PSO
begeleidt de aanvraag en evaluatie van de regeling tegen
een beperkte jaarvergoeding.

Collectie, kasten en leesplan.nl

70

Ondersteunen van het collectiebeleid door het vormgeven van
collectieplannen (met financiële onderbouwing) die digitaal
beschikbaar komen via de website www.debibliotheekopschool.nl
onder beheer van BNL (nu de KB).
Impulsgelden beschikbaar stellen om presentatiemeubels aan te
schaffen.

Leesplan.nl verder versterken en uitbouwen.

Onderzoek
Wetenschappelijk onderbouwde effectmetingen laten verrichten.

Opbrengsten in kaart brengen en resultaten communiceren op
landelijk, regionaal en lokaal niveau.

Gerealiseerd volgens Kunst van Lezen maar niet benadrukt
in het Feitenrelaas.

Onderdeel van de in 2013 ingestelde stimuleringsregeling.
De stimuleringsbijdrage is een vervolg op de pilots die in de
jaren 2009 - 2011 zijn ingezet. In de 12 provincies kunnen 2
basisbibliotheken een beroep op de regeling doen; hiermee
kunnen zij elk drie scholen ondersteunen met een bedrag
van 3.000 euro. Los daarvan kunnen ook de G4-bibliotheken
aanspraak maken op deze stimuleringsbijdrage. De PSO
begeleidt de aanvraag en evaluatie van de regeling tegen
een beperkte jaarvergoeding.
Inmiddels zijn een kleine 500 voorleesplannen aangemaakt
op leesplan.nl van Stichting Lezen en is er een vernieuwde
site gelanceerd.
Monitor de Bibliotheek op School is ontwikkeld in 2011 om
inzicht te krijgen in de leesmotivatie van kinderen en het
leesklimaat op school. In 2013 zijn vragen toegevoegd en
eind 2014, begin 2015 wordt de monitor verder uitgebreid.
Daarnaast zijn er twee studies uitgevoerd, namelijk het
onderzoek naar effecten van de Bibliotheek op School in
Den Bosch (Thijs Nielen onder supervisie van Adriana Bus)
en een onderzoek in de wijk Oosterwei in Gouda (Ellen
Kleijnen onder supervisie van Frank Huysmans en Ed Elbers)
Vanaf 2009 zijn verschillende brochures verspreid zoals
Meer lezen, beter in taal en Lezen meten, een basis voor
beleid.

Voortgezet onderwijs

71

Onderzoek naar stand van zaken relatie mediatheken VO en
openbare bibliotheken.

Plan van aanpak formuleren en pilotlocaties selecteren.

Impulsgelden beschikbaar stellen om de bibliotheek een actieve
rol te laten spelen binnen het VO.
Ontwikkelen en aanbieden van deskundigheidsbevordering aan
mediathecarissen en, onderwijzend personeel binnen de sectie
Nederlands en aan betrokken personeel van de bibliotheek.

Praktijkgerichte vertaling van kennis vanuit kenniscentra Stichting
Lezen en SIOB.
Op basis van de resultaten van de pilots wordt uiterlijk eind 2013
in nauwe samenwerking met BNL (nu de KB) een servicepakket
voor het VO en MBO vastgesteld. In schooljaar 2014 - 2015 wordt
het servicepakket landelijk geïmplementeerd
Canon
Canon als onderwerp voor leesbevorderings-activiteiten veel
nadrukkelijker verbinden aan de Bibliotheek op School.
Jeugdboekenlijst van 350 titels vanuit www.entoen.nu koppelen
aan www.leesplein.nl van BNL (nu de KB). Actualisering van deze
lijst en actief promoten via onderwijs, bibliotheek en boekhandel.

Het rapport ‘Mediatheken in het voortgezet onderwijs. Een
werkveld in beweging’ is in mei 2012 gepubliceerd. In het
rapport wordt een beeld geschetst van de actuele stand van
zaken rond mediatheken in het voortgezet onderwijs.
In de eerste helft van 2013 is gewerkt aan het verbreden
van de beschikbare informatie over lezen en mediawijsheid
voor het voortgezet onderwijs. In de tweede helft van 2013
en de eerste helft van 2014 zijn negen pilots voor de
Bibliotheek op School VO ontwikkeld en gestart.
Voor het VO is een stimuleringsregeling in ontwikkeling
volgens Kunst van Lezen.
Er zijn workshops voor leerkrachten georganiseerd (4
scholen met VMBO-leerkrachten). Er is een congres geweest
voor het vergroten van de kennis van mediathecarissen (100
deelnemers). Als laatste lopen er 9 pilots voor de
Bibliotheek op School VO.
Vanaf 2013 zijn verschillende brochures verspreid zoals
Meer lezen, beter in taal VMBO. Verder is er informatie
beschikbaar op www.leesmonitor.nu.
De ontwikkeling van het servicepakket schuift een jaar op
volgens Kunst van Lezen.

De canon is opgenomen in dBoS onder de bouwsteen
‘collectie’.
De jeugdboekenlijst telt inmiddels 500 titels en deze zijn
gekoppeld aan leesplein.nl en wordt volgens Kunst van
Lezen regelmatig geactualiseerd.

72

Recent ontwikkelde titellijst per venster (circa 1.000 titels) voor
jongeren vanaf 15 jaar en volwassenen actualiseren en actief
promoten via onderwijs, bibliotheek en boekhandel.
Organiseren van diverse voorleeswedstrijden (voor PABO en
brugklassen Read2me!) waarin Canonboeken centraal staan.

Beoogde resultaten:
In 2015 wordt van de leerlingen 50% op het basisonderwijs
bereikt, 35% op het VO.

In 2015 wordt door 50% van de leerkrachten aandacht besteed
aan boeken die gerelateerd zijn aan de 50 vensters van het canon.

Netwerken (incl. het vormen van
strategische coalities op landelijk
niveau (Leescoalitie))

Beoogde activiteiten:
Doorontwikkelen van de ontwikkelde netwerkcursus voor het
middenkader in de bibliotheek naar een HBO-variant voor
directies van bibliotheken.
Stimuleren van netwerkvorming vanuit bibliotheken door
scenario’s te ontwikkelen over hoe succesvolle
leesbevorderingsnetwerken kunnen worden opgezet (op
strategisch, beleidsmatig en uitvoerend niveau).

Circa 1.000 titels zijn verkrijgbaar via literatuurplein.nl en
www.entoen.nu. Vanaf april 2013 is er een ‘special’
beschikbaar. Deze titellijsten worden regelmatig
geactualiseerd.
In de jaargang 2013 - 2014 deden vrijwel alle pabo’s mee
aan de Voorleeswedstrijd. In de finale lazen zij voor uit
boeken die geselecteerd zijn bij de vijftig canonvensters.
Read2me! vindt ook nog steeds plaats. Alle niveaus kunnen
meedoen en vrijwel alle provincies houden regionale
voorrondes. In de finale lezen de brugklassers voor uit
boeken die geselecteerd zijn bij de vijftig canonvensters.
Gerealiseerde resultaten:
De verwachting is dat dit gemiddeld genomen haalbaar is, in
2015 wordt dit nader onderzocht voor het PO. Thans doet al
bijna 38% mee met dBoS. De 35% op het VO wordt als niet
haalbaar gezien. In 2015 worden nog vervolgpilots
gehouden.
Kunst van Lezen gaat nader onderzoeken of in 2015 bereikt
is dat 50% van de leerkrachten aandacht besteedt aan
boeken die gerelateerd zijn aan de vijftig vensters van de
Canon.
Gerealiseerde activiteiten:
De netwerkcursus is omgezet in workshops behorende bij
de campagne leesbevorderingsnetwerken. Ruim 110
mensen (MT en directies) hebben de workshops gevolgd.
Op provinciaal en landelijk niveau wordt samengewerkt. Een
voorbeeld van provinciale samenwerking is de stichting
Samenwerkende PSO’s Nederland (SPN). Op landelijk niveau
is in 2013 de strategische samenwerking rond lezen,
leesbevordering en bestrijding laaggeletterdheid
geïntensiveerd. Eind 2012 is de Leescoalitie ontstaan.

73

Daarnaast zijn er workshops en regionale conferenties
georganiseerd vanuit de Campagne
Leesbevorderingsnetwerken.

Communicatief sterk opereren om zoveel mogelijk partijen en
niveaus te voorzien van adequate informatie over
leesbevordering.

Beoogde resultaten:
In 80% van de basisbibliotheken werkt men in 2015 samen met
een (lokale) overheid en instellingen binnen een
leesbevorderings-netwerk.

De Campagne Leesbevorderingsnetwerken is in 2012, 2013
en 2014 uitgevoerd en bestaat uit een workshoptraject,
waaraan drie tot acht Bibliotheken tegelijkertijd deelnemen,
en een conferentie op provinciaal niveau. Daarnaast zijn er
strategische conferenties georganiseerd.
Gerealiseerde resultaten
Kunst van Lezen verwacht dat 80% van de basisbibliotheken
eind 2015 binnen een leesbevorderingsnetwerk
samenwerkt met lokale overheid en instellingen.

74

Bijlage 3: Analyse
overeenkomsten in activiteiten
Op basis van de door ons bestudeerde documenten concluderen wij dat op een aantal punten mogelijk
raakvlakken bestaan of overlap bestaat tussen de activiteiten van Stichting Lezen & Schrijven en Stichting
Lezen / Kunst van Lezen.
Ten eerste merken we op dat, hoewel de ultieme doelgroepen van Stichting Lezen / Kunst van Lezen (namelijk
kinderen in de leeftijd van 0 tot 18 jaar) en Stichting Lezen & Schrijven (namelijk volwassenen) van elkaar
verschillen, die ultieme doelgroepen wel met elkaar in verbinding staan. Immers, Stichting Lezen / Kunst van
Lezen richt zich op kinderen wiens ouders wellicht binnen de doelgroep van Stichting Lezen & Schrijven vallen.
Dit valt goed te verklaren uit de aard van de problematiek: laaggeletterdheid is overerfbaar en daarmee een
intergenerationeel verschijnsel. De overlap gaat echter verder dan alleen de samenhang tussen de ultieme
doelgroepen. In sommige gevallen richten zowel Stichting Lezen en Kunst van Lezen enerzijds als Stichting
Lezen & Schrijven anderzijds zich op ouders én kinderen:
 Stichting Lezen & Schrijven heeft bijvoorbeeld het programma Taal voor Thuis ontwikkeld. Bij Taal voor
Thuis leren ouders hoe zij hun kinderen kunnen ondersteunen bij wat de kinderen in de kinderopvang
of op school leren. Ook leren ouders hoe ze hun kinderen kunnen helpen bij het ontwikkelen van de
Nederlandse taal. Binnen Stichting Lezen is ook veel aandacht voor het bewust maken van ouders en
het betrekken van ouders bij de leesopvoeding. Kunst van Lezen, en dan specifiek BoekStart voor
baby’s, is één van de middelen die Stichting Lezen hiertoe hanteert.
 Kinderen zijn de belangrijkste doelgroep van Kunst van Lezen. Echter, Stichting Lezen & Schrijven
organiseert in het kader van de Week van de Alfabetisering (onder meer) ook voorleesactiviteiten voor
kinderen, bijvoorbeeld het Woezel & Pip voorleesrecord.
Ten tweede zien we dat Stichting Lezen en Kunst van Lezen enerzijds en Stichting Lezen & Schrijven anderzijds
met intermediaire doelgroepen werken om hun uiteindelijke doelgroepen te bereiken. Voor een deel richten
de organisaties zich op dezelfde intermediaire doelgroepen:
 Kunst van Lezen werkt met leesbevorderingsnetwerken op strategisch, beleidsmatig en operationeel
niveau waaraan gemeenten, bibliotheken, jeugdgezondheidszorg, onderwijs, kinderopvang en overige
partners meedoen. Stichting Lezen & Schrijven werkt met regionale bondgenootschappen waarvan
gemeenten, bibliotheken, welzijnsorganisaties, bedrijven, zorginstellingen en kinderopvangorganisaties
deel uitmaken.
 Kunst van Lezen is met BoekStart in de kinderopvang actief in de kinderopvang. In dit kader worden
onder meer pedagogisch medewerkers getraind in interactief voorlezen. Betrokkenen vanuit de
kinderopvang worden in het kader van de campagne leesbevorderingsnetwerken ook uitgenodigd voor
conferenties op provinciaal niveau. Stichting Lezen & Schrijven werkt op verschillende momenten
samen met de kinderopvang: Stichting Lezen & Schrijven doet aan deskundigheidsbevordering bij de
leidinggevenden van de kinderopvang, wil laaggeletterdheid en taalontwikkeling onderdeel maken van
de opleiding van pedagogisch medewerkers en traint VVE-leidsters over het herkennen van
laaggeletterdheid bij ouders en het beter stimuleren van de taalontwikkeling van kinderen.
 Stichting Lezen & Schrijven ontwikkelt een verdiepingstraining voor JGZ artsen en verpleegkundigen om
vaardigheden in herkennen en doorverwijzen te trainen. Consultatiebureaus spelen ook een rol in het

75

onder de aandacht brengen van BoekStart voor baby’s en delen in sommige gemeenten de
BoekStartbonnen uit.
 Stichting Lezen & Schrijven wil de maatschappelijke rol van bibliotheken verbeteren en ouders
stimuleren om voor te lezen en een taalrijke omgeving te bieden. Deze thema’s staan ook centraal in
Kunst van Lezen.
 Stichting Lezen & Schrijven zet de kraamzorg in om het belang van taalontwikkeling bij kinderen onder
de aandacht van de ouders te brengen en taalstimulering standaard bespreekpunt te maken tussen
kraamverzorgende en ouders. Kunst van Lezen werkt in het kader van BoekStart voor baby’s samen met
de kraamzorg.
Ook de vorm die partijen kiezen om hun doelstellingen te bereiken, lijkt in een aantal gevallen op elkaar. De
meeste van deze overeenkomsten zijn inmiddels de revue gepasseerd: het gebruik van netwerken
(leesbevorderingsnetwerken van Kunst van Lezen en Bondgenootschappen voor Geletterdheid van Stichting
Lezen & Schrijven), het opleiden van onder meer pedagogisch medewerkers en het organiseren van
voorleesactiviteiten. Daarnaast zien wij een raakvlak op het gebied van onderzoek en monitoring. Stichting
Lezen verzamelt in zijn leesmonitor feitelijke informatie over lezen, Kunst van Lezen brengt met de monitor
van de Bibliotheek op School het effect van het beleid in kaart en Stichting Lezen & Schrijven onderzoekt het
fenomeen laaggeletterdheid en monitort de eigen performance.
Naast de activiteiten in het kader van het laaggeletterdheidsbeleid van het Ministerie van OCW, voert Stichting
Lezen & Schrijven nog andere activiteiten uit. Eén daarvan is het programma ‘Dolfje Weerwolfje’. Het
programma heeft als doel om scholen, leerlingen en ouders duidelijk te maken dat investeren in
taalontwikkeling op jonge leeftijd laaggeletterdheid op latere leeftijd kan voorkomen. Hier zien wij raakvlakken
met activiteiten die in het kader van de Bibliotheek op School door Kunst van Lezen worden uitgevoerd.
Omdat Dolfje Weerwolfje geen onderdeel uitmaakt van de activiteiten die Stichting Lezen & Schrijven uitvoert
in het kader van het Actieplan Laaggeletterdheid 2012 - 2015 - Dolfje Weerwolfje wordt privaat gefinancierd valt dit raakvlak buiten de scope van dit onderzoek.

76

Nassaulaan 1
2514 JS Den Haag
Postbus 93063
2509 AB Den Haag

+31 (0)70 359 6955
info@kwinkgroep.nl
www.kwinkgroep.nl

77