Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2019–2020

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1074
Vragen van de leden Tielen en Smals (beiden VVD) aan de Ministers van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
over het artikel «Vraag naar personeel met mbo-opleiding stijgt snel op
banensites» (ingezonden 4 november 2019).
Antwoord van Minister Koolmees (Sociale Zaken en Werkgelegenheid), mede
namens de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (ontvangen
12 december 2019).
Vraag 1
Bent u bekend met het artikel «Vraag naar personeel met mbo-opleiding stijgt
snel op banensites»?1
Antwoord 1
Ja, daar ben ik mee bekend.
Vraag 2
Herkent u de constatering dat de vraag naar mbo-geschoolde vakmensen
hard gestegen is? Deelt u de conclusie dat deze stijgende vraag opvallend is?
Antwoord 2
De goed draaiende economie biedt kansen op de arbeidsmarkt. Veel
werkgevers zijn hard op zoek naar extra werknemers. Sinds 2014 laat het
aantal vacatures een flinke stijging zien. Ook de vraag naar mbo-geschoolde
vakmensen beweegt mee met de conjunctuur, waardoor ook zij profiteren van
de kansen op de arbeidsmarkt. De afgelopen jaren zien we dan ook een
sterke stijging van de vraag. Hierdoor is bijvoorbeeld de werkloosheid onder
recent gediplomeerde mbo-studenten momenteel erg laag (3,2% eind 2018).
Vraag 3
Welke arbeidsmarktprognoses zijn eerder en worden nu gebruikt voor de
arbeidsmarktverwachtingen van diverse opleidingsrichtingen in het mbo? En
welke voor de ontwikkelingen op de gehele arbeidsmarkt?

1

ah-tk-20192020-1074
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

Financieel Dagblad van 30 oktober 2019; https://fd.nl/economie-politiek/1322431/mbo-er-is-heeren-meester-op-banensites

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

1

Antwoord 3
In het onderzoeksprogramma Prognoses Onderwijs en Arbeidsmarkt (POA)
wordt de arbeidsmarkt sinds jaar en dag door ROA integraal in beeld
gebracht en worden prognoses gedaan naar opleiding en beroep. Het mbo is
hier onderdeel van. Daarnaast maakt de Samenwerkingsorganisatie beroepsonderwijs bedrijfsleven (SBB) voor het mbo specifiekere regionale prognoses
die behalve in het overleg tussen onderwijs en bedrijfsleven ook gebruikt
worden als voorlichtingsmateriaal voor aankomende mbo-studenten. Dit
voorlichtingsmateriaal bevat ten minste de kans op werk, de arbeidsmarktpositie van gediplomeerden uitgedrukt in het percentage werkenden, de kans op
stage of leerbaan en het startsalaris.
Voor ontwikkelingen op de gehele arbeidsmarkt worden vele prognoses,
onderzoeken en ramingen nauwlettend in de gaten gehouden. Dit bevat
onder andere de Macro Economische Verkenning en het Centraal Economisch
Plan van het CPB en de (regionale) arbeidsmarktprognoses van het UWV.
Vraag 4
In hoeverre gebruikt u de daadwerkelijke arbeidsmarktontwikkelingen om
prognoses achteraf te toetsen en waar nodig bij te stellen? Op welke wijze
wordt de Kamer daarover geïnformeerd?
Antwoord 4
De prognoses vanuit het POA-project worden regelmatig getoetst aan de
daadwerkelijke ontwikkelingen. De rapportages hierover zijn publiek
beschikbaar2. Bij het evalueren van prognoses dient rekening gehouden te
worden met het feit dat het lastig is om de prognose precies te toetsen. Er
kan bijvoorbeeld sprake zijn van een effect van de prognose zelf en van de
onzekerheid rondom het voorspellen van economische ontwikkelingen. Bij de
toetsing en continue ontwikkeling van de prognoses speelt de begeleidingscommissie van het onderzoeksprogramma, waarin het CPB, UWV, S-BB,
Randstad en verschillende ministeries (OCW, SZW, BZK, EZK) zitting hebben,
een belangrijke rol. Tweejaarlijks verschijnt er een uitgebreid rapport «De
arbeidsmarkt naar opleiding en beroep» met daarin de beschrijving van de
ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en de nieuwe prognoses. Op 3 december
is een nieuwe versie van het rapport verschenen met daarin de prognoses tot
2024.
Vraag 5
In welke sectoren zijn op dit moment de grootste tekorten aan mbogeschoold personeel? In hoeverre waren deze tekorten in eerdere prognoses
voorzien?
Antwoord 5
Het UWV heeft in september dit jaar gerapporteerd over moeilijk vervulbare
vacatures. Hierin komt naar voren dat er vooral een tekort is aan mensen met
specifieke kennis en vaardigheden. In ruim de helft van de gevallen gaat het
om beroepen waarvoor vakmensen met een middelbare beroepsopleiding
worden gevraagd. In het rapport geeft het UWV onder andere aan dat
mbo-geschoolde en ervaren vakmensen in de bouw, industrie, autohandel en
-reparatie, transport en logistieke sectoren zeer gewild zijn. Meer specifiek op
beroepsniveau worden vacatures voor hoveniers, installateurs en monteurs
bij installatiebedrijven en andere sectoren zoals industrie en glastuinbouw, en
verzorgend en verplegend personeel in de zorg genoemd als moeilijk
vervulbaar. Over het algemeen zijn dit bekende tekortberoepen die ook in
eerdere rapportages en prognoses zijn benoemd.
Vraag 6
Wat is de samenstelling van de huidige populatie mbo-geschoolde werkzoekenden op basis van opleidingsrichting uitgesplitst naar leeftijdscluster? Wat
is nodig om de match te maken tussen werkzoekenden en tekortsectoren?

2

Zie: https://roa.maastrichtuniversity.nl/project-onderwijs-arbeidsmarkt-poa

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

2

Antwoord 6
De populatie mbo-geschoolde werkzoekenden kan worden benaderd door te
kijken naar het aantal lopende WW-uitkeringen bij het UWV (tabel3. Dit is een
benadering, omdat niet elke werkzoekende een WW-uitkering ontvangt. Van
de in totaal 233.481 WW-uitkeringen eind oktober 2019 is er bij 85.372 sprake
van een mbo-niveau.

Tabel 1: aantal lopende WW-uitkeringen naar mbo-opleidingsrichting en
leeftijdscategorie, eind oktober 2019
Mbo-opleidingsrichting
Totaal mbo-niveau
Technisch onderwijs
Economisch, administratief en
commercieel onderwijs
Medisch, paramedisch
onderwijs
Onderwijs in de openbare orde
en veiligheid
Juridisch en bestuurlijk
onderwijs
Onderwijs in de persoonlijke/
sociale verzorging
Agrarisch onderwijs
Algemeen onderwijs
Sociaal-cultureel onderwijs
Transport-, communicatie- en
verkeersonderwijs
Kunstonderwijs
Onderwijs in de wiskunde en
natuurwetenschappen
Onderwijs in de humaniora
Opleidingen voor onderwijzend
personeel

< 27 jaar

27 – 50 jaar

> = 50 jaar

Totaal

5.721
935

40.885
7.918

38.763
9.156

85.372
18.010

1.857

13.360

10.416

25.635

169

1.815

2.774

4.758

204

1.086

927

2.217

25

209

217

451

1.023
181
598
324

5.509
980
4.317
2.614

4.186
690
5.561
1.368

10.718
1.851
10.476
4.306

241
24

2.285
56

2.688
11

5.214
91

28
*

170
43

155
51

353
95

111

523

563

1.197

Bron: UWV

Het verbeteren van de match op de arbeidsmarkt gebeurt in den brede door
het bevorderen van een bewuste studiekeuze, het verbeteren van de
aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt en het stimuleren dat mensen
zich tijdens hun werkende leven blijven ontwikkelen. Hiermee zijn mensen zo
goed mogelijk inzetbaar op de arbeidsmarkt. Door een vergelijkbare en goed
vindbare studiebijsluiter met eenduidige en objectieve informatie over de
arbeidsmarktperspectieven van een opleiding te verplichten voor mboscholen worden scholieren geholpen in het maken van een voor hen
passende studiekeuze. Ook lopen er verschillende trajecten om de macrodoelmatigheid van het onderwijs te onderzoeken en verbeteren. Via het Leven
Lang Ontwikkelen-beleid stimuleert het kabinet mensen om zelf regie te
nemen over hun loopbaan, zodat zij duurzaam inzetbaar blijven op de
arbeidsmarkt.
Daarnaast biedt het kabinet handvaten aan werkzoekenden die hulp nodig
hebben bij het vinden van betaald werk. Met het tijdelijke scholingsbudget
kan het UWV scholingstrajecten inkopen die scholing richting een krapteberoep, of een baangarantie of -intentie van een werkgever, bieden. In het
Breed Offensief wordt samen met VNG, gemeenten, UWV en de sociale
partners onder meer ingezet op een structurele verbetering van de werkgeversdienstverlening van gemeenten en UWV en het matchen in de 35
arbeidsmarktregio’s. Om de kansen van de huidige arbeidsmarkt te benutten
zijn werkgevers, gemeenten, UWV, onderwijsveld, het Ministerie van OCW en
SZW en de vakbonden gestart met de uitvoering van de gezamenlijke korte
termijn doe agenda Perspectief op Werk.
Vraag 7
Op welke wijze en in welke mate zijn en worden mensen zonder betaald werk
bij- of omgeschoold om vacatures op mbo-niveau te vervullen? In hoeverre
wordt hiervoor gebruikgemaakt van bestaande stimuleringsregelingen?

3

Financieel Dagblad van 30 oktober 2019; https://fd.nl/economie-politiek/1322431/mbo-er-is-heerenmeester-op-banensites

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

3

Antwoord 7
Het is aan gemeenten en het UWV om te bepalen of scholing de beste
manier is om werkzoekenden te helpen naar betaald werk. Zij kunnen regels
stellen voor de ondersteuning bij arbeidsinschakeling en de voorzieningen die
daarbij nodig zijn. Maatwerk is het sleutelwoord bij de inzet van voorzieningen in individuele situaties. Wel is het de ambitie om meer in te zetten op
scholing in de bijstand. Zo is scholing, ook in het mbo, onderdeel van
Perspectief op Werk, met 2x 35 miljoen voor de arbeidsmarktregio’s in 2019
en 2020. Daarnaast is het de ambitie van SZW en OCW, de sociale partners
en gemeenten en UWV om meer in te zetten op praktijkleren in het mbo om
onder andere mensen in de bijstand te begeleiden naar (duurzaam) werk.
Hierbij wordt werken gecombineerd met het doen van een mbo-opleiding
leidend tot een diploma of met delen van een mbo-opleiding leidend tot een
certificaat of praktijkverklaring. In de brief aan de Tweede Kamer van
11 november over Leven lang Ontwikkeling4 is aangekondigd dat we samen
met onze partners 4 sporen uitwerken om praktijkleren in het mbo op een
hoger plan te tillen: (1) het creëren van passende wet- en regelgeving/
financiering ter ondersteuning van praktijkleren, (2) het ontwikkelen van een
passend opleidingsaanbod, (3) het voorzien in goede informatievoorziening
en opbouw van expertise en (4) ondersteuning bij de samenwerking in de
regio. Voor jongeren tot de leeftijd van 27 jaar geldt daarbij dat als zij door
het Rijk bekostigd onderwijs kunnen volgen, zoals een Mbo-opleiding met
studiefinanciering, zij uitgesloten zijn van het recht op algemene bijstand.
Voor werkzoekenden die recht hebben op een WW-uitkering beoordeelt het
UWV of scholing de beste manier is om hen terug te helpen naar betaald
werk. Het doel van de WW is activering, dus beschikbaarheid voor de
arbeidsmarkt is een belangrijke voorwaarde. Als mensen een grote afstand
tot de arbeidsmarkt hebben of te weinig kansen hebben om aan de slag te
gaan, dan kan scholing een goed instrument zijn om ze te helpen. Dit is
maatwerk binnen de dienstverlening van het UWV, want scholing is niet voor
iedereen het juiste hulpmiddel. Daarnaast is vraaggerichtheid van de scholing
van belang. Werkzoekenden worden zo goed mogelijk opgeleid naar sectoren
of beroepen waar op dat moment vraag naar is. Zoals eerder gesteld zien we
de afgelopen jaren een stijging van de vraag naar mbo-geschoolde vakmensen. Wanneer bij- of omscholing noodzakelijk wordt geacht voor het vinden
van werk kunnen WW-gerechtigden dus worden bij- of omgeschoold om een
vacature in een kraptesector of -beroep op mbo-niveau te vervullen.
Hierbij kan voor WW-gerechtigden gebruik worden gemaakt van het tijdelijke
scholingsbudget dat beschikbaar is gesteld aan het UWV door middel van het
amendement van het lid Van Weyenberg c.s.5. Hiermee kan het UWV
scholingstrajecten inkopen voor WW-gerechtigden met een zwakke of matige
arbeidsmarktpositie, voor scholing richting een krapteberoep, of scholing met
concreet uitzicht op een baan. Ruim de helft van de 4.131 aanvragen die tot
en met september 2019 zijn goedgekeurd komt ten goede aan middelbaar
opgeleide werkzoekenden.
Daarnaast komt vanaf 2022 het STAP-budget beschikbaar. Met het STAPbudget wordt iedereen met een band met de Nederlandse arbeidsmarkt in
staat gesteld om scholing in te zetten voor de eigen ontwikkeling en
duurzame inzetbaarheid. Het STAP-budget bedraagt maximaal € 1.000 en kan
worden aangevraagd voor het volgen van scholingsactiviteiten. Het STAPbudget kan daarmee ook worden ingezet voor het bij- en omscholen van
werkzoekenden.
Tot slot treedt vanaf 2020 de SLIM-regeling in werking. Met de SLIM-regeling
kunnen ondernemers in het mkb subsidie aanvragen voor het creëren van
een leerrijke werkomgeving en het stimuleren van leren en ontwikkelen op de
werkvloer. Mkb-ondernemers kunnen onder meer subsidie krijgen voor het
bieden van praktijkleerplaatsen voor een beroepsopleiding in de derde
leerweg. De derde leerweg is een vorm voor studenten om een mboopleiding te volgen en biedt meer flexibiliteit voor onderwijsprogramma’s,
omdat er geen wettelijk vastgestelde urennorm is voor begeleide onderwijstijd of beroepspraktijkvorming. De derde leerweg heeft daarmee ruime
mogelijkheden voor volwassenen om (delen van) een mbo-diploma te

4
5

Kamerbrief 11 november 2019. Stimuleren leren en ontwikkelen bij individuen en bedrijven
Kamerstuk 34 775 XV, nr. 15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

4

behalen. Mkb-ondernemers kunnen zowel eigen personeel als te werven
personeel een praktijkleerplaats voor een beroepsopleiding in de derde
leerweg bieden. Hiermee kan ook de SLIM-regeling worden ingezet om
werkzoekenden bij of om te scholen voor het vervullen van vacatures op
mbo-niveau.
Vraag 8
In hoeverre deelt u de constatering van Waasdorp dat vacatures op mboniveau ontstaan doordat het gaat om flexwerk met een hoge omloopsnelheid? Hoe verhoudt dit zich tot bijvoorbeeld de Staat van eerlijk werk6 en
andere (kwantitatieve) rapportages?
Antwoord 8
Het klopt dat het type contract meespeelt in de groei van het aantal vacatures, zoals Waasdorp constateert. Onder lager en middelbaar opgeleide
werkenden komen meer flexibele arbeidsrelaties voor dan onder hoger
opgeleiden. De ontwikkeling van het aantal vacatures op mbo-niveau is
hierdoor gevoeliger voor de stand van de conjunctuur. Daarnaast is het zo dat
wanneer vacatures voornamelijk ontstaan door een hoge omloopsnelheid
deze ook weer snel worden gevuld. Er is dan geen sprake van een duidelijk
hogere vraag dan aanbod van arbeid. Echter, de economische groei van de
afgelopen jaren zorgt ervoor dat over de hele linie van opleidingsniveaus de
vraag naar arbeid flink is toegenomen. Uit het rapport van het UWV blijkt dan
ook dat ruim de helft van de moeilijk vervulbare vacatures gericht is op
vakmensen met een middelbare beroepsopleiding. Hier overstijgt de vraag
het aanbod. Dit betekent dat de hoge omloopsnelheid geen volledige
verklaring biedt van het toenemend aantal vacatures op mbo-niveau.
In de Staat van eerlijk werk wordt onder andere aangehaald dat verschillende
vormen van flexibele arbeidsrelaties eerlijk werk op de arbeidsmarkt kunnen
belemmeren. Er zijn werkgevers die kiezen voor flexibele arbeidscontracten
om de arbeidskosten te drukken en risico’s te ontwijken. Gegeven dat mensen
met een middelbare beroepsopleiding vaker dan hoger opgeleiden een
flexibele arbeidsrelatie hebben kan dit onevenredig voorkomen bij middelbaar opgeleide werkenden. Met de Wet Arbeidsmarkt in balans, die op
1 januari 2020 in werking treedt, komt er meer aandacht voor de aard van het
werk in de contractvormkeuze. Flexibele werknemers krijgen meer bescherming en het wordt voor werkgevers aantrekkelijker om mensen in vaste
dienst te nemen. Maar daarmee zijn we er nog niet. Het systeem waarmee de
arbeidsmarkt nu wordt ingedeeld lijkt voor veel werkenden niet meer te
passen. Er moet een stap worden gezet naar een nieuw stelsel. Dit zal jaren
kosten en vergt open gesprekken waarin «werk» het startpunt vormt. Aan de
commissie Borstlap is gevraagd om te adviseren over de lange termijn en na
te denken over de fundamentele vraagstukken rond de regulering van werk.
De commissie zal in januari met haar advies komen. Overigens loopt er ook
een brede maatschappelijke heroverweging waarbij één van de werkgroepen
aandacht besteed aan eerlijk werk.
Vraag 9
Hoe verhoudt de stijging in de vraag zich tot de ontwikkelingen van mbostudentenaantallen per sector?
Antwoord 9
Een stijgende vraag naar mbo-geschoolde vakmensen kan in specifieke
sectoren slechts ten dele worden opgevangen door een stijgend aantal
mbo-studenten, bijvoorbeeld omdat een gediplomeerde mbo-student na zijn
opleiding in een andere sector kan belanden. Het is daarom ook belangrijk
om mensen te begeleiden van krimpsectoren naar kraptesectoren (zie ook
vraag 7 over bij- en omscholing van werkzoekenden). Het is daarnaast
minstens zo belangrijk dat werknemers behouden blijven in de sector.
Onderstaande tabel geeft een grofmazig beeld van de ontwikkeling van het
aantal mbo-studenten per sector van de afgelopen 5 jaar. Te zien is dat het

6

Inspectie SZW, Staat van eerlijk werk 2019 – Risico’s aan de onderkant van de arbeidsmarkt,
https://www.inspectieszw.nl/publicaties/rapporten/2019/10/07/staat-van-eerlijk-werk-2019--risicos-aan-de-onderkant-van-de-arbeidsmarkt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

5

aantal mbo-studenten de afgelopen jaren is gestegen. De stijging hangt
samen met de toename in bbl-plekken, die mee beweegt met de conjunctuur.
Het gaat in onderstaande tabel om door het Rijk bekostigde mbo-studenten
bij erkende opleidingen. Het is daarnaast ook mogelijk dat de private
opleidingsmarkt inspeelt op een tekort aan opgeleide vakmensen.

Tabel 2: ontwikkeling aantal (bekostigde) mbo-studenten per sector
Mbo sector

2014/15

2015/16

2016/17

2017/18

2018/19

combinatie van sectoren
Economie
Groen
Techniek
zorg en welzijn

8.381
157.135
25.873
130.139
154.582

7.530
157.259
25.343
132.130
149.586

10.789
158.938
25.315
131.675
152.788

13.639
156.812
23.824
131.266
157.359

16.399
158.142
23.183
133.812
164.844

Totaal

476.110

471.848

479.505

482.900

496.380

Bron: DUO

Vraag 10
Deelt u de conclusie van Waasdorp dat de mythe dat «mbo’ers in veel
gevallen worden opgeleid voor werkloosheid» ontkracht is? Zo nee, waarom
niet?
Antwoord 10
Het is nooit zo geweest dat mbo’ers in veel gevallen worden opgeleid voor
werkloosheid. Het overgrote deel van de mbo-gediplomeerden heeft een
goede kans op werk. Het gemiddelde deelnamepercentage aan werk is zeer
hoog. In internationaal opzicht doen de middelbaar opgeleiden het zeer goed
op de arbeidsmarkt. Wel is het zo dat er flinke verschillen kunnen zijn tussen
de opleidingsrichtingen en instellingen in combinatie met het niveau van de
mbo-opleiding. Hierdoor kan de arbeidsmarktpositie van mbo’ers kwetsbaarder zijn dan van hoger opgeleiden. Het is, net als voor alle werkenden en
werkzoekenden, voor hen belangrijk om een leven lang te blijven leren en
ontwikkelen om inzetbaar te blijven op de arbeidsmarkt. Met het STAP-budget
en de SLIM-regeling wordt dit zo veel mogelijk gefaciliteerd en gestimuleerd.
Ook krijgen mbo’ers met een flexibel arbeidscontract met de inwerkingtreding
van de Wet arbeidsmarkt in balans meer bescherming en zekerheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, Aanhangsel

6