5
Vragenuur: Vragen Ouwehand
Vragen van het lid Ouwehand aan de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, viceminister-president
over het toegenomen aantal megastallen in Nederland.
De voorzitter:
Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Ouwehand namens
de Partij voor de Dieren voor haar vraag aan de minister
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Ik heet haar
ook van harte welkom. De vraag gaat over het toegenomen
aantal megastallen in Nederland.

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. De Partij voor de Dieren wil graag
meer boeren. Maar daarvoor hoeven we dus niet bij dit
kabinet te zijn, en ook niet bij de voorgangers van het
kabinet. De Partij voor de Dieren, maar ook mensen die
helemaal aan de andere kant van het spectrum staan, zoals
oud-minister Veerman, zeggen al een poosje: van die
intensieve veehouderij en die voortdurende schaalvergroting wordt eigenlijk niemand beter: de dieren niet, de boeren
niet, de natuur niet — we hebben een enorm biodiversiteitsprobleem — het klimaat niet en het milieu niet. Toch heeft
regering op regering op regering geweigerd maatregelen
te treffen om de schaalvergroting tegen te gaan. We zien
nu dat Wakker Dier heeft geteld: in de periode tussen 2010
en 2017 is het aantal megastallen met 76% toegenomen.
We hebben even gekeken naar het aantal bedrijven dat is
overgebleven. Dan zie je in dezelfde periode een afname:
vijf boeren per dag moeten stoppen.
Dus de eerste vraag is: erkent de minister de analyse die
ook onlangs door het Planbureau voor de Leefomgeving is
gemaakt? Hierin wordt gesteld dat het produceren voor de
wereldmarkt — het huidige Nederlandse landbouwmodel,
waarin zeker 75% de grens over gaat — boeren in een
situatie houdt waarin ze bulkproducten produceren voor
heel weinig geld, wat ze niet volhouden. Erkent zij ook dat
als zij het heeft over een goed verdienmodel voor de boeren
— waar de Partij voor de Dieren ontzettend voor is — je
dus niet weg kan blijven bij een van de taboes, de reflectie
op de positie die Nederland inneemt? Kunnen we wel de
melkboer en de slager blijven van Europa en zelfs van landen veel verder weg? Is de minister bereid om te erkennen
dat dat de autonome sturing is in het gegeven dat boeren
moeten stoppen en dat ze het niet volhouden?
Voorzitter. We hebben ook gekeken naar die export.
Nederland exporteert ruim 1 miljard kilo aan varkensvlees
per jaar, tegen die lage kosten dus, waardoor boeren het
niet volhouden. Kan de minister toegeven dat het taboe op
"Nederland exportland" beslecht moet worden en dat er
een dringende noodzaak is om grenzen te stellen aan de
omvang van bedrijven, omdat anders de kleine boeren het
niet gaan redden?
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de minister.

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Ouwehand

Minister Schouten:
Dank u wel, voorzitter. Dank u wel, mevrouw Ouwehand,
voor de vragen. Zoals mevrouw Ouwehand aangaf, is sinds
2010 het aantal megastallen in Nederland inderdaad toegenomen. Dat was ook al zo in 2013, toen daar een onderzoek
naar is gedaan. Je ziet dat tussen 2010 en 2017 met name
in de melkveehouderij het aantal grote stallen is toegenomen. Dat is ook te verklaren vanuit het feit dat destijds het
melkquotum zou worden afgeschaft. Dat is een incentive
geweest voor boeren om uit te breiden. Mevrouw Ouwehand vraagt of ik de analyse erken dat het produceren voor
de wereldmarkt niet vol te houden is. Laat ik duidelijk zijn
dat ik ongelofelijk hecht aan diversiteit. Ik vind dat boeren
moeten kunnen zijn zoals ze zelf willen zijn en dat ze dus
zelf ook de keuze hebben hoe ze dat willen doen.
Dat is precies de reden waarom ik bezig ben om bijvoorbeeld de positie van de boeren in de keten te versterken.
Want we zien dat daar de druk terechtkomt. Het klopt: als
de consument allemaal heel goedkoop en kwalitatief goed
voedsel wil, moet dat ergens betaald worden. En dat is ook
vaak juist bij die boer, die op dat moment dan niet zo veel
keuze meer heeft dan alleen nog maar tegen lagere kosten
te gaan produceren. Dat is precies de reden waarom ik bezig
ben met het verbreden van de verdienmodellen van de
boeren. Dat is belangrijk om ervoor te zorgen dat zij echt
hun eigen keuze kunnen maken voor de manier waarop ze
willen produceren. Maar dat betekent niet dat het per definitie slechter is voor bijvoorbeeld dierenwelzijn, emissies
en dat soort zaken, als er een grotere stal staat. Sterker nog,
ik ben nog niet zo heel erg lang geleden op een prachtig
bedrijf geweest — een biologisch-dynamisch bedrijf, dat
moet mevrouw Ouwehand bijzonder aanspreken — dat zou
worden gekwalificeerd als "megastal". Kortom, er is heel
veel diversiteit. Boeren hebben daar een keuze in. Ik vind
het belangrijk dat zij zelf die keuze kunnen maken. Daarom
ben ik ook bezig met de verdienmodellen van de boeren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
De minister gaat er handig aan voorbij dat ik heb benoemd
dat eigenlijk niemand er beter van wordt. De simpele vraag
is of zij erkent dat de dieren er niet beter van worden en
dat we met het vigerende beleid vijf boeren per dag zijn
kwijtgeraakt, terwijl de natuur niet is beschermd, we een
enorm diversiteitsprobleem hebben en de minister nog niet
in de buurt komt van het halen van welk klimaatdoel dan
ook. Dat zijn dus allemaal verliezers. Erkent de minister dat?
Iemand moet daar beter van worden, dus daar hebben we
ook even naar gekeken. We hebben gezocht en gezocht, en
wat blijkt? FrieslandCampina wordt daar wel beter van. Dat
bedrijf had 35% meer omzet in dezelfde periode. En de
veevoerindustrie wordt er beter van. ForFarmers — u kent
dat bedrijf allemaal wel van de uitzendingen van Boer zoekt
Vrouw — had bijna 50% meer winst in deze periode. Je ziet
dus dat boeren moeten stoppen, dat de natuur niet wordt
beschermd, dat de milieudoelen niet worden gehaald, dat
dieren opgesloten zitten in grote stallen met luchtwassers,
wat extra gevaar geeft op stalbranden, en dat er dus allemaal verliezers zijn en twee grote winnaars: ChinaCampina
en de veevoerindustrie.
Is de minister bereid om alleen al vanwege de belangen
van de boeren te zeggen: het heeft niet zo veel zin om een
vergunning te geven aan een varkensboer met 20.000 var-

23 april 2019
TK 78

78-5-1

kens, want dat waren misschien wel 10 bedrijven met 2.000
varkens? Is de minister bereid om te erkennen dat boeren
die kleinschalig willen werken en voor de regionale markt
willen produceren het loodje leggen als je alles vrijlaat en
zegt dat je diversiteit belangrijk vindt? Dat is nog even los
van de dieren en de natuur en het milieu. Dat is toch een
simpele analyse die de minister kan onderschrijven?
Minister Schouten:
Voorzitter. De analyse zoals mevrouw Ouwehand die
schetst, is inderdaad een beetje te simpel, want heel veel
boeren zijn ook bezig met bepaalde concepten. Dat ondersteunen wij. Er zijn hele mooie voorbeelden van varkenshouderijen die op een bepaalde manier produceren, ook in
het kader van het dierenwelzijn, waar ook een markt voor
is. Ik vind het belangrijk dat juist daar de keuzevrijheid voor
de boeren plaatsvindt. Daar waar de boer inderdaad onder
druk staat, zijn wij nu juist bezig om te zorgen dat de verdienmodellen beter worden, want ik vind het belangrijk dat
de marges niet allemaal hoger in de keten verdiend worden,
maar dat die ook op het boerenerf terechtkomen. Dat is
precies wat we aan het doen zijn.
Dan de omvang van de bedrijven. Daar zit natuurlijk ook
een ruimtelijkeordeningsaspect aan. Het zijn de provincies
die de vergunningen daarvoor verlenen. Ik vind het wel
belangrijk dat ze bij de vraag of het inpasbaar is in de
omgeving ook kijken naar de grootte van het bedrijf en dat
soort aspecten. Ik zie ook dat provincies daar rekening mee
houden. Maar uiteindelijk kun je niet alleen de analyse
maken "het is een vrije markt, dus het is allemaal slecht".
Boeren moeten echt goede verdienmodellen krijgen, zodat
ze kunnen boeren op de manier waarop ze dat zelf willen.
Dat is kabinetsbeleid.

een grens gesteld aan de grootte van een melkveehouderij.
Er kunnen niet opeens heel veel dieren bij komen, want je
moet daar rechten voor hebben. Dus die omvang is nu
vastgelegd.
De voorzitter:
Mevrouw Ouwehand, daar bent u weer!
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ja, voorzitter. Ik had nog een vraag en ik had nog een
opmerking dat dit antwoord weinig goeds belooft. We
hebben vorige week een briefing gekregen over de transitie
naar kringlooplandbouw. Daarin leerden we dat je taboes
moet beslechten. Het taboe is het aantal dieren, het taboe
is "Nederland exportland", het taboe is omvang van
bedrijven. De minister durft daar nog niet erg aan. Mijn
vraag is de volgende. Het kabinet trekt 200 miljoen uit voor
een sanering van de varkenshouderij, maar op dit moment
worden nog steeds vergunningen afgegeven voor nieuwe
megastallen in dat overbelaste gebied. Is dat niet één
maatregel die het kabinet zou kunnen treffen?
Minister Schouten:
Dat betreft de bevoegdheid van de provincie: de provincie
geeft de vergunningen af. Het klopt dat wij een warme
sanering van de varkenshouderij zullen invoeren — u zult
er zeer binnenkort over geïnformeerd worden hoe we dat
willen gaan doen — waarbij de rechten uit de markt zullen
worden gehaald. Het aantal varkens zal daarmee omlaaggaan. Daarin zullen dus ook een aantal bedrijven verdwijnen, waarvan mevrouw Ouwehand nu zegt dat niet goed
te vinden. Maar tegelijkertijd steunt zij wel de warme
sanering. In die zin zit er dus ook wat inconsistentie in haar
eigen verhaal.

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Ouwehand.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ben ik al door mijn spreektijd heen?
De voorzitter:
U bent al door uw spreektijd heen. Maar ik ken u. Ik zie u
zo weer achter de interruptiemicrofoon verschijnen.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik hoor de minister in haar beantwoording in de richting
van mevrouw Ouwehand zeggen dat de groei van het aantal
megastallen, die aan de orde wordt gesteld in deze mondelinge vragen, te wijten is aan de groei van de melkveehouderij. We weten allemaal dat boeren weer koeien hebben
moeten inleveren door de invoering van het fosfaatrechtenstelsel. Betekent dat ook dat de groei van de megastallen
nu gestopt is?

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Laatste vraag. Ik denk dat het niet meer dan logisch is dat
als je de belastingbetaler vraagt om een probleem op te
lossen dat niet had hoeven bestaan als we eerder hadden
ingegrepen, je dan ook zegt: we houden op met megastallen. Mijn laatste vraag is: er wordt 200 miljoen uitgetrokken,
maar daarvan is 60 miljoen subsidie. Garandeert de minister
hier dat dat niet naar uitbreiding of vergroting van bedrijven
of naar megastallen gaat?
Minister Schouten:
De middelen die we hebben vrijgemaakt, gaan over de
verduurzaming van de veehouderij. Dat is ook een thema
waar mevrouw Ouwehand altijd zeer sterk mee bezig is.
Dan gaat het bijvoorbeeld over zaken rondom dierenwelzijn
en emissies. Ik kan me niet voorstellen dat mevrouw
Ouwehand ertegen is dat we daar juist stappen proberen
te zetten.

Minister Schouten:
Ik heb aangegeven dat het grootste deel van de groei in die
periode te verklaren is vanuit de groei van de melkveehouderij. 118 bedrijven betroffen de melkveehouderij. Met de
invoering van het fosfaatrechtenstelsel is er natuurlijk wel

De heer Bisschop (SGP):
De collega's van de Partij voor de Dieren worden niet moe
om af te geven op megastallen. Is de minister het met de
analyse eens dat een deel van de groei naar de megastallen
— wat "megastallen" ook precies mogen zijn — wordt veroorzaakt door toegenomen eisen ten behoeve van investe-

Tweede Kamer

23 april 2019
TK 78

Vragenuur: Vragen Ouwehand

78-5-2

ringen in dierenwelzijn, in emissiereductie en al dat soort
zaken, waardoor men bedrijfsmatig voldoende kostendragers moet hebben om te voldoen aan de eisen die we als
overheid aan deze bedrijven stellen?
Minister Schouten:
Er zijn verschillende factoren. Het is niet één factor die
meespeelt. Het is ook een feit dat er steeds minder
bedrijfsopvolgers zijn. Daarmee neemt het aantal bedrijven
ook af. Ik gaf net het voorbeeld aan over de prijs, die in
sommige sectoren behoorlijk onder druk staat. Men kan
dan produceren als men wat meer massa heeft. Soms zijn
het ook eisen die worden opgelegd. Een set van factoren
speelt daarin mee. Het belangrijkste is dat we er altijd naar
moeten zoeken dat een boer boer kan zijn op de manier
waarop hij dat wil. Daar hebben we kaders voor; die
bestaan. Het is niet zo dat bijvoorbeeld een externe factor
alleen maar tot één bedrijfsmodel kan leiden. Voor die
diversiteit wil ik mij hard maken. Daar is het beleid van het
kabinet ook op gericht.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan ... O, meneer De
Groot heeft nog een vraag.
De heer De Groot (D66):
Voorzitter, ik was druk in overleg met mijn collega over de
koe in de wei. Daar gaat ook precies mijn vraag over. Hoe
groter een melkveehouder is, hoe lastiger het is om die
koeien naar buiten te laten gaan. Dat de koeien naar buiten
gaan, vinden we allemaal wenselijk. De sector vindt dat en
de Kamer wil dat. Ziet de minister toch een grens aan de
omvang van een individuele melkveehouder als het gaat
om weidegang?
Minister Schouten:
De sector heeft zichzelf een doel gesteld ten aanzien van
het percentage weidegang dat zal moeten worden gerealiseerd in de melkveehouderij. Dat hebben ze gehaald. In het
regeerakkoord hebben we daar ook afspraken over gemaakt:
de sector moet de eigen doelen halen. Ik zie gelukkig dat
er positieve ontwikkelingen zijn.
De voorzitter:
Dank u wel.

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Ouwehand

23 april 2019
TK 78

78-5-3