Jong & Anders
Onderzoek naar aandacht voor lesbische,
homo- en bi-jongeren, transgenderjongeren
en jongeren met een intersekse conditie
(LHBTi) in jeugdwelzijn, jeugdzorg en jeugd(L)VB

© november 2014 Nederlands Jeugdinstituut en Movisie Niets uit deze uitgave mag worden
vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op enige
andere wijze zonder voorafgaande schriftelijke toestemming.

In opdracht van
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Auteurs
Michelle Emmen, Anne Addink en Hanneke Felten

Projectgroep
Nederlands Jeugdinstituut: Pieter Paul Bakker (projectleider NJi), Anne Addink en Cynthia Claasen
Movisie: Hanneke Felten (projectleider Movisie), Michelle Emmen en Maurits Boote

Met dank aan
Saskia Keuzenkamp (Movisie) en Bard Briels (Movisie).

Redactie
Catja Cappon, Zuiver Taal

2

Inhoud
1.

Inleiding

4

1.1

Cijfers over omgaan jeugdsector met LHBTi-jongeren ontbreken .................................................. 5

1.2

Zijn de knelpunten juist? .................................................................................................................... 5

1.3

Onderzoek in het kort ......................................................................................................................... 5

1.4

Onderzoeksvragen ............................................................................................................................... 5

1.5

Leeswijzer ............................................................................................................................................ 6

2.

Onderzoeksmethoden

7

2.1

Literatuuronderzoek en ontwikkeling vragenlijst ............................................................................. 7

2.2

Vragenlijstonderzoek .......................................................................................................................... 8

2.3

Expert meeting .................................................................................................................................. 14

3.

Zichtbaarheid van LHBTi-jongeren

16

3.1

Kennis over wat het betekent om LHBT te zijn ............................................................................... 16

3.2

Kennis over specifieke risico’s ...........................................................................................................17

3.3

Weet hebben van LHBT-jongeren .....................................................................................................17

3.4

Combinatie van signaleren en ontmoeten ....................................................................................... 19

3.5

Vermoeden dat jongeren LHBT zijn ................................................................................................ 19

3.6

Weet hebben van jongeren met een intersekse conditie ................................................................. 20

3.7

Antwoord op subvragen over zichtbaarheid van LHBTi-jongeren ................................................. 21

4.

Bespreekbaarheid van LHBT-zijn

23

4.1

Open vraag stellen in een gesprek over verliefdheid en relaties ..................................................... 23

4.2

Vermoeden dat een jongere LHBT is bespreekbaar maken ............................................................ 23

4.3

Redenen om LHBT-zijn niet bespreekbaar te maken ..................................................................... 24

4.4

LHBT bespreekbaar maken in een groep ......................................................................................... 28

4.5

Redenen om LHBT-zijn niet bespreek te maken in een groep ....................................................... 29

4.6

Antwoord op subvraag over bespreekbaarheid van LHBT-zijn ...................................................... 32

3

5.

Inspelen op vragen en behoeften LHBT-jongeren

35

5.1

LHBT-veilig klimaat creëren op de groep ........................................................................................ 35

5.2

Omgaan met behoeften, vragen en problemen................................................................................ 37

5.3

Gespecialiseerde hulp ....................................................................................................................... 38

5.4

Begeleiden van jongeren met een intersekse conditie .................................................................... 40

5.5

Antwoord op subvragen over inspelen op vragen en behoeften ..................................................... 41

6.

Competenties en organisatiebeleid ten aanzien van LHBTi-jongeren

44

6.1

Aanwezige kennis en competenties van professionals .................................................................... 44

6.2

Behoeften en vragen van professionals ............................................................................................ 44

6.3

Organisatiebeleid ten aanzien van LHBT ........................................................................................ 47

6.4

Antwoord op subvragen over competenties en organisatiebeleid .................................................. 48

7.

Conclusies en discussie

49

7.1

Gebrek aan kennis, handelingsperspectief en er is handelingsverlegenheid....................................1

7.4

Seksuele voorkeur niet vanzelfsprekend bespreekbaar .................................................................. 52

7.5

Transgenderjongeren minder in beeld dan LHB-jongeren ............................................................ 52

7.6

LHBT-professionals signaleren vaker LHB-jongeren, niet vaker transgenderjongeren............... 53

7.7

Professionals geven aan kennis te hebben van risico’s LHBT-jongeren, tegelijkertijd
weten ze beperkt hoe te signaleren en te handelen ......................................................................... 53

8.

Aanbevelingen

58

8.1

Aanbevelingen voor verder onderzoek ............................................................................................. 58

8.2.

Aanbevelingen voor de praktijk ........................................................................................................ 59

Literatuur

63

Bijlagen
Bijlage 1. Onderzoeksopdracht ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport ....................................... 67
Bijlage 2. Literatuuronderzoek ........................................................................................................................... 68
Bijlage 3. Vragenlijst voor professionals in de jeugdsector .............................................................................. 77
Bijlage 4. Deelnemers expertgroep .................................................................................................................... 86

4

1. Inleiding
1.1 Cijfers over omgaan jeugdsector met LHBTi-jongeren ontbreken
Recent is in Nederland een eerste rapport verschenen over de rechten van kinderen en jongeren die
lesbische, homo-, bi- en/of transgendergevoelens1 of een intersekse conditie2 hebben, hierna LHBTi
genoemd (Van Rossenberg, 2013). Dit rapport constateert dat ouders, docenten en hulpverleners
veel handelingsverlegenheid ervaren in de omgang met deze jongeren. Dit heeft een negatieve
impact op de veiligheid en het welbevinden van deze groep. Ook de Kinderrechtenmonitor 2013 wijst
op problemen die LHBTi-jongeren tegenkomen op het gebied van psychische gezondheid,
discriminatie en pesten. Volgens het rapport is er een ‘blinde vlek’ als het gaat om LHBTi-jongeren,
hun problemen en het verhoogd risico op slachtofferschap en psychische problematiek. Professionals
in de jeugdsector signaleren de problemen van LHBTi-jongeren vaak niet en ervaren
handelingsverlegenheid in het bespreken van en omgaan met het thema LHBTi.
Cijfers over deze knelpunten in jeugdzorg en jeugdwelzijn ontbreken tot nu toe. Daarom heeft het
ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan het Nederlands Jeugdinstituut en Movisie de
opdracht gegeven om hier onderzoek naar te doen.
1.2 Zijn de knelpunten juist?
In dit onderzoek wordt gekeken of de knelpunten voor de doelgroep LHBTi-jongeren tussen 12 en 23
jaar daadwerkelijk bestaan. Doel van het onderzoek is om in beeld te krijgen in welke mate LHBTijongeren zichtbaar zijn voor de professionals in de jeugdsector, of het thema seksuele en gender
diversiteit bespreekbaar is en of de professionals inspelen op specifieke problematiek en behoeften
van LHBTi-jongeren.
1.3 Onderzoek in het kort
We hebben een kwantitatief vragenlijstonderzoek uitgevoerd onder professionals in de sectoren
jeugdzorg (ambulant en residentieel), jeugdwelzijn, jeugd-(L)VB en jeugd-GGZ. Op basis van
literatuuronderzoek (zie bijlage 2) naar LHBTi-jongeren in jeugdzorg en jeugdwelzijn hebben we een
digitale vragenlijst ontwikkeld. Deze is door 421 professionals in de jeugdsector ingevuld. Dit
onderzoek is aangevuld door een expertmeeting waar we de experts vragen hebben gesteld naar
aanleiding van de kwantitatieve onderzoeksresultaten.
1.4 Onderzoeksvragen
Dit onderzoek is een cijfermatige onderbouwing van de vermoedelijke knelpunten in de aandacht
voor LHBTi-jongeren in de jeugdsector. De hoofdvraag van het onderzoek luidt dan ook:
In hoeverre en op welke manier hebben professionals werkzaam in de jeugdwelzijnssector, de
jeugdzorg, de jeugd-(L)VB sector en de jeugd-GGZ aandacht voor het bestaan, de specifieke risico’s,
behoeften en problemen van LHBTi-jongeren?

1 Transgender is een verzamelterm voor alle personen bij wie de biologische aanduiding ‘man’ of ‘vrouw’ niet
vanzelfsprekend overeenkomt met hun lichamelijke situatie en/of genderidentiteit: het gevoel man, vrouw of
iets anders te zijn.
2 Met een intersekse conditie, ook wel DSD genoemd, wordt bedoeld dat de ontwikkeling van chromosomale,
geslachtsklieren en / of anatomisch geslacht verschilt van de norm (van Lisdonk, 2012).

5

De hoofdvraag is beantwoord aan de hand van negen subvragen. Die subvragen vallen respectievelijk
onder de thema’s ‘signaleren’, ‘bespreken’, ‘handelen’ en ‘randvoorwaarden’. Een deel van de
subvragen heeft betrekking op alleen LHBT jongeren. Subvraag 2, 5 en 8 hebben ook betrekking op
jongeren met een intersekse conditie. In paragraaf 2.1 wordt deze keuze toegelicht.
Signaleren
Subvraag 1

In hoeverre hebben deze professionals kennis over de verschillen in seksuele
voorkeur en gender die er kunnen bestaan tussen jongeren?

Subvraag 2

In hoeverre hebben deze professionals weet van het (mogelijk) LHBTi zijn van
jongeren waar zij mee werken?

Subvraag 3

In hoeverre hebben deze professionals kennis over behoeften, problemen en de
specifieke risico’s van LHBT jongeren?

Bespreken
Subvraag 4

Handelen
Subvraag 5

Bespreken deze professionals (mogelijke) LHBT-gevoelens/identiteit/conditie en
gerelateerde vragen en problemen met individuele jongeren? In hoeverre voelen
zij zich voldoende vaardig om deze onderwerpen bespreekbaar te maken?

Op welke manier gaan deze professionals om met (mogelijke) LHBTi-behoeften,
vragen en problemen van individuele jongeren?

Subvraag 6

In hoeverre zetten professionals die groepen van jongeren begeleiden, zich in
voor een LHBT-vriendelijk klimaat onder jongeren?

Subvraag 7

In hoeverre weten professionals gespecialiseerde hulpverlening voor LHBTjongeren te vinden en verwijzen zij hier naar door?

Randvoorwaarden
Subvraag 8
Welke vragen en opleidingsbehoeften hebben deze professionals met betrekking
tot het signaleren, bespreken en omgaan met LHBTi-jongeren en verschillen in
seksuele voorkeur en gender?
Subvraag 9

In hoeverre voelen deze professionals zich gesteund of belemmerd door het
beleid en de cultuur van de organisatie waar zij werken in het omgaan met
LHBT-jongeren?

1.5 Leeswijzer
Dit rapport doet verslag van het onderzoek en geeft antwoord op de onderzoeksvragen. In hoofdstuk
2 worden de gebruikte onderzoeksmethoden beschreven. De resultaten van het literatuuronderzoek
hebben geen plek in het rapport, maar zijn als bijlage opgenomen (bijlage 2). In hoofdstuk 3 tot en
met 6 worden de resultaten van het kwantitatieve vragenlijstonderzoek en het aanvullende
kwalitatieve groepsinterview gepresenteerd. In hoofdstuk 7 komen de resultaten van het
literatuuronderzoek, het kwantitatieve en kwalitatieve onderzoek bij elkaar in de conclusies. In de
conclusies wordt ook aandacht besteed aan discussie. Het rapport sluit in hoofdstuk 8 af met
aanbevelingen voor de opdrachtgever.

6

2. Onderzoeksmethoden
In dit hoofdstuk worden de opzet en uitvoering van het onderzoek beschreven. Om de
onderzoeksvragen te beantwoorden is gekozen voor een opzet in drie methoden:
1. Literatuuronderzoek naar cijfers, knelpunten en aandachtspunten rond de doelgroep LHBTijongeren in de jeugdsector als basis voor het kwantitatief vragenlijstonderzoek.
2. Kwantitatief vragenlijstonderzoek onder professionals in de jeugdsector in de vorm van een
gestructureerde digitale enquête met gesloten vragen met antwoord categorieën.
3. Kwalitatief onderzoek in de vorm van een expertmeeting, waar de resultaten van het
kwantitatieve vragenlijstonderzoek ter bespreking en verklaring zijn voorgelegd aan een
expertgroep.
2.1 Literatuuronderzoek en ontwikkeling vragenlijst
Aan het begin van het onderzoek is literatuuronderzoek gedaan naar de doelgroep LHBTi-jongeren
in de jeugdsector. Hierbij zijn de onderzoeksvragen leidend geweest. Het ordenen van al eerder
bekend Nederlands onderzoek naar LHBTi-jongeren in de sectoren jeugdwelzijn, jeugdzorg en
jeugd(L)VB vormde de start. Daarnaast is via Google Scholar, PubMed en PiCarta (zoeksystemen)
gezocht naar literatuur, waarbij de focus lag op online beschikbare wetenschappelijke literatuur. Uit
dit onderzoek blijkt dat er in Nederland nauwelijks onderzoeken gedaan zijn naar LHBTi-jongeren in
de jeugdsector.

Buitenlandse literatuur over LHBTi-jongeren
De Nederlandse literatuur over LHBTi-jongeren in de jeugdsector is beperkt. Daarom is ook gekeken naar
Engelstalige wetenschappelijke artikelen uit het buitenland die gaan over de omgang van professionals met
LHBTi-jongeren. Omdat jeugdwelzijn, jeugdzorg, jeugd-(L)VB en jeugd- GGZ in het buitenland anders is
georganiseerd dan in Nederland is breder gekeken naar de sector zorg en welzijn. Het is een gegeven dat de
acceptatie van LHBT’s in het buitenland over het algemeen lager is dan in Nederland. Resultaten uit
buitenlands onderzoek kunnen niet één op één overgenomen worden voor de Nederlandse situatie maar laat wel
zien wat al onderzocht is over de omgang van professionals met LHBTi’s.

Een globaal overzicht van de meest gebruikte zoektermen:
Jeugdzorg homo
Jeugdzorg LHBT
Jeugdzorg transgender
Jongerenwerk homo
Jongerenwerk LHBT
Hulpverlening LHBT
Jongerenwerk transgender
Hulpverlening transgender
Jongerenwerk intersekse
Hulpverlening intersekse
Jeugdzorg jongeren intersekse conditie

Youth care homosexuality
Youth care LGBT
Health care LGBT
Health care homosexuality
Social work homosexuality
LGBT Social work
Social work intersex
Youth care intersex

Op basis van het literatuuronderzoek en de onderzoeksvragen is een vragenlijst ontwikkeld. Deze
heeft de vorm van een gestructureerde digitale enquête met gesloten vragen met
antwoordcategorieën. Voor iedere onderzoeksvraag (zie pagina 6) zijn enkele vragen opgenomen en
aan het eind van de enquête zijn enkele demografische gegevens van de respondenten gevraagd. Dit

7

zijn de eigen seksuele voorkeur, gender, religieuze achtergrond en de sector waarin de respondent
werkzaam is. Uit eerder onderzoek is bekend dat deze demografische kenmerken van invloed zijn op
de kennis, vaardigheden en houding van mensen ten aanzien van LHBT-jongeren.

Jongeren met een intersekse conditie
LHBT is een afkorting voor lesbisch, homo, bi, transgender. Soms wordt LHBTi gebruikt. Dit is een afkorting
voor lesbisch, homo, bi, transgender en mensen met een intersekse conditie.
Het toevoegen van de ‘i’ van intersekse conditie aan de alliantie tussen lesbische vrouwen, homomannen,
biseksuelen en transgenders is (nog) niet gebruikelijk. Nederland kent nog geen LHBTi-beleid. Wel kennen we
sinds de jaren 80 een lesbisch- en homo-emancipatiebeleid en later LHBT-emancipatiebeleid.
Mensen met een intersekse conditie worden voor het eerst in beleidskringen buiten de gezondheidszorg
genoemd in de hoofdlijnenbrief emancipatiebeleid van minister Bussemaker van het ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (2013-2016). Daarin staat: “in overleg met direct betrokken patiëntenorganisaties
verken ik of er maatschappelijke knelpunten zijn en of deze een emancipatie-aspect hebben” (TK 2012/2013).
Deze verkenning- uitgevoerd door het Sociaal en Cultureel Planbureau - is uitgemond in het eerste nietmedische rapport in Nederland over mensen met een intersekse conditie.
In het SCP rapport komt naar voren dat bij de meeste mensen met een intersekse conditie een alliantie met
LHBT’s niet de voorkeur heeft. Tot nu toe is geen (niet-medisch) onderzoek gedaan onder jongeren met een
intersekse conditie in Nederland. Het SCP rapport en buitenlandse onderzoeken (zie bijlage 2 voor het
literatuuronderzoek) laten zien dat heel weinig professionals bekend zijn met het bestaan van mensen met een
intersekse conditie. Ook zien mensen met een intersekse conditie zichzelf vaak niet als groep. Daarnaast zien zij
weinig raakvlakken met de LHBT-groep (van Lisdonk, 2014).
De verwachting is dat professionals in de jeugdsector jongeren met een intersekse conditie niet zien of zelfs niet
weten wat een intersekse conditie is. Het is daardoor niet mogelijk om te onderzoeken hoe zij omgaan met de
specifieke vragen en behoeften van deze jongeren.
Om deze redenen is er voor gekozen om de doelgroep jongeren met een intersekse conditie niet integraal mee te
nemen in dit onderzoek . Wel is de literatuur over de niet-medische situatie van deze jongeren verkend.
Daarnaast zijn in vragenlijst drie vragen opgenomen met betrekking tot de subvragen 2, 5 en 8 om uit te zoeken
in welke mate professionals in de jeugdsector bekend zijn met deze groep.

De concept vragenlijst is getest onder vijf professionals uit de jeugdsector. Twee potentiële
respondenten deden dat in de vorm van een cognitief interview: zij vulden de vragenlijst hardop in,
terwijl er een onderzoeker mee luisterde. Daarnaast hebben drie respondenten zelf de vragenlijst
ingevuld. Deze is achteraf doorgesproken met de onderzoeker om na te gaan welke problemen,
vragen en onduidelijkheden zij tegenkwamen bij het invullen van de lijst. Op basis van deze test zijn
formuleringen aangepast, en is bij enkele vragen ruimte toegevoegd om een toelichting te geven.
2.2 Vragenlijstonderzoek
2.2.1. Professionals in de jeugdsector als doelgroep
De profijtgroep van dit onderzoek zijn LHBTi-jongeren tussen 12 en 23 jaar. Er is gekozen voor deze
minimale leeftijd omdat er vanaf deze leeftijd Nederlands onderzoek en cijfers zijn over (de situatie
van) LHBTi-jongeren. De maximale leeftijd is 23 jaar omdat dit de groep is waar professionals in de
sectoren jeugdwelzijn, jeugdzorg, jeugd-(L)VB en jeugd-GGZ mee werken.

8

Hoeveel LHBTi-jongeren zijn er ?
Lesbisch, homo en bi
Uit een representatief onderzoek onder de Nederlandse bevolking blijkt dat ongeveer één op de zes vrouwen als
niet-hetero kan worden getypeerd en voor mannen is dat één op de elf (Keuzenkamp & van Lisdonk, 2012).
Transgender
Tussen de 0,4% en 0,8% van de mensen die bij de geboorte als man is aangeduid voelt zich meer vrouw en
overweegt om hiervoor operaties te ondergaan (Keuzenkamp, 2010). Eén op de 167 geboren mannen is
transvrouw. Eén op de vijfhonderd geboren vrouwen is transman (Kuyper, 2012).
Mensen met een intersekse conditie
Het SCP schat dat 0,5% van de mensen een vorm van intersekse/DSD heeft (Lisdonk, 2014). Er zijn ook hogere
schattingen. De schatting van het SCP komt neer op één op de tweehonderd.

De doelgroep van het onderzoek zijn professionals in de jeugdwelzijnssector, de jeugdzorg
(ambulant, residentieel) , de jeugd-(L)VB en de jeugd-GGZ. In het onderzoek zijn alleen
professionals gehoord en niet de jongeren zelf. Onder professionals worden alle medewerkers die in
dienst zijn van de organisatie verstaan, behalve ondersteunend en facilitair personeel.
1)

Jeugdwelzijn

Onder jeugdwelzijnswerk worden aanbieders verstaan die zich richten op groepsgerichte en
individuele begeleiding van jeugdigen met inzet van beroepskrachten en vrijwilligers, grotendeels
gefinancierd door gemeenten. Jeugdwelzijnswerk is een verzamelnaam voor een gevarieerd
basisaanbod van sociaal-culturele voorzieningen. Daaronder vallen tiener- en jongerenwerk, met een
grote rol voor activiteiten die preventie van problemen tot doel hebben. Er zijn actuele geen cijfers
beschikbaar over het aantal werknemers in de sector jeugdwelzijn. De meest recente cijfers die
beschikbaar zijn, hebben zowel betrekking op professionals in de sector jeugdwelzijn als in de
kinderopvang. In 2013 zijn in deze sectoren 178.375 professional werkzaam3.
2) Jeugdzorg
Onder jeugdzorg (ambulant en residentieel) worden Bureau Jeugdzorg en jeugdzorgaanbieders
verstaan, ofwel instellingen voor jeugd en opvoedhulp, instellingen voor pleegzorg, instellingen voor
JeugdzorgPlus en justitiële jeugdinrichtingen. De meest recente cijfers uit 2013 laten zien dat er
31.841 professionals werkzaam zijn in de jeugdzorg.
3)

Jeugd-(L)VB

Onder jeugd-(L)VB worden MEE organisaties, orthopedagogische behandelcentra, multifunctionele
centra en instellingen verstaan. De meest recente cijfers over deze sector uit 2013 hebben betrekking
op de gehandicapte sector. Er zijn 162.176 professionals die met deze totale doelgroep werken. Het is
niet bekend welk deel van deze professionals werken met (L)VB-jeugd.

3 Informatie over het aantal professionals werkzaam in zorg en welzijn is afkomstig van http://www.azwinfo.nl/

9

2.2.2. Werving respondenten en dataverzameling
Er bestaat geen bestand met namen en contactgegevens van mensen die werkzaam zijn in de
onderzochte sectoren. De respondenten zijn daarom geworven door de vragenlijst op verschillende
manieren onder de aandacht van de doelgroep te brengen.
De volgende acties zijn ondernomen:
• Via koepelorganisaties en netwerken zoals de Beroepsvereniging Jongerenwerk (BV Jong), de
MOgroep en het Kennisnetwerk LVB, is breed aangekondigd dat het onderzoek plaatsvond. Zij
hebben de link naar de vragenlijst onder de bij hen aangesloten professionals verspreid.
• Instellingen en professionals uit het adressenbestand van Movisie en het Nederlands
Jeugdinstituut zijn per mail benaderd met het verzoek zelf de vragenlijst in te vullen of om de
vragenlijst te verspreiden onder leden of medewerkers. Er zijn aan 868 adressen mails
verstuurd.
• Er zijn banners geplaatst op websites voor de doelgroep, waaronder de websites van het
Nederlands Jeugdinstituut en Movisie.
• In digitale nieuwsbrieven van het Nederlands Jeugdinstituut en Movisie is aandacht besteed aan
dit onderzoek, en is ook de vragenlijst als link gedeeld.
• Op social media als Twitter en Facebook is de link naar de vragenlijst diverse malen gepost en
gedeeld via onder meer de accounts van het Nederlands Jeugdinstituut, Movisie en de betrokken
onderzoekers.
De vragenlijst is via al deze kanalen aangekondigd als een online enquête onder de noemer ‘seksuele
en genderdiversiteit onder jongeren’. Er is gekozen voor deze algemene benaming om te voorkomen
dat alleen professionals met interesse in het onderwerp LHBTi de vragenlijst zouden invullen. Om
het belang van deelname te onderstrepen is in de oproep aangegeven dat de staatssecretaris en het
ministerie van VWS opdracht hadden gegeven voor dit onderzoek. De vragenlijst is met behulp van
het online programma, Formdesk, uitgezet. De dataverzameling vond plaats gedurende bijna zes
werkweken van 25 juli tot 4 september 2014.
2.2.3. Onderzoeksgroep
In totaal zijn er 440 vragenlijsten ingevuld. Van negentien respondenten werd duidelijk dat zij niet
tot de doelgroep van het onderzoek behoorden. Zij zijn niet werkzaam in één van de drie sectoren.
Het zijn onder andere respondenten die werkzaam zijn in het onderwijs, de jeugdgezondheidszorg of
de belangenorganisatie COC. Deze vragenlijsten zijn niet meegenomen in het onderzoek.
Respondenten uit de jeugd-GGZ zijn wel mee genomen in het onderzoek, omdat hun werk grote
overeenkomsten vertoont met het werk in de andere sectoren. De analyse is gebaseerd op 421 geldige
vragenlijsten.
De onderzoeksgroep bestaat uit 421 respondenten. In deze paragraaf worden de kenmerken van de
respondenten beschreven:
Leeftijd en sekse
De gemiddelde leeftijd van de respondenten is 38,5 jaar (SD=10,7). De jongste respondent is 21 en
de oudste 68. De grootste groep respondenten heeft een leeftijd van 25 tot 35 jaar (45%). Van de 421
respondenten zijn 316 respondenten vrouw (75%),104 respondenten zijn man (24,7%) en één
respondent is transgender.

10

Sector en functie
De grootste groep respondenten bestaat uit professionals in de sector jeugdzorg (Tabel 2.1). Deze
groep bestaat uit professionals werkzaam in jeugdbescherming en jeugdreclassering zoals
gezinsvoogden, medewerkers van het AMK en de Raad voor de Kinderbescherming (48
respondenten), in de ambulante jeugdzorg (103 respondenten), in de residentiële jeugdzorg (67
respondenten) en professionals die in meerdere vormen (13 respondenten) of specifieke vormen van
jeugdzorg werkzaam zijn (11 respondenten).
Tabel 2.1 Ik werk in de sector(en)…
Aantal
Jeugdwelzijn
Jeugdzorg
Jeugd LVB
Jeugd GGZ
Combinatie van sectoren
Totaal

64
229
84
31
13
421

% van totaal
N=421
15%
55%
20%
7%
3%
100%

De meeste respondenten - in totaal 364 (87%) - hebben een uitvoerende functie. De overige 57
respondenten (13%) hebben een andere functie: 9% heeft een inhoudelijke staf functie
(beleidsmedewerkers, gedragswetenschappers e.d.) en 4% een management- of leidinggevende
functie.
Individueel of met groepen
Iets meer dan de helft van de respondenten werkt (ook) met groepen jongeren. Iets minder dan de
helft werkt alleen met individuele jongeren. Van de respondenten werkzaam in de sector jeugdzorg
werkt meer dan de helft niet met groepen jeugdigen. Ook van de respondenten uit de jeugd GGZ
werkt iets meer dan de helft alleen met individuele jeugdigen. De respondenten in de sector
jeugdwelzijn en Jeugd-(L)VB werken juist vaker met groepen (Tabel 2.2).
Tabel 2.2 Ik werk met groepen of individuele jongeren

Groepen
jongeren
Individuele
jongeren
Totaal

Alle
respondenten
217
52%

Jeugdwelzijn

Jeugdzorg

Jeugd LVB

Jeugd GGZ

40

63%

90

39%

63

75%

15

48%

Combinatie
sectoren
9
69%

204

48%

24

37%

139

61%

21

25%

16

52%

4

31%

421

100%

64

100%

229

100%

84

100%

31

100%

13

100%

De meeste respondenten werken met jongeren uit meerdere leeftijdsgroepen (Tabel 2.3). Van de 421
respondenten werken 91 respondenten met jongeren uit alle leeftijdscategorieën. Er zijn 18
respondenten (4%) die maar met één leeftijdsgroep werkt, waarvan 6 respondenten alleen met de
jongste groep te maken hebben. Dit betekent dat het merendeel van de respondenten met een brede
leeftijdsgroep werkt.

11

Tabel 2.3 Ik werk met jongeren in de leeftijdsgroep(en)…

Ja
Nee
Totaal

12-13 jaar
324
77%
97
23%
421
100%

14-15 jaar
345
82%
76
18%
421
100%

16-17 jaar
373
89%
48
11%
421
100%

18-21 jaar
282
67%
139
33%
421
100%

21 – 23 jaar
142
34%
279
66%
421
100%

Opleiding
De respondenten zijn hoog opgeleid. Bijna driekwart heeft een HBO-opleiding en bijna een kwart
heeft een wetenschappelijke opleiding (Tabel 2.4).
Tabel 2.4 Mijn hoogste afgeronde opleiding is…
Aantal
Voortgezet onderwijs
MBO
HBO
HBO plus
WO
WO plus
Totaal

7
2
296
8
100
4
421

% van totaal
N=421
2%
1%
70%
2%
24%
1%
100%

Religie
Driekwart van de respondenten beschouwt zich zelf niet als religieus. Een kwart zegt religieus te zijn.
De grootste groep is Protestants-Christelijk. Twintig respondenten (5%) zeggen wel religieus te zijn
maar niet gebonden aan een bepaalde kerk of religie. Van de 421 respondenten werken er 22 (5 %) in
een instelling met een religieuze identiteit (Tabel 2.5).
Tabel 2.5 Religie

Aantal
Niet religieus
Protestants-Christelijk
Katholiek
Islamitisch
Anders
Religieus maar geen kerk of religie
Totaal

% van totaal
N=421
76%
12%
4%
2%
1%
5%
100%

320
53
17
7
4
20
421

Seksuele voorkeur en gender identiteit
Aan de respondenten is gevraagd tot welke groep zij zich zelf rekenen met betrekking tot seksuele
voorkeur en genderidentiteit. Kortom: de respondenten hebben aangegeven of ze zelf tot de LHBTigroep behoren (Tabel 2.6). Het was mogelijk om meerdere antwoorden te kiezen. Van de 421
respondenten beschouwt de meerderheid zichzelf als hetero (81%). 19% zegt dat zij zichzelf
beschouwen als homo, lesbisch, bi, queer4 of transgender (of een combinatie). Geen van de
respondenten heeft de optie persoon (man of vrouw), met intersekse conditie/SD aangekruist.

4 Verzamelnaam voor iedereen die de bestaande man/vrouw- en homo/hetero-hokjes te beperkend vindt.

12

Tabel 2.6 Seksuele identiteit

Aantal
Hetero
Homo
Lesbisch
Bi
Queer
Transgender
Intersekse conditie
Geen antwoord
Toelichting/anders

343
10
28
19
15
2
0
10
8

% van totaal
N=421
81%
2%
7%
5%
4%
1%
0%
2%
2%

2.2.4. Representativiteit
Om een beeld te krijgen van de representativiteit van de onderzoeksgroep is een globale vergelijking
gemaakt met -voor zover bekend- de gegevens over kenmerken van de totale populatie professionals
in de sectoren.
De gemiddelde leeftijd komt ongeveer overeen met de gemiddelde leeftijd van werknemers in de
branche jeugdzorg (38,4), de branche welzijn, jeugd en kinderopvang (37,9) en de branche
gehandicaptenzorg (38,4). Het percentage vrouwen in de onderzoeksgroep komt ook overeen met
het aandeel vrouwelijke werknemers in de branches jeugdzorg en de gehandicaptenzorg. In de
branche welzijn, jeugd en kinderopvang is het aandeel mannelijke werknemers hoger5.
Doordat precieze cijfers ontbreken over het aantal werknemers in de sector jeugdwelzijn en de
jeugd-(L)VB is niet goed te bepalen of de steekproef in dit opzicht representatief is. De indruk is dat
de sector jeugdzorg oververtegenwoordigd is.
Het opleidingsniveau verschilt per branche. Een schatting van de MOgroep uit 2009 is dat ongeveer
55% van de jongerenwerkers HBO is opgeleid. In de jeugdzorg is het percentage HBO geschoolden
92%. De respondenten in dit onderzoek zijn dus veel vaker hoger opgeleid.
Over religie van werknemers in zorg en welzijn zijn geen gegevens bekend. Gegevens over het
percentage werknemers in de sectoren die lesbisch, homo bi of transgender zijn of een intersekse
conditie hebben, zijn eveneens niet bekend. Uit een representatief onderzoek onder de Nederlandse
bevolking blijkt dat 3% van de mannen en 1% van de vrouwen zich uitsluitend tot de eigen sekse
voelt aangetrokken en dat 6% van de mannen en 15% van de vrouwen enigszins of evenveel op de
eigen sekse is gericht. (Keuzenkamp, van Lisdonk, 2012) Het aandeel LHBT’s in de onderzoeksgroep
is daarmee groter dan het aandeel LHBT’s in de Nederlandse bevolking.
Uit literatuur komen een aantal persoonlijke kenmerken naar voren die van invloed zijn op de
houding ten opzichte van LHBT. Streng gelovigen, mannen, mensen met een laag opleidingsniveau
en jongeren hebben een minder positieve houding ten opzichte van LHBT. Daarnaast is het
aannemelijk dat de groep LHBT’s een positieve houding heeft ten opzichte van LHBT. Gezien de
oververtegenwoordiging van respondenten die lesbisch, homo bi- of transgender zijn, van
respondenten met een hoog opleidingsniveau en in welzijn, jeugd en kinderopvang ook van
vrouwelijke respondenten, moet bij de interpretatie van de resultaten rekening gehouden worden

5 Informatie over de arbeidsmarktsituatie van de onderzoeksgroep is afkomstig van http://www.azwinfo.nl/

13

met een mogelijke vertekening. De houding van respondenten in de steekproef is wellicht positiever
dan van de totale groep professionals in de sectoren.
2.2.5. Analyse
De gegevens zijn online verzameld met behulp van Formdesk. De analyse is met SPSS uitgevoerd.
Van de gesloten antwoordcategorieën zijn frequentieverdelingen gemaakt. De open antwoorden zijn
op twee manieren geanalyseerd. Bij een deel van de vragen zijn de antwoorden gecodeerd en
ondergebracht in bestaande of in nieuwe categorieën (bij de vragen over kenmerken van
respondenten). Bij een deel van de vragen is een kwalitatieve analyse gemaakt van de antwoorden.
Dit betreft vragen naar de redenen om LHBT niet (altijd) te bespreken.
Standaard is gekeken of er een verschil is in de resultaten tussen de LHBT en niet-LHBT
respondenten. De niet-LHBT groep bestaat uit respondenten die hebben aangegeven dat zij hetero
zijn en daarnaast niet hebben aangegeven ook tot een andere groep te behoren. De LHBT groep
bestaat uit respondenten die homo, lesbisch, bi, queer, transgender of anders zijn of geen antwoord
hebben gegeven (Tabel 2.7). Met de chi kwadraat toets is gekeken of deze verschillen significant zijn.
Tabel 2.7 LHBT of niet LHBT

Aantal
Niet LHBT
LHBT
Totaal

338
83
421

% van totaal
N=421
80%
20%
100%

Ook is in de analyse nagegaan of er verschillen bestaan tussen sectoren in de wijze waarop met
LHBT-jongeren wordt omgegaan. In het rapport worden deze resultaten weergegeven wanneer ze
significant verschillen.
2.3 Expert meeting
De resultaten van het kwantitatieve vragenlijstonderzoek zijn in een expertmeeting voorgelegd aan
een expertgroep die bestond uit professionals uit de jeugdzorgsector en experts op het gebied van
(het welzijn van) LHBTi-jongeren. Deze paragraaf doet verslag van deze onderzoeksmethoden.
2.3.1. Werving en dataverzameling
De respondenten van de expertmeeting zijn via mail uitgenodigd om deel te nemen. De
wervingstekst is als volgt:

Uitnodiging expertmeeting
Bij deze willen we u graag uitnodigen voor deelname aan een expertmeeting over LHBTi-jongeren in de
jeugdzorg (ambulant en residentieel) de jeugd-(L)VB, jeugdwelzijn en jeugd-GGZ. Wij vragen u omdat u
deskundig bent ten aanzien van één van deze sectoren of omdat u deskundig bent ten aanzien van de situatie
van LHBTi-jeugd. Op de expertmeeting bespreken wij graag de opvallende resultaten met u. Wij zijn benieuwd
naar uw visie en reflectie.

Bij de expertmeeting is gebruik gemaakt van een semi-gestructureerd groepsinterview. Op grond van
de resultaten uit de enquête is vastgesteld over welke onderwerpen in de expert meeting gesproken
moest worden. Tijdens de expertmeeting zijn om deze topics heen gespreksrondes opgezet. Over
ieder topic zijn de volgende vier vragen gesteld:

14

Vier centrale vragen
1.
Herkent u deze resultaten?
2.
Hoe zou u deze resultaten verklaren?
3.
Zouden deze resultaten volgens u beter moeten?
4.
Zo ja, hoe zou dat verbeteren eruit kunnen zien?

Bij het selecteren van de deelnemers voor de expertmeeting stond een zo’n gevarieerd mogelijke
groep centraal wat betreft uitvoerende professionals, wetenschappers, specialistische hulpverlening,
wel en niet-LHBTi. Aan de meeting deden tien personen mee. Drie van hen zijn experts in de LHBTispecifieke hulpverlening en vier van hen zijn experts uit de jeugdsector. Daarnaast nam een
vertegenwoordiger van de belangenorganisatie voor mensen met een intersekse conditie, een expert
van een kenniscentrum rond seksualiteit en een trainer die bijscholing geeft over LHBT aan
professionals die met jongeren werken, deel6.

6 Zie voor de gehele deelnemerslijst bijlage 4.

15

3. Zichtbaarheid van LHBTi-jongeren
In dit hoofdstuk worden de resultaten gepresenteerd uit het literatuuronderzoek, het
vragenlijstonderzoek en de expertmeeting die gaan over de zichtbaarheid van LHBT-jongeren, en de
specifieke problemen waar zij mee te maken kunnen krijgen. Ook de jongeren met een intersekse
conditie komen aanbod: in hoeverre merken professionals deze doelgroep op? Op het einde van dit
hoofdstuk worden de resultaten samengevat door het beantwoorden van de eerste drie subvragen.
Subvraag 1

In hoeverre hebben deze professionals kennis over de verschillen in seksuele
voorkeur en gender die er bestaan tussen jongeren?

Subvraag 2

In hoeverre hebben deze professionals weet van het (mogelijk) LHBTi zijn van
jongeren waar zij mee werken?

Subvraag 3

In hoeverre hebben deze professionals kennis over behoeften, problemen en de
specifieke risico’s van LHBT-jongeren?

3.1 Kennis over wat het betekent om LHBT te zijn
Literatuur uit de VS laat zien dat het kennisniveau van professionals in zorg en welzijn ten aanzien
van LHBT’s en hun specifieke risico’s, problemen en behoeften te wensen over laat (East &
Rayess,1998; Sanchez et al., 2006). Om na te gaan of de 421 respondenten in het kwantitatieve
onderzoek weten dat jongeren kunnen worstelen met de seksuele voorkeur en genderidentiteit en of
zij die worsteling vervolgens opmerken, is de vraag voorgelegd of zij weten hoe je een dergelijke
worsteling signaleert (Tabel 3.1).
Tabel 3.1 Ik weet hoe je signaleert dat een jongere worstelt met lesbische, homo- en bi- gevoelens

Helemaal mee eens
Mee eens
Oneens
Helemaal mee oneens
Totaal

Alle respondenten
Aantal
% van totaal
N=421
12
3%
234
56%
169
40%
6
1%
421
100%

LHBT respondenten
Aantal
% van totaal
N=83
6
7%
52
63%
24
29%
1
1%
83
100%

Niet LHBT-respondenten
Aantal
% van totaal
N=338
6
2%
182
54%
145
43%
5
1%
338
100%

De tabel laat zien dat 59% van alle respondenten weet hoe je signaleert dat een jongere worstelt met
lesbische, homo- of bi-gevoelens. 41% van alle respondenten weet niet hoe je dat signaleert. De
cijfers voor de respondenten die zelf LHBT zijn wijken af: respondenten uit de LHBT-groep geven
significant vaker aan dat zij weten hoe je signaleert dat een jongere worstelt met lesbische, homo- of
bi-gevoelens (Chi-kwadraat 5,58, df1, p<0,5). In de kolommen over respondenten die zelf LHBT zijn
en de niet-LHBT respondenten zijn de verschillen tussen beide groepen zichtbaar: 70% van de
LHBT-respondenten weet hoe je signaleert dat een jongere worstelt met lesbische, homo- of bigevoelens ten opzichte van 56% van de niet LHBT-respondenten.
Dezelfde vraag over het signaleren van een worsteling is gesteld over transgenderjongeren (Tabel
3.2). Bijna twee derde van de respondenten (64%) geeft aan niet (goed) te weten hoe je signaleert dat
een jongere worstelt met transgendergevoelens. De respondenten die zelf LHBT-zijn geven niet
significant vaker aan dat zij wel weten hoe je kunt signaleren dat een jongere worstelt met
transgender gevoelens.

16

Tabel 3.2 Ik weet hoe je signaleert dat een jongere worstelt met transgendergevoelens

Aantal
Helemaal mee eens
Mee eens
Mee oneens
Helemaal mee oneens
Totaal

6
147
232
36
421

% van totaal
N=421
1%
35%
55%
9%
100%

3.2 Kennis over specifieke risico’s
Onderzoek in de VS laat zien dat meer dan een kwart van de onderzochte huisartsen niet geloofde
dat het suïcidecijfer veel hoger is onder homo’s, lesbische vrouwen en biseksuelen (East & Rayess,
1998). Ook komt naar voren dat de meeste onderzochte medische studenten geen weet hebben van
de hogere risico’s die LHBT’s lopen op het gebied van geestelijke gezondheid (Sanchez et al. 2006).
Daarom hebben we gevraagd of de Nederlandse respondenten bekend zijn met het risico dat LHBTjongeren lopen op depressie en zelfmoord (Tabel 3.3).
Tabel 3.3 Ik ben bekend met het hogere risico van LHBT-jongeren op depressie en zelfmoord

Ja, dit was bij mij bekend
Nee, ik lees dit voor het eerst
Totaal

Lesbische, homo- en bi-jongeren
373
89%
48
11%
421
100%

Transgender jongeren
380
90%
41
10%
421
100%

Het overgrote deel van de respondenten (89% en 90%) geeft aan bekend te zijn met het risico dat
LHBT-jongeren hebben op depressie en zelfmoord.
3.3 Weet hebben van LHBT-jongeren
De jongerenwerkers die in het onderzoek van Boer et al. (2009) aan het woord komen, geven aan dat
zij in hun groepen nooit homo’s tegenkomen. De respondenten is gevraagd of zij LHBT-jongeren
tegenkomen in hun werk (Tabel 3.4).
Tabel 3.4 Ik ontmoet in mijn werk lesbische, homo-en bi-jongeren

Nooit
Soms
Regelmatig
Vaak
Totaal

Alle respondenten
Aantal
% van totaal
N=421
38
9%
288
69%
90
21%
5
1%
421
100%

LHBT respondenten
Aantal
% van totaal
N=83
5
6%
50
60%
26
31%
2
3%
83
100%

Niet LHBT-respondenten
Aantal
% van totaal
N=338
33
10%
238
70%
64
19%
3
1%
338
100%

Het overgrote deel van de respondenten ontmoet soms jongeren die lesbisch, homo of bi zijn (68%)
en 9% ontmoette nog nooit zo’n jongere. De kolommen aan de rechterzijde laten het verschil zien
tussen de respondenten die zelf tot de LHBT-groep behoren en de respondenten die dat niet doen.
6% van de respondenten die zelf LHBT zijn hebben nog nooit een jongere ontmoet die lesbisch,
homo of bi was, terwijl dat voor de niet-LHBT respondenten 10% is. Respondenten die zelf LHBT
zijn ontmoeten significant vaker LHB-jongeren dan respondenten die zelf niet LHBT zijn (Chikwadraat 7,756, df 2, p <0,05).

17

Eén van de respondenten in de enquête deelt eigen ideeën en ervaringen over waarom het
herkennen van LHBT-jongeren belangrijk is:
“Ik denk dat als we er niet over praten [het thema LHBT] , we het
niet signaleren. Want wat je niet kent, kun je niet herkennen. Het
valt mij op dat als ik LHBT benoem, mensen de term niet kennen.
Intersekse conditie is ook een vaag begrip. Als ik het toelicht,
zeggen mensen ‘o ja’. Gelet op de percentages moeten er binnen een
grote instelling als waar ik werk ook jongeren zijn die met hun
seksuele voorkeur worstelen. Voor mij blijkt hieruit dat deze
jongeren zichzelf niet of nauwelijks kunnen laten zien.”
EXPERTS
Herkennen de experts deze resultaten?
Tabel 3.5 is voorgelegd in de expertmeeting. Als eerste werd gevraagd of de experts deze uitkomsten
herkenden. Een deel van de experts verwacht dat in werkelijkheid het aantal professionals dat weet of hij
of zij een LHB-jongere ontmoet lager is dan deze resultaten laten zien. Zo vertelt één van hen dat in
trainingen voor jongerenwerkers over het thema seksuele diversiteit, de deelnemers aangeven nooit LHBjongeren tegen te komen. Een ander deel van de experts denkt dat de cijfers wel realistisch zijn: het is een
logisch resultaat dat de grootste groep aangeeft ‘soms’ LHB-jongeren te ontmoeten omdat ongeveer 6%
van de hele populatie LHB is.
Hoe verklaren de experts deze resultaten?
Diverse experts denken dat er grote verschillen zijn tussen professionals onderling. Ze noemen
voorbeelden van teams waarin een paar medewerkers wel oog hebben voor de doelgroep, maar de
anderen niet. Verklaringen die de experts noemen voor het niet altijd signaleren zijn uiteenlopend.
Genoemd wordt dat de doelgroep vaak zelf probeert te verbergen dat zij lesbisch, homo of bi is: Jongeren
zelf laten niet altijd signalen zien. Zij doen soms zelfs het tegenovergestelde om te zorgen dat niet
duidelijk wordt dat zij worstelen met LHBT. Ook mensen met intersekse conditie zullen vaak hun best
doen om er geen aandacht op te vestigen. Dat advies krijgen zij vaak al als kind mee. Er is sprake van
zelfstigmatisering. Daardoor is 100% signaleren van LHB-jongeren niet reëel. Tegelijkertijd hebben de
professionals te weinig kennis om LHB-jongeren zelf te signaleren. Tenslotte voelen ze soms ongemak om
er naar te vragen.

De respondenten is ook de vraag gesteld of zij in hun werk transgenderjongeren ontmoeten (Tabel
3.5). 47% van alle respondenten ontmoet nooit transgender jongeren. 53% ontmoet hen soms of
regelmatig.
Tabel 3.5 Ik ontmoet in mijn werk transgender jongeren

Aantal
Nooit
Soms
Regelmatig
Vaak
Totaal

197
213
10
1
421

% van totaal
N=421
47%
51%
2%
0%
100%

18

EXPERTS
Herkennen de experts deze resultaten?
Tabel 3.7 over het ontmoeten van transgenders is voorgelegd aan de experts. Een deel van hen verwacht dat
professionals in werkelijkheid vaker ‘nooit’ transgenders ontmoeten dan in de tabel zichtbaar is. Experts vanuit
brancheverenigingen geven bijvoorbeeld aan in hun loopbaan nog nooit transgender jongeren ontmoet te
hebben. Zij weten ook niet of collega’s hen in hun werk tegenkomen.
Hoe verklaren de experts deze resultaten?
De experts hadden verschillende verklaringen voor het feit dat 47% van de respondenten zegt nooit
transgenderjongeren te ontmoeten in hun werk. De meest voorkomende verklaring is dat alleen een bepaald
deel van de transgender jongeren als zodanig herkend wordt door professionals. Bijvoorbeeld als zij zich
meisjesachtig gedragen, terwijl ze fysiek een jongen zijn. Dergelijke beeldvorming maakt dat iemand die
transgender is en aan dit stereotype voldoet, herkenbaar is. Maar door deze stereotype beeldvorming blijven alle
jongeren die dit gedrag niet laten zien buiten beeld.

3.4 Combinatie van signaleren en ontmoeten
Om LHBT-jongeren passend te kunnen begeleiden moeten professionals eerst signaleren dat ze met
een lesbische, homo-, bi- of transgenderjongere te maken hebben. Als professionals deze jongeren
niet signaleren kunnen ze net als de jongerenwerkers in Amsterdam (Boer et al., 2009) het idee
hebben dat ze niet bestaan.
Om na te gaan of dit verband (niet weten hoe ze te herkennen en ze daardoor niet ontmoeten) voor
de respondenten in het onderzoek geldt, zijn de resultaten van de vraag ‘ik weet hoe je signaleert dat
een jongere worstelt met LHBT-gevoelens’ gecombineerd met de resultaten van de vraag ‘ik ontmoet
LHBT-jongeren in mijn werk’. Daaruit blijkt dat van de respondenten die nooit LHB-jongeren
ontmoeten meer dan de helft ook niet weet hoe ze dat zouden moeten signaleren. Van de
respondenten die nooit transgenderjongeren ontmoeten weet 76% niet hoe transgendergevoelens te
signaleren.
3.5 Vermoeden dat jongeren LHBT zijn
Zoals de literatuur laat zien, zijn lang niet alle jongeren ‘uit de kast’. Gemiddeld duurt het zelfs
drieënhalf jaar voordat lesbische, homo- en bi-jongeren over hun gevoelens durven praten (van
Lisdonk & van Bergen, 2010). Om na te gaan hoe vaak de respondenten met jongeren hebben
gewerkt waarvan ze niet zeker wisten, maar wel vermoedden dat deze LHBT waren, is de vraag
gesteld: ik heb met jongeren gewerkt van wie ik vermoed dat ze LHBT zijn, maar waarvan ik dat niet
zeker wist (Tabel 3.6).
Tabel 3.6 Ik heb met jongeren gewerkt van wie ik vermoed dat ze lesbisch, homo, bi zijn maar waarvan ik dat niet zeker
wist

Nooit
Soms
Regelmatig
Vaak
Totaal

Alle respondenten
Aantal
% van totaal
N=421
18
4%
310
74%
88
21%
5
1%
421
100%

LHBT respondenten
Aantal
% van totaal
N=83
0
0%
56
67%
24
29%
3
4%
83
100%

Niet LHBT-respondenten
Aantal
% van totaal
N=338
18
5%
254
75%
64
19%
2
1%
338
100%

4% van de respondenten heeft nog nooit met jongeren gewerkt waarvan ze vermoedden dat ze
lesbisch, homo of bi zijn, maar waarvan ze dat niet zeker wisten. In de laatste twee kolommen is het

19

verschil tussen LHBT- en niet-LHBT respondenten te zien: 0% van de LHBT-respondenten koos
voor dit antwoord en voor de niet-LHBT respondenten geldt dat 5% nog nooit een jongere heeft
ontmoet waarvan hij/zij vermoedde dat die lesbisch, homo of bi was, maar dat niet zeker wist.
Respondenten uit de LHBT-groep hebben significant vaker een vermoeden dan de niet LHBT-groep
(Chi-kwadraat 13,256, df3 p<0,05).
Dezelfde vraag over het vermoeden is gesteld over transgenderjongeren (Tabel 3.7). Ruim twee derde
van de respondenten (66%) geeft aan dat ze nog nooit met een jongere hebben gewerkt van wie ze
vermoedden dat deze transgender is, maar waarvan ze dat niet zeker wisten. En één derde (33%)
heeft dat soms mee gemaakt. Er komen geen significante verbanden naar voren met betrekking tot
het wel of niet tot de LHBT-groep behoren.
Tabel 3.7 Ik heb met jongeren gewerkt van wie ik vermoed dat ze transgender zijn maar waarvan ik dat niet zeker wist

Aantal
Nooit
Soms
Regelmatig
Vaak
Totaal

279
140
2
0
421

% van totaal
N=421
66%
33%
1%
0%
100%

3.6 Weet hebben van jongeren met een intersekse conditie
Literatuur laat zien dat niet onderzocht en dus onbekend is of professionals in de jeugdsector weet
hebben van het bestaan van jongeren met een intersekse conditie. Bij jongeren met een intersekse
conditie zelf en hun ouders is geringe kennis over wat de conditie inhoudt (Liao & Boyle, 2004;
Wiesemann et al., 2010). Ook zijn jongeren met een intersekse conditie veelal niet open over hun
conditie (van Lisdonk, 2014). Daarom is de verwachting dat de bekendheid van jongeren met een
intersekse conditie laag is. Aan de respondenten gevraagd of ze weleens jongeren met een intersekse
conditie in hun werk ontmoeten. Geen van de respondenten komt in zijn of haar werk jongeren tegen
die een intersekse conditie hebben (Tabel 3.8).
Tabel 3.8 Ik ontmoet in mijn werk jongeren met een intersekse conditie

Aantal
Ja
Nee
Totaal

0
421
421

% van totaal
N=421
0%
100%
100%

EXPERTS
Herkennen de experts deze resultaten?
Geen van de professionals ontmoette in het werk ooit een jongere met intersekse conditie. De experts
zijn niet verbaasd over deze resultaten. De helft van de experts is voor de meeting gevraagd vanwege
hun expertise van de sector jeugdzorg, jeugdwelzijn of jeugd-LVB. Zij wisten zelf ook niet wat de term
betekende. In hun werk of daarbuiten hadden zij er nog nooit iets over gehoord. De geraadpleegde
expert van de Nederlandse belangenvereniging van mensen met een intersekse conditie herkende
voor jongeren met een intersekse conditie, veel van de knelpunten die voor LHBT-jongeren naar
voren kwamen. Zo verwacht zij dat jongeren met een intersekse conditie net als LHBT-jongeren hun
best doen om niet als dusdanig herkend te worden. Dit maakt het signaleren van deze thematiek
moeilijker voor professionals.

20

3.7 Antwoord op subvragen over zichtbaarheid van LHBTi-jongeren
3.7.1. Worsteling met LHBT-gevoelens wordt incidenteel opgemerkt
Subvraag 1
In hoeverre hebben deze professionals kennis over de verschillen in seksuele
voorkeur en gender die er kunnen bestaan tussen jongeren?

Professionals hebben in beperkte mate kennis van de verschillen in seksuele voorkeur en gender
diversiteit. Professionals die zelf LHBT-zijn signaleren vaker LHB-gevoelens bij jongeren, voor
transgendergevoelens geldt dat verband niet.

41% van de respondenten in het kwantitatieve vragenlijstonderzoek weet niet hoe je signaleert dat
een jongere worstelt met lesbische, homo- en bi-gevoelens. 64% weet niet hoe je signaleert dat een
jongere worstelt met transgendergevoelens. Dat bevestigt deels de literatuur uit de VS waarin het
kennisniveau van professionals in zorg en welzijn ten aanzien van LHBT’s laag genoemd wordt (East
& Rayess, 1998; Sanchez et al., 2006). Professionals die zelf lesbisch, homo, bi of transgender zijn
geven significant minder vaak aan dat ze niet weten hoe te signaleren dat jongeren met LHBgevoelens worstelen (Chi-kwadraat 5,58, df1, p<0,5). Dat respondenten zelf LHBT-zijn betekent niet
dat zij vaker aangeven dat ze weten hoe te signaleren dat jongeren worstelen met
transgendergevoelens.
3.7.2. Wat je niet kent, kun je niet herkennen
Subvraag 2
In hoeverre hebben deze professionals weet van het (mogelijk) LHBTi-zijn van
jongeren waar zij mee werken?

Professionals hebben niet altijd weet van het LHBT-zijn van een jongere, omdat deze jongeren
dat zelf verbergen en omdat het lastig is om iets te herkennen waarmee je niet bekend bent.
Vooral transgendergevoelens herkennen de professionals niet.
Geen van de respondenten ontmoette ooit een jongere met intersekse conditie.
Dat 9% van alle respondenten nog nooit een LHB-jongere ontmoette is met het oog op de cijfers niet
waarschijnlijk. Eén op ongeveer elf mannen kan als homo- of biseksueel worden benoemd en één op
de zes vrouwen (Keuzenkamp & van Lisdonk, 2012). Daarnaast heeft deze groep meer kans op
depressie en suïcidaal gedrag (van Bergen & van Lisdonk, 2010) waardoor ze hulp nodig hebben.
Geen van de respondenten ontmoette ooit een jongere met intersekse conditie. En ook dat is met een
prevalentie van één op de tweehonderd onwaarschijnlijk. Dat 47% van alle respondenten nog nooit
een transgenderjongere ontmoette zou waarschijnlijk kunnen zijn: het gaat om één op de 167
geboren jongens en één op de vijfhonderd geboren meisjes (Kuyper, 2012). Echter, voor de
professionals die jarenlang met jongeren werken en voor professionals die werken met jongeren met
psychische problemen is die kans klein: 73% van de zestien tot vierentwintigjarige transgenders
kampt immers met psychische klachten (Keuzenkamp, 2012).

LHB-jongeren worden (ook in verhouding) vaker opgemerkt dan transgenderjongeren.
LHB-jongeren worden vaker opgemerkt dan transgenderjongeren. Professionals die zelf LHBT zijn
geven significant minder vaak aan - 6% ten opzichte van 10% - dat zij nooit LHB-jongeren

21

ontmoetten (Chi-kwadraat 7,756, df 2, p <0,05). De geraadpleegde experts denken dat transgenders
weinig herkend worden door professionals, omdat ze niet allemaal stereotypisch gedrag laten zien
en, omdat er weinig bekend is over deze doelgroep. Daarnaast benoemen de geraadpleegde experts
vanuit hun praktijkervaring dat LHBT-jongeren vaak proberen om te verbergen dat zij LHBT-zijn:
Jongeren laten zelf niet altijd signalen zien. Ze doen soms zelfs het tegenovergestelde om te zorgen
dat niet duidelijk wordt, dat zij worstelen met hun gevoelens. Zij voegen eraan toe dat professionals
te weinig kennis hebben om deze jongeren zelf te signaleren. Eén van de respondenten omschrijft het
verwachte resultaat als volgt: “wat je niet kent, kun je niet herkennen”. Dit komt ook naar voren in
eerder onderzoek: één op de vier jongens en één op de acht meisjes spant zich in om niet als LHB-er
herkend te worden (van Bergen & van Lisdonk, 2010).
3.7.3. Bekendheid met specifieke risico’s bijzonder hoog
Subvraag 3
In hoeverre hebben deze professionals kennis over behoeften, problemen en de
specifieke risico’s van LHBT jongeren?

Negen van de tien professionals die deel hebben genomen aan de enquête geven aan weet te
hebben van de behoeften, problemen en specifieke risico’s van LHBT-jongeren zoals depressie
en zelfmoord.
Deze cijfers zijn positiever dan de resultaten in de VS. Daar geloofde een kwart van de huisartsen in
een onderzoek niet dat het suïcidecijfer veel hoger is onder homo’s, lesbische vrouwen en
biseksuelen (East & Rayess, 1998). Daarnaast hebben de meeste onderzochte medische studenten
geen weet van de hogere risico’s die LHBT’s lopen op het gebied van geestelijke gezondheid (Sanchez
et al. 2006). Het worstelen met LHBT-gevoelens is een thema waar de professionals minder kennis
over hebben: 41% van alle respondenten weet niet hoe te signaleren dat een jongere LHB-gevoelens
heeft en 9% ontmoette nog nooit een LHB-jongere. 64% van alle respondenten weet niet hoe te
signaleren dat een jongere met transgendergevoelens worstelt.

22

4. Bespreekbaarheid van LHBT-zijn
In dit hoofdstuk worden de resultaten beschreven uit het literatuuronderzoek, het
vragenlijstonderzoek en de expertmeeting die gaan over het bespreekbaar maken van LHBT-zijn. Op
het einde van het hoofdstuk wordt op basis daarvan subvraag 4 beantwoord:
Subvraag 4

Bespreken deze professionals (mogelijke) LHBT-gevoelens/identiteit/conditie en
gerelateerde vragen en problemen met individuele jongeren? In hoeverre voelen
zij zich voldoende vaardig om deze onderwerpen bespreekbaar te maken?

4.1 Open vraag stellen in een gesprek over verliefdheid en relaties
Zoals literatuur uit de VS laat zien, zijn cliënten niet open over hun seksuele voorkeur en gender
tegenover professionals in zorg en welzijn als LHBT-zijn op geen enkele manier ter sprake komt
(Dardick & Grady, 1980). En ook in Nederland zien we dat LHB-jongeren drie tot vier jaar zwijgen
over hun seksuele voorkeur; niet alleen tegen ouders en klasgenoten, maar ook tegen professionals
(van Lisdonk & van Bergen, 2010). Jongeren zelf snijden het thema niet gemakkelijk aan. Dit terwijl
ze er wel vaak problemen mee kunnen hebben. Zo zou een deel van de jongeren liever heteroseksueel
zijn (van Bergen & van Lisdonk, 2010).
Om die reden is aan de respondenten gevraagd of zij vragen naar seksuele voorkeur (Tabel 4.1).
Vragen zij de jongere in een gesprek over verliefdheid of verkering, ongeacht het geslacht van de
jongere, of deze verliefd is op een meisje of op een jongen? Door het stellen van deze vraag laat de
professional merken er niet standaard vanuit te gaan dat iedere jongere heteroseksueel is.
Tabel 4.1 Ik stel bij verliefdheid en relaties ongeacht het geslacht van de jongere of de verliefdheid op een jongen of meisje is

Aantal
Nooit
Soms
Regelmatig
Altijd
Totaal

84
125
92
120
421

% van totaal
N=421
20%
30%
22%
28%
100%

Voor bijna de helft van de professionals is het stellen van deze vraag niet vanzelfsprekend. 30% doet
dit soms en 20% doet het zelfs nooit. Een iets grotere groep, 22%, doet dit regelmatig. Voor 28% van
de respondenten is het stellen van deze open vraag vanzelfsprekend om te doen: zij geven aan altijd
te vragen of het een jongen of meisje betreft. Er is geen significant verschil tussen de respondenten
die zelf wel of niet LHBT-zijn. LHBT-respondenten vragen hier niet vaker of minder vaak naar dan
niet-LHBT professionals.
4.2 Vermoeden dat een jongere LHBT is bespreekbaar maken
Literatuur laat zien dat wanneer professionals LHBT-zijn niet bespreekbaar maken, de cliënt er
vanuit gaat dat iedereen heteroseksueel is, en er zelf niet over begint. Aan de respondenten is de
vraag voorgelegd of zij het bespreekbaar zouden maken als ze vermoeden dat jongeren lesbisch,
homo, bi of transgender zijn (Tabel 4.2).

23

Tabel 4.2 Als ik vermoed dat een jongere lesbisch, homo of bi is dan stel ik daar vragen over

Nooit
Soms
Regelmatig
Altijd
Totaal

Alle respondenten
Aantal
% van totaal
N=421
34
8%
217
52%
97
23%
73
17%
421
100%

LHBT respondenten
Aantal
% van totaal
N=83
5
6%
35
42%
29
35%
14
17%
83
100%

Niet LHBT-respondenten
Aantal
% van totaal
N=338
29
9%
182
54%
68
20%
59
17%
338
100%

Zes van de tien professionals maakt vermoedens van lesbisch, homo of bi zijn van een jongere soms
of zelfs nooit bespreekbaar. Het bespreekbaar maken van vermoedens ligt niet direct voor de hand.
Voor LHB-jongeren zou slechts 17% dit altijd doen en 23% regelmatig. Respondenten die zelf LHBTzijn stellen significant vaker vragen wanneer zij vermoeden dat een jongere lesbisch, homo of
biseksueel is (Chi kwadraat 8,669, df 3 p< 0,05).
Dezelfde vraag met betrekking tot het thema genderdiversiteit is gesteld aan de respondenten die
weleens gewerkt hebben met jongeren waarvan ze vermoedden dat die transgender was (Tabel 4.3).
15% maakt dit vermoeden altijd bespreekbaar en 14% doet dat regelmatig. Dat betekent dat bijna
drie kwart (71%) van de professionals bij vermoedens van transgender zijn van een jongere, dat soms
of nooit bespreekbaar maakt. Wanneer een respondent vermoedt dat een jongere transgender is
geldt geen significant verschil voor de respondenten die zelf LHBT zijn.
Tabel 4.3 Als ik vermoed dat een jongere transgender is dan stel ik daar vragen over

Aantal
Nooit
Soms
Regelmatig
Altijd
Totaal

38
63
20
21
142

% van totaal
N=142
27%
44%
14%
15%
100%

EXPERTS
Herkennen de experts deze resultaten?
Tabel 4.2 en 4.3 zijn voorgelegd aan de experts. Voor de meeste van hen zijn deze resultaten herkenbaar, al zijn
ze wat positief gekleurd. De experts verwachten dat de professionals die mee hebben gedaan het onderzoek
meer affiniteit hebben met het LHBT-thema dan de professionals als gehele groep en het hierdoor eerder
bespreekbaar maken dan andere professionals.

4.3 Redenen om LHBT-zijn niet bespreekbaar te maken
In literatuur uit de VS komt naar voren dat huisartsen hun bedenkingen hebben bij het bespreken
van seksuele voorkeur (East & Rayess, 1998; Hinchliff et al., 2005). Ook Nederlandse
jongerenwerkers gaven aan dat zij het lastig vinden om het onderwerp te bespreken (van Denzel, van
Driel en Vondel, 2014). Aan de respondenten is dan ook gevraagd waarom zij LHBT-zijn niet altijd
bespreekbaar maken. Zij konden hierbij meer dan één antwoord kiezen (Tabel 4.4).

24

Tabel 4.4 Ik maak vermoedens van LHBT-zijn niet altijd bespreekbaar want…

Lesbisch homo bi jongeren
Aantal
% van totaal
N=348
29
7%
154
37%
4
1%
159
38%
38
9%
63
15%
131
31%
91
22%

Ik weet niet hoe ik dat kan doen
Ik wil de jongere niet in verlegenheid brengen
Ik durf niet
Ik vind het niet nodig als het geen probleem is
Ik vind het privé
Ik ben bang dat ik het verkeerd heb
Ik wil het onderwerp niet bijzonder of anders maken
Anders

Transgender jongeren
Aantal
% van totaal
N=121
23
19%
42
35%
1
1%
9
7%
9
7%
35
29%
34
28%
36
30%

De drie meest genoemde redenen bij het bespreekbaar maken van seksuele voorkeur zijn:
• ik vind het niet nodig als het geen probleem is (38%);
• ik wil de jongere niet in verlegenheid brengen (37%);
• ik wil het onderwerp niet bijzonder of anders maken (31%).
Zowel bij de LHBT-groep als de niet-LHBT groep zijn dit de drie meest genoemde redenen. Alleen de
twee redenen ‘ik weet niet hoe ik het kan doen’ en ‘ik ben bang dat ik het verkeerd heb’ worden door
de respondenten die zelf LHBT zijn minder vaak genoemd.
Bij het bespreekbaar maken van genderdiversiteit zijn de drie meest genoemde redenen:
• ik wil de jongere niet in verlegenheid brengen (35%)
• ik ben bang dat ik het verkeerd heb (29%)
• ik wil het onderwerp niet bijzonder of anders maken (28%)
EXPERTS
Hoe verklaren de experts deze resultaten?
Tabel 4.4 is voorgelegd aan de experts. Zij zien in de antwoordkeuzes van de respondenten een gebrek aan
kennis doorschemeren. Kennis over wat het betekent om als LHBT-jongere te leven, en over de problemen die
deze jongeren tegenkomen. Het is niet bekend dat het moeilijker is als LHBT-jongere en men heeft weinig weet
over de effecten van het ‘anders zijn’. Ook is er geen kennis over specifieke aanpakken die goed werken voor het
vergroten van het welzijn van LHBT-jongeren zoals het ontmoeten van andere LHBT-jongeren of, voor een deel
van de transgenderjongeren, het krijgen van puberteitsremmers. Omdat professionals vaak niet weten dat dit
soort mogelijkheden er zijn, zien ze ook geen meerwaarde van het bespreken van LHBT-gevoelens, geven
verschillende experts aan. Daarbij benadrukken de experts dat er nog minder kennis is over
transgenderjongeren dan over lesbische, homo- en bi-jongeren.

22% en 30% van de respondenten vulden de antwoordcategorie ‘anders’ in voor respectievelijk
lesbische, homo-, bi- en transgenderjongeren. Voor de vier redenen die in de categorie ‘anders’ het
meest genoemd zijn, wordt hieronder in sub paragrafen toegelicht wat de resultaten zijn.
4.3.1. De jongere is er nog niet aan toe
Er waren 91 respondenten die voor lesbische, homo- en bi-jongeren in de antwoordcategorie ‘anders’
antwoorden. Zij vulden zelf hun antwoord in. Een deel van deze antwoorden komt overeen of is
vergelijkbaar met de antwoordcategorie ‘niet in verlegenheid brengen’. Deze professionals zeggen het
lastig te vinden om vermoedens bespreekbaar te maken omdat de jongere daar mogelijk nog niet aan
toe is. De meeste respondenten willen zich niet mengen in dat proces van de jongere:

25

“Soms heb ik een vermoeden, maar zie ik dat de jongere er nog
helemaal niet aan toe is. Het ligt aan het individu en de fase waarin
hij/zij zit. Soms zie je een jongere worstelen en komen ze zelf steeds
meer met antwoorden. Ik ben niet van mening dat te gaan
verspoedigen.”
Eén van de respondenten die vermoedens ook niet bespreekt met de jongere geeft een inkijkje in de
achterliggende redenen en reflecteert hier tegelijkertijd op:
“Ik weet niet of de jongere wel wil dat ik het ter sprake breng.
Misschien verschuil ik me achter de gedachte dat als hij/zij het
erover wil hebben het dan wel duidelijker naar voren zal komen. Ik
laat het maar. Ik laat hem/haar maar, dat is mogelijk het prettigst
(terwijl het kind zich mogelijk alleen maar eenzamer gaat voelen!)”
Bij de vragen over transgenderjongeren waren er 36 respondenten die een open antwoord invulde.
Een deel van deze antwoorden ging ook over niet interveniëren in het eigen proces van de jongeren:
“Als een jongere dit niet weet of onderkent bij zichzelf moet ik hier al
helemaal niet in gaan zitten wroeten!”
EXPERTS
Hoe verklaren de experts deze resultaten?
De experts hebben de indruk dat er niet alleen bij jongeren maar vooral ook bij professionals zélf ongemak
heerst om over het onderwerp te praten. Het is nog taboe, zo wordt een paar keer genoemd. Daarbij bemerken
de experts bij uitvoerende professionals angst om het proces van ontdekken van de seksuele voorkeur van een
jongere te ‘sturen’ of te ‘forceren’. Door seksuele voorkeur of genderdiversiteit bespreekbaar te maken zijn
professionals bang om jongeren in een hokje te stoppen. Daarom wordt er dan voor gekozen om er niet over te
praten.

4.3.2 Geen prioriteit
Bij de open antwoorden gaf een deel van de respondenten aan dat andere gespreksonderwerpen
voorrang krijgen, omdat die in het behandel- of ontwikkelplan zijn opgenomen. Ofwel dat wanneer
de seksuele voorkeur geen uitgesproken probleem is, het geen prioriteit is. Deze antwoorden komen
deels overeen met gesloten antwoord categorie ‘ik vind het niet nodig als het geen probleem is’.
“Omdat het op dat moment geen prioriteit heeft gelet op andere
problematieken en gespreksonderwerpen die spelen”
“Op het moment dat de situatie van de jongere zich ervoor leent om
dit onderwerp aan te snijden, doe ik dat. Echter als er eerst andere
onderwerpen op de voorgrond stonden, dan gaan we daar eerst mee
aan de slag. Zodra het wel problemen geeft doe ik dat wel”.

26

Daarnaast leggen deze respondenten de bal bij de jongeren die mogelijk lesbisch, homo of bi zijn. Als
de jongeren er aan toe zijn en problemen ervaren kan erover gesproken worden:
“Alleen als het een probleem is voor de jongere lijkt het mij zinvol om
erover te praten”
“Een jongere moet er ook zelf aan toe zijn om dit met anderen te
willen bespreken”
EXPERTS
Op welke manier kunnen deze resultaten volgens de experts verbeteren?
De experts geven aan dat ze de redenering van de respondenten, dat seksuele voorkeur van de jongere niet
relevant zou zijn voor de problematiek, niet vinden kloppen. Als de jongere een depressie heeft en tegelijkertijd
worstelt met de seksuele voorkeur is het een gemiste kans om deze twee problemen niet met elkaar in verband
te brengen, omdat de vragen over seksuele voorkeur een (mede)oorzaak kunnen zijn van de depressie.
Er worden door de experts verschillende praktijkvoorbeelden genoemd waarin LHB-zijn van de jongere niet
wordt besproken, omdat het volgens de hulpverleners niet belangrijk is voor de problemen waar de jongere mee
worstelt. Een van de oorzaken hiervan is dat in de jeugdzorg problemen aangetoond moeten worden met scores
op vragenlijsten. LHB-thematiek kan niet ‘gescoord’ worden en dit krijgt daardoor minder prioriteit. Een andere
reden die de experts noemen en die te maken heeft met de manier waarop het werk is georganiseerd, is dat er in
het jongerenwerk überhaupt weinig open vragen worden gesteld aan jongeren over hun leefwereld.

4.3.3 Het vraagt tijd
Een deel van de respondenten geeft aan dat het stellen van vragen over genderidentiteit de nodige
voorbereiding vraagt. Een respondent over het bespreekbaar maken van seksuele voorkeur:
“Afhankelijk van de mate van contact [stel ik vragen]. Als de jongere
een langdurige eigen pupil is doe ik het zeker, maar niet als ik een
jongere maar enkele keren zie”.
Een andere respondent geeft over het bespreekbaar maken van
transgendergevoelens aan:
“Hetzelfde als bij het bespreken van de geaardheid is ook de
genderidentiteit iets wat ik rustig zou bespreken. Ik creëer graag
een sfeer waarin de jongere zelf de vrijheid voelt om er over te
beginnen en zal mijn vragen ook zo stellen. Pas als dit lukt, zal ik zelf
ernaar vragen”.
EXPERTS
Zouden deze resultaten volgens de experts beter moeten?
Als er nog geen vertrouwensrelatie is, wachten professionals soms met het bespreekbaar maken. Een aantal van
de experts vinden dit een goede keuze.

27

4.3.4 Pas als het een probleem is …
Bij de open antwoorden geeft een deel van de respondenten aan dat ze pas over het onderwerp willen
spreken als het echt een probleem is. Zo zegt één van de respondenten “er moet wel inhoudelijk
aanleiding zijn” om vermoedens bespreekbaar te maken. Een ander antwoordt uitgebreider en licht
toe dat lesbisch, homo of bi zijn pas bijzonder is als het problemen oplevert in gedrag, functioneren
of stemming:
“Dubbel is het ook, ja het is normaal, dat vind ik ook, tegelijkertijd
komt het minder vaak voor en spreek ik niet uit eigen ervaring dus
is het in die zin anders. Anders maar daardoor niet minder probeer
ik over te brengen. Ik hoop, dat dat lukt. Als het homo, lesbisch of bi
zijn niet aan de orde komt ga ik er eigenlijk vanuit dat iemand
hetero is. Als het toch zo is dat ik vermoed dat het anders is en het
ook belemmerend werkt in gedrag / functioneren / stemming dan
zal ik het zeker wel benoemen en doorvragen”.
Bij de vraag over transgenderjongeren worden vergelijkbare antwoorden gegeven: “moet passend
zijn” en “als het relevant is voor de problematiek waarvoor ik in contact ben met de jongere”.
EXPERTS
Hoe verklaren de experts deze resultaten?
Een aantal experts geeft als verklaring voor de reactie van respondenten dat ze het niet ‘bijzonder of anders’
willen maken, dat de professionals bang zijn om te stereotyperen of te discrimineren. Ook noemen enkele
experts dat professionals er niet over praten, omdat ze bang zijn dat de jongeren er hierdoor ‘nog een probleem
bij krijgen’. De gedachte is ik wil het deze jongere niet nog moeilijker maken.
Zouden deze resultaten volgens de experts beter moeten?
Een aantal experts denkt dat respondenten beredeneren dat bespreken van LHBT-gevoelens betekent, dat je
deze gevoelens problematiseert. Dat vinden de experts een verkeerde benadering: als je het bespreekbaar
maakt, betekent dat helemaal niet dat je het problematiseert maar dat je individuele ruimte biedt.

4.4 LHBT bespreekbaar maken in een groep
Om LHBT-jongeren passend te kunnen begeleiden is het nodig dat professionals allereerst
signaleren dat ze met een lesbische, homo-, bi- of transgenderjongere te maken hebben. Vervolgens
zullen ze het onderwerp bespreekbaar moeten maken. Uit literatuur komt naar voren dat LHBT-zijn
onder groepen jongeren zoals op school moeilijk ligt (Keuzenkamp & Kuyper, 2013). Tegelijkertijd
vinden professionals het lastig om LHBT-zijn bespreekbaar te maken in deze groepen (van Denzel,
van Driel en Vondel, 2014). Daarom is de vraag gesteld of de respondenten die met groepen werken
het thema seksuele en genderdiversiteit bespreekbaar maken (Tabel 4.5).
Tabel 4.5 Ik maak seksuele diversiteit - lesbisch, homo of bi zijn - bespreekbaar in de groep

Nooit
Soms
Regelmatig
Vaak
Totaal

Alle respondenten
Aantal
% van totaal
N=217
14
6%
94
43%
75
35%
34
16%
217
100%

LHBT respondenten
Aantal
% van totaal
N=45
1
2%
13
29%
17
38%
14
31%
45
100%

28

Niet LHBT-respondenten
Aantal
% van totaal
N=172
13
7%
81
47%
58
34%
20
12%
172
100%

Voor de meeste professionals ligt het bespreekbaar maken van seksuele diversiteit in een groep niet
voor de hand. 35% doet dat regelmatig en 16% vaak. 43% bespreekt het thema soms, en 6% doet dat
nooit. In de tabel is te zien dat respondenten die zelf lesbisch, homo, bi of transgender zijn het thema
seksuele voorkeur significant vaker bespreken dan respondenten die zelf niet tot de groep LHBT
behoren (Chi kwadraat 13,114, df 3 p< 0,05). Van de respondenten die zelf LHBT zijn, bespreekt in
totaal 69% het thema seksuele voorkeur vaak of regelmatig terwijl dat percentage voor respondenten
die zelf niet LHBT zijn 44% is.
EXPERTS
Hoe verklaren de experts deze resultaten?
Tabel 5.5 is voorgelegd aan de experts. Zij verwachten dat professionals die zelf tot de LHBT-groep behoren
gemakkelijker over verschillen in seksuele voorkeur praten omdat ze hier eerder vragen over krijgen van de
jongeren zelf. Als jongeren er zelf over beginnen is er eerder een gesprek.

Dezelfde vraag is gesteld met betrekking tot het thema gender diversiteit (Tabel 4.6). Praten over
genderdiversiteit in een groep jongeren komt niet veel voor. 88% van de professionals doet dit nooit
(40%) of soms (48%). 11% van de professionals doet dit regelmatig (9%) en vaak (2%). Voor het
bespreekbaar maken van genderdiversiteit is geen significant verschil tussen respondenten die zelf
LHBT-zijn en respondenten die dat niet zijn.
Tabel 4.6 Ik maak genderdiversiteit - transgender zijn - bespreekbaar in de groep

Alle respondenten
% van totaal
N=217
88
40%
104
48%
20
9%
5
2%
217
100%

Aantal
Nooit
Soms
Regelmatig
Vaak
Totaal
EXPERTS

Zouden deze resultaten volgens de experts beter moeten?
De meeste experts vinden het belangrijk dat zowel seksuele als gender- diversiteit worden besproken in
groepen. Maar, zo zegt één van de experts: “dat ze er soms over praten is al positief aangezien er veel meer
thema’s zijn”.

4.5 Redenen om LHBT-zijn niet bespreek te maken in een groep
Nederlandse jongerenwerkers gaven aan dat zij het lastig vinden om het onderwerp LHBT te
bespreken (van Denzel, van Driel en Vondel, 2014). Aan de respondenten is dan ook gevraagd
waarom zij LHBT-zijn niet altijd bespreekbaar maken (Tabel 4.7).

29

Tabel 4.7 Ik maak seksuele en genderdiversiteit in een groep niet vaak bespreekbaar want …

Lesbische, homo- en bi-jongeren
Aantal
% van totaal
N=183
8
4%
21
11%
1
1%
13
7%
0
0%
33
18%
14
8%
58
32%
68
37%

Ik weet niet hoe ik dat kan doen
Ik wil de jongeren niet in verlegenheid brengen
Ik wil mijn collega’s niet in verlegenheid brengen
Ik ben bang voor negatieve reacties van jongeren
Ik ben bang voor negatieve reacties van collega’s
Ik vind het niet nodig als het geen probleem is
Ik vind het privé
Ik wil het onderwerp niet bijzonder of anders maken
Anders

Transgender jongeren
Aantal
% van totaal
N=212
19
9%
16
8%
1
1%
13
6%
0
0%
38
18%
10
5%
31
15%
104
49%

De drie meest genoemde redenen om seksuele voorkeur in een groep niet bespreekbaar te maken
zijn:
• ik wil onderwerp niet bijzonder of anders maken (32%)
• ik vind het niet nodig als het geen probleem is (18%)
• ik wil de jongere niet in verlegenheid brengen (12%)
Bij het bespreekbaar maken van genderdiversiteit in de groep zijn de drie meest genoemde redenen:
• ik vind het niet nodig als het geen probleem is (18%)
• ik wil het onderwerp niet bijzonder of anders maken (15%)
• ik weet niet hoe ik dat kan doen (9%)
37% en 49% van de respondenten vulden de antwoordcategorie ‘anders’ in voor respectievelijk
lesbische, homo-, bi- en transgender-jongeren. Voor de vier redenen die in de categorie ‘anders’ het
meest genoemd zijn, wordt hieronder in sub paragrafen toegelicht wat de resultaten zijn.
4.5.1 Er moet aanleiding voor zijn
Er waren 68 respondenten die voor lesbisch-, homo- of bi-jongeren in de antwoordcategorie ‘anders’
antwoorden. Zij vulde zelf hun antwoord in. Een deel van deze respondenten geven aan dat er
aanleiding moet zijn om het thema seksuele voorkeur te bespreken, zoals een incident of als de
gesprekken in de groep gaan over liefde en seksualiteit. Het is voor de respondenten geen onderwerp
dat gedwongen aangesneden moet worden, maar er moet een situatie gecreëerd worden waarin
het heel passend is om het hier over te hebben. Bijvoorbeeld tijdens GTST, waar veel aandacht
wordt besteed aan homoseksualiteit … Eén van de respondenten omschrijft het als volgt:
“Ik bespreek het wanneer het nodig is, naar aanleiding van een
incident bijvoorbeeld en heel soms ontstaat er spontaan een
gesprek, en dat vind ik ook veel effectiever”.
Een deel van de respondenten geeft antwoorden die gaan over proberen de jongeren respect voor
anderen bij te brengen, en of die anderen nu anders zijn qua gedrag, seksuele voorkeur of op sociaal
vlak maakt niet uit. Seksuele voorkeur kan bij het bespreken van dat ‘anders’ zijn aan bod komen
maar dat hoeft niet. Eén van deze respondenten zegt:

30

“Ik vind dat het iets is wat er gewoon bij hoort, er over praten is
prima maar het niet zo brengen dat het iets unieks is waardoor ze
zich afzetten”.
Bij de vraag over transgender-thema’s bespreekbaar maken waren er 104 respondenten die de
categorie ‘anders’ invulde. Een deel van hen geeft eveneens aan dat ze het onderwerp niet actief
opzoeken, als het niet speelt is het een vergeten onderwerp, maar als het ter sprake komt is dat
prima. Aanleiding kan een jongere zijn die negatief reageert, of bijvoorbeeld een film over
transgenders.
4.5.2 Geen prioriteit
Een deel van de respondenten die een open antwoord invulde geven aan dat het onderwerp LHBT
bespreken geen prioriteit is. Enkelen geven aan dat seksuele diversiteit binnen het thema seksualiteit
voldoende aandacht krijgt:
“Zonder aanleiding bespreek ik het niet, ik vind niet dat je alle
onderwerpen die belangrijk kunnen zijn persé moet bespreken.
Seksualiteit wel altijd, en op basis van de antwoorden kijk je
verder. Een korte opmerking over de diversiteit aan voorkeuren
noem ik wel”.
Een ander geeft aan dat seksuele voorkeur geen probleem is dat besproken hoeft te worden. Het wél
bespreken zou lijken op promotie:
“We moeten het thema in mijn ogen niet groter maken dan het is.
Iedereen heeft recht op eigen leven en eigen keuzes maar deze
thematiek lijkt in mijn ogen door te slaan tot promotie”.
Bij de open antwoorden over het transgender thema bespreekbaar maken geeft ook een deel van de
professionals aan dat het thema geen prioriteit heeft, omdat er zoveel belangrijke onderwerpen zijn
die je als professional op de groep moet bespreken. Binnen seksualiteit komt het kort aan bod, zo
antwoorden enkele respondenten. Eén van hen licht toe waarom het bespreken van genderdiversiteit
geen prioriteit heeft:
“Het aantal transjongeren is bij mij twee personen in de laatste
zeven jaar. Dat is erg laag. Dus het er af en toe eens over hebben is
voldoende. Er zijn ook andere onderwerpen die aandacht vragen”.
EXPERTS
Hoe verklaren de experts deze resultaten?
Een aantal experts herkennen deze reden uit de praktijk: men denkt vaak onbewust dat er geen
transgenderjongeren zijn en maakt het daarom niet bespreekbaar.

4.5.3 Taboe
Een deel van de respondenten geeft in de open antwoorden aan het thema seksuele voorkeur niet te
bespreken in de groep, omdat het taboe is:

31

“Ik wil jongeren niet in verlegenheid brengen. Ik werk veel met
moslimjongeren en daar is het nog veel meer taboe. Het thema
seksuele voorkeur in een groep bespreken is dan moeilijk”.
Een andere respondent gaat ervan uit dat het bespreken van het thema LHBT betekent dat de
jongeren die zelf LHBT zijn ook op de groep uit de kast moeten komen. Dat lijkt hem of haar niet
iets om in de groep te besluiten:

“Jongeren willen het zelf lang niet altijd in groepsverband
noemen. Het kan ook gehoord worden in momenten buiten de
groep. Hier kan dan alsnog besloten worden of een jongere het in
groepsverband wil delen, waarvoor dan ook ruimte en steun is”.

EXPERTS
Herkennen de experts deze resultaten?
Een aantal experts herkent dit vanuit de eigen praktijk: “Het is not done om er over te praten, omdat het
gezien wordt als privé”.
Hoe verklaren de experts deze resultaten?
In de expertgroep denken een aantal experts dat het thema vooral niet bespreekbaar wordt gemaakt, omdat de
professionals verwachten dat de jongeren boos worden. En omdat de professionals bang zijn om de jongeren
4.5.4 Te moeilijk
kwijt te raken als ze over het thema beginnen. Daarnaast is er een kleine groep die het onderwerp privé vindt
en om die reden er niet over praat met jongeren.

Volgens een deel van de respondenten die heeft gekozen voor een open antwoord is het transgenderthema moeilijk te bevatten voor jongeren en verwachten ze dat er een lacherige sfeer zal zijn door
onbekendheid. Eén respondent wil bij collega’s informeren hoe zij genderdiversiteit bespreekbaar
maken:
“Ik heb één keer een meisje gehad die jongen wilde zijn. Ik sprak
haar aan als hem en met een jongensnaam. Hij is nooit bij ons
komen wonen, dus ik heb hem niet in de groep gehad. Ik heb er
nooit over gedacht om dit in de groep bespreekbaar te maken. Ik
ga in de teamvergadering vragen aan collega’s hoe zij dat doen (ik
denk dat het niet gebeurt want ook in het team hebben we het daar
nooit over)”.

32

4.6 Antwoord op subvraag over bespreekbaarheid van LHBT-zijn
4.6.1 Bespreekbaar maken is niet vanzelfsprekend
Subvraag 4
Bespreken deze professionals (mogelijke) LHBT-gevoelens/identiteit/conditie en
gerelateerde vragen en problemen met individuele jongeren? In hoeverre voelen
zij zich voldoende vaardig om deze onderwerpen bespreekbaar te maken?

Professionals maken seksuele voorkeur niet altijd bespreekbaar wanneer zij vermoeden dat dit
speelt bij een jongere. Dit is nog minder het geval bij mogelijke transgendergevoelens.
In een gesprek over verliefdheid en relaties kunnen professionals de drempel voor het spreken over
LHB-gevoelens voor jongeren verlagen door te laten merken dat LHB-zijn voor hen oké is (Felten &
Boote, 2012). Twee van de tien professionals maakt geen gebruik van die gelegenheid, en stelt de
vraag - onafhankelijk van het geslacht van de jongere - of de verliefdheid op een jongen of een meisje
is nooit.

Directe vermoedens van lesbische, homo- of bi-gevoelens worden niet vanzelfsprekend
bespreekbaar gemaakt. Zes van de tien professionals doet dit soms of nooit.
Ook in gesprek gaan over mogelijke transgendergevoelens, is voor veel professionals niet
vanzelfsprekend. Als respondenten vermoeden dat een jongere transgender is stelt zeven van de tien
daar soms of nooit vragen over. Respondenten die zelf LHBT zijn stellen significant vaker vragen als
zij vermoeden dat een jongere lesbisch, homo of biseksueel is (Chi kwadraat 8,669, df 3 p< 0,05)
maar voor transgenders geldt dat verband niet. Deze resultaten bevestigen literatuur uit de VS
waarin huisartsen hun bedenkingen hebben bij het bespreken van seksuele voorkeur (East & Rayess,
1998; Hinchliff et al., 2005). De drie meest genoemde redenen voor het niet bespreekbaar maken
van seksuele voorkeur zijn:
• Ik vind het niet nodig als het geen probleem is
• Ik wil de jongere niet in verlegenheid brengen
• Ik wil het onderwerp niet bijzonder of anders maken

- 38%
- 37%
- 31%

Voor het niet bespreekbaar maken van gender diversiteit zijn de belangrijkste redenen:
• Ik wil de jongere niet in verlegenheid brengen
- 35%
• Ik ben bang dat ik het verkeerd heb
- 29%
• Ik wil het onderwerp niet bijzonder of anders maken
- 28%
Andere redenen die zowel bij seksuele voorkeur als genderidentiteit veel worden genoemd zijn:
• De jongere is er niet aan toe en moet er eerst voor zich zelf ‘uit zijn’:
“Als een jongere dit niet onderkent bij zichzelf, moet ik hier al
helemaal niet in gaan zitten wroeten!”
• Het heeft geen prioriteit:
“Zonder aanleiding bespreek ik het niet, ik vind niet dat je alle
onderwerpen die belangrijk kunnen zijn persé moet bespreken”.
• Het kost tijd:
“Afhankelijk van de mate van contact [stel ik vragen]. Als de jongere
een langdurige eigen pupil is doe ik het zeker, maar niet als ik een
jongere maar enkele keren zie”.
• Pas bespreken als het een probleem is:

33

“Het moet wel passend zijn, ik maak het bespreekbaar als het relevant
is voor de problematiek waarvoor ik in contact ben met de jongere”.
Deze redenering van professionals, dat zij LHBT-gevoelens niet bespreekbaar maken, omdat ze het
niet bijzonder of anders willen maken, heeft volgens de experts te maken met hun angst om
gevoelens te problematiseren. Volgens de experts klopt de redenering niet. LHBT-gevoelens
bespreekbaar maken betekent niet dat je deze problematiseert. De experts vinden het niet
bespreekbaar maken enkel een goede keuze als er geen sprake is van een vertrouwensrelatie tussen
de professional en de jongere. Al met al zien de experts in de redeneringen van de respondenten een
gebrek aan kennis doorschemeren. Kennis over wat het betekent om LHBT-jongere te zijn. Omdat
professionals de moeilijkheden van deze jongeren niet kennen en ook niet weten wat ze kunnen
doen, zien ze geen meerwaarde in het bespreekbaar maken van LHBT-gevoelens. De kennis over
transgenders is nog kleiner dan over LHB-jongeren.

34

5. Inspelen op vragen en behoeften LHBT-jongeren
Dit hoofdstuk beschrijft de resultaten uit het literatuuronderzoek, het vragenlijstonderzoek en de
expertmeeting die gaan over de manier waarop professionals inspelen op de vragen en behoeften van
LHBT-jongeren, zowel bij groepen jongeren als bij individuele jongeren. Tevens komt in dit
hoofdstuk aan de orde wat professionals nodig hebben als het gaat om het begeleiden van jongeren
met een intersekse conditie. Op het einde van het hoofdstuk worden de resultaten samengevat door
het beantwoorden van de volgende onderzoeksvragen:
Subvraag 5

Op welke manier gaan deze professionals om met (mogelijke) LHBTi-behoeften,
vragen en problemen van individuele jongeren?

Subvraag 6

In hoeverre zetten professionals, die groepen van jongeren begeleiden, zich in
voor een LHBT-vriendelijk klimaat onder jongeren?

Subvraag 7

In hoeverre weten professionals gespecialiseerde hulpverlening voor LHBTjongeren te vinden en verwijzen zij hier naar door?

5.1 LHBT-veilig klimaat creëren op de groep
Omdat de acceptatie van LHBT-jongeren onder hun leeftijdsgenoten nog te wensen over laat
(Keuzenkamp, 2011), is het de vraag of de professionals werken aan een LHBT-vriendelijk klimaat in
groepen van jongeren.
5.1.1 Hoe reageren jongeren onderling?
Om er allereerst achter te komen hoe het klimaat er uitziet in de groepen waar de respondenten
werken, is de vraag gesteld hoe jongeren op de groep reageren als een leeftijdsgenoot als LHBT uit de
kast komt (Tabel 5.1). Van de 217 respondenten die op een groep werken heeft bijna één op de tien
nog nooit meegemaakt dat een jongere op de groep uit de kast komt als lesbisch, homo of bi en bijna
zes op de tien heeft nog nooit meegemaakt dat een jongere dat als transgender deed.
Tabel 5.1 Als een jongere uit de kast komt als LHBT reageren de andere jongeren respectvol

Nooit
Soms
Regelmatig
Altijd
Totaal

Lesbisch, homo en bi
6
3%
93
53%
65
37%
13
7%
177
100%

3
49
23
16
91

Transgender
3%
54%
25%
18%
100%

3% van de respondenten zegt dat jongeren nooit respectvol zijn als een jongere als lesbisch, homo, bi
of transgender uit de kast komt. De cijfers voor lesbische, homo-, bi- en transgenderjongeren gaan
vrij gelijk op, behalve voor de antwoord categorie ‘altijd’. 18% van de respondenten denkt dat
jongeren altijd respectvol reageren op een leeftijdsgenoot die als transgender uit de kast komt. Voor
lesbische, homo- en bi-leeftijdsgenoten is dat 7%.
5.1.2 Tolerant klimaat als actiepunt
Literatuur laat zien dat hier weinig onderzoek naar gedaan is. Groepswerkers in de residentiële
jeugdzorg gaven aan enerzijds acceptatie van seksuele en genderdiversiteit belangrijk te vinden,
maar zij wilden het onderwerp ook niet “méér bijzonder maken dan het is” (van Denzel, van Driel en
Vondel, 2014). Zij stonden positief ten opzichte van LHBT zijn, maar waren minder positief ten
aanzien van jongens die zich meisjesachtig gedragen. Om na te gaan in hoeverre de respondenten

35

zich inzetten voor een LHBT-veilig klimaat is hen allereerst in het algemeen gevraagd of zij zich
inzetten voor zo’n tolerant klimaat (Tabel 5.2).
Tabel 5.2 Ik zet mij in voor een tolerant klimaat ten aanzien van LHBT’s

(Helemaal) mee oneens
(Helemaal) mee eens
Totaal

Lesbisch, homo en
bi
1
1%
216
99%
217
100%

Transgender
15
202
217

7%
93%
100%

Bijna alle respondenten zeggen dat zij zich inzetten voor een tolerant klimaat, 99% doet dat voor
lesbische, homo- en bi-jongeren en 93% voor transgender jongeren. Iets vaker dan bij seksuele
diversiteit geven respondenten aan dat zij zich inzetten voor een positief klimaat ten aanzien van
transgender jongeren. Er komen geen significante verschillen naar voren tussen LHBT- en niet
LHBT-respondenten en tussen sectoren.
EXPERTS
Hoe verklaren de experts deze resultaten?
Tabel 5.2 is voorgelegd aan de experts. De experts gaven verschillende verklaringen. Een professional kan het
niet bespreken omdat dat het niet tot het eigen referentiekader behoort of omdat hij of zij bang is de groep te
verliezen of omdat hij of zij bang zijn of niet weet hoe te handelen.

5.1.3 Daadwerkelijk in actie voor een tolerant klimaat
Om na te gaan in hoeverre deze respondenten de daad bij het woord voegen - en daadwerkelijk actie
ondernemen om het klimaat ten aanzien van LHBT-jongeren veiliger te maken - is gevraagd hoe
vaak ze ingrijpen als er gescholden wordt met vieze homo, vuile pot of omgebouwde vent of vrouw
(Tabel 5.3). 182 respondenten gaven aan dat jongeren opmerkingen maken over vieze homo’s en
vuile potten. 101 respondenten gaven aan dat jongeren weleens opmerkingen maken in de trant van
omgebouwde vent of vrouw.
Tabel 5.3 In de groep waar ik werk maken jongeren opmerkingen als vieze homo en vuile pot & Als jongeren praten over
vieze homo’s, vuile potten of omgebouwde vent of vrouw grijp ik in

Nooit
Soms
Regelmatig
Vaak
Totaal

Lesbisch, homo, bi
35
16%
100
46%
58
27%
24
11%
217
100%

Schelden jongeren
Transgender
116
53%
78
36%
17
8%
6
3%
217
100%

Lesbisch, homo, bi
8
4%
33
18%
141
78%
182
100%

Ingrijpen respondent
Transgender
1
1%
21
21%
25
25%
54
53%
101
100%

Van de respondenten die werken met jongeren die opmerkingen maken over vuile potten en vieze
homo’s grijpt meer dan driekwart (78%) vaak in. Van de 101 respondenten die aangegeven hebben
dat jongeren opmerkingen maken als omgebouwde vent of vrouw grijpt meer dan de helft (53%)
vaak in.

36

EXPERTS
Herkennen de experts deze resultaten?
Tabel 5.3 is voorgelegd aan de experts. De meeste van hen verwachten dat er in de praktijk minder wordt
ingegrepen dan deze resultaten laten zien. Zij denken dat hier sprake is van sociaal wenselijke antwoorden.
Tegelijkertijd geven de experts aan dat het schelden per sector zal verschillen en dat ook het reageren van de
professionals daarop anders zal zijn. De experts menen bijvoorbeeld dat in een behandelsetting niet handelen
bij schelden geen optie is. Daar moet immers de controle op veiligheid voor alle jeugd optimaal zijn. In het
jongerenwerk verwachten de experts dat dit anders ligt. Daar is volgens hen minder grip op een veilig klimaat
en is de relatie met de doelgroep soms minder stabiel, vluchtiger en/of kortdurend.
Hoe verklaren de experts deze resultaten?
Verklaringen die de experts aandragen voor niet-ingrijpen van professionals is handelingsverlegenheid, eigen
weerstand of afkeer en/of het thema seksuele voorkeur taboe vinden. Wel of niet handelen wordt meestal
ingegeven door persoonlijke overtuigingen verwachten de experts. Ook wordt het soms niet gezien als onderdeel
van de functie of de pedagogische opvatting waaruit men werkt. Een andere verklaring die wordt genoemd door
de experts is dat veel professionals niet weten welke impact het ‘schelden’ heeft op jongeren die LHBT zijn.
Daarbij weten de begeleiders vaak ook niet of er wel of geen LHBT-jeugd in de groep zit.

Omdat gender-non-conform gedrag en in het bijzonder jongens die zich ‘vrouwelijk’ gedragen,
gevoelig bleek te liggen in een eerder kwalitatief onderzoek onder groepswerkers in de residentiele
jeugdzorg (van Denzel et al., 2014), is eveneens gevraagd of ze een jongen die meisjeskleding draagt,
dit afraden (Tabel 5.4). 12% van de respondenten raadt jongeren af om kleding te dragen die niet
hoort bij hun sekse.
Tabel 5.4 Ik raad een jongen die meisjeskleding draagt dit af en andersom

Helemaal mee eens
Mee eens
Mee oneens
Helemaal oneens
Totaal

Transgender
2
1%
23
11%
137
63%
55
25%
217
100%

5.2 Omgaan met behoeften, vragen en problemen
In een kwalitatief onderzoek in de residentiële jeugdzorg komt naar voren dat groepswerkers
nauwelijks inspelen op specifieke behoeften, vragen en problemen van lesbische, homo- en bijongeren (van Denzel et al. 2014). In het jongerenwerk gebeurde dit ook niet, met name omdat men
de doelgroep niet ziet (Abdallah et al., 2007; Boer et al., 2009). Om na te gaan hoe dit zit voor de
respondenten in het onderzoek is hen gevraagd in hoeverre ze weleens gewerkt hebben met jongeren
die LHBT-zijn aan vragen of doelstellingen die specifiek zijn voor die doelgroep zoals het vergroten
van de zelfacceptatie, het vergroten van acceptatie door de omgeving of nadenken over coming-out
(Tabel 5.5).

37

Tabel 5.5 Ik heb wel eens gewerkt met een jongere aan vragen of doelstellingen die specifiek zijn voor jongeren die
lesbisch, homo of bi zijn

Nooit
Soms
Regelmatig
Altijd
Totaal

Alle respondenten
Aantal
% van totaal
N=421
197
47%
170
40%
45
11%
9
2%
421
100%

LHBT respondenten
Aantal
% van totaal
N=83
26
31%
40
48%
13
16%
4
5%
83
100%

Niet-LHBT respondenten
Aantal
% van totaal
N=338
171
51%
130
38%
32
9%
5
2%
338
100%

Bijna de helft van de respondenten heeft nooit gewerkt met jongeren aan vragen of doelstellingen die
specifiek zijn voor jongeren die lesbisch, homo of bij zijn. Respondenten die zelf LHBT zijn doen dit
significant vaker dan respondenten die niet LHBT zijn (Chi kwadraat 12,719, df3, p<0,05).
70% van de respondenten heeft nooit gewerkt met een jongere aan vragen of doelstellingen die
specifiek zijn voor jongeren die transgender zijn, zoals het vergroten van hun zelfacceptatie,
vergroten van acceptatie door de omgeving of geslacht veranderende operaties (Tabel 5.6). Voor het
begeleiden van transgenderjongeren geldt geen significante samenhang met het wel of niet LHBTzijn van de respondenten.
Tabel 5.6 Ik heb wel eens gewerkt met een jongere aan vragen of doelstellingen die specifiek zijn voor jongeren die
transgender zijn

Nooit
Soms
Regelmatig
Altijd
Totaal

294
110
13
4
421

Transgenderjongeren
70%
26%
3%
1%
100%

EXPERTS
Op welke manier kunnen deze resultaten volgens de experts verbeteren?
De experts geven in een gesprek over het creëren van een veilig klimaat aan dat zij de indruk hebben dat in de
praktijk LHBT-vragen of thema’s vaak los worden gezien van de gehele identiteit van jongeren. De experts
zouden graag zien dat het meegenomen wordt in de behandeling of begeleiding van jongeren.

5.3 Gespecialiseerde hulp
Er zijn in Nederland gespecialiseerde organisaties die zich richten op hulpverlening aan LHBT’s of
LHBTi-jongeren in de vorm van eerstelijns-instellingen en zelfstandig gevestigde hulpverleners in de
tweede lijn die specifieke hulp bieden (Felten & Boote, 2012).
5.4.1 Weet hebben van de mogelijkheid voor doorverwijzing
In literatuur zijn geen aanwijzingen te vinden in hoeverre professionals de gespecialiseerde
hulpverlening voor LHBT-jongeren weten te vinden en daarnaar door verwijzen. Daarom is aan de
respondenten gevraagd of zij bekend zijn met de mogelijkheden voor doorverwijzing (Tabel 5.7).

38

Tabel 5.7 Ik ben bekend met de mogelijkheden voor doorverwijzing voor lesbische, homo- en bi-jongeren

Alle respondenten
Aantal
% van
totaal
N=421
249
59%
172
41%
421
100%

Ja
Nee
Totaal

LHBT respondenten
Aantal
% van
totaal
N=83
57
69%
26
31%
83
100%

Niet LHBT respondenten
Aantal
% van
totaal
N=338
192
57%
146
43%
338
100%

Bijna zes van de tien respondenten (59%) is bekend met de mogelijkheden voor doorverwijzing als
het gaat om specifieke vragen met betrekking tot lesbisch, homo of bi zijn. Respondenten uit de
LHBT-groep zijn significant vaker bekend met mogelijkheden voor doorverwijzing (Chi-kwadraat
3,886, df 1 p< 0,05). Ook is er een significante samenhang tussen de bekendheid van respondenten
met de mogelijkheid om door te verwijzen en de sector waarin de respondenten werkzaam zijn (Chi
kwadraat 14,407, df4, p<0,05) (Tabel 5.8).
Tabel 5.8 Ik ben bekend met de mogelijkheden voor doorverwijzing voor lesbisch-, homo-, bi-jongeren per sector

Ja
Nee
Totaal

Jeugdwelzijn
Aantal
% van
totaal
N=64
49
77%
15
23%
64
100%

Aantal

138
91
229

Jeugdzorg
% van
totaal
N=229
60%
40%
100%

Aantal

Jeugd (L)VB
% van
totaal N=84

Aantal

Jeugd GGZ
% van
totaal N=31

40
44
84

48%
52%
100%

15
16
31

48%
52%
100%

Respondenten die in de sector jeugdwelzijn werken zijn relatief vaker bekend met de mogelijkheden
voor doorverwijzing van LHB-jongeren; 77% van hen kent deze mogelijkheden. In de sectoren
jeugd(L)VB en jeugd GGZ is die bekendheid relatief kleiner met 48%.
Dezelfde vraag over het kennen van doorverwijsmogelijkheden is gesteld over transgenderjongeren
(Tabel 5.9). Iets meer dan de helft (54%) van de respondenten is bekend met de mogelijkheden voor
doorverwijzing als het gaat om specifieke vragen met betrekking tot transgender zijn.
Tabel 5.9 Ik ben bekend met de mogelijkheden voor doorverwijzing voor transgenderjongeren

Aantal
Ja
Nee
Totaal

229
192
421

% van totaal
N=421
54%
46%
100%

EXPERTS
Hoe verklaren de experts deze resultaten?
Tabel 5.8 en 5.9 zijn voorgelegd aan de experts. Zij verwachten dat de gespecialiseerde organisaties bij
professionals weinig bekend zijn, minder dan in de enquête is aangegeven. Een verklaring die de experts
hiervoor hebben is dat professionals meer op gedrag en stoornissen zijn gefocust dan op seksuele voorkeur en
genderidentiteit als aanleiding om naar specifieke hulpverlening door te verwijzen.

39

5.4.2 Daadwerkelijk doorverwijzen
Om na te gaan of bekendheid met doorverwijzen ook leidt tot daadwerkelijke actie is de vraag gesteld
in hoeverre de respondenten LHBT-jongeren doorverwijzen wanneer dat relevant is en de jongeren
daar behoefte aan heeft (Tabel 5.10).
Tabel 5.10 Ik verwijs door

Aantal
Nooit
Soms
Regelmatig
Vaak
Totaal

32
140
18
19
209

Lesbisch homo bi
% van totaal
N=209
15%
67%
9%
9%
100%

Aantal
22
77
10
19
128

Transgender
% van totaal
N=128
17%
60%
8%
15%
100%

Van de 209 respondenten die weleens een LHB-jongere heeft begeleid en bekend is met de
mogelijkheden van doorverwijzing, verwijst meer dan acht op de tien respondenten soms of nooit
door naar specifieke hulpverlening. Van de 128 respondenten die weleens transgender jongeren
hebben begeleid en die bekend zijn met de mogelijkheden van doorverwijzing verwijst iets minder
dan acht op de tien soms of nooit door. Doorverwijzen naar LHBT-specifieke hulpverlening als de
jongere er baat bij heeft en dit zelf wil, is niet vanzelfsprekend voor veel professionals.
EXPERTS
Hoe verklaren de experts deze resultaten?
Tabel 5.10 is voorgelegd aan de experts. Een verklaring die de experts geven voor de 15% en 17% van de
professionals die bij respectievelijk lesbisch-, homo-, of bi-jongeren en transgender jongeren nooit
doorverwijzen, is dat zij denken dat de professionals er vanuit gaan zelf wel voldoende kennis in huis te hebben
om specifieke LHBT-hulpvragen te beantwoorden. Verschillende experts geven aan dat zij denken dat de
professionals in werkelijkheid juist weinig kennis hebben over hoe het is om op te groeien als LHBT.
Een andere verklaring die de experts geven voor het niet doorverwijzen is dat doorverwijzen kan worden
opgevat als ‘overplaatsen of opgeven’. Het zou ook kunnen gaan om samenwerking met specialisten, merken de
experts op. Een deel van de experts vermoedt ook dat beroepskrachten niet doorverwijzen, omdat ze niet willen
problematiseren. Of dat doorverwijzen betekent dat er een behandeling aan vast zit en dus kostbaar is. Ook
vermoeden experts dat de sociale kaart van veel organisaties wat betreft LHBT niet op orde is.

5.4 Begeleiden van jongeren met een intersekse conditie
Alle respondenten in het onderzoek van SCP gaven in retroperspectief aan dat zij als jongere niet of
nauwelijks begeleiding hebben gehad in het omgaan met hun conditie (van Lisdonk, 2014).
Paragraaf 3.4 liet zien dat geen van de onderzochte professionals ooit een jongere met intersekse
conditie ontmoette in het werk. Om na te gaan of de respondenten wellicht wél iets weten over deze
jongeren, is hen gevraagd of ze voldoende zouden weten om een jongere met intersekse conditie te
kunnen begeleiden. 91% van de respondenten geeft hierop aan onvoldoende te weten om jongeren
met vragen over een intersekse conditie te begeleiden.

40

5.5 Antwoord op subvragen over inspelen op vragen en behoeften
5.5.1 Minderheid begeleidt bij LHBT-vragen en behoeften
Subvraag 5
Op welke manier gaan deze professionals om met (mogelijke) LHBTi-specifieke
behoeften, vragen en problemen van individuele jongeren?

Er zijn weinig professionals die LHBT-jongeren begeleiden in de reguliere hulpverlening met
specifieke behoeften, vragen en problemen ten aanzien van LHBT.
Bijna de helft van de professionals in de enquête die weleens LHBT-jongeren heeft ontmoet, heeft
nog nooit met zo’n jongere gewerkt aan vragen of doelstellingen die specifiek zijn voor jongeren die
lesbisch, homo of bi zijn, en 70% deed dat nooit met een jongere die transgender is. Deze resultaten
bevestigen onderzoek in de residentiele jeugdzorg dat laat zien dat inspelen op specifieke behoeften,
vragen en problemen van lesbische, homo- en bi-jongeren nauwelijks aan de orde komt (van Denzel
et al. 2014). In het jongerenwerk gebeurde dit ook niet, met name omdat men de doelgroep niet ziet
(Abdallah et al., 2007; Boer et al., 2009). Respondenten die zelf LHBT-zijn hebben significant
minder vaak - 31% ten opzichte van 51% - nog nooit met een jongere aan specifieke LHB-vragen en
doelstellingen gewerkt (Chi kwadraat 12,719, df3, p<0,05). Voor het begeleiden van
transgenderjongeren geldt geen significante samenhang met wel of niet LHBT-zijn van de
respondenten.

Meer dan negen op de tien professionals geeft aan dat zij onvoldoende weten van jongeren met
een intersekse conditie om hen te kunnen begeleiden.
5.6.2 Tolerantie is belangrijk, maar wordt er ook naar gehandeld?
Subvraag 6
In hoeverre zetten professionals die groepen van jongeren begeleiden, zich in voor
een LHBT-vriendelijk klimaat onder jongeren?

Professionals vinden een LHBT-vriendelijk klimaat onder jongeren belangrijk. Bijna allemaal
geven ze aan zich hiervoor in te zetten. En het grootste deel van hen grijpt daadwerkelijk in bij
anti-LHBT schelden. Het bespreekbaar maken van LHBT-thema’s in groepen jongeren is
minder vanzelfsprekend.
Bijna alle respondenten zeggen dat zij zich inzetten voor een tolerant klimaat ten aanzien van LHBTjongeren. Wanneer de vragen gaan over daadwerkelijke actie zijn de cijfers anders. Van de
respondenten die werken met jongeren die opmerkingen maken over vuile potten en vieze homo’s
grijpt meer dan driekwart vaak in. Van de respondenten die aangegeven hebben dat jongeren
opmerkingen maken als omgebouwde vent of vrouw grijpt meer dan de helft vaak in.
In tegenstelling tot het ingrijpen bij schelden, ligt het bespreekbaar maken van seksuele en
genderdiversiteit in een groep voor de onderzochte professionals minder voor de hand. Bijna de helft
van de respondenten maakt seksuele diversiteit soms of nooit bespreekbaar, en meer dan acht op de
tien bespreekt het thema genderdiversiteit soms (48%) of nooit (40%) in een groep jongeren.
Respondenten die zelf LHBT-zijn bespreken het thema seksuele voorkeur significant vaker op de
groep dan respondenten die niet LHBT-zijn (Chi kwadraat 13,114, df 3 p< 0,05).
De drie meest genoemde redenen om seksuele voorkeur op een groep niet bespreekbaar te maken
zijn:

41

• Ik wil onderwerp niet bijzonder of anders maken - 32%
• Ik vind het niet nodig als het geen probleem is - 18%
• Ik wil de jongere niet in verlegenheid brengen - 12%
Bij het bespreekbaar maken van genderdiversiteit op de groep zijn de drie meest genoemde redenen:
• Ik vind het niet nodig als het geen probleem is - 18%
• Ik wil het onderwerp niet bijzonder of anders maken - 15%
• Ik weet niet hoe ik dat kan doen - 9%
Andere redenen die worden genoemd voor het niet bespreekbaar maken van LHBT in groepen zijn:
• Er moet een aanleiding voor zijn: “Ik vind dat het iets is wat er gewoon bij hoort. Erover praten
is prima maar het niet zo brengen dat het iets unieks is, waardoor ze zich afzetten”.
• Het heeft geen prioriteit “We moeten het thema in mijn ogen niet groter maken dan het al is.
Iedereen heeft recht op eigen leven en eigen keuzes maar deze thematiek lijkt in mijn ogen door
te slaan tot promotie”.
• Het is taboe bij de jongeren “jongeren willen het zelf lang niet altijd in groepsverband noemen,
het kan ook gehoord worden in momenten buiten de groep”.
• Het is te moeilijk om te bespreken “het is een moeilijk te bevatten thema voor jongeren en er is
een lacherige sfeer door onbekendheid”.
De experts herkennen dat in de praktijk het thema seksuele voorkeur niet bespreekbaar gemaakt
wordt in een groep uit angst de jongeren in verlegenheid te brengen, boos worden en mogelijk niet
meer terugkomen. Daarnaast vullen de experts aan dat seksuele voorkeur gezien wordt als privé en
dat het vaak not done is om daarover te praten met jongeren. De experts vullen aan dat professionals
niet verwachten dat zij transgender jongeren op de groep hebben, en dat het dan onnodig lastig is
om over het onderwerp te beginnen. Deze resultaten bevestigen de conclusie van van Denzel et al.
(2014) dat professionals het lastig vinden om seksuele voorkeur bespreekbaar te maken in groepen
jongeren.
5.6.3 Mogelijkheid doorverwijzing is bekend, maar leidt het tot actie?
Subvraag 7
In hoeverre weten professionals gespecialiseerde hulpverlening voor LHBTjongeren te vinden en verwijzen zij hier naar door?

De gespecialiseerde hulpverlening is matig bekend bij de hulpverleners. Doorverwijzen naar
LHBT-specifieke hulpverlening, wanneer de jongere er baat bij heeft en dit zelf wil, is niet
vanzelfsprekend voor veel professionals.
Meer dan de helft van de respondenten is bekend met de mogelijkheden voor doorverwijzing van
LHBT-jongeren naar specifieke hulpverlening. Respondenten die zelf LHBT zijn, zijn significant
vaker bekend met deze mogelijkheden dan respondenten die niet zelf LHBT zijn (Chi-kwadraat
3,886, df 1 p< 0,05). Wederom geldt voor transgenderjongeren een dergelijk positieve afwijking bij
de LHBT-respondenten niet. (Chi kwadraat 14,407, df4, p<0,05). Ook is er een significante
samenhang tussen de bekendheid van respondenten met de doorverwijsmogelijkheden en de sector
waar ze werkzaam zijn: respondenten in de sector jeugdwelzijn zijn relatief vaker bekend met de
doorverwijsmogelijkheden.
Bekendheid met doorverwijzen leidt niet vanzelfsprekend tot daadwerkelijke actie als de jongere er
baat bij heeft en dat zelf wil. Van de respondenten die weleens LHB-jongeren hebben begeleid en
bekend zijn met de doorverwijzingen verwijst meer dan acht op de tien soms of nooit door naar

42

specifieke hulpverlening. Voor transgenderjongeren wijst iets minder dan acht op de tien
professionals soms of nooit door.
De geraadpleegde experts schatten in dat doorverwijzing in de praktijk mogelijk nog minder
voorkomt. Professionals in de jeugdsector zijn vooral gericht op probleemgedrag en op eventuele
stoornissen en missen daardoor het belang van specifieke hulpverlening in het licht van seksuele
voorkeur en genderidentiteit. Daarnaast verwachten de experts dat de professionals die nooit hebben
doorverwezen dat niet deden, omdat ze er bijvoorbeeld vanuit gaan zelf voldoende kennis in huis te
hebben om specifieke LHBT-begeleidingsvragen te beantwoorden. In werkelijkheid verwachten zij
dat die kennis bij het grootste deel van de professionals niet aanwezig is. Een huivering om door te
verwijzen is volgens de experts ook mogelijk omdat de professional het LHBT-zijn niet wil
problematiseren.

43

6. Competenties en organisatiebeleid ten aanzien van
LHBTi-jongeren
In dit hoofdstuk worden eerst de resultaten beschreven van literatuuronderzoek, het
vragenlijstonderzoek en de expertmeeting die betrekking hebben op de competenties en kennis van
professionals voor het begeleiden van LHBT-jongeren en de opleidingsbehoefte. Daarbij komt ook de
behoefte aan kennis over wat het inhoudt om een intersekse conditie te hebben aan de orde. Daarna
worden de resultaten beschreven die gaan over het organisatiebeleid ten aanzien van LHBT. Op het
einde van het hoofdstuk worden de resultaten samengevat door het beantwoorden van de volgende
onderzoeksvragen:
Subvraag 8

Welke vragen en opleidingsbehoeften hebben deze professionals over het
signaleren, bespreken en omgaan met LHBTi-jongeren en verschillen in seksuele
voorkeur en gender?

Subvraag 9

In hoeverre voelen deze professionals zich gesteund of belemmerd door het beleid
van de organisatie waar zij werken in het omgaan met LHBT-jongeren?

6.1 Aanwezige kennis en competenties van professionals
De literatuur laat zien dat jongerenwerkers in Amsterdam niks over het onderwerp LHBT hebben
gehoord in hun opleiding en er ook daarna in nascholing niet meer te maken hebben gehad (Boer et
al., 2009). Aan de respondenten in het onderzoek is dan ook gevraagd in hoeverre ze in hun
opleiding en nascholing kennis opgedaan hebben en competenties hebben verkregen over het
begeleiden van LHBT-jongeren (Tabel 6.1).
Tabel 6.1 Tijdens opleiding en nascholing heb ik kennis opgedaan en competenties verkregen over het begeleiden van LHBTjongeren

Helemaal mee eens
Mee eens
Mee oneens
Helemaal mee oneens
Totaal

Lesbische homo-, en bi-jongeren
16
4%
67
16%
221
52%
117
28%
421
100%

Transgenderjongeren
8
2%
34
8%
211
50%
168
40%
421
100%

Zoals de tabel laat zien zijn er verschillen tussen de kennis en competenties ten aanzien van LHBjongeren en transgenderjongeren waarbij de respondenten vaker aangeven weinig of geen kennis en
competenties te hebben geleerd voor het werken met transgenderjongeren. De meeste respondenten
hebben tijdens hun opleiding geen of weinig kennis opgedaan en competenties verkregen over het
omgaan met LHB-jongeren (80%) en transgenderjongeren (90%).
6.2 Behoeften en vragen van professionals
Omdat de literatuur doet vermoeden dat de kennis en competenties van professionals in de
jeugdsector voor het begeleiden van LHBTi-jongeren onvoldoende is, is de respondenten gevraagd of
zij meer zouden willen leren over het thema seksuele en genderdiversiteit. 81% geeft aan dat zij dat
willen en 19% geeft aan dat zij dat niet willen.
6.2.1 81% van de respondenten die meer willen leren over LHBTi
Aan de respondenten die meer zouden willen leren over LHBTi-jongeren is gevraagd om hun
antwoord te specificeren, door aan te geven over welke onderwerpen ze meer zouden willen leren
(meerdere antwoorden mogelijk) (Tabel 6.2).

44

Tabel 6.2 Ja, ik wil meer leren over…

Aantal

% van totaal
N=421

Lesbische, homo- en bi-jongeren
Wat lesbisch, homo bi zijn inhoudt
Hoe te signaleren of een jongere lesbisch, homo, bi is
Lesbisch, homo, bi zijn bespreekbaar maken met een jongere
Lesbisch, homo, bi zijn bespreekbaar te maken binnen een groep jongeren
Tolerantie te vergroten onder jongeren t.a.v. lesbische, homo-, bi-jongeren
Over lesbisch, homo, bi zijn in (orthodox) religieuze gezinnen

21
141
161
129
184
250

5%
33%
38%
31%
44%
59%

Transgenderjongeren
Wat transgender zijn inhoudt
Hoe te signaleren of een jongere transgender is
Transgender zijn bespreekbaar te maken met een jongere
Transgender zijn bespreekbaar te maken binnen een groep jongeren
Tolerantie te vergroten onder jongeren t.a.v. transgenderjongeren
Over transgender zijn in (orthodox) religieuze gezinnen

74
234
225
162
198
240

18%
56%
53%
38%
47%
57%

Jongeren met intersekse conditie
Wat het inhoudt om een intersekse conditie te hebben

310

73%

Anders

29

7%

Voor de lesbische, homo- en bi-jongeren willen veel respondenten meer leren over het bespreekbaar
maken van seksuele voorkeur met individuele jongeren (38%) en het vergroten van tolerantie onder
jongeren ten aanzien van hun LHB-leeftijdsgenoten (44%). De meeste interesse (59%) gaat uit naar
het leren over lesbisch, homo en bi zijn in (orthodox) religieuze gezinnen.
Ten opzichte van de LHB-jongeren (5%) willen meer respondenten weten wat transgender zijn
inhoudt (18%). Verder gaat de interesse vooral uit naar het vergroten van de tolerantie onder
jongeren ten aanzien van leeftijdsgenoten die transgender zijn (47%) en naar het bespreekbaar
maken van transgender zijn met individuele jongeren (53%). Het hoogst scoren het signaleren of een
jongere transgender is (56%) en - evenals bij de LHB-jongeren – het leren over transgender zijn in
(orthodox) religieuze gezinnen (57%).
Over wat het inhoudt om een intersekse conditie te hebben wil 73% van de respondenten meer leren.
Volgens buitenlands onderzoek is het nodig dat professionals meer leren over intersekse conditie,
omdat de impact van intersekse zijn op iemands jeugd groot kan zijn (MacKenzie et al., 2009;
Sanches & Wiegers, 2010). Het gaat onder andere om gevoelens van anders en alleen zijn (van
Lisdonk, 2014).
EXPERTS
Op welke manier kunnen deze resultaten volgens de experts verbeteren?
De experts zijn het er over eens dat het belangrijk is dat er informatie komt voor professionals die werken met
jeugd over jongeren met een intersekse conditie. Maar dit ligt anders als voor LHBT, zo geven zij aan. Bij LHBT
gaat het namelijk vooral ook om het bevorderen van de sensitiviteit zodat thema zodat er beter gesignaleerd en
beter over gesproken kan worden, aldus de experts. Bij de doelgroep jongeren met een intersekse conditie gaat
het nog om een stap dààrvoor; basisinformatie over wat het is en inhoudt.

45

29 respondenten vulden de optie ‘anders’ in. Zes van de 29 respondenten zouden meer willen weten
over hoe ze LHBT-zijn bespreekbaar kunnen maken met de jongere én hun ouders, broers, zussen,
docenten en ander netwerk. Twee van hen zouden graag de jongere zelf vaardiger maken in het
bespreekbaar maken van hun seksuele voorkeur of genderdiversiteit in het eigen netwerk, en in het
omgaan “…met het taboe dat over dit onderwerp heerst”.
Vijf van de 29 respondenten die de categorie ‘anders’ invulden zouden meer willen weten over
begeleidingsmethoden voor jongeren die LHBT-zijn. Deze respondenten willen bijvoorbeeld weten
welke interventies daadwerkelijk helpend zijn, en één van hen zegt:
“Ik zou met name willen weten hoe mogelijke problemen die de jongere
heeft t.a.v. de eigen seksualiteit een rol kunnen krijgen in individuele
therapieën zonder gevoelens te problematiseren”.
Drie van de 29 respondenten die de categorie ‘anders’ invulden zouden naast religieuze verschillen
ook specifiek meer willen weten over het bespreekbaar maken van LHBT zijn binnen verschillende
culturen. Zij denken dan niet alleen aan multiculturele verschillen, maar ook aan de diverse jongeren
(sub)culturen en de normen en waarden die daar ten aanzien van LHBT zijn gelden.
6.2.2 19% van de respondenten die niet meer willen leren over LHBTi
Aan de respondenten die niet meer willen leren over lesbische, homo-, bi- en transgender-jongeren
of jongeren met een intersekse conditie is ook gevraagd om hun antwoord toe te lichten (Tabel 6.3).
Tabel 6.3 Nee, ik wil niet meer leren over LHBT omdat…

Aantal
Ik voldoende weet
Ik geen tijd heb daarvoor
Ik het thema te weinig tegenkom in mijn werk
Anders
Totaal

30
4
32
15
81

% van totaal
N=421
37%
5%
39%
19%
100%

De tabel laat zien dat 5% van de respondenten niet meer wil leren over LHBTi omdat ze er geen tijd
voor hebben. De meest genoemde redenen zijn dat respondenten al voldoende weten (37%) en dat ze
het thema te weinig tegenkomen in hun werk (39%). Enkele respondenten geven aan dat zij zelf tot
de doelgroep behoren en er daarom voldoende van weten. Twee van hen geven respectievelijk aan:
“[Ik] ben zelf lesbisch, en eigen ervaringen neem je mee” en “door mijn
eigen geaardheid ben ik goed op de hoogte. Vind dat er veel meer aandacht
voor moet zijn”.
De respondenten die het thema te weinig tegenkomen in hun werk lichten toe dat ze zich erin willen
verdiepen op het moment dat het relevant wordt. Eén van hen zegt:
“Als ik het tegen kom of vermoedens heb, ga ik me erin verdiepen. Dan ga
ik samen met de jongere kijken wat nodig en wat prettig is. Anders besteed
ik mijn tijd aan andere actuele thema’s”.
Opvallend is dat twee van deze respondenten de spreekwoordelijke bal bij de jongere
neerleggen: die zou weten wat te zeggen en te doen:

46

“Ik ga er meer mee om als zijnde levensvraagstukken. Jongere geeft dan
zelf aan wat ie wil delen en kan met mij bespreken welke informatie daar
bij hoort (materiaal, boekjes, film)” en “ik weet voldoende en anders licht
de jongere het zelf wel toe”.
6.3 Organisatiebeleid ten aanzien van LHBT
In de beperkte literatuur die er is over beleid rond LHBT-zijn is terug te lezen dat weinig organisaties
beleid maken over seksuele en gender diversiteit. LHBT-beleid is nodig om het thema bespreekbaar
te maken, om het op de agenda te zetten en professionals te steunen bij het bespreekbaar maken van
LHBT thema’s (Boer et al., 2009).
Om die reden is aan de respondenten de vraag voorgelegd of zij in een organisatie werken waar
specifiek beleid is ten aanzien van het omgaan met verschillen in seksuele voorkeur en gender
diversiteit (Tabel 6.4).
Tabel 6.4 In de organisatie waar ik werk is er beleid ten aanzien van seksuele voorkeur en gender diversiteit

Ja
Nee
Weet ik niet
Totaal

47
232
142
421

Beleid t.a.v. seksuele voorkeur
11%
55%
34%
100%

Beleid t.a.v. gender diversiteit
20
5%
213
50%
188
45%
421
100%

De tabel laat zien dat 55% van de respondenten aangeeft dat er in de organisatie waar zij werken
geen beleid is ten aanzien van seksuele voorkeur. Voor het beleid ten aanzien van gender diversiteit
is dat percentage 50%. 11% van de respondenten geeft aan dat zij weet dat de organisatie waar ze
werken beleid ten aanzien van seksuele voorkeur heeft, voor gender diversiteit is dat 5%.
Omdat de aanwezigheid van beleid ten aanzien van seksuele en gender diversiteit niet betekent dat
het beleid ook uitgevoerd wordt (van Denzel, van Driel & Vondel, 2014) - ofwel merkbaar is op de
werkvloer - is de respondenten hierover een vraag gesteld (Tabel 6.5).
Tabel 6.5 Het beleid ten aanzien van seksuele en gender diversiteit is merkbaar op de werkvloer

Helemaal mee eens
Mee eens
Oneens
Totaal

Beleid t.a.v. seksuele voorkeur
8
17%
24
51%
15
32%
47
100%

2
11
7
20

Beleid t.a.v. gender diversiteit
10%
55%
35%
100%

Van de respondenten die aangeven dat er in hun organisatie beleid is ten aanzien van seksuele
voorkeur vindt 32% dat dit beleid niet merkbaar is. Voor het beleid ten aanzien van genderdiversiteit
is dat percentage vrijwel gelijk: 35% geeft aan dat er beleid is, maar dat dat beleid niet merkbaar is
op de werkvloer. Eén van de respondenten schrijft hierover:
“[Dit thema] is 15 jaar geleden een trainingsonderwerp binnen mijn
instelling geweest en werd een intake onderwerp. Helaas verdwenen de
intakevragen hierover na enige tijd uit de rapportage. Mijn instelling heeft
hier gefaald”.

47

In de literatuur geven groepswerkers in de residentiële jeugdzorg aan dat ze bijna allemaal bij een
organisatie werken waar beleid is rondom seksualiteit. Wat in dit onderzoek opvalt is dat seksuele
diversiteit soms wel maar vaker niet expliciet in dat beleid rond seksualiteit terugkomt. Waar
seksuele en genderdiversiteit nauwelijks in terugkomt, is in het diversiteitsbeleid want dat gaat
veelal over interculturele verschillen (van Denzel, van Driel & Vondel, 2014). Kortom: het is
interessant om van de respondenten die aangeven dát er beleid is te weten onder welke noemer dat
beleid valt.
Tabel 6.6 Onder welke noemer valt beleid ten aanzien van seksuele voorkeur en gender diversiteit

Diversiteitsbeleid
Beleid over seksualiteit
Pedagogisch beleid
Weet ik niet
Totaal

Beleid t.a.v. seksuele voorkeur
8
17%
34
72%
4
9%
1
2%
47
100%

Beleid t.a.v. genderdiversiteit
4
20%
13
65%
2
10%
1
5%
20
100%

Tabel 6.6 laat zien dat beleid ten aanzien van seksuele voorkeur en gender diversiteit veelal terug
komt in beleid over seksualiteit. In het geval van seksuele voorkeur geldt dat voor 72% van de
respondenten, in het geval van gender diversiteit voor 65%. 17% van de respondenten geeft aan dat
beleid rondom seksuele voorkeur in hun organisatie past onder de noemer diversiteitsbeleid. Voor
gender diversiteit is dat 20%.
6.4 Antwoord op subvragen over competenties en organisatiebeleid
6.4.1 Grote leerbehoefte is aanwezig
Subvraag 8
Welke vragen en opleidingsbehoeften hebben deze professionals over het
signaleren, bespreken en omgaan met LHBTi-jongeren en verschillen in
seksuele voorkeur en gender?

Professionals willen graag leren over de LHBTi-thema’s. In hun opleiding is dit thema meestal
niet aan bod gekomen. Zij willen onder meer leren LHBT bespreekbaar te maken, signalen op te
pikken en het vergroten van tolerantie ten aanzien van LHBT. Ook willen ze meer weten over
LHBT’s in orthodoxe (religieuze) groepen.
Meer dan zeven op de tien professionals (73%) wil meer leren over jongeren met een intersekse
conditie.
Meer dan acht op de tien respondenten geeft aan dat zij meer willen leren over het thema seksuele en
genderdiversiteit. Iets minder dan twee op de tien wil niet meer leren en geeft als reden aan dat zij
het thema te weinig tegenkomen in hun werk (39% als ik het tegenkom, ga ik me erin verdiepen en
anders besteed ik mijn tijd aan andere actuele thema’s), dat ze voldoende weten (37% ik weet
voldoende en anders licht de jongere het zelf wel toe) of omdat ze er geen tijd voor hebben (5%).
De meerderheid van de respondenten wil meer leren, en geeft aan dat zij meer willen leren over het
bespreekbaar maken van seksuele voorkeur met individuele jongeren (38%) en hoe dat te doen met
transgender jongeren (53%). 44% wil meer leren over het vergroten van tolerantie onder jongeren
ten aanzien van hun LHB-leeftijdsgenoten en transgender-leeftijdsgenoten (47%). 59% wil leren over
wat het betekent om LHB te zijn in (orthodox) religieuze gezinnen, en 59% wil weten hoe dat zit voor
transgenderjongeren. 56% wil leren hoe je signaleert dat een jongere transgender is, en ten opzichte

48

van de LHB-jongeren (5%) wil 18% van de respondenten weten wat transgender zijn betekent. Bijna
driekwart van de professionals (73%) wil meer leren over wat het inhoudt om een intersekse conditie
te hebben.
Bij de optie ‘anders’ vulden respondenten in dat ze willen weten hoe ze LHBT-zijn bespreekbaar
kunnen maken met de jongere in combinatie met diens specifieke omgeving met de daar geldende
normen en waarden (ik wil de jongere zelf vaardiger maken in het bespreekbaar maken in eigen
netwerk, met het taboe dat over dit onderwerp heerst), en ze zouden meer willen leren over
begeleidingsmethoden voor LHBT-jongeren (ik zou willen weten hoe mogelijke problemen die de
jongere heeft t.a.v. de eigen seksualiteit een rol kunnen krijgen in individuele therapieën).
6.4.2 LHBT nauwelijks terug te vinden in diversiteitsbeleid
Subvraag 9
In hoeverre voelen deze professionals zich gesteund of belemmerd door het beleid
en de cultuur van de organisatie waar zij werken in het omgaan met LHBTjongeren?

Ongeveer de helft van de respondenten werkt in een organisatie waar beleid is ten aanzien van
seksuele voorkeur en gender diversiteit, en ongeveer een derde van deze professionals geeft aan
dat dit beleid voor hen niet merkbaar is op de werkvloer.
Dit bevestigt de constatering van Boer et al. (2009) dat weinig organisaties beleid maken over
seksuele en gender diversiteit. Daarnaast liet de literatuur zien dat het meeste beleid dat er rond
LHBT is geschaard wordt onder de noemer ‘seksualiteit’ en dat het nauwelijks terugkomt in
diversiteitsbeleid omdat dat gaat over interculturele verschillen (van Denzel, van Driel & Vondel,
2014). De kwantitatieve resultaten bevestigen dat: ongeveer 7 op de 10 professionals geeft aan dat
het beleid rond LHBT in hun organisatie valt onder de noemer ‘seksualiteit’ in plaats van diversiteit.

49

7. Conclusies en discussie
De aanleiding voor dit onderzoek is een eerste rapport dat in Nederland is verschenen over de
rechten van kinderen en jongeren, die lesbische, homo-, bi- en/of transgender gevoelens of een
intersekse conditie hebben (Van Rossenberg, 2013). In dit rapport en in de Kinderrechtenmonitor
2013 komt naar voren dat LHBTi-jongeren nog te vaak onzichtbaar zijn voor hulpverleners en
andere professionals die werken met jongeren. Dat wil zeggen dat LHBTi-gevoelens niet worden
gesignaleerd en er handelingsverlegenheid is onder professionals bij het bespreken van en omgaan
met het thema LHBTi.
Omdat cijfers hierover ontbreken heeft het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan
het Nederlands Jeugdinstituut en Movisie de opdracht gegeven om hier onderzoek naar te doen. Het
betreft een cijfermatige onderbouwing van de mogelijke knelpunten in het signaleren, bespreekbaar
maken en omgaan met de thematiek van seksuele en genderdiversiteit in jeugdwelzijn, jeugdzorg,
jeugd-(L)VB sector en jeugd GGZ.
In dit hoofdstuk worden de resultaten gepresenteerd van het onderzoek. Het gaat om een
literatuuronderzoek, een vragenlijstonderzoek onder professionals en een beschouwing van de
resultaten van het vragenlijstenonderzoek door een groep experts. In dit hoofdstuk zijn deze
resultaten samengevoegd om antwoord te kunnen geven op de hoofdvraag van het onderzoek:
In hoeverre en op welke manier hebben professionals werkzaam in de jeugdwelzijnssector, de
jeugdzorg, de jeugd-(L)VB sector en de jeugd GGZ aandacht voor het bestaan, de specifieke risico’s,
behoeften en problemen van LHBTi-jongeren?
De antwoorden op de subvragen staan op het einde van de hoofdstukken 3 t/m 6, die de resultaten
van de enquête en expertmeeting bevatten. In de laatste paragraaf van dit hoofdstuk benoemen we
enkele beperkingen van het onderzoek.
7.1 Gebrek aan kennis, handelingsperspectief en er is handelingsverlegenheid

Dit onderzoek bevestigd voor een groot deel de knelpunten die de Kinderrechtenmonitor 2013
en van Rossenberg (2013) beschrijven.
Professionals signaleren wel LHBTi-gevoelens, maar dit gebeurt minder vaak dan aannemelijk is op
basis van cijfers over het aantal LHBTi-jongeren. Jongeren met transgendergevoelens worden
minder vaak opgemerkt, en jongeren met een intersekse conditie zijn compleet onzichtbaar voor de
onderzochte professionals.
Een minderheid van de professionals maakt, zowel bij individuele jongeren als in een groep, 7LHBTgevoelens bespreekbaar. Ze vinden het niet nodig als het geen probleem is, willen de jongeren niet in
verlegenheid brengen of anders maken, vinden het onderwerp niet bijzonder of zijn bang zijn om het
verkeerd te hebben. Hier lijkt een handelingsverlegenheid op te treden. Samen met de wens van
professionals om LHBT-gevoelens niet onnodig te problematiseren. De onderzochte professionals
7 Zoals in het kader op pagina 8 aangegeven, is de doelgroep jongeren met een intersekse conditie niet integraal

mee genomen in dit onderzoek. In de vragenlijst zijn drie vragen opgenomen met betrekking tot jongeren met
een intersekse conditie, te weten de subvragen 2, 5 en 8.

50

zijn juist bezig om deze gevoelens te normaliseren. En dat, terwijl lesbisch, homo of bi zijn voor de
meeste jongeren helemaal niet normaal is. Datzelfde geldt voor jongeren bij wie de fysieke sekse niet
in overeenstemming is met hun beleving ervan: dat ís nu eenmaal bijzonder. De combinatie van
onbekend zijn met de moeilijkheden van deze jongeren - de professionals verwachten niet dat LHBTzijn problemen oplevert voor deze groep – en handelingsverlegenheid, zorgt ervoor dat het
bespreken van LHBT-gevoelens voor de meeste professionals niet vanzelfsprekend is.
Ook handelt een minderheid van de professionals actief door bijvoorbeeld te werken aan specifieke
LHBT-doelstellingen of door te verwijzen naar specialistische hulpverlening. Zelfs als ze vermoeden
dat een jongere daar baat bij heeft. De grote meerderheid heeft nooit aan zulke doelstellingen
gewerkt met een jongere. Ook weet bijna niemand hoe ze moet handelen bij de specifieke problemen
van jongeren met een intersekse conditie. Hier lijkt sprake van een combinatie van niet bekend zijn
met de specifieke moeilijkheden van deze jongeren en een gebrek aan handelingsperspectief: niet
weten hoe zij deze jongeren kunnen begeleiden bij de specifieke moeilijkheden die zij tegenkomen.
7.2

Jongeren met een intersekse conditie zijn niet zichtbaar

Geen van de onderzochte professionals is naar eigen weten ooit in het werk een jongere
tegengekomen die een intersekse conditie heeft. En negen op de tien professionals geeft dan ook
aan onvoldoende te weten om deze jongeren te kunnen begeleiden.
Met een intersekse conditie, ook wel DSD genoemd, wordt bedoeld dat de ontwikkeling van het
chromosomale of anatomisch geslacht verschilt van de norm (van Lisdonk, 2012). Met het oog op de
prevalentie van mensen met een intersekse conditie - ongeveer één op de tweehonderd - is het niet
erg plausibel dat geen van alle onderzochte professionals nog nooit zo’n jongere ontmoet heeft. Van
Lisdonk (2012) geeft als mogelijke verklaring, dat een deel van de mensen met een intersekse
conditie daarvan zelf geen weet heeft. Van Lisdonk (2012) meldt ook dat het vaak voorkomt dat deze
jongeren zich schamen en er niet met anderen over praten. Alle geraadpleegde experts bevestigen
dat professionals deze thematiek niet kennen en mogelijke signalen niet oppikken.
7.3

LHBT-jongeren zijn beperkt zichtbaar voor professionals

Voor de professionals uit dit onderzoek is de groep LHBT-jongeren beperkt zichtbaar.
Lesbische, homo- en bi-jongeren (LHB-jongeren) zijn vaker zichtbaar dan transgenderjongeren.
Professionals die zelf lesbisch, homo of bi zijn (19% van de respondenten) merken LHBjongeren wél vaker op. Maar zij merken niet vaker transgenderjongeren op dan professionals
die niet-LHBT zijn.
Bijna één op de tien professionals ontmoette nog nooit een lesbische, homo- of bi-jongere in het
werk en bijna de helft ontmoette nog nooit een transgenderjongere. Voor de LHB-jongeren is dit niet
plausibel: voor de algemene bevolking geldt dat ongeveer één op de elf mannen homo of bi is en één
op de zes vrouwen lesbisch of bi (Keuzenkamp & van Lisdonk, 2012). De professionals zien de
doelgroep dus deels over het hoofd. Dat zij nog nooit een transgenderjongere hebben ontmoet in hun
werk is beperkt plausibel: één op de 167 geboren ‘jongens’ blijkt een meisje en is dus transgender.
Van de geboren meisjes blijkt één op de vijfhonderd een jongen en daarmee transgender te zijn
(Kuyper, 2012).
Dat LHBT-jongeren beperkt zichtbaar zijn voor deze professionals kan komen doordat zij niet altijd
weten of een jongere LHBT’s, omdat deze dat zelf actief verbergt (van Bergen & van Lisdonk, 2010).
Een andere verklaring kan zijn dat het lastig is om iets te herkennen dat je niet kent. De cijfers over
het signaleren van LHBT-gevoelens bij jongeren onderstrepen deze verklaring: iets meer dan vier op

51

de tien professionals weet niet hoe je signaleert dat een jongere worstelt met lesbische, homo- en bigevoelens. En meer dan zes op de tien weet niet hoe je dat een jongere worstelt met
transgendergevoelens.
Opvallend is dat een deel van de onderzochte professionals die nog nooit een LHBT-jongere heeft
ontmoet, wel zegt te weten hoe je LHBT-gevoelens signaleert. Dit lijkt erop te wijzen dat
professionals hun kennis over LHBT-jongeren en hun vermogen om LHBT-gevoelens te signaleren
hoog inschatten.
7.4

Seksuele voorkeur niet vanzelfsprekend bespreekbaar

Een niet-heteroseksuele voorkeur is meestal geen taboe-thema voor professionals maar heel
‘gewoon’. Tegelijkertijd besteden ze er in hun werk met jongeren niet vanzelfsprekend aandacht
aan, terwijl het voor jongeren juist bijzonder is om te ontdekken dat je lesbische, homo- of bigevoelens hebt.
Een groot deel van de onderzochte professionals schenkt niet vanzelfsprekend aandacht aan het
thema seksuele voorkeur, omdat ze het ‘niet bijzonder’ of ‘anders willen maken’ dan het volgens hen
is. Zij vinden LHB-zijn normaal en willen het voor de jongeren niet problematiseren. De experts
stellen hier tegenover dat praten over LHB-gevoelens niet betekent dat je deze gevoelens
problematiseert. Het is voor jongeren zelf juist wél bijzonder. Zij lopen meestal enkele jaren met
deze gevoelens rond voordat ze er met iemand over durven praten. Een deel van deze jongeren doet
zelfs zijn best om niet herkend te worden en zou liever heteroseksueel zijn (van Lisdonk & van
Bergen, 2010; van Bergen & van Lisdonk, 2010).
Lesbisch, homo en bi zijn is niet ‘gewoon’ voor de meeste jongeren. Maar veel professionals denken
dat het beter is om niet over het thema te praten omdat jongeren daardoor zouden kunnen denken
dat dit niet ‘gewoon’ is.
Professionals normaliseren het LHB-zijn. Daarnaast zijn ze ook bang dat ze jongeren in verlegenheid
brengen en dat ze het verkeerd hebben als ze vermoedens uitspreken. De experts bevestigen deze
reden om het onderwerp niet te bespreken. De professionals verwachten dat jongeren boos zullen
worden als ze het onderwerp aansnijden. Ze hebben gelijk als ze verwachten dat het thema gevoelig
ligt bij jongeren: daarom denken bijna alle jongeren dat je op school niet open kunt zijn als LHB
(Keuzenkamp & Kuyper, 2013). Toch vinden de experts dit geen reden om het thema niet
bespreekbaar te maken. Professionals die werken met jongeren spelen juist een positieve rol door de
eerste stap te zetten in het bespreekbaar maken van dit taboe-thema.
7.5

Transgenderjongeren minder in beeld dan LHB-jongeren

Er zijn grote verschillen zichtbaar tussen de manier waarop professionals omgaan met seksuele
voorkeur en de manier waarop professionals omgaan met genderidentiteit. Zo maken zij
seksuele voorkeur vaker bespreekbaar dan genderdiversiteit, zowel met individuele jongeren als
in groepen.
Als respondenten vermoeden dat een jongere transgender is, maakt zes van de tien onderzochte
professionals die vermoedens één op één met de jongere soms of nooit bespreekbaar. Bijna één op de
drie stelt geen vragen, omdat ze het onderwerp niet bijzonder willen maken: “als een jongere dit
erkent bij zichzelf moet ik hier al helemaal niet in gaan zitten wroeten”.

52

Bijna één op de vijf maakt het niet bespreekbaar, omdat ze niet weten hoe ze dat moeten doen. Op de
groep bespreekt vier op de tien professionals het thema genderdiversiteit nooit en bijna vijf op de
tien doet dat soms. Bijna één op de vijf doet dat niet, omdat ze het niet nodig vindt om transgender
zijn te bespreken als het geen probleem is. En ook hier begint één op de acht er niet over, omdat ze
het onderwerp niet bijzonder willen maken: “ik vind het iets dat er gewoon bij hoort. Er over praten
is prima, maar dan moet je het niet zo brengen dat het iets unieks is, waardoor ze zich afzetten”. In
veel van de vragen over transgenders waar ruimte was voor toelichting schrijven respondenten, dat
ze “weinig van het thema afweten en hier nog nooit aan gedacht hebben”. Niet verbazingwekkend,
want het thema genderdiversiteit is bij slechts één op de tien professionals in de opleiding of
nascholing aan bod gekomen. De experts vullen aan dat transgender zijn onbekender is voor
professionals dan lesbisch, homo, of bi zijn want “je komt het nooit tegen”. In de leerbehoeften van
de onderzochte professionals is inderdaad te zien dat genderidentiteit onbekend terrein is: meer dan
de helft van hen wil weten hoe je signaleert dat een jongere transgendergevoelens heeft.
Een veelgenoemde reden om vermoedens van transgender zijn niet bespreekbaar te maken bij
jongeren, is dat professionals het thema niet bijzonder of anders willen maken. Een dergelijke
normaliserende houding betekent mogelijk dat jongeren die transgender zijn geen begeleiding en
ondersteuning ontvangen, bijvoorbeeld bij het maken van keuzes en ook mogelijk niet gewezen
worden op transitiemogelijkheden.
7.6

LHBT-professionals signaleren vaker LHB-jongeren, niet vaker
transgenderjongeren

De onderzochte professionals die tot de doelgroep LHBT horen, zeggen significant vaker dat zij
LHB-jongeren signaleren dan niet-LHBT professionals. De professionals die LHBT-zijn geven
ook aan het onderwerp LHBT-zijn vaker bespreekbaar te maken met zowel individuele jongeren
als in groepen en werken vaker met jongeren aan specifieke LHB-doelstellingen. Voor
transgenderjongeren geldt dat niet. Uit het onderzoek blijkt dat de LHBT-professionals
transgenderjongeren niet vaker signaleren, bespreekbaar maken en handelen.
19% Van de respondenten geeft aan tot de LHBT-doelgroep te behoren. Omdat er in de
onderzoeksgroep maar twee respondenten zijn die zichzelf als transgender aanduiden, zijn deze
cijfers vooral terug te voeren op professionals die lesbisch, homo of bi zijn. Deze resultaten laten zien
dat persoonlijke ervaring een groot verschil maakt in aandacht hebben voor en omgaan met het
thema LHB in het werk.
Het blijkt dat een andere seksuele voorkeur niet betekent dat professionals op een andere manier
omgaan met transgenderjongeren dan de groep professionals die zichzelf als niet-LHBT aanduidt. Zo
signaleren de LHB-respondenten niet vaker dat jongeren worstelen met hun genderidentiteit en
maken het ook niet vaker bespreekbaar dan heteroseksuelen. Zelf lesbisch, homo of bi zijn lijkt geen
garantie te zijn voor het hebben van meer expertise ten aanzien van transgenderjongeren.
7.7

Professionals geven aan kennis te hebben van risico’s LHBT-jongeren,
tegelijkertijd weten ze beperkt hoe te signaleren en te handelen

Negen van de tien professionals die deel hebben genomen aan de vragenlijst geven aan kennis
te hebben van het hogere risico van LHBT-jongeren zoals depressie en zelfmoord. Hierdoor
lijken de professionals voldoende kennis in huis te hebben over de specifieke problematiek van
LHBT-jongeren. Uit de antwoorden op andere vragen blijkt dat zij toch nog veel vragen hebben
over specifieke LHBT-problematiek.

53

Uit de vragenlijst valt op dat de professionals hun kennis over behoeften, problemen en risico’s van
LHBT-jongeren hoog inschatten. Tegelijkertijd zijn er de cijfers over het beperkte signaleren van
jongeren die worstelen met LHBT-gevoelens, die dit nuanceren. Iets meer dan vier op de tien
professionals weet niet hoe je LHB-gevoelens moet signaleren en meer dan zes op de tien weet niet
hoe je dat moet doen bij transgendergevoelens. In de cognitieve interviews die in de testfase van het
onderzoek zijn gehouden, gaven professionals aan veel te hebben bij geleerd door het invullen van de
vragenlijst. Ook de leerbehoeften van de professionals veranderen het beeld over de eigen
inschatting: vier van de vijf professionals wil meer leren over LHBT-jongeren en hebben vragen over
het signaleren van transgendergevoelens, het bespreekbaar maken van LHBT-gevoelens en het
vergroten van tolerantie op de groep n aanzien van LHBT-jongeren. De experts geven ten slotte op
basis van hun eigen kennis en ervaring aan dat een dergelijk hoge bekendheid met behoeften,
problemen en risico’s buitengewoon hoog. Een verklaring die zij geven is dat bij professionals het
beeld leeft dat zij voldoende af weten van de thematiek maar onderschatten zij in de praktijk de
gevolgen van het LHBT-zijn op het leven van de jongeren.
7.8

Professionals lijken LHBT-gevoelens los te zien van andere vragen en
problemen

De onderzochte professionals lijken LHBT-gevoelens van jongeren niet snel in verband te
brengen met de vragen en problemen die zij hebben. Ook leggen zij ‘de bal’ voor het ontdekken
van seksuele en genderdiversiteit en het gaan praten daarover met de omgeving, bij de LHBTjongeren zelf.
Een belangrijk deel van de professionals geeft aan dat zij het niet nodig vindt om over LHBTgevoelens te praten als het geen probleem is: “het moet relevant zijn, ik maak het bespreekbaar als
het relevant is voor de problematiek waarvoor ik in contact ben met de jongere”. Ook geven zij aan
dat andere thema’s of problemen meer prioriteit hebben. Volgens de experts laat deze redenering
een gebrek aan kennis zien: wanneer een jongere behandeld wordt voor een depressie, maar de
LHBT-gevoelens die hiervan de oorzaak kunnen zijn, niet besproken worden, heeft de behandeling
van de depressie weinig zin.
De literatuur ondersteunt deze stellingname van de experts. Er is onder meer verband aangetoond
tussen het ervaren van negatieve reacties op de seksuele voorkeur en het hebben van suïcidale
gevoelens (van Bergen & van Lisdonk, 2010).
De meeste respondenten geven aan dat zij wel weet hebben van de verhoogde prevalentie van
suïcidaal gedrag en depressie onder LHBT-jongeren. Echter laten hun antwoorden zien dat zij in de
praktijk geen verband leggen tussen deze problematiek en het LHBT-zijn van jongeren. Daarbij
geven verschillende professionals aan dat ze vinden dat jongeren eerst “eruit moeten zijn” wat betreft
hun seksuele voorkeur en genderidentiteit, voordat zij er met hen over gaan praten. Dit is één van de
belangrijkste redenen voor professionals om seksuele voorkeur en genderidentiteit niet
bespreekbaar te maken, terwijl zij wel vermoeden dat dit speelt voor de jongere.
De onderzochte professionals lijken geen rol te zien weggelegd voor zichzelf in het ondersteunen van
jongeren bij hun vragen en onzekerheden in het proces van ontdekken van de eigen homo- of
biseksuele voorkeur of genderidentiteit.

54

7.9

Professionals geven aan weinig gebruik te maken van specialistische
hulpverlening

Gespecialiseerde hulpverlening voor LHBT-jongeren is matig bekend bij de onderzochte
professionals. Ook is daadwerkelijk doorverwijzen als de jongere er baat bij heeft en dat zelf wil
niet vanzelfsprekend.
Lang niet alle professionals hebben ooit een LHBT-jongere begeleidt. En van de groep die dat wel
deed is meer dan vier op de tien professionals niet bekend met de mogelijkheden voor
doorverwijzing naar specifieke hulpverlening. De sector jeugdwelzijn is vaker bekend met de
doorverwijsmogelijkheden dan de andere sectoren.
Er blijkt maar een kleine groep over die zou kunnen doorverwijzen. Iets meer dan de helft waar het
gaat om LHB-jongeren en iets minder dan helft waar het gaat om transgenderjongeren. Van deze
groep verwijst meer dan acht op de tien lesbische, homo- of bi-jongeren soms of nooit door. Voor
transgenderjongeren wijst iets minder dan acht op tien soms of nooit door.
Deze cijfers zouden betekenen dat slechts een klein percentage van de LHBT-jongeren, die baat zou
hebben bij LHBT-specifieke hulpverlening en hier zelf naar toe zou willen, hier ook daadwerkelijk
terecht komt. Wat kunnen redenen zijn om niet door te verwijzen, terwijl de jongere hier wel baat bij
heeft én dit zelf wil? De experts vermoeden dat de professionals denken dat ze zelf voldoende kennis
in huis hebben om specifieke LHBT-hulpvragen te beantwoorden. Daarbij willen ze LHBT-gevoelens
niet problematiseren.
Bovenstaande ligt in lijn met de eerdere constatering, dat de onderzochte professionals ervan uit
gaan dat hun expertise ten aanzien van het LHBT-thema voldoende is. Een andere verklaring van de
experts is dat professionals niet graag doorverwijzen, omdat het kan worden opgevat als
overplaatsen of ‘opgeven’.
7.10

Weinig expliciet beleid ten aanzien van LHBT-jongeren binnen organisaties

De meeste professionals die mee hebben gedaan aan het onderzoek ervaren op de werkvloer
geen beleid ten aanzien van seksuele voorkeur en genderidentiteit.
Ongeveer vijf van de tien respondenten werkt in een organisatie waar beleid is ten aanzien van
seksuele voorkeur en gender diversiteit. Daarbij valt het zeven van de tien keer onder de noemer
‘seksualiteit’. Echter, twee derde van de professionals geeft aan dat dit beleid voor hen niet merkbaar
is op de werkvloer. Dit bevestigt dat weinig organisaties beleid maken op seksuele en
genderdiversiteit (Boer et al., 2009). Dit bevestigt ook dat het beleid dat er rond LHBT is, veelal
geschaard wordt onder de noemer seksualiteit en dat het nauwelijks terugkomt in diversiteitsbeleid
(van Denzel et al., 2014).
Het is volgens de experts opvallend dat het beleid dát er is rond LHBT vaak wordt geschaard onder
‘seksualiteit’. Allereerst hebben transgendergevoelens weinig met seksualiteit te maken, omdat het
niet gaat om seksuele gevoelens, maar om gevoelens van gender identiteit: een meisje, jongen of
anders te zijn. Daarbij is ook voor jongeren die lesbisch, homo, of bi zijn hun seksuele voorkeur
onderdeel van hun identiteit. Uit literatuur komt naar voren dat LHB-jongeren niet alleen specifieke
vragen hebben ten aanzien van seksualiteit, maar juist ook ten aanzien van het omgaan met hun
sociale omgeving en hun eigen identiteit (van Bergen 2013 et al; van Lisdonk & van Bergen, 2010).
Door het LHBT-thema onder de brede noemer van seksualiteit te bespreken, wordt bovendien het

55

stereotype beeld dat veel jongeren hebben over homo’s en bi’s als hyper-seksueel, mogelijk bevestigd
(Felten, Schuyf en van Hoofd, 2010; Buijs et al. 2009).
Al met al lijkt het organisatiebeleid niet de aanleiding voor professionals om aandacht te hebben
voor LHBT-jongeren en hun specifieke vragen en behoeften. Van grotere invloed is het persoonlijke
leven van de professionals. Als deze zelf lesbisch, homo of bi is dan is de kans groter dat deze
aandacht heeft voor verschillen in seksuele voorkeur onder jongeren.
7.11

LHBTi-thema onvoldoende in de opleidingen

81% Van de onderzochte professionals wil meer leren over het thema seksuele en
genderdiversiteit. Het gros van de professionals heeft in hun opleiding en nascholing geen
kennis en competenties geleerd ten aanzien van lesbische, homo- en bi-jongeren en ten aanzien
van transgenderjongeren. 73% Van de respondenten geeft aan te willen leren wat het inhoudt
om een intersekse conditie te hebben.
De meerderheid wil meer leren over het bespreekbaar maken van LHBT-zijn, over het oppikken van
signalen en over het vergroten van tolerantie ten aanzien van LHBT-jongeren. Ook willen ze meer
kennis over LHBT’s in orthodox religieuze gezinnen en over jongeren met een intersekse conditie.
Hier ligt allereerst een taak voor de agogische en pedagogische opleidingen. Volgens de experts kan
een verklaring waarom dit onvoldoende opgepakt is door de opleidingen zijn, dat er simpelweg nooit
bij stilgestaan is.
In een reactie op de enquête schrijft een medewerker van Bureau Jeugdzorg: “Ik krijg allemaal
positieve reacties van collega's op de enquête. Zij geven aan dat alleen het invullen ervan al meer
bewust maakt. Ik ervaar dit zelf ook. Moet je nagaan hoe weinig hier nog mee gedaan wordt!”
Niet alleen de professionals in de uitvoering maar ook de docenten en beleidsmakers in de
opleidingen zijn zich dus mogelijk onvoldoende bewust van het LHBT-thema.
Het blijkt dat bijna twee op de tien professionals niet meer wil leren over LHBT, terwijl acht op de
tien en negen op de tien het niet in de opleiding of nascholing heeft gehad. Als reden om niet meer te
willen leren wordt onder meer aangegeven door deze professionals dat ze het thema te weinig tegen
komen in het werk. Eerder kwam echter al naar voren dat het moeilijk is om LHBT-gevoelens te
signaleren als je niet weet hoe je het moet herkennen (zie 7.1).
Een andere reden die wordt genoemd is dat de professionals verwachten dat ze er al voldoende van
af weten. Dit geldt onder meer voor respondenten die lesbisch, homo of bi zijn en zeggen dat ze door
hun persoonlijke ervaring er al kennis van te hebben. Zoals eerder naar voren kwam betekent dit niet
dat zij voldoende afweten van transgenderjongeren (zie 7.6).
7.12

Beperkingen van het onderzoek

In deze paragraaf worden tenslotte enkele beperkingen van het onderzoek besproken.
•

Aandacht voor jongeren met een intersekse conditie
De doelgroep jongeren met een intersekse conditie is, zoals toegelicht in het kader op pagina
8, niet integraal mee genomen in dit onderzoek. Omdat geen van de 421 onderzochte
respondenten aangeeft ooit een jongere met intersekse conditie te hebben ontmoet in het
werk, zijn in het onderzoek de meeste vragen over de LHBT-doelgroep gesteld.

56

• Gemak steekproef
Deelname aan het vragenlijstonderzoek was vrijwillig en de onderzochte groep is een zogenaamde
gemak steekproef ofwel convenience sample. Vanwege deze manier van werven - op basis van
vrijwilligheid en door de respondenten te benaderen die gemakkelijk te bereiken zijn - zijn de
resultaten niet één op één te generaliseren naar de gehele populatie in jeugdwelzijn, jeugdzorg,
jeugd(L)VB en jeugd GGZ. Daarbij is een risico dat alleen de respondenten die positief zijn over
het onderwerp deelnemen. Dit risico is verkleind door de vragenlijst uit te zetten onder de
algemene titel ‘seksuele en gender diversiteit’. Daarnaast zijn drempels weggenomen door de
vragenlijst aantrekkelijk vorm te geven, en is hij zo opgesteld dat hij snel en gemakkelijk in te
vullen was. Respondenten die bij het openen van de vragenlijst meteen dachten aan LHBT en hier
geen interesse in hebben of het thema niet belangrijk vinden, hebben mogelijk de vragenlijst niet
ingevuld. Dit is echter niet na te gaan. Wel is duidelijk dat relatief veel professionals die zelf tot de
LHBT-doelgroep gerekend kunnen worden de vragenlijst hebben ingevuld: bijna 1 op de 5. Om
helder te zijn over de verschillen tussen deze groepen is in de resultaten onderscheid gemaakt
tussen de antwoorden van professionals die zelf LHBT-zijn en professionals die dat niet zijn.
• Zelf beoordeling kan wijzen richting sociaal wenselijkheid
In het vragenlijstonderzoek is gebruik gemaakt van vragen waarbij de respondenten voornamelijk
zichzelf moesten beoordelen. Het risico bij dergelijke vragen is dat zelf beoordeling hoger uitpakt
dan beoordeling door en van anderen. De geraadpleegde experts vermoeden dat dit inderdaad het
geval is: zo verwachten zij dat er in werkelijkheid minder professionals LHBT-jongeren
ontmoeten, dat zij het minder bespreekbaar maken en dat ze zich minder daadwerkelijk inzetten
voor een tolerant klimaat dan zij zeggen. Dat zou betekenen dat de aandacht voor LHBT-jongeren
in de jeugdsector relatief rooskleurig is in dit onderzoek, maar dat de situatie in werkelijkheid
minder positief is.
• Geen gesprek met professionals
Dit onderzoek is in het bijzonder kwantitatief en dat betekent dat de beweegredenen van
professionals onbekend blijven. Om enigszins zicht te krijgen op beweegredenen is ruimte voor
toelichting toegevoegd aan de vragenlijst. Ook zijn de kwantitatieve resultaten voorgelegd aan een
groep experts, die zijn geselecteerd op hun kennis over de thematiek of sector. Zij hebben zich
onder meer gebaseerd op hun ervaringen met (andere) professionals uit de sector. Dat betekent
dat de motieven van de ‘doorsnee’ professional niet uit eerste hand zijn opgetekend. De motieven
om al dan niet aandacht te hebben voor LHBT blijft daarom onduidelijk. Verder kwalitatief
onderzoek zou dit moeten uitwijzen.
• Perspectief LHBT-jongeren niet mee genomen in dit onderzoek
In dit onderzoek zijn slechts professionals en experts bevraagd, en het perspectief van LHBTjongeren in de jeugdsector is niet mee genomen. Om te bepalen wat deze jongeren nodig hebben
om ook bij vragen rond hun LHBT-zijn begeleid te worden, is het belangrijk hen daarop te
bevragen. Kwalitatief onderzoek naar waar LHBT-jongeren in jeugdwelzijn, jeugdzorg,
jeugd(L)VB en jeugd GGZ behoefte aan hebben zou dit moeten uitwijzen.

57

8. Aanbevelingen
8.1 Aanbevelingen voor verder onderzoek
1. Onderzoek de situatie van jongeren met een intersekse conditie en hun ervaringen
Wat een intersekse conditie is en wat het inhoudt blijkt voor professionals volledig onbekend.
Het verdient aanbeveling om de maatschappelijke, psychische en sociale situatie van jongeren
met een intersekse conditie te onderzoeken. Het thema heeft wat kennis uit onderzoek betreft
een grote achterstand in vergelijking met onderzoek naar LHBT-jongeren.
Over de ervaringen, het welzijn en de psychische gezondheid van jongeren met een intersekse
conditie tasten we in Nederland nog in het duister. Onduidelijk is of jongeren met een intersekse
conditie een kwetsbare groep zijn als het gaat om psychische en sociale problematiek zoals dit
bekend is voor LHBT-jongeren. Uit de schaarse literatuur die beschikbaar is komt naar voren,
dat hier wel aanwijzingen voor zijn.
Wanneer uit een dergelijk onderzoek blijkt dat jongeren met een intersekse conditie een
kwetsbare groep zijn als het gaat om psychische en sociale problematiek dan ligt het voor de
hand om te onderzoeken hoe de jongeren ondersteuning en hulp vanuit de jeugdsector ervaren
en wat hun wensen en behoeften hierin zijn.
Aanvullend op onderzoek onder jongeren met intersekse conditie zelf is het belangrijk om ook
onder professionals onderzoek te doen. Wanneer professionals geïnformeerd zijn over wat de
thematiek is en wie de doelgroep is, kan er onderzocht worden hoe professionals de doelgroep zo
goed mogelijk kunnen begeleiden bij eventuele problematiek die deze jongeren ervaren vanwege
hun conditie.
Advies:
•

Breng in kaart wat mogelijke risico’s zijn voor jongeren met een intersekse conditie zoals eerder is

•

gedaan door het SCP (2010; 2013) onder LHBT-jongeren.
Vraag in het onderzoek concreet aan jongeren met een intersekse conditie wat hun ervaringen zijn
met de jeugdzorg, jeugdwelzijn en jeugd-LVB sector. Welke verbetermogelijkheden zien deze
jongeren?

•

Informeer professionals voordat zij mee gaan doen aan onderzoek over intersekse condities. Pas
wanneer zij weten wat het is, kan onderzocht worden hoe zij hier mee omgaan.

2. Onderzoek ervaringen vanuit het perspectief van LHBT-jeugd met de jeugdsector
In dit onderzoek is onderzocht hoe professionals in jeugdzorg, jeugdwelzijn, jeugd-(L)VB en
jeugd GGZ omgaan met LHBTi-jongeren in hun werk. Nog onbekend is hoe LHBTi-jongeren
zelf die hulp en ondersteuning ervaren. Welke wensen hebben zij ten aanzien van begeleiding en
ondersteuning? Wat zou er volgens hen beter moeten? Uitkomsten van zo’n kwalitatief
onderzoek kunnen gebruikt worden voor verbeteringen in de jeugdsector ten aanzien van hulp
en ondersteuning aan LHBTi-jongeren.
Advies:
•

Zorg voor evenredige aandacht voor de verschillende groepen LHBTi-jongeren;
transgenderjongeren, lesbische meisjes, homo jongens, bi jongeren, transgenderjongeren en
jongeren met een intersekse conditie zijn immers verschillende doelgroepen die elkaar deels
overlappen.

•

Besteed extra aandacht aan de LHBTi-jongeren die extra kwetsbaar zijn zoals LHBTi-jongeren uit
orthodox (religieuze) gemeenschappen en LHBTi-jongeren met een beperking.

58

3. Versterk de kwantitatieve resultaten met kwalitatief onderzoek onder
professionals
In dit onderzoek zijn professionals vragen gesteld via een vragenlijst (kwantitatief onderzoek)
door middel van zelf beoordeling. Om meer zicht te krijgen op daadwerkelijk gedrag en op
verklaringen en beweegredenen om LHBTi-zijn van jongeren op te merken, bespreekbaar te
maken en hen hierbij te begeleiden is verdiepend kwalitatief onderzoek onder professionals door
middel van interviews, focusgroepen en observaties een goede aanvulling. Observaties zorgen
ervoor dat er naast zelf beoordeling ook beoordeling door een objectieve buitenstaander plaats
kan vinden. Onderzoek naar verklaringen en beweegredenen zorgt dat er concrete
verbeterplannen voor de toekomst gemaakt kunnen worden.
Advies:
•

Zorg voor aandacht in dit onderzoek voor de verschillende sectoren: welke verschillen in wensen en
behoeften zijn er bij professionals in de verschillende sectoren?

8.2.

Aanbevelingen voor de praktijk

4. Zorg voor laagdrempelige praktische kennisoverdracht naar professionals in
jeugdsector
Uit dit onderzoek blijkt dat de meerderheid van de professionals graag meer wil leren over
ondersteuning aan lesbische, homo-, bi- en transgender-jongeren. Tegelijkertijd geven
professionals aan dat het thema niet snel prioriteit krijgt in de praktijk ‘omdat er zovéél
belangrijke thema’s zijn’. Urgent is daarom dat kennis over LHBT-jongeren op een
laagdrempelige manier toegankelijk wordt gemaakt voor professionals in de verschillende
sectoren. Het gaat om kennis die concreet toepasbaar is in hun eigen werkveld. Als er onderzoek
is gedaan onder jongeren met een intersekse conditie (zie aanbeveling 1), kan op basis van de
resultaten daarvan, besloten worden of - en zo ja welke - praktische kennisoverdracht over de
situatie voor jongeren met een intersekse conditie nodig is.
Advies:
•

Voor professionals in andere sociale en agogische sectoren zijn al eerder praktische handreikingen
ontwikkeld over LHBT. Zo is de handreiking ‘Kijk jij al door een roze bril? Roze handboekje voor
sociaal werkers’ door Movisie ontwikkeld. Bij het ontwikkelen en beschikbaar stellen van praktische
kennis voor professionals in de jeugdzorg, jeugdwelzijn en jeugd-LVB kan hieruit geput worden.

•

•

Zeker gezien de hoeveelheid aan thema’s waar de professionals mee te maken krijgen dient de kennis
aantrekkelijk gepresenteerd te worden en snel toepasbaar te zijn. Geen dikke boekwerken dus maar
korte inspirerende (digitale) publicaties.
Bekijk op basis van verder onderzoek of en welke praktische kennisoverdracht over jongeren met
intersekse conditie er nodig is.

5. Biedt professionals handvatten om LHBT(i) bespreekbaar te maken
In dit onderzoek is naar voren gekomen dat praten over LHBT-gevoelens en thema’s niet
vanzelfsprekend is voor professionals. Raadzaam is daarom om professionals te ondersteunen en
te faciliteren hierin. Zoals een van de respondenten zelf al aankaartte, kan dit gebeuren door het
ontwikkelen van effectieve interventies voor en door professionals waarmee zij zowel met
individuele jongeren als met groepen jongeren makkelijker over het thema kunnen praten. Als er
onderzoek is gedaan onder jongeren met een intersekse conditie (zie aanbeveling 1), kan op basis
van de resultaten daarvan, besloten worden of - en zo ja welke - praktische kennisoverdracht
over de situatie voor jongeren met een intersekse conditie nodig is.

59

Advies:
•

Maak bij het ontwikkelen van interventies gebruik van de actuele kennis die beschikbaar is over het

•

bespreekbaar maken van taboe thema’s zoals LHBT met jongeren.
Stem de interventies nauw af of de wensen en behoeften van de jongeren (zie onderzoeksaanbeveling

•

2) en professionals (zie onderzoeksaanbeveling 3).
Test de interventies uit in de praktijk en zorg voor kwaliteitsverbetering op basis van de uitkomsten

•

hiervan.
Werk toe naar erkende interventies die bewezen effectief zijn en opgenomen zijn in de databank
effectieve jeugdinterventies van het Nederlandse Jeugdinstituut.

6. Vergroot de bekendheid en expertise ten aanzien van transgenderjongeren
Uit het onderzoek komt naar voren dat voorzichtig moet worden omgesprongen met het bij
elkaar voegen van enerzijds de lesbische, homo- en bi-thematiek en anderzijds de
transgenderthematiek: transgendergevoelens lijken veel onbekender voor professionals. Nog
minder dan LHB-gevoelens worden transgendergevoelens bij jongeren herkend door
professionals. Professionals maken dit thema nóg minder bespreekbaar en geven vaker aan niet
te weten hoe ze dit moeten doen. Dit betekent dat transgenderjeugd in de jeugdsector mogelijk
niet de hulp krijgt die ze nodig heeft. Het gaat onder meer om psychische en sociale hulp gericht
op keuzes, bijvoorbeeld ten aanzien van het al dan niet in transitie gaan. Gezien de grote
consequenties van deze keuzes, is basale kennis vereist bij professionals zodat zij tijdig experts
kunnen inschakelen en/of kunnen doorverwijzen.
Advies:
•
•

Ontwikkel de kennis in samenspraak met de specialistische hulporganisaties
Houd de kennis concreet: het gaat onder meer over wat transgender-zijn precies inhoudt, welke
levenskeuzes hiermee samenhangen, wat de mogelijke consequenties zijn van deze verschillende
keuzes op het welzijn en de gezondheid van jongeren en de mogelijkheden voor specialistische
ondersteuning hierbij.

7. Vergroot de bekendheid met specialistische hulpverlening
De specialistische hulp die beschikbaar is voor transgenderjongeren enerzijds en lesbische,
homo- en bi-jongeren anderzijds zijn vrij onbekend onder professionals. Wanneer deze hulp wel
bekend is, wordt er niet vaak naar doorverwezen. Ook niet als jongeren hier baat bij hebben én
dit zelf willen. In de reguliere hulpverlening lijkt momenteel niet voldoende kennis aanwezig om
zonder de kennis van experts de ondersteuning en hulp te bieden. Er wordt bijvoorbeeld maar
weinig gewerkt aan LHBT-specifieke doelstellingen in de reguliere hulpverlening. Meer
bekendheid van de specialistische hulp is in ieder geval daarom raadzaam.
Advies:
•

Wanneer de specialistische hulpverlening meer bekend wordt, bestaat het risico dat deze snel ‘dicht
slipt’. Het monitoren van de capaciteit van de specialistische hulpverlening lijkt daarom een
aandachtspunt.

•

Jeugdzorg, jeugd-(L)VB en jeugd GGZ zijn na de transitie grotendeels lokaal georganiseerd en
jeugdwelzijn is dat al. Het is echter onhaalbaar om in iedere gemeente aparte specialistische
hulpverlening te organiseren. Mogelijk zullen gemeenten de krachten moeten bundelen om deze hulp
regionaal te organiseren.

60

8. Integreer het LHBT(i)-thema in de opleidingen
LHBT komt niet of nauwelijks aan de orde in opleidingen voor professionals die gaan werken
met jeugd, zo blijkt uit dit onderzoek. De meeste professionals hebben echter wel behoefte aan
specifieke kennis en competenties ten aanzien van LHBT. Het gaat om verschillende thema’s.
Bijvoorbeeld hoe je LHBT-gevoelens signaleert en bespreekbaar maakt, hoe je zorgt voor een
positief klimaat ten aanzien van LHBT in een groep met jongeren en hoe er wordt omgegaan met
LHBT in orthodox religieuze gezinnen. Daarnaast is er veel behoefte onder professionals om te
leren wat een intersekse conditie inhoudt. Nu denken de meeste professionals dat zij
onvoldoende weten om jongeren met vragen over een intersekse conditie te begeleiden. Het ligt
daarom voor de hand om op basis van onderzoek onder jongeren met een intersekse conditie (zie
aanbeveling 1) na te gaan of - en zo ja welke - informatie hierover opgenomen dient te worden in
de opleidingen.
Advies:
•

Maak het LHBT(i)-thema onderdeel van de beroepscompetenties en zorg voor doorvertaling naar
de curricula van de verschillende beroepsopleidingen.

•

Maak gebruik van al bestaande kennis ten aanzien van LHBT(i) voor het ontwikkelen van kennis
voor de opleidingen.

•

Bekijk op basis van verder onderzoek of en welke informatie over intersekse conditie er op genomen
dient te worden in de opleidingen.

9. Maak werk van deskundigheidsbevordering ten aanzien van LHBT(i)
De meeste professionals willen graag meer leren over LHBT-thema’s. Uit dit onderzoek blijkt dat
de wens tot meer leren over LHBT terecht is. LHBT-gevoelens van jongeren worden niet altijd
opgemerkt en professionals bespreken deze vaak niet. Experts verwachten dat dit komt omdat
professionals zich vaak niet bewust zijn van de impact die LHBT-zijn heeft op de levens van
jongeren. Gezien de verhoogde kwetsbaarheid van LHBT-jeugd voor psychische problematiek en
suïcidaal gedrag, ligt het daarom voor de hand om bij- en nascholing op verschillende LHBTthema’s te organiseren. Daarbij is een goede afstemming met de wensen en behoeften van
jongeren (zie aanbeveling voor verder onderzoek 2) en die van professionals in de verschillende
sectoren essentieel, zodat de aangereikte expertise nauw aansluit bij het handelen in de praktijk
(zie aanbeveling voor verder onderzoek 3). Wanneer er meer bekend is over de situatie van
jongeren met een intersekse conditie (zie aanbeveling 1) kan overwogen worden of – en zo ja
welke - informatie er over jongeren met een intersekse conditie opgenomen dient te worden in
deskundigheidsbevordering.
Advies:
•

Besteed aandacht aan bewustwording onder professionals: in eerste instantie zal een deel van de
professionals niet de meerwaarde zien van aandacht voor LHBT(i).

•

Zorg dat het thema aan de orde komt tijdens grotere symposia en congressen zodat ook
professionals die geen (directe) interesse hebben in het thema, kennis krijgen over LHBT(i)-

•

thema’s.
Organiseer trainingen waarin praktische handvaten worden gegeven voor begeleiding in de praktijk

•

en stem dit aanbod goed af met de concrete wensen van professionals
Denk ook aan de mogelijkheid van E-learning modules.

•

Bekijk op basis van verder onderzoek of en welke informatie over intersekse conditie er op genomen
dient te worden in de deskundigheidsbevordering.

61

10. Zet aandacht voor LHBT(i) in het organisatiebeleid en maak het zichtbaar op de
werkvloer
Uit dit onderzoek komt naar voren dat aandacht voor LHBT meestal geen onderdeel is van
organisatiebeleid. Wanneer er wel beleid is gemaakt, is het vaak niet merkbaar op de
werkvloer. Verankering binnen beleid ligt wel voor de hand gezien de grotere kwetsbaarheid
van LHBT-jeugd op onder meer suïcidaal gedrag en psychische problematiek. Door het op te
nemen in het beleid wordt het al dan niet oog hebben voor de doelgroep en ingaan op LHBTthema’s minder afhankelijk van de persoonlijke situatie van de professional, maar een
vanzelfsprekend onderdeel van de professionaliteit. Essentieel is dat dit beleid een praktische
vertaalslag krijgt naar de werkvloer. Dit kan alleen wanneer professionals uit de praktijk nauw
zijn betrokken bij de ontwikkeling van dit beleid. Indien er door middel van onderzoek meer
bekend is over de situatie van jongeren met een intersekse conditie (zie aanbeveling 1) kan
zorgvuldig bekeken worden of - en zo ja welke - informatie er over jongeren met een intersekse
conditie er opgenomen dient te worden in beleid van instellingen.
Advies:
•

Geef gemeenten een rol in het stimuleren van aandacht voor LHBT(i)-instellingsbeleid: dit kan
bijvoorbeeld door aandacht voor LHBT(i) op te nemen als voorwaarde in het subsidiëren,
aanbesteden of inkopen van zorg en ondersteuning in de jeugdsector.

•

Maak aandacht voor LHBT(i) geen onderdeel van het beleid gericht op seksualiteit in verband met
het risico op vergroten van het stigma van LHBT(i)’s. Geef het beleid een plek onder beleid gericht
op diversiteit omdat LHBT(i)-zijn gaat over ‘anders’ zijn.

62

Literatuur
Abdallah, S., Boer, N. de, Bouwens, M., & Bos, A. (2007). Jongerenwerk tegen homovijandigheid:
Verslag vooronderzoek & advies voor projectontwikkeling. Amsterdam: Youth Spot.
Allen, L.B., Glicken, A.D., Beach, R.K., & Naylor, K.E. (1998). Adolescent health care experience of
gay, lesbian, and bisexual young adults. Journal of Adolescent Health, 23 (4), 212-220.
Bellaart, H., & Azrar, F. (2003). Jeugdzorg zonder drempels: Eindverslag van een project over de
toegankelijkheid en de kwaliteit van de jeugdzorg voor allochtone cliënten. Utrecht: FORUM.
Bergen, D.D. van, & Lisdonk, J. van (2010). “Acceptatie en negatieve ervaringen van
homojongeren”. In: Keuzenkamp, S. (red). (2010), Steeds Gewoner, Nooit Gewoon. Acceptatie van
Homoseksualiteit in Nederland. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau.
Bergen, D.D. van, Bos, H.W.M., Lisdonk, J.T.A van, Keuzenkamp, S., & Sandfort, T. (2013).
Victimization and Suicidality among Dutch Lesbian, Gay & Bisexual Youth. American Journal of
Public Health, 103, 70-72.
Berkman, C.S., & Zinberg, S. (1997). Homophobia and heterosexism in social workers. Social Work,
42 (4), 319-332.
Beusekom, G. van, Collier, K., Bos, H., & Sandfort, T. (2014). Een literatuurstudie naar de
psychosociale uitkomsten van negatieve bejegening door leeftijdgenoten gerelateerd aan de seksuele
oriëntatie of genderidentiteit/expressie van jongeren. Tijdschrift voor Seksuologie, 38, 2.
Boer, N., Sonneveld, J., Abdallah, S., Manesh, S.H., & Bos, A. (2009). Jongerenwerk en
homoseksualiteit: Methodiekbeschrijving Dialoogproject. Amsterdam: Domein Maatschappij en
Recht, Hogeschool van Amsterdam.
Brotman, S., Ryan, B., Jalbert, Y., & Rowe, B. (2002). The impact of coming out on health and health
care access: The experiences of gay, lesbian, bisexual and two-spirit people. Journal of Health &
Social Policy, 15 (1) 1-29.
Brownlee, K., Sprakes, A., Saini, M., O'Hare, R., Kortes-Miller, K., & Graham, J. (2005).
Heterosexism among social work students. Social Work Education, 24 (5), 485-494.
Buijs, L., G. Hekma en J.W. Duyvendak (2009). Als ze maar van me afblijven: Een onderzoek naar
antihomoseksueel geweld in Amsterdam. Amsterdam: Amsterdam University Press.
Coker, T.R., Austin, S.B., & Schuster, M.A. (2010). The health and healthcare of lesbian, gay, and
bisexual adolescents. Annual Review of Public Health, 31 (4) 57-77.
Dardick, L., & Grady, K.E. (1980). Openness Between Gay Persons and Health Professionals. Annals
of Internal Medicine, 93 (1), 115-119.
De Vries, A. (2010). Gender Dysphoria in Adolescents. Mental Health and Treatment Evaluation
(proefschrift). Amsterdam: Vrije Universiteit Amsterdam.

63

Denzel, S. van, Driel, A. van, & Vondel, M. (2014). Het gaat niet over seks. Een onderzoek naar
seksuele diversiteit in de jeugdhulpverlening. Utrecht: Hogeschool Utrecht.
Dinkel, S., Patzel, B., McGuire M.J., Rolfs, E., & Purcell, K. (2007). Measures of homophobia among
nursing students and faculty: A midwestern perspective. International Journal of Nursing
Education Scholarship, 4, 24.
East, J.A., & Rayess, F. El, (1998). Pediatricians’ Approach to the Health Care of Lesbian, Gay and
Bisexual Youth. Journal of Adolescent Health, 23, 191-193.
Eliason, M.J., & Schope, R. (2001). Does “Don’t ask don’t tell” apply to healthcare? Lesbian, gay, and
bisexual people’s disclosure to health care providers. Journal of the Gay and Lesbian Medical
Association, 5, 125-134.
Felten, H., & Boote, M. (2012). ‘Ik wou dat ik dood was’. 10 vragen over suïcidepreventie onder
lesbische, homo-, bi- en transgenderjongeren. Utrecht: MOVISIE.
Felten, H., Van Hoof, J., & Schuyf, J. (2010), ‘Wees jezelf, maar wees niet anders’; heterojongeren
over homo- en biseksualiteit. In: Keuzenkamp, S. (red). (2010), Steeds gewoner, nooit gewoon, Den
Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Gilsing, R., Gruiter, M. de, & Pels, T. (2012). Divers gestuurd: Advies tot verankering van
maatwerk in zorg voor de jeugd. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
Graaf, H. de, Kruijer, H., Acker, J. van, & Meijer, S. (2012), Seks onder je 25ste. Seksuele gezondheid
van jongeren in Nederland anno 2012. Utrecht: Rutgers WPF / Soa Aids Nederland
Haterd, J. van de, Poll, A., Felten, H., Vos, R., & Bellaart, H. (2010). Naar interculturele
competentie-profielen in het preventieve en ontwikkelingsgericht jeugdbeleid. Utrecht: Nederlands
Jeugdinstituut.
Hinchliff, S., Gott, M., & Galena, E. (2005). “I daresay I find it embarrassing”: General practitioners’
perspectives on discussing sexual health issues with lesbian and gay patients. Health and Social
Care in the Community, 13, 345-353.
Ince, D., Yperen, T. van, & Valkestijn, M. (2013). Top tien positieve ontwikkeling jeugd.
Beschermende factoren in opvoeden en opgroeien. Utrecht: Nederlands Jeugdinstituut.
Irwin, L. (2007). Homophobia and heterosexism: implications for nursing and nursing practice. The
Australian Journal of Advanced Nursing, 25 (1), 70-78.
JoU, 2013. Evaluatierapport traject homovijandigheid. Utrecht: Stichting Jongerenwerk Utrecht.
Keuzenkamp, S. (2010). Steeds gewoner, nooit gewoon. Acceptatie van homoseksualiteit in
Nederland. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Keuzenkamp, S. (2011). Acceptatie van homoseksualiteit in Nederland 2011. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.

64

Keuzenkamp, S. (2012). Worden wie je bent: Het leven van transgenders in Nederland. Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Keuzenkamp, S., & Kuyper, L. (2013). Acceptatie van homoseksuelen, biseksuelen en transgenders
in Nederland 2013. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Keuzenkamp, S., Lisdonk, van J. (2012) “Acceptatie van homoseksualiteit in Nederland: onderzoek
onder de doelgroep”. In: Keuzenkamp, S., Kooiman, N., en Lisdonk, van J. (2012): Niet te ver uit de
kast. Ervaringen van homo- en biseksuelen in Nederland Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau
Klitzman, R., & Greenberg, J. (2002). Patterns of communication between gay and lesbian patients
and their health care providers. Journal of Homosexuality, 42 (4), 65-75.
Kramer, S. (2007). Nieuwsgierig blijven. Implementatie van de interculturele competenties in de
GGZ. Rotterdam: Mikado.
Kuyper, L. (2012). Transgenders in Nederland: prevalentie en attitudes. Tijdschrift voor
Seksuologie, 36 (2), 129-135.
Liao, Lih-Mei en Mary Boyle (2004a). Intersex (Special Issue). In: The Psychologist, 17 ( 8), 446462.
Lisdonk, J. van (2014). Leven met intersekse/DSD: Een verkennend onderzoek naar de leefsituatie
van personen met intersekse/DSD. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau.
Lisdonk, J. van, & Bergen, D.D. van (2010). ‘Homojongeren en hun seksuele voorkeur. Uiting en
Invulling’. In: Keuzenkamp, S. (red). (2010), Steeds gewoner, nooit gewoon, Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Logie, C., Bridge, T.J., & Bridge, P.D. (2007). Evaluating the phobias, attitudes, and cultural
competence of master of social work students toward the LGBT populations. Journal of
Homosexuality, 53 (4), 201-221.
MacKenzie, D., A. Huntington en J.A. Gilmour (2009). The experience of people with an intersex
condition: a journey from silence to voice. Journal of Clinical Nursing, 18 (12), 1775-1783.
Mooij, T., Fettelaar, D., & Wit, W. de (2012). Sociale onveiligheid van LHB schoolpersoneel en LHB
leerlingen: Brochure. Nijmegen: ITS, Radboud Universiteit Nijmegen.
Neville S., & Henrickson M. (2006). Perception of lesbian, gay and bisexual people of primary health
care services. Journal of Advanced Nursing, 55 (4), 407-15.
Noorda en co (2009). De staat van professioneel jeugd- en jongerenwerk in Nederland anno 2009.
Utrecht: MOgroep.
Roos, S. de, Kuyper, L., & Iedema, J. (2014). ´Ik vind het vies als twee jongens met elkaar zoenen.´
Houding ten opzichte van lesbische, homoseksuele en biseksuele jongeren onder Nederlandse
scholieren. Tijdschrift voor Seksuologie, 38 (2), 58-67.

65

Rossenberg, S. (2013). LHBTI-kinderen in Nederland: Rapportage over de leefwereld en rechten
van een vergeten groep kwetsbare kinderen. Amsterdam: COC Nederland.
Sanches, S. en T. Wiegers (2010). Het fysiek, sociaal en maatschappelijk functioneren van kinderen
met ags (en hun ouders). Nivel: Utrecht.
Sanchez, N.F., Rabatin, J., Sanchez, J.P., Hubbard, S., & Kalet, A. (2006). Medical Student’s Ability
to Care for Lesbian, Gay, Bisexual and Transgendered Patients. Family Medicine, 38 (1), 21-27.
TK (2012/2013). Hoofdlijnen emancipatiebeleid 2013-2016. Tweede Kamer, vergaderjaar
2012/2013, 32824, nr. 7.
Wiesemann, Claudia, Susanne Ude-Koeller, Gernot H.G. Sinnecker en Ute Thyen (2010). Ethical
principles and recommendations for the medical management of differences of sex development
(dsd)/intersex in children and adolescents. European Journal of Pediatrics, 169 (6), 671-679.
Wilson, C.K., West, L., Stepleman, L., Villarosa, M., Ange, B., Decker, M., et al. (2014). Attitudes
toward LGBT patients among students in the health professions: Influence of demographics and
discipline. LGBT Health, 1 (3), 204-211.
www.AZWinfo.nl geraadpleegd op 26 september 2014.

66

Bijlagen
Bijlage 1. Onderzoeksopdracht ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Maandag 17 maart 2014 offerte verzoek per mail
Hierbij verzoek ik jullie om aan mij een projectvoorstel te doen voor een onderzoek naar cijfermatige
onderbouwing van vermeende knelpunten in het signaleren, bespreekbaar maken en omgaan met de
thematiek van seksuele en gender diversiteit onder jongeren in de jeugdzorg (ambulant, residentieel)
en de jeugd-(L)VB sector. Wij richten deze vraag specifiek aan twee kenniscentra, het Nederlands
Jeugdinstituut vanwege jullie specifieke kennis en ervaring in onderzoek in de jeugdzorg. Wij zien
het NJi als gewenst hoofdaannemer. Wij stellen voor om Movisie als onderaannemer bij dit
onderzoek te betrekken, Movisie geregeld onderzoek doet naar LHBT thema’s en hier aanvullende
specifieke kennis en ervaring voor heeft.
Product:
Een onderzoek naar cijfermatige onderbouwing van vermeende knelpunten in het signaleren,
bespreekbaar maken en omgaan met de thematiek van seksuele en gender diversiteit onder jongeren
in de jeugdzorg (ambulant, residentieel) en de jeugd-(L)VB sector. Het onderzoek richt zich specifiek
op de professionals in deze sectoren om in beeld te krijgen in hoeverre LHBTi-jongeren zichtbaar
zijn voor de professionals, of het thema seksuele en gender diversiteit bespreekbaar is en of er
ingespeeld wordt op specifieke problematiek of behoeften van LHBTi-jongeren.
Tijdsplanning:
Het onderzoek vindt voor augustus 2014 plaats. Het verslag volgt voor 1 september 2014.
Verzoek:
Hierbij verzoek ik u mij een offerte te sturen waarin u een voorstel doet voor de opzet en invulling
van dit onderzoek met bijbehorende offerte, waarin u specifiek aangeeft welke activiteiten hoeveel
uur kosten om te komen tot een totaalbedrag waarin ook reiskosten en (al dan niet) BTW zijn
meegenomen.

67

Bijlage 2. Literatuuronderzoek
Er is literatuuronderzoek gedaan ter voorbereiding op het ontwikkelen van de vragenlijst. Omdat er
weinig literatuur beschikbaar is in Nederland, is er ook gekeken naar literatuur uit het buitenland.
De thema’s en knelpunten die zowel uit de binnenlandse als buitenlandse literatuur naar voren zijn
gekomen, zijn gebruikt bij de opzet van de vragenlijst. Daarnaast wordt de literatuur gebruikt om de
resultaten van de enquêtes in de conclusies & discussie te duiden.
2.1 Wat weten professionals van LHBT-jongeren?
Onderzoek laat zien dat LHBT-jongeren grotere risico’s lopen ten aanzien van hun welzijn en
gezondheid, samenhangend met de negatieve reacties die zij krijgen (van Lisdonk & van Bergen,
2010; Felten & Boote, 2012; van Beusekom, Collier, Bos & Sandfort, 2014). LHBT-jongeren zijn extra
kwetsbaar. Zij staan voor de uitdaging hun eigen ‘anders zijn’ te accepteren in een samenleving
waarin zij niet de norm zijn. Behalve leren zichzelf te accepteren, worden LHBT-jongeren
geconfronteerd met mensen die moeite hebben met hun ‘anders zijn’ of hen soms ronduit vijandig of
gewelddadig benaderen.
Jongerenwerk weet weinig over LHBT-jongeren
Er is in het algemeen weinig bekend over het kennisniveau van professionals in de jeugdsector ten aanzien
van LHBT. Er is nog geen onderzoek gedaan naar de kennis van specifieke risico’s en problemen waar
LHBT-jongeren mee te maken hebben, en de behoeften van deze jongeren onder professionals in de
jeugdsector. Wat we wel weten: in een evaluatierapport van de gemeente Utrecht over het tegengaan van
homovijandigheid door het jongerenwerk (YOU, 2013) stellen de jongerenwerkers vragen zoals ‘wat is
homoseksualiteit eigenlijk’ en ‘komt het overal op de wereld voor’. Uit een vergelijkbaar traject in
Amsterdam komt naar voren dat de jongerenwerkers niks over het onderwerp hebben gehoord in hun
opleiding en er ook daarna niet mee in aanraking zijn gekomen (Boer, Sonneveld, Abdallah, Manesh &
Bos, 2009).

De twee onderzoeksvragen waarvoor in deze paragraaf de relevante literatuur wordt geschetst zijn:
Subvraag 1

In hoeverre hebben deze professionals kennis over de verschillen in seksuele
voorkeur en gender die er kunnen bestaan tussen jongeren?

Subvraag 3

In hoeverre hebben deze professionals kennis over behoeften, problemen en de
specifieke risico’s van LHBT jongeren?

2.1.1 Gebrek aan (zelf)acceptatie LHB-jongeren
Lesbische, homo- en bi-jongeren zijn zelf niet allemaal even zeer op hun gemak met hun seksuele
voorkeur. Van Bergen en van Lisdonk (2010) beschrijven dat één op de vijf jongens die homo zijn,
liever hetero willen zijn. 13% van de meisjes zou liever hetero zijn. Bovendien vinden veel LHBjongeren het niet prettig om openlijk LHB te zijn; één op de vier jongens en één op de acht meisjes
spant zich in om niet als LHB-er herkend te worden (van Bergen & van Lisdonk, 2010). Tenslotte
lijken ook het zelfbeeld en zelfrespect van LHB-jongeren niet optimaal: meer dan één derde voelt
zich nutteloos, bijna één op de drie vindt dat ze nergens goed voor zijn en een derde van de LHBjongeren zou meer zelfrespect willen hebben.
Vrijwel alle LHB-jongeren hebben ervaring met negatieve opmerkingen ten aanzien van hun
seksuele voorkeur (van Lisdonk & van Bergen, 2010). Uit de monitor van het ITS blijkt dat LHBleerlingen zich onveiliger voelen dan andere leerlingen én ook meer geweld ervaren dan andere
leerlingen (Mooij, Ettelaar & de Wit, 2012). Dit blijft niet zonder gevolgen. Negatieve bejegening

68

door leeftijdgenoten gerelateerd aan de seksuele voorkeur hangt samen met een verminderde
psychische gezondheid, meer school gerelateerde problemen en meer middelengebruik (van
Beusekom et al., 2014). De cijfers laten zien dat één op de acht homo en bi-jongens en één op de
zeven lesbische en bi-meisjes vaak tot heel vaak last heeft van depressieve klachten.
Zelfmoordgedachten hebben en een zelfmoordpoging doen komt vaker voor: de helft van de
lesbische, homo- en bi-jongeren denkt wel eens aan zelfmoord en 12% heeft een poging gedaan.
Onder leeftijdsgenoten zijn die percentages respectievelijk 11% en 3% (van Bergen & van Lisdonk,
2010). Jongeren die vaker homo-negatieve reacties krijgen hebben vaker een zelfmoordpoging
gedaan (van Bergen & van Lisdonk, 2010). Pesten door leeftijdsgenoten blijkt de grootste voorspeller
van zelfmoordgedrag onder homo-, lesbische en bi- jongeren (van Bergen, Bos, van Lisdonk,
Keuzenkamp & Sandfort, 2013).
2.1.2 Transgenderjongeren hebben steun nodig
Over transgenderjongeren is uit onderzoek veel minder bekend dan over LHB-jongeren. Wel is
duidelijk dat het gaat om een kwetsbare groep: 73% van de transgenderjongeren in de leeftijd van 16
tot 24 jaar kampt met psychische problemen. Dat is nóg meer dan onder de volwassen transgenders.
Diegenen die in het jaar voorafgaand aan het onderzoek meerdere keren negatieve reacties hebben
gekregen vanwege hun trans-zijn hebben bovendien meer last van psychische problemen
(Keuzenkamp, 2012). Over suïcidaal gedrag onder transgenderjongeren zijn geen cijfers bekend.
Onder volwassen transgenders zien we dat deze cijfers erg hoog liggen: 69% denkt wel eens aan
zelfmoord en 21% heeft een poging tot zelfmoord gedaan (Keuzenkamp, 2012). Onder de algemene
bevolking zijn die percentages respectievelijk 8% voor zelfmoordgedachten en 2% voor
zelfmoordpogingen.
Met transgenderjongeren bij het Genderteam van de VU gaat het juist goed, hoe zit dat?
Met transjongeren die bij het Genderteam van de Vrije Universiteit (VU) in behandeling zijn gaat het goed
(de Vries, 2010). Hoe zit dat? Dat heeft te maken met de criteria die er zijn om voor zo’n behandeling in
aanmerking te komen. Allereerst moeten jongeren een genderidentiteitsstoornis hebben, ten tweede
moeten zij sociaal gesteund worden door het eigen gezin en tenslotte moeten zij in staat zijn om psychisch
en sociaal zodanig te functioneren dat eventuele problemen niet interfereren met de diagnostiek en/of
behandeling. Of de jongere en het gezin aan deze voorwaarden voldoen wordt samen met psychologen en
psychiaters in meerdere gesprekken uitgezocht. Indien nodig wordt er adequate hulp gezocht voor de
jongere en het gezin. De daadwerkelijke behandeling - te beginnen bij puberteitsremming - start als aan
deze criteria voldaan is, als de puberteit begonnen is en de jongere minimaal twaalf jaar oud is.
Deze begeleiding vanuit het Genderteam is voor de jongere en diens gezin bedoeld als periode om rustig na
te denken of de jongere de stap naar het leven in de andere sekse daadwerkelijk wil zetten. De meeste
jongeren zetten op hun achttiende deze stap (de Vries, 2010).
De verklaring dat het zo goed gaat met deze jongeren is dat het gaat om jongeren met uitzicht op transitie,
die open zijn naar (een deel van) hun omgeving over hun transgender-zijn en die steun hebben van in
ieder geval hun ouders in hun transitie; immers zonder die steun kunnen ze niet in behandeling (De Vries,
2010). Daarnaast is gebleken dat niet alleen het uitzicht op transitie maar ook de puberteitsremmers die
jongeren krijgen bij het VU Genderteam de psychische gezondheid van de jongeren verbeteren (De Vries,
2010).

69

Kennisniveau van professionals in de VS is laag
In het bijzonder in de VS is meer onderzoek gedaan naar de kennis van professionals in zorg en welzijn
over de specifieke risico’s, problemen en behoeften van LHBT’s. Zo kwam in een onderzoek onder
huisartsen naar voren dat 59% van de respondenten dachten dat homo-en bi jongens en mannen zich pas
op veel latere leeftijd bewust zijn van hun seksuele voorkeur dan in werkelijkheid het geval is. En meer
dan een kwart van de onderzochte huisartsen geloofde niet dat het suïcidecijfer veel hoger is onder
homo’s, lesbische vrouwen en biseksuelen (East & Rayess, 1998). Een ander voorbeeld is een onderzoek
onder medische studenten in de VS: hieruit komt naar voren dat de meesten van hen geen weet hebben
van hogere risico’s die LHBT’s lopen op het gebied van gezondheid waaronder geestelijke gezondheid
(Sanchez, Rabatin, Sanchez, Hubbard & Kalet, 2006).

2.2 “LHBT-jongeren? Die komen wij eigenlijk nooit tegen”
“LHBT-jongeren? Die komen wij eigenlijk nooit tegen”. In de trainingen en cursussen die Movisie
verzorgt voor professionals die met jongeren werken is dit een veel gehoorde reactie. Opmerkingen
zoals deze roepen de vraag op, of de doelgroep LHBT-jongeren opgemerkt wordt door deze
professionals, welke kennis zij hebben van de doelgroep en hoe zij zich tegenover hen verhouden. Wat
opvalt is dat daar nog weinig onderzoek naar gedaan is. Bovendien spitst het onderzoek dat er is zich
toe op lesbische, homo- en bi-jongeren, veel minder op transgenderjongeren en jongeren met een
intersekse conditie zijn niet in beeld.
Om LHBT-zijn als professional bespreekbaar te maken en deze jongeren passend te kunnen
begeleiden is het allereerst nodig dat professionals signaleren dat ze met een lesbische, homo-, bi- of
transgenderjongere te maken hebben. De vraag is:
Subvraag 2

In hoeverre hebben deze professionals weet van het (mogelijk) LHBTi-zijn van
jongeren waar zij mee werken?

Echter, lang niet alle jongeren zijn ‘uit de kast’. Gemiddeld duurt het zelfs drieënhalf jaar voordat
lesbische, homo- en bi-jongeren hun gevoelens met één persoon delen, online of offline, met een
bekende of een onbekende (Felten & Boote, 2012). Als deze jongeren eindelijk iemand in vertrouwen
nemen, zijn het vaak niet de ouders. Van de jongeren tussen 16 en 25 jaar die bevraagd zijn door het
Sociaal en Cultureel Planbureau had nog steeds 20% het niet aan hun moeder verteld en 30% niet aan
hun vader (van Lisdonk & van Bergen, 2010). De vraag is of jongeren überhaupt wel met professionals
durven te praten over hun LHBT-gevoelens.
2.2.1 Weet hebben van LHBT-jongeren in Nederland
Er zijn aanwijzingen dat bij hulpverleners een grote drempel wordt ervaren door deze jongeren om te
praten over hun LHBT-gevoelens (elten & Boote, 2012). Zo concludeert het Sociaal en Cultureel
Planbureau dat slechts vier tot acht procent van de lesbische, homo- en bi-jongeren in het verleden
hulp heeft gezocht bij een gespreksgroep, huisarts, vertrouwenspersoon of andere instantie. (van
Lisdonk & van Bergen, 2010). Verklaringen zijn onder andere dat jongeren (van Lisdonk & van
Bergen, 2010; Felten & Boote, 2012):
• Bang zijn dat hulpverleners hun seksuele voorkeur of genderidentiteit negatief beoordelen.
• Bang zijn dat ze door de hulpverlener in een duidelijke richting worden gestuurd, bijvoorbeeld uit
de kast komen, of er juist in blijven.
• Bang zijn dat hun ouders op de hoogte worden gebracht terwijl zij dat zelf niet willen.
• Sommige jongeren simpelweg niet weten waar ze het beste terecht kunnen.
Evaluatieonderzoek naar een pilot over homoseksualiteit in het jongerenwerk Amsterdam jeugdwelzijn dus - bevestigd de uitkomsten van het SCP-onderzoek. De jongerenwerkers die de
onderzoekers spraken hadden bijna nooit mee gemaakt dat een jongere hen vertelde over LHBTgevoelens. Eén van de jongerenwerkers zegt hierover: “Binnen mijn werk heb ik nog nooit met

70

homoseksualiteit of homo’s te maken gehad. Ik heb wel homoseksuele collega’s waar ik mee
samenwerk. We praten daar niet over. Ik werk met jongeren en tieners, vooral machojongens,
straatkinderen. Binnen die groep is er nog nooit een homo tevoorschijn gekomen” (Boer et al.,
2009). Bij doorvragen van de onderzoekers zien deze jongerenwerkers zelf ook wel in dat het bijna
onmogelijk is dat er geen homoseksuele jongeren zijn tussen de honderden jongeren waarmee zij in
de loop van de jaren hebben gewerkt. De onderzoekers concluderen: het lijkt er op dat jongeren niet
vaak de jongerenwerker of docent benaderen met vragen rond homoseksualiteit (Abdallah, de Boer,
Bouwens & Bos, 2007).
Weet hebben van LHBT-jongeren in de Verenigde Staten
In de Verenigde Staten is het onderwerp openheid over LHBT-zijn ten aanzien van professionals in zorg en
welzijn - anders dan in Nederland - veelvuldig onderzocht. Uit verschillende onderzoeken komt naar voren dat
lesbische-, homo- en bi-cliënten niet altijd open zijn over hun seksuele voorkeur tegen professionals in de
gezondheids- of welzijnssector (Dardick & Grady, 1980; Allen, Glicken, Beach, Naylor, 1998; Eliason & Schope,
2001; Neville et al. 2006; Klitzman & Greenberg, 2002). De Amerikaanse onderzoekers benoemen dat als
problematisch omdat het in-de-kast blijven een negatief effect heeft op de gezondheid (Neville et al. 2006;
Klitzman & Greenberg, 2002).
De literatuur uit de VS laten twee voornaamste redenen zien waarom (jong)volwassen LHBT’s niet open zijn
over hun seksuele voorkeur en genderidentiteit ten overstaan van professionals in zorg en welzijn. Deze
cliënten laten zich vooral tegenhouden doordat ze - op basis van de houding van de professional - de indruk
hebben dat die vooroordelen heeft ten aanzien van LHBT’s (Dardick & Grady, 1980). Voorname reden om dat
te denken is volgens deze cliënten dat LHBT-zijn op geen enkele manier ter sprake komt omdat de professional
een blinde vlek heeft voor seksuele en gender diversiteit. De professional gaat ervan uit dat iedere cliënt
heteroseksueel is, vraagt er niet naar en de cliënt begint er niet over.

2.2.3 Weet hebben van jongeren met een intersekse conditie
De mensen met een intersekse conditie die zijn geïnterviewd door het Sociaal en Cultureel
Planbureau, hadden niet het gevoel altijd open te kunnen zijn over hun conditie. Dit werd door hen
als erg zwaar ervaren. Als kind of jongere durfden de meesten niet open te zijn naar anderen, pasten
zich aan, hebben zich enige tijd teruggetrokken en zich anders of eenzaam gevoeld. Dit had als gevolg
een negatieve schoolbeleving, verminderde sociale omgang en angst om gepest te worden. Alle
respondenten in het onderzoek van SCP gaven aan niet of nauwelijks begeleiding te hebben gehad in
het omgaan met hun conditie (van Lisdonk, 2014).
Het onderzoek dat er in binnen- en buitenland is maakt duidelijk dat de impact van intersekse op
iemands jeugd groot kan zijn (MacKenzie, Huntington & Gilmour, 2009; Sanches & Wiegers, 2010).
Hun gezondheid en welzijn kan om drie redenen minder zijn. Allereerst vanwege de medische kant
van de conditie, denk aan fysieke klachten. Daarnaast kan de gezondheid en het welzijn zijn
verminderd door de medische behandelingen en de bejegening vanuit medische professionals. En tot
slot kunnen de schaamte, het taboe, stilzwijgen en de ervaring dat anderen er ongemakkelijk mee
omgaan en weinig begrip tonen, de gezondheid en het welzijn van mensen met een intersekse
conditie belemmeren. Het gaat onder andere om gevoelens van anders en alleen zijn (van Lisdonk,
2014). Uit buitenlands onderzoek blijkt dat mensen met een intersekse conditie die open zijn over
hun conditie, dit als positief beschouwen. Toch lijken onder meer schaamte en taboe het praten over
de conditie hen tegen te houden.
Of professionals in de jeugdsector weet hebben van mensen met een intersekse conditie is nog niet
onderzocht en dus onbekend. Wat wel bekend is, is dat de kennis van jongeren en hun ouders zelf in
relatie tot de eigen intersekse conditie nog gering is. En dat terwijl medische professionals stellen dat

71

de houding van ouders sterk bepalend is: wanneer ouders veel moeite hebben om de conditie van
hun kind te accepteren, werkt dat door in het acceptatieproces van het kind (Liao & Boyle, 2004;
Wiesemann et al., 2010).
2.3 Bespreken van LHBT-zijn hangt van de professional af
Om LHBT-jongeren passend te kunnen begeleiden – zo beschreef paragraaf 3.1 - is het allereerst
nodig dat professionals signaleren dat ze met een lesbische, homo-, bi- of transgenderjongere te
maken hebben. Vervolgens zullen ze het onderwerp bespreekbaar moeten maken. De vraag is:
Subvraag 4

Bespreken deze professionals (mogelijke) LHBT-gevoelens en gerelateerde
vragen en problemen met jongeren? In hoeverre voelen zij zich voldoende
vaardig om deze onderwerpen bespreekbaar te maken?

2.3.1 “Bespreken van LHBT-zijn moet secuur gebeuren. Maar kan ik dat wel?”
Het enige Nederlandse onderzoek dat naar dit onderwerp is gedaan, betreft een kwalitatief
onderzoek in opdracht van Movisie onder groepswerkers in de residentiële jeugdzorg uit 2014 (van
Denzel, van Driel en Vondel, 2014). Uit de interviews die de onderzoekers hielden met
groepswerkers komt naar voren dat zij het lastig vinden om het onderwerp te bespreken als jongeren
worstelen met hun geaardheid of wanneer het niet veilig voelt voor jongeren om ‘op de groep’ uit de
kast te komen. Een aantal van de groepswerkers willen seksuele voorkeur graag bespreekbaar maken
met zulke jongeren, maar weten niet hoe ze dit kunnen doen. Eén van de groepswerker zegt hierover:
“Ik denk dat je dat heel secuur moet doen en dan denk ik persoonlijk dat ik niet voldoende kennis in
huis heb, informatie, ideeën hoe hiermee om te gaan. Hoe begeleid je een jongere die in een
identiteitscrisis zit van: Wat ben ik? Ben ik homo, lesbisch, biseksueel? Wat houdt dat in? Hoe
breng ik dat naar buiten of hoe doe ik dat niet? Hoe ontdek ik dat?”
Opvallend is dat meerdere groepswerkers aangeven dat zij het thema zelf niet lastig vinden om te
bespreken maar dat zij zien dat collega’s dit wel vinden. Kanttekening die we daarbij moeten maken,
is dat deze groepswerkers zichzelf vrijwillig hebben opgegeven om mee te doen aan een interview
over seksuele diversiteit. Het ligt voor de hand dat deze groepswerkers ‘iets’ met het thema hebben.
Volgens de geïnterviewde groepswerkers lijken collega’s het thema te vermijden door het niet te
bespreken of jongeren naar een andere collega te verwijzen. Als jongere ben je afhankelijk van het
team van begeleiders waar je in terecht komt, vertelt een van de groepswerkers: “Je kan de pech
hebben dat je op een groep komt waar je groepsleiders hebt die het moeilijk vinden om het erover te
hebben of je komt op een groep waar groepsleiders dit helemaal niet moeilijk vinden. Je bent als
jongere overgegeven aan wat je op dat moment aangereikt krijgt. Als je mazzel hebt, zit je in een
goed team” (van Denzel et al., 2014).”
Seksuele voorkeur bespreken is lastig voor professionals in buitenland
In het buitenland zijn verschillende onderzoeken gedaan naar het bespreken van LHBT-zijn door professionals
in zorg en welzijn. In een onderzoek uit de VS onder kinderartsen komt bijvoorbeeld naar voren dat 68% van de
huisartsen niet vraagt naar seksuele voorkeur wanneer de seksualiteit van de patiënt besproken wordt en dat de
meeste huisartsen (90%) hun bedenkingen heeft bij het bespreekbaar maken van seksuele voorkeur (East &
Rayess, 1998). In een Brits onderzoek werd door bijna de helft van de deelnemende huisartsen aangegeven dat
een niet-heteroseksuele voorkeur van de patiënt een barrière vormde voor de huisarts zelf om te praten over de
seksualiteit van de patiënt (Hinchliff, Gott & Galena, 2005).

72

2.4 Na signaleren en bespreken volgt handelen. Toch?
Het signaleren en bespreekbaar maken van LHBT-zijn in de jeugdsector heeft als doel dat
professionals LHBT-jongeren passende begeleiding kunnen bieden. Die passende begeleiding bieden,
is de volgende step en de bijbehorende subvraag luidt dan ook:
Subvraag 5

Op welke manier gaan deze professionals om met specifieke behoeften, vragen en
problemen van individuele LHBTi-jongeren?

2.4.1 Als je het niet ziet volgt er geen actie
Ook naar het omgaan met seksuele en gender diversiteit is nog weinig onderzoek naar gedaan. Uit
projecten gericht op bespreekbaarheid van homoseksualiteit in het jongerenwerk in Utrecht en
Amsterdam, komt naar voren dat de welzijnswerkers het zelf zo ervaren dat zij niet of nauwelijks
LHBT-jongeren tegenkomen in hun werk. Deze jongerenwerkers zien bij nader inzien zelf ook wel in
dat het bijna onmogelijk is dat er geen homoseksuele jongeren zijn onder de honderden jongeren met
wij zij werken (Abdallah et al., 2007). Maar door het niet zien van de doelgroep was het inspelen op
behoeften, vragen en problemen nauwelijks aan de orde. Of dit veranderd is na afloop van de
projecten is niet onderzocht (Abdallah et al., 2007; Boer et al., 2009). Uit onderzoek binnen de
residentiële jeugdzorg blijkt dat groepswerkers het lastig vinden om over seksuele diversiteit met
LHB-jongere te praten. Specifieke behoeften, vragen en problemen van lesbische, homo- en bijongeren lijken dan ook weinig aan de orde te komen. Er is geen onderzoek over de bekendheid van
professionals in de jeugdsector met de specifieke behoeften, vragen en problemen van jongeren met
een intersekse conditie.
2.4.2 Gespecialiseerde hulpverlening
Er zijn een aantal gespecialiseerde organisaties die zich richten op hulpverlening aan LHBT’s of
LHBTi-jongeren. De eerstelijns-instellingen die dat doen, zijn Transvisie Zorg in Amsterdam, Veilige
Haven in Amsterdam, Rotterdam Verkeert in Rotterdam en COC Haaglanden in Den Haag. Daarnaast
zijn er een aantal zelfstandig gevestigde hulpverleners in de tweede lijn die specifieke hulp bieden
(Felten & Boote, 2012). De vraag is in hoeverre professionals uit in de reguliere hulpverlening weten
van deze gespecialiseerde hulpverlening voor LHBTi-jongeren en hierna doorverwijzen. Hierover is
geen literatuur te vinden. Subvraag 7 kan daarom door literatuur niet beantwoord worden:
Subvraag 7

In hoeverre weten professionals gespecialiseerde hulpverlening voor LHBTjongeren te vinden en verwijzen zij hier naar door?

2.4.3 Negatieve houding van professionals belemmert eveneens actie
Uit het eerder genoemde kwalitatieve onderzoek naar groepswerkers in de residentiele jeugdzorg blijkt
dat specifieke uitingsvormen van LHBT-zijn gevoelig kunnen liggen bij de groepswerkers. Jongens die
hakken, een handtas of nepwimpers dragen worden door een aantal geïnterviewde groepswerkers
benoemd als overdreven, extravagant of provocerend. Daarom wordt dit gedrag door hen beperkt of
verboden. De onderzoekers concluderen dat het beperken van gender non-conform gedrag haaks staat
op de gedachte dat iedereen zichzelf mag zijn in de groep (van Denzel et al., 2014).
Onderzoek naar de projecten ten behoeve van het verminderen van homovijandigheid in Amsterdam
en in Utrecht laten eveneens zien dat homoseksualiteit een gevoelig onderwerp is bij een deel van de
jongerenwerkers, met name bij de islamitische collega’s (Abdallah et al., 2007). In Utrecht kwam naar
voren dat een deel van de collega’s liever niet in privésferen met het onderwerp te maken zou krijgen
of er over zou willen praten. Daarnaast vond een deel van de jongerenwerkers homoseksualiteit geen
onderwerp dat openlijk besproken zou moeten worden (JoU, 2013). In Amsterdam schrok één van de
leidinggevenden van de welzijnsinstelling van de afwijzende houding van de jongerenwerkers en zegt

73

hierover: “Het is een thema dat eigenlijk nooit ter sprake komt. Een groot deel van de
jongerenwerkers snapte aan het begin niet waarom ze hieraan deel moesten nemen. Er was veel
weerstand. Daar ben ik wel van geschrokken” (Boer et al., 2009).
2.5 LHBT-jongeren op de groep
In verschillende segmenten van de sector jeugdwelzijn, jeugdzorg (ambulant, residentieel) en de
jeugd-(L)VB sector maken jongeren onderdeel uit van een groep: ze wonen bijvoorbeeld bij elkaar in
een gezinsvervangend tehuis of ondernemen samen activiteiten bij het jongerenwerk. Om die reden is
het relevant om te weten hoe jongeren onderling omgaan met LHBT-jongeren.
2.5.1 Jongeren op de groep onderling
Onderzoek laat allereerst zien dat acceptatie onder jongeren een knelpunt is: slechts 5% van de
middelbare scholieren in Nederland denkt dat je als LHB jongere open kunt zijn over je seksuele
voorkeur op school. Anderen denken dat dit alleen kan tegenover vrienden of dat je helemaal moet
zwijgen over je LHB-gevoelens (Keuzenkamp, 2011) 49% van de leerlingen vindt het vies als twee
jongens zoenen, 29% wanneer het gaat om twee meisjes en slechts 3% vindt het vies als een jongen en
meisje zoenen (Keuzenkamp & Kuyper, 2013). Jongens van een lager schoolniveau, christelijk en
Islamitisch opgevoede jongeren en jongeren die het geloof zelf belangrijk vinden, staan negatiever ten
aanzien van homo-en biseksualiteit dan andere jongeren. Jongeren zijn iets negatiever wanneer hun
vriendenkring etnisch minder divers is, zij een conservatieve houding hebben ten aanzien van manvrouw rollen, een negatieve houding hebben ten aanzien van migranten en meer pest gedrag vertonen
(de Roos, Kuyper en Iedema, 2014).
Er zijn verschillende verklaringen voor het gebrek aan acceptatie van homoseksualiteit onder
jongeren. Zo lijkt onder meer een gebrek aan kennis een rol te spelen en onbekendheid met LHBT’s
(Felten, Schuyf en van Hoof, 2010). Maar ook opvattingen over gender-en seksualiteit spelen een grote
rol (Felten, Schuyf en van Hoof; Buys, 2009). In het bijzonder bij potentiele daders van anti-homo
geweld is te zien dat homo mannen worden gezien als hyper-seksueel en tegelijkertijd als ‘vrouwelijk’.
Beide wordt afgekeurd (Buys, 2009). Ook bij bi-meisjes bestaat een beeldvorming onder jongeren als
‘sexy’ en erg seksueel (Felten, Schuyf en van Hoof, 2010).
Omdat de acceptatie van LHBT’s onder jongeren nog te wensen over laat, is het de vraag of deze
professionals bijvoorbeeld werken aan een LHBT-vriendelijk klimaat in groepen van jongeren.
Subvraag 6

In hoeverre zetten professionals die groepen van jongeren begeleiden, zich in voor
een LHBT-vriendelijk klimaat onder jongeren?

2.5.2 LHBT-veilig klimaat creëren
Voor het eerder aangehaalde onderzoek in de residentiële jeugdzorg zijn groepswerkers geïnterviewd
die zichzelf hebben opgegeven voor het onderzoek. Vermoedelijk hebben zij meer affiniteit met het
onderwerp dan hun collega’s. Deze groepswerkers vinden acceptatie van seksuele diversiteit
belangrijk. Maar ze willen het onderwerp homoseksualiteit “niet méér bijzonder maken dan dat het
is”. Tegelijkertijd geven enkele groepswerkers aan dat zij zelf óf collega’s het thema moeilijk vinden om
te bespreken. En juist als het normaal is, krijgt het thema geen aandacht: ‘het is immers toch geen
probleem?’ (van Denzel, van Driel en Vondel, 2014).
Opvallend is dat wanneer de groepswerkers in het onderzoek in de residentiële jeugdzorg aan de slag
gaan met een homovriendelijk klimaat, zij dat vaak doen uit eigen motivatie. Het beleid van de
organisatie lijkt geen rol te spelen. Ook lijken zij niet te zoeken naar bestaande kennis op het gebied
van het bespreekbaar maken van seksuele diversiteit. Ook maken zij geen gebruik maken van
(beproefde) methoden uit bijvoorbeeld het onderwijs of het jongerenwerk. Ze handelen eerder ‘op

74

gevoel’. Ze proberen het wiel zelf uit te vinden maar komen dan voor veel vragen te staan (van Denzel
et al., 2014).
Opvallend in het onderzoek was dat wanneer de groepswerkers reageren op homo-negatief gedrag in
de groep zij dit niet doen vanuit het oogpunt van de mogelijk LHB-jongeren: het wordt meer benoemd
als een opvoedende taak. Er wordt meestal gedacht dat er geen LHB-jongeren in de groep zitten (van
Denzel, van Driel en Vondel, 2014).
In het jongerenwerk in Amsterdam ligt het bespreekbaar maken van LHB-zijn niet voor de hand. Een
docent sociaal-cultureel werk merkt over de situatie in Amsterdam op: “Ik heb niet de indruk dat het
jongerenwerk zich uit eigen verantwoordelijkheid, uit eigen beweging, preventief met
homoseksualiteit bezig houdt” (Abdallah et al., 2007). Uit die publicaties komt echter ook naar voren
dat zowel in Utrecht als Amsterdam om die redenen trajecten gestart zijn om homoseksualiteit in het
jongerenwerk beter bespreekbaar te maken (Abdallah et al., 2007; Boer et al., 2009).
2.6 Professionals willen antwoord op vragen over LHBT-jongeren
In trainingen en cursussen die Movisie geeft aan professionals die met jongeren werken, komen er tal
van vragen over het begeleiden van LHBT-jongeren naar voren. Het varieert van: ‘wat houdt het in om
transgender te zijn’ tot ‘hoe zorg ik dat er een LHBT-vriendelijk klimaat op de groep is’. In de trajecten
met het jongerenwerk in Amsterdam en Utrecht – waarvan het doel was homovijandigheid te
verminderen – wordt het zwaartepunt gelegd bij de competenties van de professionals. De trajecten
richten zich op een accepterende houding, en de professionals in jeugdwelzijn kregen praktische tips
over hoe om te gaan met het thema: zowel het bespreken van LHBT-zijn met een groep jongeren als
met individuele jongeren kwam aan bod en werd door de jongerenwerkers zelf belangrijk gevonden
(Abdallah et al., 2007; JoU, 2013). De volgende onderzoeksvraag luidt dan ook:
Subvraag 8

Welke vragen en opleidingsbehoeften hebben deze professionals over het
signaleren, bespreken en omgaan met LHBTi-jongeren en verschillen in seksuele
voorkeur en gender?

2.6.1 Op zoek naar concrete handvatten en tips
In het onderzoek onder groepswerkers in de residentiele jeugdzorg komt verschillende keren naar
voren dat de geïnterviewden zoeken naar handvatten om seksuele en genderdiversiteit bespreekbaar
te maken op de groep. Naast het bespreekbaar maken, geven de groepswerkers aan dat ze niet goed
weten hoe om te gaan met jongeren die twijfelen over hun seksuele voorkeur. Zij zouden graag meer
handvatten willen hebben (van Denzel et al., 2014). Ook in de evaluatie van een traject rondom het
tegengaan van homovijandigheid in het jongerenwerk in Utrecht komt naar voren dat er behoefte is
aan concrete tips om homovijandigheid onder jongeren aan te pakken (JoU, 2013).
2.6.2 Welke competenties zijn dan belangrijk?
Er is geen Nederlandse literatuur te vinden over wat LHBT-specifieke competenties in de jeugdsector
zouden moeten inhouden. Aanknopingspunten biedt wel het ZonMw programma ‘Diversiteitsbeleid in
het jeugdbeleid’ voor de preventieve en ontwikkelingsgerichte jeugdzorg (Van de Haterd, Poll, Felten,
Vos & Bellaart, 2010) samen met een publicatie van Forum over ‘Jeugdzorg zonder drempels’ (Bellaart
& Azrar, 2003). Het gaat hierbij om een andere vorm van diversiteit, namelijk om interculturele
competenties: de competenties van professionals die nodig zijn om adequate hulp en zorg te verlenen
aan cliënten met een andere etnische of culturele achtergrond dan zijzelf (Kramer, 2007; van de
Haterd et al., 2010). Echter, in het rapport van ZonMw wordt expliciet benoemd dat verschillen in
seksuele voorkeur en gender ook onder het kopje ‘diversiteit’ horen en dus bij het diversiteitsbeleid in
de jeugdsector.

75

Beide publicaties beschrijven dat interculturele competenties gaan om een geïntegreerd geheel van
kennis, houding en vaardigheden die een professional nodig heeft om op een adequate manier te
communiceren en effectief te kunnen werken met cliënten uit een andere culturele groep. Het gaat
erom inhoudelijke kennis te combineren met zelfkennis over de eigen houding ten aanzien van de
doelgroep. Bellaart en Azrar (2003) zeggen daarbij dat het belangrijk is om dieper in te gaan op de
oorzaak van een negatieve houding. Heel praktisch gaat het om de juiste taal- en
communicatievaardigheden en de vaardigheid om de aanpak te laten aansluiten bij de cliënten uit de
doelgroep. Denk aan het formuleren van doelstellingen die passen bij de cliënt. Tenslotte zou de
professional bekend moeten zijn met wat meer bekende problematiek voor de cliëntengroep; wat zijn
aandachtspunten (van de Haterd et al., 2010; Bellaart &Azrar, 2003)?
Aan de professional wordt niet gevraagd wat hij wil leren
In de Verenigde Staten is onderzoek gedaan naar wat professionals in de medische sector zouden moeten leren
over LHBT’s. In één van die onderzoeken onder kinderartsen komt naar voren dat bijna twee derde meer
informatie zou willen over LHBT-jeugd, en bijna de helft zou behoefte hebben aan een cursus over dit thema
(East & Rayess, 1998). Wat opvalt is dat in deze onderzoeken nauwelijks naar voren komt wat de behoeften en
vragen van professionals zelf zijn. Daar is nauwelijks naar gevraagd. De onderzoeken die er wel zijn hebben als
vertrekpunt het perspectief van de cliënt die LHBT is en beredeneren vanuit diens behoefte wat professionals
zouden moeten leren. Ook beschrijven zij aanbodgericht vanuit opleidingskundig perspectief wat professionals
zouden moeten (bij)leren om deze cliënten op te merken en goed te kunnen helpen.

2.7 Beleid en cultuur
In het project gericht op het verminderen van homovijandigheid in het jongerenwerk in Amsterdam
wordt aanbevolen om de hele organisatie te betrekken bij het bespreekbaar maken van
homoseksualiteit: de hele instelling en ook de beleidsmakers daaromheen moeten en kunnen daaraan
bijdragen, zo wordt geconcludeerd (Boer et al., 2009). De professionals zouden gesteund moeten
worden door het beleid en de cultuur van de welzijnsinstelling waar zij werken. De vraag luidt dan
ook:
Subvraag 9

In hoeverre voelen deze professionals zich gesteund of belemmerd door het beleid
en de cultuur van de organisatie waar zij werken in het omgaan met LHBTjongeren?

Onderzoek naar het bestaan van seksueel diversiteitsbeleid binnen de jeugdsector is er nauwelijks.
Onderzoek op het bredere terrein van diversiteit is wel beschikbaar. Zo beschrijven Gilsing, de Gruiter
en Pels (2012) in de publicatie ‘divers gestuurd’ hoe goed cultureel diversiteitsbeleid in de jeugdsector
eruit zou moeten zien. Geïnterviewde groepswerkers in de residentiële jeugdzorg geven aan dat ze
bijna allemaal bij een organisatie werken waar beleid is rondom seksualiteit. Opvallend is echter dat
seksuele diversiteit niet expliciet in het beleid vermeld staat. Soms is er wel beleid over diversiteit in
de betekenis van interculturaliteit, maar valt seksuele diversiteit weg. En, zo geven de groepswerkers
aan: dat het in het beleid staat betekent nog niet dat het uitgevoerd wordt. Bij de organisaties waar
geen beleid is voor seksuele diversiteit, wordt het thema vooral incidenteel besproken wanneer er zich
een situatie voordoet. Dit alles valt op omdat LHBT-zijn vooral te maken heeft met ‘anders zijn’ en niet
met seksualiteit (van Denzel, van Driel & Vondel, 2014).
Volgens hun onderzoek zou dat beleid moeten voldoen aan institutionele voorwaarden: in de visie,
inhoudelijke doelen, in het kwaliteitsbeleid en HRM beleid van de instelling zou diversiteit terug
moeten komen. Vervolgens zou dit geoperationaliseerd moeten worden in de organisatie: culturele

76

sensitiviteit zou in de organisatie herkenbaar moeten zijn in de bedrijfscultuur (flexibiliteit) en in de
verbinding met de civil society en vrijwilligersinitiatieven. Met dit laatste wordt bedoeld dat er
samengewerkt wordt met sleutelfiguren en/of zelforganisaties die een brugfunctie hebben tussen de
doelgroep en de instelling. Forum concludeerde eerder hetzelfde naar aanleiding van pilots bij Bureau
Jeugdzorg (Bellaart & Azrar, 2003). Ook gaat het om de inrichting van accommodaties,
werkprocedures, interventies of methoden en de competenties van professionals. Daar zou volgens
Gilsing et al. (2012) het zwaartepunt moeten liggen.

77

Bijlage 3. Vragenlijst voor professionals in de jeugdsector

SCREENSHOT LANDLINGSPAGINA VRAGENLIJST

VRAGENLIJST SEKSUELE EN GENDER DIVERSITEIT
Wat fijn dat je mee doet!
In je werk kom je allerlei verschillende jongeren tegen. Maar hoe zit het met jongeren die verliefd
worden op jongeren van hetzelfde geslacht of meisjes die zich eigenlijk jongen voelen en omgekeerd
(transgender)? Zie je deze lesbische, homo-, bi- of transgenderjongeren ook wel eens in je
spreekkamer of op je groep? Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport wil hierover
meer weten en heeft het Nederlands Jeugdinstituut en Movisie gevraagd daar onderzoek naar te
doen.
Vandaar dat wij een verkennend onderzoek doen onder professionals die werken in de jeugdzorg
(ambulant en residentieel), de jeugd-(L)VB en jeugdwelzijn met jongeren tussen 12 en 23 jaar. We
zijn benieuwd naar jouw ervaringen en meningen!
Wil je hieraan meewerken? Vul dan de vragenlijst in, je bent er ongeveer 15 minuten mee bezig. Ook
als je tot maximaal een jaar geleden in een van deze sectoren hebt gewerkt mag je deze vragenlijst
invullen.
Goed om te weten voordat je start:
• Er zijn geen goede of foute antwoorden, het gaat om wat je zelf denkt en vindt.

78

• De gegevens worden volledig anoniem verwerkt.
• Werk je voor meer dan één organisatie? Vul dan de vragen in voor de organisatie waar je de
meeste uren werkt.
Namens alle jongeren in de jeugdsector: bedankt!
Pieter Paul Bakker,Nederlands Jeugdinstituut: p.bakker@nji.nl
Hanneke Felten, Movisie: h.felten@movisie.nl
PS Heb je collega’s, vrienden, familie en/of kennissen die ook in de jeugdsector werken? Stuur de
link naar de vragenlijst vooral aan ze door of deel het via je eigen intranet, via Facebook, Twitter etc.
A. Vragen over lesbische, homo- en bi-jongeren
1.

Ik ontmoet in mijn werk jongeren die lesbisch, homo of bi zijn
Vaak- regelmatig - soms- nooit

2. Ik heb met jongeren gewerkt van wie ik vermoed dat ze lesbisch, homo of bi zijn maar waarvan ik
dat niet zeker wist
Vaak – regelmatig - soms – nooit
3. Ik weet hoe je signaleert dat een jongere worstelt met homo- of biseksuele gevoelens
helemaal mee eens – mee eens – oneens – helemaal mee oneens
4. Als ik vermoed dat een jongere lesbisch, homo of bi is dan stel ik daar vragen over
Altijd – regelmatig – soms – nooit

5.

Bij regelmatig tot nooit:
Wat is de reden dat je het niet (altijd) bespreekt?
Meerdere opties mogelijk
o
Ik weet niet hoe ik dat kan doen
o
Ik wil de jongere niet in verlegenheid brengen
o
Ik durf niet
o
Ik vind het niet nodig als het geen probleem is
o
Ik vind het privé
o
Ik ben bang dat ik het mogelijk verkeerd heb
o
Ik wil het onderwerp niet ‘bijzonder’ of ‘anders’ maken
o
Anders, nl

6. Ik heb wel eens gewerkt met een jongere aan vragen of doelstellingen die specifiek zijn voor
jongeren die lesbisch, homo of bi zijn zoals het vergroten van hun zelfacceptatie, vergroten van
acceptatie door de omgeving of nadenken over coming-out
Vaak – regelmatig – soms – nooit
7.

Als ik voor een eerste keer vraag naar verliefdheid of verkering, vraag ik ongeacht het geslacht
van de jongere, of hij of zij verliefd is op een jongen of op een meisje.
Altijd – regelmatig – soms – nooit

8. Als een jongere aangeeft een prettige relatie te hebben met een leeftijdsgenoot van hetzelfde
geslacht, reageer ik niet afwijzend
helemaal mee eens – mee eens – oneens – helemaal mee oneens

79

9. Als een jongere aangeeft een prettige relatie te hebben met een leeftijdsgenoot van hetzelfde
geslacht dan verwacht ik dat mijn collega’s niet afwijzend reageren
helemaal mee eens – mee eens – oneens – helemaal mee oneens – ik weet het niet
ruimte voor toelichting: ………………………………………………..
10. Ik heb tijdens mijn opleiding of nascholing kennis of competenties geleerd die specifiek gaan over
het begeleiden van lesbische, homo-, of bi-jongeren
helemaal mee eens – mee eens – oneens – helemaal mee oneens
11. In de organisatie(s) waar ik werk is er specifiek beleid ten aanzien van omgaan met verschillen in
seksuele voorkeur (hetero, homo, lesbisch, bi)
Nee – ja – weet ik niet
Bij ja:
12. Onder welk beleid valt dit binnen de organisatie(s) waar je werkt?
o
Beleid over diversiteit (‘diversiteitsbeleid’)
o
Beleid over seksualiteit
o
Pedagogisch beleid
o
Weet ik niet
o
Anders namelijk……….
13. Ik vind het beleid ten aanzien van omgaan met verschillen in seksuele voorkeur (hetero, homo,
lesbisch, bi) merkbaar op de werkvloer
o
Helemaal mee eens – mee eens –oneens – helemaal mee oneens
14. Het is mij bekend dat homo- , lesbische en bi-jongeren meer risico lopen op depressie en
zelfmoord.
o
Nee, ik lees dit nu voor het eerst
o
Ja, dit was al bij mij bekend
15. Ik ben bekend met de mogelijkheden voor doorverwijzing als het gaat om specifieke vragen met
betrekking tot homo, lesbisch of bi zijn
o
Nee
o
Ja
(alleen bij ja deze vraag op laten poppen)
16. Ik verwijs jongeren die daar baat bij hebben en die het zelf willen door naar een gespecialiseerde
organisatie als het gaat om specifieke vragen met betrekking tot homo, lesbisch of bi zijn
o
Vaak – regelmatig – soms – nooit – niet van toepassing (ik heb nooit homo, lesbische of bi
jongeren begeleid)
B. Vragen over transgenderjongeren
17. Ik ontmoet in mijn werk jongeren die transgender zijn (bijvoorbeeld jongeren die tot de andere
sekse willen behoren)
Vaak- regelmatig - soms- nooit
18. Ik heb met jongeren gewerkt van wie ik vermoed dat ze transgender zijn maar waarvan je dat niet
zeker wist?
Vaak – regelmatig - soms – nooit

80

19. Ik weet hoe je signaleert dat een jongere worstelt met transgender gevoelens
helemaal mee eens – mee eens– oneens – helemaal mee oneens
20. Ik vraag naar genderidentiteit (of de jongere zich een jongen of meisje voelt) bij een jongere
waarvan ik vermoed dat deze misschien transgender is
Altijd – regelmatig – soms – nooit
Bij 22 regelmatig t/m nooit en 20 vaak t/m soms
21. Wat is de reden dat je hier niet naar vraagt?
Meerdere antwoorden mogelijk
o Ik weet niet hoe ik dat kan doen
o Ik wil de jongere niet in verlegenheid brengen
o Ik durf niet
o Ik vind dat niet nodig
o Ik vind het privé
o Ik ben bang dat ik het verkeerd heb
o Ik wil het onderwerp niet ‘bijzonder’ of ‘anders’ maken
o Anders, nl
22. Als een jongere aangeeft liever tot de andere sekse te willen behoren reageer ik niet afwijzend
helemaal mee eens – mee eens – oneens – helemaal mee oneens
23. Als een jongere aangeeft liever tot de andere sekse te willen behoren, reageren mijn collega’s niet
afwijzend
helemaal mee eens – mee eens – oneens – helemaal mee oneens - ik weet het niet
ruimte voor toelichting: ………………………………………………..
24. Ik heb wel eens gewerkt met een jongere aan vragen of doelstellingen die specifiek zijn voor
jongeren die transgender zijn zoals het vergroten van hun zelfacceptatie, vergroten van acceptatie
door de omgeving of geslachtsveranderende operaties
Vaak – regelmatig – soms – nooit
25. Ik heb tijdens mijn opleiding of nascholing kennis of competenties geleerd die specifiek gaan over
het begeleiden van transgenderjongeren
helemaal mee eens – mee eens – oneens – helemaal mee oneens
26. In de organisatie waar ik werk is er beleid ten aanzien van omgaan met verschillen in
genderidentiteit (transgender of niet-transgender)
Nee – ja – weet ik niet
Bij ja:
27. Ik vind het beleid ten aanzien van gender en transgender jongeren merkbaar op de werkvloer
Helemaal mee eens – mee eens – oneens – helemaal mee oneens
28. Onder welk beleid valt dit binnen de organisatie(s) waar je werkt?
o Beleid over diversiteit (‘diversiteitsbeleid’)
o Beleid over seksualiteit
o Pedagogisch beleid
o Weet ik niet

81

o

Anders namelijk……….

29. Het is mij bekend dat transgenderjongeren meer risico lopen op depressie en zelfmoord.
o Nee, ik lees dit nu voor het eerst
o Ja, dit was al bij mij bekend
30. Ik ben bekend met de mogelijkheden voor doorverwijzing als het gaat om specifieke transgendervragen
o Nee
o Ja
(alleen bij ja deze vraag op laten poppen)
31. Ik verwijs jongeren die daar baat bij hebben en die het zelf willen door naar een gespecialiseerde
organisatie t.a.v. transgender- vragen
Vaak – regelmatig – soms – nooit – niet van toepassing (ik heb nooit transgenderjongeren
begeleid)
32. Ik werk met groepen jongeren:
o Ja (dan door naar onderstaande vragen)
o Nee (dan deze vragen overslaan en verder gaan naar vraag 48)
C. Vragen over lesbische, homo- en bi- jongeren
33. Als een jongere uit de kast komt als lesbisch, homo of bi in de groep reageren de andere jongeren
daar respectvol op
Altijd-regelmatig-soms-nooit-nvt (ik heb nooit meegemaakt dat een jongere uit de kast kwam)
34. Ik bespreek het onderwerp lesbisch, homo of bi zijn in groepen met jongeren
Vaak – regelmatig – soms – nooit
Bij soms of nooit
35. Wat is de reden dat je het niet (vaak) bespreekt?
meerdere antwoorden mogelijk
o Ik weet niet hoe ik dat kan doen
o Ik wil de jongeren niet in verlegenheid brengen
o Ik wil mijn collega’s niet in verlegenheid brengen
o Ik ben bang voor negatieve reacties van jongeren
o Ik ben bang voor negatieve reacties van collega’s
o Ik vind dat niet nodig
o Ik vind het privé
o Ik wil het onderwerp niet ‘bijzonder’ of ‘anders’ maken
o Anders, nl
36. In de groep waar ik werk maken jongeren opmerkingen als ‘vieze homo’s’ of ‘vuile potten’
Vaak – regelmatig – soms – nooit
Bij vaak t/m soms
37. Als jongeren in de groep praten over ‘vieze homo’s’ of ‘vuile potten’ dan grijp ik in
altijd - Regelmatig –soms – nooit

82

38. Ik zet mij in voor een tolerant klimaat in de groep ten aanzien van lesbisch, homo, bi en
transgender zijn.
helemaal mee eens – mee eens– oneens – helemaal mee oneens
ruimte voor toelichting:……………………………………………………………
D. vragen over transgenderjongeren
39. Als een jongere uit de kast komt als transgender in de groep dan reageren de andere jongeren
daar respectvol op
altijd - Regelmatig –soms – nooit - nvt (ik heb nooit meegemaakt dat ene jongere uit de kast
kwam als transgender)
40. Ik bespreek het onderwerp transgender zijn in groepen met jongeren
Vaak – regelmatig – soms – nooit
Bij soms of nooit
41. Wat is de reden dat je het niet (vaak) bespreekt?
o Ik weet niet hoe ik dat kan doen
o Ik wil de jongeren niet in verlegenheid brengen
o Ik wil mijn collega’s niet in verlegenheid brengen
o Ik ben bang voor negatieve reacties van jongeren
o Ik ben bang voor negatieve reacties van collega’s
o Ik vind het net nodig
o Ik vind het privé
o Ik wil het onderwerp niet ‘bijzonder’ of ‘anders’ maken
o Anders, nl
ruimte voor toelichting:……………………………………………………………….
42. Een jongen die meisjeskleding draagt of een meisje dat jongenskleren draagt in het bijzijn van de
andere jongeren raad ik dat zeker af
Helemaal mee eens – mee eens – oneens – helemaal mee oneens
43. In de groep waar ik werk maken jongeren opmerkingen als ‘omgebouwde vent of vrouw’
Vaak – regelmatig – soms – nooit
Bij vaak t/m soms
44. Als jongeren in de groep opmerkingen maken als ‘omgebouwde vent of vrouw’ dan grijp ik in
altijd – Regelmatig – soms – nooit
45. Ik zet mij in voor een tolerant klimaat in de groep ten aanzien van transgender zijn.
helemaal mee eens – mee eens– oneens – helemaal mee oneens
E. Vragen over intersekse conditie / DSD
46. Ik kom in mijn werk jongeren tegen die intersekse conditie / DSD hebben
helemaal mee eens – mee eens – oneens – helemaal mee oneens
47. Ik weet voldoende van een intersekse conditie / DSD, om jongeren met vragen op dit terrein te
begeleiden
helemaal mee eens – mee eens – oneens – helemaal mee oneens

83

48. Ik wil meer leren over:
lesbische homo en bi-jongeren
o wat lesbisch, homo, bi zijn inhoudt
o hoe te signaleren of een jongere lesbisch, homo of bi is
o lesbisch, homo, bi zijn bespreekbaar te maken met een jongere
o lesbisch, homo, bi zijn bespreek te maken binnen een groep jongeren
o tolerantie te vergroten onder jongeren ten aanzien van lesbische homo en bi-jongeren
o over lesbisch, homo of bi zijn in (orthodox) religieuze gezinnen
transgenderjongeren
o wat transgender zijn inhoudt
o hoe te signaleren of een jongere transgender i
o transgender zijn bespreekbaar te maken met een jongere
o transgender zijn bespreekbaar te maken binnen een groep jongeren
o tolerantie te vergroten onder jongeren ten aanzien van transgenderjongeren
o over transgender zijn in (orthodox) religieuze gezinnen
Intersekse-conditie
o over wat intersekse conditie inhoudt
o anders namelijk
49. Nee ik wil niet meer leren over lesbische, homo-, bi- of transgenderjongeren of jongeren met een
intersekse conditie, omdat
o ik genoeg weet
o ik geen tijd heb
o ik het thema te weinig tegenkom ik mijn werk
o anders, nl
F. ALGEMENE VRAGEN
Je hebt bijna alle vragen beantwoord, waarvoor onze hartelijke dank! Tenslotte stellen we je ter
afronding nog wat korte algemene vragen.
50. Wat is je leeftijd? …. jaar
51.
a. In welke sector ben je werkzaam?
o Jeugdwelzijn
o Bureau Jeugdzorg
o Jeugdzorg ambulant
o Jeugdzorg residentieel
o Jeugd-(L)VB
o Jeugd GGZ
o Anders, namelijk……..
b.) wat is je functie? …………………………………………
52. Met jongeren uit welke leeftijdsgroep werk je?
(meerdere antwoorden mogelijk)
o 12 – 13 jaar
o 14 – 15 jaar
o 16 – 17 jaar

84

o
o

18 – 20 jaar
21 – 23 jaar

53. Wat is je hoogst genoten afgeronde opleiding?
o VMBO / MAVO
o HAVO
o VWO
o Middelbaar Beroepsonderwijs (MBO)
o Hoger Beroepsonderwijs (HBO)
o Wetenschappelijk Onderwijs (WO)
o Anders, namelijk ……..
54. Wat is je sekse?
o Vrouw
o Man
o Anders namelijk…………..
o
55. Beschouw je jezelf als religieus?
o Nee
o Ja, namelijk:
o Protestants - christelijk
o Katholiek
o Jehova Getuigen
o Islamitisch
o Hindoeïstisch
o Boeddhistisch
o Joods
o Religieus maar niet gebonden aan een specifieke religie
o Humanistisch
o Anders, namelijk……..
56. Beschouw je jezelf als behorende tot een van de volgende groepen:
(meerdere andere antwoorden mogelijk):
o Hetero
o Homo
o Lesbisch
o Bi
o Queer8
o Transgender9
o Transvrouw10
o Transman11
o Een vrouw met een intersekse conditie / DSD12

8

Verzamelnaam voor iedereen die de bestaande man/vrouw- en homo/ hetero-hokjes te beperkend vindt

9 Als voor je identiteit (het gevoel wie jij zelf bent) de hokjes ‘man’ en ‘vrouw’ niet vanzelfsprekend of te beperkend zijn en/of

niet overeenkomen met je lichamelijke situatie.
10 Als je een vrouw bent en geboren bent met het lichaam van een jongetje
11 Als je man bent en geboren bent met het lichaam van een meisje
12 Intersekse (of DSD) is een parapluterm voor diverse aangeboren condities waarbij de ontwikkeling van het chromosomale,
gonadale (geslachtsklieren) of anatomische geslacht verschilt van de norm. Mensen met een intersekse-conditie identificeren

85

o
o
o
o

Een man met een intersekse conditie / DSD13
Een persoon met een intersekse conditie14
Geen antwoord
Anders namelijk………………………

57. Heeft de organisatie(s) waar je werkt een religieuze identiteit?
o Nee: neutraal / openbaar
o Ja, namelijk:
o Protestants – christelijk
o Katholiek
o Islamitisch
o Humanistisch
o Anders namelijk…………….
Heel erg bedankt voor het invullen van deze vragenlijst!
Het Nederlands Jeugdinstituut en Movisie gaan natuurlijk aan de slag met de resultaten van deze
vragenlijst. Wil jij mee lezen als we de uitkomsten hebben?
o Ja, stuur mij de uitkomsten van het onderzoek per mail …….( hier email adres
invullen)
o Nee dankjewel
Nogmaals, namens alle jongeren in de jeugdsector: bedankt voor het meedoen!
Pieter Paul Bakker, Nederlands Jeugdinstituut:
Hanneke Felten, Movisie:

p.bakker@nji.nl
h.felten@movisie.nl

PS Heb je collega’s, vrienden, familie en/of kennissen die ook in de jeugdsector werken (of recent
hebben gewerkt)? Stuur de link naar de vragenlijst vooral aan ze door of deel het via je eigen
intranet, via Facebook, Twitter etc.

zich meestal als man óf vrouw. De oude naam hiervoor, (pseudo)hermafroditisme, wordt over het algemeen als kwetsend
ervaren.
13 Intersekse (of DSD) is een parapluterm voor diverse aangeboren condities waarbij de ontwikkeling van het chromosomale,
gonadale (geslachtsklieren) of anatomische geslacht verschilt van de norm. Mensen met een intersekse-conditie identificeren
zich meestal als man óf vrouw. De oude naam hiervoor, (pseudo)hermafroditisme, wordt over het algemeen als kwetsend
ervaren.
14 Intersekse (of DSD) is een parapluterm voor diverse aangeboren condities waarbij de ontwikkeling van het chromosomale,
gonadale (geslachtsklieren) of anatomische geslacht verschilt van de norm. Mensen met een intersekse-conditie identificeren
zich meestal als man óf vrouw. De oude naam hiervoor, (pseudo)hermafroditisme, wordt over het algemeen als kwetsend
ervaren.

86

Bijlage 4. Deelnemers expertgroep

LHBT-specifieke hulpverlening
Bastiaan Franse
Isjed Hussain
Marianne Steijnis

- Transvisie zorg
- Prisma
- Rotterdam V

Vertegenwoordigers vanuit de jeugdsector
Jolanda Douma
Vanessa Hogendorp
Niko de Groot
Alice Faber

- Landelijk Kenniscentrum LVB
- Meidenwerk Combiwel
- Beroepsvereniging jongerenwerkers BV Jong
- Belangenvereniging medewerkers jeugdzorg

Overige
Marten Bos
Miriam van der Have
Bouko Bakker

- zelfstandig trainer aan jongerenwerk over LHBT
(verzorgt bijscholing aan jongeren ten aanzien van LHBT)
- NNID (belangenorganisatie mensen met een intersekse conditie)
- Rutgers WPF
(kenniscentrum op het gebied van seksualiteit)

87

Het Nederlands Jeugdinstituut
Het Nederlands Jeugdinstituut
Het Nederlands Jeugdinstituut is het landelijk kennisinstituut voor jeugd- en opvoedingsvraagstukken. Het werkterrein van het Nederlands Jeugdinstituut strekt zich uit van de
jeugdgezondheidszorg, opvang, educatie en jeugdwelzijn tot opvoedingsondersteuning, jeugdzorg en
jeugdbescherming evenals aangrenzende werkvelden als onderwijs, justitie en internationale
jongerenprojecten.
Missie
De bestaansgrond van het Nederlands Jeugdinstituut ligt in het streven naar een gezonde
ontwikkeling van jeugdigen, en verbetering van de sociale en pedagogische kwaliteit van hun
leefomgeving. Om dat te kunnen bereiken is kennis nodig. Kennis waarmee de kwaliteit en
effectiviteit van de jeugd- en opvoedingssector kan verbeteren. Kennis van de normale ontwikkeling
en opvoeding van jeugdigen, preventie en behandeling van opvoedings- en opgroeiproblemen,
effectieve werkwijzen en programma’s, professionalisering en stelsel- en ketenvraagstukken. Het
Nederlands Jeugdinstituut ontwikkelt, beheert en implementeert die kennis.
Doelgroep
Het Nederlands Jeugdinstituut werkt voor beleidsmakers, staffunctionarissen en beroepskrachten in
de sector jeugd en opvoeding. Wij maken kennis beschikbaar voor de praktijk, maar genereren ook
kennisvragen vanuit de praktijk. Op die manier wordt een kenniscyclus georganiseerd, die de
jeugdsector helpt het probleemoplossend vermogen te vergroten en de kwaliteit en effectiviteit van
de dienstverlening te verbeteren.
Producten
Het werk van het Nederlands Jeugdinstituut resulteert in uiteenlopende producten zoals een infolijn,
websites, tijdschriften, e-zines, databanken, themadossiers, factsheets, diverse ontwikkelings- en
onderzoeksproducten, trainingen, congressen en adviezen.

88

Movisie
Wat doet Movisie?
Movisie biedt toepasbare kennis, advies en oplossingen bij de aanpak van sociale vraagstukken op
het terrein van welzijn, participatie, zorg en sociale veiligheid.
Hieronder volgt een greep uit de activiteiten van Movisie die bijdragen aan het inclusiever maken
van de hulpverlening voor lesbische, homo-, bi- en transgenderjongeren.
Roze bril voor hulpverleners
Movisie maakte een 5 stappenplan om hulp- en welzijnsorganisaties LHBT-inclusief te krijgen. Het
handboek Kijk jij al door een roze bril? helpt sociaal werkers om ondersteuning aan LHBT’s vorm te
geven. En het boek Ik wou dat ik dood was draagt bij aan suïcidepreventie onder LHBT-jongeren.
Iedereenisanders.nl voor en door jongeren
Movisie ontwikkelde samen met LHBT-jongeren iedereenisanders.nl. Met o.a. info over religie, een
minicursus zelfvertrouwen en tips voor hulpvragen .Voor Ondersteuners is een overzicht gemaakt
van handreikingen en doorverwijzingsmogelijkheden om kwetsbare LHBT-jongeren weerbaar te
krijgen.
Trainingen voor professionals en vrijwilligers
Movisie geeft op aanvraag trainingen, workshops en lezingen over LHBT-jongeren. Bijvoorbeeld aan
113online of de Kindertelefoon als het gaat om suïcidepreventie. En aan jeugdartsen of lokale
welzijnsorganisaties over ondersteuning van LHBT’s met een bi-culturele of religieuze achtergrond.
Advies aan gemeenten en lokale organisaties
Movisie geeft aan 44 Koplopergemeenten en lokale uitvoerders advies op maat hoe zij de positie van
LHBT-jongeren lokaal kunnen versterken. En hoe zij binnen de drie decentralisaties een veilig
leefklimaat voor jeugd kunnen creëren via bijvoorbeeld wijkteams of op scholen.
Op weg naar effectieve interventies
Movisie heeft methodieken en materialen om seksuele voorkeur en genderdiversiteit bespreekbaar te
maken samengevoegd in één toolkit: movisie.nl/bespreekbaarheidLHBT. Movisie onderzoekt de
aanpakken van deze interventies en helpt ontwikkelaars bij een goede onderbouwing van aanpakken.

89