Factsheet TRUE COST ACCOUNTING: EEN INSTRUMENT OM
DUURZAME PRODUCTIE EN CONSUMPTIE VAN
VOEDSEL TE BEVORDEREN
Deze factsheet is tot stand gekomen in het kader van de samenwerking van de Tweede Kamer met De
Jonge Akademie, de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), de Nederlandse
Federatie van Universitair Medische Centra (NFU), de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk
Onderzoek (NWO), TNO en de Vereniging Universiteiten van Nederland (UNL).

24 januari 2023

Auteurs: ir. Willy Baltussen en dr. Geert Woltjer, Wageningen Economic Research

1. Hoofdboodschappen
Met de productie, verwerking, distributie en consumptie van voedsel gaan vaak
(negatieve) maatschappelijke effecten gepaard die niet in de marktprijs worden
meegenomen en die daardoor ook niet de besluitvorming van deelnemers in de
voedselketen beïnvloeden. True cost accounting (hierna ook wel ‘TCA’) is een manier om
de verschillende maatschappelijke effecten op milieugebied, op sociaal gebied en op de
menselijke gezondheid inzichtelijk te maken. Hierdoor kunnen instrumenten worden
geïdentificeerd om deze effecten in de besluitvorming van alle actoren in de voedselketen
– inclusief overheid, banken e.a. – te laten meewegen, waardoor uiteindelijk een
duurzamer voedselsysteem kan ontstaan. De interventies om de productie van voedsel te
verduurzamen verschillen van de interventies om de consumptie van voedsel te
verduurzamen.

2. Centrale vraagstelling
Om tot een duurzaam voedselsysteem te komen is gedragsverandering nodig van de
actoren in de waardeketen van voedsel, bij consumenten in hun voedingspatroon, en bij
alle betrokkenen in de productie van voedsel waar het gaat om de wijze van produceren.
Gedrag wordt voor een groot deel gestuurd door relatieve prijzen. Omdat bij veel nietduurzame producten de schade die bij productie en consumptie van deze producten
ontstaat niet in de prijzen is verwerkt, zijn deze producten eigenlijk te goedkoop. Als
deze zogenaamde ‘externe kosten’ in rekening gebracht zouden worden, worden nietduurzame producten relatief duurder en zou de consumptie daarvan afnemen.
Producenten krijgen daardoor tegelijkertijd een prikkel om producten op een duurzamere
manier te produceren. Een eerste stap is het zichtbaar maken van verschillen in
duurzaamheid van producten.
Duurzame productie en consumptie van voedsel raakt vrijwel alle duurzameontwikkelingsdoelen die de Verenigde Naties (VN) heeft vastgesteld voor 2015-2030.1
Een belangrijke uitdaging hierbij is het bieden van de juiste inzichten, zodat producenten,
consumenten en alle andere actoren de juiste beslissingen kunnen nemen. Het concept
van true cost accounting kan als meetlat voor duurzaamheid een belangrijke bijdrage

1

https://unric.org/nl/duurzame-ontwikkelingsdoelstellingen/

Factsheet True cost accounting: een instrument om duurzame productie en
consumptie van voedsel te bevorderen

pagina 2 | 7

leveren aan het verduurzamen van het voedselsysteem, in combinatie met andere
instrumenten en interventies om dit gedrag te bevorderen.

3. Inleiding
In deze notitie gaan we in op:
a. De methodiek: het instrument true cost accounting als meetlat (paragraaf 5)
b. De instrumenten en interventies (prikkels) waarbij met gebruik van TCA het
voedselsysteem verduurzaamd wordt (paragraaf 6)
c. Het beleid: handelingsperspectieven voor de Nederlandse overheid (paragraaf 6)
In een tweede notitie (van Katja Logatcheva) wordt ingegaan op de ‘eerlijke’ prijs van
voedsel. In die notitie ligt de nadruk op de beloning van de verschillende actoren in de
voedselketen. Met andere woorden: krijgt een boer of tuinder een fatsoenlijke beloning
binnen de keten waarin hij of zij opereert? Die beloning betreft zowel de gewone
bedrijfsvoering als ook de extra inspanningen voor verduurzaming van de productie.

4. Het probleem
Het voedselsysteem is op dit moment onvoldoende duurzaam. Agrarisch landgebruik
heeft in de afgelopen eeuw sterk bijgedragen aan de afname van de biodiversiteit en aan
klimaatverandering. Rurale gebieden in grote delen van de wereld kampen met
milieuvervuiling, risico’s op armoede, gebrek aan werkkansen en
opleidingsmogelijkheden, en leegloop. De FAO, de Voedsel- en Landbouworganisatie van
de Verenigde Naties, spreekt van ruim 700 miljoen mensen wereldwijd die leven in
armoede, waarvan driekwart in rurale gebieden.2 Eén derde van het voedsel dat wordt
geproduceerd, wordt verspild, terwijl bijna 800 miljoen mensen honger lijden3. Landbouw
is goed voor 70 procent (in sommige ontwikkelingslanden oplopend tot 95 procent) van
alle watergebruik. Wateronttrekking voor irrigatie en veeteelt zal toenemen naarmate de
wereldbevolking groeit en de economische ontwikkeling de vraag naar voedsel doet
toenemen.4 Overbevissing leidt tot soortenverlies en bedreigt leefbaarheid; de
onbeheerde uitbreiding van de aquacultuur kan vervuiling veroorzaken, en stijgende
niveaus van koolstofdioxide in de atmosfeer dragen bij aan de verzuring van de oceaan.5
De grootste maatschappelijke impact van voedsel vormt de over- en onderconsumptie
van bepaalde voedselproducten in ons dagelijks voedingspatroon.6 Productie en
consumptie van voedsel hebben op dit moment negatieve effecten op milieu, mens en
dier, zowel binnen als buiten Europa, zowel nu als in de toekomst.7

2

https://www.fao.org/sustainable-development-goals/goals/goal-1/en/
https://www.fao.org/sustainable-development-goals/goals/goal-12/en/
4
https://www.fao.org/sustainable-development-goals/goals/goal-6/en/
5
https://www.fao.org/sustainable-development-goals/goals/goal-14/en/
6
https://www.rockefellerfoundation.org/wp-content/uploads/2021/07/True-Cost-of-Food-Full-Report-Final.pdf ;
p15
7
Naast negatieve effecten kunnen soms ook positieve effecten optreden zoals het vastleggen van koolstof en
het creëren van een aantrekkelijk landschap. Deze positieve effecten worden ook meegenomen in de True Cost
Accounting ook almaar veelal overheersen de negatieve effecten.
3

Factsheet True cost accounting: een instrument om duurzame productie en
consumptie van voedsel te bevorderen

pagina 3 | 7

5. De methodiek: true cost accounting
True cost accounting (TCA) is een rekensystematiek voor het meten en waarderen van
milieu-, sociale, gezondheids- en economische kosten en baten om zodoende duurzame
keuzes door overheden en belanghebbenden in het voedselsysteem te
vergemakkelijken.8 In figuur 1 (volgende bladzijde) is weergegeven hoe TCA zich
verhoudt tot de marktprijs. Binnen TCA wordt de impact op milieugebied, sociaal gebied
en menselijke gezondheid omgezet in euro’s. Deze omzetting wordt gebaseerd op de
schadekosten, waarbij dankbaar gebruikgemaakt wordt van levenscyclusanalyses (LCA’s)
om te zorgen dat alle vormen van milieu-impact meegenomen worden zonder
dubbeltelling van effecten. Een dergelijke methodiek is ook op sociaal gebied in
ontwikkeling (Social LCA’s).9 Er wordt volop onderzoek gedaan naar de relatie tussen het
voedingspatroon en de gezondheid van mensen.
Een volledige lijst met maatschappelijke effecten wordt momenteel ontwikkeld binnen
een EU Horizon Europe-project getiteld FOODCoST.10 Er worden tien milieuimpactcategorieën onderscheiden (zoals klimaat, fijnstof, watergebruik, landgebruik;
toxiciteit); negen sociale impactcategorieën (bijvoorbeeld arbeidscondities/
arbeidsrechten; sociale gelijkheid, lokale gemeenschapsrechten; voedselveiligheid,
voedingspatronen en dierenwelzijn) en vijf economische categorieën
(inkomensoverdrachten, files, marktstructuren, werkgelegenheid en transactiekosten).
Een voorbeeld is het transport van voedsel. Er wordt vaak betoogd dat voedsel te veel
wordt versleept en dat de milieueffecten daarvan negatief zijn. Door de klimaatkosten,
vervuilingskosten en congestiekosten van het vervoer in de prijs tot uitdrukking te
brengen, worden producten waar veel transportbewegingen achter zitten relatief duurder.
Figuur 1: True cost accounting (TCA) in relatie tot huidige marktprijzen

TCA moet dus vooral gezien worden als een meetlat voor allerlei maatschappelijke
(sociale, milieu-, en economische) effecten die nu niet in de marktprijs verwerkt zijn. TCA
is niet direct een instrument om te verduurzamen. Op deze (mogelijke) instrumenten
gaan we in de volgende paragraaf in.

8

https://sc-fss2021.org/wp-content/uploads/2021/06/UNFSS_true_cost_of_food.pdf
https://iso26000sgn.org/iso-26000/about-iso26000/unep-social-lca-and-iso-26000/
10
https://www.foodcost-project.eu/
9

Factsheet True cost accounting: een instrument om duurzame productie en
consumptie van voedsel te bevorderen

pagina 4 | 7

6. Instrumenten: prikkels voor verduurzaming
Met deze objectieve meetlat – inclusief de daarvoor benodigde data – kunnen we acht
interventies onderscheiden om de verduurzaming van het voedselsysteem te bevorderen.
Elke route is geïllustreerd met een actueel voorbeeld.
a) Overheidsbeleid
Overheden zijn belangrijk om balans te vinden in maatschappelijke kosten en baten. Dit
betekent ook dat de overheid door het stellen van doelen en door beleid (wetgeving,
belastingen, subsidies) sturend kan werken. Actuele voorbeelden zijn de reeds genoemde
Duurzame ontwikkelingsdoelen (SDG’s) van de Verenigde Naties, de Klimaatakkoorden,
de EU Green Deal en het in ontwikkeling zijnde Landbouwakkoord in Nederland.
Overheden kunnen beleid voeren op het gebied van voedsel, bijvoorbeeld door het
instellen van een suikerbelasting, door eisen te stellen aan werkomstandigheden in het
buitenland (IMVO) of door het prijsbeleid op energiegebied. TCA is voor overheden van
belang omdat diverse maatschappelijke thema’s in kaart worden gebracht en daarmee
een indruk wordt gegeven van mogelijke spanningsvelden (trade-off’s), bijvoorbeeld of
een stikstoftransitie impact heeft op de energietransitie.
b) Consumentgedrag
Sinds november 2020 hanteert de biologische supermarkt De Aanzet echte prijzen in
haar winkel, dus inclusief de maatschappelijke kosten. Deze prijzen moeten consumenten
daadwerkelijk bij de kassa afrekenen. De Aanzet houdt het bedrag van de
maatschappelijke kosten apart om verduurzamingsprojecten mee te bekostigen. Op de
schapkaarten in de winkel staat precies vermeld welke maatschappelijke kosten met een
bepaald product gepaard gaan, volgens een afgesproken TCA-methode. Omdat de
consumenten de echte prijzen moeten betalen, worden de duurzame keuzes relatief
goedkoper. Met de inkomsten ontstaat een fonds (waarvan overigens nog niet helder is
hoe dat wordt ingezet). Een supermarkt als De Aanzet bedient een nichemarkt, en dat
betekent dat zo’n op vrijwilligheid gebaseerde benadering slechts een voorbeeldfunctie
heeft, maar op den duur toch via overheidssturing moet worden opgeschaald.
c) Catering
Een belangrijk deel van de voedselconsumptie vindt plaats via catering. Bij catering zijn
drie partijen betrokken: de cateraar, de organisatie waar de catering plaatsvindt en de
medewerkers die gebruikmaken van de catering. Die laatsten kunnen gericht gestuurd
worden in de richting van een duurzamer voedingspatroon door duurzame voeding
goedkoper te maken (lees: meer te subsidiëren) en minder duurzame voeding duurder te
maken (lees: minder te subsidiëren). Praktisch zou dit kunnen betekenen dat biologische
salade in prijs verlaagd wordt, terwijl de prijs van het bekende broodje kroket wordt
verhoogd. TCA kan in deze marsroute gebruikt worden om de maatschappelijke impact
van de verschillende producten bij de cateraar van een ‘prijskaartje’ te voorzien,
waardoor de gebruikers inzicht krijgen in wat duurzaamheid inhoudt en waarom het ene
product meer gesubsidieerd wordt dan het andere. Een praktisch voorbeeld is de

Factsheet True cost accounting: een instrument om duurzame productie en
consumptie van voedsel te bevorderen

pagina 5 | 7

samenwerking tussen de cateraar Hutten en FMHaaglanden11 die 1 januari jongstleden
van start is gegaan.
d) Duurzame inkoop
Door bij de besluitvorming over de inkoop van goederen en diensten rekening te houden
met TCA kunnen bedrijven en overheden verduurzaming bevorderen. Een klassiek
voorbeeld is de inkoop van koffie. Bekend is dat de productie van koffie grote
maatschappelijke impact heeft op zowel milieu als op sociaal terrein. Ook is bekend dat
er op dat gebied verschillen bestaan tussen producenten, productielanden en
koffieketens. Met behulp van TCA kunnen deze verschillen in maatschappelijke impact
zichtbaar gemaakt worden. Ook kan TCA gebruikt worden om bij de inkoopcontracten
rekening te houden met verduurzaming van de koffieketen. Een praktisch voorbeeld is
Rijkswaterstaat.12, dat samen met leverancier Selecta in het nieuwe contract voor warme
dranken focust op een eerlijke en transparante koffieketen.
e) Verduurzaming van interne bedrijfsvoering
Door een TCA uit te voeren voor een product wordt inzicht verkregen in waar de
‘onduurzaamheden’, ook wel ‘hotspots’ genoemd, zich in de productieketen bevinden. Dit
inzicht kan gebruikt worden om te verduurzamen. De coöperatie De Fruitmotor13 is
hiervan een voorbeeld: op basis van een TCA is een verduurzamingsplan opgesteld om
impact te generen, zodat “een biodivers landschap ontstaat waarin we voedsel
waarderen”.
f) Businessmodel
Bedrijven kunnen hun businessmodel compleet richten op verduurzaming, zodat ze door
productie en bewerking het duurzaamste product in de markt kunnen zetten in
vergelijking met hun concurrenten. In veel gevallen zal de consumentenprijs per eenheid
product toenemen. Voorbeelden hiervan zijn bedrijven als Tony’s Chocolonely14
(chocolade) en EOSTA15 (biologische groente en fruit).
g) Keurmerken
In de richting van consumenten wordt de duurzaamheid van een product vaak met
keurmerken gecommuniceerd. In Nederland bestaan twaalf topkeurmerken voor voeding,
gebaseerd op objectieve criteria die door Milieu Centraal zijn beoordeeld.16 Zonder
uitzondering geldt voor deze topkeurmerken dat ze in hun voorwaarden geen eisen
stellen aan de duurzaamheidsimpact. In slechts een beperkt aantal gevallen, zoals
Rainforest Alliance, worden impactstudies verricht.17 TCA kan hier ondersteunend werken;
mogelijkheden voor samenwerking worden momenteel verkend.
11

https://www.hutten.eu/blog/hutten-trotse-nieuwe-cateraar-bij-fmhaaglanden
https://www.magazinesrijkswaterstaat.nl/zakelijkeninnovatie/2020/03/contract-warmedranken#:~:text=In%20het%20nieuwe%20contract%20voor,een%20primeur%20op%20dit%20gebied.
13
https://www.defruitmotor.nl/
14
https://tonyschocolonely.com/nl/nl
15
https://eosta.com/en/about-eosta
16
https://www.milieucentraal.nl/eten-en-drinken/topkeurmerken-check-hetplaatje/?gclid=EAIaIQobChMIpsv9ie7Q_AIVC6x3Ch1eIgftEAAYASAAEgIJKPD_BwE
17
https://www.rainforest-alliance.org/impact/
12

Factsheet True cost accounting: een instrument om duurzame productie en
consumptie van voedsel te bevorderen

pagina 6 | 7

h) Financiële instellingen
Financiële instellingen kunnen door de leningen die ze verstrekken en de prijs die ze
daarvoor vragen (de rente) net als de overheid sturen richting verduurzaming van de
productie. TCA kan een middel zijn om risico’s in termen van maatschappelijke impact
zichtbaar te maken.
Op basis van voornoemde marsroutes blijkt duidelijk dat:
• Een meetlat voor verduurzaming nodig is om de juiste richting te kunnen geven aan
•

verduurzaming, onafhankelijk van de gekozen route; TCA is daarvoor een optie.
De berekende true costs niet altijd gelijk zijn aan prijsstijgingen per product (met
uitzondering van marsroute b).

Kortom: TCA maakt de maatschappelijke kosten inzichtelijk, maar dit betekent niet dat
ze bij de kassa ook direct verrekend moeten worden. Het doel van TCA is vooral om een
gedragsverandering van alle ketenpartijen te bewerkstelligen.

7. Handelingsperspectief voor de Nederlandse overheid
7.1 Wat zijn echte prijzen?
Echte prijzen voor agrarische producten zijn verkoopprijzen waarin alle maatschappelijke
kosten zijn verwerkt. Ook kosten waarvoor nu (nog) niet wordt betaald, de zogenaamde
externe kosten, worden in de prijs verrekend. Voor het herstel van alle schade, die wordt
veroorzaakt, moet dus betaald worden. TCA is een methodiek om die externe kosten te
berekenen en zichtbaar te maken voor consument, producenten en overheid. Dat gebeurt
vaak door levenscyclusanalyses te maken en de berekende effecten te voorzien van een
prijs. Deze methode is nog verre van perfect, en het hangt af van het doel hoe precies de
uitkomst van de berekening moet zijn. Onderscheid tussen biologische producten en
producten met verschillende conventionele productiemethoden is bijvoorbeeld nog lastig.
7.2 Hoe bereiken we echte prijzen?
Een echte prijs komt tot stand als voor veroorzaakte schade betaald moet worden. Als
bijvoorbeeld klimaatverandering kosten veroorzaakt door fossiele brandstoffen of
ontbossing, dan moet voor die schade betaald worden. Belastingen of verhandelbare
emissierechten zijn voor brede schades het meest geëigende instrument, maar het is
lastig om dit op internationale schaal in te voeren. Als het lukt zo’n belasting in te voeren,
dan komen de klimaatkosten in de voedselprijzen tot uitdrukking en houden producten en
consumenten er vanzelf rekening mee. Maar ook als dit niet lukt, dan kan voor in
Nederland verkochte producten via TCA een schatting worden gemaakt van de externe
klimaatkosten, die bij consumenten via belastingen in rekening worden gebracht. Als dit
voldoende nauwkeurig gebeurt, zodat aanbieders die minder klimaatkosten veroorzaken
ook een lagere belasting over hun producten betalen, dan geeft dit ook een effectieve
prikkel aan producenten om bij hun productie meer met het klimaat rekening te houden.

Factsheet True cost accounting: een instrument om duurzame productie en
consumptie van voedsel te bevorderen

pagina 7 | 7

7.3 Wat kunnen overheden doen?
Overheden kunnen met verschillende instrumenten de duurzaamheid bevorderen.
Instrumenten variëren van informatievergaring (onderzoek), informatiedeling, stimuleren
van innovatie via subsidies of heffen van belastingen, tot het opstellen van regelgeving
om duurzaamheid te bevorderen.
7.4 Welke handelingsperspectieven heeft Nederland om bij te dragen aan ‘eerlijke
prijsvorming’ op de wereldmarkt?
Via een klimaatbelasting op niet-duurzame consumptie kan theoretisch specifiek voor de
Nederlandse consumptie de klimaatimpact verlaagd worden. Maar het is beter om dat
Europees – of zelfs mondiaal – te doen. Als in het buitenland niet voor klimaatschade
betaald moet worden zijn grenscorrecties nodig. Voor sommige externe kosten, zoals
arbeidsomstandigheden, geldt dat producenten verantwoordelijk kunnen worden
gehouden voor de schade die in hun keten is aangericht waarna zij verplicht worden om
dit op te lossen (due diligence). Via internationale kanalen kunnen deze maatregelen
gezamenlijk worden georganiseerd. Ook voor een gezond voedselpatroon kunnen
producenten en supermarkten verantwoordelijk worden gesteld, bijvoorbeeld voor het
verschaffen van goede informatie en het als zodanig labelen en niet te veel promoten van
ongezonde producten.