Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

30 545

Uitvoering Wet Werk en Bijstand

Nr. 133

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 november 2013
Hierbij bied ik u de rapportage «Voor wat hoort wat» aan, een onderzoek
naar de uitvoering van de tegenprestatie in de WWB1. In mijn brief van
5 juli jl. heb ik aangegeven dat ik de Inspectie SZW heb verzocht om het
onderzoek uit te voeren (Kamerstuk 30 545, nr. 129). In deze brief vat ik de
bevindingen samen en reageer ik op de bevindingen van de Inspectie
SZW.
De centrale vraag van het onderzoek is hoe de tegenprestatie door
gemeenten wordt vorm gegeven in beleid en uitvoering. Het rapport geeft
hier inzicht in. Dit relatief nieuwe instrument om een bijstandsgerechtigde
naar vermogen maatschappelijk nuttige werkzaamheden te laten
verrichten als tegenprestatie voor de uitkering, wordt door een aantal
gemeenten regelmatig vrijwillig ingezet. De wet geeft algemene kaders
aan en de gemeenten hebben veel beleidsvrijheid om de tegenprestatie in
de praktijk vorm te geven. Het kabinet streeft ernaar de tegenprestatie
voor alle gemeenten te verplichten per 1 juli 2014. Daartoe is het
wetsvoorstel WWB-maatregelen aangeboden aan uw Kamer.
Tijdens het Algemeen Overleg over de WWB-maatregelen van 5 juni jl.
(Kamerstuk 30 545, nr. 130) heeft Kamerlid Potters (VVD) aandacht
gevraagd voor het instrument Work for the Dole in Australië, waarbij de
uitkeringsgerechtigde zelf initiatieven neemt om zijn tegenprestatie voor
de samenleving te organiseren. Ik heb informatie laten inwinnen over
deze werkwijze. Het blijkt dat langdurig werklozen verplicht zijn om iets te
ondernemen om werkervaring op te doen, om zo meer kansen te hebben
op een baan en weer deel te nemen aan de samenleving. Een van de
mogelijkheden om werkervaring op te doen zijn de activiteiten in het
kader van Work for the Dole. In Australië kan de werkloze werkzoekende in
dat kader kiezen uit verschillende projecten.

1

kst-30545-133
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 30 545, nr. 133

1

Wat mij daarin aanspreekt is dat de mensen zelf invloed hebben op de
keuze van de activiteiten. Ik vind het positief dat de bijstandgerechtigde
ook zelf ideeën aandraagt of dat de gemeenten keuzemogelijkheden
bieden voor het verrichten van maatschappelijk nuttige activiteiten als
tegenprestatie voor de uitkering. Als de betrokkene geen ideeën
aandraagt, dan is de gemeente aan zet.
Samenvatting van de bevindingen en reactie.
Het onderzoek is een beschrijvend onderzoek op basis van gehouden
interviews onder die gemeenten die aangeven de tegenprestatie uit te
voeren. De gemeenten die dat niet doen zijn buiten beschouwing gelaten.
De onderzochte gemeenten zijn onder te verdelen in twee groepen:
gemeenten die de tegenprestatie daadwerkelijk uitvoeren en gemeenten
die de tegenprestatie gaan uitvoeren, maar nog in een beleidsvoorbereidende fase zitten.
De Inspectie SZW heeft met 148 gemeenten contact gehad over de vraag
of zij de tegenprestatie toepassen. 78 gemeenten geven aan de tegenprestatie toe te passen of dat voor te bereiden. 35 gemeenten passen de
tegenprestatie ten tijde van het onderzoek daadwerkelijk toe.
In het eerste halfjaar van 2013 zijn ongeveer 3200 tegenprestaties
gevraagd aan bijstandgerechtigden (over geheel 2012 zijn 3422 tegenprestaties toegepast). In de bijlage bij het onderzoek worden voorbeelden
genoemd van door gemeenten opgelegde tegenprestaties (maatschappelijk nuttige activiteiten).
Positionering tegenprestatie
Uit het onderzoek blijkt dat gemeenten die de tegenprestatie toepassen,
het beleid dat daaraan ten grondslag ligt hebben vastgelegd. Gemeenten
maken onder andere keuzes ten aanzien van de manier waarop zij het
instrument inpassen in hun beleid, de aard van de activiteiten, de duur en
de omvang van de tegenprestatie. De meeste gemeenten die de tegenprestatie uitvoeren geven aan dat deze is ingebed in het algemene
re-integratie- en participatiebeleid en zo bijdraagt aan het verkleinen van
de afstand tot de arbeidsmarkt. Zij geven aan geen scherp onderscheid te
maken tussen de tegenprestatie en de activering op basis van re-integratie
en participatiebeleid. Ook wordt het door deze gemeenten in meerderheid
ingezet als middel voor preventie van instroom en handhaving.
De gemeenten die de tegenprestatie nog niet toepassen, geven aan dat de
tegenprestatie geen relatie heeft met re-integratie- en participatiebeleid.
De doelgroep voor de tegenprestatie
Circa de helft van de gemeenten geeft aan dat de tegenprestatie beleidsmatig in principe op alle WWB-ers van toepassing is. Een minderheid van
de gemeenten geeft aan dat dit instrument vooral wordt ingezet voor de
WWB-er die lager op de participatieladder staat. De casemanager bepaalt
op basis van de individuele situatie wie daadwerkelijk een tegenprestatie
krijgt opgelegd. Er zijn ook casemanagers die de tegenprestatie opleggen
als de WWB-er gemotiveerd is en de uitstroom naar werk niet wordt
belemmerd. In het onderzoek wordt ook een aantal gevallen genoemd
waarin de tegenprestatie niet wordt opgelegd. Genoemd worden:
WWB-ers die al in een re-integratietraject of participatietraject zitten, bijna
65 jaar zijn, een kleine afstand tot de arbeidsmarkt hebben of die parttime
werken, die al vrijwilligerswerk verrichten of vrijgesteld zijn van de
arbeidsverplichtingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 30 545, nr. 133

2

«Naar vermogen»
Gemeenten houden bij het opdragen van de tegenprestatie rekening met
de persoonlijke omstandigheden van de WWB-er. Zo kijkt de casemanager
naar de fysieke- en psychische vermogens. In de meeste gemeenten
houdt de casemanager rekening met de reistijd, beschikbaarheid van
kinderopvang en het verlenen van mantelzorg.
Aard, duur en omvang
Volgens het onderzoek worden de activiteiten voornamelijk verkregen
door contacten met de vrijwilligersinstellingen en de maatschappelijke
organisaties. De meeste gemeenten geven aan dat de WWB-er invloed
heeft op de keuze van de activiteiten. Als de tegenprestatie wordt
uitgevoerd in het kader van activering is dat niet het geval: ongeveer de
helft van de gemeenten geeft aan dat de WWB-er dan beperkt of geen
invloed heeft. Sommige gemeenten vragen de WWB-er zelf te zoeken naar
maatschappelijk nuttige activiteiten. Wanneer dat niet tot succes leidt,
heeft de gemeente werkzaamheden achter de hand.
Bij ongeveer de helft van de gemeenten is de gemiddelde duur van de
tegenprestatie korter dan een half jaar. Bij iets minder dan de overige helft
van gemeenten is de duur gemiddeld langer dan een half jaar. In dat
laatste geval is het doel niet iets terug doen voor de uitkering, maar het
bevorderen van de participatie. Gemiddeld besteedt de WWB-er 16 uur
per week aan de tegenprestatie. De variatie is echter groot: van 4 tot 24
uur per week.
Communicatie
In de meeste gevallen wordt de WWB-er mondeling geïnformeerd over de
rechten en plichten bij de tegenprestatie. Daarnaast wordt vaak een
formele beschikking afgegeven of wordt het in een trajectplan
opgenomen. De meeste gemeenten geven aan dat bezwaar en beroep kan
worden aangetekend.
Ik wil het belang van een heldere communicatie richting de WWB-er
benadrukken. Er moet bijvoorbeeld duidelijkheid bestaan over de rechten
en plichten. Wanneer iemand meent dat ten onrechte een bepaald besluit
is genomen, dan moet daarover gecommuniceerd kunnen worden. Via de
Verzamelbrief van 12 juli heb ik het belang van het bieden van de
mogelijkheid van bezwaar en beroep actief onder de aandacht van
gemeenten gebracht.
Handhaving
Alle gemeenten waar de tegenprestatie een verplichtend karakter heeft,
hanteren sancties, zoals het korten van de uitkering, het stoppen van de
uitkering of het geven van een waarschuwing, als de WWB-er niet
meewerkt.
De WWB-er
Uit het onderzoek blijkt dat veel WWB-ers volgens de casemanagers in het
begin geen zin hebben in de tegenprestatie. Echter als zij eenmaal
begonnen zijn slaat deze grondhouding snel om naar overwegend
positief. Het principe om maatschappelijk bezig te zijn wordt in de regel
geaccepteerd door de meeste WWB-ers.
Het doet mij genoegen dat de WWB-ers (al dan niet na verloop van tijd)
positief staan tegenover de tegenprestatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 30 545, nr. 133

3

Ik constateer dat uit het onderzoek blijkt dat in de meeste gemeenten de
WWB-er wel degelijk invloed heeft op de keuze van de activiteiten. Zoals
eerder aangegeven vind ik dit positief. Ook blijkt dat de WWB-ers
overwegend positief staan tegenover de tegenprestatie. Dit laat zien dat
de tegenprestatie kan bijdragen aan het welbevinden van de bijstandsgerechtigde.
Uitdagingen bij de invoering
Een aantal gemeenten noemt een aantal belemmeringen bij het invoeren
van de tegenprestatie. Gemeenten die nog geen tegenprestatie hebben
ingevoerd zien het vaakst belemmeringen. Voor zover sprake is van
belemmeringen, worden vooral genoemd het vinden van voldoende
maatschappelijk nuttige activiteiten (die niet leiden tot verdringing van
vrijwilligerswerk of betaalde arbeid) en de uitvoeringskosten die gemoeid
zijn met organisatie en begeleiding van WWB-ers. Voor de uitvoeringskosten van de WWB, waaronder kosten voor tegenprestatie, ontvangen
gemeenten geld via het Gemeentefonds. Verder blijkt uit het onderzoek
dat de begeleiding van WWB-ers voornamelijk plaatsvindt op de plek
waar de tegenprestatie wordt uitgevoerd of via de vrijwilligerscentrale of
welzijnsorganisatie die mensen plaatst.
Denkbaar is dat de organisaties waar de maatschappelijk nuttige
activiteiten worden uitgevoerd en die baat hebben bij de inzet van extra
handen, kunnen bijdragen in de begeleiding.
Conclusie
Het rapport geeft inzicht in de wijze van uitvoering van de tegenprestatie.
De mogelijkheid tot het opleggen van een tegenprestatie werd pas in 2012
in de WWB geïntroduceerd. Het aantal toepassingen stijgt, getuige het feit
dat er in de eerste helft van 2013 ongeveer net zo veel toepassingen zijn
geweest als in heel 2012. De conclusie «onbekend maakt onbemind»
dringt zich op. Gemeenten en WWB-ers die ermee werken staan er
positiever tegenover en zien minder belemmeringen dan gemeenten en
bijstanders die dat nog niet doen.
Het is goed om te zien dat er rekening wordt gehouden met de persoonlijke omstandigheden van de betrokkene en de motivatie en wensen van
betrokkene. Zoals ik al eerder heb aangegeven vind ik het van belang dat
de bijstandgerechtigde ook zelf ideeën kan aandragen of keuze mogelijkheden heeft voor het verrichten van maatschappelijk nuttige activiteiten
als tegenprestatie voor de uitkering.
Het rapport laat zien dat de betrokkene wordt geïnformeerd over de
rechten en plichten van de tegenprestatie. Ik hecht eraan dat de
mogelijkheid van bezwaar of beroep altijd helder is en heb dit ook onder
aandacht van gemeenten gebracht.
Gelet op de bevindingen uit het rapport en het feit dat de tegenprestatie
een relatief nieuw instrument is, zal ik Divosa ondersteunen om een
«werkwijzer tegenprestatie» te maken ten behoeve van de uitvoering door
gemeenten. Daarmee wil ik gemeenten behulpzaam zijn bij de keuzes om
invulling te geven aan hun beleid.
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
J. Klijnsma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 30 545, nr. 133

4