Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

34 990

Medische ethiek

Nr. 7

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 juli 2020
Voor de zomer van 2018 stuurde ik u de nota medische ethiek, waarin ik
mijn beleidsvoornemens op het brede terrein van de medische ethiek heb
geschetst.1 In het AO medische ethiek d.d. 6 september 2018 heb ik u
toegezegd u jaarlijks te informeren via een voortgangsrapportage. Voor de
zomer van 2019 ontving u de eerste voortgangsrapportage.2 Tot aan de
corona-uitbraak was ik verheugd te constateren dat de diverse onderzoeken en dialogen die dit kabinet in gang heeft gezet tot resultaten
begonnen te komen. Helaas heeft corona die voortgang op sommige
onderwerpen negatief beïnvloed. Dit geldt bijvoorbeeld voor de
maatschappelijke dialogen, die vanaf half maart zijn geannuleerd. In deze
voortgangsrapportage informeer ik u dan ook tevens over de door corona
opgelopen vertragingen. Desondanks meen ik dat dit kabinet stappen
heeft gezet op medisch-ethische vraagstukken. Zoals u gewend bent, heb
ik de medisch-ethische onderwerpen ingedeeld in drie categorieën:
vraagstukken rond het begin van het leven; medisch-wetenschappelijk
onderzoek en technologie; en vraagstukken rond het einde van het leven.
1. Vraagstukken rond het begin van het leven
1.1. Afbreking zwangerschap
1.1.1. Terugdringen van het aantal herhaalde zwangerschapsafbrekingen
Dit kabinet zet in op het terugdringen van het aantal herhaalde zwangerschapsafbrekingen via twee actielijnen, namelijk 1) het wegnemen van
(financiële) belemmeringen voor langdurige anticonceptie voor vrouwen
die een risico lopen op een herhaalde onbedoelde zwangerschap en 2) het
versterken van de rol van de huisarts, zowel in het voortraject als tijdens
de nazorg na een zwangerschapsafbreking. In mijn brief van 6 februari
1
2

kst-34990-7
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Kamerstuk 34 990, nr. 1
Kamerstuk 34 990, nr. 3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 990, nr. 7

1

2020 heb ik uw Kamer uitgebreid geïnformeerd over de stand van zaken
van deze twee actielijnen.3
Vanwege de uitbraak van het coronavirus heeft de zorg voor continuering
van de abortushulpverlening in de afgelopen periode uiteraard de
hoogste prioriteit gekregen van de sector. Nu de maatregelen versoepeld
worden komt er meer gelegenheid andere zaken weer op te pakken. Dit
betreft onder andere, daar waar mogelijk, de aansluiting van abortusklinieken bij «Nu Niet Zwanger» en de actualisering van het document
«Landelijke Samenwerkingsafspraken Ongewenste zwangerschap» door
de relevante veldpartijen.
De aangescherpte «Leidraad huisartsen bij een onbedoelde zwangerschap» is vastgesteld door de daarvoor verantwoordelijke veldpartijen.
Inmiddels wordt gewerkt aan het implementatieplan «Primaire en
secundaire preventie onbedoelde zwangerschap», waarmee de aangescherpte leidraad onderdeel wordt van de huisartsenpraktijk. In dit plan is
aandacht voor scholing van huisartsen, gespreksvoering ten aanzien van
onbedoelde zwangerschappen en de keuze waarvoor de vrouw staat en
voorlichting over anticonceptie.
1.1.2. Evaluatie Wet afbreking zwangerschap
De Wet afbreking zwangerschap is voor de tweede maal geëvalueerd en ik
stuurde u onlangs het rapport.4 Zoals toegezegd bij de aanbieding van het
rapport, ontvangt u in de tweede helft van 2020 mijn nadere beschouwing
van de conclusies en aanbevelingen.
1.1.3. Anti-abortus demonstraties bij klinieken
De motie van het lid Pia Dijkstra roept op tot het periodiek informeren van
de Kamer over de ontwikkelingen rondom intimidaties van vrouwen bij
abortusklinieken, dat ik hierbij zal doen.5 Ik verwijs u ook naar mijn
antwoorden van 12 mei op de vragen van het lid Ploumen (PvdA) over dit
onderwerp.6
Ik heb in februari aan de gemeenten gevraagd welke ontwikkelingen er
zijn bij de abortusklinieken in hun gemeente. Het beeld dat ik toen
terugkreeg is dat er weinig veranderingen zijn in de aard en omvang van
de demonstraties. In de meeste gemeenten zijn er geen ontwikkelingen
die nopen tot ingrijpen. Ingrijpen is bijvoorbeeld mogelijk bij het
overtreden van de gestelde voorschriften aan demonstraties. Er zijn geen
gemeenten die aangeven ondersteuning nodig te hebben vanuit de
rijksoverheid. Begin maart heb ik met enkele gemeenten en abortusklinieken aanvullend contact gehad n.a.v. berichten in de media. Daaruit
bleek dat er recent in de gemeente Rotterdam extra klachten binnenkwamen over niet aangemelde demonstraties dan wel demonstranten die
zich niet aan de voorwaarden hielden. De klachten worden door de
gemeente opgepakt en hierover zijn ook vragen beantwoord door de
burgemeester. Er zijn onder meer kortere lijnen afgesproken tussen de
kliniek en de politie.
Verder is het Humanistisch Verbond samen met De Bovengrondse een
initiatief gestart waarbij vrouwen die een abortuskliniek bezoeken, de hulp
kunnen inschakelen van een buddy. Per 1 maart 2020 zijn deze «buddies»
als pilot oproepbaar in Rotterdam en Den Haag. Tot slot heb ik half maart
vanuit Schreeuw om leven begrepen dat zij vanwege de uitbraak van het
3

Kamerstuk 30 371, nr. 41
Kamerstuk 30 371, nr. 42
5
Kamerstuk 32 279, nr. 168
6
Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 2347
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 990, nr. 7

2

coronavirus tot nader bericht hun demonstraties bij abortusklinieken
hebben opgeschort.
1.2. Ondersteuning donorkinderen
In mijn reactie op de tweede evaluatie van de Wet donorgegevens
kunstmatige bevruchting (Wdkb)7 heb ik aangegeven dat ik een aantal
acties in gang zal zetten naar aanleiding van de aanbevelingen uit de
evaluatie. Het gaat om 1) een aantal punten die meegenomen kunnen
worden in de reeds voorgenomen wijziging van de Wdkb, 2) adequate
sturing en toezicht op de Stichting donorgegevens kunstmatige
bevruchting (Sdkb), 3) herziening van de beleidslijn ten aanzien van de
registratie van geheimhoudingsverklaringen van donoren van voor 2004,
4) initiëren van een wetswijziging afhankelijk van de gerechtelijke
procedures die een aantal donorkinderen aanhangig hebben gemaakt, 5)
bekostiging van het digitale Informatiepunt donorconceptie en 6) het
uitvoeren van een onderzoek naar de onderbouwing van de leeftijdsgrenzen in de Wdkb. Hieronder geef ik puntsgewijs de stand van zaken
weer.
Ad.1
De internetconsultatie van het ontwerp van de wijziging van de Wdkb is
op dit moment gaande. Zodra de reacties op de internetconsultatie zijn
verwerkt, kan het ontwerp voor advies worden aangeboden aan de
Afdeling advisering van de Raad van State. De verwachting is dat het
wijzigingsvoorstel begin 2021 bij uw Kamer kan worden ingediend.
Ad. 2
In het kader van adequate sturing en toezicht op de Sdkb vindt periodiek
en op verschillende niveaus overleg plaats tussen het Ministerie van VWS
en de Sdkb en tussen het Ministerie van VWS en het CIBG, waar de Sdkb
een deel van de uitvoeringstaken heeft belegd. Het jaarverslag 2019 van
de Sdkb is op 30 april 2020 ter informatie aan uw Kamer aangeboden.
Naar aanleiding van de evaluatie van de Wdkb is het reglement van de
Sdkb gewijzigd. Het besluit met betrekking tot de goedkeuring hiervan is
op 18 maart 2020 gepubliceerd in de Staatscourant.8
Ad. 3
Mede namens de voorzitter van de Sdkb heb ik op 13 maart 2020 een brief
gestuurd naar de (fertiliteits)klinieken en de beroepsgroepen over de
herziening van de beleidslijn over de registratie van geheimhoudingsverklaringen van anonieme donoren van voor 2004. De herziening van deze
beleidslijn betekent dat alle geheimhoudingsverklaringen, evenals de
persoonsidentificerende gegevens van deze donoren, voor zover dat nog
niet het geval is, alsnog moeten worden overgedragen door de fertiliteitsklinieken aan de Sdkb. Door de geheimhoudingsverklaringen over te
dragen aan de Sdkb kan controle plaatsvinden op de aanwezigheid van
een geheimhoudingsverklaring die voldoet aan de door de wet gestelde
eisen. Deze eisen houden in dat de verklaring is afgelegd in de periode
tussen de publicatie van de Wdkb (mei 2002) en de volledige inwerkingtreding ervan (op 1 juni 2004), zodat duidelijk is dat de donor kennis heeft
genomen van de Wdkb, maar toch anoniem wenst te blijven.
Ad. 4
De zitting naar aanleiding van de gerechtelijke procedure die een aantal
donorkinderen aanhangig hebben gemaakt heeft nog niet plaatsgevonden.
7
8

Kamerstuk 30 486, nr. 24
Stcrt. 2020, nr. 15410

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 990, nr. 7

3

Ad. 5
Betrokken partijen zullen een subsidieaanvraag indienen voor het
opzetten en het beheer van het Informatiepunt donorconceptie bij het
Ministerie van VWS.
Ad. 6
Over een onderzoek naar de onderbouwing van de leeftijdsgrenzen ben ik
in overleg met ZonMw. Dit loopt enige vertraging op vanwege de
corona-uitbraak.
2. Medisch-wetenschappelijke onderzoek en technologie:
onderzoek met embryo’s, foetaal weefsel, lichaamsmateriaal en
proefpersonen
2.1. Handelingen met embryo’s
2.1.1. Wijziging van de Embryowet
Op 28 januari 2020 heeft uw Kamer het wetsvoorstel aangenomen voor de
wijziging van de Embryowet in verband met de aanpassing van het
verbod op geslachtskeuze en gebruik van geslachtscellen en embryo’s ten
behoeve van kwaliteitsbewaking. Op 30 juni 2020 is het wetsvoorstel
aangenomen in de Eerste Kamer.
2.1.2. Reguleren van cybriden en iPS-chimaeren
Ik heb toegezegd u dit voorjaar te informeren over hoe het kabinet
doorgaat met de regulering van cybriden en iPS-chimaeren, beiden
mens-diercombinaties die nu buiten bestaande regelgeving vallen. In juli
2019 heeft de Gezondheidsraad mij hierover geadviseerd en in december
2019 heeft de Raad van State mij een voorlichting doen toekomen. Beide
raden hebben belangwekkende overwegingen en aandachtspunten
meegegeven, die nopen tot een zorgvuldig proces om te komen tot
adequate regelgeving. Door de uitbraak van het coronavirus zijn de
beraadslagingen hierover opgeschort, wat betekent dat het kabinet
hierover nog geen besluit heeft genomen. Ik hoop u dit najaar alsnog te
informeren over de voornemens van het kabinet.
2.1.3. Maatschappelijke dialogen
Momenteel lopen twee van de vijf aangekondigde maatschappelijke
dialogen rond embryo’s: over het aanpassen van DNA van embryo’s
(kiembaanmodificatie) en over embryoselectie bij het risico op dragerschap van een ernstige erfelijke aandoening. De dialoog over speciaal
kweken is reeds afgerond (zie paragraaf 2.1.4). Tijdens het Algemeen
Overleg medische ethiek op 4 december 2019 (Kamerstuk 34 990, nr. 6)
zijn door meerdere Kamerleden vragen gesteld over deze dialogen, met
name de vraag in hoeverre burgers bereikt en betrokken worden in het
gesprek. Ik heb toegezegd u hierover uitgebreid per brief te informeren. In
de bijlage bij deze brief geef ik per dialoog weer welke opzet de dialoog
heeft, in welke activiteiten daarbij voorzien is en op welke manier burgers
hierbij betrokken worden (rtk).
Helaas heeft de uitbraak van het coronavirus grote invloed op de
uitvoering van de dialogen. Per medio maart moesten alle bijeenkomsten
worden geannuleerd. Momenteel zijn plannen in ontwikkeling om de
dialogen in het najaar, al dan niet in alternatieve vorm, alsnog doorgang
te laten vinden. Binnen de DNA-dialoog vinden zelfs al eerder weer
bijeenkomsten plaats, al dan niet (deels) digitaal. Tevens betekent dit dat
de laatste twee dialogen – over het kweken van menselijke organen in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 990, nr. 7

4

dieren en over onderzoek met embryo-achtige entiteiten – later dan
gepland zullen worden opgepakt. Meer hierover eveneens in de bijlage9.
2.1.4. Kabinetsreactie dialoog over speciaal voor onderzoek kweken van
embryo’s
Op 10 maart 2020 stuurde ik u de rapportage van bureau Schuttelaar &
Partners over de maatschappelijke dialoog met betrekking tot het speciaal
kweken van embryo’s voor wetenschappelijk onderzoek.10 Tevens verwees
ik in deze brief naar het rapport van het Rathenau Instituut dat zijn eerdere
onderzoek naar publieksopvattingen over embryo-onderzoek uit 2007
herhaalde.11 Ik had u toegezegd u in de voorgangsrapportage medische
ethiek 2020 te informeren over het kabinetsstandpunt. Ook voor dit
onderwerp geldt echter dat door de uitbraak van het coronavirus de
beraadslagingen hierover zijn opgeschort, wat betekent dat het kabinet
hierover nog geen besluit heeft genomen. Ik hoop u dit najaar alsnog te
informeren over de voornemens van het kabinet. Dan zal ik ook inhoudelijk nader ingaan op de beide rapporten.
2.1.5. Alternatieven voor onderzoek met embryo’s
In het regeerakkoord is afgesproken dat het kabinet zal inzetten op
alternatieven voor onderzoek met embryo’s. Meer specifiek wil het kabinet
inzetten op onderzoek naar de mogelijkheid van het gebruik van (geïnduceerde) pluripotente stamcellen (iPS-cellen)12 voor onderzoek ter
voorkoming van erfelijke ziekten en stelt het zich daarbij tevens tot doel
dat Nederland hierin een leidende rol speelt in het internationale
wetenschappelijke veld.
Uit de eerdere verkenning van ZonMw d.d. 6 december 201813 bleek dat
ingezet moet worden op twee verschillende onderzoekslijnen, die elk
tegemoet komen aan een deel van de ambitie van het kabinet. Ten eerste
een onderzoekslijn waarbij met behulp van iPS-cellijnen en
iPS-organoïden onderzoek wordt verricht naar de behandeling van
ernstige erfelijke ziekten. Ten tweede een onderzoekslijn voor de verdere
ontwikkeling van embryo-achtige structuren, die als modelsysteem
kunnen dienen voor embryo’s, zodat mogelijk de noodzaak voor het doen
van onderzoek met embryo’s vermindert.
Op 19 december 2019 stuurde ZonMw mij het programmavoorstel
Pluripotent Stamcelonderzoek en dat stuur ik u hierbij mee. Op basis
daarvan heb ik ZonMw op 29 januari 2020 de definitieve opdracht voor het
programma verstrekt. Het programma heet inmiddels voluit «Pluripotent
Stem cells for Inherited Diseases and Embryonic Research», afgekort
PSIDER. Binnen dit programma staan nu twee subsidieoproepen open.
ZonMw heeft op 10 maart een subsidieoproep geplaatst gericht op
kennisontwikkeling op het gebied van (de behandeling van) ernstige
erfelijke aandoeningen en op ontwikkeling van humane embryo-achtige
structuren met behulp van pluripotente stamcellen. Multidisciplinaire
consortia kunnen op deze oproep tot 8 september reageren met project
ideeën. Vervolgens wordt een keuze gemaakt welke projectideeën
9

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Kamerstuk 29 323, nr. 135
https://www.rathenau.nl/nl/maakbare-levens/meningen-embryo-onderzoek-2019
12
Geïnduceerde pluripotente stamcellen zijn stamcellen met vergelijkbare eigenschappen als
embryonale stamcellen. Met pluripotent wordt bedoeld dat ze de potentie hebben uit te
groeien tot vrijwel elk celtype van het lichaam. Ze hebben geen embryonale oorsprong, maar
zijn pluripotent gemaakt met behulp van genetische aanpassing van volwassen lichaamscellen, bijvoorbeeld uit de huid.
13
Bijlage bij Kamerstuk 35 000 XVI, nr. 118
10
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 990, nr. 7

5

uitgewerkt kunnen worden tot een subsidieaanvraag, waarover eind mei
2021 een besluit wordt genomen.
Daarnaast heeft ZonMw op mijn verzoek een oproep doen uitgaan voor
onderzoeksvoorstellen naar de ethische aspecten van het tot stand
brengen van niet-levensvatbare embryo’s uit geslachtscellen die tot stand
zijn gekomen uit normale cellen. De subsidieoproep is geplaatst op
15 april en onderzoekers hebben tot 23 juni om een voorstel in te dienen.
Eind oktober krijgen de aanvragers bericht over de financiering van hun
project en dit onderzoek zal lopen tot mei 2022, waarna het volgende
kabinet een besluit kan nemen over het vervolg van deze onderzoekslijn.
2.1.6. Evaluatie Embryowet
In de voortgangsrapportage medische ethiek 2019 heb ik u bericht dat het
rapport van de derde evaluatie van de embryowet eind 2020 beschikbaar
komt. Omdat het langer duurde da n gepland voordat de subsidie voor het
evaluatieonderzoek kon worden toegewezen, en doordat de uitbraak van
het coronavirus vertragend werkt voor de onderzoekers, is de opleverdatum verschoven. Ik verwacht het rapport in maart 2021 te ontvangen.
2.2. Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen
2.2.1. Verkenning niet-WMO onderzoeken
Op 9 maart 2020 heb ik u de verkenning «Niet-WMO-plichtig onderzoek en
ethische toetsing» toegestuurd.14 Het doel van de verkenning was om in
kaart te brengen welke categorieën onderzoek er zijn die nu niet vallen
onder de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO),
welke toetsingskaders er eventueel al gehanteerd worden en hoe deze
categorieën, indien noodzakelijk, proportioneel getoetst kunnen worden.
Hierbij ga ik in op de vervolgstappen naar aanleiding van deze
verkenning.
De verkenning geeft de verschillende soorten niet-WMO-onderzoek weer.
Het gaat bijvoorbeeld om vragenlijstonderzoek, onderzoek met reeds
beschikbare van patiënten afkomstige medische gegevens of lichaamsmateriaal, en veiligheidsstudies na registratie van een geneesmiddel. Het
kenmerk van dit type onderzoek is dat het niet belastend is voor
deelnemers en geen veiligheidsrisico’s met zich meebrengt. Wel komt uit
de verkenning naar voren dat er andere risico’s zijn die bij niet-WMOonderzoek kunnen spelen. Vaak is het ook bij niet-WMO-plichtig
onderzoek belangrijk een passende toestemmingprocedure in te richten,
zodat de deelnemer adequaat wordt geïnformeerd en zodat de privacy en
gegevensbescherming en de wetenschappelijke kwaliteit van het
onderzoek geborgd zijn.
Uit de verkenning komt een aantal knelpunten naar voren. In de eerste
plaats is er nog vaak onduidelijkheid over het grensvlak tussen de WMO
en niet-WMO-plichtig onderzoek, zoals ook uit de derde wetsevaluatie van
de WMO uit 2018 volgde. Of onderzoek wel of niet onder de WMO valt is
bijvoorbeeld onduidelijk bij vormen van zorgevaluatie en vragenlijstonderzoeken. Omdat het qua procedures en (administratieve) vereisten veel
uitmaakt of een onderzoek wel of niet onder de WMO valt – zowel voor
onderzoekers als voor toetsingscommissies – vragen deze grensvlakdiscussies over het algemeen veel tijd.

14

Kamerstuk 29 963 nr. 21

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 990, nr. 7

6

Dit hangt ook samen met een tweede knelpunt. De WMO kent geen
gradaties in de eisen die het stelt voor een medisch-wetenschappelijk
onderzoek. Voor sommige typen onderzoek waarbij sprake is van een
kleine belasting, is het toetsingsregime daarom relatief zwaar. Hierdoor
kunnen onderzoekers een prikkel hebben om het onderzoek zo in te
richten, dat het niet onder de WMO zou vallen. Maar ook voor niet-WMOplichtig onderzoek is het belangrijk dat de deelnemer afdoende
beschermd is. Hierbij is overigens niet gezegd dat er in de praktijk geen
waarborgen zijn. Uit de verkenning blijkt dat in de huidige situatie
niet-WMO-plichtig onderzoek vaak al getoetst wordt binnen onderzoeksinstellingen. Er zijn al diverse toetsingskaders en verschillende procedures
waarmee de eerder genoemde aspecten van het onderzoek getoetst
kunnen worden. Dit brengt echter een derde knelpunt met zich mee.
Onderzoek dat in verschillende instellingen (multicenteronderzoek) wordt
uitgevoerd wordt meervoudig (door de verschillende instellingen)
getoetst, met soms afwijkende of tegenstrijdige uitkomsten. Daarnaast is
er onduidelijk en uiteenlopend instellingsbeleid over privacy en gegevensbescherming. Dit wisselend instellingsbeleid geeft veel administratieve
lasten voor de onderzoekers en een lange «wachttijd» voordat men kan
beginnen met het onderzoek.
Ik vind het om een aantal redenen belangrijk om verbetering aan te
brengen in de door de onderzoekers benoemde knelpunten. Deelnemers
moeten ervan uit kunnen gaan dat hun privacy en gegevens goed
beschermd zijn. Daar komt bij dat toetsingscommissies door de onduidelijkheid over het grensvlak tussen WMO en niet-WMO soms veel tijd kwijt
zijn aan de minder risicovolle niet-WMO-onderzoeken. Ik vind het
belangrijk dat de zorgvuldige toetsing van WMO-onderzoek, ondanks de
hoge werkdruk bij de toetsingscommissies, ook in de toekomst voort blijft
bestaan. Tevens heeft de Staatssecretaris van Economische Zaken en
Klimaat u geïnformeerd over de impuls die de komst van het Europees
Geneesmiddelen Agentschap (EMA) naar Nederland kan geven aan het
Nederlandse Life Sciences & Health (LSH) ecosysteem. Het is van belang
dat Nederland aantrekkelijk blijft als land om onderzoek uit te zetten.
Onduidelijke of langdurige procedures maken Nederland niet aantrekkelijk
voor onderzoekers en investeerders. Dat betekent ook dat patiënten
minder snel toegang hebben tot innovatieve technieken.
Met betrekking tot de toetsing van niet-WMO-plichtig onderzoek is de kern
van de aanbevelingen als volgt samen te vatten:
• Verbeter de afbakening tussen WMO-plichtig onderzoek en niet-WMOplichtig onderzoek;
• Werk toe naar een uniform kader (of uniforme kaders) voor het
gezondheidsonderzoek dat niet onder de WMO valt, gebaseerd op
proportionele toetsing (maak de zwaarte van het toetsingsregime
afhankelijk van de onderliggende risico’s voor deelnemer of maatschappij);
• Harmoniseer de indieningsprocessen en procedures voor toetsing die
verschillende instellingen hanteren;
• Overweeg een aanpassing van het wettelijk kader die de samen met
het veld ontwikkelde kaders voor proportionele toetsing bestendigen.
De onderzoekers geven daarnaast terecht aan dat de toetsing slechts een
sluitstuk is en staat of valt bij voldoende begrip en draagvlak binnen
instellingen en onder onderzoekers voor zaken als ethiek en privacy. Hier
moet dus ook aandacht voor zijn in het vervolgtraject.
Ik sta positief tegenover de aanbevelingen uit de verkenning en wil daar
samen met veldpartijen invulling aan geven. Een groot deel van de
aanbevelingen zoals het samenwerken aan gedeelde toetsingskaders en
-procedures die zijn toegesneden op de risico’s van het onderzoek zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 990, nr. 7

7

gericht aan de veldpartijen zoals de koepels van de ziekenhuizen en
toetsingscommissies. Ik bespreek momenteel met deze partijen welke rol
zij hierin voor zichzelf zien en welke ondersteuning zij nodig hebben
vanuit VWS.
Met betrekking tot de aanbevelingen over de afbakening van WMO-plichtig onderzoek bespreek ik met de CCMO op welke manier meer duidelijkheid kan worden gegeven over de reikwijdte van de WMO. Zoals
gezegd hangt de discussie hierover ook samen met het gegeven dat het
verschil in eisen tussen WMO-plichtig onderzoek en niet-WMO-plichtig
onderzoek zo groot is. Daarom bestudeer ik in dit verband ook de vraag of
voor bepaalde categorieën onderzoek binnen de WMO, een aanpassing
van de zwaarte van het toetsingsregime een oplossing biedt (differentiatie
binnen de huidige WMO). Dit sluit aan bij de aanbeveling van het rapport
om kaders voor proportionele toetsing te ontwikkelen.
Of er daarnaast ook een aanpassing van het wettelijk kader nodig is zodat
(bepaalde categorieën) niet-WMO-plichtig onderzoek toch onder een
wettelijk regime komt te vallen, is nu nog niet duidelijk. In eerste instantie
is het veld aan zet om te komen tot geharmoniseerde kaders en procedures voor proportionele toetsing van niet-WMO-plichtig onderzoek,
waarbij ik een faciliterende rol zie voor het Ministerie van VWS. Ik merk
dat de relevante koepelorganisaties het belang hiervan zien en dit graag
oppakken. Als blijkt dat harmonisatie niet voldoende van de grond komt,
zal ik alsnog overwegen een wettelijk kader in te richten.
2.2.2. Wetswijziging WMO
In de voortgangsrapportage medische ethiek 2019 heb ik toegelicht de
WMO op twee punten te willen wijzigen. Allereerst zal ik de wettelijke
mogelijkheid creëren voor proefpersonen om ook elektronische
toestemming te kunnen verlenen ter bevestiging van hun deelname aan
een medisch-wetenschappelijk onderzoek. Uiteraard is hierbij noodzakelijk
aan de Algemene verordening gegevensbescherming te voldoen en de
betrouwbaarheid van de toestemming te waarborgen. Daarnaast zal ik in
een wettelijke grondslag voorzien op grond waarvan de Inspectie
Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) voor haar toezichtshandelingen toegang
heeft tot patiëntendossiers of andere medische gegevens van proefpersonen. Het betreffende wetsvoorstel is begin juni 2020 gestuurd aan de
Raad van State voor advies en ik verwacht het in het najaar aan uw Kamer
te kunnen voorleggen.
2.2.3. Implementatie Europese verordening betreffende klinische proeven
met geneesmiddelen voor menselijk gebruik
Ter voorbereiding van de inwerkingtreding van verordening (EU) nr.
536/2014 betreffende klinische proeven met geneesmiddelen is op
22 maart 2017 de Nederlandse uitvoeringswet aangenomen. De
genoemde verordening bevat regels voor medisch-wetenschappelijk
onderzoek met proefpersonen voor de ontwikkeling van geneesmiddelen.
De verordening is ontworpen om het goedkeuringsproces voor geneesmiddelenonderzoek in de Europese Unie te harmoniseren en vereenvoudigen.
Onlangs is duidelijk geworden dat de verordening niet vóór 2021 van
toepassing zal zijn omdat inwerkingtreding samenhangt met de
benodigde ontwikkeling van het EU-portaal voor geneesmiddelenonderzoek (de Clinical Trials Information System, CTIS). Over de termijn
waarop dit portaal gelanceerd wordt heeft de EMA, die hiervoor verantwoordelijk is, nog geen uitspraak gedaan. Hierdoor is de datum van de
inwerkingtreding van de verordening ook nog niet bekend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 990, nr. 7

8

2.3. Concept Wet zeggenschap lichaamsmateriaal
In de Voortgangsrapportage medische ethiek 2019 heb ik u uitgebreid
geïnformeerd over het wetsvoorstel Wet zeggenschap lichaamsmateriaal
(Wzl). Met de Wzl werk ik toe naar een sluitend en volledig wettelijk kader
voor handelingen met lichaamsmateriaal dat beschikbaar is gekomen
binnen de geneeskunst en de medisch- of biologische wetenschap en
onderwijs, voor zover er andere doelen beoogd zijn dan de genezing,
behandeling of diagnose van de donor. Allereerst wil ik de zeggenschap
over ons lichaamsmateriaal versterken en in balans brengen met andere
doelen van grote maatschappelijke waarde, zoals medisch-wetenschappelijk onderzoek of kwaliteitsbewaking in de zorg. Ten tweede beoog ik de
zorgvuldige omgang met lichaamsmateriaal te borgen, bijvoorbeeld door
de plicht van medisch-ethische toetsing voorafgaand aan afnames en
gebruik van lichaamsmateriaal voor wetenschappelijke onderzoek. Ten
derde creëert de Wzl duidelijkheid en eenduidigheid in de omgang met
lichaamsmateriaal. Tot slot stelt de Wzl regels voor situaties die nu tussen
wettelijke kaders vallen en daarmee ongereguleerd zijn.
Door de uitbraak van het coronavirus heeft de advisering van de Autoriteit
Persoonsgegevens (AP) meer tijd in beslag genomen dan verwacht.
Daarnaast is er binnen het ministerie nu minder capaciteit beschikbaar om
de adviezen van de AP te verwerken. Het wetsvoorstel zal vermoedelijk dit
najaar aan de Raad van State worden aangeboden. Ik verwacht het
wetsvoorstel begin 2021 aan de Tweede Kamer te kunnen aanbieden.
3. Vraagstukken rond het einde van het leven
3.1. Euthanasie
3.1.1. Kennis van en spreken over het levenseinde
Om goed voorbereid te zijn op keuzes in de laatste levensfase is het
belangrijk dat mensen tijdig hun wensen, behoeften en zorgen bespreken
met hun naasten en de (huis-)arts. Deze keuzes staan niet los van het
welbevinden en de kwaliteit van leven en bepalen ook de wensen en
behoefte van mensen aan behandelingen of het daarvan afzien. De arts
kan hierin een betekenisvolle rol spelen.
Het aangaan van het gesprek over de laatste levensfase kan lastig zijn,
omdat het confronteert met het naderend einde van het leven. Bovendien
is het moeilijk in te schatten wat het juiste moment is voor zo’n gesprek.
Het kabinet stimuleert dat zoveel mogelijk burgers (patiënten, ouderen,
artsen en naasten) het gesprek over het levenseinde aangaan en heeft
daarvoor initiatieven genomen. Het Ministerie van VWS startte daarom de
campagne over palliatieve zorg,15 verleende subsidie aan de Coalitie van
Betekenis tot het Einde (VBE) en laat onderzoek doen naar Advance Care
Planning (ACP). Andere partijen zijn ook actief. Zo heeft het Nederlands
Huisartsen Genootschap (NHG) met de Koninklijke Nederlandsche
Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG) een goed
bezochte digitale nascholing over levenseinde en euthanasie ontwikkeld
en komt de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) naar
verwachting in het voorjaar van 2021 met een rapport over het thema
Spreken over sterven.

15

https://www.overpalliatievezorg.nl/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 990, nr. 7

9

Moties
Bij de begrotingsbehandeling eind 2019 heeft uw Kamer een motie van
het lid Laan-Geselschap c.s. aangenomen, die mij oproept tot een aanpak
te komen om het tijdige gesprek tussen huisarts en patiënt over het
levenseinde te stimuleren.16 De afgelopen tijd heb ik samen met organisaties van patiënten, mantelzorgers, artsen, verpleegkundigen, praktijkondersteuners en het Expertisecentrum Euthanasie verkend welke (nieuwe)
mogelijkheden er zijn om het tijdige gesprek te stimuleren. Een eerste
rondgang laat zien dat er al veel initiatieven zijn en meerwaarde vooral
ligt in het verder ontwikkelen, verspreiden en versterken van lopende en
nieuwe initiatieven. Het is belangrijk om samenwerking te zoeken tussen
kennisorganisaties in het scholingsaanbod en verbinding in professionele
netwerken. Langs de volgende lijnen ga ik hieraan een vervolg geven.
Behoeftebepaling
Hoewel het belang van het tijdige gesprek over het levenseinde door
eerdergenoemde partijen wordt onderkend, is de indruk dat de bestaande
instrumenten voldoende zijn om het gesprek tussen de huisarts en patiënt
over het levenseinde tijdig te voeren. Er zijn voldoende informatiemateriaal, tools en handvatten beschikbaar. Huisartsen ervaren vooral gebrek
aan tijd en hebben soms behoefte aan collegiaal overleg over euthanasieverzoeken.
Om eventuele nadere behoefte en om ervaringen op te halen gaan de
Patiëntenfederatie Nederland en Mantelzorg.nl op verzoek van het
Ministerie van VWS onder hun leden een uitvraag doen naar de behoeften
en ervaringen met het tijdige gesprek over de laatste levensfase. Ik zal
hierbij ook de ouderenorganisaties betrekken. Daarnaast heb ik ZonMw
opdracht gegeven een kwantitatief en kwalitatief literatuuronderzoek te
laten doen naar het gesprek over het levenseinde. De verzamelde
inzichten en behoeften bespreek ik in focusgroepen met de betrokken
organisaties, waaronder de Patiëntenfederatie Nederland en de Landelijke
Huisartsenvereniging (LHV,) om zo tot gerichte verbetervoorstellen voor
de praktijk te komen. Ik verwacht dit najaar de resultaten hiervan gereed
te hebben.
Acties ter stimulering van het gesprek over het levenseinde
Er zijn al lopende activiteiten die bijdragen aan het tijdige gesprek. De
handreiking Tijdig praten over het levenseinde en de publieksversie Praat
op tijd over uw levenseinde wordt herzien.17 VWS gaat in gesprek met de
opstellers of er kan worden bijgedragen aan de verspreiding.
Inzet praktijkondersteuners huisartsen
De inzet van een praktijkondersteuner kan een vernieuwende en toegevoegde rol spelen bij de voorbereiding van het gesprek tussen huisarts en
patiënt over het levenseinde. Bijvoorbeeld door te signaleren of een
patiënt toe is aan zo’n gesprek en de huisarts daarover te informeren of
door de patiënt van praktische informatie te voorzien en daarmee de
huisarts te ontlasten en de drempel voor het gesprek tussen huisarts en
16
17

Kamerstuk 35 300 XVI, nr. 40
De handreiking is tot stand gekomen door een samenwerking van de KNMG, NHG, Patiëntenfederatie Nederland en Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) in 2018 Door de
groeiende belangstelling voor en vragen over wilsverklaringen in het levenstestament, wordt
de handreiking herzien. Uiteraard is de handreiking ook online vindbaar, zie bijvoorbeeld
https://levenseinde.patientenfederatie.nl/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 990, nr. 7

10

patiënt te verlagen. De komende tijd ga ik in gesprek met de beroepsverenigingen over de mogelijk aanvullende rol van de praktijkondersteuners
in het gesprek over de laatste levensfase.
Verbeteren kennis en vaardigheden artsen
Bij de begrotingsbehandeling eind 2019 heeft uw Kamer mij met een
andere motie van het lid Laan-Geselschap c.s. verzocht om in overleg met
de betrokken beroepsverenigingen te onderzoeken hoe de modules van
het Expertisecentrum Euthanasie voor alle huisartsen in Nederland
beschikbaar kunnen komen.18 Ik ben hierover in gesprek met het
Expertisecentrum Euthanasie en de beroepsgroepen van artsen (KNMG,
NHG, LHV, Verenso) en ik zal ook de organisatie van medisch specialisten
(FMS) hierin betrekken.
Het overleg heeft er tot nu toe in geresulteerd dat genoemde beroepsgroepen bereid zijn met elkaar samen te werken en mee te denken om het
scholingsaanbod aan huisartsen te versterken met de opgebouwde kennis
van het Expertisecentrum Euthanasie. Bij de aanstaande update van de
e-learning van de NHG en KNMG over het levenseinde en euthanasie zal
de toegevoegde kennis van het Expertisecentrum Euthanasie worden
geïntegreerd en zal de e-learning verwijzen naar de fysieke scholingsbijeenkomsten van het Expertisecentrum Euthanasie. Deze fysieke groepsbijeenkomsten zijn een waardevolle aanvulling op de e-learning vanwege
het accent op casuïstiek bespreken, vaardigheden en de gelegenheid voor
(huis)artsen om collegiaal te sparren. Hiermee komen de kennis en
scholingsbijeenkomsten van het Expertisecentrum nog laagdrempeliger
voor huisartsen beschikbaar.
In mijn gesprekken met de beroepsgroepen zijn nog andere suggesties
genoemd om de kennis van het Expertisecentrum Euthanasie verder te
ontwikkelen en breder te verspreiden. Ik noem er hier enkele en zal deze in
de komende tijd nader verkennen op haalbaarheid. Vanuit de behoefte
van huisartsen om collegiaal te kunnen sparren, is de suggestie gedaan
om het NHG en het Expertisecentrum Euthanasie samen handvatten te
laten ontwikkelen, met een aantal (morele) afwegingen en casus voor
intercollegiaal overleg van huisartsen. Daarnaast zou het specifieke
kennis- en scholingsaanbod van het Expertisecentrum Euthanasie
ondergebracht kunnen worden in het regionale scholingsaanbod van de
Werkgroepen Deskundigheidsbevordering van Huisartsen (WDH’s). Tot
slot kan de SCEN-module (KNMG) over de beoordeling van lijden breder
ingezet worden om de kennis van huisartsen te verrijken en er nadrukkelijker op gewezen worden dat SCEN-artsen een belangrijke consultatiefunctie voor andere artsen hebben.
3.1.2. Scholing in de reguliere geneeskundeopleidingen
Tijdens het Algemeen Overleg Medische ethiek van 4 december 2019 heb
ik u aangegeven schriftelijk terug te komen op het Raamplan Geneeskunde en wat daarin is opgenomen over scholing over euthanasie en
levenseinde. Het raamplan, dat op 31 maart 2020 aan mij is aangeboden,
geeft aan dat de arts rekening moet kunnen houden met de levensfase
(kind, volwassene, oudere, levenseinde) en de mogelijke kwetsbaarheid
van de patiënt en diens omgeving. De arts van de toekomst houdt
rekening met de veerkracht en het vermogen tot eigen regie van de
patiënt of patiëntengroep, en stimuleert daarbij aanpassing aan een leven
met ziekte of verminderde gezondheid.

18

Kamerstuk 35 300 XVI, nr. 39

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 990, nr. 7

11

3.1.3. Cassatie in belang der wet
Mede vanwege een aanbeveling uit de derde evaluatie van de euthanasiewet (Wtl), hebben de Minister van Justitie en Veiligheid en ik besloten
om nader onderzoek te doen naar de mogelijkheid om «cassatie in het
belang der wet» mogelijk te maken op oordelen van de Regionale
Toetsingscommissies Euthanasie (RTE). Aangezien dit onderwerp
grotendeels op het terrein van de Minister van Justitie en Veiligheid ligt,
zal hij uw Kamer hierover nader informeren. De Minister van Justitie en
Veiligheid verwacht dit rond de zomer van 2020 te kunnen doen.
3.2. Maatschappelijke dialoog over de laatste levensfase
De maatschappelijke dialoog over de laatste levensfase zou van februari
tot eind juni 2020 plaatsvinden op diverse plekken in het land. De uitbraak
van het coronavirus heeft geleid tot het annuleren van drie van de vier
regiobijeenkomsten en het slotsymposium. Het voornemen is om, mede
gezien de overweldigende belangstelling, in het najaar de maatschappelijke dialoog voort te zetten in een passende, deels of geheel online, vorm,
afhankelijk van de geldende coronamaatregelen. Uitgebreide informatie
vindt u in de bijlage19.
3.3. Levenseinde kinderen 1–12 jaar
Het rapport Medische beslissingen rond het levenseinde van kinderen
(1–12 jaar) is op 28 september 2019 naar uw kamer verzonden.20 Ik had
toegezegd u dit voorjaar een reactie te sturen. Door de uitbraak van het
coronavirus zijn de beraadslagingen over dit lastige onderwerp
opgeschort. Ik kan u dan ook niet eerder dan in het najaar informeren over
hoe het kabinet hiermee verder gaat.
3.4. Late zwangerschapsafbreking en levensbeëindiging pasgeborenen
Op 17 april 2020 heeft ZonMw de opdracht gekregen de evaluatie van de
Regeling beoordelingscommissie late zwangerschapsafbreking en
levensbeëindiging bij pasgeborenen (Regeling LZA/LP) in gang te zetten.
In de Regeling LZA/LP is opgenomen dat deze na vier jaar geëvalueerd
dient te worden. De resultaten van de evaluatie verwacht ik begin 2022.
Afsluitend
We zien allemaal hoe groot het effect van de pandemie is op onze
samenleving. Ik betreur dat dit ook geldt voor de voortgang van sommige
onderdelen van de beleidsagenda medische ethiek. Ik verwacht u met
deze voortgangsrapportage voldoende geïnformeerd te hebben over de
stand van zaken rond medische ethiek en over de zaken die u alsnog deze
kabinetsperiode tegemoet kunt zien.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

19
20

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Kamerstuk 32 647, nr. 76

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 34 990, nr. 7

12