> Retouradres: Postbus 16164 | 2500 BD | Den Haag

NCTV
P.J. Aalbersberg
postbus 20350
2500 EJ Den Haag

Bezoekadres:
Bezuidenhoutseweg 30
2594 AV Den Haag
T 088 9846 300
www.scp.nl
Inlichtingen bij

Ons kenmerk
SCP-2021/3710

Datum
25 november 2021
Onderwerp Sociaal maatschappelijke reflectie mogelijke maatregelen Covid-19

Correspondentie uitsluitend
richten aan het retouradres
met vermelding van de
datum en het kenmerk van
deze brief.

Geachte heer Aalbersberg,

Momenteel ligt besluitvorming voor rondom continuering van het huidige
maatregelenpakket met als mogelijke verzwaring het invoeren van een
gedeeltelijke of volledige sluiting van sectoren. Op uw verzoek biedt het SCP ten
behoeve van de gedrags- en handhavingtoets in onderstaande bullets enkele
reflecties ter overweging met afsluitend een advies. Het SCP baseert zich hierbij
op onderzoeksgegevens uit de achterliggende coronaperiode. 1 Het wegen van
epidemiologische effecten ten opzichte van maatschappelijke effecten is een
politieke weging.
Sluiting scholen






Er zijn veel zorgen over de gevolgen van de crisis voor jongeren en
jongvolwassenen. De gezondheidsrisico’s van het virus zijn voor hen tot
nu toe lager gebleken dan voor oudere leeftijdsgroepen, maar de
gevolgen van de genomen maatregelen blijken aanzienlijk, vooral waar
het reeds bestaande leerachterstanden versterkt of waar de mindere
kwaliteit van (praktijk)onderwijs de waarde van het diploma op de
arbeidsmarkt aantast. Het is belangrijk dat jongeren, onderwijzend
personeel en ouders steun krijgen bij hun zorgen of mentale klachten.
Tegelijkertijd zijn er ook zorgen onder docenten, ouders en sommige
leerlingen zelf vanwege het hoge aantal besmettingen onder kinderen.
Veel maatregelen grepen in op de kern van het sociale leven van
jongeren, terwijl contacten met leeftijdsgenoten juist voor hen belangrijk

1

Belangrijkste bronnen:
SCP Dossier maatschappelijke effecten corona ;
Adviesbrieven SCP Maatschappelijke effecten corona ;
Advies VNG-commissie: Sociaal sterker de crisis uit;
Eindverslag werkgroep sociale impact coronacrisis;
Advies RVS Samen leven is meer dan overleven;
Essay RVS Coronamoe(d)
Hoe om te gaan met een opleving van het virus | RIVM

1

25 november 2021
Ons kenmerk
SCP-2021/3710





zijn vanwege de ontwikkeling van hun identiteit. De afname in het
psychisch welbevinden en toename van enige tot sterke
eenzaamheidsgevoelens was bij jongeren en jongvolwassenen het grootst.
We verwachten dat nieuwe forse beperkingen een versterkt negatief effect
kunnen hebben, omdat de effecten van eerdere maatregelen nog niet
geheel zijn hersteld.
Ook liep een deel van de scholieren en studenten onderwijsvertraging op.
Een deel van hen zal deze vertraging vermoedelijk met extra
inspanningen weer in kunnen halen. De vertraging is echter het grootst
voor degenen die al voor de pandemie op een achterstand stonden. Voor
hen betekent dit een verdieping van de achterstanden die er al waren en
die zijn niet zomaar in te lopen.
(Gedeeltelijke) sluiting van het onderwijs kan ervoor zorgen dat de
recente inspanningen om vertragingen en achterstanden in te lopen in
korte tijd weer teniet worden gedaan of dat zij weer groter worden. Het is
aan te bevelen dat zwaar te laten wegen, in het belang van jongeren,
maar ook om te voorkomen dat de inmiddels toegekende steungelden in
het kader van het Nationaal Programma Onderwijs (8,5 miljard euro)
geen of slechts een beperkt effect zullen opleveren.

Sluiting overige sectoren / lockdown











Hoe restrictiever het pakket aan maatregelen, hoe zwaarder de lockdown,
en hoe langer dit voortduurt, hoe lager het (gemiddeld) psychisch
welbevinden van burgers en hoe hoger de (gemiddelde) gevoelens van
eenzaamheid. Langdurige eenzaamheid kan leiden tot psychische
klachten.
Het is te verwachten dat de mensen die het hardst zijn geraakt door de
crisis in de afgelopen anderhalve jaar, hiervan nog niet of onvoldoende
zijn hersteld. Verdere negatieve gevolgen en ervaringen komen daar dus
bovenop.
De coronacrisis laat zien dat de bestrijding van het virus en de
maatregelen die worden getroffen ook leiden tot crisiseffecten op andere
terreinen. Een meervoudige crisis als deze vereist dus een meervoudige
aanpak met perspectief. Bij nieuwe uitbraken moeten zowel korte- als
langetermijn maatschappelijke effecten van maatregelen meewegen in de
besluitvorming.
Daarbij is het niet alleen belangrijk om overbelasting van de zorg te
voorkomen, maar om tevens doorgang van andere cruciale sectoren en
activiteiten zoals (fysiek) onderwijs zo goed mogelijk te borgen. Het is
belangrijk om te voorkomen dat de negatieve gevolgen van maatregelen
onevenredig neerslaan of stapelen bij bepaalde groepen. Eerdere
lockdowns leren dat het invoeren van vergaande beperkende maatregelen
gepaard moet gaan van flankerend beleid op die terreinen en ten aanzien
van specifieke groepen.
Het RIVM deed onderzoek naar de voorkeuren van mensen over mogelijke
opschaling van maatregelen dit najaar. Volgens het RIVM volgen drie
belangrijke principes uit de redeneringen van mensen: kies effectieve
maatregelen, kies maatregelen die tot weinig negatieve (lange termijn)

Pagina 2 van 4

25 november 2021
Ons kenmerk
SCP-2021/3710









effecten leiden en kies generieke maatregelen i.p.v. maatregelen die een
specifieke groep of gebied raken.
De gevolgen van de maatregelen kunnen wel groter zijn voor specifieke
groepen. Daarom adviseert het SCP om gericht flankerend beleid te
voeren en om daarbij lokale partners (gemeenten, instellingen, bedrijven,
sociaal domein) te steunen om op een verantwoorde manier werk,
voorzieningen of hulp zoveel mogelijk overeind te houden. Voor
aanbevelingen en goede praktijken op dit gebied verwijzen we naar de
advisering door de Raad voor de Volksgezondheid en Samenleving en de
rapportages van onder meer de Commissie Halsema (2020) en de VNGCommissie Depla (2021).
Eerdere lockdowns hebben geleerd dat je flankerende maatregelen
meteen moet nemen en niet pas nadat al te grote schade is aangericht op
sociaal en mentaal gebied (zoals leerachterstanden; druk op huishoudens;
isolement van jongeren en ouderen; mentale klachten door wegvallen
uitlaatkleppen als sport en uitgaan etc.).
Het SCP wijst er tevens op dat bij eerdere lockdowns een gezamenlijke
dreiging werd ervaren in het rondwaren van het coronavirus. Die dreiging
wordt momenteel door een deel van de bevolking in mindere mate
ervaren (o.a. vanwege de vaccinatiegraad). Dit zet de naleving van
maatregelen onder druk, maar kan ook de wrijving in de samenleving
doen toenemen. In combinatie met in eerdere adviezen gesignaleerde
stigmatisering van groepen kunnen de sociale spanningen toenemen. We
adviseren u hiermee terdege rekening te houden, zodat tegenstellingen
niet onbedoeld worden aangewakkerd, en om in naleving en
communicatie een duidelijke en voorspelbare overheid te zijn.
We geven u tot slot mee dat bij veel onderwerpen, zoals bijvoorbeeld
opvattingen over vaccinatieplicht of de mate waarin de overheid al dan
niet strenger moet ingrijpen, de Nederlandse bevolking niet in twee
kampen (voor of tegen) in te delen is. Er is een grote variëteit aan
meningen, maar het is de meest scherpe tegenstelling die snel naar voren
komt in het publieke debat. Veelal is er ook grote groep die in het midden
zit. We verzoeken u daar in uw uitingen over polarisatie in de samenleving
rekening mee te houden. Polarisatie veronderstelt twee tegenover elkaar
staande groepen. De werkelijkheid zit ingewikkelder in elkaar dan dat.
Woordkeuze doet ertoe.

Advies
De maatschappelijke effecten van het afstandsonderwijs zijn dusdanig groot dat
wij adviseren het open houden van scholen zoveel mogelijk te prioriteren. Ook
zou vanwege de te verwachten gevolgen voor het psychisch welbevinden een
eventuele lockdown direct gepaard moeten gaan met ondersteunende
maatregelen om hulp vanuit o.a. het sociaal domein en de GGZ te versterken. In
onze reflectie bieden we u aanknopingspunten voor in onze ogen noodzakelijk
flankerend beleid bij het opleggen van vergaande beperkingen om aan het
maatschappelijk leven deel te kunnen nemen. Tot slot wijzen we op de risico’s
van stigmatisering van groepen die in crisissituaties ontstaat. Stigmatisering kan
tegenstellingen tussen bevolkingsgroepen verder verscherpen en leiden tot
grotere spanningen en sociale wrijving in de samenleving. We adviseren u
nadrukkelijk om de verschillende perspectieven en zorgen van mensen, ook die in

Pagina 3 van 4

25 november 2021
Ons kenmerk
SCP-2021/3710

de middengroep, te erkennen en nadrukkelijk mee te nemen in de communicatie
en informatievoorziening.
We zijn uiteraard bereid tot een nadere toelichting op onze reflecties.
Met vriendelijke groet,

Prof. dr. Kim Putters
Directeur Sociaal en Cultureel Planbureau

Pagina 4 van 4