Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

31 250

Beleidsbrief Ontwikkelingssamenwerking

Nr. 78

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 november 2011
Graag bied ik u hierbij de reactie aan op het mondeling verzoek van de
vaste commissie voor Buitenlandse Zaken van 17 november 2011 inzake
landbouw in ontwikkelingslanden.
De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,
H. P. M. Knapen

kst-31250-78
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 250, nr. 78

1

Schriftelijke antwoorden van Ben Knapen, Staatssecretaris van
Buitenlandse Zaken, op mondelinge vragen van de vaste Kamercommissie voor Buitenlandse Zaken tijdens het AO op
17 november 2011 over landbouw in ontwikkelingslanden.
Vraag 1 (lid de Caluwé, VVD)
Hoe ziet de staatssecretaris het verdelingsvraagstuk, vooral geografisch,
of logistiek, of lokaal?
Antwoord
Het verdelingsvraagstuk heeft veel dimensies. Een belangrijk verdelingsvraagstuk betreft de toegang tot belangrijke productiefactoren: kennis,
land, water, kapitaal. Onzeker landeigendom maakt investeringen moeilijk,
hoge kosten voor een lening, of voor kunstmest of goede zaden maakt
investeren in vernieuwing risicovol of zelfs onrendabel. In het beleid
wordt sterk ingezet op het vergroten van kansen voor kleine producenten
zodat ze kunnen meedoen in de economische ontwikkeling.
Inderdaad zijn er vaak geografisch grote verschillen. Betere ontsluiting
door infrastructuur en goede logistiek kunnen een bijdrage leveren.
Boeren bedrijven worden concurrerender als de afstand tot de consumentenmarkten kleiner wordt, voedsel kan tegen lagere prijzen beschikbaar
komen waardoor arme consumenten gemakkelijker aan voedsel kunnen
komen. Zowel in de plannen van de ambassades als binnen de bedrijfsleveninstrumenten is er aandacht voor regionale ontsluiting en logistiek.
Vraag 2 (lid El Fassed, GL)
Wanneer is het implementatieplan in het kader van het Europees
beleidskader voedselzekerheid te verwachten?
Antwoord
Een eerste concept van het implementatieplan waar de Commissie in de
Raadsconclusies van 10 mei 2010 om werd verzocht, is met de lidstaten
besproken. Door de reorganisatie in Brussel (integratie van DEVCO en
AIDCO) heeft de afronding van het plan echter vertraging opgelopen. Naar
verwachting zal het plan in 2012 worden afgerond.
Vraag 3 (lid El Fassed, GL)
Graag nadere specifieke uitwerking op het gebied van enerzijds kleine
producenten en anderzijds vrouwen. Met daarbij in ieder geval:
Welke specifieke behoeften hebben vrouwen, wordt daar onderzoek naar
gedaan, en hoe gaat de regering vrouwen betrekken in het ontwerp en de
uitvoering van maatregelen die hen raken?
Antwoord
Bij programma’s ten behoeve van landbouwontwikkeling worden altijd
kleine boeren en boerinnen zoveel mogelijk meegenomen. De ambassades hebben dan ook de opdracht de rol van vrouwen bij de ontwikkeling
van plannen mee te nemen. Uit bestudering van de plannen van de
ambassades blijkt dat van de € 200 miljoen die beschikbaar is voor private
sector ontwikkeling en voedselzekerheid 90% ten goede zal komen aan de
kleine boeren en boerinnen. Hierop zal worden gemonitord. Een ander
voorbeeld: Er zijn momenteel twee grote programma’s in ontwikkeling
met FMO en IFC voor verbetering van toegang tot financiële dienstverlening voor de kleine boeren en boerinnen. Dit gaat om een bedrag € 180
miljoen voor de komende periode.
De programma’s van Agriterra en van de andere maatschappelijk
organisaties zijn voor tenminste 90% gericht op het ondersteunen van
ondernemerschap juist bij de kleine boeren, mannen en vrouwen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 250, nr. 78

2

Specifieke knelpunten voor vrouwen zijn: minder toegang tot land,
productiemiddelen, kapitaal en financiële diensten, kennis en markten als
mannen. Ook hebben vrouwen, met name zwangere en zogende
vrouwen, behoefte aan gezond voedsel.
Het Nederlandse beleid ondersteunt zowel vernieuwingen in kleinschalige
landbouw als het creëren van alternatieve inkomstenbronnen. Daar kan
dan het bedrijfsleven, waaronder het MKB, een belangrijke rol bij spelen.
Om goed aan te sluiten bij de behoeften van boerinnen is van belang
samen te werken met maatschappelijke organisaties waar vrouwen ook
daadwerkelijk zelf lid van zijn.
Vraag 4 (lid El Fassed, GL)
Gaat de regering bij het onderdeel «wet- en regelgeving» in het bijzonder
richten op het verbeteren van landrechten voor vrouwen?
Antwoord
Ja, toegang tot land voor vrouwen is een groot obstakel. De regering richt
zich dus op het verbeteren van hun landrechten. Zo werkt de Internationale Land Coalition aan het vergroten van toegang van vrouwen tot
land en het betrekken van vrouwen bij politieke besluitvorming, doet
LANDac onderzoek naar landongelijkheid en rechten en steunt Niza het
bevorderen van landrechten voor vrouwen.
Vraag 5 (lid El Fassed, GL)
Gaat de regering inzetten op training en kennisoverdracht specifiek
gericht op vrouwen en participatie in beslissingsorganen en coöperaties?
Antwoord
De regering zal erop toezien dat er bij training en kennisoverdracht altijd
specifiek op toegezien wordt dat er een voldoende percentages vrouwen
kan deelnemen aan deze programma’s. Dat is bv. bij Agriterra ook
specifiek benoemd, er moeten tenminste 30% vrouwen deelnemen aan de
activiteiten. In de praktijk wordt dit percentage overschreden. Waar nodig
worden er activiteiten specifiek gericht op vrouwen opgestart.
Vraag 6 (lid El Fassed, GL)
Moeten bedrijven die deelnemen aan ODA programma’s rapporteren via
het Global Reporting Initiative?
Antwoord
Bedrijven betrokken bij investeringssubsidies in het buitenlandinstrumentarium dienen de hernieuwde OESO richtlijnen te onderschrijven. Dat
betekent dat ze niet alleen bij de onderhavige activiteit, maar in de hele
bedrijfsvoering de betreffende internationale normen respecteren en
naleven, en daarover dienente rapporteren. GRI kan daarvoor een goed
instrument zijn maar wordt niet verplichtend opgelegd.
Vraag 7 (lid El Fassed, GL)
Welke criteria hanteert de regering om te zorgen dat het Nederlandse
bedrijfsleven daadwerkelijk bijdraagt aan een verbeterd ondernemingsklimaat voor kleine boeren in OS landen en meer voedselzekerheid en hoe
gaat de regering er op toezien dat dit gebeurt?
Antwoord
De programma’s die gericht zijn op het verbeteren van het ondernemingsklimaat zijn deels gericht op het versterken van economische actoren,
zoals vakbonden, producenten organisaties (waaronder coöperaties voor
kleine boeren) en werkgeversorganisaties, andere programma’s zijn
gericht op toegang tot markten, tot financiën ed. In een aantal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 250, nr. 78

3

programma’s wordt samengewerkt met het bedrijfsleven (lokaal,
Nederlands en ander bedrijfsleven) om het ondernemingsklimaat te
verbeteren. Voor deze programma’s bestaan impact criteria die gericht zijn
op duurzaamheid, kleinschalige boeren, decent work en MVO. Alle
organisaties die de zogenaamde PSD programma’s uitvoeren hebben
sinds een maand hetzelfde monitorings en evaluatie protocol zodat beter
en duidelijker de impact gemeten kan worden. Dit monitoringsprotocol is
in samenwerking met IOB tot stand gekomen.
Vraag 8 (lid Dikkers, PvdA)
Op welke resultaten kunnen we de staatssecretaris afrekenen? Hoe wordt
dat gemeten?
Antwoord
U kunt mij uiteraard op ontwikkelingsresultaten afrekenen. In mijn brief
heb ik daarom per pijler heldere resultaatsindicatoren geformuleerd. Zoals
ik al aangaf worden met zowel ambassades als programma’s (zoals het
IDH) heldere resultaatsafspraken gemaakt. Voor de meting wordt gewerkt
met monitoring en evaluatie protocollen, waar ook nulmetingen deel van
uitmaken.
Vraag 9 (lid Dikkers, PvdA)
Hoe staat het eigenlijk met de investeringen van de private Nederlandse
investeerders in de aankoop van land? Is de staatssecretaris bereid om
hier onderzoek naar te doen en de kamer hierover te informeren?
Antwoord
Ik verwijs o.a. naar mijn eerdere reactie op de Kamervragen naar
aanleiding van het rapport Land and Power van OXFAM. De regering
verwacht van alle Nederlandse bedrijven dat zij zich houden aan de OESO
richtlijnen voor Multinationale Ondernemingen. Het Nationaal Contact
Punt (NCP) is verantwoordelijk voor de bevordering van de naleving van
deze richtlijnen. Aandacht voor structurele maatregelen die genomen
dienen te worden om «landgrabbing» tegen te gaan maken deel uit van
de Nederlandse inzet op internationale samenwerking.
BZ en EL&I overleggen regelmatig met het Nederlandse bedrijfsleven over
land governance en handhaving van de OESO richtlijnen. Vanuit het
perspectief van ontwikkelingssamenwerking is het van belang negatieve
effecten van landverwerving op de bestaanszekerheid van kleine
producenten en gemarginaliseerde groepen zoals pastoralisten te
voorkomen. Ik ben vanuit dit belang bereid om nader onderzoek te doen
naar de impact van landverwerving op deze groepen en de Kamer
hierover te informeren, waarbij in overleg met EL&I ook de eventuele rol
van de Nederlandse private investeerders aan bod zal komen.
Vraag 10 (lid Dikkers, PvdA)
Hoe zal Nederland zich inzetten om de Voluntary Guidelines on the
Responsible Governance of Tenure and Land, Fisheries and Forests in the
Context of National Food Security tot een succes te maken? Welke
meetbare doelen worden gesteld?
Antwoord
Nederland is actief lid van de EU Working Group on Land Issues,
ondersteunt de International Land
Coalition en een aantal andere organisaties (IIED, GRAIN) die naleving van
de Guidelines nastreven. BZ heeft een samenwerkingsverband met
Nederlandse kennisinstituten en NGOs om de Nederlandse inzet voor
het succes van de Guidelines te bewerkstelligen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 250, nr. 78

4

Voorbeelden van meetbare doelen zijn meer toezicht op land aankoop
door bedrijven en andere investeerders, meer transparantie o.a. door
verbetering van kadasters, herziening van landwetten, en het bevorderen
van rechtszekerheid over, en toegang tot land voor de lokale bevolking in
ontwikkelingslanden. In een aantal partnerlanden ondersteunen de
ambassades programma’s specifiek gericht op «land governance».
Nederland is nauw betrokken bij de verdere uitwerking van de Guidelines.
Vraag 11 (leden Wiegman-van Meppelen Scheppink, CU en
Hachchi, D66)
Hoe ziet de regering de relatie tussen voedselzekerheid en klimaatverandering?
Antwoord
Namens staatssecretaris Bleker verwijs ik u graag naar het Verslag van de
Conferentie Landbouw, Voedselzekerheid en Klimaatverandering die van
31 oktober tot 5 november 2010 in Den Haag is georganiseerd (Kamerstuk
30 196, nr. 118). De conferentie heeft als resultaat een actieplan
opgeleverd (roadmap for action). Om de wetenschappelijke kennisontwikkeling rond dit thema internationaal verder te bespreken heeft de
Wageningen Universiteit in samenwerking met het Ministerie van EL&I en
de Wereldbank van 24–26 oktober jongstleden een internationale
wetenschappelijke conferentie over climate smart agriculture georganiseerd. De bijeenkomst heeft geresulteerd in een Wageningen Statement
over «climate smart agriculture – science for action. Om de voortgang van
de uitvoering van de Roadmap for Action» van de Haagse Conferentie te
bespreken heeft Vietnam aangekondigd in het voorjaar van 2012 een
tweede bijeenkomst over «landbouw, voedselzekerheid en klimaatverandering» te willen organiseren. Milieu en klimaat blijft voor ontwikkelingssamenwerking een belangrijk dwarsdoorsnijdend thema.
De klimatologische veranderingen van deze tijd doen een groot beroep op
het aanpassingsvermogen van de boer. Hierdoor neemt zijn/haar
kwetsbaarheid toe. Voor voedselzekerheid in de wereld is het van het
allergrootste belang dat de brede netwerken van kennis en bedrijvigheid
worden gemobiliseerd om iedere boer van relevante informatie te
voorzien en van mogelijkheden om risico’s te beheersen (gewasverzekering, droogteresistente gewassen, «more crop per drop» etc.) . Hierdoor
kan de boer zijn/haar bedrijfskeuzes verbeteren en kwetsbaarheid voor
klimatologische schokken verminderen. Hier zetten we mede vanuit
ontwikkelingsperspectief de komende jaren op in.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 31 250, nr. 78

5