Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

29 383

Regelgeving Ruimtelijke Ordening en Milieu

28 973

Toekomst veehouderij

Nr. 359

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 maart 2021
Hierbij bied ik u, mede namens de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (LNV) en de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) de rapportages aan van het onderzoek naar de veiligheidsrisico’s van emissiearme vloeren in de melkveehouderij. Het betreft de
rapportage «Veiligheid van emissiearme stalvloersystemen – in melkveehouderijen» opgesteld door het onderzoeksbureau Antea Group1 en de
rapportage van het onderzoek in opdracht van de Minister van LNV
«Keldermetingen methaan- en ammoniakconcentraties tussenrapportage»
van CLM Onderzoek en Advies2. In deze brief ga ik nader in op beide
onderzoeken en geef ik mijn reactie op de rapportages.
Aanleiding
In 2019 heeft zich een explosie voorgedaan in een melkrundveestal met
een emissiearme vloer in de gemeente Markelo, waarbij helaas 23 koeien
zijn omgekomen. Na onderzoek van de brandweer, de verzekeraar en de
Omgevingsdienst Twente naar dit ongewone ongeval3 bleven er nog vele
vragen bestaan over de veiligheid van emissiearme vloeren in melkveestallen. Dat was de reden dat de Minister van LNV en ik een onderzoek
hebben laten uitvoeren naar de veiligheid ervan4.
Eind 2019 heeft de Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV) in een
brief aan de Minister van SZW aangeven bezorgd te zijn over de veiligheid
van emissiearme vloeren voor de gezondheid en veiligheid van de mens.
In overleg met de Minister van SZW is daarom besloten ook de gladheid
en beloopbaarheid van emissiearme vloeren mee te nemen in het

1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Bijlage bij Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 726.
4
Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 726.
2
3

kst-29383-359
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 383, nr. 359

1

onderzoek. Zoals eerder aangeven5 heeft de uitvoering van het onderzoek
vertraging opgelopen door de beperkingen vanwege Covid-19 en de
complexiteit van de materie.
Onderzoek veiligheid van emissiearme stalvloersystemen
Vraagstelling
Om de veiligheid van emissiearme vloeren voor de mens6 in beeld te
brengen heb ik Antea Group gevraagd onderzoek uit te voeren en daarbij
in te gaan op de vergelijking van stallen met emissiearme vloeren en van
stallen met gangbare roostervloeren. Verder is gevraagd om aan te geven
welke partijen verantwoordelijkheid dragen voor de veiligheid van
stalvloeren en welke verbeteringen van de veiligheid mogelijk zijn bij
ontwerp, aanleg en gebruik van emissiearme vloeren. Antea Group is
gevraagd om in elk geval fabrikanten van emissiearme stalvloeren,
landbouworganisaties NMV en Land- en Tuinbouw Organisatie Nederland
(LTO), Omgevingsdiensten, verzekeraars, de loonwerkbrancheorganisatie
Cumela en een aantal deskundigen en adviseurs van de brandweer, het
emissieonderzoek en de stallenbouw bij de uitvoering van het onderzoek
te betrekken.
Werkwijze
Antea Group heeft een kwalitatieve veiligheidsanalyse uitgevoerd aan de
hand van vier hoofd-risicoscenario’s, namelijk het risico op gasvorming,
brandrisico, explosierisico en val-/sliprisico. In deze bureaustudie met
inbreng van betrokken experts en belanghebbenden is voor elk van deze
vier scenario’s aan de hand van gedetailleerde risicoscenario’s geïnventariseerd wat de verschillen zijn tussen stalsystemen met emissiearme
vloeren en gangbare vloeren.
In het onderzoek is gewerkt met blootstellingscenario’s, waarbij is
uitgegaan van het ernstigste potentiële effect bij blootstelling. Er zijn in
het onderzoek geen bedrijfsspecifieke risico-inventarisaties uitgevoerd. De
gekozen benadering geeft een indicatie van mogelijke risico’s en biedt de
mogelijkheid snel zicht te krijgen op maatregelen en de uitvoering
daarvan.
Resultaten
Antea Group heeft voor elk scenario-onderdeel de vergelijking gemaakt
tussen emissiearme en gangbare stalvloersystemen. Samengevat zijn de
uitkomsten als volgt:
• Risicoscenario gasvorming. Onder de emissiearme stalvloer zullen
hogere concentraties mestgassen voorkomen. Omdat in bepaalde
zones in een stal open verbindingen in de emissiearme vloer aanwezig
zijn, kan dit op die plekken leiden tot een groter risico op blootstelling
aan gevaarlijke stoffen.
• Risicoscenario brand. Risicovolle activiteiten die leiden tot vonkvorming (menselijk handelen en elektrische apparatuur) kunnen even
frequent voorkomen bij emissiearme stalsystemen als bij gangbare
stalsystemen.
• Risicoscenario explosie. Mestgassen in de mestkelder van een
stalsysteem met een emissiearme vloer hopen zich meer op dan bij
5
6

Kamerstukken 29 383 en 28 973, nr. 345.
Hoewel de veiligheidskundige risico’s voor het dier waarschijnlijk deels gelijk zijn aan de
humane veiligheidskundige risico’s, zijn deze niet meegenomen in de opdracht voor het
onderzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 383, nr. 359

2

•

een gangbare vloer. Bij aanwezigheid van mestschuim kan het breken
van dit schuim – met name bij het mixen van mest – leiden tot hoge
piekconcentraties aan gassen, waardoor het explosierisico groter is.
Risicoscenario val- en slipgevaar. De veiligheidsrisico’s zijn in de
meeste gevallen identiek. Bij een emissiearme stalvloersysteem kan
val- of slipgevaar ontstaan door een opdrogende dunne laag mest en
doordat er minder groeven en spleten in de vloer zijn verwerkt.

De onderzoekers constateren verder dat het aspect veiligheid slechts
beperkt wordt meegenomen in het Actieplan Brandveilige Veestallen
2018–2022 (Bijlage bij Kamerstuk 28 286, nr. 988), de procedure voor
stalbeoordeling in het kader van de Regeling ammoniak en veehouderij
(Rav) en de vergunningverlening en dat in de praktijk nauwelijks gebruik
wordt gemaakt van de wettelijke handvatten die de Warenwet en
Arbeidsomstandighedenwetgeving bieden om veiligheidsrisico’s te
beheersen.
Bij het benoemen van mogelijke oplossingsrichtingen is de gehele keten
van ontwerpen van de emissiearme vloer tot en met gebruik ervan door
de melkveehouder onder de loep genomen. Hierbij is niet alleen gekeken
naar de oorzaken van de verschillen bij met name de risicoscenario’s
gasvorming en explosie, maar ook naar de mogelijke risico’s die voor
beide stalvloersystemen gelijk zijn. Maatregelen die volgens de onderzoekers op korte termijn kunnen worden genomen en kunnen leiden tot
een afname van bovengenoemde risico’s zijn:
• Het expliciet meenemen van het aspect veiligheid in de toekenningsprocedure voor de stalbeoordeling van de Rav.
• Het beter toepassen van de mogelijkheden die de Warenwet en
Arbeidsomstandighedenwetgeving biedt, zoals een toets op de
Risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) voor melkveestallen; het
aanvullen van bestaande Arbocatalogi en het frequenter en gerichter
uitvoeren van handhavings- en toezichthoudende taken door de
Inspectie SZW.
• Het opstellen van een landelijke communicatiestrategie, met als doel
het veiligheidsbewustzijn in de melkveehouderij te verhogen.
• Het ontwikkelen van sensoring-systemen zoals alarmering-systemen in
de melkveestallen.
• Het instellen van een landelijk incidentenregistratiesysteem.
De onderzoekers constateren ook dat er voor verschillende onderwerpen
nog nader onderzoek dient te worden gedaan, bijvoorbeeld naar de
omgang met schuimvorming, de mogelijke toepassing van kelderventilatie en de concentraties gevaarlijke stoffen in de mestput onder normale
en bijzondere omstandigheden.
Onderzoek «Keldermetingen methaan- en ammoniakconcentraties»
Vraagstelling
Naar aanleiding van het eerder beschreven incident in Markelo is door de
Minister van LNV aan CLM Onderzoek en Advies gevraagd een
verkennend onderzoek te doen naar de concentraties van ammoniak en
methaan in de kelder van melkveestallen met een emissiearme en een
gangbare stalvloer. Het onderzoek is een uitbreiding van de metingen die
sinds 2018 plaatsvinden naar stalconcentraties en -emissies van methaan
en ammoniak op 18 melkveebedrijven in Nederland in het kader van
klimaatonderzoek naar de mogelijkheden om de methaanemissie te
beperken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 383, nr. 359

3

Resultaten
De tussenrapportage van het onderzoek geeft een eerste indicatie van de
niveaus van gasconcentraties in kelders op melkveebedrijven. In het
onderzoek worden geen generieke uitspraken gedaan over verschillen
tussen bedrijven met een emissiearme vloer en bedrijven met een
gangbare roostervloer, omdat dat op basis van één bedrijf van elk type is
niet mogelijk is.
Op geen van beide bedrijven is een methaanconcentratie gemeten die
gevaar voor explosie oplevert. Wel zijn er onder beide vloeren grote
pieken gemeten, met name tijdens het mestmixen. Het is op basis van
deze gemeten waarden denkbaar dat er stallen zijn met plekken waar de
concentraties met name tijdens het mixen (kortdurend) kunnen oplopen
tot op of boven een niveau waarop een explosie kan ontstaan.
Met het juiste management op het bedrijf lijkt het mogelijk de grootste
risico’s aanzienlijk te reduceren. Daarom bevelen de onderzoekers aan om
een concreet stappenplan op te stellen om veehouders handvatten te
bieden om zowel schuimvorming op de mest, als het ontstaan van hoge
methaanconcentraties te voorkomen. De tussenrapportage bevat daartoe
een aantal aanbevelingen voor de veehouder. De definitieve rapportage
met de resultaten van de totale meetperiode wordt medio juni 2021
verwacht.
Beleidsreactie
Algemeen
De resultaten van beide onderzoeken maken duidelijk dat de opslag van
mest onder de roosters in melkveestallen een aantal veiligheidsrisico’s
met zich mee brengt en dat die risico’s onder specifieke omstandigheden
voor emissiearme vloersystemen groter kunnen zijn dan voor gangbare
vloersystemen.
In Nederland worden emissiearme vloeren toegepast bij ongeveer 20%
van het aantal dieren op melkveehouderijbedrijven met over het
algemeen modernere en grotere stallen. Het gaat daarbij om circa 20
verschillende systemen.
Hoewel de onderzoeken naar aanleiding van het ongewone ongeval niet
kunnen aangeven wat het risico is dat nieuwe incidenten zich zullen
voordoen, zijn de resultaten ervan voor de Minister van LNV, de Minister
van SZW en mij aanleiding om met betrokken partijen in overleg te gaan
en voor het najaar te komen tot een aanpak die kan zorgen voor zowel
emissiereductie als veiligheid op veehouderijbedrijven. Die aanpak bevat
maatregelen die kunnen worden genomen bij de ontwikkeling, implementatie en gebruik van emissiereducerende technieken in het algemeen, en
emissiearme vloersystemen in het bijzonder. Waar mogelijk zal bij die
aanpak aansluiting worden gezocht bij bestaande activiteiten voor
gezonde en een veilige werkomgeving van agrarische ondernemers en
hun medewerkers.
Ontwikkeling en implementatie van stalsystemen
Zoals eerder in antwoord op Kamervragen7 is aangegeven, wordt in de
huidige beoordeling voor de Rav niet standaard op veiligheidsaspecten

7

Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 686.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 383, nr. 359

4

getoetst. Alleen als de aanvraag hier volgens de deskundigen aanleiding
voor geeft, vindt er een toetsing plaats.
Op basis van de uitkomsten van de onderzoeken heb ik de Rijksdienst
voor Ondernemend Nederland (RVO), de uitvoerder van de stalbeoordeling, gevraagd de huidige aanvraagprocedure en beoordeling op korte
termijn aan te passen, zodat er standaard aandacht is voor veiligheid bij
techniekontwikkeling en de beoordeling.
Brandveiligheid is daarnaast een van de afwijzingsgronden en rangschikkingscriteria van de Subsidiemodules voor brongerichte verduurzaming
stal- en managementmaatregelen (Sbv) van de Minister van LNV: een
project komt niet in aanmerking voor subsidie indien het niveau van
brandveiligheid op een veehouderijlocatie zou verminderen en een project
heeft meer kans op een subsidie naarmate een innovatie meer bijdraagt
aan brandveiligheid op een veehouderijlocatie.
Aanvullend hierop werkt de Minister van LNV aan de invulling van een
recent door uw Kamer aangenomen motie van lid Futselaar8 over het
verbeteren van dierenwelzijn en brandveiligheid als harde voorwaarde om
in aanmerking te komen voor de Sbv. Over de uitvoering van deze motie
is uw Kamer op 5 februari jl. geïnformeerd door de Minister van LNV9.
Antea Group doet ook aanbevelingen voor een goede installatie van
emissiearme vloeren. Een goede installatie van systemen is op de eerste
plaats de verantwoordelijkheid van de installateur in samenspraak met de
fabrikant. Met name de fabrikanten beschikken over de informatie die
nodig is voor een goede installatie van emissiearme vloeren. Ik heb
Rijkswaterstaat/Infomil gevraagd om samen met de stalvloerfabrikanten
hiervoor een handleiding te schrijven. Daarnaast heb ik Infomil en RVO
gevraagd met de fabrikanten in gesprek te gaan over voorschriften voor
veiligheid bij de oplevering van nieuwe stallen en bij periodiek onderhoud
van emissiearme technieken, zodat deze voorschriften vanaf medio 2021
kunnen worden opgenomen in de technische beschrijvingen van
emissiearme systemen en toezicht en handhaving hierop mogelijk is door
Omgevingsdiensten.
Gebruik van stalsystemen
Antea Group en CLM Onderzoek en Advies doen verschillende aanbevelingen over het gebruik van stalsystemen. De Minister van LNV is in
overleg met de melkveesector om te inventariseren welke informatiebehoefte de sector heeft over bewustwording van risico’s en hoe daaraan
het beste invulling kan worden gegeven. De aanbevelingen van Antea
Group ten aanzien van de ontwikkeling van sensoring en waarschuwingssystemen, het bijhouden van een incidentenregister en nader onderzoek
worden meegenomen in dit overleg, net als de praktische aanbevelingen
voor de veehouder van CLM Onderzoek en Advies.
In de Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet) is bepaald dat werknemers
en zelfstandigen veilig en gezond moeten kunnen werken. Werkgevers en
werknemers zijn hier samen verantwoordelijk voor. Elke werkgever dient
een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) te maken die alle arbeidsrisico’s binnen het bedrijf in kaart brengt, waarna maatregelen getroffen
dienen te worden om deze risico’s weg te nemen of te beheersen.
Zelfstandigen hoeven geen RI&E op te stellen. Veel melkveehouders zijn
zelfstandigen en hebben geen systeemverplichtingen zoals het opstellen
8
9

Kamerstuk 28 286, nr. 1162.
Kamerstuk 29 383, nr. 357.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 383, nr. 359

5

van een RI&E. De Arbowet stelt ook eisen aan het gebruik van arbeidsmiddelen en in de Warenwet zijn de eisen opgenomen voor veilige en
gezonde arbeidsmiddelen.
Vanuit branches en het Ministerie van SZW worden bedrijven ondersteund bij het opstellen van een RI&E met RI&E-instrumenten en het
bepalen van de te nemen maatregelen via Arbocatalogi. Voor melkvee en
graasdieren is er reeds een Arbocatalogus. De Minister van SZW zal de
aanbeveling van Antea Group voor het beter toepassen van de mogelijkheden die de Warenwet en Arbowet biedt voor het veilig gebruik van
emissiearme technieken onder de aandacht brengen van betrokkenen,
zodat die de huidige Arbocatalogus hierop kunnen aanpassen.
Tot slot
De onderzoeken van Antea Group en CLM Onderzoek en Advies maken
duidelijk dat het gebruik van emissiearme vloersystemen een aantal
specifieke risico’s toevoegt aan de bestaande risico’s op veehouderijbedrijven.
Ik constateer dat alle betrokkenen het belang erkennen van het veilig
ontwikkelen, implementeren en gebruik van emissiearme technieken in de
veehouderij en bereid zijn hiervoor inspanningen te leveren. Vanuit dat
perspectief ben ik er van overtuigd dat met bovengenoemde aanpak de
benodigde stappen worden gezet voor veilig gebruik van emissiearme
techniek, en in het bijzonder van emissiearme vloersystemen.
De Minister van LNV, de Minister van SZW en ik zullen waar relevant
terugkomen op de resultaten van de acties die in deze brief zijn
opgenomen in brieven aan uw Kamer over stalbeoordeling, brandveiligheid en gezond en veilig werken.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
S. van Veldhoven-van der Meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 383, nr. 359

6