Van pioniersgeest tot
experimenteerdrift

BOUWEN
AAN HET
FLEVOPROFIEL

Van pioniersgeest tot experimenteerdrift

BOUWEN
AAN HET
FLEVOPROFIEL

INHOUDSOPGAVE

VOORWOORD

4

1. Flevoland in kaart

6

2. Cultuur in Flevoland: waar zetten we op in?

7

3. Het Verhaal van Flevoland

8

4. CultuurLAB

12

5. Cultuur voor iedereen

16

6. Proeftuinen

18

7. In dialoog met OCW

20

BIJLAGE: Flevoland geeft ruimte aan Land Art

22

FLEVO PRO FIEL – 3

VOORWOORD

‘Voor heel Flevoland
willen we een flinke
culturele sprong
voorwaarts maken’
V.l.n.r.: Michiel Rijsberman, Peter Schot, Hilde van Garderen

FLEVO PRO FIEL – 4

et plezier en trots presenteren wij het culturele profiel
van de provincie Flevoland: het Flevoprofiel. En dat in
het jaar waarin we vieren dat 100 jaar geleden het
startschot werd gegeven voor de uitvoering van de
Zuiderzeewet. De wet die ertoe leidde dat de Noordoostpolder en Oostelijk en Zuidelijk Flevoland zijn ontstaan. Nieuw land.
Nieuw land: met op de bodem oude scheepswrakken
en overblijfselen van de Swifterbantcultuur. Nieuw land
dat met zijn vruchtbare bodem voedsel leverde, waaraan Nederland
toentertijd grote behoefte had. Nieuw land met betaalbare woningen
met een tuin. Ook nu geeft Flevoland de komende jaren invulling aan de
groeiopgave die in het Rijk-regioprogramma Amsterdam – Almere –
Markermeer (RRAAM) is afgesproken. Daardoor hebben we ons
bestaansrecht als jongste provincie ruimschoots bewezen en zijn we
een bijzondere deelregio van de Metropoolregio Amsterdam (MRA).

MRA-verband
Binnen de MRA werken we al geruime tijd samen aan programma’s
op het gebied van Economie, Ruimte en Mobiliteit. We zijn blij dat de
Cultuurimpuls MRA waaraan wij samen met zes andere deelregio’s en
Amsterdam sinds 2013 werken, versneld geleid heeft tot het profiel
‘Meer dan de delen’, dat uitmondt in een MRA-programma op het gebied
van kunst, cultuur en erfgoed. De thema’s waarop we willen samenwerken in MRA-verband zijn uitwisseling van data, marketing en promotie,
bereikbaarheid en mobiliteit, broedplaatsen, erfgoed, cultuureducatie en
talentontwikkeling. Bij marketing en mobiliteit zetten we natuurlijk in op
voormalig eiland Schokland als Werelderfgoed-icoon voor toerisme en
recreatie. En onze bijzondere architectuur en unieke landschapskunstwerken vertellen het verhaal van het ontstaan van Flevoland. Met het
Fonds Verstedelijking Almere hebben Rijk, provincie en de gemeente
hun krachten gebundeld om Almere ook op cultureel gebied verder te
ontwikkelen. In het kader van het Cultuur Convenant stemmen de
overheden hun beleid waar mogelijk op elkaar af.

Twee sporen
Dit neemt niet weg dat er meer cultuur noodzakelijk is voor onze eigen
inwoners die met name bestaan uit jongeren, jonge gezinnen en een
snel toenemend aantal ouderen. Cultuur om te consumeren en om zelf
te produceren. Want de groei van de culturele infrastructuur heeft geen
gelijke tred gehouden met de groei van het aantal inwoners in Flevoland.
Dat geldt zowel voor de MRA-steden Almere en Lelystad als voor de vier
andere gemeenten in Flevoland: Noordoostpolder, Zeewolde, Dronten en
Urk. Voor heel Flevoland willen we daarom een flinke culturele sprong
voorwaarts maken. We hebben letterlijk ruimte, barsten van de ambities
en hebben groeipotentie: alle reden om naast ons MRA-deelregioprofiel
een eigen Flevolands cultuurprofiel te maken. We volgen dus bewust
twee sporen.
We ontwikkelen aanvullend op de steden om ons heen – Amsterdam,
Utrecht, Zwolle – een eigen culturele identiteit. Met het Flevoprofiel
willen we een aantal thema’s versneld uitwerken: ‘Het Verhaal van
Flevoland’, ‘CultuurLAB’ en ‘Cultuur voor iedereen’. Daarin investeren wij
natuurlijk zelf, maar wij vragen hiervoor ook nadrukkelijk de aandacht
van het ministerie van OCW.

Nu verder
De provincie, de Flevolandse culturele instellingen en gemeenten zijn
deze zomer het proces gestart om cultuur verder te stimuleren. Dit
Flevoprofiel is de eerste opbrengst; het fundament waarop we met
partners uit het onderwijs en bedrijfsleven verder bouwen aan cultuur
die zich onderscheidt, die voor iedereen toegankelijk is en waarin volop
ruimte is voor het experiment. Cultuur waardoor Flevoland nóg aantrekkelijker wordt. Voor eigen inwoners en bedrijven, voor de MRA, voor de
rest van Nederland en zélfs voor de rest van de wereld.
Michiel Rijsberman, gedeputeerde Flevoland
Hilde van Garderen, wethouder Almere
Peter Schot, wethouder Lelystad

FLEVO PRO FIEL – 5

1

Flevoland in kaart
Noordoostpolder

R

Almere

E

Urk

Dronten

E

Zeewolde

Lelystad

Flevoland

Zeewolde

Urk

Lelystad

Dronten

Almere

Noordoostpolder

L

M

Flevoland

S

E

Aantal inwoners

500

S

Enkhuizen

NOORD-HOLLAND

Emmeloord

IJ

Werkgelegenheid
x 1000

40

Marknesse

400

Noordoostpolder

Urk

300

30

er

te me

Ens

20

Zwar

200

R

Ketel meer

E

100

R

M

E

10

E

0

K
2010

2015

2017

1986

Dronten

R

2000

A

1986

2000

2010

2015

2017

2018

M

0

Jongeren tussen
12 - 18 jaar

Lelystad

Aantal woningen
350

130

Oostvaardersplassen

300

Biddinghuizen

110

200

100

70

Zeewolde
2000

2010

2015

GELDERLAND

2017

‘15

‘25

‘27

Bevolkingsprognose

Leeftijdsopbouw
1986

‘20

80

50

1986

‘12

90

Almere

100

0

= Nederland

120

250

150

Index 2012 = 100

500

2017
400

35

0 - 19

26
32

27

26

Cultuureducatie

Broedplaatsen/
Ateliers

15

45 - 64

29

Amateurkunst

6

65 - 79

300

15

14

10

10

9

7

6

200

Festivals

Theater- en
muziek podia

Bibliotheken

Musea en
Erfgoed

Expo en
Galeries

Theater- en
muziek productie

Filmhuizen en
Bioscopen

100

10
1

80 +

3

0

10

20

30

40

50

Deze kaart geeft een globaal beeld van de verschillende vormen van cultuur in Flevoland. Dit overzicht is een eerste inventarisatie en nog niet volledig. In volgende versies worden aanvullingen verwerkt.

infographic: Loek Weijts

40

43

20 - 44

0

2020

2030

2040

I
‘Flevoland wordt zo
nog meer dé regio
om te pionieren, te
experimenteren
en te participeren’

eder mens is uniek en ook onze regio blinkt dus uit
door eenheid in verscheidenheid. Maar als we
goed kijken, is er iets wat alle Flevolanders bindt.
Dat heeft alles te maken met onze ontstaansge­
schiedenis. Vanuit alle windhoeken kwamen pioniers
met een open geest naar Flevoland gewaaid. De
avonturiers. En die spirit is nog steeds voelbaar: een
enorme dadendrang (‘gewoon doen’) en een tikje
eigenzinnig. Dat verhaal van Flevoland vind je terug in
alle domeinen, dus ook in de kunst en cultuursector.
Deze sector is in Flevoland jong en in ontwikkeling,
waardoor de mogelijkheden talrijk zijn. Tel daarbij de
pioniersgeest van de Flevolander op en de toekomst
ziet er zonnig uit. Wat elders in het land lastig of zelfs
onmogelijk is – door jarenlange regelingen, ruimte­
gebrek of behoudzucht – is in Flevoland juist het
uitgangspunt: ‘Het onmogelijke mogelijk maken.’
De kracht van de regio ligt in de pioniersgeest, de
ambities en de niet aflatende dadendrang van de
inwoners en de cultuursector. Een provincie met een
prille geschiedenis en een onontgonnen toekomst
waarin alles mogelijk is, voor zich.

‘Tel daarbij de
pioniersgeest van
de Flevolander op
en de toekomst
ziet er zonnig uit’

We investeren de komende jaren met veel plezier in die
kracht. We laten zien waar deze vandaan komt, door
het VERHAAL VAN FLEVOLAND te blijven vertellen.
We benutten de kracht, door Flevoland als CULTUURLAB in te zetten. En we maken de kracht zichtbaar en
voelbaar, met en voor de inwoners van de regio en de
rest van de wereld: CULTUUR VOOR IEDEREEN.
Flevoland wordt zo nog meer dé regio om te pionieren,
te experimenteren en te participeren.

FLEVO PRO FIEL – 7

2
CULTUUR IN FLEVOLAND

2 CULTUUR IN FLEVOLAND:
Waar zetten we op in?

3 HET VERHAAL VAN FLEVOLAND

‘Juist in een regio als
Flevoland is er letterlijk
meer dan voldoende
ruimte voor nieuwe
landschapskunst’
FLEVO PRO FIEL – 8

Openluchtmuseum van architectuur
Flevoland is een kunstwerk op zich, een
gepland ‘Mondriaans’ landschap. Er zijn in
Flevoland twee polders: de Noordoostpolder
(Urk en Noordoostpolder) en de Flevopolder.
Die laatste bestaat uit twee delen: Oostelijk
Flevoland (Dronten en Lelystad) en Zuidelijk
Flevoland (Almere en Zeewolde). Elke polder
is in een bepaalde tijd vormgegeven en geeft
daardoor een beeld van de ideeën en technieken van die periode over landschapsinrichting,
stedenbouw en maatschappij. Zo is het
‘platte-daken-dorp’ Nagele een toonbeeld
van het ‘Nieuwe Bouwen’ uit de jaren vijftig.
En de Zuiderzeewijk in Lelystad is een mooi
voorbeeld van modernistische stedenbouw.
Uit dezelfde tijd dateren de verschillende
typen ‘Schokbetonschuren’ op boerenerven in
de Noordoostpolder. Dit geldt eveneens voor
de ontwikkelingen in de regio op het gebied
van architectuur.

UNIEKE ARCHITECTUUR
Stedenbouw en architectuur krijgen al vanaf
de inpoldering de kans om hier te floreren.
Grote en soms nog onbekende namen uit de
architectuurwereld kregen de kans om in
Flevoland hun creativiteit tentoon te spreiden.
Zo ontstonden Nagele in de Noordoostpolder,
de Meerpaal in Dronten en het Agora Theater
in Lelystad. Bouwwerken die oorspronkelijk
een tijdelijk karakter hadden, worden nu als
zo uniek beschouwd dat ze er nog steeds
staan. In het landelijke vraagstuk hoe om te
gaan met de architectuur uit de periode na
1965, neemt Flevoland een voortrekkersrol in
het experiment. Door het gesprek hierover te
voeren met inwoners, gebruikers en ontwikkelaars van de stad, worden de bouwwerken
als erfgoed aangemerkt en krijgen zij de titel
van monument. Niet van bovenaf opgelegd,
maar gedacht vanuit de behoeftes van de
stad.
Het ontworpen landschap en de bebouwing
ervan fungeren als een openluchtmuseum
van de stedenbouwkunde en de architectuur.
Tussen die rechte lijnen en de vernieuwende
bebouwing zijn in de open ruimtes door de
jaren heen zeven1 iconische landschapskunstwerken geplaatst van toonaangevende
(inter)nationale kunstenaars. Het eerste
stond al in Lelystad, nog voor Flevoland
officieel de twaalfde provincie werd.

LANDSCHAPSKUNSTWERKEN
Verschillende (inter)nationale kunstenaars
hebben de afgelopen decennia in Flevoland
landschapskunstwerken gerealiseerd. Als ode
aan 100 jaar Zuiderzeewet is in augustus
2018 in de gemeente Dronten de eerste paal
geslagen voor het volgende landschapskunstwerk. Het kunstwerk met de titel ‘Riff,
PD#18245’ toont de ontginning en kunst­
matigheid van de polder en wordt daarmee
een blijvende herinnering aan de ontstaansgeschiedenis. In september 2018 is in het
Waterloopbos in Marknesse het kunstwerk
‘Deltawerk //’ onthuld.
WERELDERFGOED SCHOKLAND
Midden in de Noordoostpolder ligt het voormalige eiland Schokland, een unieke combinatie van cultuurhistorie en natuur. Er zijn
sporen gevonden van menselijke bewoning
tot meer dan tienduizend jaar terug. Het is
een plek tussen land en water, die rijk is aan
archeologische bodemschatten.
UNESCO besloot in 1995 om Schokland en
omgeving de status van werelderfgoed te
geven. Het Werelderfgoed Schokland vormt
het bewijs dat vanaf de prehistorie tot aan de
drooglegging van de Noordoostpolder mensen op Schokland hebben gewoond. Aan het
landschap en de gebouwde monumenten
zoals de historische kerk en de lichtwachterswoning is nog goed te zien dat Schokland een
eiland is geweest. Het archeologisch bodemarchief toont bodemschatten waarvan een
deel nog volledig intact is. Schokland staat
symbool voor het leven van de Nederlanders
met en de strijd tegen het water.

Naast deze nieuwe aspecten van de regio is
ook ouder erfgoed goed vertegenwoordigd;
op de bodem van het Nieuwe land liggen
bijzondere schatten van de periode van voor
de inpoldering. Uit de tijd van de Zuiderzee
zijn de scheepswrakken, de voormalige (werk)
eilanden, waterbouwkundige installaties en
verdronken dorpen bewaard gebleven. Het
zijn de Rembrandts van Flevoland!
Op Urk is de visserijgeschiedenis nog volop
voelbaar, en Batavialand in Lelystad toont
het belang van de Zuiderzee als verkeersknooppunt in de voorbije eeuwen. Nog dieper
onder de grond liggen de restanten van de
Swifterbantcultuur en andere prehistorische
bewoningsresten.

‘Op de bodem
liggen bijzondere
schatten, zoals
scheeps­wrakken’

1 Het achtste landschapskunstwerk wordt momenteel gerealiseerd in de gemeente Dronten in het kader van 100 jaar Zuiderzeewet.
FLEVO PRO FIEL – 9

3
HET VERHAAL VAN FLEVOLAND

H

et ontworpen landschap is ken­
merkend voor Flevoland en geeft
het haar eigen unieke karakter.
Gelegen op de voormalige zee­
bodem, meters onder de zeespiegel en
beschermd door kilometerslange dijken.
Flevoland wil die eigenheid behouden en
haar eigen verhaal (blijven) vertellen. Een
verhaal dat de Flevolanders in al hun ver­
scheidenheid verbindt, hun individuele en
collectieve identiteit verder ontwikkelt en
dat vooral inspireert.

3

HET VERHAAL VAN FLEVOLAND

‘Het Verhaal van Flevoland’
is geen statisch gegeven’
FLEVO PRO FIEL – 10

De komende periode zetten we extra in op twee
van bovenstaande ‘parels’: Erfgoed en Land Art.

Op het gebied van erfgoed belichten we alle
aspecten die bijdragen aan ‘Het Verhaal van
Flevoland’. Samen met partners en inwoners
bouwen we dit thema verder uit. Het is een
van de speerpunten zowel binnen als buiten
onze provincie en we gebruiken het als impuls
voor onder meer educatie, recreatie, toerisme
en marketing. ‘Het Verhaal van Flevoland’ is
daarbij geen statisch gegeven; het ontwikkelt
zich dagelijks en breidt zich verder uit.
URK: OUDSTE STUKJE FLEVOLAND
Flevoland wordt vaak Nieuw land genoemd.
Toch is er ook een stukje dat al heel oud is:
het voormalig eiland Urk. Ruim duizend
jaar geleden werd er al over geschreven. Uit
bodemonderzoek van de Zuiderzee en historische gegevens blijkt dat het water bij Urk toen
zoet moet zijn geweest. Urk wordt in 966 voor
het eerst in oorkonden vermeld als ‘een eiland
in het Almare’ en hoorde bij de gouw Salland.
Als op 28 mei 1932 de Afsluitdijk gesloten
wordt, houdt de Zuiderzee op te bestaan. In
1936 start de voorbereiding van het droogleggen van de Noordoostpolder in het IJsselmeer.
Het dijkvak tussen Urk en Lemmer wordt in
oktober 1939 gesloten. Urk is niet langer een
eiland. Het Urker dialect vormt in figuurlijke zin
een eiland: het wordt alleen op Urk gesproken
en is nauwelijks verwant aan andere dialecten.
Een verklaring daarvoor is het isolement
waarin de bewoners leefden.

‘Het landschap geeft
Flevoland haar unieke karakter’

Broedplaats Land Art
Juist in een regio als Flevoland is er letterlijk
meer dan voldoende ruimte voor nieuwe
landschapskunst. Dat blijkt ook uit het feit dat
landschapskunst in Nederland met name in
Flevoland is gesitueerd. Dit geeft ons een
belangrijke positie en sleutelrol in de verdere
ontwikkeling van de nationale landschapskunst. Ook de Raad voor Cultuur benoemt in
zijn verkenning over de toekomst van het
cultuurbeleid de buitengewone kwaliteit en
aantrekkingskracht van de landschapskunst
in Flevoland.2 Wij willen deze voortrekkersrol
verder ontwikkelen en uitbreiden. Daarom
bieden wij ruimte aan makers op het gebied
van landschapskunst. Dit kunnen zowel de
creatieve geesten achter het kunstwerk zijn,
als de ambachtsmensen die het werk uitvoeren of onderhouden en beheren. Flevoland
wordt zo een broedplaats voor nieuw talent
op het gebied van landschapskunst.

WAAR ZETTEN WE OP IN?
• We ontwikkelen een langetermijnvisie
Erfgoed. Daarin zetten we in op het beschermen, verrijken en uitdragen van onze
cultuurhistorische waarden. Daarnaast
komt er een uitvoeringsprogramma voor het
cultureel erfgoed van Flevoland. Erfgoed is
samen met landschap en gebiedsbranding
onderdeel van ‘Het Verhaal van Flevoland’.
• De provincie draagt bij aan de ontwikkeling
van Batavialand. Hierdoor groeit de bekendheid van de Flevolandse geschiedenis en
daarmee het draagvlak voor het behoud en
de versterking van het Flevolandse culturele
erfgoed.

• Naast promotie van Flevoland als ‘Nieuw
land op de zeebodem’ willen we dat bezoekers dit verhaal echt ervaren. Om het unieke
en onderscheidende karakter van Flevoland
beter te laten beleven, ontwikkelen we zelf
toeristisch-recreatieve producten die daar
gevoel aan geven.
• Samen met Land Art Flevoland onderzoeken
we de mogelijkheid voor een nieuw landschapskunstwerk in het Weerwater bij de
Floriade 2022 in Almere.
• In MRA-verband ontwikkelen we de
marketing voor toeristen, MRA-bewoners
en bezoekers van de Flevolandse monumenten zoals Schokland, Batavialand, het
Werkeiland Lelystad-Haven, de architectuur
en de Land Art.

2 ‘Cultuur voor stad, land en regio, de rol van stedelijke regio’s in het cultuurbestel’, Raad voor Cultuur, november 2017
FLEVO PRO FIEL – 11

HET VERHAAL VAN FLEVOLAND

Erfgoed

3

DE CULTURELE HAVEN
In ‘De Culturele Haven’, de doorlopende
cultuurleerlijn van Flevolandse bodem, leren
basisschoolleerlingen over de unieke geschiedenis van het gebied waarin ze wonen in
relatie tot zichzelf en kunst van nu. Het erfgoed en de culturele omgeving van Flevoland
vormen samen met de drie kunstdisciplines
muziek, theater en beeldende kunst de inhoud. Onlangs is op een aantal vmbo-scholen
succesvol een leerlijn waarin leerlingen op
een creatieve manier kennismaken met
cultuur en de Flevolandse cultuurhistorie,
ontwikkeld en uitgevoerd.

4 FLEVOLAND ALS CULTUURLAB

‘Cultuur ontstaat waar de
overheid niet kijkt; zij is
vooral nodig om te
faciliteren en te stimuleren’
FLEVO PRO FIEL – 12

Living lab
Flevoland is één groot levend lab. Experimenteren, vallen,
opstaan en fouten durven maken.
Cultuur ontstaat waar de overheid niet kijkt; zij is vooral nodig
om te faciliteren en te stimuleren. Het eigenaarschap ligt bij de
inwoners, de kunstenaars en makers.
XL DE ATELIERS
XL De Ateliers in Dronten zet zich al twaalf jaar in voor het
stimuleren en versterken van het culturele klimaat van
het platteland. XL De Ateliers is de paraplu waaronder
kunstenaars, creatieven, particulieren, bedrijven en andere
organisaties samenwerken. XL verbindt cultuur en economie.
En de formule werkt:
• XL De Ateliers verzorgt de productie en programmering van
externe festivals, open dagen, bedrijfsevents en personeelsfeesten.
• Samen met aangesloten en/of externe kunstenaars
realiseert XL De Ateliers in opdracht van particulieren,
bedrijven en overheden beeldende kunstprojecten.
• Voor meerdere partijen verzorgt XL De Ateliers de huisstijl,
reclamecampagnes, ontwerp drukwerk en online marketing.
• De bij XL De Ateliers aangesloten professionals bieden
management- en personeelstrainingen voor bedrijven en
overheden.

Langetermijn
Om het experiment uiteindelijk vorm te geven, moeten we
groots en in langetermijnprojecten denken. Daarvoor willen
we allianties sluiten met bedrijven en andere domeinen zoals

technologie, zorg, wetenschap en landbouw, maar ook met
universiteiten en kunstopleidingen.
We willen jonge professionele makers met Flevolandse roots
ruimte geven om te groeien. Door het ontbreken van kunst­
vakopleidingen en een dekkende infrastructuur van vooropleidingen is het in Flevoland nog niet zo makkelijk om als je talent hebt, de ontwikkeling van dat talent verder door te zetten.
We stimuleren daarom de samenwerking met (internationale)
kunstenaars die in Flevoland de mogelijkheid en ruimte krijgen
om volop te experimenteren in een werkplaats/productiehuis.
Niet alleen in de bestaande kunstdisciplines, juist ook in
nieuwe vormen van kunst en interessante cross-overs.

‘We willen jonge
professionele makers met
Flevolandse roots ruimte
geven om te groeien’

Creatieve speelplaats
In het algemeen bereikt het huidige culturele aanbod een
deel van de bevolking nog te weinig. Dit betekent echter niet
dat er bij deze groep geen interesse is voor kunst en cultuur.
Integendeel, veel van deze mensen zijn heel actief op cultureel
gebied. Het is daarom noodzakelijk het huidige aanbod kritisch
onder de loep te nemen, evenals de uitgangspunten voor
subsidiering.
Door minder in te kaderen kan er mogelijk een nieuwe vorm
van kwaliteit ontstaan. Flevoland wil hierin het voortouw
nemen. Juist de relatief jonge, nieuwe en diverse bevolking in
onze regio kan uitstekend bijdragen aan de ontwikkeling van
nieuw aanbod.
Door voorselectie in disciplines of genres af te schaffen, en
door een open uitvraag te houden, krijgen nieuwe kunstvormen de ruimte. Flevoland wordt zo een creatieve speelplaats
voor cultuur, die als voorbeeld voor de rest van het land kan
dienen.
KAF ACADEMIE EN KAFTIVAL
KAF experimenteert met nieuwe vormen van programmering
en cultuurbeleving. Tijdens het jaarlijkse KAFtival kan iedere
Flevolandse jongere een programmavoorstel indienen. In
overleg met de KAF-professionals wordt het voorstel uit­
gewerkt en geproduceerd. Door het jaar heen krijgen jonge
Almeerders onder begeleiding van inspirerende professionals
krijgen de kans om hun talenten op een verrassende en
inspirerende wijze te ontwikkelen. KAF kadert niet, maar biedt
de jongeren een open platform. Centrum Amateurkunst Flevoland (CAF) heeft speciale aandacht voor talentontwikkeling en
vernieuwing met de programmalijnen ‘het Talent van Flevoland’ en ‘Vernieuwing amateurkunst/Passie in de polder’.
Meer informatie?
www.centrumamateurkunstflevoland.nl

FLEVO PRO FIEL – 13

4
FLEVOLAND ALS CULTUURLAB

I

n Flevoland is letterlijk en figuurlijk een zee aan ruimte.
Almere heeft dit als stad verankerd in haar culturele
profiel van een eigenzinnig ‘continu laboratorium’ dat
complementair is aan de oude cultuursteden Amsterdam,
Utrecht en Zwolle. Ook elders in de provincie is er volop
ruimte voor experiment en innovatie.

4

FLEVOLAND ALS CULTUURLAB

‘Zoals er is gepionierd in de
ontwikkeling van het land,
pionieren wij in de
ontwikkeling van cultuur’
FLEVO PRO FIEL – 14

Investering
Cultuurfonds Almere introduceerde de afgelopen vier jaar een
nieuwe vorm van cultuurfinanciering.
Geen subsidie, maar een investering; waarbij de cultuur­
makelaar en de cultuurscouts partners zijn van de sector en
‘coaching in cultureel ondernemerschap’ verzorgen. Door
deze open benadering liggen er geen drempels voor nieuwe
initiatieven en kunstvormen. Dat heeft de afgelopen jaren
geresulteerd in nieuwe cultuuruitingen en andere vormen
van programmering.
In de komende periode willen we onderzoeken hoe we de werking van Cultuurfonds Almere kunnen uitbreiden naar de hele
provincie. Hierbij zien we een koppeling met het Economisch
Programma van de provincie, dat cultuurondernemers met
groeiambities én een goed businessplan ondersteuning en
faciliteiten biedt op het gebied van netwerken, financiering en
internationalisering.

Pionieren in cultuur
Zoals er is gepionierd in de ontwikkeling van het land, pionieren
wij in de ontwikkeling van cultuur. Daarvoor geven wij de ruimte, maar spant de overheid zich aan de voorkant in om flexibel
te zijn in voorwaarden, vergunningen en handhaving. We onderzoeken de mogelijkheid van free zones waarin bewoners
medeparticipant zijn in een creatief proces.

STRANDLAB ALMERE
Bureau Linkeroever werkt met het project StrandLAB aan de
ontwikkeling van een creatieve broedplaats. De cultureelrecreatieve initiatieven dragen bij aan het culturele profiel van
de stad Almere als continu laboratorium. De projecten worden
samen met bewoners van Almere Poort, stakeholders en
initiatiefnemers ontwikkeld. Almere Poort wordt de plek
waar ‘experiment’ ‘vernieuwing’ en ‘verrassing’ de identiteit
illustreren. De vestiging van theatergezelschap Vis à Vis achter
de dijk aan het Almeerderstrand is een eerste stap.
In de komende jaren volgen:
• Post-masterclasses Summerschool in samenwerking met
het Sandberg Instituut;
• Een open ontwikkelgebied/productiehuis voor grootschalig
locatietheater;
• Ruimte voor verbinding kunst en natuur/kunst en techniek;
• Bijzondere tijdelijke bouwwerken en overnachtingsplekken;
• Een programma over kunst- en natuurbeleving met en voor
Almeerders met de nadruk op water, wind en zand.

Museum voor multimediale kunst
We zien veel potentie in de ontwikkeling van kunst en experiment. Behalve dat dat een plek krijgt in ons beleid, willen we
hier ook het publiek deelgenoot van maken. Daarom zijn er de
afgelopen periode ambitieuze plannen ontwikkeld voor een
museale instelling die zich richt op actuele en multimediale
kunst. Met werk van kunstenaars die zich niet beperken tot
één medium, maar die cross-mediaal werken. Waarbij licht,
muziek, video, theater en performance moeiteloos worden
gecombineerd. Vaak is deze kunst niet alleen figuurlijk, maar
ook letterlijk groots, waardoor de presentatieplekken in het
land beperkt zijn. De provincie Flevoland, en in het bijzonder
Almere, heeft de ruimte én ambitie om een grootschalig
museum te ontwikkelen die dit soort kunst toont. Kunst die is
gericht op het ervaren, voelen en beleven. Kunst die pioniert en
experimenteert. Kortom, kunst die past bij Flevoland.

4
FLEVOLAND ALS CULTUURLAB

‘Door voorselectie in
disciplines of genres af te
schaffen krijgen nieuwe
kunstvormen de ruimte’

WAAR ZETTEN WE OP IN?
• We ontwikkelen de aanpak van KAF Almere met de KAF
Academie en het KAFtival door tot open platform voor een
nieuwe generatie en nieuwe kunstvormen.
• We passen het subsidie-instrumentarium aan waardoor er
ruimte ontstaat voor nieuwe initiatieven. De werkwijze van
Cultuurfonds Almere dient als voorbeeld.
• Een grootschalig museale voorziening die zich richt op
actuele en cross-mediale kunst.

‘De provincie Flevoland heeft
de ruimte én ambitie om een
grootschalig museum voor
actuele en multimediale kunst
te ontwikkelen’
FLEVO PRO FIEL – 15

5 CULTUUR VOOR IEDEREEN

‘Op het gebied van cultuur­educatie
worden bijna alle leerlingen in het
primair onderwijs bereikt’

N

iet alleen ruimtelijk en bestuurlijk, ook demogra­
fisch is Flevoland een jonge provincie. Het aantal
jongeren onder de negentien jaar ligt in Flevoland
ruim boven het landelijk gemiddelde. En net als de
provincie zelf, zijn deze jongeren en hun identiteit volop in
ontwikkeling.
Tegelijkertijd staat de provincie (voor het eerst) aan de vooravond van een vergrijzingsgolf. Hierdoor komt er een omvangrijke groep inwoners die na een werkzaam leven opnieuw
invulling moeten geven aan hun dagelijks bestaan. Voor beide
groepen reikt cultuur in brede zin relevante handvatten aan.
FLEVOVERHAAL
Als onderdeel van de omgevingsvisie ontwikkelen we een
aanpak voor het benutten van de verhalen van de Flevolanders zelf. Hiermee blijven we nieuwe hoofdstukken toevoegen
aan het ‘Verhaal van Flevoland’. Zo hebben dertig vrijwilligers
uit Biddinghuizen – variërend van historici, tekenaars en
borduursters tot het bestuur en technici – veertien jaar lang
gewerkt aan de voltooiing van ‘de Flevowand’: een borduurwerk van 60 meter bij 50 cm. Het toont de geschiedenis van
de polders van de ijstijd tot nu.
Meer informatie? www.flevoverhaal.nl

Culturele humuslaag
Cultuureducatie draagt bij aan de identiteitsvorming van
jongeren. De culturele en creatieve ontwikkeling van jongeren
wordt door cultuureducatie gestimuleerd en gefaciliteerd en
draagt bij aan het historisch besef. Daarnaast geeft cultuur­
educatie een eerste vorm aan creatieve vaardigheden die
steeds belangrijker worden in een meer en meer gedigitaliseerde wereld.
Flevoland heeft een lange traditie van cultuureducatie. In
nauwe samenwerking met de scholen wordt in elke gemeente
de cultuureducatie vormgegeven. Er worden spannende
educatieprogramma’s ontwikkeld, en na- en bijscholingen en

FLEVO PRO FIEL – 16

BONTEHOND
Het jeugdtheatergezelschap BonteHond is een instelling
die een grote rol speelt als voorziening voor jeugdtheater,
cultuureducatie en talentontwikkeling. BonteHond levert
uitgebreide educatiepakketten bij schoolvoorstellingen en is
regisseur van het programma ‘Kunst Is Dichterbij Dan je
Denkt’ (KIDD). Als initiatiefnemer en uitvoerder van drie doorlopende leerlijnen in het primair onderwijs en het vmbo kan
BonteHond bogen op lange samenwerkingsverbanden met
het onderwijs. Talentontwikkeling is een vast onderdeel van
het programma van BonteHond, dat in 2005 begon als
productiehuis. Er wordt regelmatig gewerkt met jonge makers
en acteurs en worden talenten in huis begeleid via de regeling
Nieuwe Makers van het Fonds Podiumkunsten.
Verder heeft BonteHond een bijzondere vorm van publieksparticipatie ontwikkeld: theaterprojecten op locatie, gemaakt
op basis van lokale verhalen en vraagstukken. Hiermee bereikt
het nieuw Flevolands publiek.

Verankering
Scholen, cultuuraanbieders en intermediairs werken gezamenlijk aan één doel: de verankering van kwalitatief hoogwaardig cultuuronderwijs in Flevoland. Om deze verankering
te garanderen is het noodzakelijk dat Flevoland een voor­
ziening in de landelijke basisinfrastructuur krijgt op het gebied
van jeugdtheater, cultuureducatie en talentontwikkeling.
Gezien de korte geschiedenis van Flevoland is een extra

investering in de culturele humuslaag van belang. Theater­
publiek is in onze relatief jonge en kinderrijke regio geen
vanzelf­sprekendheid. De financiering vanuit de basis­
infrastructuur garandeert een langjarig perspectief, waardoor
structureel kan worden geprogrammeerd. Zo kan er duurzaam
worden gewerkt aan publieksopbouw en -bereik in de regio.
Daarnaast maakt een landelijke voorziening onderdeel uit van
een groter landelijk en internationaal opererend netwerk
waardoor de kwaliteit én het bereik worden vergroot. Kort
gezegd, een voorziening in de basisinfrastructuur geeft
Flevoland de mogelijkheid een kwaliteitsslag te maken en
deze kwaliteit te borgen.

‘Het is noodzakelijk dat Flevoland
een voorziening in de landelijke
basisinfrastructuur krijgt op het
gebied van jeugdtheater, cultuur­
educatie en talentontwikkeling’
Maatschappelijke vraagstukken
Cultuureducatie draagt bij aan het cultureel burgerschap van
inwoners; daarnaast is burgerparticipatie van groot belang om
een jonge regio samen verder vorm te geven. Ook hiervoor is
in Flevoland de ruimte, omdat er nog geen grote historisch
gegroeide culturele infrastructuur is. Dat kun je zien als
beperking, het biedt ook kansen: er is meer ruimte voor nieuw
initiatief. Daarbij staan wat ons betreft de volgende vragen
centraal: wat wil de bewoner, wat is er nodig en hoe kunnen
wij daarin ondersteunen en faciliteren?
Hierbij gaat het niet alleen om de culturele component.
Cultuur draagt bij aan oplossingen voor maatschappelijke

vraagstukken, bijvoorbeeld op het gebied van eenzaamheid en
ouderenparticipatie. Voorbeelden daarvan zijn de Age Friendly
Cultural City-projecten in Lelystad, zoals de theatervoorstelling ‘Jong & Oud, Vader en Moeder’. Een unieke samenwerking
van woonzorg Flevoland en centrum voor Kunst en Cultuur De
Kubus. We vinden het belangrijk de verbinding tussen culturele
en maatschappelijke organisaties te faciliteren, aan te jagen
en te versterken.
PUBLIEKSPARTICIPATIE
In Flevoland hebben we veel ervaring met het bereiken van
een divers en breed publiek. Cultureel centrum Corrosia in
Almere geldt als landelijke koploper op het gebied van publieksparticipatie. In ‘Club Corrosia’ leren bewoners het hele
kunstbedrijf kennen. Het publiek neemt in samenwerking met
professionele kunstenaars deel aan programma’s als ‘Zelf
Programmeren’, ‘Zelf Promoten’ en ‘Zelf maken’.
In 2018 werd in het Zilverpark in Lelystad een muziektheaterproductie opgevoerd: Zilte Zee, Zoete Dromen. Van de visie
van Cornelis Lely tot de huidige culturele diversiteit van de
stad: dit alles werd theatraal verbeeld door bekende en onbekende talenten, uit alle lagen van de bevolking.

WAAR ZETTEN WE OP IN?
• Voor Flevoland is het van cruciaal belang om een voorziening
voor jeugdtheater, cultuureducatie en talentontwikkeling in
de nieuwe basisinfrastructuur te krijgen.
• We ontwikkelen onze succesvolle aanpak rondom kunst op
het vmbo door, waarbij we steeds op zoek zijn naar nieuwe
vormen van educatie. Co-creatie is een vorm die bij uitstek
past in het vmbo-onderwijs.
• Slimme coalities tussen maatschappelijke en culturele
organisaties dragen actief bij aan age (of inclusive) friendly
cultural communities; we bouwen voort op de goede
ervaringen en stimuleren en faciliteren samenwerking
tussen verschillende partijen op dit gebied.

FLEVO PRO FIEL – 17

5
CULTUUR VOOR IEDEREEN

netwerkbijeenkomsten georganiseerd. Hiermee worden bijna
alle leerlingen in het po bereikt. Expertisecentrum Cultuur­
educatie Flevoland (FleCk) is de provinciale instelling voor
cultuureducatie. Zij stimuleert het cultuuronderwijs door het
aanbieden van scholing, het faciliteren van uitwisseling en het
ontwikkelen en verspreiden van innovatieve projecten.
Jeugdtheatergezelschap BonteHond heeft samen met Fleck,
De Kubus, Batavialand en Land Art Flevoland het CMKprogramma ‘De Culturele haven’ ontwikkeld; met doorlopende
leerlijnen in het onderwijs.

6 PROEFTUINEN
Hoe vertalen we al die mooie ambities nu naar concrete plannen? Waar zetten we op in?
Daarvoor gaan we aan de slag met drie bijzondere proeftuinen, die de huidige ontwikkelingen verbinden met de ontwikkelingen van de toekomst. Proeftuinen over Erfgoed
en Land Art (Het Verhaal van Flevoland), experiment en nieuwe vormen van cultuur
(CultuurLAB) en cultuureducatie en jeugdtheater (Cultuur voor iedereen).

HET VERHAAL VAN FLEVOLAND
Proeftuin Land Art
Een van de unieke kenmerken van Flevoland is de aanwezigheid van een groot aantal landschapskunstwerken. Land Art
is een relatief jonge kunststroming en is ontstaan in de jaren
’60 van de 20e eeuw. De natuur dient als inspiratie én als
materiaal voor deze kunstvorm. De aanwezigheid van natuur
en ruimte zijn een voorwaarde voor deze kunstvorm; twee
kenmerken die in Flevoland overvloedig aanwezig zijn. We
willen de Land Art-kunstwerken meer dan ooit onderdeel
laten uitmaken van de identiteit van Flevoland en dit verder
uit­bouwen.

Kunstvak- en mbo-opleidingen
In het kader van het onderzoek naar het tiende landschapskunstwerk gaan wij gesprekken aan met kunstacademies in
Nederland. We bieden studenten de mogelijkheid om ervaring
op te doen bij de ontwikkeling van Land Art. Door bijvoorbeeld
mee te lopen met de kunstenaar, door een gezamenlijk voorstel in te dienen voor een nieuw kunstwerk, of door de landschapskunstwerken als locatie of inspiratie te nemen voor
nieuwe kunstmanifestaties. Experimenteren op het gebied
van Land Art kan in Flevoland!
Maar niet alleen studenten van kunstvakopleidingen kunnen
een bijdrage leveren en ervaring opdoen. Ook het mbo willen
we betrekken bij de ontwikkeling, het onderhoud en het
beheer van de kunstwerken. We gaan in gesprek met de
regionale mbo-opleidingen over het opdoen van (technische)
praktijkervaring bij het maken, promoten en onderhouden van
landschapskunstwerken.

Wat leveren we op?
De komende twee jaar werken we toe naar de ontwikkeling
van een tiende landschapskunstwerk, waarbij studenten van
het kunstvakonderwijs nauw betrokken worden. Studenten én
publiek worden betrokken bij de ontwikkeling van het nieuwe

FLEVO PRO FIEL – 18

Partners
Landelijke kunstvakopleidingen, regionale mbo-opleidingen,
Land Art Flevoland.

ter)projecten voor de leerlijnen cultuureducatie in het vmbo.
• Een drietal overdraagbare projecten waarin kwalitatief
hoogwaardige cultuureducatie samen met de school wordt
ontwikkeld.
• Vanzelfsprekend delen we onze kennis en ervaringen met
geïnteresseerden uit heel Nederland, door middel van
publicaties, online magazines, filmpjes, podcasts etc..

Partners

CULTUUR VOOR IEDEREEN

FleCk, BonteHond en vmbo-scholen.

Proeftuin kunst op het vmbo

KIDD+

Flevoland is bij uitstek de plek voor een proeftuin rondom
kunst op het vmbo. Ongeveer de helft van de middelbare
scholieren in Flevoland zit op het vmbo. Als jonge provincie
met nauwelijks hbo-opleidingen of universiteiten vormen zij
een belangrijke groep jongeren in Flevoland die hier vaak blijven wonen en werken na hun middelbareschooltijd. In deze
proeftuin gaan vmbo-scholen, Fleck en jeugdtheatergezelschap BonteHond samen aan de slag door middel van cocreatie. Doel? Nieuwe vormen van educatie ontwikkelen. We
willen een programma maken waarmee andere scholen en
kunstinstellingen in de provincie of zelfs in de rest van het land
aan de slag kunnen; op hun eigen school, met de professionele
kunstinstellingen uit hun eigen omgeving.

BonteHond is het enige professionele jeugdtheatergezelschap
in Flevoland en is altijd op zoek naar nieuwe wegen om kinderen en jongeren te inspireren met kunst. Zo is BonteHond
penvoerder van CMK Almere en heeft in samenwerking met
partners drie leerlijnen ontwikkeld waaronder KIDD+ speciaal
voor het vmbo. In deze methode wordt samen met de scholen
een methodiek ontwikkeld waarbij de kunst uit de omgeving
centraal staat. Op dit moment doet 30% van de scholen in
Almere mee met KIDD.
www.bontehond.net/kidd

Krachten bundelen
In de ‘Proeftuin vmbo’ bundelen FleCk, BonteHond en de deelnemende scholen hun krachten om zo een aantal kwalitatief
hoogwaardige cultuureducatieproducten te ontwikkelen.
Theater is daarbij het uitgangspunt. Aan deze proeftuin nemen
scholen deel die met elkaar de diversiteit vertegenwoordigen
die Flevoland rijk is: stad-platteland, wit-zwart, veel cultuur­
educatie op school-weinig cultuureducatie op school.
  

Wat leveren we op?

• Een toolkit om in co-creatie te werken met leerlingen,
docenten, schoolleiders en de culturele omgeving aan (thea-

FleCk ondersteunt de cultuureducatie in Flevoland door middel
van professionaliseringstrajecten, kennisdeling en innovatie,
onder andere als penvoerder van De Culturele Haven (CMK
Flevoland). Sinds 2017 ontwikkelt FleCk een cultuurleerlijn
voor het vmbo, in de vorm van een ontwerptraject (service
design) waarbij leerlingen, docenten en schoolleiders met hun
culturele omgeving bouwen aan nieuwe vormen van cultuur­
educatie. Een derde van alle Flevolandse vmbo-scholen
participeert inmiddels in dit traject.

‘Experimenteren op het gebied
van Land Art kan in Flevoland!’

6

CULTUURLAB
Museum voor multimediakunst
Momenteel smeden de provincie en de gemeente Almere
plannen voor een grootschalige museale voorziening op het
gebied van actuele en multimediale kunst. Het voornemen is
om vanaf januari 2019 een organisatie op te tuigen die een
start maakt met de programmering, het zoeken van partners,
fundraising en de daadwerkelijke bouw van het museum.

Experimenteren
In de aanloop naar het nieuwe museum wordt de komende
jaren geëxperimenteerd met het tentoonstellen van dit soort
experimentele kunst. Nog niet in het gebouw, dit laat uiteraard
nog even op zich wachten, maar tijdelijke ruimte genoeg in
Flevoland! Zo realiseren we in en om het Lumièrepark in
Almere kortstondige kunstprojecten. Ook andere locaties zoals KAF of het voormalig Popcentrum kunnen een podium zijn
voor programmeringsexperimenten die richting geven aan de
ambities van het toekomstige museum.

Wat leveren we op?
• Aansprekende exposities van lokale, regionale, nationale en
internationale kunstenaars op het gebied van actuele en
multimediale kunst. Kunstenaars uit de regio die werkzaam
zijn op dit gebied worden hier actief bij betrokken.
• We streven naar twee grootschalige kunstinstallaties per
jaar, waarvan één in de buitenlucht en één in een overdekte
locatie. De proeftuin heeft een looptijd van twee jaar en
wordt grondig geëvalueerd voor de toekomstige programmering van het nieuw op te richten museum.

Partners
De provincie en de gemeente Almere zijn de trekker en
initiator van deze proeftuin. In januari 2019 wordt een
kwartiermaker aangesteld. Samenwerkingspartners zijn
onder andere: Lumièrepark, Nieuwe Bibliotheek, Windesheim,
Centrumpartners en KAF.

FLEVO PRO FIEL – 19

PROEFTUINEN

kunstwerk. In het kader hiervan organiseren we in 2019 een
groot evenement omtrent Land Art, waarbij de al bestaande
kunstwerken in het zonnetje worden gezet en de ontwikkeling
van het nieuwe kunstwerk actief kan worden gevolgd.

7 IN DIALOOG MET OCW
‘We zoeken nadrukkelijk de versnelling om het
culturele ecosysteem een flinke stap voorwaarts
te laten maken’

E

en stevige culturele infrastructuur is noodzakelijk om
Flevoland en de groeiopgave die er ligt aantrekkelijk te
maken en houden. Zowel voor de bewoners als voor
bezoekers. Daarom investeren we de komende jaren
volop in cultuur. Een aantal van de ambities die we gesteld
hebben – met name de ambities die ook landelijk impact
hebben – kunnen we echter niet alleen vormgeven.
De komende jaren zetten we structureel in op onze culturele
infrastructuur én organiseren we proeftuinen als voorloper
van nieuw beleid. Gezien de groeiopgave van de regio zijn deze
stappen noodzakelijk. Een bijdrage hiervoor vanuit het Rijk
brengt een multipliereffect teweeg waardoor we grote stappen vooruit kunnen zetten. We gaan daarom graag in gesprek
over de volgende onderwerpen:
• Afstemming van lokale, regionale en landelijke subsidie­
voorwaarden.
• Een BIS-voorziening voor jeugdtheater, cultuureducatie en
talentontwikkeling.
• Inzetten op behoud én groei van onze infrastructuur.
• Bijdrage aan de proeftuinen.
We begonnen dit verhaal met de herinnering aan 100 jaar
Zuiderzeewet. Er is sindsdien veel gerealiseerd, maar juist op
gebied van cultuur ligt er nog een grote opdracht die we graag
samen oppakken. We zijn daarbij misschien een tikje ongeduldig. We zoeken nadrukkelijk de versnelling om het culturele
ecosysteem en daarmee de gehele regio een flinke stap
voorwaarts te laten maken. Hoe? Geen dure gebouwen met
exploitatielasten, maar slimme netwerken. Beloftevolle proeftuinen en een uitgekiend programma dat ervoor zorgt dat het
ecosysteem ook voor een nieuwe generatie beschikbaar blijft.
De humuslaag is er. Nu is het tijd om de tuin aan te leggen.
Zodat alle mooie ideeën kunnen groeien en bloeien.

FLEVO PRO FIEL – 20

COLOFON
Almere-Lelystad en Flevoland maken onderdeel uit van de
MRA. Naast de samenwerking binnen de MRA is de wens
voor een eigen dialoog met OCW gerechtvaardigd; door de
bijzondere positie van Flevoland als jongste provincie van het
land, met een grote groeiopgave en een nog beperkt cultureel
ecosysteem. Daarmee is dit Flevoprofiel een feit. Dit profiel is
tot stand gekomen op basis van een eerste brede bijeenkomst
met vertegenwoordigers van Flevolandse culturele instellingen en bedrijven, gemeenten en de provincie in juli 2018.
Flevolands gedeputeerde Michiel Rijsberman en wethouders
Hilde van Garderen (Almere) en Peter Schot (Lelystad) hebben
op basis daarvan – en in afstemming met de MRA-agenda –
een bestuurlijke keuze gemaakt voor de drie thema’s.
De Flevolandse werkgroep bestaande uit ambtenaren van
de provincie en de gemeenten Almere en Flevoland heeft, in
afstemming met diverse betrokkenen, dit uitgewerkt tot het
Flevoprofiel.
Vanaf december 2018 vinden er vervolggesprekken plaats
voor verdere uitwerking van de thema’s en acties met
bestuurders en ambtenaren van alle Flevolandse gemeenten
en de cultuursector van Flevoland.

Productie van Magazine on the Spot
Redactie: Karlijn Broekhuizen
Vormgeving: Nanda Alderliefste
Illustraties: Leon Kuivenhoven
Infographic: Loek Weijts

FLEVO PRO FIEL – 21

BIJLAGE

FLEVOLAND GEEFT RUIMTE AAN LAND ART
LELYSTAD, 1977

ZEEWOLDE, 1982

ZEEWOLDE, 1996

Observatorium van Robert Morris

Aardzee van Piet Slegers

Sea Level van Richard Serra

De twee cirkelvormige aarden wallen hebben drie v-vormige
uitsparingen. Door het middelste vizier is de zonsopkomst te
zien aan het begin van de lente en de herfst, wanneer dag en
nacht even lang zijn. Door de andere is de zonsopgang te zien
van respectievelijk 21 juni en 21 december. Dit kunstwerk
verwijst naar prehistorische plekken die mensen gebruikten
om de zon en planeten te observeren.

Met 5 hectare is Aardzee een van de grootste kunstwerken in
Nederland.
Aardzee voelt als een oase van rust midden in de open polder.
Als een gestolde beweging van de zeebodem ligt het tussen
de vlakke akkers. De kunstenaar verwijst hiermee naar de
transformatie van de wilde Zuiderzee naar het serene polderlandschap en de dialoog tussen de elementen aarde en water.

De twee betonnen muren van elk 200 meter lang, staan als
een waterpas diagonaal in elkaars verlengde aan weerszijden
van het kanaal. De uiteinden vloeien over in het landschap, in
het midden zijn ze juist enkele meters hoog. Daarmee geeft
Sea Level de term ‘zeeniveau’ fysiek betekenis. Lopend langs
de muur ervaart de bezoeker een gevoel van ‘kopje onder
gaan’ en weer boven komen.

FLEVO PRO FIEL – 22

BIJLAGE

ALMERE, 1996

ALMERE, 1997

LELYSTAD, 2010

De Groene Kathedraal van Marinus Boezem

Polderland Garden of Love and Fire
van Daniel Liebeskind

Exposure van Antony Gormley

Deze ‘gotische’ kathedraal wordt gevormd door een kleine
200 Italiaanse populieren, volgens de plattegrond van de
Cathédrale van de Notre-Dame van Reims. Op de kavel die er
parallel aan ligt, heeft de kunstenaar de omtrek van de kathedraal uitgespaard in eiken- en beukenhagen. De kunstenaar
ziet de gotische kathedraal als hoogtepunt van het menselijk
kunnen, net als de creatie van de Flevolandse polders.

Geïnspireerd door het gedicht ‘De levende vlam van de liefde’
van Juan de la Cruz, legde de kunstenaar vijf elkaar kruisende
lijnen als een vreemd schriftteken in het landschap. De lijnen
verbinden mensen in andere plaatsen en tijden met elkaar.
De drie smalle kanalen verbeelden de verbinding tussen de
steden waar Cruz studeerde (Salamanca), Liebeskind destijds
woonde (Berlijn) en het kunstwerk ligt (Almere).

De 26 meter hoge, hurkende man kijkt vanaf de grens tussen
land en water uit over het Markermeer. De kunstenaar liet
zich inspireren door de ritmiek van rechte lijnen van kanalen,
akkers en windmolens in het polderlandschap.
Hoogspanningsmasten die als een zenuwstelsel in Flevoland
liggen, komen terug in Exposure. De transparante menselijke
vorm is een complex staaltje ingenieurskunde.

FLEVO PRO FIEL – 23

BIJLAGE

NOODOOSTPOLDER, 2016

NOORDOOSTPOLDER, 2018

DRONTEN, VERWACHT 2019

Pier + Horizon van Paul de Kort

Deltawerk// van Atelier de Lyon en architectenbureau
RAAAF

Riff, PD#18245 van Bob Gramsma

Waar voorheen een 6 kilometer lange dam lag in de voor­
malige Zuiderzee, vormt nu een klein hersteld deel ervan de
centrale as van dit kunstwerk in het Zwarte Meer. Er omheen
drijven lange kraggen (rietmatten) die aan één zijde vast zitten
aan een paal, en functioneren als een soort windwijzers. De
palen staan opgesteld in een streng zeshoekig raster dat doet
denken aan de ruimtelijke indeling van de Noordoostpolder.

De 240 meter lange betonnen sculptuur in het huidige Rijksmonument Waterloopbos in Marknesse is gemaakt uit de
voormalige Deltagoot. Die werd tot 2015 gebruikt voor experimenten om met golven de kracht van water te bepalen,
bijvoorbeeld voor de stormvloedkering in de Oosterschelde.
Betonnen panelen zijn uit de wanden gezaagd, gedraaid en
gekanteld. Daardoor ontstaat een magische belevenis van
licht en donker met uitzicht op de omliggende natuur.

De eerst paal voor het achtste landschapskunstwerk is
geslagen voor deze ode aan 100 jaar Zuiderzeewet. Riff is een
afdruk van het spoor dat de kunstenaar heeft gegraven in de
Flevolandse bodem en weerspiegelt daarmee de ontginning
en kunstmatigheid van de polder. Straks biedt het nieuw­
gevormde landschap van 8000 kubieke meter landbouw- en
Zuiderzeegrond, als een gebouw op palen onderdak aan dieren
en mossen.

MEER INFORMATIE OP: WWW.LANDARTFLEVOLAND.NL
FLEVO PRO FIEL – 24