8
Afschaffing kieskringen
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:
- het Voorstel van wet van het lid Klein tot wijziging van
de Kieswet en de Wet raadgevend referendum houdende
afschaffing van de kieskringen ( 34247 ).
(Zie vergadering van 28 september 2016.)
De voorzitter:
Ik heet de heer Klein van harte welkom. Hij wordt bij de
verdediging van dit initiatiefwetsvoorstel in vak-K ondersteund door mevrouw Schouten van het ministerie van
Binnenlandse Zaken en door mevrouw Hansen, medewerker
van de heer Klein. Hartelijk welkom. Tevens heet ik
natuurlijk van harte welkom de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, die bij de behandeling van dit
wetsvoorstel optreedt als adviseur van de Kamer. Vandaag
is aan de orde het antwoord in eerste termijn en vervolgens
de tweede termijn. De heer Klein heeft reeds op 12 januari
een deel van de beantwoording schriftelijk verzorgd. Ik geef
hem nu het woord voor de resterende vragen.
De algemene beraadslaging wordt hervat.

De heer Klein (Klein):
Voorzitter. Allereerst dank ik uiteraard de fracties voor hun
bijdragen in eerste termijn. Daarin werd onderscheid
gemaakt tussen enerzijds een aantal technische aspecten
— hoe zitten de kieskringen in elkaar en wat zijn de effecten
daarvan? — en anderzijds een aantal politieke vragen: hoe
gaan we om met ons kiesstelsel? Ik hoop dat ik een aantal
van de technische vragen schriftelijk beantwoord heb, zoals
u al zei, en dat ik daarmee duidelijkheid heb verschaft.
Eventueel kan ik daarover in tweede termijn nog nadere
vragen beantwoorden.
De discussie die vanuit de woordvoerders naar voren is
gekomen en die we in de afgelopen periode hebben
gevoerd, ging over de vraag: waarom hebben we dit
gedaan? Waarom stel je als initiatiefnemer zo'n specifiek,
technisch dingetje als het afschaffen van kieskringen aan
de orde? Ons kiesstelsel is eigenlijk het motorblok van onze
democratie. Het is de techniek, het hulpmiddel, waarmee
mensen kunnen bepalen welke kant we op gaan. Mensen
in dit land hebben een actief of een passief kiesrecht. Dat
gaan ze gebruiken en daar heb je een techniek voor nodig.
Dat is het kiesstelsel. Zoals bij iedere techniek — denk ook
aan het motorblok — zijn innovatie en revisie noodzakelijk
om steeds bij de tijd te kunnen blijven.

baarder te maken en het verkiezingsproces efficiënter te
laten verlopen. Door de inzet van digitale hulpmiddelen
kunnen politieke partijen kandidatenlijsten bijvoorbeeld
elektronisch indienen en hoeft het hoofdstembureau niet
langer betrokken te worden bij de berekening van de verkiezingsuitslag. Daarbij komt een vereenvoudiging door het
afschaffen van kieskringen.
Dat advies uit 2014 is door de minister van Binnenlandse
Zaken niet opgepakt; het is feitelijk gewoon in de la beland.
Toch vind ik het een heel belangrijk advies, waaraan
gewerkt moet worden. Het vertrouwen van onze kiezers,
onze samenleving, in onze democratie ligt in de eerste
plaats in het vertrouwen in de volksvertegenwoordigers,
de politici. Maar het gedrag van mensen is gekoppeld aan
regels waarbinnen zij moeten handelen. Sterker nog: dat
is de kern van de wetgeving waaraan wij hier werken. De
wetten die wij dagelijks in de Tweede Kamer maken, maken
het mogelijk om het gedrag van mensen te sturen. Dat doen
we met verkeerswetgeving, met belastingwetgeving, met
ruimtelijkeordeningswetgeving en met zorgwetgeving. Dan
is het toch niet vreemd dat mensen bij de Kieswet gaan
handelen binnen de marges van die wet? Als er verouderde
dingen in staan, wordt het doel van de Kieswet, namelijk
om als betrouwbare motor voor onze democratie te werken,
ondermijnd.
Daarom heb ik twee elementen uit het advies in de initiatiefwet overgenomen. Het eerste is het voorstel tot digitalisering van de kandidaatstellingsprocedure. Dat traject loopt
nog. Het tweede is het afschaffen van de kieskringen, waar
wij het vandaag over hebben. De kieskringen zijn een
overblijfsel van het negentiende-eeuwse districtenstelsel
en passen niet in de eenentwintigste eeuw. Kieskringen
leiden zelfs tot ongewenste effecten. Naar aanleiding van
vragen daarover door de diverse woordvoerders zal ik daar
zo meteen op ingaan.
De kandidatenlijsten geven de kiezer niet het juiste beeld
van de kandidaat op wie hij of zij stemt. Ze geven niet het
juiste beeld weer, want zou een kandidaat wel volksvertegenwoordiger willen zijn? Ook geven ze niet duidelijk weer
of een op een kandidaat uitgebrachte stem daadwerkelijk
waarde heeft. Onze democratie waar de mensen vertrouwen
in hebben, vraagt om transparantie en eenduidigheid. Probeer een willekeurige kiezer eens uit te leggen hoe ons
kiesstelsel echt in elkaar zit; halverwege zal hij afhaken,
want het is veel te ingewikkeld en onnavolgbaar. Vandaar
dat wij middels de afschaffing van de kieskringen proberen
om te zorgen voor een vereenvoudiging van het kiesstelsel.

In dat opzicht is het goed om nog even in herinnering te
roepen het advies van de Kiesraad van april 2014 over de
integrale wijziging van de Kieswet. De Kiesraad is van
mening dat de Kieswet deels verouderd is, onduidelijk is,
niet consistent is en enkele onnodige belemmeringen bevat
voor een efficiënt verloop van het verkiezingsproces. Verder
biedt de Kieswet volgens de Kiesraad geen adequaat antwoord op een aantal actuele vraagstukken, zoals de vraag
of het maken van een stemselfie in het stemlokaal toegestaan is. Daarom wordt geadviseerd om de Kieswet lees-

Concreet betekent het afschaffen van de kieskringen dat er
in plaats van de huidige twintig kieskringen voor de Tweede
Kamerverkiezingen voortaan één kieskring zal zijn, namelijk
het hele land als één kieskring als het ware. Het gebied voor
een kandidatenlijst bij verkiezingen wordt voortaan gevormd
door de bestuurlijke grenzen van die verkiezingen. Dus voor
de Europese verkiezingen en voor de Tweede Kamerverkiezingen gelden dan de landsgrenzen, inclusief de BESeilanden. Voor de Provinciale Statenverkiezingen gelden
dan de grenzen van de onderscheiden provincies. Ook voor
de Eerste Kamerverkiezingen geldt dat Nederland voortaan
als één kieskring zal functioneren. Aparte lijsten per provincie, maximaal twaalf stuks op dit moment, komen dus te
vervallen. De grens van het Europese deel van Nederland
zal voortaan de grens zijn van het kiesgebied. Het zou overigens wel verstandig zijn om bij de Grondwetswijziging

Tweede Kamer

18 januari 2017
TK 41

Afschaffing kieskringen

41-8-1

die nodig is om de huidige onduidelijkheid voor de kiezers
binnen Caraïbisch Nederland weg te nemen, ook hun
betrokkenheid bij de verkiezingen van de Eerste Kamer op
te heffen. De eerste lezing over dat wetsvoorstel en die
Grondwetwijziging is geweest. Tijdens een volgende kabinetsperiode zal de tweede lezing hopelijk succesvol afgerond worden.
Met name de VVD en de PVV hebben vragen gesteld over
de problemen met de ondersteuningsverklaringen. In het
huidige systeem zijn er 30 ondersteuningsverklaringen per
kieskring en 10 voor de BES-eilanden, Caraïbisch Nederland.
Daar is een kieskring Bonaire. De vraag is: hoe gaat dat dan
in de nieuwe situatie? Moeten wij de huidige 580 ondersteuningsverklaringen handhaven of niet? Mijn antwoord is ja.
Het huidige wetsvoorstel gaat uit van de handhaving van
die 580 ondersteuningsverklaringen. Wij moeten er gewoon
voor zorgen dat die ondersteuningsverklaringen er zullen
zijn.
Wordt het dan niet veel te laag als je het gaat verspreiden,
bijvoorbeeld in een enkele gemeente? Die vraag werd
gesteld. Wordt dan op een gegeven moment wellicht de
eis voor het draagvlak veel te veel naar beneden bijgesteld?
Vooropgesteld: die eis blijft. Bovendien is dat niet zo ernstig.
Ten eerste geldt voor Europese verkiezingen op dit moment
de eis dat 30 ondersteuningsverklaringen voldoende zijn.
Het wetsvoorstel beoogt om dat aantal gelijk te trekken. Op
dat moment zijn er voor de Europese verkiezingen dus ook
580 ondersteuningsverklaringen nodig. Dat betekent een
verhoging en in feite een verzwaring van de eis. Daarmee
maken we duidelijk dat er ook voor Europese verkiezingen
draagvlak aanwezig zal moeten zijn.
Op dit moment is het zo dat er 30 ondersteuningsverklaringen nodig zijn als je bijvoorbeeld in één kieskring meedoet.
Partijen die meedoen in één kieskring bij de landelijke verkiezingen, hebben straks, in de nieuwe situatie, dus ook 580
ondersteuningsverklaringen nodig. Een voorbeeld daarvan
is Tamara's Open Partij, die bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2006 enkel in de kieskring Haarlem heeft meegedaan.
Die partij zal in de nieuwe situatie 580 ondersteuningsverklaringen moeten krijgen. Destijds kon de partij het met 30
ondersteuningsverklaringen af, waarmee ze uiteindelijk 114
stemmen vergaarde.
De vraag van de VVD en de PVV is of het een slechte zaak
zou zijn om dat te gaan verspreiden. Regionale binding is
niet gekoppeld aan ondersteuningsverklaringen, maar aan
de vraag hoe een partij de kandidatenlijst opbouwt. Hoe
geeft een partij de kandidatenlijst regionale vertegenwoordiging? Ik heb op dit moment veel ervaring met het verzamelen van ondersteuningsverklaringen voor mijn partij: bij
ondersteuningsverklaringen gaat het niet zozeer om
draagvlak, maar veel meer om de vraag of mensen het
ermee eens zijn dat een partij meedoet aan de verkiezingen.
Een ondersteuningsverklaring is dan geen uitspraak over
of iemand een partij wel of niet steunt, maar gaat veel meer
om de vraag of iemand ten principale ons open systeem
zou willen ondersteunen, waardoor nieuwe partijen mee
kunnen doen aan de verkiezingen.

zijn dat kiezers, ongeacht waar zij vandaan komen, daadwerkelijk een ondersteuningsverklaring afgeven.
Daarom denk ik dat het heel verstandig is om vast te houden
aan een draagvlak op basis van 580 ondersteuningsverklaringen. Als partijen vinden dat we dat aantal zouden moeten
verhogen, of dat we het op een andere wijze zouden moeten
doen, dan hoor ik dat graag. Maar dat is geen onderdeel
van dit wetsvoorstel, omdat wij enkel uitgaan van de huidige systematiek van 580 ondersteuningsverklaringen, met
alleen een enorme verhoging voor de verkiezing van het
Europees Parlement.
De SP, de VVD en de PVV vroegen of het niet veel gemakkelijker wordt om partijen mee te laten doen aan de verkiezingen als je maar weinig ondersteuningsverklaringen per
regio nodig hebt, dus als je 580 ondersteuningsverklaringen
uit één gebied komen. Zouden we dan niet ellenlange
stembiljetten krijgen? Volgens dit wetsvoorstel verandert
daar eigenlijk helemaal niets aan. Partijen kunnen op dit
moment 80 kandidaten op een lijst zetten. We praten dan
over de kandidaten voor de zittende partijen, de kleinere
partijen uitgesloten. In ons voorstel zeggen wij: alle partijen
die rechtstreeks gekozen zijn in dit parlement, zouden 80
kandidaten op hun kandidatenlijst moeten zetten. Nieuwe
partijen, zoals ook mijn partij, zouden maar maximaal 50
kandidaten mogen presenteren. Er is dan ook een verschil
tussen mijn tweede nota van wijziging en het amendement
van de heer Bosma van de PVV, die het ruimer wil stellen.
Ik wil het echt beperken tot 80 kandidaten voor de zittende
partijen en 50 voor de nieuwe partijen.
Een andere vraag is hoe het gaat met verkiezingsdeelname.
Op dit moment zijn zo'n 81 partijen ingeschreven bij de
Kiesraad, maar dat zegt helemaal niets over of ze wel of
niet meedoen. Het Democratisch Politiek Keerpunt staat
bijvoorbeeld nog op de lijst van geregistreerde partijen,
maar het is naar ik heb begrepen volstrekt helder dat de
heer Brinkman met het Democratisch Politiek Keerpunt niet
wil meedoen aan deze verkiezingen.
Gemiddeld hebben de afgelopen jaren tussen de 25 en 30
partijen uiteindelijk lijsten ingediend en dat zal naar mijn
verwachting niet veranderen. Sterker nog, dat zal minder
worden, omdat niet meer per kieskring een lijst wordt
ingediend. Een partij die bijvoorbeeld zegt alleen in de
kieskring Haarlem 30 ondersteuningsverklaringen te kunnen
halen, maar er wel €11.250 voor over heeft om een waarborgsom te betalen, kan zich daar aanmelden. In de nieuwe
situatie wordt dit ontmoedigd, omdat je, ook als je in één
kieskring zou willen meedoen, 580 ondersteuningsverklaringen moet inleveren.

Bovendien is het nog maar de vraag of regionaliteit een
criterium is. Zou je niet ook kunnen zeggen: we zouden
ondersteuningsverklaringen moeten hebben van een
bepaald percentage mannen en vrouwen, om daarmee
draagvlak aan te tonen? Het enige criterium zou moeten

Ten principale — ik kijk ook even in de richting van de
genoemde fracties — moet het geen probleem zijn dat er
veel partijen of veel kandidatenlijsten op een stembiljet
staan. Het is een teken van kracht en een teken dat onze
democratie werkt. Het is alleen maar angst voor de eigen
positie om dit tegen te willen houden. Het gaat erom dat
wij een kiessysteem hebben dat open is, waarbinnen politieke betrokkenheid van burgers kan plaatsvinden en
waardoor het passief kiesrecht niet wordt aangetast.
Bovendien weerspiegelt een divers parlement de diversiteit
van de samenleving. De volksvertegenwoordiging is als
een spiegel voor deze samenleving. Politieke leiders moeten
aan hun achterban uitleggen waarom ze dat politiek doen.
Dit blijft, dit houden wij aan en die ruimte moet je ook

Tweede Kamer

18 januari 2017
TK 41

Afschaffing kieskringen

41-8-2

geven. Je moet voorkomen dat traditionele partijen bang
zijn voor concurrentie door er een soort closed shop van
te maken. Het is onderdeel van de verkiezingsstrijd of en
hoe je daaraan inhoud gaat geven. Voor het systeem en de
techniek, de fundamentele wijze waarop wij ons kiesstelsel
hebben georganiseerd, is dat niet aan de orde. Integendeel,
concurrentie kan juist verfrissend en louterend zijn en
innovatie opleveren. Partijen zullen bijvoorbeeld horzels
kunnen zijn, een luis in de pels om ervoor te zorgen dat dit
parlement actief en actueel blijft. De opmerking in dit verband van de PVV begrijp ik niet, want ook de PVV was bij
het ontstaan als een horzel, maar is nu deel van de politieke
elite geworden.
De heer Martin Bosma (PVV):
We zijn zelfs zo'n onderdeel van de elite geworden dat
mijnheer Klein zijn verkiezingsslogan bij ons heeft geleend,
begrijp ik.
De heer Klein (Klein):
Ik begrijp niet waar de heer Bosma op doelt. De woorden
"minder, minder, minder" zijn gewoon Nederlandse woorden. Ik heb geen affiches gezien waarop dat expliciet wordt
aangegeven. Het lijkt mij juist heel verstandig dat de goede
Nederlandse woorden met de goede Nederlandse intentie
worden uitgesproken en dat daaraan goede inhoud zal
worden gegeven. Dit staat echter los van dit wetsvoorstel.
De voorzitter:
Dat wilde ik net gaan zeggen. De heer Klein vervolgt zijn
betoog.
De heer Klein (Klein):
De heer Bosma heeft ook gevraagd of er geen ruimte wordt
gecreëerd voor gelukzoekers. Ik heb geen idee wat gelukzoekers zijn. De Kieswet is slechts een motor. Hoe kunnen
wij gebruikmaken van het passief kiesrecht, het recht om
gekozen te worden? Volgens het politieke debat en uit
concurrentieoverwegingen in de strijd tussen partijen kun
je natuurlijk links en rechts allerlei kwalificaties gaan uitdelen, zoals wegkijkers, graaiers en gelukzoekers. Dit is een
deel van het politieke debat. Dit wetsvoorstel geeft daar
geen enkel waardeoordeel over; dat laten we graag over
aan het politieke debat.

gecontroleerd en verspreid. Zonder de kieskringen zouden
50 partijen maximaal 50 lijsten opleveren. Dat betekent dus
950 lijsten minder te verwerken, te controleren en te verspreiden. Dan is er ook minder werk bij het tellen van
stemmen en is er minder risico op fouten tijdens dat proces.
Het is niet ingewikkeld om kieskringen te hebben, maar ze
veroorzaken tijdens het kiesproces wel een heel ingewikkelde rompslomp.
Voor nieuwe partijen is er sprake van een lastenverlichting.
De verschillende fracties hebben mij voor de voeten
geworpen dat het voor mijzelf makkelijker zou worden. Ik
heb aangegeven dat dat helemaal niet aan de orde is. Als
het al aan de orde zou zijn, dan praten wij pas over 2021.
De Partij van de Arbeid heeft terecht de vraag gesteld of
wij eigenlijk wel een probleem hebben. Zijn wij een probleem aan het oplossen door de kieskringen af te schaffen?
Het is altijd goed om democratische processen tegen het
licht te houden en bij de tijd te brengen. Naast het feit dat
er administratieve rompslomp is, is het kiessysteem erg
complex. Er vindt ook een onrechtvaardige zeteltoewijzing
aan regionale kandidaten plaats door het doorschuiven van
zetels. Het is absoluut niet transparant voor de kiezer. De
kiezers worden met een kluitje in het riet gestuurd en lopen
zelfs het risico zogenaamde nepkandidaten gepresenteerd
te krijgen. Vandaar dat Raad van State, VNG en de Kiesraad
dit wetsvoorstel hebben onderschreven. Ze onderschrijven
mijn argumenten. Het gaat erom hoe wij dit beter kunnen
realiseren. Hoe kunnen wij ervoor zorgen dat er transparantie ontstaat voor de kiezer?
Bij de transparantie gaat het met name over de lijsten. Als
je als kiezer in een kieskring een lijst hebt, kan die heel
anders zijn dan in een andere kieskring. Vanwege die
mogelijkheid om verschillende lijsten in te dienen, zie je
met name aan de onderkant van de lijsten allemaal lijstduwers. Het zijn kandidaten die vooral stemmen moeten
trekken, maar die niet voornemens zijn of ook maar kans
maken op een zetel. Daarvoor is het systeem van de kieskringen echter nooit bedoeld. Het is niet bedoeld om zo
veel mogelijk kandidaten te presenteren van wie men
redelijkerwijs kan aannemen dat ze nooit allemaal nodig
zijn. De bedoeling van het systeem van kieskringen was het
bevorderen van regionale binding in een tijd dat het
mogelijk was om op een lijst maar 10 kandidaten te zetten.
Op dit moment zijn het 50 of 80 kandidaten.

De heer Bosma heeft gevraagd welke administratievelastenverlichting door dit voorstel zal plaatsvinden. Dit is een heel
essentieel onderdeel. Het bestaan van kieskringen maakt
het systeem ingewikkeld en niet transparant. Bovendien
creëert het extra lasten. 20 kieskringen kunnen bij 50 partijen
1.000 lijsten opleveren die moeten worden verwerkt,

Bij de verkiezingen in 1998 presenteerde het CDA maar
liefst 239 kandidaten, terwijl we maar 150 zetels hebben.
Wat doe je met al die mensen? Dat gaat dus echt helemaal
nergens over. Bij de vorige verkiezingen presenteerde de
Partij van de Arbeid 169 kandidaten. De komende verkiezingen zal de Partij van de Arbeid 172 kandidaten aan de kiezer
voorleggen. Wij hebben hier 150 zetels; dat veranderen wij
ook met dit wetsvoorstel niet. Bij de Partij van de Arbeid
staat — dat is toevallig — het Kamerlid mevrouw Vermeij
op de lijst, terwijl zij heeft aangegeven dat zij niet meer
beschikbaar is voor de Kamer. Voor de kieskring Den Haag
staat zij echter toch op de lijst. Mevrouw Vermeij is een
gewaardeerd en heel verstandig Kamerlid. De kiezers kunnen haar terug willen in de Kamer. Dan is het even de vraag
of dat realistisch is en of de kiezer daadwerkelijk bediend
wordt doordat zij gekozen zou kunnen worden. Kortom,
ons kiesstelsel moet je echt respecteren en dat betekent
dat je in mijn ogen op de kieslijsten échte kandidaten moet

Tweede Kamer

18 januari 2017
TK 41

De SP, maar ook de VVD en de PVV hebben gevraagd of er
geen sprake is van opportunisme met betrekking tot dit
wetsvoorstel. Er is gevraagd in hoeverre ik de deelname
van de Vrijzinnige Partij aan dit verkiezingsdebat makkelijker
wil maken. Hiervan kan geen sprake zijn. Er ligt een traject
van twee jaar om dit wetsvoorstel überhaupt naar voren te
brengen. Wij zijn nu pas bezig met de eerste termijn en het
is helemaal niet aan de orde dat dit een rol kan spelen bij
de aankomende verkiezingen. We zijn natuurlijk druk bezig
om normaal via die regels te werken en we houden dus
rekening met die kieskringen.

Afschaffing kieskringen

41-8-3

zetten. Dat zijn kandidaten die daadwerkelijk het werk van
volksvertegenwoordiger niet alleen kunnen maar ook zouden willen uitvoeren in de komende periode. Daarom is het
verstandig om over te gaan tot het afschaffen van die kieskringen.
Vervolgens wordt het ook mogelijk om regionaal kandidaten
op die lijsten te gaan zetten. Zet op iedere lijst — dat is meer
een oproep aan de partijen en niet een wens voor het systeem van de Kieswet — zelf ook je regionale kandidaten.
Laat die regionale spreiding doorklinken in een dergelijke
lijst als je daar als partij belang bij hebt of waarde aan hecht.
Bovendien wordt het dan ook veel makkelijker om mensen
te laten stemmen in de verschillende gebieden op hun eigen
kandidaten of op de kandidaten uit het gebied waar ze
vandaan komen. Is het bijvoorbeeld logisch dat een Limburger, die nu wellicht op de kandidatenlijst van de kieskring
Maastricht zou staan, ook op een lijst kan komen te staan
in alle provincies, dus over het hele land? De Limburger die
in Amsterdam woont, kan dan rustig op een Limburger
gaan stemmen. Dat lijkt mij veel verstandiger, want dan
sluit je dus uit dat favorieten alleen maar regionaal worden
verspreid, terwijl het de Nederlandse realiteit is dat de
mobiliteit van Nederlanders vergroot is. Verschillende
mensen wonen in verschillende plaatsen, maar kunnen dan
toch altijd hun eigen regionale kandidaten blijven steunen.
De afschaffing beperkt het aantal kandidaten dat je kunt
presenteren. Echter, het voorstel roept ook op tot het verhogen van het aantal kandidaten. We hebben het daar net
over gehad in de tweede nota van wijziging.
De Partij van de Arbeid heeft ook een vraag gesteld over
de band tussen de kiezer en de gekozene: zou die niet
anders moeten zijn? Wat is er mis met het huidige systeem
waarin de politieke partijen in de gelegenheid worden
gesteld om het per regio in te vullen? Wat is daar mis mee
en hoe zouden we dat moeten doen? Op zichzelf is daar
dus niks mis mee; ik heb het net al aangegeven. Maar het
is aan de partij, degene die de kandidatenlijst indient, om
te bepalen in hoeverre zij daar inhoud aan wil geven. Op
dit moment is dat natuurlijk heel goed te realiseren. We
praten dan over ongeveer zes kandidaten per provincie als
je het optelt bij het aantal kandidaten dat je zou kunnen
indienen.

Wat is er zo onrechtvaardig aan het systeem? Ten eerste is
het natuurlijk een bijzonder onrechtvaardig systeem omdat
je daardoor zetels kunt doorschuiven. Het gaat om het
fenomeen dat er altijd wel een zetel is als gevolg van het
indienen van verschillende of nagenoeg verschillende
kandidaten. Regionale kandidaten zijn afhankelijk van de
zeteltoewijzing aan de landelijke kandidaten. Doordat het
zo onlogisch is, is niet te voorspellen of een kandidaat op
wie je stemt wel of niet in, bijvoorbeeld, de Tweede Kamer
komt. Het is mogelijk dat een regionale kandidaat met meer
stemmen dan een andere regionale kandidaat toch een
zetel misloopt, omdat in de kieskring waarin hij meer
stemmen had opgehaald dan de andere kandidaat, de zetel
al vergeven is. Dat is onrechtvaardig. Zo is een SP-kandidaat
uit Limburg tijdens de verkiezingen van 2006 op die manier
zijn zetel misgelopen.
Het is dus niet transparant en niet overzichtelijk voor de
kiezer. De kiezer had in feite bij een andere kieskring moeten
gaan stemmen om ervoor te zorgen dat de kandidaat van
zijn voorkeur zou worden gekozen. Dat zou kunnen met een
stempasactie. Het probleem is echter dat de kiezer natuurlijk
nooit van tevoren weet in welke kieskring hij eigenlijk het
beste had kunnen stemmen om de kandidaat van zijn
voorkeur daadwerkelijk naar voren te krijgen zonder last te
hebben van het hele doorschuifsysteem. In feite wordt er
dus gehandeld tegen de wil van de kiezer. Dat wordt door
zowel de Raad van State als de VNG als de Kiesraad naar
voren gebracht, zo zeg ik in de richting van de Partij van de
Arbeid.
Ik kom op het verschijnsel van lijstduwers en andere
bekende Nederlanders die onder aan een lijst worden
geparachuteerd, met als bedoeld effect: wow, stem op mij,
want dat is zo interessant. Het is een soort adhesiebetuiging
van kandidaten, waarbij het er minder om gaat of de kandidaat werkelijk Kamerlid zou willen worden. Sterker nog, ik
herinner me nog een interview met Maarten 't Hart, die
kandidaat stond voor de Partij voor de Dieren. Daarin zei
hij dat hij het uit sympathie voor de Partij voor de Dieren
deed, en niet om Kamerlid te worden. Toch staat hij op de
kandidatenlijst. Kiezers weten niet met welke intentie kandidaten op de kandidatenlijst staan. In mijn perspectief zou
het zo moeten zijn dat door een kandidatenlijst duidelijk
wordt dat alle kandidaten daadwerkelijk kandidaat zijn.
Waarom zou het dan eigenlijk nodig zijn om wel meer dan
100 kandidaten extra te presenteren?

Wat wel een wijziging zou kunnen zijn, is dat je op het
kiesbiljet naast de gemeente ook de provincie waar de
kandidaat vandaan komt, toevoegt. Ik heb dat niet in een
nota van wijziging opgenomen, omdat dat een onderdeel
is dat je zou moeten wijzigen via een Algemene Maatregel
van Bestuur. Het betekent namelijk een aanpassing van
artikel h2 van het Kiesbesluit en van het Besluit raadgevend
referendum. Het zou een vraag aan de minister kunnen zijn
of hij bereid is om een dergelijke AMvB te realiseren, zodat
op een kieslijst niet alleen de woonplaats komt te staan
maar ook de provincie. Ik ben zelf geboren in Hengelo (O),
maar er is ook een Hengelo in Gelderland. Dat betekent dat
je dan dus duidelijker kunt maken dat het niet Hengelo is
maar Hengelo Overijssel of Hengelo Gelderland. Dat lijkt
me heel verstandig om te doen, maar dat doen we niet in
deze wet.

Het lijkt mij belangrijk om ervoor te zorgen dat de transparantie terugkomt in het kiesstelsel door de kieskringen af
te schaffen. Transparantie is ook een van de vijf waarborgen
die zijn aangegeven door de Adviescommissie inrichten
verkiezingsproces uit 2007. De burger houdt meer zicht op
zijn stem. Het heeft te maken met de problematiek van het
doorschuiven waarover ik het zonet heb gehad in antwoord
op de vragen van de Partij van de Arbeid. Voor de burger
geldt dat hij in zijn kieskring geen nepstem meer hoeft uit
te brengen, en dat hij geen stem op een nepkandidaat hoeft
uit te brengen. Daarmee is zijn stem werkelijk een echte
stem. De burger, de kiezer, zal een eerlijk plaatje voorgeschoteld moeten krijgen. Dan krijgt hij duidelijkheid en krijgt
hij een eenduidige lijst met maximaal 80 kandidaten, of 50
kandidaten in het geval van een nieuwe partij.

D66, SGP en CDA hebben vragen gesteld over de onrechtvaardige uitkomsten van de gevolgen van de kieskringen.

Ik kom tot een afronding van mijn eerste termijn. Het
afschaffen van de kieskringen zou een bijzonder verstandige

Tweede Kamer

18 januari 2017
TK 41

Afschaffing kieskringen

41-8-4

keuze zijn. Er ligt nog wel een vraag van het CDA, die in dit
verband niet zo direct aan de orde is. In eerste termijn vroeg
het CDA of de indiener van mening is dat het rechtvaardig
is dat een kandidaat op wie 3.511 stemmen zijn uitgebracht
een zetel zou onttrekken aan een politieke groepering. Ik
kan die vraag niet helemaal plaatsen in het licht van deze
wet, mijn initiatiefwet. Wij hebben daarover ook uitgebreid
van gedachten gewisseld bij de behandeling van de wijziging van het Reglement van Orde. Ik laat deze vraag dus
even voor wat hij is.
Hiermee hoop ik de vragen van de diverse woordvoerders
voldoende te hebben beantwoord.
De voorzitter:
Heel hartelijk dank voor de beantwoording in eerste termijn.
Voordat we de eerste termijn helemaal afronden, geef ik
nog het woord aan de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, die optreedt als adviseur bij de behandeling van het initiatiefwetsvoorstel.

Minister Plasterk:
Voorzitter. Ik zal het kort houden. Met alle respect en
waardering voor de ijver van de heer Klein — het is altijd
goed initiatieven te nemen — ontraadt de regering het
voorliggende voorstel. Ik verwijs naar de overwegingen die
mijn verre voorganger de heer Donner al eens naar voren
heeft gebracht, namelijk dat de kieskringen niet overbodig
zijn. Ze worden kennelijk gebruikt. De bedoeling van de
wetgever bij het afschaffen van het districtenstelsel in 1918
was om in een stelsel van evenredige vertegenwoordiging
toch een vorm van regionale verbinding mogelijk te maken
doordat partijen in verschillende regio's met iets verschillende lijsten komen. Ik constateer dat dat voor de Tweede
Kamerverkiezingen nog in 2015 is gebeurd door in ieder
geval de Partij van de Arbeid en de SP. Binnen een provincie
zijn er ook verschillende kieskringen. Bij de statenverkiezingen is het ook gebeurd door de VVD, GroenLinks, het CDA,
de SP en de Partij van de Arbeid. Kennelijk is er brede
behoefte aan. Het voortouw ligt bij politieke partijen. Ik zie
dus geen reden om de kieskringen af te schaffen.
Ik ga nog even in op het amendement van de heer Bosma.
Ik vind dat een begrijpelijk en sympathiek amendement. Ik
heb dat overigens ook al gezegd toen hij het amendement
indiende op de experimentenwet over een nieuw stembiljet.
Dat experiment heeft het toen niet gehaald, omdat ook de
fractie van de heer Bosma dat niet heeft gesteund. Anders
was het er wel geweest, dus in die zin is dat jammer.
Inmiddels heeft de heer Klein bij nota van wijziging de
intentie van het amendement van de heer Bosma in zijn
eigen voorstel opgenomen. Ik roep even de redenering van
de heer Bosma in herinnering. Het is een beetje gek dat
"grote" partijen, namelijk partijen die met meer dan vijftien
zetels in de huidige Tweede Kamer zitten, 80 kandidaten
op de lijst mogen zetten en "kleine" partijen maar 50, terwijl
we weten dat door de volatiliteit de begrippen "groot" en
"klein" niet meer zijn wat ze misschien ooit geweest zijn.
Dan zou je dat gelijk moeten trekken. Het is een begrijpelijke
intentie. Het amendement van de heer Bosma maakt het
mogelijk dat ook partijen die nu nul zetels in de Tweede
Kamer hebben met 80 kandidaten komen, terwijl de nota

Tweede Kamer

Afschaffing kieskringen

van wijziging dat mogelijk maakt als je met minimaal een
zetel in de Kamer zit. Het is een fijnzinnig verschil. Het maakt
niet uit, omdat ik het hele initiatiefwetsvoorstel, met alle
respect, ontraad. Wel wil ik hier nog eens uitspreken dat ik
hoop dat de heer Bosma zijn amendement een keer kan
koppelen aan een wetsvoorstel dat het ook met zijn steun
zal halen, opdat deze begrijpelijke wens gerealiseerd kan
worden.
Ik dacht dat ik het op dit moment hierbij kon laten. Er zijn
veel andere onderwerpen bij betrokken, maar ik beperk mij
nu even tot het voorliggende voorstel.
De voorzitter:
Dank u wel, kort maar krachtig en helder. We beginnen aan
de tweede termijn, waarin ik het woord geef aan de heer
Taverne.

De heer Taverne (VVD):
Voorzitter. Ik dank de heer Klein voor zijn uitvoerige beantwoording in aansluiting op de schriftelijke antwoorden die
hij ons eerder deed toekomen. De VVD-fractie heeft die
goed tot zich genomen. Ik heb vanavond zijn mondelinge
aanvullingen daarop gehoord. Ik wil mijn complimenten
uit mijn eerste termijn aan de heer Klein herhalen. Hij wil
bekijken wat er aan ons kiesproces kan worden verbeterd
en wat er kan worden gemoderniseerd. Ik heb dat op een
ander onderdeel zelf ook gedaan. Het is een bijzondere
verantwoordelijkheid voor de leden van de Kamer om
voortdurend oog te hebben voor de wijze waarop we uiteindelijk hier en ook in vertegenwoordigende organen elders
in het land terechtkomen. Dat geldt ook voor de wijze
waarop mensen hun stem kunnen uitbrengen en waarop
het stemproces in elkaar zit. Dat moet optimaal en toegankelijk zijn.
Dat gezegd hebbende, is mijn fractie nog steeds kritisch
over de stelling dat nu juist op het onderwerp van kieskringen een zodanige modernisering nodig is. Kortom, onze
vraag betreft noodzaak en nut van het voorstel. Ik neig
ernaar om de heer Klein — dat vind ik niet meer dan netjes
— niet in het vooruitzicht te stellen dat de VVD-fractie per
se voor dit voorstel gaat stemmen. Ik zal het uiteraard
nogmaals met mijn fractie bespreken. Ik denk echter dat de
kans groot is dat wij ons standpunt handhaven dat kieskringen inderdaad — ik zeg het de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties na — gebruikt worden en dat
daarmee dus kennelijk in een behoefte wordt voorzien. Het
gebruik ervan is niet noodzakelijk. Je hoeft het niet te doen.
Partijen kunnen de regionale spreiding, waar ze nu met
name voor worden gebruikt, ook op een andere manier
invullen. Mijn eigen partij is daar een voorbeeld van. Ik wil
echter andere partijen niet de mogelijkheid ontnemen om
die kieskringen wel te gebruiken. Ik ga de beantwoording
nogmaals samen met de leden van mijn fractie wegen. Ik
neem aan we daar volgende week in deze Kamer een definitief oordeel over kunnen vellen.
De voorzitter:
Dank voor uw bijdrage in tweede termijn, mijnheer Taverne.
Alleen de heer Amhaouch van de CDA-fractie heeft nog
behoefte aan een inbreng in tweede termijn. Daartoe geef
ik hem het woord.

18 januari 2017
TK 41

41-8-5

De heer Amhaouch (CDA):
Voorzitter. Ook het CDA bedankt de heer Klein en de
medewerkers voor de beantwoording van de vragen. Wij
danken hem ook voor de volle passie en overgave waarmee
hij bijna onvermoeibaar dit initiatiefwetsvoorstel heeft
verdedigd.
Wij hebben in eerste instantie al gezegd dat het CDA de
komende verkiezingen de kieskringen gaat gebruiken — in
het verleden hebben verschillende partijen dat al gedaan
— om juist de regionale binding te versterken. Voor ons
mag er zelfs nog een stapje meer worden gezet waar het
gaat om het versterken van het regionale karakter.
Waar het om het modernisering van het kiessysteem gaat,
denk ik niet dat heel Nederland vandaag zit te kijken en er
wakker van ligt. We komen wel mensen tegen op straat die
echt niet begrijpen dat we vandaag de dag met 17 partijen
in de Kamer zitten en dat 81 partijen zich hebben opgegeven
voor de komende verkiezingen. Dat moeten we zeker niet
nog makkelijker maken. We moeten echt kijken hoe we
Nederland weer bestuurbaar krijgen. Ons congres heeft
afgelopen zaterdag zelfs ons verkiezingsprogramma bijgesteld om de kiesdrempel van twee naar drie zetels te brengen. Als er in de toekomst initiatiefvoorstellen komen van
de heer Klein — misschien kunnen we samen optrekken
om de modernisering van het kiessysteem handen en voeten te geven — zou dat onze prioriteit zijn.
De voorzitter:
Ik zie dat de heer Klein direct kan antwoorden in tweede
termijn.

De heer Klein (Klein):
Voorzitter. Gelet op de reacties, hebben we geen uitgebreide
schorsing nodig voor technisch overleg over de ingewikkelde vragen. Eigenlijk zijn er twee punten naar voren
gebracht door zowel de minister als de heer Taverne: er
wordt gebruik van gemaakt, dus is er behoefte aan. Dat is
een wat merkwaardige redenering. Er zijn in dit land veel
ontwijkregelingen, waarbij mensen dus gebruik maken van
regelingen terwijl we eigenlijk vinden dat die anders hadden
gemoeten. Dat is natuurlijk het omkeren van de situatie ten
aanzien van die kieskringen: omdat er gebruik van wordt
gemaakt, moet je ze niet afschaffen. Nee. Je moet kijken
hoe je ervoor kunt zorgen dat ons democratische stelsel
versterkt wordt, hoe de transparantie van ons kiesstelsel
wordt versterkt, zodat de partijen zoals die hier in de Kamer
zitten straks met 80 kandidaten de verkiezingen in kunnen
gaan. Zij moeten kunnen laten zien dat er voldoende regionale spreiding is, dat er voldoende kandidaten zijn en dat
er kwaliteit is. Dat haal je niet uit het feit dat je wel of niet
in kieskringen mensen op lijsten zet als lijstduwers of als
regionale stemmentrekkers. De redenering ten aanzien van
de behoefte rechtvaardigt dus niet het bestaan van kieskringen.

van splitsingen, is een ander onderwerp en staat los van
het kiesstelsel. Het kiesstelsel kent de mogelijkheid om te
komen tot elf fracties. Dat open systeem blijft bestaan. Dat
81 partijen zijn geregistreerd zegt niks; het gaat uiteindelijk
om de deelname van partijen. Het is volstrekt logisch dat
alle partijen in dit land de mogelijkheden moeten hebben
en iedere burger de mogelijkheid moet hebben om passief
kiesrecht in te vullen door met een eigen kandidatenlijst te
komen.
Een geheel andere discussie gaat over de vraag of je een
kiesdrempel moet instellen. Daarover kan ik best met de
heer Amhaouch instemmen en wil ik ook graag een volgende periode met hem in overleg treden. Zou je er dus
voor moeten zorgen dat een fractie een bepaalde omvang
heeft voordat zij in de Kamer zitting kan nemen? Daarover
wordt gediscussieerd. Op een Kamerlid van een eenmansfractie komt bijvoorbeeld toch wel heel veel werk af. Die
kan de taak van een Kamerlid, namelijk het controleren van
de regering, wellicht veel minder goed uitvoeren dan een
Kamerlid dat met meer mensen in een fractie zit. Het lijkt
me daarom heel redelijk om over een dergelijke vraag met
elkaar te discussiëren.
Een en ander staat echter los van de kwestie rond de toegankelijkheid van ons kiesstelsel. Iedere burger van
Nederland moet samen met andere burgers kunnen zorgen
voor een partij en kunnen deelnemen aan de verkiezingen.
Daarbij is het logisch dat er een beperking kan ontstaan
doordat kieskringen worden afgeschaft. Dan zal immers
een partij altijd landelijk aan de verkiezingen moeten meedoen. Dan zal het dus niet meer mogelijk zijn dat een partij
alleen maar meedoet in één kieskring. Dat democratisch
proces zou ik absoluut niet willen verstoren. Sterker nog,
ik zou het willen versterken door een modernisering van
de Kieswet waarbij de kieskringen worden afgeschaft.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik kijk even naar de minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties. Er is in de tweede termijn van
de Kamer niet echt specifiek ingegaan op zijn bijdrage. Ik
zie aan hem dat hij wil afzien van een bijdrage in de tweede
termijn.
De algemene beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Ik dank de heer Klein ontzettend hartelijk voor zowel zijn
bijdrage in de eerste termijn als die in de tweede termijn.
Over het ingediende amendement en het wetsvoorstel gaan
wij aanstaande dinsdag stemmen.
Ik schors de vergadering nu kort. We gaan hierna direct
verder met de behandeling van een ander wetsvoorstel. De
minister die daarbij het woord moet voeren, is inmiddels
al hier aanwezig. Dat komt zeer goed uit.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

Dan kom ik op de opmerking van de heer Amhaouch over
het aantal partijen. We moeten goed onderscheid maken
tussen hoe ons kiesstelsel daadwerkelijk in elkaar zit en
andere zaken. We hebben in deze Kamer elf gekozen fracties. Dat er nog andere fracties bij zijn gekomen als gevolg

Tweede Kamer

Afschaffing kieskringen

18 januari 2017
TK 41

41-8-6