3
Vragenuur: Vragen Koopmans
Vragen van het lid Koopmans aan de staatssecretaris van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, bij afwezigheid
van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, viceminister-president, over het verschijnen van
verkeersborden langs Nederlandse snelwegen ten behoeve
van Turkse verkiezingen.
De voorzitter:
We gaan verder met het mondelinge vragenuur. Ik geef de
heer Koopmans namens de VVD het woord voor zijn vragen
aan de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, die de minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties vervangt. Van harte welkom. Het
woord is aan de heer Koopmans.

De heer Koopmans (VVD):
Voorzitter, dank u wel. Het is terecht dat je, als je in Nederland een buitenlandse nationaliteit hebt, dan ook mag
stemmen voor buitenlandse verkiezingen. Of je nu Spaans,
Turks of Peruaans bent, dat maakt niet uit. Maar nu zijn er
verkiezingen in Turkije. Er is geen vrije pers in Turkije. Op
dit moment zitten er 73 journalisten, misschien wel meer,
in de gevangenis. Zelfs een presidentiële kandidaat zit in
de gevangenis. Deze verkiezingen worden geheel gedomineerd door president Erdogan.
Wat zien we nu? Er staan verkeersborden langs de Nederlandse snelwegen om deze verkiezingen te promoten en te
faciliteren. Dit is het geval in Amsterdam, Rotterdam en bij
Deventer. Deze borden staan gewoon langs de snelweg.
Dan is de vraag of de lange arm van president Erdogan ook
tot onze Nederlandse snelwegen reikt. Faciliteert en legitimeert onze overheid deze verkiezingen van Erdogan? Ik
vraag dus de staatssecretaris welke steun de Nederlandse
overheid, het Rijk, de gemeenten, geeft aan deze verkiezingen en waarom.
De voorzitter:
Het woord is aan de staatssecretaris.

Staatssecretaris Knops:
Dank u wel, voorzitter. Ik begrijp de vragen van het lid
Koopmans heel goed. Als je spreekt over verkiezingen in
Turkije geeft dat altijd een ongemakkelijk gevoel. We weten
dat de situatie in Turkije buitengewoon ingewikkeld is, dat
er van een rechtsstaat volgens onze normen geen sprake
is en dat dit de verhoudingen met Nederland de afgelopen
periode behoorlijk op scherp heeft gezet. U weet ook dat
we geen diplomatieke betrekkingen meer onderhouden via
ambassadeurs. Er zijn nog wel diplomatieke contacten maar
de ambassadeurs zijn niet meer in functie. Dat is allemaal
terug te voeren op de situatie in maart 2017 in Rotterdam.
Dit soort situaties willen wij in de toekomst voorkomen.
Nu is het zo dat de Nederlandse regering eerder toestemming heeft gegeven om verkiezingen die door Turkije wor-

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Koopmans

den georganiseerd — een land waar we veel kritiek op
hebben — in Nederland logistiek te faciliteren. We hebben
uiteraard inhoudelijk geen enkele betrokkenheid met die
verkiezingen. De Turkse overheid heeft gevraagd om op
een aantal locaties in Nederland die verkiezingen te mogen
houden. Heel concreet is dat in de gemeenten Deventer,
Amsterdam en Den Haag. Aangezien er ongeveer 250.000
stemgerechtigde Turken zijn, kan dat leiden tot overlastsituaties in het verkeer. Dat wil je voor zijn. Dat is precies de
reden dat de Nederlandse regering heeft gezegd: zorg
ervoor dat die verkiezingen ordentelijk kunnen plaatsvinden.
Dat betekent dat het lokaal bevoegd gezag, in dit geval de
gemeenten, door middel van bewegwijzering aangeeft waar
mensen naartoe kunnen zodat gevaarlijke verkeerssituaties
worden vermeden en de verkiezingen in de vijf dagen dat
ze plaatsvinden ordentelijk kunnen verlopen. Dat laat
onverlet, wil ik nogmaals benadrukken, dat dit niet betekent
dat de Nederlandse regering op enigerlei wijze steun geeft
aan de wijze waarop Turkije omgaat met bijvoorbeeld de
mensenrechten of de rechtsstaat, want daar hebben we
heel veel kritiek op gehad. Maar net als in eerdere jaren
hebben we deze facilitaire steun wel toegezegd.
De heer Koopmans (VVD):
Ik begrijp dat je wilt voorkomen dat er gevaarlijke situaties
zijn, maar deze borden staan langs de Nederlandse snelwegen, niet bepaald op plekken waar de mensen een opstopping veroorzaken. Deze borden staan op heel veel plekken
door het land, waardoor de mensen terecht de indruk kunnen krijgen dat president Erdogan hier de verkeerssituatie
kan beïnvloeden. Waarom? Wat kost dit? Waarom doen we
dit op zo'n grote schaal? Het is niet alleen maar om de hoek
van de stembus; dit staat gewoon langs de Nederlandse
snelweg!
Staatssecretaris Knops:
Er is inderdaad één locatie bij Deventer waar een bord naast
de Nederlandse snelweg is geplaatst. Dat is overigens op
verzoek van de gemeente Deventer gebeurd met instemming van Rijkswaterstaat. Dat bord is bedoeld om mensen
daar te geleiden naar een parkeerplaats vanwaar ze, overigens op kosten van het Turkse consulaat, naar de locatie
worden gebracht waar ze kunnen stemmen. Is de heer
Erdogan, de president van Turkije, op enigerlei wijze
betrokken bij het Nederlandse verkeersbeleid? Nee, en dat
blijft natuurlijk ook zo. Maar dit is bedoeld voor het lokale
gezag om ervoor te zorgen dat die potentieel gevaarlijke
situaties niet ontstaan, niet meer en niet minder.
De heer Koopmans (VVD):
Toch krijg ik nog geen antwoord op mijn vraag. Wat kost
het, wie betaalt het en hoe wordt het georganiseerd? Maar
ook vraag ik: waarom staat het in het Turks? Als je in
Nederland bent, spreek je Nederlands, zeggen wij toch?
Staat dat ook nog in het Turks erbij? En laat ik meteen de
volgende vraag stellen: waar houdt het op? Als straks ook
Eritrea een verkiezing organiseert en graag verkeersborden
wil hebben, faciliteert de Nederlandse overheid dat dan
ook?
Staatssecretaris Knops:
Wat het allemaal exact kost, kan ik u niet melden. Ik kan
alleen zeggen dat er verder voor de Nederlandse overheid

19 juni 2018
TK 95

95-3-1

geen kosten aan verbonden zijn. Wij gaan dat niet faciliteren
in financiële zin. Die kosten zijn voor het Turkse consulaat.
Als het gaat om de wijze waarop dit wordt georganiseerd,
ook in andere landen: de meeste landen kiezen voor stemmen via een consulaat of via schriftelijke stemmingen.
Turkije heeft ervoor gekozen om het op deze wijze te doen.
Ik zeg nogmaals: dat hebben ze ook in eerdere instanties
zo gedaan. Wel heeft de Nederlandse regering Turkse
gezagsdragers, dus vertegenwoordigers van de Turkse
regering, verboden om campagneactiviteiten te voeren in
Nederland, gezien de ervaringen die we hebben opgedaan
in Rotterdam in 2017.
De heer Koopmans (VVD):
Maar mag ik er dan van uitgaan dat het weghalen van die
borden ook door de Turkse staat wordt gefinancierd? Zo is
het toch niet? Ik wil daar toch wel een precies antwoord op.
Wat kost het? Wat betaalt Nederland aan die borden,
waarop ook nog woorden in het Turks staan? En waar ligt
de grens? Voor welk land faciliteren we wel de verkiezingen
en voor welk land niet?
En tot slot, voorzitter: deelt de staatssecretaris mijn zorg?
Deze verkiezingen in Turkije vinden onder heel moeilijke
omstandigheden plaats. Er zitten journalisten in de cel en
zelfs kandidaten en politici, nog los van alle rechters en
onderwijzers die in de cel zitten. Dat zijn die verkiezingen.
Nu staan er langs de Nederlandse snelwegen borden die
deze verkiezingen promoten. Dat kan toch niet?
Staatssecretaris Knops:
Nogmaals, ik begrijp het ongemak als er een relatie wordt
gelegd tussen de situatie in Turkije, waarover bijna de hele
Tweede Kamer een eensluidende opvatting heeft, en het
feit dat wij die verkiezingen mogelijk maken. Die zijn door
de Turken zelf uitgeschreven. Wij maken ze mogelijk door
toestemming te geven om op drie plekken een stem uit te
brengen — nogmaals, het gaat over 250.000 stemgerechtigden. Dat is inclusief de borden, waarvan inderdaad de
hoofdtekst in het Nederlands is en de ondertekst in het
Turks, omdat er ook mensen zijn die hier bijvoorbeeld tijdelijk verblijven en een visum hebben of studeren die het
Nederlands niet machtig zijn; daarom is dat gedaan. Ik kan
me dat ongemakkelijke gevoel dus voorstellen. Maar ik wijs
u er ook op dat de verkiezingen in Irak ook gefaciliteerd zijn,
op een locatie in Groningen waar mensen konden gaan
stemmen. Het was minder grootschalig, want het gaat om
minder mensen die hier wonen, maar dit geldt dus niet
alleen voor Turkije. Maar het ongemakkelijke gevoel dat de
heer Koopmans hier etaleert, ga ik niet wegnemen. Ik kan
dat onderschrijven. En het feit dat de Nederlandse regering
hiervoor toestemming heeft gegeven, is geen automatisme;
laat ik het dan zo zeggen. Er bestaat theoretisch de mogelijkheid om te zeggen dat je dit niet wilt, maar in dit geval
is daar niet voor gekozen. We hebben een aantal andere
maatregelen om de mogelijke negatieve effecten te mitigeren.

dat mensen in Nederland met een andere nationaliteit op
hun ambassade of hun consulaat kunnen stemmen. Dat is
een recht en of je nou Turks, Belgisch of Argentijns bent,
dat maakt niet uit. Maar er zijn wel grenzen en langs de
Nederlandse snelweg geven we nu de indruk dat wij steun
geven aan wat president Erdogan daar nu aan het doen is.
Ik neem aan dat ik de staatssecretaris naast mij vind als ik
zeg dat dat een heel zorgelijke ontwikkeling is. Ik zou blij
zijn als hij heel expliciet zegt: wij hebben geen sympathie
voor de manier waarop die verkiezingen daar worden
georganiseerd en we willen dat in Nederland ook niet verder
faciliteren. Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Volgens mij stond de heer Paternotte er het
eerst.
Staatssecretaris Knops:
Voorzitter, de heer Koopmans had volgens mij nog een
vraag gesteld en die wil ik graag beantwoorden.
De voorzitter:
Ja, natuurlijk. U mag nog een reactie geven.
Staatssecretaris Knops:
Zijn vraag was of ik op een aantal zaken nog in detail wil
ingaan. Ik zal het verzoek doorgeleiden aan de minister van
Binnenlandse Zaken, zodat zij dat kan doen. Het is haar
portefeuille, maar het lijkt mij prima om die kosten inzichtelijk te maken. Nogmaals, er bestaat geen enkele sympathie
voor de wijze waarop de Turkse regering acteert. Dat wil ik
hier nogmaals gezegd hebben. Ik heb daar ook in dit parlement in het verleden het een en ander over gezegd. Daar
was geen woord Spaans bij. Daar zou ik het bij willen laten.
Ik wil nog aangeven dat we dat ook voor andere landen
mogelijk maken, maar alleen in logistieke zin. We willen
problemen voor zijn. We willen problemen voorkomen.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Koopmans. Dan de heer Paternotte
namens D66.

De heer Koopmans (VVD):
Ik zie dan graag een brief van de staatssecretaris tegemoet
met details van hoe dat nou georganiseerd is, wat de kosten
zijn en hoe het gaat. Laat ik vooropstellen dat het goed is

De heer Paternotte (D66):
Dat er een aantal verkeersborden staan om mensen de weg
te wijzen en overlast te voorkomen, is wat ons betreft echt
een voetnoot in een verhaal dat eigenlijk veel breder is. Het
gaat erom dat de Turkse regering op allerlei manieren
probeert om Turkse Nederlanders onder druk te zetten,
vorige week bijvoorbeeld door de brief die bij tienduizenden
Turkse Nederlanders is bezorgd zonder dat zij er ooit voor
hadden gekozen om hun adres te delen met een database
in Ankara en die natuurlijk tot doel had om de president
van Turkije, Erdogan, te helpen in een situatie waarin hij
nu een serieuze oppositie heeft. Mijn vraag is of de staatssecretaris, de regering, het met ons eens is dat die brief
onacceptabel is en of hij bereid is om te onderzoeken of
het verzenden ervan in strijd is geweest met onze nieuwe
privacywet, de AVG, die immers inhoudt dat mensen vooraf
toestemming moeten geven voordat zij gespamd kunnen
worden.

Tweede Kamer

19 juni 2018
TK 95

Vragenuur: Vragen Koopmans

95-3-2

De voorzitter:
De vraag hoort kort te zijn, meneer Paternotte. Dan de
staatssecretaris.
Staatssecretaris Knops:
Ik begrijp het verzoek van de heer Paternotte volledig en ik
kan ook toezeggen dat ik dat zal doorgeleiden aan de
minister, die het verder zal bekijken.
De voorzitter:
Dan mevrouw Becker, namens de VVD.
Mevrouw Becker (VVD):
Waar het wat de VVD betreft om gaat, is dat mensen die al
hun hele leven hier in Nederland wonen en die toevallig
een Turks paspoort hebben de vrijheid hebben om hun
eigen keuzes te maken en dat die zich richten op hun toekomst in Nederland en het meedoen hier. Dan moeten we
voorkomen dat er vanuit het buitenland voortdurend
iemand aan ze trekt, dat er een lange arm is die zegt: je
moet eigenlijk meewerken aan meer onvrijheid in Turkije.
Dat gebeurt dus op allerlei manieren ...

De voorzitter:
Nee. Wat was de laatste zin?
De heer Kuzu (DENK):
Een disclaimer, een onderschriftje, met als titel "hé, wij als
Nederlandse regering, wij als facilitator, steunen Erdogan
niet". Is dat een optie geweest die is overwogen?
Staatssecretaris Knops:
Het staat in elk geval goed op band nu, dus bedankt. Nee,
dat hebben wij niet overwogen. Wij hebben dat niet overwogen, omdat dat juist zou betekenen dat je je er inhoudelijk in mengt. Ik denk dat mensen goed zelf in staat zijn om
daar een oordeel over te vormen en een en ander maal
heeft de Nederlandse regering op andere platforms, op
andere momenten, haar oordeel gegeven over de wijze
waarop wij ons zouden moeten verhouden tot Turkije en
met name over hoe Turkije zelf zou moeten acteren. Dus ik
denk dat dat oordeel welbekend is. Als we dat zouden doen,
zouden we eigenlijk een soort Turkse methode toepassen,
en daar ben ik niet zo'n voorstander van.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik denk dat we nu naar de vraag van mevrouw
Marijnissen gaan, want volgens mij is de minister-president
in huis. We wachten even op hem.

De voorzitter:
En wat is de vraag?
Mevrouw Becker (VVD):
... met de borden langs de snelweg, maar ook inderdaad
met het verzenden van brieven aan mensen met een Turks
paspoort door de Turkse AK-partij. Kan de staatssecretaris
aangeven of de Nederlandse overheid heeft meegewerkt
aan het verkrijgen van die adressen door de AK-partij?

De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

Staatssecretaris Knops:
Op die vraag moet ik het antwoord schuldig blijven. Dat is
mij niet bekend, maar dat zullen wij even uitzoeken. Ik ga
ervan uit van niet, maar ik laat dat even uitzoeken.
De voorzitter:
Dan de heer Kuzu.
De heer Kuzu (DENK):
Grote zorgen in deze Kamer vanwege één verkiezingsbord.
Dat is inderdaad de aanleiding voor het stellen van deze
mondelinge vragen. De VVD maakt daar een heel groot
punt van. De VVD geeft ook aan, als grootste partij in deze
Kamer, dat heel veel mensen in dit land zich daar zorgen
over kunnen maken. Mijn vraag aan de staatssecretaris is
dan ook of hij, of de regering, ooit heeft overwogen om op
dat bord een disclaimertje te plaatsen met "wij steunen
Erdogan niet".
Staatssecretaris Knops:
Dat laatste kon ik niet verstaan.

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Koopmans

19 juni 2018
TK 95

95-3-3