Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

33 279

Internationale militaire samenwerking

Nr. 31

BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 december 2019
Inleiding
Hierbij informeer ik u over de stand van zaken van de internationale
militaire samenwerking. In deze rapportage ga ik in op de belangrijkste
ontwikkelingen bij de strategische partners van Defensie, te weten België
en Luxemburg, Duitsland, Frankrijk, Noorwegen, het Verenigd Koninkrijk
en de Verenigde Staten in 2019. Zoals aangekondigd in de Defensienota
(2018) (Kamerstuk 34 919, nr. 1), is Nederland nog intensiever gaan
samenwerken met deze strategische partners. Tevens geef ik een
toelichting op de samenwerking in EU-, NAVO- en VN-verband.
België en Luxemburg
Op 26 mei 2019 vonden in België de federale verkiezingen plaats. Tot op
heden is nog geen regering gevormd. Vanwege de afwezigheid van een
regering is afgelopen jaar de begroting van 2018 voor de tweede maal
overgenomen met alleen een inflatiecorrectie. De Belgische defensieuitgaven bedragen in 2019 € 4,9 miljard (0,95% van het Bruto Binnenlands
Product (BBP)). Reeds goedgekeurde projecten lopen door, maar er
kunnen geen nieuwe projecten worden gestart.
De in oktober aangetreden eerste Minister van België, mw. Sophie
Wilmès, heeft de defensiestaf de opdracht gegeven om een plan op te
stellen voor de volgende federale regering, om alle capaciteitendoelstellingen van de NAVO te halen in de periode 2020–2035. Dit plan wordt een
addendum bij de huidige strategische visie uit 2016. In deze visie staat dat
de Belgische defensie-uitgaven tegen 2030 tot 1,3% van het BBP moeten
stijgen, maar hierin worden niet alle capaciteitendoelstellingen gehaald.
De eerste Minister legde tevens een budgettair voorstel voor dat voorziet
in een geleidelijke verhoging van de defensie-uitgaven naar 1,01% (in
plaats van 0,9% van het BBP) in 2020 en naar 1,19% (in plaats van 1,02%
en 1,06% van het BBP) in 2023 en 2024.

kst-33279-31
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 279, nr. 31

1

De nauwe samenwerking met België verliep ook in 2019 voorspoedig. Zo
heeft België sinds september weer een residerende defensieattaché
geplaatst in Den Haag. Beide landen leveren militairen aan de NATO
Enhanced Forward Presence in Litouwen. Daarnaast zijn België en
Nederland bezig met de gezamenlijke vervanging van hun mijnenbestrijdingscapaciteit en M-fregatten. België heeft de leiding over de vervanging
van de mijnenbestrijdingscapaciteit, terwijl Nederland de leiding heeft
over de vervanging van de M-fregatten. Op 5 juli 2019 hebben België en
Nederland de gunning van het mijnenbestrijdingscontract aan het Franse
bedrijf Naval ceremonieel bevestigd. De Belgisch-Nederlandse marinesamenwerking (BENESAM) is nog steeds erg nauw. Voor deze samenwerking is de aanschaf van nagenoeg identiek materieel dan ook zeer
wenselijk. Tevens tekenden de commandanten van de Nederlandse,
Belgische en Franse marine in oktober een intentieverklaring om nauwer
samen te werken ten behoeve van de interoperabiliteit.
In het beleidsdocument Luxembourg Defence Guidelines for 2025 and
Beyond staat dat Luxemburg de ambitie heeft de defensie-uitgaven te
verhogen van € 320 miljoen (0.5% van het BBP) in 2018 naar € 410
miljoen (0.6% van het BBP) in 2020 en € 550 miljoen (0.7% van het BBP) in
2024. Deze aantallen zijn nog steeds gelijk. In 2019 bedragen de uitgaven
€ 348 miljoen (0,56% van het BBP).
Na de ondertekening van het Memorandum of Understanding (MoU) met
betrekking tot de Short Range Tactical Unmanned Aerial Systems
(SRTUAS) in het najaar van 2018, is de samenwerking met Luxemburg op
het gebied van Unmanned Aerial Vehicles (UAV’s) verder voortgezet. In
augustus is een Luxemburgse liaison officier in Nederland geplaatst voor
dit project.
Duitsland
De Duitse defensie-uitgaven zijn de afgelopen jaren aanzienlijk verhoogd.
Volgens NAVO-definities zijn de uitgaven gestegen van € 34,75 miljard in
2014 naar € 47,9 miljard in 2019. In 2019 komen de defensie-uitgaven neer
op 1,39% van het BBP en wordt 16,55% besteed aan grote investeringen.
Voor 2020 bedragen de geplande defensie-uitgaven € 50,4 miljard, wat
zou uitkomen op circa 1,42% van het BBP en een investeringsbudget van
17%. Tussen 2014 en 2020 zullen de defensie-uitgaven dan structureel met
€ 15,6 miljard zijn verhoogd, wat neerkomt op een stijging van 45%.
De Duitse regering houdt vast aan de toezegging dat Duitsland in 2024
1,5% van het BBP zal besteden aan defensie, waarvan 20% aan grootschalige investeringsprojecten. Daartoe zouden de defensie-uitgaven
volgens de huidige economische voorspellingen in 2024 circa € 58 à € 59
miljard moeten bedragen. Minister van Defensie mw. Kramp-Karrenbauer
sprak in november 2019 de ambitie uit dat Duitsland in 2031 de
NAVO-norm van 2% BBP bereikt.
De verhoging van het defensiebudget is randvoorwaardelijk voor de
verwerkelijking van de Trendwende der Bundeswehr, de omslag naar
meer personeel, materieel en financiën, zoals aangekondigd in de Duitse
defensienota van 2016, het Weissbuch. Daarnaast bleek in 2018 uit het
beleidsdocument Konzeption der Bundeswehr dat de verdediging van het
nationale en bondgenootschappelijke grondgebied van toenemend
belang is. Om hier nader invulling aan te geven voert Duitsland
momenteel een studie uit naar de inrichting van de krijgsmacht ten
behoeve van deze taak (Landes-/Bündnissverteidigung). Naar verwachting
wordt deze studie op korte termijn afgerond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 279, nr. 31

2

De Trendwende en Konzeption der Bundeswehr vertalen zich tevens in
investeringen in hoogwaardige capaciteiten. Belangrijke prioriteiten zijn
de digitalisering van het landoptreden en de aanschaf van onderzeeboten.
Ook zal Duitsland op korte termijn moeten besluiten over vervanging van
de Tornado-jachtvliegtuigen en de aanschaf van een middelzware
transporthelikopter.
Duitsland en Nederland zijn zeer belangrijke defensiepartners. Dit blijkt uit
de uitgebreide Declaration of Intent (DOI) ter versterking van de bilaterale
defensiesamenwerking die op 21 mei 2019 is ondertekend. Dit document
sluit aan op de veranderde Europese veiligheidscontext en de ontwikkeling van de Duits-Nederlandse defensiesamenwerking sinds 2013.
Nieuwe thema’s in de verklaring zijn bijvoorbeeld het cyberdomein en
hybride dreigingen. Ook benoemt de DOI de noodzaak om interoperabiliteit te verbeteren, binnen NAVO- en EU-kaders, door systemen en
procedures op elkaar af te stemmen. De DOI bevat als annex een
roadmap, met een inventarisatie van zowel lopende samenwerkingsprojecten als terreinen waarop in de toekomst mogelijk kan worden samengewerkt na reguliere besluitvorming. De roadmap wordt nadrukkelijk
gezien als levend document en kan regelmatig worden aangepast. Dit
vormt een stevig fundament voor verdere verdieping van de samenwerking.
Voorts is in 2019 voor twee belangrijke samenwerkingsprogramma’s een
Memorandum of Understanding (MoU) getekend. Tijdens de DuitsNederlandse regeringsconsultaties op 2 oktober 2019 werd een MoU
ondertekend over materieelsamenwerking op het terrein van elektronische oorlogsvoering. Internationale samenwerking op dit gebied is
uitzonderlijk en vereist groot wederzijds vertrouwen. Dat Nederland en
Duitsland ook op dit terrein samenwerken, tekent de diepe defensierelatie
tussen beide landen. Momenteel wordt onder leiding van Nederland
gezamenlijke verwerving voorbereid.
Het MoU Tactical Edge Networking (TEN) werd getekend in juni 2019 en
volgde op een intentieverklaring in mei 2018 over digitale integratie van
eenheden. Het binationale programma TEN is gebaseerd op het Nederlandse programma Foxtrot en het Duitse programma Digitilization of
Land-Based Operations (D-LBO). Dit TEN-programma schept randvoorwaarden voor (inter)nationale interoperabiliteit en informatiegestuurd
optreden en creëert mogelijkheden voor gezamenlijke standaarden,
oplossingen en mogelijke verwerving. De ondertekening van het MoU
vormde het startpunt voor het bouwen van de Duits-Nederlandse
programmaorganisatie. Op dit moment werken de beide landen
gezamenlijk het programmaplan uit dat in de komende jaren langs diverse
deelleveringen moet voorzien in de modernisering en digitalisering van
operationele eenheden in het tactische mobiele domein.
Tot slot werkten Duitsland en Nederland in 2019 op operationeel gebied
samen, waaronder in de Resolute Support-missie in Afghanistan,
Operation Inherent Resolve in Irak en de Enhanced Forward Presence in
Litouwen. Daarnaast namen 50 Duitse militairen deel aan de noodhulp die
Nederland in september 2019 na orkaan Dorian aan de Bahama’s bood
met onder meer het Nederlandse marineschip Zr.Ms. Johan de Witt.
Tevens maakte Nederland in 2019 samen met Duitsland en Noorwegen
onderdeel uit van de Very high readiness Joint Task Force (VJTF 2019), het
snelst inzetbare deel van de interventiemacht van de NAVO. In dat kader
stonden Nederlandse eenheden samen met Noorse eenheden als
onderdeel van een Duitse brigade stand-by gedurende heel 2019. Ook
stond het hoofdkwartier van het 1e Duits-Nederlandse legerkorps in 2019
gereed voor inzet als Land Component Command (LCC) van de VJTF.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 279, nr. 31

3

Frankrijk
De Franse defensie-uitgaven zullen in 2019–2025 geleidelijk stijgen naar
de afgesproken NAVO-norm van 2% van het BBP. In 2018 was de Franse
defensiebegroting uiteindelijk 1,82% van het BBP met € 34,2 miljard. In
2019 steeg dit met € 1,7 miljard tot € 35,9 miljard. Vanaf 2023 is een
stijging van € 3 miljard per jaar voorzien, waarmee in 2025 dan de 2% zal
worden gehaald. Dit budget zal worden gebruikt voor een modernisering
van de defensieorganisatie.
Grote investeringen worden gedaan in materieel. Frankrijk is begonnen
met het verwerven van pantservoertuigen en de vervanging van de
onderzeeboten en de oppervlakteschepen. Tevens wordt er geïnvesteerd
in de vervanging en aanschaf van tankvliegtuigen, drones en een
vernieuwde versie van het gevechtsvliegtuig. Daarnaast investeert
Frankrijk aanzienlijk in cyber en het ruimtedomein. Tevens groeit het
budget voor onderzoek en innovatie tot 2022 van € 730 miljoen tot € 1,1
miljard.
Op 6 mei 2019 tekenden de ministers van Defensie van Frankrijk en
Nederland een Statement of Intent ter versterking en verdieping van het
strategische partnerschap. Aan de versterking van de bilaterale samenwerking wordt ondertussen samen met Frankrijk concreet invulling
gegeven door middel van interdepartementale besprekingen, met als doel
de totstandkoming van een raamverdrag om in de toekomst potentiële
samenwerking te vergemakkelijken. Tevens wordt momenteel gewerkt
aan een bilateraal verdrag inzake defensiesamenwerking en de status van
militair en civiel personeel dat ziet op de Caribische regio. Met name dient
hierbij te worden gedacht aan onder meer oefeningen en trainingen in de
regio maar ook aan humanitaire hulp in noodsituaties zoals bijvoorbeeld
hulp bij orkaanschade. Het verdrag zal naar verwachting in 2020 aan de
Kamer ter goedkeuring worden voorgelegd.
Op 20 september 2019 organiseerde Nederland de tweede ministeriële
bijeenkomst van het European Intervention Initiative (EI2). Tijdens deze
bijeenkomst zijn Zweden en Noorwegen toegetreden en is besloten dat
Italië op korte termijn toe kan treden. Daarnaast werden de EI2 Terms of
Reference getekend. Dit document formaliseert en verduidelijkt de
processen en de organisatie van het EI2.
De goede operationele samenwerking met Frankrijk is in 2019 voortgezet.
Nederland en Frankrijk verleenden, samen met Duitsland, in september
militaire noodhulp aan de Bahama’s vanaf Zr.Ms. Johan de Witt.
De commandanten van de Nederlandse, Franse en Belgische marine
tekenden in 2019 een intentieverklaring om nauwer samen te werken ter
versterking van de interoperabiliteit. De 13e Lichte Brigade kijkt samen
met de Franse 9e Brigade naar mogelijkheden voor verdere samenwerking. Zo heeft een eenheid van de 13e Lichte Brigade geoefend in La
Courtine en een Franse eenheid bij de Nederlandse CBRN-school.
Noorwegen
Het huidige Noorse defensiebudget voor 2020 ligt rond de € 6,1 miljard,
wat neerkomt op 1,8% van het BBP. Noorwegen investeert meer dan 20%
van de defensie-uitgaven in materieel. Noorwegen zal medio 2020 een
nieuw langetermijnplan voor Defensie uitbrengen. Dit plan legt de nadruk
op het verbeteren van de veiligheid, inzetbaarheid en de reactietijd van de
Noorse krijgsmacht en bestaat uit vier ambitieniveaus. Noorwegen wil
robuustere capaciteiten aanschaffen om tegenstanders af te schrikken en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 279, nr. 31

4

snel te kunnen reageren op externe dreigingen. Het hoge noorden en de
Noord-Atlantische Oceaan nemen in het Noorse defensiebeleid een
centrale plek in.
Nederland is een belangrijke defensiepartner voor Noorwegen. In de
Noorse internationale veiligheidsstrategie worden Nederland, Duitsland,
het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten aangemerkt als strategische partners. Noorwegen is tevens op 20 september toegetreden tot
het EI2.
Ook in 2019 is de nauwe samenwerking met Noorwegen voortgezet. De
Joint Arctic Training (koudweertraining) van het Nederlandse Korps
Mariniers vindt jaarlijks in Noord-Noorwegen plaats en vanaf januari 2020
wordt vanaf de locatie Skjold getraind. Nederlandse mariniers oefenen
reeds jaren met de Amerikaanse en Britse mariniers in Noorwegen. In
2020 trainen de Amerikaanse, Britse en Nederlandse mariniers allemaal in
de omgeving van Bardufoss. Met het oog op het intensiveren van de
samenwerking met de Noren en een efficiënt gebruik van de Noorse
trainingsfaciliteiten, is nu tevens voorzien dat het Korps Mariniers zijn
jaarlijkse bergtraining in september/oktober 2020 in Noorwegen zal
uitvoeren.
Tot slot hebben Noorwegen en Nederland in 2019 weer nauw samengewerkt op operationeel gebied. Zo leveren beide landen militairen aan de
Enhanced Forward Presence in Litouwen. Tevens was Nederland in 2019
samen met Noorwegen en Duitsland onderdeel van de NATO Very high
readiness Joint Task Force (VJTF). In dat kader stonden Nederlandse
eenheden samen met Noorse eenheden als onderdeel van een Duitse
brigade stand-by gedurende heel 2019.
Verenigd Koninkrijk
De Strategic Defence and Security Review 2015 (SDSR15) is nog altijd de
leidraad voor de ontwikkeling van de Britse krijgsmacht. In de SDSR15
staat dat het Verenigd Koninkrijk ten minste 2% van het BBP zal blijven
besteden aan Defensie en in de komende tien jaar £ 178 miljard (ongeveer
€ 202 miljard) zal investeren in materieel. De Britse defensiebegroting
bedraagt in 2019–2020 £ 39,5 miljard (ongeveer € 46,2 miljard, 2,1% van
het BBP) en stijgt in 2020 naar £ 41,3 miljard (ongeveer € 48,3 miljard,
2,1% van het BBP). De groei van het budget dekt de hogere kosten voor
salarissen en pensioenen en komt ten goede aan grote investeringsprogramma’s. Voorts investeert de Britse krijgsmacht structureel in innovatie
en modernisering.
In 2019 is de uitvoering van start gegaan van het Modernising Defence
Program (MDP) dat eind 2018 is gepubliceerd. Dit programma voorziet in
een groei van het budget met £ 1,8 miljard (ongeveer € 2,1 miljard). Het
MDP bouwt verder op de SDSR15 en investeert in het vergroten van de
gereedheid van bestaande capaciteiten, het vernieuwen en innoveren van
de krijgsmacht, en een modernisering van de defensieorganisatie.
Ondanks het aanstaande vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de
Europese Unie, blijven het Verenigd Koninkrijk en Nederland op defensiegebied nauw samenwerken, waaronder in NAVO-verband, in multilaterale
fora en op bilaterale basis. Zoals afgesproken in het Joint Vision
Statement van juni 2017, verdiepen het Verenigd Koninkrijk en Nederland
de bilaterale relatie door een actieplan dat jaarlijks wordt geactualiseerd.
In het actieplan van 2019–2020 is een aantal prioriteitsgebieden geïdentificeerd, te weten: (1) ontwikkeling van nieuwe capaciteiten (o.a. innovatie,
cyber), (2) amfibische en maritieme samenwerking, (3) samenwerking in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 279, nr. 31

5

de Joint Expeditionary Force, (4) operationele samenwerking in verschillende regio’s (voor bijvoorbeeld hulpverlening in het Caribisch gebied), (5)
het gezamenlijk herdenken van 75 jaar vrijheid.
Het Verenigd Koninkrijk en Nederland verdiepten in 2019 de samenwerking op verschillende terreinen. De landen ondersteunden elkaar door
deelname aan oefeningen en voorbereidingen om in 2019 en 2020 een
amfibische taakgroep gereed te hebben voor de NATO Response Force.
Verder is kennis uitgewisseld op terreinen zoals innovatie, cyber en het
tegengaan van hybride dreigingen. Verder heeft Nederland geadviseerd
over de aanschaf van het gevechtsvoertuig de Boxer, wat mogelijk weer
tot nieuwe vormen van samenwerking zal leiden. Ook was er in 2019 de
gewaardeerde en grootscheepse deelname van de Britten aan de
herdenking van 75 jaar operatie Market Garden.
Naast de versterking van de bilaterale samenwerking, hebben het
Verenigd Koninkrijk en Nederland de samenwerking verder uitgebouwd in
het kader van de Joint Expeditionary Force (JEF). De JEF biedt een
raamwerk voor snelle, multinationale inzet en is opgebouwd rond Britse
eenheden, concepten en voorzieningen. In februari 2019 vond een table
top exercise op ministerieel niveau plaats en in mei en juni is in de
Baltische Zee een maritieme JEF-oefening gehouden, waaraan het
amfibisch transportschip Zr.Ms. Johan de Witt deelnam.
Verenigde Staten
De defensiebegroting van de Verenigde Staten, de National Defense
Authorization Act, bedroeg $ 717 miljard (ongeveer € 651 miljard) in het
begrotingsjaar 2019, dat loopt van oktober 2018 tot oktober 2019. Dit komt
neer op 3,7% van het BBP. Voor het begrotingsjaar 2020 (oktober 2019 –
oktober 2020) is een aanzienlijke verhoging gepland, naar $ 733 tot $ 750
miljard (ongeveer € 665 miljard tot € 681 miljard), maar deze begroting is
nog niet goedgekeurd. De geplande budgetverhoging zal onder meer
worden gebruikt voor salarisverhoging voor het defensiepersoneel, het
versterken van de slagkracht, verder herstel van de gereedheid en
infrastructuur, investeringen in kunstmatige intelligentie, raketverdediging, cyber- en ruimtecapaciteiten en modernisering van het nucleaire
arsenaal.
De VS hebben in 2019 uitvoering gegeven aan de National Defense
Strategy uit 2018. Daarin gaat aandacht uit naar China, Rusland, Iran,
Noord-Korea en het bestrijden van terrorisme. In 2019 is de focus steeds
meer verschoven naar de machtsstrijd met China en is de relatie met
Rusland verder verslechterd. De VS hebben het bilaterale verdrag met
Rusland over Intermediate Nuclear Forces (INF) opgezegd vanwege
Russische schendingen van dit verdrag. Ook de Open Skies- en New
Start-verdragen staan onder druk. Een belangrijk bezwaar voor de VS is
dat China niet is aangesloten bij deze verdragen over wapenbeheersing.
Gelet op de Europese veiligheidssituatie hebben de VS besloten het
budget van het European Deterrence Initiative te handhaven op $ 6,5
miljard (ongeveer € 5,9 miljard) per begrotingsjaar. Het EDI is onder meer
bedoeld voor het financieren van Amerikaanse oefeningen in Europa,
zoals Defender 2020, en de opslag van Amerikaans materieel, waaronder
de Army Prepositioned Stocks in Eygelshoven. De hoogte van het budget
is in 2019 echter meer dan voorheen ter discussie gesteld. De VS zullen
naar verwachting in 2020 de focus nog meer verleggen naar China, en de
verantwoordelijkheid voor de Europese veiligheid en afschrikking meer
aan Europese landen laten. Daarbij verwachten de VS dat Europese
NAVO-landen, waaronder Nederland, invulling geven aan de capaciteiten-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 279, nr. 31

6

doelstellingen van de NAVO en de afspraken die in 2014 bij de NAVO-top
in Wales zijn gemaakt om 2% van het BBP aan defensie te besteden.
De goede defensiesamenwerking tussen de Verenigde Staten en
Nederland is in 2019 bestendigd. Met de aanschaf van negen extra F-35»s,
naast de 37 F-35»s die al eerder waren besteld, is de materieelsamenwerking verder uitgebreid. Daarmee zet Nederland een volgende stap in
het vervullen van de NAVO-capaciteitendoelstellingen die voor Nederland
gelden. De eerste Nederlandse operationele F-35 is in januari 2019 uit de
fabriek in Fort Worth, Texas, gerold en in oktober 2019 is de eerste F-35
bestemd voor Vliegbasis Leeuwarden geland op Nederlandse bodem.
Verder zijn in 2019 de eerste vliegeropleidingen en conversies voor de
F-35 gestart op Luke Air Force Base. Daarnaast is in 2019 de goede
materieelsamenwerking met de VS voortgezet voor de modernisering van
de Chinook-helikopter, remanufacture van de Apache-gevechtshelikopter,
verwerving van de onbemande MQ-9 Reaper, upgrade van het Patriotluchtverdedigingssysteem, de vervanging van torpedo’s en de aanschaf
van luchtverdedigingsraketten voor de Koninklijke Marine.
Tevens is het delen van inlichtingen tussen de beide landen verbeterd en
wordt intensievere samenwerking gezocht op het terrein van space, nu de
VS in 2019 het US Space Command hebben opgericht. Nederland staat in
de VS bekend om zijn hoogwaardige technologische ruimtevaartindustrie,
met name op het gebied van kleine satellieten en lasercommunicatie. In
2018 ondertekenden de VS en Nederland al een MoU over het delen van
informatie uit de ruimte. In 2019 zijn voorbereidingen getroffen om dit uit
te breiden naar gerubriceerde informatie uit de ruimte, zoals data van de
Nederlandse SMART-L radars. Nederland treedt hiermee toe tot een kleine
groep van circa tien landen waarmee de VS gerubriceerde informatie over
de ruimte delen.
Voorts waarderen de VS de Nederlandse inspanningen in Europa op het
gebied van militaire mobiliteit. Vanwege de significante aanwezigheid en
verplaatsingen van Amerikaans militair materieel in Europa, hebben de
VS baat bij de resultaten die op dit terrein worden geboekt. Verder zien de
Verenigde Staten uit naar ratificatie van het in 2018 ondertekende
raamwerk voor samenwerking op het gebied van defensieaangelegenheden, ook Raamverdrag genoemd, dat momenteel bij uw Kamer voorligt
ter goedkeuring.
De Verenigde Staten en het Koninkrijk werken operationeel goed samen in
het Caribisch gebied. In 2019 is samen met de Amerikaanse kustwacht de
strijd tegen drugssmokkel in het Caribisch gebied voortgezet.
Tot slot is de samenwerking in de anti-ISIS coalitie en Operation Inherent
Resolve in Irak en de Resolute Support-missie in Afghanistan voortgezet.
Intensieve onderhandelingen tussen de VS en de Taliban, gericht op
terugtrekking van een deel van de Amerikaanse troepen, hebben niet
geleid tot een akkoord en zijn in september 2019 afgebroken.
Europese Unie
In 2019 lag de focus voor de Europese defensiesamenwerking op
implementatie en verdieping van de recent tot stand gekomen initiatieven:
Permanent gestructureerde samenwerking (PESCO), het European
Defence Industrial Development Programme (EDIDP) en het Europees
Defensiefonds (EDF). Nederland heeft zich daarnaast in 2019 ingezet voor
een versterking van de coherentie tussen de verschillende EU-initiatieven
en voor een sterke strategische politieke sturing door de Raad op het
defensieterrein. Daarbij is de Nederlandse inzet op hoofdlijnen gericht op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 279, nr. 31

7

de operationalisering van het EU-ambitieniveau. Van belang daartoe is
een nadere specificatie en invulling van de drie prioriteiten die in het
Gemeenschappelijk Veiligheids- en Defensiebeleid (GVDB) zijn gedefinieerd, namelijk het reageren op externe conflicten en crises, capaciteitsopbouw van partners en het beschermen van de EU en haar burgers.
Nederland ziet de EU als hét platform voor gezamenlijk onderzoek en
capaciteitsontwikkeling, zodat Europa meer verantwoordelijkheid kan
nemen voor haar eigen veiligheid. In de EU-context kunnen immers
capaciteiten worden ontwikkeld die in ieder gewenst verband kunnen
worden ingezet. Wat Nederland betreft dient een belangrijk deel van de
inspanningen binnen het EU-defensiebeleid hierop gericht te zijn.
Permanent gestructureerde samenwerking (PESCO)
PESCO werd in december 2017 gelanceerd. In 2018 zijn belangrijke
stappen gezet ten aanzien van de inrichting van de PESCO-architectuur.
Destijds zijn Raadsaanbevelingen vastgesteld voor de governance van
PESCO-projecten, evenals aanbevelingen met een nadere precisering van
de twintig PESCO commitments. In 2019 is veel aandacht uitgegaan naar
het resterende deel van de inrichting van de PESCO-architectuur: het
Raadsbesluit over de deelname van derde landen aan PESCO-projecten.
Deze onderhandelingen lopen op het moment van schrijven nog. Naast de
algemene inrichting gaat veel aandacht uit naar de PESCO-projecten. In
2019 zijn dertien nieuwe projecten goedgekeurd door de Raad, waarmee
het totaal aantal nu op 47 komt. Nederland neemt deel aan elf projecten.
Uw Kamer wordt hierover geregeld geïnformeerd in de geannoteerde
agenda’s en verslagen van de Raad Buitenlandse Zaken.
Militaire mobiliteit
Nederland heeft in 2019 als lead nation van het PESCO-project Militaire
Mobiliteit gestuurd op het uitwerken van en het behalen van voortgang
door alle 25 PESCO-landen op de afspraken die door de Raad Buitenlandse Zaken van 25 juni 2018 en de Europese Raad van 28-29 juni 2018
zijn gemaakt. Nederland zal hier voor het einde van 2019 aan voldoen. Het
betreft afspraken over het versnellen van toestemming voor grensoverschrijdend transport, het opstellen van een nationaal plan voor militaire
mobiliteit, het regelmatig beoefenen hiervan en het creëren van een
netwerk van National Points of Contact. Nederland waarborgt waar
mogelijk harmonisatie en synchronisatie met NAVO-initiatieven.
European Defence Industrial Development Programme
In 2019 is het European Defence Industrial Development Programme
(EDIDP) geïmplementeerd. Nadat in februari het werkprogramma voor de
periode 2019–2020 is vastgesteld door de lidstaten heeft de Europese
Commissie de projecten uitgezet op de Europese markt. Europese
bedrijven, gevormd in internationale consortia, waren tot medio
september in de gelegenheid voorstellen in te dienen voor negen
verschillende projecten, variërend van Future naval systems and related
technologies tot Space Situational Awareness and early warning
capabilities. Met hulp van de Nederlandse overheid hebben verschillende
Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen, in samenwerking met
internationale partners, projectvoorstellen ingediend bij de Europese
Commissie. De Commissie heeft in totaal 40 projectvoorstellen
ontvangen, waarvan 14 in het domein specifiek voor het midden- en
kleinbedrijf (MKB), een van de punten waarop Nederland heeft ingezet
tijdens de onderhandelingen over het programma. De Commissie zal de
voorstellen beoordelen op de geldigheid; de inhoudelijke beoordeling
wordt overgelaten aan inhoudelijk experts. De resultaten van de evaluatie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 279, nr. 31

8

worden begin 2020 verwacht, gevolgd door de toewijzing van
financiering.
In 2019 hebben ook verschillende informatiebijeenkomsten plaatsgevonden om het Nederlandse bedrijfsleven en de kennisinstellingen te
informeren over de ontwikkelingen van het programma, een gelegenheid
te bieden samenwerkingspartners te vinden en de mogelijkheden tot
steun van de overheid te specificeren.
Europees Defensiefonds
In 2019 is verder gewerkt aan het Europees Defensiefonds (EDF), een
overkoepelend programma waarin per 2021 de Preparatory Action for
Defence Research (PADR) en het EDIDP worden samengevoegd, teneinde
de overgang tussen onderzoek en ontwikkeling van capaciteiten te
versimpelen. Zoals eerder gemeld, is Nederland tevreden over de
uitkomst van de onderhandelingen over het EDF, waarbij de Nederlandse
inzet is behouden. De bedragen die in het voorlopige akkoord zijn
opgenomen, zijn afhankelijk van de integrale besluitvorming over de
omvang en andere horizontale bepalingen van het volgende Meerjarig
Financieel Kader. Pas wanneer hierover een akkoord wordt bereikt, zal het
EDF worden geagendeerd ter bespreking en bekrachtiging. Nationaal is in
2019 gestart met de Interdepartementale Coördinatiegroep Europese
Defensie Samenwerking (ICG EDS), dat een gezamenlijk voorzitterschap
kent van de ministeries van Defensie en Economische Zaken en Klimaat.
In de ICG EDS zijn tot nu toe thema’s voor de Nederlandse inzet ten
behoeve van het EDF vastgesteld.
EU-NAVO samenwerking
In 2019 zijn verdere stappen gezet ter verbetering van EU-NAVO samenwerking. Positief is dat de samenwerking tussen de EU en de NAVO
inmiddels de norm is geworden. Nederland pleit in de samenwerking voor
tastbare resultaten en ziet de bestaande 74 samenwerkingsvoorstellen in
dat kader graag nader geprioriteerd. Nederland legt daarbij de nadruk op
militaire mobiliteit, capaciteitsopbouw in derde landen, oefeningen, cyber
en hybride dreigingen. Van belang is dat de resultaten van de samenwerking voldoende zichtbaar en concreet zijn, dat maximaal wordt ingezet
op de sterke punten van beide organisaties, en er synergie en coördinatie
is waar mogelijk. In 2019 zijn hiertoe stappen gezet. Zo is de politieke
dialoog geïntensiveerd tussen de organisaties, in zowel in formele en
informele setting, en zijn briefings over en weer toegenomen. De testfase
van de parallelle en gecoördineerde oefeningen is inmiddels afgerond. De
opzet van deze oefening bleek waardevol en zal in de toekomst verder
worden gebruikt bij bijvoorbeeld het tegengaan van hybride dreigingen.
Veel aandacht is uitgegaan naar het verder versterken van de coherentie
tussen de inspanningen van de NAVO en de EU op het terrein van
capaciteitsontwikkeling. Tot slot heeft de nieuwe voorzitter van de
Europese Commissie, mw. Von der Leyen, laten weten dat ze gezien de
geopolitieke veranderingen aanstuurt op een goede en nauwe samenwerking tussen de EU en de NAVO. Dit is volledig in lijn met de Nederlandse inzet en het politieke belang dat Nederland hecht aan een goede
relatie tussen beide organisaties. De veiligheidscontext vraagt nadrukkelijk om een bundeling van de krachten.
Noord-Atlantische Verdragsorganisatie
De NAVO viert in 2019 haar 70-jarig bestaan. Gelet op het aantal
dreigingen en uitdagingen waarmee het bondgenootschap wordt
geconfronteerd en de diversiteit daarvan, is dit een gelegenheid om te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 279, nr. 31

9

benadrukken dat de trans-Atlantische relatie cruciaal is voor vrede en
veiligheid op het Europese continent en daarbuiten. De NAVO is en blijft
de hoeksteen van het Nederlandse veiligheidsbeleid. Artikel 5 van het
Noord-Atlantisch Verdrag vormt de ultieme veiligheidsgarantie voor
Nederland.
Lastenverdeling
Nederland en Europa worden geconfronteerd met een snel veranderende
en verslechterende veiligheidsomgeving. Deze veiligheidsomgeving
vraagt erom dat Europese landen meer verantwoordelijkheid nemen voor
hun eigen veiligheid. De afgelopen jaren is de eerste hoofdtaak van
Defensie – de bescherming van het eigen en bondgenootschappelijk
grondgebied – steeds belangrijker geworden. Het belang van de andere
twee hoofdtaken is eveneens toegenomen.
Sinds de Wales Defence Investment Pledge (het streven naar het laten
groeien van defensie-uitgaven richting 2% van het BBP in 2024, met een
investeringsquote van 20%) uit 2014 is de veiligheidssituatie verder
verslechterd en de urgentie voor naleving van de Wales-afspraken
toegenomen, zoals ook geconcludeerd tijdens de NAVO-top in Brussel
vorig jaar (Kamerstuk 28 676, nr. 304). Nederland deelt dit gevoel van
urgentie. In het nationaal plan dat eind 2018 aan de NAVO is gestuurd,
bevestigde het kabinet dan ook de politieke intentie om structureel te
investeren in een aantal prioritaire capaciteiten, die aansluiten bij de
capaciteitendoelstellingen van de NAVO. Als NAVO moeten we sneller,
langer en krachtiger kunnen optreden. Met de Voorjaarsnota 2019 is een
start gemaakt met de uitvoering van het nationaal plan, en daarmee met
de Nederlandse bijdrage aan de capaciteitendoelstellingen van de NAVO.
Met het regeerakkoord (Bijlage bij Kamerstuk 34 700, nr. 34) en de
Voorjaarsnota 2019 (Kamerstuk 35 210, nr. 1) zijn de afgelopen tijd
belangrijke stappen gezet. Omdat het extra geld onvoldoende was om
alles uit het nationaal plan te kunnen doen, zijn er keuzes gemaakt. Zo is
besloten de beschikbare middelen te investeren in extra F-35»s, ondersteuning van de special forces, uitbreiding van het cyber- en informatiedomein en personeel. Maar daarmee is Nederland er nog niet. Onze
bondgenoten verwachten meer van ons. In de herijking van de Defensienota, die voor de zomer van 2020 wordt gepresenteerd, wordt dan ook
onder andere een stapsgewijze groei opgenomen in het kader van de
lange lijnen naar de toekomst om de capaciteitendoelstellingen van de
NAVO te realiseren.
Gereedheid
De verder verslechterende veiligheidssituatie vraagt erom dat de NAVO in
staat is snel te kunnen reageren. Daartoe werken de bondgenoten
momenteel aan het verbeteren van de gereedheid en het reactievermogen
van hun strijdkrachten. Tijdens de Top in Brussel in 2018 namen de
staatshoofden en regeringsleiders diverse maatregelen, waaronder het
NATO Readiness Initiative (NRI). Dit houdt in dat de NAVO-landen
gezamenlijk vanaf 2020 binnen dertig dagen, dertig gemechaniseerde
bataljons, dertig squadrons gevechtsvliegtuigen en dertig oorlogsschepen
naar een artikel-5 situatie of een crisis moet kunnen sturen. Afgesproken
is dat eind 2019 de politieke doelstelling om het initiatief te vullen met
aangewezen eenheden moet zijn gerealiseerd. Nederland draagt
proportioneel bij aan het NRI. De door Nederland aangeboden capaciteiten zijn daarbij niet onttrokken aan reeds bestaande toezeggingen en
planningen voor de snel inzetbare capaciteiten van de NAVO, de
enhanced NATO Reponse Force. Voor Nederland betekent het aanbieden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 279, nr. 31

10

van bijdragen aan het NRI een aanzienlijke uitdaging voor de krijgsmacht,
nu deze nog bezig is met het herstel van de (basis)gereedheid. Dit geldt
ook voor sommige andere landen. Voor Nederland staat transparantie
over de (on)mogelijkheden voorop.
In 2019 werden voorts twee multinationale verbanden als onderdeel van
de NATO Command Structure verder ontwikkeld. In september 2019
bereikte het Joint Support and Enabling Command (JSEC) in Ulm,
Duitsland, de initieel operationele status. Dit hoofdkwartier zal onder
andere bijdragen aan het transport van troepen en militair materieel
binnen Europa. In juli 2019 heeft de Noord Atlantische Raad formeel het
Joint Force Command Norfolk (JFCNf) onder Amerikaans leiderschap
geactiveerd. Dit verband draagt onder meer bij aan de bescherming van
de aanvoerlijnen over de Atlantische Oceaan.
Bijdragen aan de Enhanced Forward Presence en NATO Response Force
Nederland leverde in 2019 bijdragen aan de verschillende maatregelen die
de NAVO ontplooit in het kader van de collectieve verdediging en
afschrikking. Ons land leverde ongeveer 270 militairen voor de Enhanced
Forward Presence in Litouwen. De vooruitgeschoven aanwezigheid in de
Baltische Staten en Polen is een doorlopende bondgenootschappelijke
activiteit die in elk geval noodzakelijk blijft zolang Rusland volhardt in de
huidige opstelling. Op dit ogenblik zijn er geen aanwijzingen die duiden
op een veranderde Russische positie.
Tevens leverde Nederland een bijdrage aan de NATO Response Force
(NRF). Dit betrof transportcapaciteit en gevechtsvliegtuigen voor het
snelst inzetbare deel van de NRF, de Very high readiness Joint Task Force
(VJTF). Ook stonden Nederlandse eenheden samen met Noorse eenheden
als onderdeel van een Duitse brigade stand-by voor de VTJF 2019. Verder
stond het hoofdkwartier van het 1e Duits-Nederlandse legerkorps in 2019
gereed voor inzet als Land Component Command (LCC) van de VJTF.
Nederland leverde ook een Special Operations Land Task Group en
personeel ten behoeve van het Special Operations Command Center.
Daarnaast voerde Nederland tot en met juni 2019 het commando over de
Standing NATO Maritime Group 2 (SNMG-2) en leverde daarbij een staf
en een fregat als stafschip.
Nieuwe uitdagingen
China stelt zich op het wereldtoneel in toenemende mate assertief op. Dit
biedt kansen en ook uitdagingen. De relatie van de NAVO met China is in
2019 op de agenda gekomen. De bondgenoten zullen de komende periode
nader hierover in dialoog gaan. Nederland is constructief-kritisch t.a.v.
China en wil op basis van gedeelde belangen met China samenwerken,
met oog voor ideologische verschillen. Er liggen kansen om met China
samen te werken op thema’s als klimaatverandering en energie, wapenbeheersing, en logistiek en transport. Tegelijk moeten we niet naïef zijn en
onszelf goed beschermen tegen veiligheidsrisico’s als (digitale) spionage,
beïnvloeding en economische veiligheid.
Niet alleen de veiligheidsomgeving waarin de NAVO functioneert is aan
verandering onderhevig. Ook dient de NAVO mee te gaan met technologische ontwikkelingen die van belang zijn voor de veiligheid van het
bondgenootschap. Daarmee wordt beoogd zeker te stellen dat de NAVO
niet achter zal gaan lopen wat betreft technologische capaciteiten, terwijl
mogelijke tegenstanders volop inzetten op verdere technologische
innovatie. Daarom is in 2019 de Roadmap on Emerging and Disruptive
Technologies ontwikkeld. Met deze Roadmap zet de NAVO in op het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 279, nr. 31

11

begrijpen van nieuwe technologieën en het analyseren van veiligheidsimplicaties van nieuwe technologieën.
In 2019 is in NAVO-verband ook gesproken over de ruimte. Ook Nederland
onderkent het belang hiervan. In een wereld waarin de militaire toepassingen van ruimtevaart steeds belangrijker worden is het belangrijk dat
NAVO zich blijft aanpassen aan de uitdagingen die dit met zich
meebrengt. De ruimte is tijdens een bijeenkomst van de ministers van
Buitenlandse Zaken van de NAVO, op 20 november 2019, door de NAVO
erkend als operationeel domein.
Op 3 en 4 december 2019 kwamen de staatshoofden en regeringsleiders
van de NAVO in Londen bijeen voor een Leaders» Meeting. Deze
bijeenkomst was vooral een gelegenheid voor het bondgenootschap om
het 70-jarig bestaan te vieren. Nederland heeft tijdens deze bijeenkomst
het belang van de trans-Atlantische relatie benadrukt. Het centrale thema
van de bijeenkomst was de lastenverdeling binnen het bondgenootschap,
waarbij is benadrukt dat er van de Europese bondgenoten meer wordt
verwacht. Daarnaast is gesproken over het versterken van de politieke
dimensie binnen de NAVO, en over hoe het bondgenootschap zich
aanpast aan de veranderende veiligheidsomgeving en technologische
ontwikkelingen. Over de uitkomsten van dit overleg wordt u separaat
nader geïnformeerd.
Verenigde Naties
In 2019 is opvolging gegeven aan de prioriteiten van het Nederlandse
lidmaatschap van de VN-Veiligheidsraad in 2018. De thematische focus
lag daarbij op de verbetering van de aansturing en uitvoering van
VN-vredesoperaties. Zo heeft Nederland de verdere ontwikkeling van het
Action for Peacekeeping (A4P)-initiatief van de Secretaris-Generaal van de
VN ondersteund. Een belangrijke prioriteit binnen de A4P-agenda was de
verbetering van de medische afvoerketen. Daarnaast heeft Nederland zich
ingezet om in fragiele staten, of in staten in conflictgebieden, de veiligheidssector te versterken door het verzorgen van trainingen door onze
actieve deelname in het door de VS geleide trainingsprogramma Global
Peace Operations Initiative.
Defensie heeft verder internationale VN-trainingen verzorgd die militairen
en politiemensen voorbereiden op VN-uitzendingen. Ook is ondersteuning
geleverd aan de doorontwikkeling van diverse politiecursussen.
Bovendien heeft Defensie bijgedragen aan de gendercursus van de VN die
vrouwelijke militairen uit diverse landen voorbereidt op uitzendingen.
Tevens is bijgedragen aan de ontwikkeling van procedures, cursussen en
VN-handboeken met name op het gebied van inlichtingen en opruiming
van explosieven.
De Minister van Defensie,
A.Th.B. Bijleveld-Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 33 279, nr. 31

12