Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

29 279

Rechtsstaat en Rechtsorde

Nr. 778

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 maart 2023
Tijdens het commissiedebat Rechtspraak op 9 november jongstleden
(Kamerstuk 29 279, nr. 747) werd door het lid Eerdmans (JA21) gevraagd
naar plannen om burgers te betrekken bij het bepalen van de hoogte van
straffen voor misdrijven. In mijn reactie gaf ik aan dat er op dit gebied al
instrumenten worden toegepast door het Openbaar Ministerie (OM) en de
Rechtspraak. In deze brief licht ik dit, mede namens de Minister van
Justitie en Veiligheid, nader toe. Deze brief is tevens een reactie op mijn
toezegging tijdens het commissiedebat van 23 februari jl. (Kamerstuk
29 279, nr. 705) over strafrechtelijke onderwerpen om u nader te informeren over de mogelijkheid om burgerfora te laten meedenken over de
strafrechtspleging.
Ik stel voorop dat ik voorstander ben van het informeren en betrekken van
burgers bij discussies over de strafrechtspleging. Het is in een rechtsstaat
belangrijk dat burgers kennis hebben van de werking van het recht en dat
organisaties als het OM en de Rechtspraak de samenleving actief over
hun werkzaamheden informeren. Dit verhoogt het draagvlak voor het
functioneren van de rechtsstaat. In deze brief licht ik toe welke activiteiten
het OM en de Rechtspraak op dit gebied al ondernemen en wat er met de
uitkomsten daarvan wordt gedaan.
Voordat ik nader hierop inga, wens ik nog het volgende onderscheid te
maken. Het betrekken van burgers bij de strafrechtspleging kan op twee
manieren worden geïnterpreteerd. De eerste manier is het betrekken van
burgers bij onder meer de algemene hoogte en het doel van straffen voor
misdrijven, zonder dat dit is gekoppeld aan een specifieke zaak. De tweede
manier is het betrekken van burgers bij het bepalen van een straf in een
specifieke zaak die onder de rechter is. Dit laatste is een vorm van
lekenrechtspraak waar de motie Eerdmans1 ook naar verwijst.

1

kst-29279-778
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Kamerstuk 29 279, nr. 752.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 778

1

Betrekken van burgers bij strafoplegging in algemene zin
Het OM vindt het actief en gericht betrekken van de samenleving bij de
strafrechtspleging van groot belang. De focus ligt daarbij uiteraard op de
rol van het OM, waaronder de ontwikkelingen in concrete strafzaken. Het
OM heeft dit vastgelegd in de aanwijzing voorlichting opsporing en
vervolging.
In de periode van 2010–2018 heeft het OM ongeveer 20 burgerfora
georganiseerd. Het doel van het OM was tweeledig: enerzijds werd
getracht burgers te informeren over de wijze van straffen en het proces
omtrent de strafmaat, anderzijds was dit een vorm van burgerraadpleging. Burgers konden met behulp van casuïstiek hun mening delen en
per casus aangeven of er sprake is geweest van strafverzwarende of
strafverlichtende omstandigheden. Tijdens de burgerfora kwamen diverse
delictsoorten aan bod, zoals straatroof, inbraak en oplichting. Het OM
gebruikt de resultaten voor de richtlijnen die officieren van justitie als
uitgangspunt hanteren wanneer zij zaken beoordelen. In de jaren dat de
burgerfora zijn georganiseerd, is een aantal richtlijnen aangepast naar
aanleiding van de uitkomsten van burgerfora.
In 2018 werd het laatste burgerforum georganiseerd, omdat zich in de
loop der tijd een structureel gebrek aan aanmeldingen aftekende.
Hierdoor is het OM gaan kijken naar andere vormen van burgerraadpleging. Op de website van het OM (www.om.nl) staan daarom regelmatig enquêtes waarbij burgers worden geraadpleegd over casuïstiek.
Hierbij wordt gevraagd naar soorten straffen die men zou opleggen bij
een strafbaar feit, de hoogte van straffen en het doel van straffen. De
enquêtes worden vaak ingevuld. Een enquête over wapens en jongeren is
circa 5500 keer ingevuld en een enquête over het vuurwerkverbod
ongeveer 11.000 keer. Met de enquêtes worden dezelfde soort vragen
gesteld als bij de burgerfora van 2010–2018. Deze worden ook op scholen
ingevuld.
Zoals tijdens het debat van 9 november jongstleden al aangegeven, werkt
het OM nu ook samen met ProDemos. De samenwerking betreft het
organiseren van burgerraadpleging op middelbare scholen met behulp
van casuïstiek. Hier worden actuele thema’s besproken zoals wapenbezit
en het vuurwerkverbod. Scholieren worden enerzijds geïnformeerd over
het proces omtrent strafbepaling en anderzijds bevraagd over mogelijke
strafverzwarende en strafverlichtende omstandigheden in casussen, de
strafmaat en het doel van straffen. Dit wordt onder andere gedaan door
verschillende varianten van het strafbaar feit voor te leggen, waarbij per
variant gevraagd wordt of het gaat om strafverzwarende of strafverlichtende omstandigheden.
Betrekken van burgers bij strafoplegging in specifieke zin
In het Nederlandse rechtssysteem is het bepalen van de hoogte van een
specifieke straf uiteindelijk uitsluitend belegd bij de rechter(s) in een
specifieke zaak. Het bepalen van de meest passende straf is de specifieke
deskundigheid van de strafrechter, waarbij de eis van de officier van
justitie, mede gebaseerd op interne richtlijnen, uitdrukkelijk wordt
meegewogen. De rechter probeert bij het opleggen van een straf of
maatregel zo passend mogelijk recht te doen aan alle relevante omstandigheden en kijkt hierbij onder meer naar de ernst van het feit, de
persoonlijke omstandigheden van de verdachte en overige bijzondere
omstandigheden van het geval. Ook de strafdoelen zoals vergelding,
speciale preventie (voorkomen van recidive) en algemene preventie
(afschrikken/normbevestiging) worden hierbij meegenomen. De rechter-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 778

2

lijke oriëntatiepunten, die de rechtseenheid bevorderen en van tijd tot tijd
op actualiteit worden getoetst, zijn in dit verband ook van belang.
Een rechter is onpartijdig en erin getraind om een doordacht oordeel te
geven, met het oog op de belangen van verdachten en de positie van
slachtoffers, waarbij meer op de achtergrond de heersende rechtsovertuiging in de samenleving een rol speelt. De Rechtspraak is van mening
dat het goed is om burgers te consulteren bij het vaststellen van richtlijnen van het OM, maar dat het bepalen van de meest passende sanctie in
een individueel geval, mede gelet op de verschillende strafdoelen,
rechterlijk maatwerk en vakwerk is.
Dat neemt niet weg dat de Rechtspraak er belang hecht aan dat beslissingen of oordelen worden begrepen. Om ervoor te zorgen dat iedereen
snapt waar een uitspraak over gaat, besteedt de Rechtspraak in verschillende vormen aandacht aan begrijpelijke taal, in de uitspraak en in de
rechtszaal. Daarnaast kunnen rechtszaken waar veel belangstelling voor is
steeds vaker worden gevolgd via een livestream. Ook geven rechters van
verschillende gerechten al vele jaren voorlichting op scholen, ontvangen
gerechten frequent leerlingen die in klasverband strafzittingen bezoeken
en houden de gerechten open dagen, waarin ook altijd aandacht wordt
besteed aan strafrecht (bijvoorbeeld via nagespeelde strafzittingen,
waaraan bezoekers ook actief kunnen deelnemen). Door dergelijke
initiatieven wordt de kennis van de werking van het recht, de rechterlijke
procedures en de wijze waarop rechters tot een beslissing komen,
vergroot.
Uitkomsten onderzoek Op de stoel van de rechter (2006)
De gedachte om burgers te betrekken bij discussies over strafoplegging is
overigens niet nieuw. Bij de discussie over burgerfora speelt in het
bijzonder de vraag of er sprake is van een «kloof» tussen de straf die een
rechter oplegt en de straf die naar de mening van burgers passend zou
zijn bij een bepaald delict. Volledigheidshalve verwijs ik naar een
onderzoek dat in 2006 is verricht en waarvan de uitkomsten nog altijd
relevant zijn.2
Uit het onderzoek «Op de stoel van de rechter: oordeelt het publiek net zo
als de strafrechter?» van Keijser, Koppen en Elffers (2006) blijkt dat er
inderdaad sprake is van een kloof tussen wat burgers enerzijds een
passende straf vinden en wat de rechter anderzijds een passende straf
vindt. De hoofdoorzaak van deze zogeheten punitiviteitskloof is de kennis
van burgers over specifieke zaken. Burgers die zich alleen baseren op
krantenkoppen, verwachten een hogere strafzwaarte dan geïnformeerde
burgers. Bij deze laatste groep is de kloof iets kleiner, maar wel nog
aanwezig.
Volgens het onderzoek is de hoofdoorzaak van een punitiviteitskloof dus
het gebrek aan kennis en informatie van het publiek over de zaak en
procedure in verhouding tot rechters. Correcte en complete informatie
over de zaak zou een mogelijke kloof kunnen verkleinen, maar niet
volledig dichten.
In dit kader is het relevant dat, zoals hiervoor is toegelicht, het OM actief
en gericht voorlichting geeft aan de samenleving over de strafrechtspleging voor zover het de rol van het OM betreft, waaronder de ontwikkelingen in concrete strafzaken.
2

Op de stoel van de rechter. Oordeelt het publiek net zoals de strafrechter? (Keijser, Koppen &
Elffers, 2006).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 778

3

Tot slot
Het voorgaande brengt mij tot de conclusie dat het consulteren van
burgers over strafoplegging zinvol is en ook gebeurt. In de praktijk
ontplooien het OM en de Rechtspraak al diverse initiatieven. De praktijk
laat zien dat die voor het OM goede en bruikbare informatie kunnen
opleveren die soms leidt tot het aanpassen van richtlijnen.
Zoals ik al tijdens het commissiedebat Rechtspraak op 9 november
jongstleden toelichtte, zie ik geen aanleiding om nieuwe initiatieven te
starten of het OM te vragen opnieuw burgerfora op te zetten als het gaat
om de strafoplegging in algemene zin (bij bepaalde categorieën van
delicten). Het bepalen van de strafmaat in specifieke zaken is uitsluitend
belegd bij de rechter.
Wel wil ik bezien of het zinvol en – indachtig eerdergenoemde knelpunten
rondom burgerfora – mogelijk is om bij trajecten, waarbij nieuwe vormen
van strafoplegging of sancties worden uitgewerkt, het perspectief van
specifieke groepen burgers, zoals slachtoffers, te betrekken. Dit zal ik doen
in het kader van de verkenning voor verbeteringen en doorontwikkeling in
het sanctiestelsel. Ik zal hierop naar verwachting voor de zomer van 2023
terugkomen in een brief over de verkenning.
Gelet op de motie ingediend door het lid Eerdmans (JA21) tijdens het
Tweeminutendebat Rechtspraak op 7 december jongstleden (Handelingen
II 2022/23, nr. 32, item 6) om de vormen van lekenrechtspraak die
momenteel in andere West-Europese landen worden toegepast in kaart te
brengen en over de ervaringen en resultaten hieromtrent te rapporteren
(Kamerstuk 29 279, nr. 752), zal ik een nader onderzoek instellen om dit te
inventariseren.
De Minister voor Rechtsbescherming,
F.M. Weerwind

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 279, nr. 778

4