Schaliegas in Nederland

Verkenning van maatschappelijke effecten

Rapport
Delft, juni 2015

Colofon
Bibliotheekgegevens rapport:
Schaliegas in Nederland
Verkenning van maatschappelijke effecten
Delft, CE Delft, juni 2015
Gas / schaliegas / fracken / boren / maatschappelijke effecten/ kosten en baten
Publicatienummer: 15.7C68.33
Opdrachtgever: Ministerie van Economische Zaken.
Alle openbare CE-publicaties zijn verkrijgbaar via www.ce.nl
Meer informatie over de studie is te verkrijgen bij de projectleider Martijn Blom.
© copyright, CE Delft, Delft
CE Delft
Committed to the Environment
CE Delft draagt met onafhankelijk onderzoek en advies bij aan een duurzame samenleving.
Wij zijn toonaangevend op het gebied van energie, transport en grondstoffen. Met onze kennis
van techniek, beleid en economie helpen we overheden, NGO’s en bedrijven structurele
veranderingen te realiseren. Al 35 jaar werken betrokken en kundige medewerkers bij CE Delft
om dit waar te maken.

2

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Inhoud

3

1

Inleiding

7

1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7

Aanleiding
Doel
Gehanteerde benadering
Reikwijdte van verkenning
Relatie met planMER
Relatie met STRONG
Leeswijzer en aanpak in vogelvlucht

7
7
7
8
9
9
10

2

Aanpak en uitgangspunten

13

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Inleiding
Aanpak
Afbakening van relevante markt voor schaliegas
Ontwikkeling gasvraag
Uitgangspunten PlanMER

13
13
15
17
18

3

Is rendabele winning in Nederland mogelijk?

27

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Inleiding
Investeringsbeslissing schaliegaswinning
Kostprijs van mogelijke schaliegaswinning in Nederland
Geschatte kosten van schaliegas in relatie tot alternatieve gasbronnen
Conclusie

27
27
28
29
32

4

Productievarianten

33

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

Inleiding
Uitgangspunten van productievarianten
Jaarlijkse investeringen
Jaarlijkse gasopbrengsten
Aantal zichtbare productielocaties
Samenvattend overzicht

33
33
35
35
36
37

5

Effecten op energieprijzen

39

5.1
5.2
5.3
5.4

Inleiding
Effecten op de gasprijs
Gevoeligheden en onzekerheid
Conclusie

39
39
41
43

6

Opbrengsten staatskas

45

6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7

Inleiding
Opbrengsten en kosten schaliegas
Verdeling opbrengsten
Berekening opbrengsten uit productie
Gevoeligheden en onzekerheden
Opbrengsten ten opzichte van historische aardgasbaten
Conclusie

45
45
45
46
47
48
49

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

4

7

Effecten op energietransitie en voorzieningszekerheid

51

7.1
7.2
7.3
7.4
7.5
7.6

Inleiding
Analysekader
Effecten op energietransitie
Effecten op voorzieningszekerheid
Gevoeligheden en onzekerheid
Conclusie

51
51
53
55
59
60

8

Effecten op werkgelegenheid door investeringen

63

8.1
8.2
8.3
8.4
8.5
8.6
8.7

Inleiding
Analysekader
Investeringen en arbeidsvraag
Werkgelegenheidseffecten van productievarianten
Effecten voor de deelgebieden
Gevoeligheden en onzekerheid
Conclusies

63
63
64
65
68
69
69

9

Effecten op mens, natuur en milieu

71

9.1
9.2
9.3
9.4
9.5
9.6
9.7
9.8
9.9

Inleiding
Effect op diepe ondergrond en stabiliteit
Effect op bodem en water
Effecten op woon- en leefmilieu
Effecten op klimaat
Effecten op natuur
Effecten op ruimtelijke kwaliteit, landschap en cultuurhistorie
Effecten op archeologie
Overzicht

71
72
74
77
79
80
81
84
85

10

Effecten op woningwaarde, toerisme en landbouw

87

10.1
10.2
10.3
10.4
10.5

Inleiding
Impact op woningwaarde
Impact op toerisme
Impact op overige sectoren
Conclusie

87
88
89
91
91

11

Overzicht van effecten

93

11.1
11.2
11.3
11.4
11.5

Inleiding
Overzicht effecten
Beschrijving per effect
Onzekerheden en kennisleemten
Ten slotte

93
94
96
101
103

Literatuur

105

Bijlage A

Lijst afgenomen interviews

113

Bijlage B

Marktafbakening

115

B.1
B.2

De afbakening van de markt: de Noordwest-Europese gasmarkt
Schaliegas in relatie tot kwaliteitskenmerken

115
117

Juni 2015

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Vertrouwelijk

Bijlage C
C.1
C.2
C.3

Bijlage D
D.1
D.2
D.3
D.4

Bijlage E
E.1
E.2
E.3
E.4

Bijlage F
F.1
F.2
F.3

5

Juni 2015
Vertrouwelijk

Achtergrond bij kostprijsberekeningen

119

Schatting kostprijs
Bandbreedte kostprijs
Vergelijking met VS

119
120
120

Achtergrond bij winnings-scenario’s

123

Inleiding
Aanwezig gas, technisch en economisch potentieel
Economisch winbaar potentieel
Onderbouwing van productievarianten

123
123
125
126

Nadere uitwerking van scenario’s energietransitie

129

Overzicht van scenario’s gasvraag
Schoon fossiel
Hernieuwbaar scenario
Referentiescenario voor het aanbod van gas

129
131
132
133

Effecten van schalieolie

135

Inleiding
Schalieolie
Natural gas liquids en de chemische industrie

135
136
146

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

6

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

1 Inleiding
1.1

Aanleiding
In 2013 hebben de ministers van Economische Zaken (EZ) en Infrastructuur &
Milieu (I&M) besloten een Structuurvisie schaliegas op te stellen. Deze
Structuurvisie zal integraal deel gaan uitmaken van de Structuurvisie
Ondergrond, die momenteel in voorbereiding is door het Ministerie van EZ in
samenwerking met het Ministerie van I&M.
In de Structuurvisie schaliegas geeft het kabinet het ruimtelijk kader voor de
eventuele opsporing en winning van schaliegas in Nederland. De Structuurvisie
geeft aan of, en zo ja in welke gebieden (nationaal niveau), opsporing en
winning van schaliegas kan plaatsvinden.
Hiermee kan de Rijksoverheid meer ruimtelijke sturing geven aan de keuze
voor specifieke locaties waar opsporing en winning van schaliegas al dan niet
plaats kan vinden en waar niet. De Structuurvisie gaat niet over concrete
locaties binnen een bepaald gebied. Dat is pas aan de orde als sprake is van
een concreet initiatief.
Door vooraf op basis van een uitvoerige studie in kaart te brengen of, en zo ja,
welke gebieden op nationaal niveau potentieel geschikt worden geacht voor
schaliegaswinning, geeft de Rijksoverheid meer ruimtelijke sturing geven aan
de keuze voor specifieke locaties waar opsporing en winning van schaliegas al
dan niet plaats kan vinden en waar niet. Een belangrijke bouwsteen van de
Structuurvisie is het planMER. Hierin worden de mogelijke milieugevolgen van
de opsporing en winning van schaliegas in beeld gebracht in de potentieel
geschikte gebieden voor schaliegaswinning.
Om input te geven op de ‘of-vraag’, heeft het Ministerie van EZ, parallel aan
het planMER, een verkenning laten uitvoeren naar de maatschappelijke
effecten van schaliegaswinning in Nederland. Voorliggende rapportage geeft
het resultaat van deze analyse.

1.2

Doel
Het doel van deze verkenning is het systematisch in kaart brengen van alle
relevante maatschappelijke effecten en risico’s van schaliegaswinning in
Nederland ten behoeve van de afweging van de ‘of-vraag’1.

1.3

Gehanteerde benadering
Voor de besluitvorming rondom schaliegas is feitelijke informatie nodig. Er zijn
verschillende evaluatiemethoden beschikbaar, waaronder de maatschappelijke
kosten-batenanalyse (MKBA), multicriteria-analyse of een impact assessment.

1

7

Juni 2015
Vertrouwelijk

De hoofdanalyse is gericht op de winning van schaliegas. Daarnaast is aandacht besteed aan
de impact van schalieoliewinning in een aparte verkenning (0).

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Een MKBA weegt effecten door er een monetaire waarde (prijskaartje) aan te
hangen. Omdat alle voor- en nadelen uitgedrukt worden in euro’s kunnen ze
onderaan de streep worden opgeteld. Gegeven de aanzienlijke onzekerheden
over de technische en economische winningsmogelijkheden en de grote
gevoeligheid van het thema schaliegas in de samenleving, is gekozen voor het
afzonderlijk in beeld brengen van maatschappelijke effecten van het winnen
van schaliegas in Nederland. Deze rapportage beoogt dan ook de effecten
apart te beschrijven en waar mogelijk te kwantificeren, zonder daarvoor een
wegingskader te hanteren.
De verkenning omvat drie varianten voor het winnen van schaliegas in
Nederland. Voor de milieukundige beoordeling is gebruik gemaakt van de
uitkomsten uit het planMER (zie Paragraaf 1.5).

1.4

Reikwijdte van verkenning
De discussie over maatschappelijke effecten wordt op dit moment op twee
schaalniveaus gevoerd: nationaal en regionaal. Enerzijds gaat het om de vraag
of Nederland ruimte moet geven aan schaliegaswinning als onderdeel van het
Rijksbeleid gericht op een duurzame, betaalbare en betrouwbare
energievoorziening in de toekomst. Anderzijds is het de vraag welke bredere
effecten schaliegaswinning heeft.

Schaalniveau
Maatschappelijke effecten verschillen qua schaalniveau. De potentiele baten
van schaliegaswinning, zoals energieonafhankelijkheid/voorzieningszekerheid
en inkomsten voor de staatskas, zijn nationaal van aard. Mogelijke negatieve
effecten op natuur, milieu en landschappelijke impact spelen op regionaal en
lokaal niveau. Daarnaast zou schaliegaswinning echter ook positieve bijdragen
kunnen leveren aan de regionale economie, bijvoorbeeld toenemende
werkgelegenheid als gevolg van schaliegas-investeringen. Om deze effecten
goed te kunnen beoordelen, maakt deze verkenning onderscheid tussen
effecten die spelen op nationaal en regionaal niveau.

Horizon
Uitgangspunt in deze verkenning is dat winning van Nederlands schaliegas
vanaf 2020 een bijdrage kan leveren aan de aanbodmix van gas. Het is niet
aannemelijk dat winning eerder kan plaatsvinden, vanwege de Structuurvisie
schaliegas en de daarop volgende vergunningsprocedures en
opsporingsactiviteiten.
De horizon van de analyse is 2050 om effecten met een lange looptijd goed
mee te kunnen nemen. Na 2050 neemt de onzekerheid over het winningstempo, mogelijke marktontwikkelingen en geopolitieke situatie verder toe en
daarmee de onzekerheidsmarge rondom de maatschappelijke effecten. Wel
geven we een doorkijk naar de effecten op langere termijn.

Onzekerheden
Onzekerheden met betrekking tot de hoeveelheden economisch winbaar
schaliegas en milieueffecten van winning zijn aanzienlijk. Dit geldt voor de
effecten op lokaal, regionaal en nationaal niveau. De belangrijkste oorzaken
die ten grondslag liggen aan deze onzekerheden worden in deze verkenning in
beeld gebracht.

8

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

1.5

Relatie met planMER
Het planMER gaat in op ruimtelijke, milieukundige en ecologische effecten van
schaliegaswinning in verschillende deelgebieden in Nederland. Het gaat hierbij
bijvoorbeeld om risico’s voor grondwatervervuiling en landschappelijke
impact. De verkenning heeft tot doel de bredere maatschappelijke gevolgen
van schaliegaswinning in Nederland in beeld te brengen. Het gaat hierbij zowel
om effecten op natuur en milieu als om effecten op economie en
energievoorziening.
Het planMER gaat in op ruimtelijke, milieukundige en ecologische gevolgen van
één voorbeeldwinning in een bepaald deelgebied. Deze voorbeeldwinning
geeft onder andere een overzicht van het aantal benodigde boorputten,
productielocaties per km2 en de benodigde tijdsduur voor de verschillende
fasen van een schaliegaswinning. De voorbeeldwinning geeft aan hoe
schaliegaswinning er in één gebied, en in de tijd, concreet uit kan zien.
De maatschappelijke verkenning kent een bredere reikwijdte. Deze bestaat uit
drie varianten voor het winnen van schaliegas in Nederland die zijn opgebouwd
uit meerdere voorbeeldwinningen. Deze verkenning geeft inzicht in een aantal
ruimte- en milieukenmerken van de drie productievarianten.
Het planMER en de verkenning van maatschappelijke effecten zijn in
samenhang met elkaar opgesteld. Dezelfde uitgangspunten zijn in zowel de
verkenning als in het planMER gehanteerd. Belangrijke uitgangspunten zijn de
omschrijving van de voorbeeldwinning, de geografische scope van de analyse
en de benodigde tijdsduur van de activiteiten van schaliegaswinning
(opsporen, boren, fracken, winnen en verlaten).

1.6

Relatie met STRONG
Het Ministerie van IenM stelt momenteel, in samenwerking met het Ministerie
van EZ, een planMER voor de Structuurvisie Ondergrond op. In een brief aan de
Tweede Kamer van 12 februari 2014 (Ministers van Infrastructuur en Milieu en
van Economische Zaken, 2014) hebben de Ministers van IenM en EZ aangegeven
dat de Structuurvisie Schaliegas integraal deel zal uitmaken van de
Structuurvisie Ondergrond. Alleen dan kan de Structuurvisie Ondergrond het
integrale kader bieden voor ruimtelijke afwegingen met betrekking tot de
ondergrond.
De afweging of de winning van schaliegas op een bepaalde plaats de voorkeur
heeft boven andere activiteiten is geen onderdeel van de Structuurvisie
Schaliegas. Het afwegingskader daarvoor is de Structuurvisie Ondergrond.
Met de Structuurvisie Ondergrond stellen de ministers het ruimtelijk beleid
vast waarmee bijvoorbeeld aardwarmtewinning en gasopslag worden
afgewogen tegen andere functies in een gebied. Naar verwachting wordt de
ontwerp Structuurvisie Ondergrond in het eind 2015 aan de Tweede Kamer
aangeboden. Voor de Structuurvisie Ondergrond wordt een separate m.e.r.procedure doorlopen.

9

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

1.7

Leeswijzer en aanpak in vogelvlucht
Om de maatschappelijke effecten, zowel op nationaal als regionaal niveau, in
kaart te brengen is de volgende opzet gehanteerd:
 Hoofdstuk 2 beschrijft de aanpak en uitgangspunten van de studie.
Een belangrijk uitgangspunt van de verkenning is de voorbeeldwinning die
in het planMER is gehanteerd.
 Hoofdstuk 3 gaat in op de vraag of rendabele winning van schaliegas
mogelijk is. Cruciaal is daarbij de verwachte kostprijs van schaliegas ten
opzichte van de andere aanbieders op de gasmarkt.
 Hoofdstuk 4 geeft een overzicht van gehanteerde productievarianten in
deze verkenning . Drie productievarianten beschrijven de winning van
schaliegas in de periode 2020-2050. Deze worden afgezet tegen een
situatie waarin geen schaliegas wordt gewonnen om de maatschappelijke
effecten te bepalen.
 Hoofdstuk 5 verkent de effecten van schaliegaswinning op energieprijzen
voor consumenten en bedrijven in de Nederlandse economie. Het gaat
hierbij om de gevolgen voor betaalbare energie en de concurrentiepositie
van bedrijven die energie nodig hebben in hun productieproces.
De effecten zijn bepaald voor drie productievarianten.
 Hoofdstuk 6 beschrijft de gevolgen van schaliegaswinning op de staatskas.
 Hoofdstuk 7 analyseert de gevolgen van schaliegaswinning op de
energietransitie in Nederland naar een duurzame energievoorziening.
Centraal staat de vraag of schaliegaswinning in de verschillende productievarianten de transitie naar de beoogde duurzame energievoorziening in
2050 belemmert of juist stimuleert. Daarnaast analyseert dit hoofdstuk de
gevolgen voor voorzieningszekerheid. Uitgangspunt bij deze scenario’s is
dat Nederland aansluit bij de Europese doelstelling van 80 tot 95% reductie
van broeikasgassen ten opzichte van het niveau van 2005.
 Hoofdstuk 8 beschrijft de effecten op werkgelegenheid als gevolg van de
investeringen in schaliegaswinning.
 Hoofdstuk 9 is een samenvatting van het planMER en geeft een overzicht
van de effecten op mens, natuur en milieu. Het gaat hierbij om risico’s
voor grondwatervervuiling, waterbehoefte, ruimtelijke effecten,
ecologische effecten, luchtkwaliteit, overlast en trillingen. Daarnaast
geeft dit hoofdstuk inzicht in de ruimtelijke en milieukenmerken van de
productievarianten.
 Hoofdstuk 10 beschrijft de effecten op woningwaarde, de toeristische
sector en de landbouw op basis van literatuur.
 Hoofdstuk 11 geeft een samenvattend overzicht van de maatschappelijke
effecten op nationaal en regionaal niveau, door de effecten in voorgaande
hoofdstukken bij elkaar te brengen en overzichtelijk weer te geven.
Dit hoofdstuk gaat ook systematisch in op onzekerheden, die in alle
voorgaande hoofdstukken aan bod gekomen zijn.

10

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Figuur 1

11

Juni 2015
Vertrouwelijk

Overzicht van de aanpak

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

12

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

2 Aanpak en uitgangspunten
2.1

Inleiding
In dit hoofdstuk komen de aanpak en gehanteerde uitgangspunten aan bod.
Paragraaf 2.2 beschrijft de aanpak, inclusief een overzicht van de
maatschappelijke effecten die worden beoordeeld in het onderzoek. Paragraaf
2.3 beschrijft de afbakening van de relevante markt voor schaliegaswinning in
Nederland. Paragraaf 2.4 schetst de ontwikkeling van de mogelijke
ontwikkeling van de gasvraag. In Paragraaf 2.4 beschrijven we de overige
uitgangspunten, afkomstig uit het planMER, die ten grondslag liggen aan de
verkenning van de effecten.

2.2

Aanpak
De verkenning van maatschappelijke effecten is gebaseerd op een uitgebreide
literatuurstudie. Daarnaast zijn meer dan 30 interviews afgenomen met
wetenschappers, drinkwaterbedrijven en waterschappen, milieuorganisaties,
de gasindustrie en decentrale overheden. Bijlage A geeft een overzicht van de
personen die geraadpleegd zijn.
In Figuur 2 beschrijven we de aanpak van deze studie. De eerste stap in het
onderzoek is het bepalen van de uitgangspunten. De voorbeeldwinning is een
belangrijk uitgangspunt in de studie. Het beschrijft hoe een schaliegaswinning
er concreet uit kan zien. Het gaat hierbij om het aantal benodigde productielocaties, het aantal boorputten en de doorlooptijd van de verschillende fasen
in het winningsproces (opsporen, boren, fracken, winnen en verlaten).

Figuur 2

13

Juni 2015
Vertrouwelijk

Aanpak van deze studie

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

In de tweede stap wordt de voorbeeldwinning geëxtrapoleerd naar Nederland.
Op basis van het technische en economisch uitgangspunten in Nederland
maken we een inschatting hoeveel productielocaties en boorputten nodig zijn
om dit potentieel te benutten. Ook geven we aan hoe het bijbehorende
productieprofiel in de tijd eruit kan zien.
In de derde stap stellen we drie productievarianten op voor de mogelijke
winning van schaliegas in Nederland. De productievarianten beschrijven onder
andere hoeveel schaliegas jaarlijks in Nederland gewonnen kan worden en
hoeveel productielocaties benodigd zijn.
Het betreft de volgende drie varianten:
1. Geen productie van schaliegas in Nederland (0-variant).
2. Beperkt investeringsklimaat voor schaliegas (200-variant).
3. Gunstig investeringsklimaat (500-variant).
De productievarianten vormen de basis voor de effectinschatting in de vierde
stap. Hierbij is aangenomen dat:
 De winning van schaliegas in Nederland niet eerder dan in 2020 kan
plaatsvinden.
 Nederland schaliegas wint, terwijl andere Europese landen de productie
niet verder uitbreiden2.
Door de productievarianten af te zetten tegen een situatie waarin geen
vergunningen worden verleend voor de winning van schaliegas in Nederland,
brengen we in de vierde stap de maatschappelijke effecten in kaart.
Een overzicht van de effecten is weergegeven in Tabel 1. In deze tabel is voor
elk effect ook aangegeven wat de relevante invloedssfeer (schaal) is van het
effect.
Tabel 1

Overzicht effecten

Effect

Beschrijving van het effect

Schaal

Deze
rapportage

Energieprijzen

Effect op energieprijzen voor de Nederlandse
economie (sectoren als de chemie en Nederlandse
huishoudens).

Nationaal

H5

Staatsinkomsten

Additionele staatsinkomsten door de winning van
schaliegas in Nederland.

Nationaal

H6

Transitie naar een
duurzame
energievoorziening

Invloed van de winningsscenario’s op de transitie
naar een duurzame energievoorziening Schaliegaswinning kan de overgang naar een duurzame
energievoorziening remmen of ondersteunen.

Nationaal

H0

Voorzieningszekerheid

Invloed van de winningsscenario’s op de
afhankelijkheid van de Nederlandse energievoorziening van gasimport uit het buitenland.

Nationaal

H7

Werkgelegenheid
aanleg en exploitatie

Directe (regionaal) economische effecten op
werkgelegenheid in aanleg- en exploitatiefase van
infrastructuur.

Nationaal en
Regionaal

H8

Diepe ondergrond en
stabiliteit

Kans op aardbevingen, bodemdaling en trillingen
op maaiveld. Gevolgen voor vestigingsklimaat
trilling gevoelige bedrijven.

Regionaal

H9

2

14

Juni 2015
Vertrouwelijk

In een gevoeligheidsvariant is gekeken naar een scenario waarin de EU-landen de productie
wel uitbreiden.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Effect

Beschrijving van het effect

Schaal

Deze
rapportage

Bodem en water

Beïnvloeding van grondwaterkwaliteit en
kwantiteit. Effecten op de drinkwatersector,
landbouw en overige sectoren.

Regionaal

H9

Woon- en leefmilieu

Gevolgen voor externe veiligheid, luchtkwaliteit,
licht, geluid en visuele kwaliteit landschap.
Mogelijke gevolgen voor woningwaarde.

Regionaal

H9

Ruimtelijke kwaliteit,
landschap en
cultuurhistorie

Beïnvloeding landschappelijke en cultuurhistorische elementen, geschiktheid voor
activiteiten en toekomstbestendigheid landschap.
Impact op recreatieve sector.

Regionaal

H9

Natuur

Impact op beschermde gebieden en bedreigde
diersoorten.

Regionaal

H9

Klimaat

Emissie van CO2, methaan en NH4.

Mondiaal

H9

Archeologie

Kans op aantasting archeologische waarden.

Regionaal

H9

Woningwaarde,
toerisme, overige
sectoren

Invloed van schaliegaswinning op de waarde van
omliggende vastgoedobjecten en recreatie en
toerisme.

Regionaal

H10

= gebaseerd op het planMER

In de vijfde stap presenteren we een overzicht van de effecten die spelen op
nationaal en regionaal niveau. Hierbij geven we ook aan wat de belangrijkste
onzekerheden zijn die ten grondslag liggen aan de effectinschattingen.
Eén van deze onzekerheden betreft de samenstelling van de aangetroffen
koolwaterstoffen in een schalieboring. In de hoofdrapportage gaan we ervan
uit dat dit methaan betreft dat ingezet kan worden als aardgas (C1) voor
verwarming van woningen en de warmtevraag van bedrijven.
Een mogelijk afwijkende samenstelling van schaliegas met een hoger gehalte
aan hogere koolwaterstoffen (C2, C3 en C4) kan interessant zijn als
basisgrondstof voor de chemie. In 0 verkennen we wat er aan de conclusies
verandert als er in plaats van schaliegas schalieolie en /of nat gas wordt
gewonnen zou worden. De conclusies uit de verkenning van schalieolie zijn
opgenomen in Hoofdstuk 11.

2.3

Afbakening van relevante markt voor schaliegas
De maatschappelijke effecten van het winnen van schaliegas zijn verkend voor
Nederland. Dat neemt niet weg dat de analyse van een aantal effecten
(impact gasmarkt) een belangrijke Europese dimensie kent.
Gasmarkten kennen een geografische grens, omdat de afstand tot aan de
downstream markt nog steeds een relatief belangrijke rol speelt in de totale
productiekosten van het aangeboden gas. Gasmarkten in Noordwest-Europa
zijn relatief sterk met elkaar verbonden via infrastructuur en handel (zie voor
nadere toelichting Bijlage B. De handel in gas wordt beïnvloed door
ontwikkelingen in deze landen.

15

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Geografische afbakening
Voor de analyse bakenen we de relevante markt af als die aanbieders die in
staat zijn om gas tegen concurrerende prijzen aan te bieden om zo in de
Noordwest-Europese vraag naar gas te kunnen voorzien. Deze afbakening
omvat: België, Nederland, Denemarken, Frankrijk, Duitsland en de UK.
In het vervolg van deze studie zullen we Nederlands schaliegas binnen deze
afbakening vergelijken met gas afkomstig uit Nederland, Noorwegen,
Engeland, Rusland, Denemarken, Duitsland en LNG uit Algerije, Nigeria en
Qatar. De mate waarin Nederlands schaliegas een substituut vormt voor deze
bronnen, bepaalt de impact op verschillende thema’s (klimaat, voorzieningszekerheid, energieprijzen).
De afbakening van de gasmarkt ligt echter niet op voorhand vast. Er zijn twee
ontwikkelingen die relevant zijn voor de marktafbakening. Door de grote
prijsverschillen tussen gasmarkten wereldwijd, is het lucratief het gas in de
vorm van LNG te transporteren. De prijsverschillen tussen de VS en de EU
(importprijzen) bedragen een factor 3. De verwachting is dat prijsverschillen
tussen regionale gasmarkten de komende jaren, ondanks inzet van LNG,
grotendeels in stand zullen blijven (IEA, 2013). Hieruit volgt dat LNG op de
regionale markten steeds meer de prijsbepaler (marginale aanbieder) wordt.
Ook voor de Noordwest-Europese markt is dit een waarschijnlijk scenario.
Een tweede ontwikkeling is het integratieproces van gasmarkten en de
uitbreiding van transportcapaciteit in Noordwest-Europa. Als dit proces verder
voortschrijdt, kunnen bestaande of nieuwe reserves via pijpleidingen op deze
markt komen en nemen handelsvolumes toe.
Een gevolg van beide ontwikkelingen is dat de liquiditeit van de NoordwestEuropese markt toeneemt en de prijzen voor gas beter de onderliggende
vraag- en aanbodfactoren weerspiegelen. Gasprijzen op diverse handelsplaatsen zullen meer naar elkaar toegroeien, ook op momenten dat er sprake
is van extra vraag. De gevolgen van een veranderende afbakening van de
Noordwest-Europese gasmarkt worden behandeld in Hoofdstuk 5.

Marktafbakening
Binnen deze verkenning wordt de gasmarkt gedefinieerd als de groothandelsmarkt. Op deze groothandelsmarkt worden contracten verhandeld met
verschillende termijnen (dag, maand, kwartaal, seizoen en jaar).
Een investeerder in schaliegas zal op deze markt het gewonnen gasvolume via
een combinatie van spotmarkt en forwardcontracten moeten aanbieden.
Daarnaast kunnen langetermijncontracten worden afgesloten om de gasafname
op de langere termijn te kunnen garanderen en risico’s voor de investeerder te
beperken.
De hoeveelheid te winnen schaliegas in Nederland is beperkt in vergelijking
met de verhandelde marktvolumes op de Noordwest-Europese markt.
De afgebakende markt moet dus primair als gegeven worden beschouwd voor
het winnen van schaliegas in Nederland.

Winning in EU-lidstaten
Het beleid voor de ontwikkeling van schaliegas in andere Europese landen is
een gegeven voor Nederland. Winning in meerdere EU-landen kan wel gevolgen
hebben voor het investeringsklimaat in Nederland, bijvoorbeeld vanwege de
mogelijkheid om innovatieve en goedkopere boor- en frackingtechnieken toe
te passen. Deze Europese ontwikkelingen worden eveneens in Hoofdstuk 5
behandeld.

16

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

2.4

Ontwikkeling gasvraag
Voor het in beeld brengen van effecten maken we gebruik van energiescenario’s. Deze scenario’s laten de vraag naar aardgas zien in periode van
deze verkenning, voor zowel de Noordwest-Europese markt als de Nederlandse
markt3.
De toekomstige ontwikkeling van de gasvraag zal met name afhangen van het
klimaatbeleid dat de komende jaren uitgevoerd wordt. De CO2-uitstoot moet
in 2020 verminderd zijn met 20% en 14% van de energie moet duurzaam zijn
opgewekt. Op de langere termijn is een belangrijk uitgangspunt een 80-95%
CO2-reductie in 2050 ten opzichte van 2005. Dit is een uitgangspunt van het
Nederlandse en Europese klimaatbeleid.
In Figuur 3 geven we een overzicht van de ontwikkeling van de gasvraag binnen
de EU en Nederland voor de verschillende scenario’s. Naast de toekomstige
projectie van de vraag wordt ook de historische ontwikkeling in de periode
2000-2012 getoond. Hieruit blijkt dat er een afname van de Nederlandse vraag
naar gas heeft plaatsgevonden, in tegenstelling tot de Europese ontwikkeling.

Figuur 3

Overzicht ontwikkeling van gasvraag in verschillende scenario’s tot 2035 (2012=100)

Met betrekking tot de toekomstige ontwikkeling van de Europese gasvraag zijn
drie scenario’s ontwikkeld. Deze worden gepresenteerd in de World Energy
Outlook (WEO) van IEA (IEA, 2014): current policies scenario (bestaand beleid),
new policies scenario (inclusief voorgenomen beleid) en het 450-scenario
3

17

Juni 2015
Vertrouwelijk

De productievarianten voor schaliegas uit Hoofdstuk 4 moeten niet verward worden met de
energiescenario’s.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

(gebaseerd op de 2-gradendoelstelling in 2050). Hiervan laten de eerste twee
scenario’s een toenemende vraag zien tot 2035. Het 450-scenario van de WEO
gaat daarentegen uit van een gestage daling van de gasvraag voor de EU.
De toekomstige EU-vraag wordt weergegeven door de twee uiterste scenario’s
(bovenste, gestippelde pijl). Voor de Noordwest-Europese gasmarkt sluiten we
aan bij de IEA-scenario’s.
De IEA-scenario’s bieden voor Nederland geen realistisch beeld, uitgaande van
klimaatdoelen voor 2020/2050 en de gerealiseerde afname in de Nederlandse
gasvraag in de periode 2000-2012. Om die reden kiezen we voor een
onzekerheidsbandbreedte specifiek voor Nederland (onderste pijl). Deze wordt
weergeven door een drietal scenario’s die ten behoeve van deze verkenning
worden gehanteerd:
 Schoon Fossiel: beoogde CO2-reductie in 2050 wordt ingevuld door
combinatie van schoon fossiel, vraagreductie en hernieuwbaar, waarbij de
nadruk ligt op schoon fossiel.
 Hernieuwbaar: beoogde CO2-reductie in 2050 wordt ingevuld door
combinatie van vraagreductie en hernieuwbare energie. De resterende
gasvraag wordt door middel van hernieuwbare energie gedekt (vaste en
vloeibare biomassa).
 Trendmatig klimaatbeleid: de Nederlandse afspraken uit het SER-akkoord
voor 2023 worden gerealiseerd, waarna consolidatie van het gevoerde
beleid plaatsvindt (geen verdere groei hernieuwbare energie en
besparing).
De onzekerheid over de Europese gasvraag is dus groter dan die voor
Nederland. Dit wordt bijvoorbeeld veroorzaakt door onzekerheid over de
effecten van beleid, het besparingstempo en de ontwikkeling van het aandeel
duurzame energie. De scenario’s Hernieuwbaar en Schoon Fossiel komen tot
2035 goed overeen met de Nationale Energieverkenning 2014 (PBL en ECN,
2014). De scenario’s worden meer gedetailleerd beschreven in Hoofdstuk 0.

2.5

Uitgangspunten PlanMER
De voorbeeldwinning vormt een belangrijke basis van de verkenning omdat
deze relevant is voor het bepalen van de effecten op milieu. De randvoorwaarden ervan zijn tevens bepalend voor de bijdrage die schaliegaswinning kan leveren aan de economie en de energievoorziening.
Om de zelfstandige leesbaarheid van deze rapportage (naast het planMER) te
bevorderen, geven we eerst een korte beschrijving van waar in de ondergrond
schaliegas voorkomt en het proces van schaliegaswinning, voordat we ingaan
op de voorbeeldwinning.

2.5.1

Schaliegashoudende lagen
In Nederland bevinden zich twee potentieel schaliegashoudende lagen, de
Posidonia Schalie Formatie en het Geverik Laagpakket.
Deze formaties zijn weergegeven in Figuur 4. In Figuur 3 zijn de
(vermoedelijke) Posidonia en de Geverik lagen in Nederland weergegeven
vanaf een diepte van 1.000 meter en tot een diepte van 5.000 meter.
Voor deze begrenzing is gekozen omdat de lagen boven de 1.000 meter niet
voldoende maturiteit (rijpheid) en voldoende druk bezitten om schaliegas te
bevatten en onder de 5.000 meter het winnen van schaliegas economisch niet
rendabel is.

18

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Het Geverik Laagpakket (groen weergegeven in Figuur 4) is de onderste
50 meter van de Epen formatie. De formatie van Epen is, met een omvang van
honderden meters tot een kilometer, beduidend dikker dan de Posidonia
Schalie Formatie. Deze formatie is afgezet in een oudere geologische
tijdsperiode dan de Posidonia formatie en ligt een stuk dieper.
Figuur 4

Geografische ligging Posidonia formatie en Geverik

Bron: TNO (2012).

19

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

2.5.2

Proces schaliegaswinning4
Schaliegas is aardgas dat opgesloten zit in kleisteenlagen in de ondergrond.
Deze worden ook wel schalies genoemd. Uit onderzoek van TNO (2013) blijkt
dat Nederland potentieel veel schaliegas in de bodem heeft.
Gaswinning uit schalie is lastiger dan conventionele gaswinning uit
bijvoorbeeld zandsteen (Groningen-gasveld). De schalielagen zijn slecht
doorlatend waardoor deze moeten worden geforceerd met fracken.
De opbrengst per put is daarmee meestal minder dan bij een conventionele gas
winning. De winning van schaliegas is dus duurder dan conventioneel gas en er
zijn meer putten nodig om eenzelfde hoeveelheid gas te kunnen winnen.
De afgelopen jaren zijn echter de winningstechnieken zodanig verbeterd dat
winning van schaliegas op steeds meer locaties economisch rendabel wordt.
De boring naar schaliegas is schematisch weergegeven in Figuur 5.

Figuur 5

4

Schematische weergave van een boring naar schaliegas

Voor schalieolie zie 0 ‘

Effecten van schalieolie’.

20

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Bij schaliegaswinning vindt eerst een verticale boring plaats om de schalielaag
te bereiken. Daar aangekomen zal de boring afbuigen en horizontaal een zo
groot mogelijk deel van de schalielaag doorboren.
Dit betreft een veralgemeniseerde boorprocedure, in de praktijk van
schalieboringen zijn er verschillende boorpaden denkbaar. De crux is altijd om
met een zo gering mogelijk boorafstand een zo groot mogelijke schaliehoudend oppervlak te bereiken. De lengte van het traject bepaalt het
contactoppervlak met de schalielaag en dus de hoeveelheid gas dat kan
toestromen naar de bovengrondse productielocatie.
Na de boorfase (als de boortoren weg is) wordt er onder hoge druk een
mengsel van water, zand en chemicaliën in de boorput gepompt zodat er
breuken in het gesteente worden aangebracht en het gas naar de boorput kan
stromen. Dit proces wordt fracken genoemd. Door fracken wordt het
contactoppervlak in de schalielaag nog verder verhoogd. Door vanaf één
locatie meer horizontale boorgaten te maken en te fracken kan er schaliegas
worden gewonnen over een gebied van meerdere vierkante kilometers.
Per locatie is sprake van 10 verticale boorschachten (dus voor elke put één).

2.5.3

Voorbeeldwinning planMER
De voorbeeldwinning is het centrale uitgangspunt voor de effectbeoordeling in
deze studie en het planMER. De voorbeeldwinning beschrijft onder andere het
aantal boorputten, productielocaties, de diepte van de boring en de benodigde
tijdsduur voor de boringen, het fracken en de productie.
De voorbeeldwinning is gebaseerd op ervaringen met schaliegaswinning in VS,
Duitsland en UK en op het ‘Conceptueel veldontwikkelingsplan schaliegaswinning in Noord-Brabant’ (EBN, 2013). Het veldontwikkelingsplan is gebaseerd
op studies van Halliburton en ingenieursbureau Royal Haskoning. Met behulp
van computermodellen zijn simulaties uitgewerkt van de ruimtelijke structuur
van de putten en boorlocaties en van de gasproductie van de putten.
In Figuur 6 is een bovenaanzicht van de voorbeeldwinning weergegeven in een
fictief gebied. Op dit bovenaanzicht zijn 13 productielocaties en een
gasbehandelingsinstallatie te zien (zie Figuur 6).

Figuur 6

21

Juni 2015
Vertrouwelijk

Bovenaanzicht van een voorbeeldwinning

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

In de voorbeeldwinning wordt uitgegaan van 13 productielocaties met elk
10 putten. In totaal gaat het dus om 130 putten. Uitgangspunt voor de
dichtheid is 0,08 productielocatie per km 2 (EBN, 2013). Omgerekend beslaat
een voorbeeldwinning een gebied van ongeveer 13 bij 13 kilometer.
Een productielocatie beslaat ongeveer 1,5 hectare en is vergelijkbaar met het
ruimtebeslag van 3 voetbalvelden. Op de productielocatie is gedurende de
boorfase een boortoren aanwezig (een zogenaamde rig). Rondom de boortoren
zijn installaties aanwezig voor de aandrijving van de boring. Ook zijn er
installaties op de productielocatie voor het opvangen en verwerken van
restmaterialen uit de boorput (onder andere water, slib, boorgruis en gas).
Per productielocatie kunnen meerdere boringen worden uitgevoerd. De grootte
van de gasbehandelingsinstallatie is ongeveer 1,5 ha.
Omdat per productielocatie 10 boringen worden uitgevoerd, duren de boringen
in totaal 15 maanden per productielocatie. Daarna duurt het drie weken om de
10 putten op de productielocaties te fracken. Het boren en fracken duurt
daarmee in totaal zo’n 16 maanden per productielocatie.
De winning vindt plaats gedurende een periode van 15 jaar. In deze periode
zal voor 10 jaar terugstromend afvalwater worden afgevoerd. In Figuur 7 is
weergegeven hoe een productielocatie eruit ziet bij verschillende fasen in het
productieproces.
Figuur 7

22

Juni 2015
Vertrouwelijk

Weergave productielocatie bij verschillende fasen in productieproces

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Boren

Fracken

Winnen

23

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

In de beschrijving van de voorbeeldwinning in planMER is geen raming gemaakt
van mogelijke gasopbrengsten (volumina) van een productielocatie of put.
In deze verkenning hanteren we verschillende waarden (bandbreedte) voor de
opbrengsten om maatschappelijke effecten in beeld te brengen, zie Paragraaf
4.2.

2.5.4

Plangebied
Een ander belangrijk uitgangspunt is de geografische scope van de analyse.
Het plangebied in deze studie is gebaseerd op de gebieden waar zich
potentieel schaliegas zou kunnen bevinden. De studie gaat uit van de Posidonia
formatie en de Geverik-laag (TNO, 2013) in het diepte-interval van 1 tot 5 km.
Het bovengrondse plangebied is echter kleiner dan het ondergrondse
plangebied. De reden is dat bovengronds boren niet altijd mogelijk is vanwege
ruimtelijke beperkingen, terwijl gebieden die bovengronds zijn uitgesloten wel
ondergronds bereikt kunnen worden door horizontale boringen.
Het uitgangspunt is daarom dat het ruimtelijk gezien mogelijk is om
ondergronds de gehele Posidonia en Geverik te beslaan.
Het bovengrondse plangebied is kleiner doordat de volgende gebieden op
voorhand zijn uitgesloten:
 Natura 2000-gebieden;
 waterwingebieden en grondwater beschermingsgebieden;
 grote wateren;
 stedelijk gebied.
Het ondergrondse en bovengrondse plangebied5 is weergegeven in Figuur 8.

Figuur 8

Plangebied bovengronds (links) en ondergronds (rechts)

5

24

Juni 2015
Vertrouwelijk

Scheiding is 1.000 meter onder NAP.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Andere gebieden, bijvoorbeeld boringsvrije zones en breukzones, worden niet
op voorhand uitgesloten, maar kunnen in de praktijk wel tot aanpassing van
het plangebied leiden.
In het planMER worden effecten beoordeeld op basis van deelgebieden.
De deelgebieden zijn geclusterd op basis van landschapstypen, bodemopbouw,
kenmerken van de diepe ondergrond en de mate van verstedelijking. Door de
deelgebieden op deze manier te clusteren, is een uniforme effectbeoordeling
mogelijk. Een overzicht van de beoordeelde deelgebieden is weergegeven in
Figuur 9. De tien beoordeelde deelgebieden zijn Noord-Brabant en NoordLimburg, het Groene Hart, Laag Holland, de Zuidvleugel, kust, NoordNederland, Oost Nederland, De Zeeuwse en Zuid-Hollandse Eilanden, Flevoland
en Zuid-Limburg.

Figuur 9

25

Juni 2015
Vertrouwelijk

Overzicht beoordeelde deelgebieden

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

26

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

3 Is rendabele winning in
Nederland mogelijk?

3.1

Inleiding
De afgelopen tien jaar zijn technieken zo verbeterd dat de productie van
schaliegas economisch rendabel is geworden. Daarmee kan schaliegas op
verschillende locaties zoals in de Verenigde Staten concurreren met gewoon
aardgas.
De vraag of en in welke mate schaliegas rendabel te winnen is in Nederland, is
relevant voor het verkennen van maatschappelijke effecten. Maatschappelijke
kosten en baten treden op indien de investering lonend is voor de initiatiefnemer en deze overgaat tot winning. Of anders gezegd, maatschappelijk
effecten blijven uit als er geen sluitende business case voor schaliegaswinning
is. Daarnaast zal ook de omvang van de maatschappelijke baten verband
houden het de economische winbaarheid van schaliegas en daarmee met het
saldo van kosten en baten voor de vergunninghouder. In prospectieve gebieden
zijn minder putten (minder investeringen) nodig om een bepaalde hoeveel gas
te kunnen winnen.
Dit hoofdstuk gaat in op de vraag of rendabele winning van schaliegaswinning
in Nederland mogelijk is. De analyse is gebaseerd op de literatuur en op de
huidige kennis van de Nederlandse ondergrond. In Paragraaf 3.2 beschrijven
we hoe een investeringsbeslissing in schaliegas eruit ziet. Paragraaf 3.3 geeft
vanuit de literatuur een inschatting van de productiekosten van schaliegas in
Europa en Nederland. In 3.4 maken we een vergelijking met kosten van
verschillende gasopties die concurrerend kunnen leveren aan de NoordwestEuropese markt in 2020. Ten slotte brengt Paragraaf 3.5 de inzichten samen.

3.2

Investeringsbeslissing schaliegaswinning
De winning van conventioneel gas wordt na een investeringsbeslissing
grotendeels in één keer ontwikkeld. Een ontwikkeling van schaliegaswinning
heeft een ander patroon. Na een eerste investering in enkele productielocaties
wordt opnieuw geëvalueerd of een locatie verder wordt ontwikkeld. Uitgaande
van de opbrengsten en kosten van de vorige locatie wordt gekeken of een
volgende ontwikkeling kan renderen. Een investeringsproject bestaat dus uit
meerdere investerings- en risicoafwegingen die gevolgen hebben voor het
ruimtelijk ontwikkelpatroon van schaliegaswinning.
De beslissing om te boren wordt gebaseerd op een berekening van de netto
contante waarde (NCW) waarin alle kosten en baten van het schaliegasproject
worden opgenomen. Een positieve NCW kan dus op verschillende momenten
aanleiding geven tot het nemen van de investeringsbeslissing, in te zetten op
uitbreiding van het aantal productielocaties in nabijgelegen gebieden, of het
project te consolideren.

27

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Bij schaliegasprojecten wordt onderscheid gemaakt tussen putkosten
(investeringskosten) en operationele productiekosten. Deze kosten worden
gedreven door:
 fysieke factoren, zoals diepte van reservoirs, geologische complexiteit,
details van boorconstructies;
 commerciële factoren, belastingen, materiaalkosten, aanwezigheid van
ondersteunende infrastructuur, arbeidsmarkt en marktwerking in de
service sector.
Schaliegasproductie wordt gekenmerkt door hoge investeringskosten en
relatief lage operationele kosten per gewonnen hoeveelheid schaliegas6.
Die investeringskosten moeten worden terugverdiend gedurende de levensduur
van een schaliegasproject (oplopend tot 30 jaar). De winning van schaliegas is
duurder dan conventionele gas door extra putten en het stimuleren van
aardlagen. Door technologische ontwikkeling zijn de kosten per put in de
Verenigde Staten echter sterk gedaald in de afgelopen jaren (JRC, 2012).

3.3

Kostprijs van mogelijke schaliegaswinning in Nederland
In de literatuur zijn verschillende definities en schattingen van productiekosten te vinden. Deze beschrijven meestal een vereenvoudigde investeringsbeslissing, die gebaseerd is op eenvoudige aannames over kosten en baten.
De berekeningen gaan uit van één investeringsbeslissing aan het begin van het
project die gelden voor het volledige project.
Voor de vraag of schaliegas in Nederland economisch haalbaar kan zijn, is de
prijs relevant waarmee investeringen over de levensduur van het project
terugverdiend kunnen worden. Dit is de kostprijs inclusief normaal rendement
op geïnvesteerd vermogen voor de aandeelhouder(s), ook wel kostprijs+ of
break-even prijs genoemd. Deze kostprijs moet concurrerend zijn met
alternatieve aanbieders op de relevante markt (Noordwest-Europese markt)
om schaliegas daadwerkelijk te kunnen afzetten aan handelaren en
consumenten.
De literatuur laat een grote bandbreedte aan schattingen van productiekosten
(break-even prijzen) zien voor schaliegas in Europa, zoals Tabel 2 weergeeft.
Ze variëren van 0,09 tot 0,71 €/m3 en zijn terug te voeren op schattingen uit
een aantal primaire bronstudies en literatuuranalyses.

6

28

Juni 2015
Vertrouwelijk

Met relatief wordt hier bedoeld ten opzichte van de investering. Ten opzichte van
conventionele winning liggen de operationele kosten hoger.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Tabel 2

Kostprijs schattingen (break-even) schaliegas in Nederland en andere Europese landen (€/m3) 7
Bron

Schatting
gunstige
locatie
(€/m3)

Schatting
ongunstige
locatie
(€/m3)

Pöyry (2013)

0,12

0,31

EU-28, niet gespecificeerd

JRC (2012)

0,09

0,71

EU niet gespecificeerd

EUCERS (2011) (in JRC, 2012)

0,13

0,25

EU niet gespecificeerd

Wood Mackenzie (2010) (in
Triple-E, 2013)

0,21

0,24

EU niet gespecificeerd

Wood Mackenzie (2009) (in
JRC, 2012)

0,15

0,22

EU niet gespecificeerd

IEA (jaartal niet gespecificeerd
(in Triple-E, 2013)

0,12

0,24

EU niet gespecificeerd

Rice (2011)

0,13

0,15

Polen, Oostenrijk, Duitsland,
Zweden

Centrica (2010)

0,21

0,24

Polen, Oostenrijk, Duitsland,
Zweden

OIES (2010)

0,17

0,35

Duitsland, Polen

E.On (2010)

0,13

0,24

Hongarije, Polen

EBN (2014)

0,20

Land(en)

Nederland

Triple E (2013)

0,13

0,17

Nederland

Deze verkenning**

0,13

0,27

Nederland

**

Zie 0 voor nadere onderbouwing bandbreedte.

Als referentiewaarde voor de minimaal benodigde prijs voor schaliegaswinning
in Nederland nemen we de door EBN (2014) opgestelde schatting van
0,20 €/m3. Dit betekent dat een economische rendabele winning gemiddeld
mogelijk is bij een gasprijs van 20 cent of hoger. Bedacht moet worden dat
winning in Nederland verdeeld is over locaties met hoge en lage productiviteit.
De hierboven genoemde gemiddelde break-evenprijs van 0,20 € per m3 is dan
ook opgebouwd uit de kosten op gunstige en ongunstige locaties. In 0
onderbouwen we de gehanteerde bandbreedte van 0,13 (gunstige locatie) en
0,27 €/m3 (ongunstige locatie). Deze bandbreedte komt goed overeen met de
Europese literatuur.

3.4

Geschatte kosten van schaliegas in relatie tot alternatieve
gasbronnen
De vraag is vervolgens hoe de kosten van schaliegas zich verhouden tot
alternatieve bronnen die op de Noordwest-Europese markt tegen marktconforme prijzen kunnen aanbieden. Ook hier is gebruik gemaakt van een
prijsbenchmark gebaseerd op break-evenprijzen. Het gaat dus om de
gasprijzen die nodig zijn om een normaal rendement op investering (globaal
10%) te realiseren. Het rendement weerspiegelt een gemiddeld risicoprofiel
voor gassector. De voor de betreffende investeerder geldende risico-opslag kan
hiervan afwijken. De aldus berekende kosten zijn onafhankelijk van de gasprijs
7

29

Juni 2015
Vertrouwelijk

De meeste schattingen zijn gebaseerd op 2010-2012 marktcondities en gedefinieerd in dollar
per MBtu. Omgerekend naar euro m.b.t. gemiddelde wisselkoers in de periode 2010-2012, te
weten 1,33 dollar/euro (DNB, 2014). JRC heeft daarnaast ook schattingen voor 2020
(7,2 dollar/MBtu), 2030 (6,1 dollar/MBtu). Poyry geeft alleen een inschatting voor 2020:
(5-13 dollar/MBTU, weighted average of 9,1 dollar/MBtu.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

op de markt. Een gasprijs boven de break-even kosten leidt tot een positieve
investeringsbeslissing.
Gegeven onze aanname dat investeringen in schaliegasprojecten vanaf 2020
kunnen plaatsvinden, is de analyse van concurrerende bronnen gebaseerd op
indicatieve kosten in 2020. De data moet met de nodige voorzichtigheid
geïnterpreteerd worden. Feitelijke kosten kunnen afwijken op basis van de
gehanteerde aannames en discontovoeten.
In de gasmarkt worden aanbodbronnen ingezet om aan de gasvraag te voldoen
in oplopende volgorde van lage naar hoge kosten. Zo ontstaat een aanbodcurve
van gasproducenten op de Noordwest-Europese gasmarkt in 2020.
Deze aanbodcurve, weergegeven in Figuur 10, toont het verband tussen de
prijs en de daarbij aangeboden hoeveelheid van het gas. De totale gasvraag in
Noordwest-Europa wordt geschat op zo’n 307 miljard m3 in 2020 (IHS, 2013).
De basis van de ondergrens van de bandbreedte van de gasvraag is de gasvraag
uit het IEA 450-scenario. Voor de bovengrens is dat het current policies
scenario.
Figuur 10 De gasaanbodcurve voor 2020 op basis van indicatieve kosten, met daarin de bandbreedte van
de gasvraag op basis van IEA-scenario’s
0,30

gasvraag

Kostprijs (€/m3)

0,25

0,20

0,15
gemiddelde kostprijs duurste producent
0,10

0,05

0,00
0

31

60

91

121

152

182

213

244

274

305

335

Productie (miljard m3)
Nederland

Denemarken en Duitsland

Verenigd Koninkrijk

Rusland

Noorwegen

LNG

Nederlands schaliegas

Alle volumes en kostprijzen zijn omgerekend naar Groningen-gas equivalenten. Om de aanbodcurve op de Noordwest-Europese gasmarkt in 2020 te construeren is gebruik gemaakt van de
vraag, productie en importinschattingen uit IEA (2014) en IHS (2013) rond het jaar 2020. Het
productievolume van schaliegas is de productie van de 500-variant in het jaar 2025 (zie Paragraaf
4.4). De weergegeven prijs is de kostprijs inclusief transportkosten tot aan het eerste land op de
Europese markt (geen binnenlandse transportkosten). De gebruikte cijfers voor kostprijzen van de
producenten van conventioneel gas (Nederland, Denemarken & Duitsland, het Verenigd Koninkrijk,
Rusland en Noorwegen) zijn gemiddelde kostprijzen afkomstig van EWI (EWI, 2008). Wat betreft
LNG geldt dat de huidige invoer richting Europa in belangrijke mate uit Afrika komt, vooral
Frankrijk importeert veel LNG vanuit Algerije en Nigeria (IEA, 2014b). Daarnaast importeren UK en
België uit Qatar (IEA, 2014b).
De verwachte gemiddelde break-even prijs voor Algerijns gas en gas uit Qatar is 0,10 €/m3 en voor
LNG uit Nigeria is het 0,11 €/m3 (IEA, 2009). Gemiddeld genomen gaan we dan ook uit van een
break-evenprijs van ruim 0,10 €/m3 voor Europa’s LNG import in 2020.

30

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

In Figuur 10 is per land van productie het verwachte productievolume en de
kostprijs weergegeven. We zien dat aardgas uit Nederland geproduceerd kan
worden tegen het laagste tarief, te weten één tot enkele €cent per m3.
De duurste aanbieder die nog net op/onder de marktprijs produceert, is
geïmporteerd LNG afkomstig uit Algerije, Nigeria en Qatar. De kostprijs
hiervan ligt globaal op ruim 10 cent per m3 (zie Tabel 3). De meest rechter
kolom geeft Nederlands schaliegas weer, met een ondergrens van 13 cent per
m3 en een bovengrens van 27 cent per m 3 (en Tabel 3).
Bij de lage kostenschatting is winning van Nederlands schaliegas qua kostprijs
vergelijkbaar of duurder dan de hoge schatting van het duurste alternatief
(LNG). Met andere woorden, we kunnen concluderen dat er alleen in twee
extreme situaties (lage kosten schaliegas, hoge kosten LNG) zicht is op een
rendabele investering. In de overige situaties wordt in Nederland geen vraag
naar schaliegas verwacht.
Tabel 3

Kostprijs schattingen (break-even) van schaliegas in Nederland en LNG leveringen in
Noordwest Europa (€/m3) 8
Bron

Lage schatting

Hoge schatting

Nederlands schaliegas

0,13

0,27

LNG import in Noordwest Europa
Algerije
Nigeria
Qatar

0,08
0,11
0,10

0,13
0,11
0,10

Bronnen: Nederlands schaliegas: EBN (2014) + bandbreedte, zie Paragraaf 3.3 LNG data:
IEA (2009).

De kostprijsschattingen uit Tabel 3 zijn gebaseerd op literatuurstudie.
Er zijn echter belangrijke factoren die specifiek van invloed zijn op de kosten
per eenheid product, maar pas bekend worden nadat meer kennis is verworven
over winbare volumes schaliegasvoorraden. Deze invloeden zijn:
 Winbaarheid en putopbrengsten: De gemiddelde kosten zijn gebaseerd op
schattingen van de kosten met een bepaalde schaalgrootte van de winning.
De verwachte productiviteit per put is een belangrijke factor in de
economische rentabiliteit. In de financiële berekening van EBN (2014) is
uitgegaan van een gemiddelde putopbrengst van 220 miljard m3 gas. In de
praktijk zou dit hoger of lager kunnen liggen, afhankelijk van de
geologische condities (permeabiliteit) en een al dan niet geoptimaliseerde
winning.
 Samenstelling koolwaterstoffen: in de huidige kostenschattingen is er
vooral vanuit gegaan dat met name gas (‘dry gas’) wordt aangetroffen in
de schalielagen. Als er ook andere koolwaterstoffen worden aangetroffen
(olie en ‘wet gas’) dan kan de business case voor winning verbeteren,
aangezien deze als grondstoffen voor de chemie een hogere toegevoegde

8

31

Juni 2015
Vertrouwelijk

De schattingen van de kostprijs van LNG worden in IEA (2009) gegeven in $/MBtu op basis van
2008 prijzen. Voor omrekening naar Euro is de gemiddelde wisselkoers over 2008 gebruikt
(1 euro = 1,475. Bron: Eurostat) en omgerekend naar het prijspeil in 2014. In deze schattingen
zijn de kosten voor productie en transport naar het entry point (eerste land van binnenkomst)
meegenomen en is rekening gehouden met een 10% rentevoet op kapitaal. Belastingen en
royalties zijn niet meegenomen. In de schatting van de kostprijs van schaliegas zijn
belastingen wel meegenomen, maar wordt aan de andere kant voor de staatsdeelneming
(40%) gerekend met een rentevoet op kapitaal van 4% voor staatsdeelnemingen.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten



waarde hebben dan het gas. Het is echter wel de vraag in hoeverre deze
koolwaterstoffen in voldoende mate kunnen worden aangetroffen.
Technologische ontwikkeling kan gevolgen hebben voor de kosten. Volgens
JRC (2012) zijn in de Verenigde Staten kostenreducties van 50%
gerealiseerd voor boren en fracken. Deze componenten vormen ongeveer
de helft van de integrale kosten van productie van schaliegas. De mate van
kostenreducties zijn sterk afhankelijk van de schaal waarop schaliegas in
de EU gewonnen zal worden.

Bovenstaande geeft aan dat de business case van verschillende factoren
afhankelijk is, sommige zijn ex-ante in te schatten, sommige helemaal niet.
De interesse van verschillende mijnbouwbedrijven om in Nederland naar
schaliegas te boren en de bereidheid te investeren in proefboringen onderstreept dat de markt wel inschat dat een rendabele business case tot de
mogelijkheden behoort. Dit in tegenstelling tot hetgene dat uit de
literatuurstudie verwacht kan worden.

3.5

Conclusie
Het is onzeker of schaliegaswinning in Nederland rendabel kan plaatsvinden.
De productiekosten van schaliegas zijn hoger dan van conventioneel aardgas
door de extra activiteiten (horizontaal boren, fracken, aan- en afvoer van
hulpstoffen) die noodzakelijk zijn. De literatuurstudie laat zien dat de
indicatieve kostenschattingen vooralsnog ook hoger liggen dan concurrerende
gasproducenten zoals de import van LNG. In dat geval zal er geen business
case zijn zonder verbetering van markcondities voor investeringen in
Nederland. Daarentegen zijn mijnbouwbedrijven bereid proefboringen naar
schaliegas in Nederland uit te voeren. Deze interesse geeft aan dat zij wel een
mogelijke business case verwachten en onderstreept de onzekerheid van de
schattingen.
De waarden uit de literatuur geven een indicatie maar kunnen niet één op één
vertaald worden naar de Nederlandse situatie. Ze gelden bovendien voor het
jaar 2020; in 2030 of 2050 kan er een andere marktsituatie ontstaan.
De rentabiliteit in Nederland is afhankelijk van verschillende locatiespecifieke
factoren, waarbij de te realiseren putopbrengsten een belangrijke factor zal
zijn. Deze zijn hoogst onzeker voordat proefboringen hebben plaatsgevonden.
Daarnaast kan een afwijkende samenstelling van schaliegas (met hogere
koolwaterstoffen) de business case van schaliegas verbeteren. Tenslotte kan
opschaling van schaliegasindustrie in Europa de kosten van schaliegaswinning
beperken.
In het volgende hoofdstuk zullen we drie productievarianten definiëren die de
basis vormen voor de effectinschatting.

32

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

4 Productievarianten
4.1

Inleiding
Om de maatschappelijke effecten van schaliegaswinning in kaart te brengen, is
het noodzakelijk te weten hoeveel schaliegas er kan worden gewonnen.
De productievarianten zijn gebaseerd op een inschatting van de Nederlandse
schaliegasvoorraden op basis van de nu beschikbare informatie (zonder
proefboringen). 0 geeft de stand van de kennis over schaliegas-voorraden in de
Nederlandse ondergrond op dit moment weer.
Door de voorbeeldwinning te extrapoleren naar het nationale schaalniveau en
rekening te houden met mogelijke winbare hoeveelheden in Nederland, is een
drietal productievarianten opgesteld. De drie varianten zijn als volgt
gedefinieerd:
1. Geen schaliegaswinning (0-variant).
2. Gematigd investeringsklimaat (200-variant).
3. Gunstig investeringsklimaat (500-variant).
In Paragraaf 4.2 presenteren we de belangrijkste technische en economische
uitgangspunten van de voorbeeldwinning. Paragraaf 4.3 geeft inzicht in de
jaarlijkse productievolumes, en Paragraaf 4.5 gaat in op het aantal benodigde
productielocaties. Tenslotte geeft Paragraaf 4.6 een samenvattend overzicht.

4.2

Uitgangspunten van productievarianten
De uitgangspunten van de drie productievarianten zijn samengevat in Tabel 4.
In de 0-variant is geen sluitende business case mogelijk voor schaliegaswinning
in Nederland. Daarvoor kunnen verschillende oorzaken bestaan, waaronder een
te lage gasprijs (minder dan 20 cent/m3 ) om investeringen terug te verdienen
of te lage technische winbare volumes in de ondergrond.

Tabel 4

Overzicht van uitgangspunten in de drie productievarianten
0
Variant

200
Variant

500
Variant

Totale winning
(cumulatief, miljard m3)

0

200

500

Productiehoeveelheid put
(cumulatief, miljard m3)

0

0,11

0,22

Aantal boortorens

33

Juni 2015
Vertrouwelijk

0

4

12

Kosten winning (inclusief IRV 10%)
(gemiddeld gunstige en ongunstige
locaties)

> 20 cent/m3

17 cent/m3

13 cent/m3

Gasprijzen

< 20 cent/m3

25 cent/m3

25 cent/m3

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

200-variant

In de 200-variant wordt in totaal 200 miljard m3 gas gewonnen met een
putopbrengst van 0,11 mld. m3 gas. De putopbrengst in deze variant is
gebaseerd op de aanname voor de minimaal economische schaal waarop een
winning kan plaatsvinden (Herber en De Jager, 2011). De gasprijs (25 cent/m3)
in deze variant is voldoende om een rendabele winning te realiseren. In deze
variant worden vier boortorens tegelijkertijd ingezet. Door deze capaciteitsrestrictie loopt de productie door tot na 2090.
500-variant
In de 500-variant wordt in totaal 500 miljard m3 gewonnen bij een putopbrengst van 0,22 mld. m3. De aanname is dat een vergelijkbare hoeveelheid
gas per put gemiddeld in Nederland gewonnen kan worden als de gemiddelde
schatting (EBN, 2014) voor Noord-Brabant9. Er geldt eenzelfde gasprijs als in
de 200-variant, maar door schaalvoordelen kunnen de winningskosten per m3
beperkt worden. Aangezien de putopbrengsten hoger liggen, is het
investeringsklimaat gunstiger en zal er meer capaciteit beschikbaar zijn voor
Nederlandse winning. De hogere gasprijs en lagere kosten in deze variant
maken het mogelijk een goed rendement op investering te behalen. In deze
variant worden twaalf boortorens tegelijkertijd ingezet. De beperktere
capaciteitsrestrictie maakt het mogelijk een sneller winningstempo te
realiseren (periode 2020-2060).
Omdat zonder proefboringen niet bekend hoe groot de totale hoeveelheid
economisch winbaar schaliegas is in de Nederlandse ondergrond, is gekozen om
voor de 200 en 500 variant het technisch winbaar potentieel als basis te nemen
voor het opstellen van productievarianten. Deze aanname is in geïllustreerd
Figuur 11. In 0 wordt een uitgebreide achtergrond bij deze aanpak gegeven.
Figuur 11

Aanpak twee productievarianten

De uitgangspunten binnen de productievarianten hangen met elkaar samen.
Bij een hoge gasprijs en putopbrengst is er meer interesse van private partijen
om locaties te ontwikkelen en wordt er meer geïnvesteerd in het aantal
locaties en putten. Een hogere opbrengst per put maakt het ook waarschijnlijker dat exploitanten met meerdere boortorens tegelijkertijd zullen boren,
omdat de economische rentabiliteit toeneemt en de investeringsrisico’s
afnemen. Wanneer daarentegen de gasprijs onder de 20 cent/m3 ligt, zal er
geen sluitende business case zijn en bedraagt de cumulatieve productie nul.

9

34

Juni 2015
Vertrouwelijk

Momenteel is alleen voor Noord-Brabant een specifieke schatting aanwezig van de
gasopbrengsten. In het gebied (met 38 productielocaties en 319 boorputten) kan zo’n
70 miljard m3 gas gewonnen worden. Omgerekend per put is dit ongeveer 220 miljoen m 3 gas.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

4.3

Jaarlijkse investeringen
De winning van schaliegas voor de 200- en 500-productievariant zal gepaard
gaan met jaarlijkse kapitaalinvesteringen. Het grootste deel van de
investeringen vindt voorafgaand aan de winning plaats. Deze investeringen
bestaan uit kosten voor het boren en fracken. Hiernaast moeten een
gasbehandelingsinstallatie en andere bovengrondse voorzieningen worden
aangelegd. Na afloop van de winningsperiode worden kosten gemaakt om de
locatie op te ruimen. Voor de productievarianten is een inschatting gemaakt
van de benodigde investeringen. Deze inschatting is gebaseerd op literatuur
van onder meer EBN (2013), Halliburton (2011) en JRC (2012). In de 0-variant
vinden geen investeringen plaats.

Figuur 12

Inschatting jaarlijkse investeringen (mln €)

Figuur 12 geeft een overzicht van de jaarlijkse investeringen. Voor de totale
investering voor de gehele winning is uitgegaan van € 31 miljard (contante
waarde € 9 miljard) in de 200-variant en € 57 miljard (contante waarde
€ 31 miljard) in de 500-variant, dit is inclusief kosten voor arbeid en het
opruimen van de putten.

4.4

Jaarlijkse gasopbrengsten
De jaarlijkse winning van schaliegas voor de twee (productie)varianten zijn
weergegeven in Figuur 13. De grafiek laat zien dat in de 200-variant de
jaarlijkse productie piekt naar 3,3 miljard m3 per jaar vanaf 2035. In 2030
bedraagt de productie jaarlijks 2,9 miljard m3.
In de 500-variant piekt de gasproductie op 20 miljard m3 per jaar in het jaar
2035. In het jaar 2030 zal zo’n 17,5 miljard m3 gewonnen worden.

35

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

schaliegaswinning in Nederland zal in de eerste productievariant zijn afgerond
na het jaar 2090 en in de tweede variant in 2060.
Figuur 13

4.5

Jaarlijkse schaliegaswinning (mld. m3 ) in twee productievarianten

Aantal zichtbare productielocaties
Een belangrijke bepalende variabele voor de ruimtelijke impact is het aantal
(zichtbare) productielocaties. Met zichtbare productielocaties bedoelen we de
locaties in de fase van boren, fracken, gasproductie en de periode van 5 jaar
na afloop van de gasproductie. Hierbij wordt aangenomen dat een productielocatie 5 jaar na afloop van productie weer in de oorspronkelijke staat is
hersteld. De opbrengsten in de actieve winningsfase (in totaal 15 jaar) nemen
af waardoor de helft van het totale productievolume van één put na vijf jaar is
gerealiseerd; de overige helft wordt in de resterende 10 jaar van de levensduur geproduceerd. Het aantal (zichtbare) productielocaties is weergegeven in
Figuur 14.

36

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Figuur 14

Aantal zichtbare productielocaties in twee productievarianten

Noot bij figuur:

Twee keer zo veel winningslocaties leidt niet tot een verdubbeling van het
Nederlandse productieniveau in figuur 10. Aan de nationale productie ligt een
winningsprofiel per put en een investeringstempo (gebaseerd op beschikbaarheid van boortorens) ten grondslag. De productie van een put neemt na verloop
van tijd af. Na 15 jaar stopt de actieve winning op locaties waarna deze in de
oorspronkelijke staat worden teruggebracht. Aangenomen is dat 5 jaar na
actieve winning de productielocatie is opgeruimd en niet meer zichtbaar is in
het landschap.

In het jaar 2030 zijn er zo’n 30 (zichtbare) productielocaties in de 200-variant
en 90 zichtbare productielocaties in de 500-variant. Dit aantal verdubbelt
grofweg richting 2040. Na 2040 worden er net zoveel productielocaties in de
oorspronkelijke staat hersteld als dat er nieuwe productielocaties bijkomen
waardoor het aantal in het landschap zichtbare locaties gelijk blijft. In de
200-variant daalt het aantal productielocaties na 2080; in 500-variant na 2045.

4.6

Samenvattend overzicht
In deze verkenning is uitgegaan van drie productievarianten. De 200- en de
500-variant zijn extrapolaties van de voorbeeldwinning van het planMER,
waarbij deze uitgerold is over heel Nederland. Met andere woorden, het gaat
hier om een veelvoud van voorbeeldwinningen. De belangrijkste kenmerken
van de drie productievarianten zijn samengevat in Tabel 5.

37

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Tabel 5

Belangrijkste kenmerken van de drie productievarianten
Scenario

0variant

200Variant

500variant

Economische haalbaarheid winning

Nee

Ja

Ja

Jaarlijkse productie in 2030 (miljard m3)

0

2,9

17,5

Jaarlijkse productie in piekjaren (miljard
m3)

0

3,3

20,1

Einde productie (jaar)

-

2094

2060

Aantal zichtbare productielocaties 2030

0

31

92

Aantal zichtbare productielocaties in
piekjaar

0

57

171

Totaal aantal locaties
Verspreiding van productielocaties

0

180

230

Geen

Plangebied
planMER

Plangebied
planMER

In de 200-variant wordt in totaal 200 miljard m3 gas gewonnen met een
putopbrengst van 0,11 mld. m3 gas waarbij vier boortorens tegelijkertijd
worden ingezet. Om dit te realiseren zijn er circa 1.800 putten nodig, wat
neerkomt op 180 productielocaties en dus op 14 voorbeeldwinningen.
Per jaar worden circa drie productielocaties aangelegd. De totale winning
duurt tot na 2090.
In de 500-variant wordt in totaal 500 miljard m3 gewonnen bij een
putopbrengst van 0,22 mld. m3. Een hogere opbrengst per put maakt het ook
waarschijnlijker dat exploitanten met meerdere boortorens (12 boortorens)
tegelijkertijd zullen boren, omdat de economische rentabiliteit toeneemt en
de investeringsrisico’s afnemen. Om dit te realiseren zijn er circa 2.300 putten
nodig, wat neerkomt op 230 productielocaties en dus op 18 voorbeeldwinningen. Per jaar worden 9 productielocaties aangelegd en de totale
winning duurt tot 2060. Niet alle productielocaties zijn gelijktijdig in gebruik;
sommige productielocaties zijn al verlaten als andere locaties nog moeten
worden aangelegd.

Onzekerheden
In de praktijk kan het economisch potentieel lager maar ook hoger uitpakken.
Ervaringen uit het buitenland (Polen en de UK) laten zien dat schattingen op
basis van proefboringen met een factor tien kunnen naar boven kunnen worden
bijgesteld (Verenigd Koninkrijk) of een factor 6,5 naar beneden (Polen).
Door het ontbreken van voldoende proefboringen moeten de scenario’s daarom
ook worden beschouwd als tool om de effecten te verkennen en niet als
absolute waarheden.

38

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

5 Effecten op energieprijzen
5.1

Inleiding
Volgens de economische theorie kan extra aanbod van Nederlands gas een
lagere gasprijs tot gevolg hebben. Energiekosten hebben impact op de
koopkracht van huishoudens en bedrijven. Huishoudens krijgen meer ruimte
voor bestedingen omdat de energiekosten dalen. Bedrijven zien hun kosten
dalen met als bijkomend voordeel dat hun concurrentiepositie wordt versterkt.
In dit hoofdstuk bepalen we de mogelijke effecten van schaliegaswinning op de
gasprijs, uitgaande van de 0-, 200- en 500-productievarianten.
Bij de impact op de gasmarkt is de vraag van belang of andere landen ook
schaliegas gaan winnen. In de basisvariant is aangenomen dat Nederland
schaliegas wint, terwijl Europese landen de productie niet verder uitbreiden.
In een gevoeligheidsvariant is gekeken naar een scenario waarin de EU-landen
de productie wel uitbreiden.
De relevante markt is in Hoofdstuk 2 afgebakend als de Noordwest-Europese
markt, waarbij de groothandelsprijs als uitgangspunt is genomen. Deze markt
en de prijsvorming zijn voor Nederlandse gasproducenten een gegeven. In de
VS heeft grootschalige winning van schaliegas echter gezorgd voor een sterke
daling van de gasprijzen, ondanks de liquiditeit van de binnenlandse gasmarkt.
In Paragraaf 5.2 verkennen we of een benedenwaartse invloed op de gasprijs
in Nederland ook realistisch is. Paragraaf 5.3 geeft een gevoeligheidsanalyse.
Paragraaf 5.4 sluit af met de conclusies.

5.2

Effecten op de gasprijs
De winning van schaliegas kan in theorie invloed hebben op de NoordwestEuropese en daarmee de Nederlandse gasprijs. Daarvan is sprake als de
duurste producent (de marginale aanbieder) uit de markt wordt gedrukt.
Randvoorwaarde is dat schaliegaswinning minimaal concurrerend moet zijn ten
opzichte van alternatieve bronnen van gas. Dit is afhankelijk van het prijsniveau en de hoeveelheden die op de markt worden gebracht. Op basis van
onze literatuuranalyse concluderen we dat de geschatte kostprijs van de
productie van Nederlands schaliegas binnen de Noordwest-Europese markt in
2020 boven die van het duurste alternatief ligt of daarmee vergelijkbaar is.
Dit is vertaald in de 0-variant waarin geen schalieproductie in Nederland
plaatsvindt. Uiteraard zullen er geen prijseffecten tot stand komen als er geen
schaliegas wordt geproduceerd.
In de 200- en 500-variant is er wel een business case, en dat betekent dat er in
theorie een prijsverlagend effect op kan treden. Deze prijsinvloed is
geïllustreerd in Figuur 15.

39

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Figuur 15

Effecten op gasmarkt door extra (schalie)gasaanbod

Ook als de kostprijs van schaliegas lager uitvalt dan die van het duurste
alternatief, zullen de neerwaartse prijseffecten naar verwachting afwezig of
beperkt zijn. De reden is dat het volume schaliegas dat vanuit Nederland op de
markt kan komen dusdanig klein is, dat slechts een klein gedeelte van de
duurdere LNG-bronnen uit de markt kunnen worden gedrukt.
Bij het beschikbaar komen van Nederlandse volumes schaliegas moet
bovendien rekening worden gehouden met hun fasering in de tijd. Door de
beperkte beschikbaarheid van boortorens zal een grootschalige vondst van
schaliegasvoorraden niet noodzakelijkerwijs betekenen dat deze direct
geproduceerd worden. In de 500-variant is de productiecurve steiler (door de
beschikbaarheid van boorcapaciteit) en piekt de productie op een niveau van
20 mld. m3. Dat betreft ongeveer 7% van de totale vraag in Noordwest-Europa.
In de 200-variant leidt de beperkte beschikbare capaciteit tot een piek van
3 mld. m3 na 2030 (ca. 1% vraag).
De liquiditeit van de gasmarkt neemt niet alleen toe als gevolg van een
toegenomen aanbod, maar ook door een meer divers aanbod met meer
(nieuwe) aanbieders10. Een toenemend aantal aanbieders op de gasmarkt kan
een potentieel verlagend effect hebben op gasprijzen, indien er sprake is
concentratie van gasproducenten of gasreserves in een beperkt aantal landen
(upstream).
In beide varianten is echter geen sprake van een substantieel kostenvoordeel
ten opzichte van de marktprijs. In combinatie met de beperkte volumes zijn
grote prijseffecten niet direct te verwachten, ondanks dat er mogelijk nieuwe
toetreders actief worden.

10

40

Juni 2015
Vertrouwelijk

Daar kan bijvoorbeeld ook sprake van zijn als de VS gas vloeibaar als LNG gaat exporteren.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Voor Nederland zal de ontwikkeling van schaliegas gezien de ruimtelijke en
milieurandvoorwaarden eerder passen in het kleineveldenbeleid, waarbij
voorraden in fasen op de markt gebracht worden. Ook voor deze kleine velden
is het aannemelijk dat deze in het verleden niet tot lagere gasprijzen hebben
geleid. Eerder is sprake geweest van stabiele groothandelsprijzen op de
Nederlandse markt omdat op Groningengas een aantrekkelijke marge kon
worden gemaakt door middel van het invullen van de swingfunctie om in de
fluctuerende vraag te voorzien.

5.3

Gevoeligheden en onzekerheid
De conclusie in de vorige paragraaf is gebaseerd op een analyse die uitgaat van
de verwachte vraag en aanbod op de Noordwest-Europese gasmarkt in 2020. Er
zijn echter verschillende factoren die vraag en aanbod op deze gasmarkt
kunnen beïnvloeden. We analyseren de volgende factoren:
1. Verdere integratie van gasmarkt.
2. Schaalvoordelen en leereffecten in Europees scenario.
3. Toename marktaanbod.
4. Afname van het marktaanbod.

Ad 1 Verdere integratie gasmarkt
In de huidige Noordwest-Europese gasmarkt heeft een integratieproces van
gasmarkten plaatsgevonden. Integratie in EU-landen kan in een
stroomversnelling raken, bijvoorbeeld naar Oost-Europese gasmarkten.
Deze marktintegratie kent twee aspecten. Ten eerste een verandering van de
vraag naar gas, ten tweede een verandering van aanbodbronnen die binnen
een concurrerende prijs kunnen worden aangeboden. Die twee aspecten
hebben een tegenovergesteld effect op de concurrentiepositie van Nederlands
schaliegas op de relevante markt. In 2013 is 60% van de Noordwest-Europese
markt afhankelijk van import van gas uit buitenland (IHS, 2013). Deze importafhankelijkheid zal de komende jaren toenemen. Indien integratie van
markten plaatsvindt naar landen die netto exporteren, dan leidt dit tot een
uitbreiding van de Noordwest-Europese aanbodcurve. Als de markt uitbreidt
naar landen, die netto-importeren dan zal dit een prijsopdrijvend effect
hebben. Over het overall effect doen we op voorhand geen uitspraak.
Integratie leidt er in beide gevallen wel toe dat het marktaandeel van
Nederlands (schalie)gas zal afnemen, waardoor Nederlandse producenten nog
meer prijsvolgers zullen worden en minder impact hebben op de gasmarkt.

Ad 2 Schaalvoordelen en leereffecten in Europees scenario
schaliegaswinning
Schaalvoordelen kunnen leiden tot lagere kosten voor schaliegaswinning. In de
VS liggen de kosten van schaliegaswinning lager vanwege de grotere serviceindustrie en de ervaring die is opgedaan met schaliegaswinning. Leereffecten
hebben betrekking op de kostprijs van het winnen. Kostenvoordelen die
samenhangen met schaal- en leervoordelen uiten zich in de VS door een
kostenreductie van 50% op de onderdelen boren en fracken (JRC, 2012) in
combinatie met een toename van de gasopbrengst per boring met een
factor 2. Wanneer in Europa meerdere landen zouden inzetten op schaliegas,
kunnen dergelijke kostenreducties ook hier optreden. Tabel 6 presenteert een
beeld van een alternatief verloop van kosten voor de winning van Nederlands
schaliegas in een Europees schaliegasscenario.

41

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Tabel 6

Kostprijsschattingen (break-even) van schaliegas in Nederland al dan niet in EU-verband
(€/m3)
Gemiddeld

Gunstig

Ongunstig

NL alleen (basis)

0,20

0,13

0,27

Nl in EU-verband, met leer/schaaleffecten

0,13

0,09

0,17

We zien dat de kostprijs van winning op een gunstige locatie nu onder die van
de kostprijs van LNG (het duurste alternatief) komt. In het geval dat
schaliegaswinning in heel Europa plaatsvindt, zou het dus kunnen dat
Nederlands schaliegas concurrerend is en daarmee een effect op de gasprijs
heeft.
Vermoedelijk belangrijker is het toegenomen marktvolume van het Europese
schaliegas. De technisch winbare reserves van schaliegas in Europa bedragen
volgens het World Energy Outlook 2013 (IEA, 2013) 13 biljoen m3 gas.
De verwachting van de IEA is dat in de EU een jaarlijks 20 miljard m3 aan
schaliegas (m.n. VK en Polen) geproduceerd kan worden (IEA, 2013).
De IEA geeft aan dat dit om een gematigde inschatting gaat vanwege de
maatschappelijke weerstand en strengere milieuwetgeving in Europese landen.
In combinatie met de Nederlandse 500-variant (piekproductie van 20 miljard
m3) kan daarmee een aanzienlijk deel van de gasvraag (15%) gedekt worden,
waardoor een neerwaarts effect op de prijs meer voor de hand ligt. Dat zal
van een aantal factoren afhangen, onder meer de betrouwbaarheid van het
aanbod en de kosten ten opzichte van conventionele winning.
Wanneer ook nieuwe toetreders op de gasmarkt actief worden, is dat eveneens
gunstig voor gasprijzen. Upstream kenmerkt de markt zich door een beperkt
aantal aanbieders. Overigens merken we op dat ook in het Europese scenario
nog steeds naar de toevoeging (20 miljard m3) van Nederlands gas aan de
totale EU-gasproductie moet worden gekeken.

Ad 3 Toename marktaanbod
Een belangrijke factor in de uitbreiding van de upstream productiecapaciteit
betreft het verwachte aanbod van LNG-bronnen dat beschikbaar is voor
Europa. Door de grote prijsverschillen tussen gasmarkten wereldwijd, is het
lucratief het gas in de vorm van LNG te transporteren. Volgens de World
Energy Outlook (IEA, 2009, p. 484) bedraagt het volume van aanbod uit nieuwe
bronnen die in 2020 kunnen leveren op de Noordwest-Europese markt en dat
onder de minimumkostprijs van Nederlands schaliegas geïmporteerd kan
worden meer dan 80 miljard m3. Dat is het dubbele van de het huidige volume
dat via LNG wordt geïmporteerd en meer dan jaarlijks uit het Groningengasveld wordt opgepompt. Mocht er een tekort aan gas op de NoordwestEuropese markt dreigen, waardoor de prijzen gaan stijgen, dan zullen
aanbieders van gas reageren op die stijgende prijzen met een grotere toevoer
van gas. In een scenario met extra aanbod zal het lastiger worden voor
schaliegas om überhaupt een concurrerende positie in de aanbodcurve te
verwerven. Voorwaarde voor dit scenario is dat LNG in toenemende mate
richting de EU gaat stromen, op basis van regionale prijsverschillen.

Ad 4 Afname van het marktaanbod
Een tegenovergesteld scenario gaat uit een afnemend gasaanbod dat op de
relevante markt komen. Te denken valt aan geopolitieke overwegingen
waardoor de toevoer van Russisch gas sterk beperkt wordt door oplopende
spanningen tussen Rusland en Europa. Of een toename van de vraag naar LNG
in Azië, waardoor de toevoer van LNG naar de Europese markt terugloopt.
Een ander mogelijk scenario is dat de productie van Nederlands gas uit het
Groningen-veld verder wordt verminderd. Dergelijke factoren kunnen tot

42

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

gevolg hebben dat schaliegas een optie wordt waarvan de kostprijs onder het
duurste alternatief ligt voor gaslevering op de Noordwest Europese gasmarkt.
De kans hierop is groter als de vermindering van het aanbod uit bestaande
bronnen niet wordt opgevangen door extra aanbod uit de nieuwe bronnen.

Conclusie gevoeligheidsanalyse
In de tabel hieronder geven we een samenvattend overzicht van de
gevoeligheidsanalyse.
De basisconclusie is dat schaliegaswinning naar verwachting geen significante
effecten op de gasprijs heeft. Ook als de kostprijs van schaliegas lager uitvalt
dan die van het duurste alternatief, zullen de effecten op de gasprijs nihil of
heel klein zijn. In Tabel 7 analyseren we hoe robuust deze conclusie is voor
verschillende gevoeligheidsvarianten.
Tabel 7

Samenvattende tabel gevoeligheidsanalyse
Gevoeligheidsfactor

Effecten

Conclusie

Verdere integratie van
gasmarkt

Marktaandeel Nederlandse gasproducenten neemt
af. Impact extra Nederlands aanbod neemt af,
doordat Nederland nog meer prijsvolger wordt.

Geen
prijseffect

Europese
schaliegaswinning

Wanneer de schaliegaswinning in Europa een
significant deel (bijvoorbeeld meer dan 15 miljard
m3 ) van de gasvraag gaat dekken, kan dat een
neerwaarts effect op de prijs hebben.

Prijsdaling

Toename marktaanbod

Meer alternatief aanbod onder de kostprijs van
Nederlands schaliegas.

Geen
prijseffect

Afname marktaanbod

In eerste instantie minder alternatieven voor
Nederlands schaliegas, maar lokt door prijsstijging
weer extra goedkoper alternatief aanbod uit dat
waarschijnlijk kan voorzien in de gasvraag.

Geen
prijseffect

We zien dat de conclusie tamelijk robuust is voor de onderscheiden
gevoeligheidsvarianten. Alleen in een Europees scenario kan een neerwaarts
effect op de prijs ontstaan. De belangrijkste redenen hiervoor zijn een
aanzienlijke bijdrage van schaliegas aan de vraag, de kostprijsdaling door
Europese opschaling en de nieuwe toetreders op de upstream gasmarkt.
Met een veranderende gasvraag is reeds rekening gehouden in Hoofdstuk 3.

5.4

Conclusie
Gegeven het vooralsnog verwachte kleine aanbodvolume van schaliegas is de
verwachting dat de gasmarktprijs niet significant beïnvloed zal worden door
aanbod van schaliegas. Dat geldt zowel voor de 0-variant en de 200-variant.
In de 500-variant zijn geringe effecten niet helemaal uit te sluiten, maar ook
hierin vormt het maximale aanbodvolume (piekjaar 2030) een beperkt deel
van de gasvraag op de Noordwest-Europese markt. In combinatie met een
beperkt kostenvoordeel ten opzichte van de marginale producent
(LNG-import), ligt het niet direct voor de hand dat een neerwaarts effect op
de gasprijsvorming ontstaat.
De conclusie is tamelijk robuust voor verschillende gevoeligheidsvarianten die
zijn beschouwd. Alleen in een Europees scenario met een opschaling van de
het productievolume van tenminste 40 miljard m3 schaliegas (inclusief
Nederlandse productie), kan een neerwaarts effect op de prijs ontstaan. In dat
geval zullen de in Nederland actieve mijnbouwbedrijven moeten profiteren

43

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

van een Europe leercurve en kostenvoordelen, waardoor de kosten van
schaliegas ook kunnen dalen. Een Europees scenario kan betekenen dat er
upstream meerdere toetreders op de markt actief worden, wat eveneens een
gunstig effect kan hebben op de gasprijzen. In een Europese scenario blijft
echter de totale invloed (kosten, marktvolume en nieuwe toetreders) op de
gasprijzen gering.
Na 2030 zijn prijseffecten sterk afhankelijk van het specifieke
ontwikkelingspad van de gasvraag in het energiescenario.

44

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

6 Opbrengsten staatskas
6.1

Inleiding
Schaliegas kan de maatschappij inkomsten opleveren via de staatskas.
De afgelopen decennia hebben de gaswinning uit het Groningen-veld en het
kleineveldenbeleid een belangrijke bijdrage geleverd aan de overheidsfinanciën. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de potentiële baten van
schaliegaswinning voor de staatskas.

6.2

Opbrengsten en kosten schaliegas
De productie van Nederlands schaliegas kan, als aan bepaalde voorwaarden
wordt voldaan, positief bijdragen aan de Nederlandse staatskas. Bij de
berekening is uitgegaan van een kostprijs die rendabele winning mogelijk
maakt, en van een constante gasprijs voor verkoop (€ 0,25). Uitgaande van de
benodigde investeringen (zie Paragraaf 4.3) bij de productievarianten is een
gemiddelde break-even kostprijs geschat op € 0,17 in de 200-variant en € 0,13
in de 500-variant. De opbrengsten die naar de Staat vloeien, komen tot stand
via EBN en in de vorm van belastingen/afdrachten van de vergunninghouder.

6.3

Verdeling opbrengsten
Bij de opsporing en winning van aardgas (waaronder schaliegas) wordt een
overeenkomst van samenwerking aangegaan tussen de vergunninghouder en
EBN. De staat is de enige aandeelhouder van EBN.
 EBN neemt een aandeel van 40% in de kosten en krijgt eenzelfde aandeel
in de opbrengsten. Participatie door EBN is optioneel in geval van
opsporing en verplicht in geval van een winning.
 EBN draagt de behaalde winst volledig af aan de Staat via vennootschapsbelasting (25% van winst voor belasting) en dividend.
 Op grond van de Mijnbouwwet betaalt de vergunninghouder de volgende
afdrachten (NLOG, 2012):
 Winstaandeel, het verschuldigde bedrag is gelijk aan de helft van de
(winst - 10% van de kosten). Hier mag de verschuldigde vennootschapsbelasting van worden afgetrokken. De te betalen winstaandeel en
vennootschapsbelasting zijn afhankelijk van elkaar; bij een hogere
winstmarge neemt het totale tarief voor winstaandeel en vennootschapsbelasting toe.
 Cijns: een gestaffeld tarief afhankelijk van de hoeveelheid
geproduceerd gas: tussen de 0 en 7% van de omzet.
 Oppervlakterecht: circa € 700 per km2 vergund gebied.
 Provinciale afdracht: circa € 5 per m 2 productielocatie.
Figuur 17 toont de verdeling van de winst voor belasting. Alleen de winst na
belasting (WNB) belandt niet in de staatskas, maar blijft in handen van de
vergunninghouder. Provinciale afdracht en oppervlakterecht zijn niet in de
figuur opgenomen.

45

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Figuur 16

Schematisch overzicht afdrachten

1

6.4

VB: vennootschapsbelasting; C: cijns; WA: winstaandeel; WNB: winst na belasting.

Berekening opbrengsten uit productie
In de berekening is uitgegaan van de verdeling van de kasstroom tussen staat
en vergunninghouder zoals gebruikt in EBN (2014). Dertig procent van het
jaarlijkse nettoresultaat (opbrengsten min kosten) komt bij de vergunninghouder terecht en 70% bij de Staat. De kosten zijn gebaseerd op een eigen
inschatting van de jaarlijkse investeringen.

Opbrengsten per jaar
Figuur 18 geeft de jaarlijkse opbrengsten in beide productievarianten.
Dit betreft het deel van het verschil tussen opbrengsten en kosten dat de staat
toekomt. In de 500-variant draagt schaliegas gemiddeld jaarlijks € 1,5 miljard
euro bij aan de staatskas in de periode tot en met 2050. In de 200-variant is
deze gemiddelde bijdrage ongeveer € 170 miljoen per jaar. De opbrengsten in
de 500-variant zijn bijna negen keer zo hoog als in de 200-variant. De pieken
in het opbrengstenprofiel vallen in de jaren na de laatste boring.
Figuur 17

46

Juni 2015
Vertrouwelijk

Jaarlijkse opbrengsten productievarianten, mln. €, constante prijzen

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Cumulatieve opbrengsten
In de periode tot en met 2050 bedraagt de bijdrage aan de staatskas in de
500-variant ruim € 46 miljard (contante waarde 2015 € 14 miljard)11. In de
200-variant bedraagt deze bijdrage ruim € 5 miljard (contante waarde
€ 1,3 miljard). De productie in de 200-variant loopt door tot na 2080, daarom
nemen na 2050 ook de staatsopbrengsten nog verder toe. Het grootste deel
van de productie vindt pas na 2050 plaats en de staatskinkomsten zullen dus
ook later in de tijd vallen. In de 500-variant vlakken deze na 2050 als snel af
en valt het grootste deel van de inkomsten in de periode tot en met 2050.
Bij een gasprijs van €0,25 zijn de EBN-investeringen binnen 4 jaar terugverdiend in de 500-variant. In de 200-variant bedraagt de terugverdientijd
8 jaar.
Figuur 18

6.5

Cumulatieve opbrengsten productievarianten, mln. €, constante prijzen

Gevoeligheden en onzekerheden
In de praktijk zal de hoogte van de aardgasbaten van een aantal factoren
afhangen. De belangrijkste zijn:
 De hoogte van de gasprijs. In de berekeningen is uitgegaan van een
constante gasprijs van € 0,25 per m3. Bij een lagere gasprijs wordt de kans
dat tot schaliegaswinning overgegaan wordt kleiner, met name in de
200 mld. m3 productievariant.
 Een hogere gasprijs vergroot de marge op schaliegaswinning en leidt zo tot
verbetering van de staatskasopbrengsten. In de verschillende IEAscenario’s wordt een toename van de gasprijs verondersteld. Ook in de
Nationale Energieverkenning wordt uitgegaan van een stijgende prijs (PBL,
2014). Hierin wordt uitgegaan een jaarlijkse toename van 0,65% in de
periode 2020-2030. Hierdoor nemen de gemiddelde jaarlijkse opbrengsten
toe tot 1,7 miljard in de 500-variant en 200 miljoen in de 200-variant.
 De kosten van schaliegaswinning zijn erg onzeker. Er is nog geen ervaring
met schaliegaswinning in Nederland. Een hogere kostprijs verkleint de

11

47

Juni 2015
Vertrouwelijk

In de contantewaardeberekeningen is uitgegaan van een discontovoet van 5,5%.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

winstmarge en staatsinkomsten. Een lagere kostprijs vergroot de marge en
de staatsinkomsten bij een gelijkblijvende gasprijs.

6.6

Opbrengsten ten opzichte van historische aardgasbaten
Om de opbrengsten in perspectief te kunnen plaatsen worden deze afgezet
tegen de aardgasbaten uit het Groningveld en overige velden (die vallen onder
het kleineveldenbeleid). Figuur 19 toont de opbrengsten van de afgelopen acht
jaar in constante prijzen. In deze jaren piekten de aardgasbaten. Het grootste
deel van de opbrengsten komt uit het Groningenveld, dit komt ook doordat uit
het Groningenveld een groter percentage van de opbrengsten naar de
staatskas vloeit. De overige velden hebben de afgelopen jaren jaarlijks tussen
de € 3 miljard en € 6 miljard bijgedragen aan de staatskas. Dit betekent dat de
opbrengsten van schaliegaswinning in de 500-variant gelijk staan aan bijna 40%
van de gemiddelde jaarlijkse opbrengsten uit de kleine velden. In vergelijking
met het Groningenveld is de opbrengst een stuk kleiner. Ten opzichte van de
huidige aardgasbaten uit overige velden bedragen de gemiddelde jaarlijkse
opbrengsten in de 200-variant minder ruim 4%.

Figuur 19

Historische baten aardgaswinning, 2006-2013, mln. euro, constante prijzen

Bron: CBS, 2014; Overheid.nl, 2014.

De bijdrage van de 500-variant is circa de helft van de opbrengsten van de
productie vanaf 2010 uit kleine velden. De gemiddelde jaarlijkse opbrengsten
in de 200-variant zijn bijna €170 miljoen per jaar. Daarmee is de bijdrage
afgezet tegen de gasbaten van kleine velden beperkt.

48

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

6.7

Conclusie
Als er een business case voor schaliegaswinning in Nederland blijkt te zijn,
kan dit een positieve bijdrage leveren aan de Nederlandse staatskas. In de
200-variant is deze bijdrage gemiddeld € 170 miljoen euro per jaar. In deze
variant zal het grootste deel van de baten na de zichtperiode van 2050 worden
gerealiseerd. In de 500-variant is deze bijdrage met ruim € 1,5 miljard euro
per jaar aanzienlijk. Dit is circa de helft van gasbaten van kleine velden.
De resultaten zijn sterk afhankelijk van de marge tussen kostprijs en
opbrengsten. Daarnaast moet bedacht worden dat het een substantieel
risicoprofiel betreft van een nog techniek die in Nederland nog niet integraal is
toegepast, ook al zijn er verschillende momenten waarop eruit kan worden
gestapt.

49

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

50

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

7 Effecten op energietransitie en
voorzieningszekerheid

7.1

Inleiding
Winning van schaliegas in Nederland kan effect hebben op de energietransitie
naar een duurzame energievoorziening.
De effecten kunnen zich op twee manieren ontwikkelen. Het winnen van
schaliegas kan de investeringen in hernieuwbare energie ondermijnen en
daarmee de energietransitie vertragen. Daarentegen kan het winnen van
schaliegas de inzet van gas in de energiemix bevorderen ten opzichte van
kolen en daarmee de gewenste CO2-reductie halen.
Dit laatste is het geval in de Verenigde Staten waar door grootschalige winning
van schaliegas een belangrijke bijdrage wordt geleverd aan de reductie van
uitstoot van CO2 dankzij het vervangen van kolen door het schonere gas.
Daarnaast kan schaliegas ook impact hebben op energiezekerheid (de mate van
afhankelijkheid van gas uit het buitenland). In dit hoofdstuk verkennen we de
validiteit van deze effecten en brengen we in beeld hoe schaliegas mogelijk
past in de ontwikkeling van de energievoorziening tot 2050, zowel aan de
aanbodkant als aan de vraagkant. Uitgangspunt voor deze analyse zijn de 200en 500-productievarianten uit Hoofdstuk 312.
In dit hoofdstuk onderzoeken we de effecten op energietransitie vanuit het
perspectief van zowel het verduurzamen van gas- en elektriciteitsgebruik.
Voor de effecten op voorzieningszekerheid kijken we alleen naar het
gasgebruik.

7.2

Analysekader
Nederland bevindt zich in de beginfase van een transitie in zijn energievoorziening. Hoe deze precies gaat verlopen en in welk tempo is onzeker.
Om de ontwikkeling van de energievoorziening tot 2050 te beschrijven is
uitgegaan van twee achtergrondscenario’s. Deze zijn niet bedoeld als
blauwdruk voor de ontwikkelingen in de energievoorziening, maar geven
mogelijke ontwikkelingen weer binnen de gekozen uitgangspunten.
Voor beide scenario’s is het uitgangspunt een 80-95% CO2-reductie in 2050.
Dit is het uitgangspunt van het Nederlandse en Europese beleid. Eén scenario
is vertaald in volledig hernieuwbaar (CO2-vrij) en het andere scenario zal
worden vertaald in hernieuwbaar en fossiel in combinatie met CO 2-opslag
(CO2-neutraal). De doelstelling van het SER-akkoord, 16% inzet van duurzame
energie in 2023, wordt als autonome ontwikkeling meegenomen in de
scenario’s.

12

51

Juni 2015
Vertrouwelijk

In de 0-variant zijn er uiteraard geen effecten.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

De scenario’s in relatie tot klimaatbeleid
Deze scenario’s hebben als uitgangspunt dat 80% tot 95% reductie van broeikasgassen in 2050
gerealiseerd wordt. Het Europese raamwerk voor klimaat en energiebeleid is erop gericht om
in 2030 40% CO2-reductie te realiseren ten opzichte van het niveau in 1990. Dit target van 40%
in 2030 is zodanig gesteld dat in 2050 het doel te realiseren is van minimaal 80% reductie.
De finale vraag voor inzet van energiebesparing en hernieuwbaar is gebaseerd op de Impact
Assessment van de Energy Roadmap 2050. De veronderstelde economische groei voor de gehele
EU (en dus Nederland) is 1,7% per jaar. In de scenario’s Hernieuwbaar en Schoon Fossiel is
sprake van een vraagreductie (gas) van 45% in 2050 ten opzichte van het niveau in 2012.
Dit komt neer op een jaarlijkse afname van de (finale) vraag van 1,6%. De jaarlijkse afname
van de aardgasvraag kan hiervan afwijken omdat er ook op hernieuwbaar gas wordt ingezet.
Dit verklaart waarom de aardgasvraag in het Hernieuwbaar scenario (met een maximale inzet
op hernieuwbare energie) nog sterker daalt dan de aardgasvraag in Schoon Fossiel.

Tabel 8

Kenmerken scenario’s, eindbeeld 2050
Eindbeeld

CO2-reductie

Hernieuwbare energie

Fossiele gasvraag (PJ)

Schoon Fossiel

100%

25%

379

Hernieuwbaar

100%

100%

0

De productievarianten voor de winning van schaliegas (200-variant en
500-variant) kunnen worden afgezet tegen twee achtergrondscenario’s
hernieuwbaar en schoon fossiel om zicht te krijgen op de mogelijke rol van
schaliegas in de toekomstige Nederlandse energievoorziening. Hierbij is ook de
verwachte ontwikkeling van het Nederlandse conventionele gas meegenomen.
De ramingen van het gasaanbod hebben echter een horizon van 2036; om deze
reden lopen de figuren tot het jaar 2036. Figuur 20 presenteert dit overzicht.
In 0 wordt een nadere uitwerking gegeven van de vraagscenario’s.
Figuur 20

Overzicht van vraag en aanbodontwikkeling

vraagontwikkeling

Aanbodontwikkeling

52

Juni 2015
Vertrouwelijk

200-variant

500-variant

Hernieuwbaar

Scenario 1

Scenario 2

Schoon Fossiel

Scenario 3

Scenario 4

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Figuur 21

Overzicht ontwikkeling van de Nederlandse aardgasvraag in verschillende scenario’s en
de gevoeligheidsvariant

Een overzicht van de vraagontwikkeling van aardgas wordt gegeven in
Figuur 21. Hier wordt de vraag uit de twee scenario’s afgezet tegenover de
vraag naar aardgas in de gevoeligheidsvariant (gebaseerd op de Europese
referentieraming voor Nederland). De twee scenario’s en de gevoeligheidsvariant geven een bandbreedte van mogelijke ontwikkelingen van de
gasvraag.

7.3

Effecten op energietransitie
Effecten op de energietransitie door inzet van schaliegas kunnen ontstaan
hoofdzakelijk door:
 prijs van aardgas en daarmee een verandering van het aandeel van gas in
de energiemix;
 mogelijk verdringen van investeringen in hernieuwbare energie door
beschikbaarheid van publieke middelen.
Beide effecten zullen we hieronder analyseren.

Effect via prijsmechanisme
Het toenemen van de hoeveelheid winbaar aardgas kan via het prijsmechanisme het energiegebruik en de energiemix beïnvloeden. Een grote
toevoer van (schalie)gas kan ervoor zorgen dat de prijs van aardgas daalt.
Een lage gasprijs leidt tot extra verbruik van gas en een extra vraag naar gas
ten koste van alternatieve bronnen (kernenergie, kolen en duurzame energie).
Om deze verschillende effecten goed uit elkaar te houden, maken we
onderscheid tussen:
 Volume-effect: als gevolg van de winning van schaliegas in Nederland kan
de groothandelsprijs van aardgas dalen. Uit de economische literatuur is
bekend dat consumenten en industrie reageren op prijsaanpassingen door
meer of minder energie te gebruiken. Goedkoop aardgas betekent minder
efficiënt gebruik ervan.
 Substitutie-effect: het tweede effect betreft substitutie-effecten in de
energiemix. Goedkoop aardgas kan leiden tot een hogere drempel voor
hernieuwbare energie om concurrerend te worden. Door lagere
elektriciteitsopwekkingskosten van gascentrales ten opzichte van

53

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

hernieuwbare elektriciteit en kolencentrales, kan de mix verschuiven naar
respectievelijk minder kolen ten gunste van gas of minder hernieuwbaar
ten gunste van gas. In het eerste geval neemt de gemiddelde CO2-emissie
per kWh af en in het tweede geval neemt deze juist toe. Dit effect zal
vooral van de relatieve kostenstructuur van verschillende energie-opties
ten opzichte van de goedkopere gascentrale in de elektriciteitsmix
afhangen. Met andere woorden, goedkoop aardgas kan een gunstig of
ongunstig effect hebben op de CO2-uitstoot in Nederland, afhankelijk van
welk effect domineert.
Zowel het volume als substitutie-effect treedt op via het prijsmechanisme.
Het winnen van schaliegas in Nederland zal naar verwachting echter geen
prijseffecten hebben op de Noordwest-Europese gasmarkt. In Hoofdstuk 5 is
geconcludeerd dat gasprijzen mogelijk beïnvloed kunnen worden, als
schaliegaswinning in Nederland gewonnen wordt in grote volumes
(500-variant). In combinatie met een Europese winningsscenario zijn de
randvoorwaarden aanwezig waarin de prijs op de gasmarkt wel kan afnemen.
Wanneer deze specifieke randvoorwaarden zich voordoen, betreft het
beperkte effecten op de gasprijs. Deze effecten zorgen ervoor dat gas in dit
geval goedkoper wordt en langer ingezet zal worden in de Nederlandse
energiemix (volume-effect). In welke richting het substitutie-effect zich
ontwikkelt is ongewis. Dit kan mogelijk gunstige (kolen door gas) of ongunstige
substitutie (hernieuwbaar door gas) betreffen.
Volgens experts die in het kader van deze verkenning geconsulteerd zijn,
zullen de effecten van schaliegaswinning via het prijsmechanisme in Nederland
slechts marginale verschuivingen veroorzaken in de energiemix. Daarvoor is
het gaspotentieel in Nederland en zelfs binnen Europa te gering, en zijn de
verwachte prijseffecten te beperkt gezien het kosten van schaliegas ten
opzichte van concurrerende bronnen. Het wordt dan ook niet waarschijnlijk
geacht dat winning van schaliegas via het prijsmechanisme een remmende
werking op de energietransitie heeft. Dit geldt overigens ook andersom, er is
geen reden om aan te nemen dat schaliegas een bijdrage zou kunnen leveren
aan het versnellen van de transitie naar duurzame energiehuishouding. Gas als
transitiebrandstof kan dat zeker, maar dit hangt niet specifiek samen met het
winnen van schaliegas in Nederland. Het is dus eerder de vraag waar het gas
geproduceerd wordt: uit het buitenland of in Nederland.

Verdringing van investeringen
De tweede vraag is in hoeverre het winnen van grote hoeveelheden (schalie)
gas in Nederland de investeringen in hernieuwbare energie ondermijnen.
In Nederland is er SDE(+) subsidie beschikbaar voor hernieuwbare energieprojecten om deze concurrerend te maken met conventionele productie.
Voor schaliegaswinning wordt echter geen beroep gedaan op publieke gelden
of subsidie. Er kan dus niet gesteld worden dat schaliegas ten koste zou gaan
van overheidsmiddelen die beschikbaar zijn voor hernieuwbaar, want ervan
uitgaande dat de opbrengsten niet direct gekoppeld worden aan stimulering
van duurzaamheid, blijft de hoeveelheid subsidiegeld gelijk. Naar verwachting
moeten bovendien de belangrijkste technieken als zon, wind op land en wind
op zee tussen 2020 en 2030 concurrerend kunnen worden. Op dit moment zijn
de beschikbare subsidiemiddelen een belangrijke limiterende factor in de
versnelling van het transitietempo.
EBN heeft namens de Staat der Nederlanden een 40%-aandeel genomen in de
Nederlandse activiteiten van Cuadrilla en Hexagon die naar schaliegas willen
boren in Nederland. Dat betekent dat EBN voor 40% de kosten draagt van de
opsporingswerkzaamheden, en meedeelt in eventuele winsten als het tot

54

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

succesvolle productie komt. Omdat EBN over het gehele portfolio dividend
uitkeert aan de Staat der Nederlanden, kan hier niet meteen sprake zijn van
een inperking van beschikbare publieke middelen.
De investeringen van EBN worden gefinancierd met leningen op de kapitaalmarkten en niet met overheidsgeld. Omdat er geen sprake is van een
beperking van beschikbare publieke middelen die beschikbaar zijn voor
duurzame energie noch van belastingvoordelen, is het niet waarschijnlijk dat
investeringen voor hernieuwbaar beperkt worden.
Van belang voor de ontwikkeling van het aandeel van hernieuwbare energie in
de energiemix is het klimaatbeleid en CO2-beprijzing na 2020 om het gebruik
van fossiele brandstoffen in de energievoorziening te beperken. Deze factoren
bepalen uiteindelijk het tempo waarin fossiele brandstoffen uit de energiemix
worden verdrongen. De productie van schaliegas zou groen gas in de weg
kunnen zitten, bijvoorbeeld in een scenario met veel hernieuwbare energie.
In een dergelijk scenario kan de (internationale) vraag naar (schalie)gas
sterker afnemen ten opzichte het winningstempo met als gevolg dat er geen
markt meer is voor schaliegas. In de volgende paragraaf gaan we hier nader op
in.

7.4

Effecten op voorzieningszekerheid
Een van de doelen van het Nederlandse energiebeleid is het creëren van een
zekere energievoorziening. Op het gebied van gasvoorziening onderscheiden
we twee soorten zekerheid: voorzieningszekerheid en leveringszekerheid.
Deze verkenning richt zich op voorzieningszekerheid13.
Voorzieningszekerheid kan gedefinieerd worden als de capaciteit van de
energiemarkt om te kunnen voldoen aan de vraag naar energie, zowel nu als in
de toekomst. Daarvoor is voldoende productie en aanbod van gas nodig om te
voldoen aan de vraag (Correljé en Van der Linde 2004). Hierbij gaat het om de
beschikbaarheid van gas uit bronnen in andere landen via de import van
aardgas. Een te grote afhankelijkheid van deze bronnen uit andere landen
(weinig gespreid, grote politieke instabiliteit) kan zich uiten in prijsschommelingen en het verstoren van investeringsbeslissingen.
Voorzieningszekerheid hebben we geoperationaliseerd door te kijken naar de
importafhankelijkheid van gas. Zonder verdere ingrepen verandert Nederland
rond 2025 van netto-exporteur in netto-importeur van gas. Dit is dus het
moment waarop Nederland, gecorrigeerd voor import en export, niet langer
zelfvoorzienend is.
In die periode wordt het moeilijker (en duurder) om het resterende gas naar
boven te halen. Daarmee neemt de afhankelijkheid van buitenlandse import
toe. Daniëls et al. (2012) gaan ervan uit dat een hogere importquote voor
energie een land kwetsbaarder maakt voor energieprijsschommelingen die de
energievoorzieningszekerheid potentieel (negatief) kunnen beïnvloeden. We
zullen eerst kijken hoe de importafhankelijk zich ontwikkelt met en zonder
toevoeging van schaliegas. Daarna behandelen het effect van schaliegas op het
opvangen van een internationale prijsschok.

13

55

Juni 2015
Vertrouwelijk

Voor leveringszekerheid is een goed functionerende energie-infrastructuur nodig met
voldoende seizoensopslag en flexibiliteit van productie om een adequate levering aan
consumenten te kunnen garanderen op elk moment van de dag en door het hele jaar heen.
Dit kan geoperationaliseerd worden in het aantal onderbrekingen in de levering van gas.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

7.4.1

Effecten op import
In deze paragraaf bepalen we de impact van de drie varianten op het voorzien
in de gasvraag. In deze scenario’s staat vast dat vermindering van broeikasgasemissies tot 2050 wordt gerealiseerd door inzet van energiebesparing,
hernieuwbare energie en schoon fossiel. De scenario’s vormen daarmee
extreme ontwikkelingen, waarbij een combinatie van elementen uit scenario’s
een meer realistische ontwikkeling lijkt.
We zijn ervan uitgegaan dat schaliegasproductie vanaf 2020 een bijdrage kan
leveren aan het Nederlandse aanbod van gas (zie Paragraaf 1.4).

Hernieuwbaar
Scenario 1 betreft de combinatie van volledig hernieuwbaar in 2050 en de 200variant. CO2-besparingen worden in dit scenario gerealiseerd door sterke
energiebesparing en inzet op hernieuwbare energiebronnen. De uitkomsten in
Figuur 22 laten zien dat schaliegasproductie in de 200-variant voor Nederlands
gasgebruik kan worden ingezet. Vanaf 2030 kan schaliegas bijdragen aan het
uitstellen van het moment waarop Nederland netto-importeur wordt (5 jaar).
In het hernieuwbare scenario zal een stevige toename van duurzame warmte
zorgen voor een relatief sterke afname van de fossiele gasvraag zorgen.
Hierdoor zal er voor 2030 geen beroep op schaliegas gedaan hoeven te worden;
na 2030 is er dus wel een rol weggelegd. Vanwege de sterke onzekerheid van
aanbodbronnen na 2035 is het effect op langere termijn hoogst onzeker.
Figuur 22

Overzicht scenario 1

Scenario 2 betreft de combinatie van volledig hernieuwbaar in 2050 en de
500-variant. De uitkomsten in Figuur 23 laten zien dat schaliegasproductie in
de 500-variant voor binnenlands gebruik niet of in zeer beperkte mate nodig is
om in de afnemende vraag naar aardgas te voorzien. De afnemende vraag
houdt gelijke tred met de afnemende gasproductie uit Nederlandse velden,
waardoor Nederland zonder schaliegaswinning pas rond 2030 in een situatie
terecht komt dat het netto-importeur wordt. Anders gezegd, schaliegasproductie in dit scenario zal voor een zeer groot deel en goede komen aan de
export naar het buitenland. Bij een dergelijk scenario ligt het echter ook voor
de hand dat de vraag in andere Noordwest-Europese landen sterk afneemt.
Dat kan tot een verzadiging van de gasmarkt leiden.

56

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Overigens zien we ook in scenario 2 schaliegaswinning een beperkte bijdrage
levert aan voorzieningszekerheid aangezien het aanbod uit conventionele
bronnen rond 2030 onvoldoende zal zijn. Ook hier geldt dat er sprake is van
grote onzekerheden na 2030-2035, maar het Nederlandse gasoverschot lijkt
ook dan niet te verminderen.
Figuur 23

Overzicht scenario 2

Schoon fossiel
Scenario 3 betreft de combinatie van schoon fossiel in 2050 en de 200-variant.
We zien in de figuur dat de 200-variant voor schaliegas een bijdrage levert aan
voorzieningszekerheid, en daarmee dus past in scenario schoon fossiel met
80-95% reductie in 2050. Het moment waarop sprake is dat Nederland nettoimporteur wordt is - zonder schaliegas - rond 2028 en verschuift met schaliegas
een tot enkele jaren naar achter (rond 2030).
Figuur 24

57

Juni 2015
Vertrouwelijk

Overzicht scenario 3

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Scenario 4 betreft de combinatie van schoon fossiel in 2050 en de 500-variant.
In het schoon fossiel scenario neemt de gasvraag in de referentie echter
minder snel af en zullen gas en kolen in combinatie met CCS ingezet moeten
worden om in 2050 klimaatneutraal te worden. In dit scenario is gasinzet in de
industrie en elektriciteitscentrales nadrukkelijk voorzien in combinatie met
CO2-afvang en opslag. Dit scenario zet minder in op hernieuwbare energiebronnen. In dit scenario zien we daarom dat de fossiele gasvraag langer
dominant blijft, alhoewel deze wel daalt.
Figuur 25

Overzicht scenario 4

7.4.2

Gevolgen van prijsschokken
In voorgaande paragraaf zijn de gevolgen beschreven op de gasimport in de
vier scenario’s. Onvoorspelbare en wisselende energieprijzen brengen
onzekerheid met zich mee en hebben een negatief effect op economische
groei (zie Awerbuch and Sauter (2006); Daniëls (2012)). De gevolgen van de
twee oliecrises uit de jaren zeventig zijn daarvan bekende voorbeelden.
Door een hogere importquote van gas wordt de Nederlandse economie als
geheel vatbaarder voor de negatieve effecten van prijsstijgingen op de
gasmarkt. Dergelijke prijsstijgingen kunnen zich voordoen als gevolg van
tijdelijke of meer structurele tekorten in de gasvoorziening. Investeringen in
schaliegas kunnen gelden als een gedeeltelijke verzekering tegen pieken in de
gasprijzen door (tijdelijke of aanhoudende) verstoringen van de gastoevoer14.
Het risicoprofiel van kosten en baten van schaliegasboringen verschilt echter
niet veel van dat van (conventionele) gasinvesteringen in het buitenland (hoge
kapitaalrisico’s). Bij schaliegasboringen is evengoed sprake van risico’s voor
kosten en aanvoer (zie Hoofdstuk 3)15. De techniek zal zich bovendien moeten

58

Juni 2015
Vertrouwelijk

14

Tegelijkertijd neemt de absolute afhankelijkheid van gas in zijn algemeenheid af, omdat de
scenario’s een daling in de binnenlandse gasvraag laten zien. Ook ligt een verdere vraagafname van gas internationaal voor de hand.

15

Dit betreft niet de algemene onzekerheden over de economische winbaarheid. Het gaat om
de situatie waarin een investeringskeuze is gemaakt en aangetoond is dat winning prospectief
is.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

bewijzen in de betrouwbaarheid van het aanbod en de kosten ten opzichte van
alternatieven. Het is dus onzeker in hoeverre sprake is van een diversificatie
van energiebronnen voor de gas- en elektriciteitsvoorziening en daarmee van
een ‘verzekeringswaarde’ van schaliegas tegen gasprijspieken.
Wel kan een verzekeringswaarde aan schaliegas toegekend worden omdat
schaliegas de volgende ontwikkelingen mogelijk maakt:
 Diversificatie van producerende landen. Het gaat dat met name om
verstoringen of prijsschommelingen die niet door marktfactoren zijn
ingegeven, maar een geopolitieke oorzaak kennen. Een voorbeeld zijn de
oplopende spanningen tussen de EU en Rusland in het conflict over
Oekraïne. Indien deze spanningen aanhoudend tot een opwaartse druk op
gasprijzen leidt, kan dat tot verstoringen van de economie leiden.
De hoogte van de daadwerkelijke verzekeringswaarde zal afhangen van de
mate waarin LNG zich op de Noordwest-Europese markt tot een volwaardig
(prijs)alternatief zal ontwikkelen.
 Mogelijk diversificatie van nieuwe aanbieders. Hiervan zal sprake zijn als
marktpartijen die schaliegas leveren ook nieuwe toetreders op de gasmarkt
zijn. Meerdere producenten op de upstream markt kunnen de afhankelijkheid van levering vanuit enkele bedrijven beperken.
 Het langer gebruik kunnen maken van de bufferfunctie van het Groninger
veld. Dit maakt het mogelijk om schommeling in de vraag, bijvoorbeeld als
gevolg van strenge winters, op te vangen met een dempend effect op
prijsschokken. Overigens betekent dit ook het naar achteren schuiven van
de aardgasbaten van het Groninger veld.
De omvang van de verzekeringswaarde om prijsschommelingen op te vangen is
echter op dit moment niet te kwantificeren. Deze waarde wordt gedrukt door
de aanzienlijke hoeveelheden LNG die verwacht worden de komende jaren.

7.5

Gevoeligheden en onzekerheid
In de voorgaande paragrafen zijn twee achtergrondscenario’s gehanteerd die
beide uitgaan van het realiseren van 80-95% reduceren van de voor klimaatverandering schadelijke broeikasgassen.
In zekere zin ligt de lat in de scenario’s hoog, en zal een uiterste inspanning
gevraagd worden van iedereen om deze doelen te bereiken.
Naast deze twee scenario’s wordt ook gebruik gemaakt van een derde
scenario, het trendmatig klimaatbeleid16. Dit scenario gaat uit van het beleid
dat in 2012 vastgesteld is, zowel de bindende Europese doelen voor hernieuwbare energie, energie-efficiency als nationaal beleid17. Na 2020 vlakt de
reductieopgave dan meer af, het beleid is dan vooral gericht op consolidatie.
Figuur 26 geeft een overzicht van deze gasvraag afgezet tegenover het
Nederland aanbod van gas, inclusief schaliegas.

59

Juni 2015
Vertrouwelijk

16

Bron hiervoor is het EU referentiescenario (Primes) dat de vraag naar energie en de daarbij
behorende ontwikkeling van broeikasgassen tot 2050 presenteert.

17

Alhoewel het SER-energieakkoord pas na 2012 is vastgesteld, kan dit scenario als een
representatieve ontwikkeling waarin het SER-akkoord wordt uitgevoerd.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Figuur 26

Overzicht effecten van een alternatief scenario voor gasvraag

De conclusie die uit de figuur getrokken kan worden dat in de 200-variant
Nederland het moment waarop het netto-importeur wordt met ongeveer 1 jaar
uitstelt. In de 500-variant gaat het om het uitstellen met 9 jaar.

7.6

Conclusie
In dit hoofdstuk zijn de effecten van beide productievarianten op de transitie
naar een klimaatneutrale en voorzieningszekerheid verkend.

Transitie klimaatneutrale energievoorziening
Het winnen van schaliegas in Europa zal weinig tot geen effecten hebben op de
gasprijs. De naar verwachting hogere productiekosten zullen schaliegas tot één
van de duurdere bronnen maken, terwijl productie-uitbreiding van schaliegas
in verhouding tot verhandelde marktvolumes op Noordwest-Europese markten
gering is. Het beperkte concurrentievermogen betekent ook dat substitutie
naar andere bronnen (kolen, kernenergie, duurzaam) niet direct voor de hand
ligt, en reboundeffecten (meer gebruik van energie door afname van de prijs)
van goedkoop gas op het gasgebruik in industrie en gebouwde omgeving op
voorhand niet erg realistisch lijken. Schaliegas zal in de eerste plaats leiden
tot verdringing van LNG als importbrandstof.
Het valt niet te verwachten dat schaliegas in Nederland een remmend effect
zal hebben op de transitie naar een klimaatneutrale energievoorziening.
Overigens is een rol van schaliegas als overgangsbrandstof eveneens niet te
onderbouwen. De ontwikkeling van het aandeel van het aandeel hernieuwbaar
in de energiemix hangt daarbij sterker af van klimaatbeleid en CO2-beprijzing.
Deze factoren bepalen uiteindelijk het tempo waarin fossiele brandstoffen uit
de energiemix worden verdrongen. Omdat lagere groothandelsprijzen in de
500-variant niet geheel uit te sluiten zijn (marktverzadiging bij een afnemende
vraag), is ook niet uit te sluiten dat er verdringing van bijvoorbeeld groen gas
kan plaatsvinden. Met name in de periode 2040-2050 kan dit effect manifest
worden.

60

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Doorkijk na 2050
In de 200- en 500-varianten loopt het winnen van schaliegas in Nederland door
tot na 2050. In de 500-variant zal actieve winning plaatsvinden tot 2060.
Door klimaatbeleid zal de vraag naar aardgas afnemen zowel in Nederland en
daarbuiten. Dat levert problemen op voor de afzet/export van gas omdat dan
waarschijnlijk ook andere landen een vergelijkbare transitie inzetten en er
weinig tot geen behoefte is aan schalie/aardgas. De 200-variant (met 4
boortorens) kent een doorlooptijd van actieve productie tot 2090. Ook hier
valt niet uit te sluiten dat de vraag aan Nederlands (schalie)gas sterk zal
dalen.

Voorzieningszekerheid
In Nederland wordt gas geproduceerd uit het Groningen-veld en daarnaast uit
meer dan 200 kleine velden. Tot 2025 zal de gasvoorziening van Nederland in
toenemende mate afhankelijk worden van import. Zonder verdere ingrepen zal
Nederland volgens de huidige ramingen en aannames tegen 2025 de omslag
maken van netto-exporteur van gas naar netto-importeur. Daarbij zal het
technisch, economisch en maatschappelijk 18 steeds lastiger worden om het gas
naar boven te krijgen. Het moment van de omslag naar gasimporteur kan iets
eerder of wat later optreden. Dit is afhankelijk van exploratie van kleine
velden, de mate van energiebesparing, omvangrijkere import van gas of juist
exportstop en of Nederland schaliegas gaat winnen. Duidelijk is wel dat het
huidige winningstempo niet lang kan worden volgehouden, indien er geen
nieuwe voorraden worden gevonden die economisch winbaar zijn.
Naar verwachting zal de trend van een dalend winningstempo zich na 2025
voortzetten.
Aan de hand van twee energiescenario’s en twee schaliegasvarianten is het
effect van schaliegas op voorzieningszekerheid bepaald. Tabel 14 geeft het
resultaat.
Tabel 9

Overzicht van effecten op aantal jaren netto-zelfvoorziening*
0-variant

200-variant

500-variant

Hernieuwbaar scenario

Geen

5 jaar

>10 jaar

Schoon fossiel scenario

Geen

1 jaar

>10 jaar

Gevoeligheidsvariant

Geen

1 jaar

9 jaar

* Gemeten als aantal jaren van uitstel van het moment van netto-importeur in betreffende
scenario.

De volgende conclusies kunnen getrokken worden:
 In de 200 en 500-variant wordt het moment dat Nederland netto-importeur
wordt, uitgesteld met 1 tot meer dan 10 jaar. Daarbij moet bedacht
worden dat de aardgasvraag in beide scenario’s snel daalt, waardoor met
name de productie in de 500-variant relatief sterk bijdraagt.
 In de gevoeligheidsvariant, waarin de aardgasvraag minder snel afneemt,
kan Nederland 1 tot 9 langer netto zelfvoorzienend blijven.
Het precieze aantal jaren zal afhangen van het jaarlijkse investerings- en
productietempo in schaliegas en het tempo waarin de fossiele gasvraag in
Nederland afneemt als gevolg van klimaatbeleid.
18

61

Juni 2015
Vertrouwelijk

Zie ook maatschappelijke acceptatie rond winnen in Groningen en roep vanuit de provincie
om het productieplafond verder aan te scherpen.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Effecten van verminderde afhankelijkheid
Schaliegas zorgt voor een diversificatie van het aanbod waardoor de
afhankelijkheid van bestaande bronnen afneemt. Dat kan gezien worden als
een positieve ‘verzekeringswaarde’ voor het kunnen opvangen van
internationale prijsschokken. Schaliegas biedt geen apart risicoprofiel,
kostenstructuur of opbrengsten ten opzichte van een conventionele
gaswinning. In een goed werkende gasmarkt is de liquiditeit voldoende om
prijsschokken op te kunnen vangen. Een mogelijk verzekeringswaarde is wel
gelegen in een verminderde afhankelijkheid uit risicovolle producerende
landen (Rusland) en van bestaande gasproducenten door nieuwe toetreders.
Van een dergelijk geopolitiek risico kan sprake zijn als Rusland de toevoer van
gas naar de Europese markt sterk vermindert. De hoogte van de verzekeringswaarde is echter niet te kwantificeren en zal bovendien sterk gedrukt worden
door de toenemende LNG die op de markt wordt gebracht de komende jaren.

62

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

8 Effecten op werkgelegenheid
door investeringen

8.1

Inleiding
Schaliegaswinning kan een positief effect hebben op de werkgelegenheid in
Nederland. Ervaringen uit de Verenigde Staten laten zien dat door de
toenemende schaliegasproductie de vraag naar werknemers in de olie- en
gasindustrie sterk is toegenomen.
Als schaliegas gewonnen gaat worden, zal dit gepaard gaan met investeringen
in de regionale economie van het betreffende deelgebied. Hierdoor ontstaat
extra vraag naar arbeidskrachten. In dit hoofdstuk staan de werkgelegenheidseffecten van de investeringen in schaliegas centraal.

8.2

Analysekader
Te analysen varianten
Als de break-even productiekosten voor schaliegas hoger zijn dan voor
alternatieven, is het niet waarschijnlijk dat tot winning in Nederland zal
worden overgegaan. In de basisvariant in deze studie zal schaliegas het
duurste alternatief waarschijnlijk niet uit de markt drukken. In dat geval
zullen er geen investeringen plaatsvinden en zal er geen sprake zijn van
werkgelegenheidseffecten.
In Hoofdstuk 4 zijn twee varianten geschetst waarin de kosten van schaliegasproductie in Nederland lager uitvallen dan de kosten van het duurste
alternatief om te voorzien in de NW-Europese gasmarkt.
In de 200-variant wordt in de periode 2021-2094 cumulatief 200 miljard m3 aan
schaliegas gewonnen. In de 500-variant wordt in de periode 2021-2060
cumulatief 500 miljard m3 gewonnen. Deze winning vindt op meerdere locaties
(voorbeeldwinningen) plaats.

Effecten op vraag naar arbeid
Bij de effecten van de investeringen in schaliegaswinning op de vraag naar
arbeid worden de volgende typen werkgelegenheid onderscheiden:
 directe werkgelegenheid: werkgelegenheid in de olie- en gaswinning als
gevolg van de investeringen in schaliegaswinning;
 indirecte werkgelegenheid: werkgelegenheid in toeleverende sectoren
die producten en diensten leveren aan de betrokken bedrijven;
 geïnduceerde werkgelegenheid: werkgelegenheid die ontstaat als gevolg
van toegenomen bestedingen van werknemers in en rond de schaliegasindustrie.
Bij de typen werkgelegenheid wordt onderscheid gemaakt naar de
verschillende schakels in de waardeketen van schaliegas. Mogelijke negatieve
werkgelegenheidseffecten door impacts op landbouw, toerisme en overige
sectoren zijn niet opgenomen in de analyse. De mogelijke impacts op deze
sectoren zijn beschreven in Hoofdstuk 0.

63

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Evenmin hebben we gekeken naar verdringingeffecten met betrekking tot
energie-alternatieven. Schaliegas kan in theorie ten koste gaan van de inzet
van alternatieve Nederlandse gasbronnen of in Nederland opgewekte
hernieuwbare energie. Het ligt echter meer voor de hand dat schaliegas
buitenlandse bronnen uit de Nederlandse aanbodmix drukt, waardoor de
werkgelegenheidseffecten eerder als additioneel dienen te worden gezien.
Voor inschattingen van de werkgelegenheid wordt gebruik gemaakt van eigen
inschattingen van de benodigde investeringen en een input-outputtabel van
het CBS (zie Box 1). De inschatting van de investeringen wordt beschreven in
Paragraaf 4.3.
Box 1

Methode: Input-Outputanalyse
Om de directe en indirecte werkgelegenheid tijdens de investeringsfase te berekenen
(opsporen, aanleg, boren, fracken, verlaten) wordt gebruik gemaakt van de nationale inputoutputtabel van 2012 van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS, 2014c). Deze I/O-tabel
geeft de herkomst en bestemming van intermediaire leveringen (goederen en diensten) van 76
bedrijfssectoren in de economie weer. Investeringen rond schaliegaswinning vallen in de sector
‘Dienstverlening olie- en gaswinning’, een subsector van de olie- en gaswinning. Deze dienstverlening omvat onder meer het proefboren, het bouwen, repareren en ontmantelen van
boortorens en het cementeren van gasputten.
De input-outputtabel is een geschikt instrument om de economische betekenis van een sector
in een economie weer te geven. Zowel de sectoren die goederen en diensten leveren, als de
sectoren die zorgen voor de toelevering worden in de berekening meegenomen. Op basis
hiervan kan worden bepaald wat er in de sector ‘Dienstverlening olie- en gaswinning’ en
toeleverende sectoren (o.a. transport, de bouw en zakelijke dienstverlening) aan extra
productie wordt gecreëerd als de investeringen in de ‘Dienstverlening olie- en gaswinning’ met
een bepaald bedrag worden verhoogd. Met behulp van CBS-statistieken van gemiddelde
productie per werknemer kan een vertaalslag naar arbeidsvraag worden gemaakt. Er is
verondersteld dat de arbeidsproductiviteit jaarlijks toeneemt.
Als kanttekening moet worden aangemerkt dat de input-outputanalyse is gebaseerd op
homogene bedrijfstakken, vaste verhoudingen tussen inputs en outputs en constante
schaaleffecten. Omdat er nog geen schaliegaswinning in Nederland plaatsvindt, zijn de
tabellen gebaseerd op statistieken uit de huidige conventionele olie- en gaswinning.

8.3

Investeringen en arbeidsvraag
Omvang van de huidige olie- en gaswinningsector
Momenteel bedraagt de werkgelegenheid in de conventionele olie- en
gassector zo’n 13.000 fte. De omzet per werknemer is hoog. De olie- en
gassector is een zeer internationale sector. Vanuit de hele wereld werken
buitenlanders in de Nederlandse olie- en gasindustrie. In de offshore
gaswinning wordt het aandeel buitenlanders op ongeveer de helft geschat.
Onshore wordt dit aandeel lager ingeschat.

Werkgelegenheidsinzet per fase
Jacquet (2011) concludeert dat 95% van de werkgelegenheid tijdens het
opsporen, boren en fracken wordt gecreëerd. Hij baseert dit op een telling bij
de Marcellus Schalie (Verenigde Staten). Vanwege het complexe karakter van
de werkzaamheden wordt daar gebruik gemaakt van bedrijven uit het hele
land en wordt veel gewerkt met onderaannemers voor specifieke klussen.

64

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

De fasen voorafgaand aan de winning van schaliegas zijn arbeidsintensiever
dan bij conventionele gaswinning.
Het uiteindelijke winnen van schaliegas is zeer kapitaalintensief en maakt in
beperkte mate gebruik van arbeidsinzet. Volgens Jacquet (2011) is er ongeveer
één medewerker nodig om zes putten te monitoren en onderhouden in de
winningsfase. De banen in deze fase zijn minder specialistisch, minder tijdelijk
van aard en daarom worden deze vaker lokaal ingevuld. Regeneris (2014) schat
de werkgelegenheid in de winningsfase op twee fte per vijf putten (dit komt
neer op 52 fulltime banen per voorbeeldwinning met 130 putten). De werkgelegenheidsinzet na afloop van de winning bij het ontmantelen van de locatie
is beperkt.
Door de investeringen zal niet alleen vraag naar arbeid in de gassector worden
gecreëerd: ook toeleverende bedrijven zullen profiteren. Door de schaliegaswinning ontstaat bijvoorbeeld vraag naar bouwpersoneel om locaties aan te
leggen en transportpersoneel om goederen richting de locaties te vervoeren.
Dit is de zogenaamde indirecte werkgelegenheid.

8.4

Werkgelegenheidseffecten van productievarianten
Aanleg, boren en fracken
Het opsporen, aanleggen, boren en fracken zijn de meest arbeidsintensieve
fasen van het proces van schaliegaswinning. Uit de input-outputanalyse blijkt
dat investeringen in deze fasen leiden tot een bruto arbeidsvraag van 3.400 fte
in de 500-variant en 850 fte in de 200-variant (periode tot en met 2050).
Het betreft hier de gemiddelde arbeidsvraag in betreffende periode.
Figuur 27 toont de jaarlijkse bruto arbeidsvraag. De extra arbeidsvraag in de
500-variant vervalt na 2045. In de 200-variant loopt dit langer door vanwege
een meer gespreide aanleg van productielocaties.

Figuur 27

65

Juni 2015
Vertrouwelijk

Jaarlijkse vraag naar banen tijdens opsporen, aanleggen, boren en fracken (FTE), 2021-2060

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Winningsfase
De productie is erg arbeidsextensief. Voor beheer en onderhoud is één fte
nodig voor 3-5 putten. Bij één fte per vier putten leidt dit tot gemiddeld 250
fte in de 500-variant en 90 fte in de 200-variant in de periode tot en met 2050.

Verlaten
Pas vanaf 2035 zullen er activiteiten gericht op het verlaten van de productielocaties plaatsvinden. In de periode 2035-2050 leidt het opruimen en de nazorg
van deze putten tot gemiddeld 110 fte in 500-variant en 40 fte in de
200-variant.

Indirecte werkgelegenheid in toeleverende sectoren
Door de investeringen zal niet alleen vraag naar arbeid in de gassector worden
gecreëerd: ook toeleverende bedrijven zullen profiteren. Daarbij kan gedacht
worden aan de service-industrie, transport en logistiek, bouwbedrijven, maar
ook lokale detailhandel, catering en schoonmaakbedrijven. Vooral deze
toeleverende diensten zullen een lokaal karakter hebben.
Gemiddeld levert dit 800 fte per jaar op in de 500-variant en 200 fte in de
200-variant in de periode tot en met 2050. Figuur 28 laat de arbeidsvraag in de
belangrijkste toeleverende sectoren zien.
Figuur 28

Gemiddelde jaarlijkse arbeidsvraag (fte) toeleverende sectoren periode 2021-2050

Noot: Dienstverlening omvat de technische en zakelijke dienstverlening.

Verreweg de meeste banen zullen worden gecreëerd in de technische en
zakelijke dienstverlening. Dit zijn onder meer ingenieursbureaus die
bodemkundige en geologisch advies en engineering leveren aan de sector.
Onder deze sector vallen ook uitzendbureaus, adviesbureaus en juridische
diensten. Ook transportbedrijven zullen met forse extra werkgelegenheid te
maken krijgen, onder meer vanwege de aan- en afvoer van materialen, en
afvoer van (te verwerken) afvalwater, van en naar de productielocaties.
Hiernaast krijgen nutsbedrijven die energie en water leveren te maken met
een toename van de arbeidsvraag.

66

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Totale arbeidsvraag
Figuur 29 laat de bruto arbeidsvraag per jaar in beide scenario’s zien in de
komende drie decennia. Het grootste deel van de arbeidsvraag wordt
gecreëerd in de fase voor winning van schaliegas. De aanleg van locaties voor
schaliegas is arbeidsintensiever dan bij conventionele gaswinning. Dit komt
omdat er meer putten nodig zijn en omdat er horizontaal geboord en gefrackt
moet worden.
De arbeidsvraag in de winningsfase is zeer beperkt, wel loopt deze op doordat
steeds meer putten in gebruik worden genomen.
Na 2050 loopt de arbeidsvraag in de 500-variant snel af; in de 200-variant gaat
de productie langer door en blijft er tot na 2080 vraag naar arbeid ontstaan.
Figuur 29

Gemiddelde arbeidsvraag (fte) per jaar per productiefase (2021-2050)

Netto werkgelegenheid
De arbeidsvraag door investeringen is niet per definitie gelijk aan de totaal
gecreëerde werkgelegenheid. Dit komt door spillovereffecten en verdringing
van werkgelegenheid. Er wordt pas een extra baan gecreëerd als één werkloze
aan het werk wordt geholpen. Dit wordt de netto-werkgelegenheid genoemd.
Op de lange termijn zal via het (loon)prijsmechanisme sprake zijn van een min
of meer volledige verdringing van arbeidsinzet. In de tussentijd kan er sprake
zijn van banen als gevolg van investeringen in schaliegas. De mate van
verdringing is afhankelijk van het matchen van arbeidsmarktkwalificaties
tussen vraag en aanbod. Een tekort aan technisch gekwalificeerd personeel
leidt meestal tot volledige verdringing. Daar waar sprake is van een ruim
aanbod van gekwalificeerd personeel dat als werkloze staat ingeschreven bij
het UWV zal de verdringing laag zijn.
Uit bovenstaande alinea’s is gebleken dat vooral tijdens het aanleggen,
opsporen, boren en fracken veel vraag naar banen wordt gecreëerd, maar het
is goed denkbaar dat een deel van de werkgelegenheid niet in Nederland kan
worden ingevuld. Het valt te verwachten dat voor een groot deel van de
arbeidsvraag een beroep wordt gedaan op buitenlandse werknemers. In
Nederland ontbreekt nu nog de specialistische kennis die bij het horizontaal
boren en grootschalig fracken nodig zijn. In de Verenigde Staten is deze kennis

67

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

er bijvoorbeeld al wel. De mogelijkheden om vanuit VS ingenieurs in te zetten,
worden beperkt door een chronisch gebrek aan personeel, dat toeneemt
vanwege de vergrijzing van de Amerikaanse beroepsbevolking.
Bovendien is de olie- en gassector al zeer internationaal georiënteerd.
Uit ervaringen in de Verenigde Staten is al gebleken dat door het kortdurende
en specialistische karakter van de schaliegaswinning weinig werkgelegenheid
door lokale arbeidskrachten wordt ingevuld. Ook is nu al sprake van krapte aan
technisch geschoolde engineers in de olie en gassector, waardoor een loon
opdrijvend effect niet is uitgesloten19. Op termijn kunnen meer lokale
arbeidskrachten worden opgeleid.

Geïnduceerde werkgelegenheid
Doordat werknemers een deel van hun salaris uitgeven, wordt nieuwe werkgelegenheid gecreëerd. Dit is de zgn. geïnduceerde werkgelegenheid.
De multiplier van de olie- en gaswinning inclusief dit geïnduceerde effect is
1,22 (type-II-multiplier). Exclusief dit geïnduceerde effect is de multiplier
1,17 (type-I-multiplier). Dit betekent dat dat iedere miljoen euro toename van
de finale vraag in de olie- en gaswinning leidt tot een extra output van
€ 1.220.000. Ongeveer € 50.000 hiervan wordt veroorzaakt door geïnduceerde
effecten. Hiermee kent deze sector na de olie- en gaswinning de laagste typeII-multiplier.

8.5

Effecten voor de deelgebieden
In het 200-productievariant worden 14 locaties (voorbeeldwinningen)
aangelegd in Nederland, gedurende enkele decennia. In de 500-productievariant zijn dit er 18. Per deelgebied is de vraag naar arbeid afhankelijk van
het aantal locaties in aanleg of productie.
Elke regio zal in enige mate profiteren, maar het is niet waarschijnlijk dat
regio’s in dezelfde mate profiteren van investeringen in activiteiten rondom
schaliegas. De directe effecten zullen voor een zeer belangrijk deel nationaal
en internationaal ingevuld worden. De meeste vraag naar werknemers ontstaat
vóór de winningsfase. Kennis en expertise rond de olie- en gassector is
momenteel geconcentreerd in de Randstad en Noord-Nederland. Ruim 90% van
de bedrijven in de sector is hier gevestigd (CBS, 2014b). Het valt te
verwachten dat bedrijven in deze regio’s het meest zullen profiteren van de
toegenomen arbeidsvraag naar aanleiding van boringen in verschillende
deelgebieden. Ongeacht in welk deelgebied de investeringen plaatsvinden, zal
de werkgelegenheidstoename zich in deze regio’s concentreren. Ook als
investeringen in Oost- en Zuid-Nederland worden gedaan, zal veel gebruik
gemaakt worden van engineers uit het noorden of de Randstad, of het
buitenland.
De werkgelegenheid in de toeleverende sectoren, zoals bij transportbedrijven
of in de zakelijke dienstverlening, zal wel voor een zeer groot deel neerslaan
in de regio waar de investeringen worden gedaan. De mate van weglek zal per
regio en per sector in enige mate verschillen. In het noorden zal vaker van
bedrijven uit andere regio’s gebruik gemaakt worden dan in de Randstad,
19

68

Juni 2015
Vertrouwelijk

Ernst & Young (2014) onderzocht de benodigde arbeidsmarktkwalificaties voor
schaliegaswinning in het Verenigd Koninkrijk. Uit de analyse blijkt dat door onshore en
offshore delfstoffenwinning al een deel van de vaardigheden aanwezig is, maar in deze
sectoren is momenteel sprake van een krappe arbeidsmarkt.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

omdat hier minder aanbod van bedrijven en werkgelegenheid is. Het oosten en
zuiden nemen qua weglek naar andere regio’s een gemiddelde positie in.

8.6

Gevoeligheden en onzekerheid
Omdat in Nederland nog geen ervaring is met schaliegaswinning is de
daadwerkelijke werkgelegenheid door schaliegaswinning met onzekerheid
omgeven. Resultaten van eigen berekeningen zijn gebaseerd op kengetallen
van de huidige conventionele olie- en gaswinning. Door gebruik te maken van
input-outputtabellen wordt gebruik gemaakt van vaste verhoudingen tussen
input en output, vaste bedrijfstakken en wordt geen rekening gehouden met
schaaleffecten.
Andere inschattingen van de werkgelegenheid laten een gevarieerd beeld zien.
Onderzoeken uit de Verenigde Staten, die ook gebruik maken van inputoutputanalyse komen op een directe werkgelegenheid variërend van 4 tot 30
directe banen per put gedurende de aanleg,- boor- en frackfase (IHS, 2011;
Considine, 2011, Weinistein & Clower; 2009). Regeneris (2014) onderzocht, ook
met behulp van input-outputanalyse, de economische impact van schaliegaswinning in de Britse streek Lancashire. Zij concludeerden dat per
schaliegasput 73 directe en indirecte banen worden gecreëerd. Triple-E komt
op een werkgelegenheid in Nederland van 8 (op basis van tellingen) tot 61 (op
basis van investeringsanalyse) banen per put (direct, indirect en geïnduceerd)
(Triple E, 2014). In de 500-variant wordt de werkgelegenheid per put over de
gehele periode op 50 directe en 20 indirecte banen per put geschat. In de
200-variant wordt dit op 20 respectievelijk 5 banen geschat. Doordat in deze
variant een groot deel van de activiteiten later in de tijd plaatsvindt, ligt de
gemiddelde arbeidsproductiviteit hoger. Deze schattingen vallen binnen de in
de literatuur aanwezige schattingen, maar laten ook zien dat de onzekerheid
rond precieze werkgelegenheid groot is.
De schattingen van de werkgelegenheid zijn gebaseerd op een kengetal
gebaseerd op de werkgelegenheid in de dienstverlening rond de conventionele
olie- en gaswinning. De aard van de werkzaamheden in schaliegaswinning is
anders dan die in de conventionele gaswinning. Hogere of lagere productie per
werknemer kan een dempend dan wel positief effect op de arbeidsvraag
hebben.

8.7

Conclusies
De volgende conclusies kunnen worden getrokken uit de analyse:
 Als er een positieve business case voor schaliegas mogelijk is, dan lokken
de investeringen een toename van de arbeidsvraag uit.
 De meeste vraag naar arbeid ontstaat tijdens de fase van opsporen,
aanleggen van productielocaties, boren en fracken. Schaliegaswinning is
arbeidsintensiever dan conventionele gaswinning. In vergelijking met
arbeidsinzet van een olie- en gaswinning is er per geleverde m3 gas meer
arbeidsinzet.
 Is een productielocatie eenmaal in bedrijf, dan kan volstaan worden met
een beperkt aantal operators.
 Bij banen tijdens opsporen, boren en fracken is kans op weglek groot. In
Nederland ontbreekt hiervoor nog de expertise, die er bijvoorbeeld in
Amerika al wel is. Thans is er sprake van krapte op de arbeidsmarkt van
olie en gas en wordt veel met internationale arbeidskrachten gewerkt.

69

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten





Het valt te verwachten dat een deel van de werkgelegenheid door
buitenlandse arbeidskrachten zal worden ingevuld.
De arbeidsvraag door investeringen is niet per definitie gelijk aan de extra
werkgelegenheid. Dit komt door spillovereffecten en verdringing van
werkgelegenheid. Er wordt pas een extra baan gecreëerd als werklozen
aan het werk wordt geholpen. Op de lange termijn zal via het (loon)prijsmechanisme sprake zijn van volledige verdringing. In de tussentijd kan er
sprake zijn van banen als gevolg van schaliegas-investeringen. De nettotoename van werkgelegenheid ligt hierdoor lager dan de bruto vraag naar
banen.
In de berekeningen is geen rekening gehouden met mogelijke afname in
werkgelegenheid in andere sectoren, bijvoorbeeld landbouw en toerisme.
Hierdoor kan de daadwerkelijke toename van de netto werkgelegenheid
nog lager uitvallen.

Wat betreft de mate waarin de deelgebieden kunnen profiteren van
investeringen in schaliegaswinning kunnen de volgende conclusies getrokken
worden:
 In het noorden en in de Randstad bevinden zich nu de meeste bedrijven
met benodigde expertise, dus het valt te verwachten dat deze regio’s het
meest profiteren, ongeacht de locatie van de winningen.
 De banen tijdens het winnen en in toeleverende sectoren zullen vaker
lokaal worden ingevuld. Deze effecten kunnen voor regio’s relevant zijn,
maar zijn ten opzichte van het totale effect beperkt.

70

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

9 Effecten op mens, natuur en
milieu

9.1

Inleiding
In dit hoofdstuk worden de effecten beschreven van schaliegaswinning op
mens, natuur en milieu. Deze effecten zijn beschreven in het planMER
Structuurvisie Schaliegas. In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven.
In het planMER worden de milieueffecten beschreven van één voorbeeldwinning. Een voorbeeldwinning bestaat uit 13 productielocaties met ieder 10
putten in een gebied van ongeveer 13 bij 13 kilometer. De effecten van de
voorbeeldwinning zijn onderzocht voor verschillende deelgebieden. Voor het
planMER zijn tien geografische deelgebieden onderscheiden, waarbij voor de
indeling rekening gehouden is met de volgende criteria:
 overeenkomstige landschapstypen;
 ligging;
 verschillen in de mate van verstedelijking;
 voorkomende schalielaag (Geverik Laagpakket of Posidonia Schalie
Formatie).
Een overzicht van de beoordeelde deelgebieden is weergegeven in Figuur 8
in Hoofdstuk 2. In het planMER wordt tevens per milieuaspect beschreven of er
sprake kan zijn van cumulatieve effecten in het geval er meerdere voorbeeldwinningen plaatsvinden en welk type effecten dit dan zijn. In deze analyse is
onderscheid gemaakt in cumulatie in ruimte en cumulatie in tijd. Bij cumulatie
in ruimte is gekeken of er cumulatieve effecten kunnen optreden en of het
uitmaakt of de voorbeeldwinningen geconcentreerd of verspreid in een
deelgebied gerealiseerd worden. Bij cumulatie in tijd is er beoordeeld of er
cumulatieve effecten kunnen optreden als meerdere voorbeeldwinningen
gelijktijdig of na elkaar worden uitgevoerd. Bij de effectbeoordeling is daarbij
vooral gekeken of effecten van meerdere voorbeeldwinningen elkaar kunnen
versterken of alleen leiden tot eenzelfde effect maar dan op meerdere
locaties. Voor deze analyse is in beginsel uitgegaan van de cumulatie van
effecten van twee voorbeeldwinningen. Indien bleek dat een effect versterkt
kan worden bij meerdere voorbeeldwinningen, is hierover een nadere
beschouwing opgenomen.
In deze verkenning is uitgegaan van drie productievarianten. Deze bestaan uit
een veelvoud van voorbeeldwinningen waarbij deze niet aan een specifiek
deelgebied gebonden zijn. Tabel 10 geeft een overzicht van de verschillende
uitgangspunten van de hierboven beschreven perspectieven.

71

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Tabel 10

Overzicht van uitgangspunten
Perspectieven

Aantal
voorbeeldwinningen

Aantal
productielocaties

Aantal putten

PlanMER
Voorbeeldwinning

1

13

130

PlanMER
Cumulatie

2

26

260

Verkenning
200-variant

14

180

1800

Verkenning
500-variant

18

230

2.300

Noot: Getallen afgerond.

De analyse van milieueffecten wordt gedaan aan de hand van verschillende
milieuthema’s (zie Tabel 1, Hoofdstuk 2) en op drie ruimtelijke niveaus:
1. De diepe ondergrond.
2. De watervoerende pakketten.
3. De contactlaag (inclusief bewoningslaag).
Voor ieder milieuthema worden de effecten in drie stappen beschreven.
Ten eerste worden de bevindingen van het planMER kort beschreven op het
niveau van één voorbeeldwinning. Hierna worden de effecten beschreven in
geval van cumulatie (twee voorbeeldwinningen in één deelgebied). Tot slot
worden de ruimte- en milieukenmerken van de 200-variant en 500-variant
beschreven.

9.2
9.2.1

Effect op diepe ondergrond en stabiliteit
Voorbeeldwinning
Voor de effectbeoordeling voor de diepe ondergrond is het voornamelijk
relevant om te kijken naar de aanwezigheid van breuken c.q. breukzones en
de mate waarin deze onder spanning staan. Een breuk is een vlak waarlangs de
gesteentemassa’s verschoven zijn ten opzichte van elkaar. Wanneer een
plotselinge verschuiving langs een breuk optreedt, heeft dit een aardschok of
een aardbeving tot gevolg. In Nederland, o.a. binnen de gebieden met
potentieel schaliegashoudende lagen, zijn verschillende breukzones aanwezig.
In het planMER is een effectbeoordeling uitgevoerd voor aardbevingen,
bodembeweging en interferentie met ander ondergrondse functies. Over het
algemeen kan gesteld worden dat de kans op aardbevingen als gevolg van
schaliegasboringen en –winning beperkt kan worden door seismisch onderzoek
uit te voeren en voldoende afstand te houden tot breuken. Wanneer tijdens
het boren of fracken vloeistof in een breuk wordt geïnjecteerd, kan dit tot een
ontlading van de spanning tussen de gesteentevlakken leiden, met een
aardbeving tot gevolg. Deze kans is echter klein. De aanwezigheid van kritisch
gespannen breuken verschilt per deelgebied, net als de gevoeligheid voor
liquefactie (vervloeiing in de ondergrond) en gevoeligheid voor opslingering
(waardoor beweging aan het maaiveld wordt versterkt).
Kleine aardschokken (microseismische trillingen) treden op tijdens het
fracken, maar deze zijn niet voelbaar voor mensen en is ook niet van invloed
op gebouwen of infrastructuur.

72

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Het gas dat opgesloten zit in de schalielagen staat niet onder overdruk en
winning van schaliegas verandert nauwelijks iets aan deze druk. Daarbij zijn
de schalielagen gering samendrukbaar, waardoor de kans op bodemdaling door
zetting zeer klein is.
Door bij een locatiekeuze en vergunningaanvraag voor schaliegaswinning
locatiespecifiek seismisch onderzoek te doen, kunnen breukzones worden
ontweken. Op deze manier kunnen milieueffecten met betrekking tot de diepe
ondergrond en stabiliteit vermeden worden.
De ondergrond wordt in Nederland niet alleen gebruikt voor schaliegaswinning.
Er zijn ook andere ondergrondse functies waarmee interferentie op kan
treden. Ondergrondse interferentie met andere functies, zoals zoutwinning en
conventionele olie- en gaswinning is beperkt. Enkel met de functie opslag zou
ondergrondse interferentie op kunnen treden. Dat is een aandachtspunt bij het
zoeken naar een locatie voor schaliegaswinning.
Daarnaast kan het zo zijn dat er bovengronds of in de ondiepe ondergrond
ruimtelijke inpassing nodig is tussen schaliegaswinning en andere functies.

9.2.2

Cumulatie
In geval van cumulatie kunnen de effecten zoals deze hierboven zijn
beschreven vergroot worden, indien de voorbeeldwinningen zich op korte
afstand van elkaar bevinden. Meerdere boringen en fracks in elkaar nabijheid
leiden tot een grotere kans dat (niet bekende) breuken worden beïnvloed.
Daarbij lijkt de kans op aardbevingen af te hangen van de hoeveelheid
geïnjecteerde frackvloeistof en het tempo waarin dit gebeurt. Om deze reden
zal voornamelijk cumulatie in tijd voor een verhoogd risico zorgen, aangezien
in deze situatie het fracken op 4 locaties tegelijkertijd plaats zal vinden in
plaats van op 2 locaties. Daarmee wordt de hoeveelheid geïnjecteerde
frackvloeistof groter en volgen de fracks elkaar sneller op.
Microseismische gebeurtenissen zijn zeer plaatselijk en zullen naar
verwachting door cumulatie in ruimte of in tijd niet worden verergerd.
Ook voor bodemdaling door zetting geldt dat de effecten bij cumulatie
onveranderd blijven ten opzicht van een enkele voorbeeldwinning.
Vanwege een groter ruimtebeslag van meerdere productielocaties is er minder
speling om de productielocaties zodanig te plaatsen dat locaties waar andere
ondergrondse functies aanwezig zijn, ontweken kunnen worden. Dit is echter
geen vaststelling, maar impliceert dat er kritisch naar inpassing gekeken moet
worden en dat de kans op interferentie groter is.

9.2.3

Productievarianten
In de productievarianten waarbij 14-18 voorbeeldwinningen nodig zijn, zal de
kans op effecten nog sterker toenemen. Het totale ruimtebeslag zal in de
200-variant navenant toenemen met het aantal voorbeeldwinningen, dus het
ruimtebeslag zal 14 keer zo groot zijn als het ruimtebeslag van 1 voorbeeldwinning en in de 500-variant 18 keer zo groot. Niet alle voorbeeldwinningen
worden tegelijkertijd gerealiseerd. Inpassing waarbij aardbevingen, bodembeweging en interferentie vermeden kunnen worden, zal in toenemende mate
lastig zijn in beide varianten. Dit geldt nog sterker voor de 500-variant.
Hiermee wordt de kans op aardbevingen, microseismiek en interferentie met
andere ondergrondse functies groter.

73

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

9.3
9.3.1

Effect op bodem en water
Voorbeeldwinning
In het proces van schaliegaswinning wordt water gebruikt en moet water
worden afgevoerd. Grootschalig waterverbruik brengt risico’s met zich mee.
Om deze reden is een milieubeoordeling gedaan voor de effecten op
waterkwantiteit, de kwaliteit van oppervlaktewater en grondwater en
verstoring van de bodemopbouw.
Soms zal voor de aanleg van productielocaties bemaling nodig zijn. Dit heeft
een verlaging van de grondwaterstanden tot gevolg. In de meeste gebieden
wordt bemaling niet noodzakelijk geacht of wordt de kans op zetting van de
bodem als gevolg van deze bemaling klein geacht. De milieubeoordeling voor
dit aspect is daarom neutraal.
Mogelijkerwijs wordt het water, dat gebruikt wordt in het proces van
schaliegaswinning, voorzien vanuit het drinkwaterleidingnetwerk. In de
gebieden waar dit het geval is, is er sprake van een negatief effect.
Het onttrekken van grondwater kan op verschillende manieren, maar
aangezien in de meeste gebieden vooral de mogelijkheid voor gespannen
winning van grondwater plaatsvindt, is er over het algemeen geen sprake van
een negatief effect. In enkele gebieden waar geen gespannen winning van
grondwater plaatsvindt, is sprake van een beperkt negatief effect.
Naast grondwateronttrekking kan er ook sprake zijn van het onttrekken van
oppervlaktewater. Er is geen effect op grote wateren te verwachten als gevolg
van oppervlaktewateronttrekking.
Met betrekking tot waterkwaliteit wordt gekeken naar de behandeling van
vervuild water dat vrij kan komen bij het boren, fracken en winnen. Dit water
wordt gezuiverd en dit gezuiverde water wordt deels hergebruikt en voor een
deel geloosd. Het lozen op oppervlaktewater brengt geen direct voor- of
nadeel van extra water in het watersysteem met zich mee. Voor enkele droge
gebieden kan het een beperkt positief effect met zich mee brengen.
Hoewel er strenge voorschriften zullen worden gesteld aan schaliegaswinning,
kan het voorkomen dat er verticale migratie van gassen en vloeistoffen door
de afdekkende lagen in de ondergrond optreedt. Daarnaast kan het voorkomen
dat putten in sommige gevallen integriteitsproblemen vertonen. Gebaseerd op
data uit de VS en SodM, waaruit blijkt dat gemiddeld 3-4% van de bronnen
integriteitsproblemen vertoond, mag worden aangenomen dat ook met de
juiste voorschriften in de Nederlandse situatie bij de voorbeeldwinning met
130 bronnen bij 5 bronnen sprake zal zijn van integriteitsproblemen, en bij
een deel daarvan zal mogelijk een emissie optreden naar de omringende
bodem. Er zijn geen data bekend in welke verhouding falende putintegriteit
ook daadwerkelijk leidt tot het vrijkomen van boor- of frackvloeistoffen. Of de
emissie vervolgens gevolgen heeft voor de grondwaterkwaliteit, is onder meer
afhankelijk van de verticale lengte van de boring of diepte van de schalie, en
vooral van de dikte van watervoerende pakketten. De kans op verticale
migratie en falende putintegriteit is dus aanwezig, maar is lastig om precies te
voorspellen. Mochten er zich calamiteiten voordoen, dan leidt dit niet per
definitie tot schade, aangezien dit afhankelijk is van verschillende factoren.
Echter, in geval van calamiteiten en bodemverontreiniging, kan niet per
definitie gesteld worden dat deze verontreinigingen allemaal gesaneerd
kunnen worden. In geval van calamiteiten is er dus een kans op verontreiniging
van de bodem.

74

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Gebeurtenissen die kunnen leiden tot een aantasting van de bodemkwaliteit,
zoals het bezwijken van de opslag van afvalwater, zijn denkbaar. Afhankelijk
van de dikte van de deklaag, kan dit een negatief effect hebben op de
watervoerende pakketten. In een enkel geval is hier sprake van, maar over het
algemeen is er sprake van een beperkt negatief of neutraal effect. Ondanks
erkende opvangvoorzieningen voor gevaarlijke stoffen die gebruikt worden bij
de opsporing en winning van schaliegas, zijn onvoorziene lozingen mogelijk
waarbij een gevaarlijke stof buiten de opvangvoorziening treedt. Gedurende
de boor- en frackfase geldt een verhoogd risico op oppervlaktewaterverontreiniging. Gedurende de productiefase en de gasverwerking is dit risico
verwaarloosbaar of acceptabel.
Tot slot is er in het proces van schaliegaswinning sprake van het vergraven van
de ondergrond waarbij de opbouw van deze ondergrond onherstelbaar wordt
verstoord. Door de provincies zijn specifieke gebieden aangewezen daar de
oorspronkelijke opbouw van de ondergrond vaak nog aanwezig is. Dit betreffen
de aardkundige en bodemkundige waarden. Hoe groter het deel van het
deelgebied bestaat uit aardkundige en bodemkundige waarden, hoe groter de
kans dat aardkundige of bodemkundige waarden worden verstoord. In het
potentiele schaliegaswingebied bestaat ruim 20% van het oppervlak uit
aardkundige en bodemkundige waarden. Er is dus ruimte voor locatie
specifieke inpassing, maar het is wel van belang hier rekening mee te houden.

9.3.2

Cumulatie
In het geval van meerdere winningen kunnen schaalvoordelen plaatsvinden als
gevolg van hergebruik van water. De totale watervraag lager zal daardoor zijn
dan bij afzonderlijke winningen.
Indien er meerdere voorbeeldwinningen tegelijkertijd gerealiseerd worden
met elk twee boortorens, zal de jaarlijkse waterbehoefte evenredig met het
aantal winningen toenemen. De frackfase is maatgevend voor de piekbehoefte. Zolang de frackfase van de verschillende voorbeeldwinningen niet
tegelijkertijd plaatsvindt, zal de piekbehoefte niet veranderen t.o.v. de
piekbehoefte van één winning. Indien de frackfase van de verschillende
voorbeeldwinningen gelijktijdig plaatsvindt, zal de piekbehoefte evenredig
met het aantal winningen toenemen.
Het toenemen van de jaarlijkse- en piekwaterbehoefte resulteert in een
grotere levering door het drinkwaterleidingnetwerk, een grondwateronttrekking of een onttrekking vanuit oppervlaktewater. Het hogere gebruik
van drinkwater vanuit de bestaande waterbedrijven kan resulteren in een
groter indirect negatief effect wanneer het betreffende waterbedrijf in haar
water voorziet vanuit grondwater. Het onttrekken van een grotere hoeveelheid
grondwater kan een groter negatief effect betekenen voor de grondwaterstand. Het effect van het hoger gebruik van oppervlaktewater blijft naar
verwachting neutraal. Het lozen van het gezuiverde water blijft neutraal en
zou in droge gebieden een groter positief effect kunnen hebben dan het geval
is in geval van 1 winning.
Verticale migratie, putintegriteit en het mogelijk optreden van calamiteiten
zijn effecten die per put worden beoordeeld. Meerdere putten leiden niet tot
cumulatie van effecten.
De kans op het optreden van negatieve effecten als gevolg van verticale
migratie en falende putintegriteit is recht evenredig met de schaalgrootte van
de schaliegaswinning. Evenals bij ongewenste gebeurtenissen aan maaiveld,
mag bij een toenemende omvang van het aantal locaties worden aangenomen

75

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

dat de beschreven effecten zich op de schaal van het plangebied van de
planMER ook daadwerkelijk voor zullen doen op een of meerdere locaties.
De risico’s van onvoorziene lozingen naar het oppervlaktewater worden per
installatie berekend en beoordeeld. Cumulatie van risico’s is daarom niet van
toepassing.

9.3.3

Productievarianten
Gedurende het hele proces van schaliegaswinning is er sprake van grote
hoeveelheden waterverbruik en waterlozing. Het totale verwachte
waterverbruik van de productievarianten is weergegeven in Figuur 30.
Deze figuur laat zien dat in de 200-variant ongeveer 385.000 m3 water per jaar
wordt verbruikt en in de 500-variant 1.150.000 m3 water per jaar. Dit waterverbruik is exclusief hergebruik van water. Dit staat gelijk aan het jaarlijkse
waterverbruik van circa 2.300 huishoudens (van 4 personen) in de 200-variant.
Voor de 500-variant staat het waterverbruik gelijk aan het waterverbruik van
bijna 7.000 huishoudens20.
In de productievarianten zullen meer problemen optreden met putintegriteit.
De kans op falende putten op basis van huidige data betreft 4%, hetgeen leidt
tot 72 (200-variant) en 92 (500-variant) problemen met integriteit van putten
in de gehele periode (cumulatief). Dit is zonder leereffecten. Dit betekent niet
dat er in alle gevallen een calamiteit is of dat er een verontreiniging optreedt.

Figuur 30

Waterverbruik in 200-variant en 500-variant

20

76

Juni 2015
Vertrouwelijk

Een andere vergelijking kan getrokken worden met de delfstoffenwinning en de industrie,
waarbij in 2011 respectievelijk 3.200.000 m3 water en 3.674.800.000 m3 water werd
verbruikt, respectievelijk 2,8 en 3200 keer zoveel als het jaarlijks waterverbruik bij
schaliegaswinning in de 500-variant.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

9.4
9.4.1

Effecten op woon- en leefmilieu
Voorbeeldwinning
Naast effecten op de ondergrond, heeft schaliegaswinning ook effect op
maaiveldniveau. Hieronder vallen de milieuaspecten verkeer, externe
veiligheid, luchtkwaliteit, geluid en licht.
De fasen van opsporing en winning van schaliegas gaan gepaard met het aanen afvoeren van personeel en materiaal. In totaal gaat het om gemiddeld 4
vrachtwagens per dag per productielocatie. Er treedt naar verwachting geen
effect op de doorstroming of verkeersveiligheid op. De piek van het transport
vindt plaats tijdens en voorafgaand aan het fracken, waarbij sprake is van
tientallen vrachtwagenbewegingen per dag. Deze piek heeft betrekking op de
voorbeeldwinning en gaat dus om 13 perioden van 3 weken met een dergelijke
verkeersintensiteit. In deze periode is er sprake van een beperkt negatief
effect op de doorstroming en op de verkeersveiligheid. In totaal gaat het om
ongeveer 120.000 vrachtwagenbewegingen voor de voorbeeldwinning
gedurende de hele looptijd van de winning.
Externe veiligheid heeft betrekking op acute risico’s voor de omgeving van
activiteiten met gevaarlijke stoffen. Deze activiteiten kunnen bedrijven zijn
waar gevaarlijke stoffen worden geproduceerd, worden gebruikt of worden
opgeslagen, maar ook het vervoer van gevaarlijke stoffen valt hieronder.
Er gelden verschillende risiconormen voor deze bedrijven en het vervoer. Er is
in het planMER gekeken het risico waarvoor een richt- en een grenswaarde is
opgenomen. Een productielocatie in de winningsfase is maatgevend voor het
bepalen van het risico. Het gebied waarin de grenswaarde voor het plaatsgebonden risico (10-6 per jaar) wordt overschreden heeft een doorsnede van
750-800 meter. Dit betekent dat binnen deze contour een grotere kans dan 1
op 1 miljoen is dat het Plaatsgebonden Risico wordt overschreden.
Op basis daarvan kan geconcludeerd worden dat aan de wettelijke
grenswaarden voor de externe veiligheid wordt voldaan wanneer kwetsbare
objecten, zoals woonbebouwing, buiten een afstand van 350 meter vanaf de
terreingrens van een schaliegasinstallatie gelegen zijn.
Met betrekking tot luchtverontreinigende stoffen is er bij schaliegaswinning
sprake van NO2 (stikstofdioxide) en PM10 (fijn stof) uitstoot. Afhankelijk van de
concentraties van deze luchtverontreinigende stoffen waaraan een persoon
wordt blootgesteld, kunnen er acute en chronische gezondheidseffecten
optreden. Om de gezondheidseffecten zoveel mogelijk te beperken zijn er in
de Wet milieubeheer voor een aantal luchtverontreinigende stoffen normen
gesteld. Om de effecten te bepalen is er voor zowel de bijdrage van NO 2 als
PM10 een contourafstand bepaald tot aan de NIBM (Niet In Betekenende Mate)
grens van 1,2 µg/m3. Op basis van het te verwachten aantal blootgestelde
mensen in combinatie met de aanwezige achtergrondconcentraties kan een
voorbeeldwinning binnen de contour van 1,2 µg/m 3 tot een meer of minder
groot risico leiden voor de luchtkwaliteit. Deze is voor NO2 maatgevend en ligt
op 930 meter van de productielocatie. Over het algemeen geldt dat regio’s
rond de Randstad op zowel achtergrondconcentraties NO 2 als bevolkingsdichtheid hoger scoren dan de rest van Nederland. Dit zorgt voor een lastigere
inpasbaarheid in deze regio’s. Ondanks dat risico’s hoger ingeschat worden in
bepaalde deelgebieden ligt het niet in de lijn der verwachting dat het aspect
luchtkwaliteit snel voor een knelpunt zal zorgen bij de eventuele inpassing van
schaliegaswinning.

77

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Gedurende alle fasen van schaliegaswinning is sprake van geluidsemissie. Er is
sprake van een bepaalde bandbreedte in normstelling voor geluid, mede
afhankelijk van de aard en de duur van de activiteit, de aard van de omgeving
en het ter plaatste heersende referentieniveau van het omgevingsgeluid
(infrastructuur, steden, industriegebieden, luchthavens, etc.). Binnen het
planMER geldt de ondergrens als richtwaarde, de bovengrens is de grenswaarde. Er is beoordeeld dat er een grote kans is op het overschrijden van de
richtwaarde, maar in de meeste gevallen kan wel aan de grenswaarde worden
voldaan. In een aantal gebieden zal inpassing waardoor ook aan de grenswaarde kan worden voldaan lastiger zijn.
Tot slot is er in het proces van schaliegaswinning sprake van verlichting ten
behoeve van veiligheid van werkzaamheden en beveiliging. Deze verlichting
kan de lichtintensiteit op woningen en natuur vergroten. De Nederlandse
Stichting voor Verlichtingskunde (NSVV) richtlijnen uitgegeven ten aanzien van
voorkoming van lichthinder met gebieds- en periode afhankelijke normen.
Er worden effecten op woningen voorzien als deze binnen 50-100 meter van
een productielocatie gelegen zijn. Effecten op natuurgebieden zijn niet uit te
sluiten binnen een afstand van 200 meter. De referentiesituatie voor licht is
heel locatiespecifiek en daarnaast geldt in Nederland over het algemeen dat
daar waar weinig natuur voorkomt de bevolkingsdichtheid hoger is en visa
versa. Om die reden komt uit de milieubeoordeling naar voren dat er in heel
Nederland een beperkt negatief effect voor lichthinder op woningen en natuur
geldt.

9.4.2

Cumulatie
Met betrekking tot externe veiligheid zijn de effecten per productielocatie
beoordeeld. In geval van cumulatie worden de effecten ook per locatie
beoordeeld en niet bij elkaar opgeteld. Alleen in het geval van meerdere
voorbeeldwinningen in een gebied kan het voorkomen dat er vanaf meerdere
gasbehandelingsinstallaties afvoer van condensaat (deels) over dezelfde
(snel)weg wordt vervoerd. In dat geval worden de aantallen tankauto’s met
condensaat wel bij elkaar opgeteld en neemt het externe veiligheidsrisico als
gevolg van het transport van gevaarlijke stoffen toe.
Voor luchtkwaliteit, geluid en licht geldt dat in beide gevallen van cumulatie
de kans dat productielocaties binnen elkaars invloedsgebied (contouren) liggen
klein is. Cumulatieve effecten worden om deze reden niet verwacht.

9.4.3

Productievarianten
Beide productievarianten impliceren een schaalvergroting waarbij de effecten
zoals deze beschreven zijn bij cumulatie niet zullen veranderen. De effecten
zullen op meerdere gebieden en op meerdere mensen van toepassing zijn,
maar de milieubeoordeling blijft onveranderd.
In de 500-variant wordt uitgegaan van 12 boortorens die ongeveer 1,5 jaar per
locatie actief zijn. Er zullen hierdoor jaarlijks op 12 locaties activiteiten
plaatsvinden. In de 200-variant met vier boortorens vinden deze activiteiten
op vier locaties plaats.
Het boren en fracken zal in de 500-variant tot in 2045 plaatsvinden, in de
200-variant tot na 2070. Dat heeft gevolgen voor overlast door bijvoorbeeld
vrachtwagenbewegingen (Figuur 31). Deze vinden verspreid plaats over een
gebied vergelijkbaar met Luxemburg. Hierbij is aangenomen dat water per
leiding wordt getransporteerd.

78

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Figuur 31

9.5

Aantal vrachtwagenbewegingen

Effecten op klimaat
Bij schaliegaswinning komen broeikasgassen vrij die bijdragen aan een
versterking van het broeikaseffect en daarmee aan een verandering van het
wereldwijde klimaat. Koolstofdioxide (CO2) en methaan (CH4) zijn de meest
belangrijke broeikasgassen die vrijkomen. Schaliegas is een vorm van
natuurlijk aardgas dat in schaliegesteente zit en bestaat voor het overgrote
deel uit methaan. CO2 komt voornamelijk vrij als gevolg van inzet van
vrachtverkeer, bouwmateriaal, de boorinstallatie en de pompen voor het
fracken.
Bij schaliegaswinning kan het voorkomen dat door het lekken van gas uit
pompen, leidingen, et cetera methaanemissies plaatsvinden naar de
atmosfeer. Deze emissies komen voornamelijk tijdens de boorfase en
winningsfase voor. Deze emissies zijn vele malen kleiner (factor 11 tot 25) dan
de CO2 emissies, maar door het vele malen sterkere broeikaseffect, zeker
relevant. Over de omvang van lekverliezen van methaan is echter nog veel
onduidelijkheid. In Nederland worden emissie-eisen voor ‘Installaties ten
behoeve van aardgas- en aardoliewinning’ geformuleerd in de bijzondere
regeling E11 van de Nederlandse Emissie Richtlijnen die de methaan emissie
tot een minimum moeten beperken.
De verschillen tussen conventioneel gas, schaliegas en LNG zijn qua CO2
equivalenten per kWh elektriciteit beperkt. Hierbij geldt dat schaliegas dat
van binnen Europa komt, meer belastend is voor het klimaat dat conventioneel
gas van binnen Europa. Komt conventioneel gas echter van buiten Europa, dan
is de belasting van het klimaat gemiddeld groter dan bij schaliegas van binnen
Europa. Bij LNG, dat van buiten Europa naar Nederland wordt getransporteerd,
ligt de uitstoot van broeikasgassen nog wat hoger. De uitstoot van
verschillende vormen van elektriciteitsopwekking in gCO 2 equivalenten per
kWh elektriciteit is weergegeven in Figuur 32. Hierin wordt weergegeven dat

79

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

de gCO2 equivalenten van gas allemaal binnen een bepaalde bandbreedte
vallen en de verschillen dus niet heel groot zijn.
De effecten op het klimaat zijn internationaal van aard. In welke mate
schaliegaswinning in Nederland effect zal hebben op het mondiale klimaat
afhankelijk van de alternatieve winning die verdrongen wordt. Naar verwachting gaat het om LNG. Hiermee kan gesteld worden dat in de situatie
waarin schaliegas LNG uit de markt zou drukken, de effecten op klimaat niet
zullen verslechteren, maar een significante verbetering is echter ook niet te
verwachten, gezien de beperkte verschillen tussen LNG en schaliegas.
De effecten zijn wel negatief indien schaliegas wordt vergeleken met groen
gas zonder indirecte emissies.
Figuur 32

Uitstoot van verschillende vormen van elektriciteitsopwekking in gCO2 equivalenten per kWh
elektriciteit

Bron: (EBN, 2011) (Dolan, 2012) (CE Delft, 2012).

9.6

Effecten op natuur

9.6.1

Voorbeeldwinning
Schaliegaswinning heeft mogelijk zijn weerslag op beschermde gebieden en
bedreigde diersoorten. Specifiek wordt hiermee de aantasting bedoeld van
beschermde gebieden met status Natura 2000, Beschermd Natuurmonument of
EHS (Ecologische Hoofdstructuur) en aantasting van het leefgebied van
beschermde en bedreigde diersoorten. Aantasting van beschermde gebieden
en het leefgebied kan veroorzaakt worden door ruimtebeslag, verstoring,
verdroging, versnippering en stikstofdepositie (verzuring/vermesting). Over
het algemeen kan gesteld worden dat ruimtebeslag een negatief effect heeft,
aangezien de gevoelige habitat- en natuurtypen in verhouding tot het totale
gebiedsoppervlak groot is, waardoor het vermijden van effecten door middel
van inpassing moeilijker is.

80

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Verdroging is sterk afhankelijk van het landschapstype en de veerkracht van
betreffende habitattypen en natuurtypen, maar is enkel in reeds droge
(zand)gebieden mogelijk neutraal. Over het algemeen geldt dat schaliegaswinning een (beperkt) negatief effect heeft op verdroging van het gebied.
In sommige gebieden komen minder stikstofgevoelige habitattypen voor dan in
andere. Effecten door stikstofdepositie kunnen leiden tot (significant)
negatieve effecten op gevoelige habitattypen en soorten. Bij iedere
individuele voorgenomen ontwikkeling van schaliegaswinning op basis van
specifieke informatie moeten worden beoordeeld of significant negatieve
effecten op beschermde waarden kunnen worden uitgesloten of niet.
De effectbeoordeling van verstoring en versnippering is afhankelijk van locatie
specifieke inpassing, maar is over het algemeen beperkt negatief.
Veel effecten kunnen worden voorkomen door een juiste ligging en inrichting
van de installaties ten opzichte van belangrijke natuurwaarden. Deze inpassing
is veelal mogelijk en naar verwachting noodzakelijk.

9.6.2

Cumulatie
In geval van meerdere voorbeeldwinningen bij elkaar zal de kans op effecten
op natuur toenemen. Vanwege een groter ruimtebeslag is het ontwijken van
belangrijke natuurwaarden lastiger. Als voorbeeldwinningen in elkaars
nabijheid plaatsvinden, is er sprake van hogere stikstofdepositie op mogelijk
dezelfde beschermde gebieden. Als de voorbeeldwinningen verder uit elkaar
liggen, is de stikstofdepositie per beschermd gebied lager, maar kan mogelijk
wel op meerdere beschermde gebieden een negatief effect veroorzaken.
Bij meerdere voorbeeldwinningen tegelijkertijd leidt dit tot een grotere
verhoging van de stikstofdepositiewaarden gedurende dezelfde periode.
Wanneer de voorbeeldwinningen elkaar opvolgen in de tijd, dan leidt dit tot
een lagere, maar wel langduriger verhoging.
Andere effecten (verstoring, versnippering, verdroging) blijven dichter bij de
productielocaties en zullen niet gauw overlappen wanneer meerdere
productielocaties tegelijkertijd worden gerealiseerd. Hier kan echter wel een
ruimtelijke ‘aaneensluiting’ van effecten plaatsvinden, waardoor een groter
gebied beïnvloed wordt. Dit is vooral het geval wanneer meerdere winningen
tegelijkertijd worden uitgevoerd.

9.6.3

Productievarianten
Bij de productievarianten met meerdere voorbeeldwinningen zullen de
effecten zoals beschreven bij cumulatie, nog sterker toenemen. Inpassing
wordt met meerdere productielocaties kritischer, waardoor droge en
stikstofgevoelige gebieden mogelijk niet altijd vermeden kunnen worden.
Hier dient echter rekening gehouden te worden met het feit dat er niet 14-18
voorbeeldwinningen tegelijkertijd gerealiseerd worden, maar dat dit gefaseerd
gebeurt.

9.7
9.7.1

Effecten op ruimtelijke kwaliteit, landschap en cultuurhistorie
Voorbeeldwinning
Als gevolg van het ruimtebeslag van schaliegaswinning worden landschappelijke en cultuurhistorische elementen beïnvloed. Geschiktheid voor
andere activiteiten dan schaliegas wordt hierdoor mogelijk verminderd en ook
de toekomstbestendigheid (gedurende de jaren van schaliegaswinning) van het
landschap wordt hierdoor mogelijk verkleind.

81

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Bovengronds kan schaliegaswinning fysieke aantasting van landschappelijke en
cultuurhistorisch waardevolle elementen en patronen veroorzaken. Dit kan
effect hebben op de belevingswaarde (visueel ruimtelijke kenmerken), de
gebruikswaarde (geschiktheid voor activiteiten zoals landbouw en recreatie)
en de toekomstwaarde (toekomstbestendigheid, adaptief vermogen). Over het
algemeen geldt dat effecten ten aanzien van fysieke aantasting zich
voornamelijk voordoen in de aanlegfase en in de boor- en frackfase. In deze
fasen worden de productielocaties gerealiseerd inclusief bijbehorende bovenen ondergrondse infrastructuur en ook de boortoren is zichtbaar. De omvang
van de productielocaties, met name in verhouding tot de visueel ruimtelijke
context in een gebied, heeft invloed op de belevingswaarde. Een productielocatie voor schaliegas zal als gebiedsvreemd element in het landschap worden
gezien, ook gedurende de winningsfase wanneer er geen boortoren zichtbaar
is. In een kleinschalig landschap zal de productielocatie mogelijk kunnen
worden afgeschermd en is deze beperkt zichtbaar. Zonder afscherming heeft
een productielocatie een verstorend effect. In een grootschalig (open)
landschap is de locatie beter zichtbaar, maar kan deze ook wegvallen ten
opzichte van de schaal van de open ruimte. Daarbij verandert de productielocatie per fase, waarbij de locatie gedurende de winningsfase minder
zichtbaar is. Gedurende de boor- en frackfase zijn er boortorens zichtbaar.
Dit heeft effect op de aantrekkelijkheid van het landschap voor recreanten,
die over het algemeen een gaaf en idyllisch landschap prefereren.
Hoe authentieker en rustieker het landschap, des te groter het contrast met
een productielocatie. Echter, het is niet ondenkbaar dat er ook recreanten
aangetrokken worden door boortorens, welke dus zelf een recreatieve
attractie kunnen zijn. Naast het kwantitatieve ruimtebeslag zijn er ook
kwalitatieve effecten, zoals versnippering van landbouwgrond. Het effect
wordt bepaald door de lange termijn beïnvloeding op de mate waarin de grond
na de winning weer in de originele staat wordt teruggebracht. De aanwezigheid van productielocaties kan de mogelijkheden voor aanpasbaarheid van het
landschap voor toekomstige ontwikkeling (toekomstbestendigheid) op de korte
en lange termijn beperken door beïnvloeding van erosie en sedimentatie,
klink, et cetera. Uitgangspunt is wel dat het landschap na het verlaten terug
wordt gebracht in de oorspronkelijke staat.

9.7.2

Cumulatie
Cumulatie in ruimte is zeer relevant voor de beoordeling van ruimtelijke
kwaliteit. Meerdere winningen gaan gepaard met een groter totaal ruimtebeslag in een gebied, wat als gevolg heeft dat de kans op aantasting van
landschappelijke en cultuurhistorische waarden vergroot wordt. Binnen het
geconcentreerde scenario zijn de effecten groter binnen een beperkt gebied.
In het verspreide scenario zijn de effecten juist verspreid over een groter
gebied. Hierdoor kan nivellering van de kwaliteit van een gebied als geheel
optreden.
Voor belevingswaarde is het risico op interferentie met andere (hoge)
opgaande elementen groter bij het geconcentreerde scenario. Meerdere
boortorens van verschillende winningen zijn dan tegelijkertijd te zien.
Het risico hierop is kleiner bij het verspreide scenario door de afname van de
zichtbaarheid met de grotere afstand.
Cumulatie in tijd, is relevant ten aanzien van de belevingswaarde. Dit geldt
zeker voor de periode dat de boortorens aanwezig zijn (fase boren). Vindt het
boren gelijktijdig plaats of worden meerdere voorbeeldwinningen tegelijkertijd gerealiseerd, dan is sprake van een periode, waarbij meerdere boortorens
in het landschap te zien zijn. De mogelijkheid dat alle boortorens tegelijkertijd in het zicht staan (en daarmee de belevingswaarde beïnvloeden) is echter

82

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

niet te verwachten, aangezien deze boortorens geplaatst worden in een gebied
van circa 338 km2 (een gebied zo groot als gemeente Rotterdam). De effecten
worden wel op meerdere locaties verwacht en is telkens van korte duur.
Vindt het boren juist volgtijdelijk plaats, dan is er sprake van een langere
periode dat er boortorens zichtbaar zijn. De invloed is beperkt, maar wordt
wel over een langere periode uitgespreid.
Ook de toekomstwaarde van een gebied wordt beïnvloed in het geval er sprake
is van meerdere voorbeeldwinningen. In het geconcentreerde scenario neemt
de (ruimtelijke) aanpasbaarheid voor toekomstige ontwikkelingen in een
specifiek gebied sterk af. In een intensief gebruikt gebied is de kans groter dat
hier een kritische grens wordt bereikt. In het verspreide scenario geldt dit voor
een groter gebied, waardoor er meer uitwijk mogelijkheden zijn deze
aanpassingen in andere delen van het deelgebied te doen.

9.7.3

Productievarianten
Voor de productievarianten waarbij meerdere voorbeeldwinningen nodig zijn,
zullen de effecten op landschap groter zijn, vanwege de grote toename in
ruimtebeslag ten opzichte van de voorbeeldwinning in het planMER. Dit is voor
de beide productievarianten weergegeven in Figuur 33. Hierbij wordt
uitgegaan van een ruimtebeslag van 1,5 ha voor de gasbehandelingsinstallatie
en 1,5 ha voor een productielocatie.

Figuur 33

Ruimtegebruik in productievarianten (hectare)

De voorbeeldwinning zoals deze beschreven staat in het planMER heeft
betrekking op 13 productielocaties en 1 gasbehandelingsinstallatie die samen
een oppervlak van 21 hectare (0,21 km2) beslaan. Deze 21 hectares liggen als
‘postzegels’ verspreid over het gehele voorbeeldwinningsgebied van 169 km 2,
een gebied dat iets kleiner is dan de gemeente Amsterdam.

83

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

De productievarianten van deze verkenning hebben betrekking op meerdere
voorbeeldwinningen. Figuur 33 laat zien dat het ruimtebeslag in de 500-variant
piekt bijna 280 hectare in 2040 (ongeveer 400 voetbalvelden). In de
200-variant bedraagt het ruimtebeslag in 2040 bijna 100 hectare (ongeveer
130 voetbalvelden). Belangrijk om hierbij te realiseren is dat deze hectaren
ruimtebeslag verspreid zijn over een 14-18 keer groter gebied dan bij een
enkele voorbeeldwinning. Dit komt neer op circa 2.400 km2 voor 200-variant,
een oppervlak ongeveer zo groot als Luxemburg. Voor de 500-variant bedraagt
het ruimtebeslag circa 3.000 km2.
Voor de beïnvloeding van de belevingswaarde, gebruikswaarde en toekomstwaarde zijn dezelfde effecten te verwachten als beschreven bij cumulatie in
tijd en in ruimte. Deze effecten zullen echter wel op een groter gebied van
toepassing zijn en zal dus op meer locaties effecten veroorzaken.
Voor Nederland als geheel zal dit dus een grotere impact hebben, maar voor
de specifieke locaties blijft de milieubeoordeling vergelijkbaar met de
voorbeeldwinning.

9.8
9.8.1

Effecten op archeologie
Voorbeeldwinning
In Nederland bevinden zich verspreid over het land verschillende
archeologische waarden in de grond. Voor de bepaling van de aanwezigheid
van deze archeologische waarden zijn er percentages berekend van bekende
archeologische waarden in de grond en zijn er ook percentages berekend van
de verwachte waarden. Archeologische waarden in de grond kunnen mogelijk
aangetast worden als gevolg van schaliegaswinning. Dit is echter enkel op
locatie specifiek niveau te bepalen en vraagt om locatiespecifiek onderzoek
volgens de Archeologische MonumentenZorg cyclus (AMZ). Dit bestaat uit
bureauonderzoeken en eventueel veldwerk van booronderzoek tot opgraving.
Over het algemeen is de verwachting dat er veel archeologisch gevoelige
gebieden zullen zijn. Met andere woorden, er zijn in Nederland veel gebieden
waar schaliegaswinning plaats zou kunnen vinden waarbij archeologische
waarden worden aangetast. Door middel van goede inpassing kunnen deze
effecten verkleind of zelfs vermeden worden.

9.8.2

Cumulatie
In geval van archeologie is cumulatie in ruimte relevant. In het geval van
meerdere voorbeeldwinningen zal de kans op effecten op archeologie
toenemen. Vanwege het grotere ruimtebeslag wordt de mogelijkheid tot
inpassing verkleind en daarmee neemt de kans op aantasting van
archeologische waarden toe. Voor bedreiging van bekende en verwachte
archeologische waarden maakt het niet uit of de winningen gespreid of
geconcentreerd plaatsvinden.
Cumulatie in tijd is niet relevant voor het thema archeologie. De uitvoering
van een boring veroorzaakt bodemverstoring op het moment van de boring,
wat een bedreiging kan vormen voor de in de bodem aanwezige archeologische
waarden. De duur van deze boring heeft geen invloed op de kans op deze
bedreiging, aangezien de archeologische waarden dus al op het eerste moment
wel of niet aangetast worden.

84

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

9.8.3

Productievarianten
Bij de productievarianten waarbij meerdere voorbeeldwinningen nodig zijn zal
het ruimtebeslag, zoals in de vorige paragraaf weergegeven, nog sterker
toenemen dan bij cumulatie van twee voorbeeldwinningen. Het effect op
aantasting van archeologische waarden stijgt mee met het aantal
voorbeeldwinningen en het zal voor beide productievarianten kritisch zijn om
locaties zonder archeologische waarden te vinden. De kans op aantasting van
archeologische waarden zal voor beide productievarianten groot zijn.

9.9

Overzicht
In bovenstaande paragrafen is voor verschillende milieuaspecten de
effectbeoordeling samengevat. Een uitgebreide beschrijving van de
milieueffecten is te vinden in het planMER. In Tabel 11 presenteren we de
effecten per variant.

Tabel 11

Overzicht effecten van de drie varianten 2020-2050

Effect

0-variant

200-variant

500-variant

Ruimtebeslag van alleen productielocaties
(netto)

0

100 hectare
(1/20 x Tweede
Maasvlakte)

300 hectare
(0,15 x Tweede Maasvlakte)

Ruimtebeslag inclusief tussen
productielocaties gelegen gebied (bruto)

0

236.600 hectare
(gebied ter grootte
Luxemburg)

304.200 hectare
(iets groter dan Luxemburg)

Waterbehoefte, jaarlijks

0

0,4 mln. m3
(2300 huishoudens)

1,2 mln. m3
(7000 huishoudens)

Verwachte aantal falende putten,
cumulatief**

0

72

92

Broeikasgasemissies hele keten
(indien ingezet bij opwekking elektriciteit)
t.o.v. LNG

0

Kleine beperking

Kleine beperking

Broeikasgasemissies hele keten
t.o.v. groen gas

0

Toename

Toename

** Dit betekent niet dat er in alle gevallen een calamiteit is of dat er een verontreiniging optreedt.

85

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

86

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

10 Effecten op woningwaarde,
toerisme en landbouw

10.1

Inleiding
In dit hoofdstuk bespreken we de effecten op woningwaarde, toerisme en
landbouw. Hierbij hebben we ons vooral gericht op bestaande literatuur en
gekeken in hoeverre een vertaling naar de Nederlandse situatie mogelijk is.
In Paragraaf 10.2, 10.3 en 10.4 bespreken we achtereenvolgens de impact op
woningwaarde, toerisme en overige sectoren. Paragraaf 10.5 presenteert de
conclusies.

Vergelijking
Omdat in Nederland nog geen schaliegaswinning plaatsvindt, is er geen
empirische literatuur over schaliegaswinning en de effecten op woningwaarde,
toerisme en andere sectoren beschikbaar. Amerikaanse literatuur geeft inzicht
in de verschillende effecten (o.a. geluidsoverlast en veranderingen in het
landschap) die impact kunnen hebben op woningwaarde, toerisme en overige
sectoren. Toch is de Amerikaanse situatie wezenlijk anders dan de
Nederlandse, onder meer vanwege andere rechten van de grondeigenaar en
andere – minder strenge - milieueisen. Veel risico’s die zich in de VS voordoen
zijn in de Nederlandse wetgeving verankerd. Hierdoor gaat één-op-één
vertaling van de Amerikaanse naar Nederlandse situatie niet op.
Ook conventionele gaswinning in Nederland is niet goed te vergelijken met
schaliegaswinning. De risico’s op bodemdaling en trillingen zijn groter bij
conventionele gaswinning, daarentegen zijn de overlast tijdens de aanlegfase
en de aantasting van het landschap minder groot dan bij schaliegaswinning.
Gasopslag, zoals gepland bij Bergermeer, kent ook risico’s rond lekkage en
falende putintegriteit. Hiernaast bestaat een risico op het ontsnappen van gas
en kan de omgeving visuele en geluidshinder ondervinden. Van de effecten van
gasopslag op de omgeving in Nederland zijn echter geen studies bekend.
De effecten van windmolens zijn van een andere orde en hangen vooral samen
met geluidshinder gedurende de gehele exploitatiefase, slagschaduw en
visuele hinder door de grote hoogte van de molens (meer dan 100 meter
tiphoogte tegenover 40 meter van een boortoren) gedurende de gehele
exploitatiefase.
Conventionele gaswinning, gasopslag en windmolens zijn alternatieve
ontwikkelingen waarmee schaliegas vergeleken kan worden. Ook al zijn er
markante verschillen, toch lijkt schaliegas in de VS qua winningsproces het
meest op een situatie in Nederland en zal deze literatuur worden
geanalyseerd. Hierbij zullen belangrijke verschillen met Nederland worden
aangegeven.

87

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

10.2

Impact op woningwaarde
Effecten van invloed op woningwaarde
Schaliegaswinning kan op verschillende manieren invloed hebben op de waarde
van omliggende woningen. Negatieve effecten die optreden in de nabijheid
van schaliegaswinning en worden genoemd in de (vooral Amerikaanse)
literatuur zijn onder andere (Muehlenbachs et al., 2013a):
 geluidsoverlast;
 lichtvervuiling;
 luchtvervuiling;
 verandering van het uitzicht/aantasting van het landschap;
 overlast door vrachtwagenverkeer (files, schade aan wegen,
geluidsoverlast, verkeersveiligheid);
 (vermeende) vervuiling van het grondwater;
 risico’s van mogelijke verwerking van afvalwater.
Deze factoren kunnen bijdragen aan het zogenaamde stigmaeffect. Bij stigma
wordt de identiteit of het imago van het woongebied aangetast. Dit kan
negatieve consequenties voor de woningwaarde hebben.
In de literatuur over schaliegaswinning en woningwaarde worden ook positieve
effecten genoemd. Schaliegaswinning zou huizenprijzen kunnen beïnvloeden
door een bijdrage aan lokale economieën met een toename van werkgelegenheid, bevolking en economische activiteiten tot gevolg. Ook kunnen
huizenprijzen stijgen als inwoners in de nabijheid vergoedingen ontvangen
voor de schaliegaswinning (bijvoorbeeld in de vorm van leasecontracten of
royalty’s). Dit houdt rechtstreeks verband met de situatie in de VS waarin de
landeigenaar profiteert van schaliegaswinning. In Europa is de Staat eigenaar
van de ondergrond.

Kwantitatieve inschattingen
Tot nu toe is alleen een beperkt aantal studies uit de VS beschikbaar die
recent het effect van schaliegaswinning op woningwaarde kwantitatief hebben
bepaald. De effecten van schaliegaswinning op de waarde van vastgoed
variëren per studie. Het gaat om hedonische studies waarbij uit een
historische reeks van woningtransacties een effect van schaliegaswinning op de
transactieprijzen is onderzocht. Gopalakrishnan en Klaiber (2013) hebben het
effect onderzocht op woningen in Pennsylvania in de periode 2008 tot 2010.
Zij vinden een gemiddelde daling van de woningwaarde met 0,8% als een
productielocatie zich binnen 1,6 km van de woning bevindt. De impacts zijn
groter voor woningen die niet zijn aangesloten op het publieke drinkwaternet
en woningen rondom landbouwgronden (waarschijnlijk omdat deze gronden
potentiele kandidaten zijn voor productielocaties).
Farren et al. (2013) hebben een analyse uitgevoerd waarin de relatie is
onderzocht tussen woningwaarde en het aantal putten dat is geboord in de
periode 2007 tot 2011. De onderzoekers vinden tegenstrijdige effecten die niet
significant zijn.
Muehlenbachs et al. (2013a)21 hebben een onderscheid gemaakt tussen
woningen die met pijpleidingen op het publieke net zijn aangesloten en
woningen met een rechtstreekse drinkwaterput in het gebied. Voor de studie
is een dataset gebruikt van zo’n 800.000 transacties in Pennsylvania en New
York in de periode 1995 tot 2012. Voor woningen aangesloten op het publieke
net vinden de auteurs binnen een straal van 1 kilometer geen effect op de
21

88

Juni 2015
Vertrouwelijk

Deze studie is een uitbreiding op een eerdere studie. Muehlenbachs et al. (2013b).

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

woningwaarde. Dit suggereert dat de negatieve effecten (zoals geluidsoverlast, uitzicht, luchtkwaliteit) gecompenseerd worden door vergoedingen
(royalties, lease-inkomsten) die omwonenden krijgen. Voor woningen in een
straal van respectievelijk 1,5 tot 2 kilometer stijgt de waarde met 3 tot 6%,
wat inhoudt dat de positieve effecten van de vergoedingen (die men ook nog
binnen deze straal ontvangt) groter zouden zijn dan de negatieve effecten van
schaliegaswinning op grotere afstand. De studie suggereert daarmee dat er in
de VS zonder compensatie of winstdeling negatieve effecten optreden op
woningwaardes in de directe omgeving.
Volgens Kinnaman (2011) is het in een goed functionerende woningmarkt
aannemelijk dat de vergoedingen gelijk zijn aan de hinder die omwonenden
ontvangen. In de VS mogen winningsmaatschappijen alleen activiteiten
ontplooien met toestemming van de private eigenaar. Deze zal alleen
toestemming verlenen als de hinder voldoende wordt gecompenseerd. In een
goed functionerende markt waarbij er voldoende grondeigenaren zijn waar
winningsmaatschappijen mee kunnen onderhandelen met juiste informatie
(over te verwachten effecten en risico’s) zal het compensatiebedrag gelijk zijn
aan de waardering van de ondervonden hinder. Als er weinig grondeigenaren
zijn, is de vergoeding mogelijk groter door de sterkere onderhandelingspositie
van de grondeigenaren.
Muehlenbachs (2013a) laat verder zien dat woningen die niet zijn aangesloten
op het publieke drinkwaternet hun woningwaarde wel sterk zien dalen.
Binnen een straal van 1 kilometer daalt deze met 22%. De inschatting van het
risico op vervuiling van de eigen drinkwatervoorziening speelt hierbij een
belangrijke rol. Dit betekent dat, los van de discussie of er sprake is van
feitelijke grondwatervervuiling, kopers grondwatervervuiling sowieso als een
potentieel risico beschouwen bij de aankoop van een woning.
Op regionaal niveau (tot 20 km) vinden de auteurs daarentegen een positief
effect van schaliegaswinning op woningwaarde. Dit wordt verklaard door de
positieve effecten die de werkgelegenheid, extra activiteiten en vergoedingen
aan de lokale economie geven. Dit effect is echter tijdelijk en verdwijnt na
één jaar.

Betekenis Nederland
Wanneer we beide situaties (met en zonder eigen drinkwatervoorziening)
vergelijken met de Nederlandse situatie dan is vergelijking met de situatie
met aansluiting op het drinkwaternet op zijn plaats. In Nederland zijn in
principe alle huishoudens op het drinkwaternet aangesloten. Hoewel het
lastig is om deze studies te vertalen naar Nederland lijkt een negatief
woningwaarde-effect tot enkele procentpunten op afstanden tot één kilometer
op voorhand niet kan worden uitgesloten. Ook onduidelijk is of deze effecten
ontstaan door de perceptie van vastgoedeigenaren of er meer sprake is van
een stigma-effect dankzij imagoschade door perceptie van risico’s. Daarmee
kunnen strengere handhaving van milieuregelgeving en de verplichting hier tot
het verwerken van flowbackwater tot andere conclusies voor Nederland
leiden. Nader onderzoek zal nodig zijn om deze effecten goed in beeld te
brengen.

10.3

Impact op toerisme
Ook de toeristische sector kan vooral via de ruimtelijke en milieu-impact
beïnvloed worden. In de literatuur worden verschillende negatieve impacts
genoemd (Rumbach, 2011, Barth, 2013; Austin et al., 2011, Small et al., 2014).
Schaliegaswinning zou aan een landelijk gebied een industrieel karakter

89

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

kunnen geven dat het imago aantast. Het industriële karakter en de verspreide
productielocaties in een groter gebied gaan gepaard met geluidsoverlast, lichten luchtvervuiling, (vermeende) aantasting van het grond- en oppervlaktewater, visuele impacts en ecologische schade.22 Het vrachtverkeer kan
daarnaast zorgen voor files, schade aan wegen, gevaarlijke verkeerssituaties,
geluidsoverlast en luchtvervuiling. Met name files op wegen richting
faciliteiten zoals winkelcentra, restaurants en hotels zouden een negatieve
impact kunnen hebben. Hierdoor verslechtert de bereikbaarheid voor
toeristen. De (vermeende) schade aan grond- en oppervlaktewater kan
specifiek een negatieve invloed hebben op waterrecreatie en visserij. Ook de
manier waarop productielocaties worden hersteld na afloop van schaliegaswinning is van belang.23 Austin et al.(2011) geven aan dat ecologische schade
als gevolg van niet-goed herstelde sites en toegangswegen de toeristische
industrie permanent negatief kan beïnvloeden.
De imagoschade en impacts worden groter als er op meerdere productielocaties tegelijkertijd schaliegas gewonnen zou worden. Volgens Rumbach
(2011) heeft een individuele boortoren en boorput waarschijnlijk een beperkte
impact op de toeristische sector. Meerdere productielocaties zouden echter
wel leiden tot een industrialisering van het gebied met meer inzet van
boortorens, (mogelijke) waterbehandelingsinstallaties, compressorstations,
pijpleidingen, aanleg van toegangswegen, opslag van zwaar materieel,
vrachtwagenverkeer, etc.
Volgens de literatuur kunnen op korte termijn ook positieve effecten optreden
door een extra vraag naar werknemers in de regio (Rumbach, 2011; Bezzina,
2013). Omdat de activiteiten van schaliegaswinning tijdelijk zijn, kunnen
relatief veel werknemers op zoek zijn naar korte termijn accommodaties en
extra omzet voor de horeca genereren. Zo hebben verschillende hotels rondom
de Marcellus Schalie in de VS speciale webpagina’s voor werknemers die
betrokken zijn bij de winning van schaliegas (Irani et al., 2014).

Kwantitatieve inschattingen
Hoewel er verschillende studies zijn uitgevoerd die mogelijke effecten van
schaliegaswinning op de toeristische sector kwalitatief hebben beschreven,
zijn geen studies bekend die het effect kwantitatief hebben onderzocht.
Kay (2011) geeft aan dat het moeilijk is om effecten van schaliegaswinning op
immateriële aspecten zoals imago en kwaliteit van het landschap kwantitatief
weer te geven. Small et al.(2014) geven aan dat onderzoekers pas recentelijk
zijn begonnen met het analyseren van socio-economische effecten van
schaliegaswinning en meer onderzoek nodig is naar onder andere de effecten
op toerisme en de gevolgen voor imagoschade. Irani et al.(2014) hebben de
potentiele economische effecten van schaliegas in Maryland onderzocht, maar
het bleek volgens de auteurs niet mogelijk om effecten op de toeristische
sector in de studie te kwantificeren.

90

Juni 2015
Vertrouwelijk

22

De mate van visuele impacts is afhankelijk van de afstand van de productielocaties tot
plaatsen waar veel toeristen komen zoals uitzichtpunten, wegen, wandelpaden en de
activiteiten die productiemaatschappijen ondernemen om productielocaties te camoufleren
en te herstellen na afloop van de activiteiten.

23

Het gaat hierbij onder andere om het herstellen van de bodemlaag. De bodem is verdicht
vanwege langdurige belastingdoor het gebruik als productielocatie.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

10.4

Impact op overige sectoren
Schaliegaswinning kan ook een negatieve impact hebben op overige sectoren
zoals (biologische) landbouw, bierbrouwers, drinkwaterbedrijven, etc.
Ook hier speelt imagoschade en mogelijke aantasting van het grond- en
oppervlaktewater een belangrijke rol (Barth, 2013). Daarnaast zouden
problemen door waterkwantiteit impact kunnen hebben. Los van de feitelijke
risico’s, zou de perceptie en imagoschade alleen al een negatieve invloed
kunnen hebben op bedrijven in het gebied. Een analogie kan worden getrokken
met de waardedaling van woningen die rechtstreeks afhankelijk zijn van
drinkwater (zie Paragraaf 10.3). Net zoals de impacts op de toeristische sector
zijn bij ons tot nu toe geen studies bekend die de (mogelijke) impacts
kwantitatief hebben onderzocht voor overige sectoren op basis van eerder
gerealiseerde projecten. Door het ontbreken van ex post evaluaties, is het
binnen het kader van deze studie niet mogelijk om de mogelijk nadelige
impacts te kwantificeren. Nader onderzoek is noodzakelijk om de omvang van
het effect voor Nederland te bepalen.
Naast de risico’s op grondwateraantasting en imagoschade, zal er sprake zijn
van ruimtebeslag. De gebieden waar schaliegaswinning zal plaatsvinden, zullen
niet meer aangewend kunnen voor hun oorspronkelijke functie. De gevolgen
hiervan, zoals gederfde landbouwopbrengsten, zijn maatschappelijke schade.
Omdat eigenaren echter gecompenseerd worden voor deze schade bij de
aankoop van de grond, is deze impact echter al geïnternaliseerd in de markt.
De marktprijzen van landbouwgrond in Nederland varieerden in het derde
kwartaal van 2014 van zo’n € 38.000 per hectare in Zuid-Limburg tot € 75.000
in de IJsselmeerpolder (ASR, 2014). Bij de afweging van de maatschappelijke
effecten zijn gederfde opbrengsten door direct ruimtebeslag daarom van
minder groot belang dan eventuele externe effecten die niet geprijsd zijn.

10.5

Conclusie
In dit hoofdstuk zijn de impacts bepaald op vastgoed, de toeristische sector en
overige sectoren die negatieve impacts van schaliegaswinning kunnen ondervinden. We hebben ons hierbij gericht op bestaande literatuur. De literatuur
laat zien dat alleen de impacts op woningwaarde kwantitatief en ex post zijn
onderzocht. Voor de overige sectoren is in eerdere literatuur vooral kwalitatief
weergegeven wat de mogelijke impacts zijn. Daarbij gaat het om Amerikaanse
studies die mogelijk niet representatief zijn voor Nederland. Dat maakt
vergelijking zeer lastig, onder meer omdat milieueisen aan vergunningen
strenger zijn. Andere ontwikkelingen dan schaliegas, zoals windmolens en
conventioneel gas, leveren echter ook geen goede vergelijking. Nader onderzoek is nodig om een goede inschatting voor Nederland te kunnen maken.

Conclusie woningwaarde
Schaliegaswinning kan woningwaarde zowel positief als negatief beïnvloeden.
De literatuur laat verschillende resultaten zien. Hoewel het aantal studies
relatief beperkt is, lijkt het erop dat de woningwaarde in de nabijheid van
productielocaties negatief beïnvloed wordt door schaliegaswinning.
Deze impact is echter afhankelijk van de mate van compensatie en kan bij
voldoende vergoeding omslaan in een positief effect. In een grotere
geografische regio lijkt het effect beperkt of mogelijk zelfs positief.
Naar verwachting de belangrijkste invloed op de woningwaarde gaat uit van
het eventuele effect van grondwatervervuiling en stigma-effecten. Hierbij
speelt ook de perceptie een belangrijke rol, los van feitelijke risico’s kan een
gebiedsstigma leiden tot negatieve effecten op woningwaarde. Alle studies die

91

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

gereviewed zijn betreffen Amerikaanse studies. Dat maakt vergelijking zeer
lastig, omdat milieueisen aan vergunningen strenger zijn. Ook delen
grondeigenaren in de VS mee in de opbrengsten van de schaliegaswinning.
Nader onderzoek is nodig om een goede inschatting voor Nederland te kunnen
maken.

Conclusie toerisme
Ook hier geldt dat schaliegaswinning in de VS niet als representatief mag
worden gezien voor een Nederlandse situatie. Enerzijds gelden andere eisen
aan inpassing van boorlocaties in het landschap, waardoor uitwassen van het
grootschalig omploegen van landschappen ten behoeve van schaliegaswinning
ondenkbaar is. Anderzijds dient onderkend te worden dat schaalomvang van de
voorbeeldwinning in combinatie de grote bevolkingsdruk in Nederland het
zeker niet uitgesloten is dat er effecten op toerisme kunnen optreden.
Deze effecten zullen zeer afhankelijk zijn van lokale omstandigheden en
zullen ook op dit niveau onderzocht moeten worden.

Conclusie impact overige sectoren
Ook andere sectoren kunnen negatieve effecten ondervinden. Ook hier speelt
imagoschade en (vermeende) aantasting van het grond- en oppervlaktewater
een belangrijke rol. Ook voor deze sectoren geldt dat nader onderzoek
noodzakelijk is om een goede inschatting voor Nederland te kunnen maken.

Effect van schaliegaswinning
Uit de hoofdstudie is gebleken dat geen groot effect te verwachten is op de
gasprijs als schaliegas gewonnen zal worden. Ook bij oliewinning is geen groot
effect te verwachten. Hierdoor zullen de energieprijzen in de Nederlandse
chemische industrie niet zo sterk dalen als in de Verenigde Staten. Het valt
daarom niet te verwachten dat de concurrentiepositie via de energieprijzen
sterk verbeterd kan worden.
De concurrentiepositie kan ook worden verbeterd via het aanbod van goedkope
grondstoffen zoals ethaan. Bij significante hoeveelheden ethaan (en andere
liquids) kunnen investeringen in ethaankrakers of het geschikt maken van
naftakrakers interessant zijn. Het is echter niet bekend hoeveel ethaan er
mogelijk in Nederlands schaliegas zit. Om tot een investering over te gaan is
het wel van belang dat er over een lange periode voldoende aanbod van
ethaan is. Bij een gering aanbod kan het ethaan worden bijgemengd in
naftakrakers. Een gemiddelde ethaankraker kan jaarlijks zo’n 350.000 tot
1,5 miljoen ton ethaan per jaar verwerken en kost enkele miljarden euro’s.

92

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

11 Overzicht van effecten
11.1

Inleiding
In dit hoofdstuk wordt een overzicht gepresenteerd van de effecten van het
winnen van schaliegas vanuit zowel nationaal als regionaal perspectief.
De verkenning is gebaseerd op de informatie die op dit moment beschikbaar is
over de schaliegasvoorkomens. Zie Paragraaf 11.4 voor onzekerheden en
kennisleemten. Het is op dit moment onzeker of het winnen van schaliegas in
Nederland commercieel rendabel kan worden vormgegeven. Dat zal in sterke
mate afhangen van het antwoord op de vraag of er voldoende schaliegas
winbaar is en tegen een aantrekkelijke prijs kan worden verkocht, om de
kosten van boringen, fracken en infrastructuur te kunnen terugverdienen.
De literatuuranalyse geeft aan dat het onzeker is of schaliegas economisch
winbaar is in 2020. Mijnbouwbedrijven zijn bereid proefboringen naar
schaliegas in Nederland uit te voeren. Deze interesse geeft aan dat zij wel een
mogelijke business case verwachten en onderstreept de onzekerheid van de
schattingen.
Het winbare potentieel van schaliegas in Nederland bedraagt volgens TNO 200
tot 500 mrd. m3 gas. Deze verkenning van effecten gaat ervan uit dat deze
gasvolumes economisch winbaar zijn. Naast de mogelijke betekenis van
schaliegas voor de energievoorziening (warmte, elektriciteit), kunnen gas en
olie mogelijk ook ingezet worden als grondstof voor de chemie. Vanwege de
grote onzekerheid over de samenstelling van het winningsproduct hebben we
deze effecten niet in de hoofdanalyse meegenomen, maar apart beschouwd.
Tabel 12 geeft een samenvatting van de uitgangspunten van de drie
productievarianten:
 geen schaliegaswinning (0-variant);
 gematigd investeringsklimaat (200-variant);
 gunstig investeringsklimaat (500-variant).

Tabel 12

Samenvatting uitgangspunten productievarianten
0
Variant

200
Variant

500
Variant

Totale winning (cumulatief, miljard m3)

0

200

500

Jaarlijkse productie in 2030 (miljard m3)

0

2,9

17,5

Jaarlijkse productie in piekjaren (miljard m3)

0

3,3

20,1

Productiehoeveelheid put (miljard m3)

0

0,11

0,22

Aantal boortorens

0

4

12

Einde productie (jaar)

-

2094

2060

Technisch

Economisch
Kosten (break-even) winning
Gasprijzen

> 20 cent/m3

17 cent/m3

12 cent/m3

3

3

25 cent/m3

< 20 cent/m

25 cent/m

Aantal (zichtbare) productielocaties in 2030

0

31

92

Aantal (zichtbare) productielocaties in
piekjaren

0

57

171

Ruimtelijk

93

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

11.2

Overzicht effecten
Hieronder beschrijven we de effecten van deze productievarianten.

94

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Tabel 13

Overzicht effecten van de drie varianten 2020-2050

Effect

Schaal

0-variant

200-variant

500-variant

Effect energieprijzen

Nationaal

Geen

Geen

Vermoedelijk geen, mogelijk zeer beperkt

Inkomsten Staat, jaarlijks
(niet verdisconteerd)

Nationaal

Geen

170 mln. euro

1,5 mld. euro

5 mld. euro

46 mld. euro

Geen aanwijzingen voor vertraging of
versnelling

Idem
mogelijk beperkte verdringing groen gas 2040-2050.

Na 2050 steeds meer moeite om
(schalie)gas te verkopen door
afnemende vraag

Na 2050 steeds meer moeite om (schalie)gas te verkopen door
afnemende vraag. Marktverzadiging treedt snel op.

Inkomsten Staat, cumulatief
(niet verdisconteerd)
Transitie naar een klimaatneutrale
energievoorziening
Voor 2050

Nationaal

Geen

Na 2050

Nationaal

Voorzieningszekerheid
Extra jaren netto zelfvoorzienend

Nationaal

Geen

1 – 5 jaar

Minimaal 9 jaar

Directe en indirecte werkgelegenheid aanleg en
exploitatie per jaar

Nationaal
en
regionaal

Geen

1.200 FTE

4.300 fte

Ruimtebeslag van alleen productielocaties (netto)

Regionaal

Geen

100 hectare
(0,05 x Tweede Maasvlakte)

300 hectare
(0,15 x Tweede Maasvlakte)

Ruimtebeslag inclusief tussen productielocaties
gelegen gebied (bruto)

Regionaal

Geen

236.600 hectare
(gebied ter grootte Luxemburg)

304.200 hectare
(iets groter dan Luxemburg)

Totale waterbehoefte, jaarlijks

Regionaal

Geen

0,4 mln. m3
(2.300 huishoudens)

1,2 mln. m3
(7000 huishoudens)

Verwachte aantal falende putten, cumulatief**

Regionaal

Geen

72

92

Broeikasgasemissies hele keten
(indien ingezet bij opwekking elektriciteit)
t.o.v. LNG (tot 2040)

Mondiaal

Geen

Kleine afname

Kleine afname

Toename, tenzij i.c.m. CCS

Toename, tenzij i.c.m. CCS

Onzeker, mogelijk negatief

Onzeker, kans aanzienlijk op negatieve effecten voor deze
sectoren

Broeikasgasemissies hele keten
t.o.v. groen gas (na 2040, afhankelijk van scenario)
Woningwaarde, toerisme, overige sectoren

Regionaal

Geen

** Dit betekent niet dat er in alle gevallen een calamiteit is of dat er een verontreiniging optreedt.

95

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Effecten nationaal
De belangrijkste nationale effecten betreffen de effecten op staatsinkomsten,
voorzieningszekerheid en werkgelegenheidseffecten van investeringen in de
nationale gassector en infrastructuur. De uitstoot van broeikasgassen van
schaliegas (over de hele keten) is iets gunstiger dan emissies van import van
LNG. Inzet van schaliegas uit Nederland zal in de periode 2020-2030
vermoedelijk ten koste gaan van import van LNG (marginale aanbieder).
Gezien de beperkte verschillen tussen LNG en schaliegas, betreft het geen
grote verbetering. De gevolgen voor de mondiale emissies op termijn na 2030
hangen sterk af van het energiescenario. In de periode 2040-2050 kan
verdringing van groen gas plaatsvinden met een toename van broeikasgassen
tot gevolg. In combinatie met CCS is dit niet het geval. Op de lange termijn
zullen de 200- en 500-variant alleen gecombineerd kunnen moeten met CCS
teneinde de 2050-klimaatdoelen te realiseren. De onzekerheden nemen hier
echter sterk toe.

Effecten regionaal
De effecten op de omgeving en de gezondheid betreffen vooral lokale en
regionale milieuaspecten zoals een toename van zware transportbewegingen,
emissies naar lucht en water, ruimtebeslag (productielocaties, infrastructuur
en gasbehandelingsinstallaties), bodemdaling, bodemtrillingen, e.d. Een deel
van de indirecte werkgelegenheidsvraag (60% van indirecte vraag) zal ten
goede komen aan de regionale economie.

11.3

Beschrijving per effect
Effecten op energieprijzen
Extra aanbod van Nederlands gas op de Noordwest-Europese gasmarkt kan een
lagere gasprijs tot gevolg hebben. Als dit nieuwe aanbod leidt tot het uit de
markt drukken van de duurste aanbieder, heeft dit in een competitieve
gasmarkt een drukkend effect op de gasprijs. Gegeven het vooralsnog kleine
aanbodvolume van schaliegas is de verwachting dat de gasmarktprijs niet
significant beïnvloed zal worden door aanbod van schaliegas. Dat geldt zowel
voor de 0-variant en de 200-variant. In de 500-variant zijn geringe effecten
niet helemaal uit te sluiten, maar ook hierin vormt het maximale
aanbodvolume (piekjaar 2030) een beperkt deel van de gasvraag op de
Noordwest-Europese markt (ca. 7%). In combinatie met een beperkt
kostenvoordeel ten opzichte van de marginale producent (LNG-import), ligt
het niet direct voor de hand dat een neerwaarts effect op de gasprijsvorming
ontstaat. De conclusie is tamelijk robuust voor verschillende gevoeligheidsvarianten die zijn beschouwd. Alleen in een Europees scenario met een
opschaling van de het productievolume van tenminste 40 miljard m 3 schaliegas
(inclusief Nederlandse productie), kan een neerwaarts effect op de prijs
ontstaan. Na 2030 zijn prijseffecten sterk afhankelijk van het ontwikkelingspad van de gasvraag in het energiescenario.

Effecten op staatsinkomsten
De huidige mijnbouwwetgeving zorgt er voor dat bij de winning van koolwaterstoffen uit de Nederlandse bodem een groot deel van de opbrengsten naar de
staatskas vloeit. Dat kan bij schaliegaswinning oplopen tot 70% van het
(netto-)resultaat. Indien schaliegaswinning in Nederland daadwerkelijk van de
grond komt, kan dit een bijdrage leveren aan de overheidsfinanciën. Om een
inschatting van de mogelijke staatsinkomsten te kunnen maken, zijn de 200en 500-productievarianten doorgerekend.

96

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

De gemiddelde jaarlijkse opbrengsten voor de staatskas in de periode tot en
met 2050 bedragen ruim € 170 miljoen tot € 1,5 miljard. De totale
cumulatieve opbrengsten tot en met 2050 bedragen ruim € 5 miljard tot
€ 46 miljard (contante waarde € 1,4 mld. - € 14 mld.) bij een constante
gasprijs van € 0,2524. De variatie tussen de schattingen is dus groot en hangt af
van de gewonnen hoeveelheid schaliegas, de kostprijs en de gasprijs.
Dit maakt de onzekerheid over de daadwerkelijke staatskasinkomsten groot.
Afgezet tegen de historische opbrengsten uit het huidige kleineveldenbeleid
(2006-2013) staat de mogelijke bijdrage gelijk aan 4% in de 200-variant en
bijna 40% in de 500-variant. Afgezet tegenover de opbrengsten uit het
Groningen gasveld is deze bijdrage ongeveer 2% respectievelijk 17%.

Transitie klimaatneutrale energievoorziening
Het winnen van schaliegas in Europa zal weinig tot geen effecten hebben op de
gasprijs. De naar verwachting hogere productiekosten zullen schaliegas tot één
van de duurdere bronnen maken, terwijl productie-uitbreiding van schaliegas
in verhouding tot verhandelde marktvolumes op Noordwest-Europese markten
gering is. Het beperkte concurrentievermogen betekent ook dat substitutie
naar andere bronnen (kolen, kernenergie, duurzaam) niet direct voor de hand
ligt, en reboundeffecten (meer gebruik van energie door afname van de prijs)
van goedkoop gas op het gasgebruik in industrie en gebouwde omgeving op
voorhand niet erg realistisch lijken. Schaliegas zal in de eerste plaats leiden
tot verdringing van LNG als importbrandstof.
Het valt niet te verwachten dat schaliegas in Nederland een remmend effect
zal hebben op de transitie naar een klimaatneutrale energievoorziening.
Overigens is een rol van schaliegas als overgangsbrandstof eveneens niet te
onderbouwen. De ontwikkeling van het aandeel van het aandeel hernieuwbaar
in de energiemix hangt daarbij sterker af van klimaatbeleid en CO2-beprijzing.
Deze factoren bepalen uiteindelijk het tempo waarin fossiele brandstoffen uit
de energiemix worden verdrongen. Omdat lagere groothandelsprijzen in de
500-variant niet geheel uit te sluiten zijn (marktverzadiging bij een afnemende
vraag), is ook niet uit te sluiten dat er verdringing van bijvoorbeeld groen gas
kan plaatsvinden. Met name in de periode 2040-2050 kan dit effect manifest
worden.

Doorkijk na 2050
In de 200- en 500-varianten loopt het winnen van schaliegas in Nederland door
tot na 2050. In de 500-variant zal actieve winning plaatsvinden tot 2060.
Door klimaatbeleid zal de vraag naar aardgas afnemen zowel in Nederland en
daarbuiten. Dat levert problemen op voor de afzet/export van gas omdat dan
waarschijnlijk ook andere landen een vergelijkbare transitie inzetten en er
weinig tot geen behoefte is aan schalie/aardgas. De 200-variant (met 4 boortorens) kent een doorlooptijd van actieve productie tot 2090. Ook hier valt
niet uit te sluiten dat de vraag aan Nederlands (schalie)gas sterk zal dalen.

Voorzieningszekerheid
In Nederland wordt gas geproduceerd uit het Groningen-veld en daarnaast uit
meer dan 200 kleine velden. Tot 2025 zal de gasvoorziening van Nederland in
toenemende mate afhankelijk worden van import. Zonder verdere ingrepen zal
Nederland volgens de huidige ramingen en aannames tegen 2025 de omslag
maken van netto-exporteur van gas naar netto-importeur. Daarbij zal het

24

97

Juni 2015
Vertrouwelijk

In de contantewaardeberekenigen is uitgegaan van een discontovoet van 5,5%.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

technisch, economisch en maatschappelijk 25 steeds lastiger worden om het gas
naar boven te krijgen. Het moment van de omslag naar gasimporteur kan iets
eerder of wat later optreden. Dit is afhankelijk van exploratie van kleine
velden, de mate van energiebesparing, omvangrijkere import van gas of juist
exportstop en of Nederland schaliegas gaat winnen. Duidelijk is wel dat het
huidige winningstempo niet lang kan worden volgehouden, indien er geen
nieuwe voorraden worden gevonden die economisch winbaar zijn.
Naar verwachting zal de trend van een dalend winningstempo zich na 2025
voortzetten.
Aan de hand van twee energiescenario’s en twee schaliegasvarianten is het
effect van schaliegas op voorzieningszekerheid bepaald. Tabel 14 geeft het
resultaat.
Tabel 14

Overzicht van effecten op aantal jaren netto-zelfvoorziening*
0-variant

200-variant

500-variant

Hernieuwbaar scenario

Geen

5 jaar

>10 jaar

Schoon fossiel scenario

Geen

1 jaar

>10 jaar

Gevoeligheidsvariant

Geen

1 jaar

9 jaar

* Gemeten als aantal jaren van uitstel van het moment van netto-importeur in betreffende
scenario.

De volgende conclusies kunnen getrokken worden:
 In de 200 en 500-variant wordt het moment dat Nederland netto-importeur
wordt, uitgesteld met 1 tot meer dan 10 jaar. Daarbij moet bedacht
worden dat de aardgasvraag in beide scenario’s snel daalt, waardoor met
name de jaarproductie in de 500-variant relatief sterk bijdraagt.
 In de gevoeligheidsvariant, waarin de aardgasvraag minder snel afneemt,
kan Nederland 1 tot 9 langer netto zelfvoorzienend blijven.
Het precieze aantal jaren zal afhangen van het jaarlijkse investerings- en
productietempo in schaliegas en het tempo waarin de fossiele gasvraag in
Nederland afneemt als gevolg van klimaatbeleid.

Effecten van verminderde afhankelijkheid
Schaliegas zorgt voor een diversificatie van het aanbod waardoor de
afhankelijkheid van bestaande bronnen afneemt. Dat kan gezien worden als
een positieve ‘verzekeringswaarde’ voor het kunnen opvangen van internationale prijsschokken. Schaliegas biedt geen apart risicoprofiel, kostenstructuur of opbrengsten ten opzichte van een conventionele gaswinning.
In een goed werkende gasmarkt is de liquiditeit voldoende om prijsschokken
op te kunnen vangen. Een mogelijk verzekeringswaarde is wel gelegen in een
verminderde afhankelijkheid uit risicovolle producerende landen (Rusland) en
van bestaande gasproducenten door nieuwe toetreders. Van een dergelijk
geopolitiek risico kan sprake zijn als Rusland de toevoer van gas naar de
Europese markt sterk vermindert. De hoogte van de verzekeringswaarde is
echter niet te kwantificeren en zal bovendien sterk gedrukt worden door de
toenemende LNG die op de markt wordt gebracht de komende jaren.

25

98

Juni 2015
Vertrouwelijk

Zie ook maatschappelijke acceptatie rond winnen in Groningen en roep vanuit de provincie
om het productieplafond verder aan te scherpen.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Effecten op werkgelegenheid
Mocht er een business case voor schaliegas in Nederland mogelijk zijn, vloeien
hieruit aanzienlijke investeringen voort die een bijdrage kunnen hebben aan
de (regionale) economie. Deze investeringen bedragen in totaal 31 en
57 miljard euro (contante waarde € 9 mld. en € 31 mld.) over de gehele
periode vanaf 2020 tot het moment dat de laatste productielocatie is verlaten.
Vooral tijdens het opsporen, aanleggen van locaties, boren en fracken zal dit
leiden tot een toename van banen.
In de 500-variant leidt dit tot een arbeidsvraag van gemiddeld 4.300 fte per
jaar in de periode 2021-2050. In de 200-variant is deze inschatting ongeveer
1.200 fte per jaar. In de 200-variant zal een groot deel van de arbeidsvraag na
2050 optreden. Deze werkgelegenheid manifesteert zich niet alleen in de
gaswinningssector, maar ook in aanpalende sectoren zal de arbeidsvraag
toenemen. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om ingenieurs- en adviesbureaus,
transportbedrijven, bouwbedrijven, schoonmaakbedrijven, maar ook lokale
detailhandel en catering profiteren. De regionale economie zal met name van
deze indirecte effecten profiteren. De werkgelegenheid tijdens de
winningsfase en na afloop van de winning is beperkt.
Voor wat betreft de directe werkgelegenheidseffecten van de investeringen in
Nederland zullen vooral deelgebieden waar al expertise in de olie- en
gaswinning aanwezig is, profiteren. Dit betreft met name de Randstad en
Noord-Nederland. In de overige gebieden zullen de weglekeffecten derhalve
veel groter zijn. Dat leidt tot de conclusie dat het voor de economische
bijdrage in beperkte mate uitmaakt waar in Nederland de investeringen in
schaliegasboringen plaatsvinden. Of de extra vraag naar arbeid daadwerkelijk
tot extra werkgelegenheid in Nederland leidt, hangt af van de mate van
verdringing.

Effecten op diepe ondergrond en stabiliteit
De kans op aardbevingen kan beperkt worden door locatiespecifiek seismisch
onderzoek uit te voeren en voldoende afstand te houden tot breuken. Verder
wordt de kans op bodemdaling zeer klein geacht en wordt het risico op
interferentie met andere ondergrondse functies, opslag uitgezonderd, als
gering ingeschat.

Effect op bodem en water
Op het gebied van bodem en water spelen verschillende effecten en risico’s.
In de meeste gebieden wordt bemaling niet noodzakelijk geacht of wordt de
kans op zetting van de bodem als gevolg van deze bemaling klein geacht.
Als er sprake is van grondwateronttrekking, is er over het algemeen geen
sprake van een negatief effect.
Met betrekking tot oppervlaktewater is er geen effect op de grote wateren te
verwachten als gevolg van onttrekking. Het lozen van oppervlaktewater kan
een positief effect hebben op enkele droge gebieden. Wel geldt tijdens de
boor- en frackfase een verhoogd risico op oppervlaktewaterverontreiniging.
De kans op verticale migratie en falende putintegriteit is aanwezig. De kans op
falende putten op basis van huidige data betreft 4%, hetgeen leidt tot 72
(200-variant) en 92 (500-variant) problemen met integriteit van putten in de
gehele periode (cumulatief). Dit is zonder leereffecten. Dit betekent niet dat
er in alle gevallen een calamiteit is of dat er een verontreiniging optreedt.
Er zijn geen data bekend in welke verhouding falende putintegriteit ook
daadwerkelijk leidt tot het vrijkomen van boor- of frackvloeistoffen.

99

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Effecten op woon- en leefmilieu
Het woon- en leefmilieu ondervindt risico’s als gevolg van gevaarlijke stoffen,
uitstoot van stikstofdioxide en fijn stof en licht- en geluidsoverlast. Per effect
verschilt de contour waarbinnen effecten kunnen optreden. Bij inpassing van
de productielocaties zal rekening gehouden moeten worden met deze
contouren. Hiernaast is sprake van een toename van het aantal transportbewegingen. Hiervan wordt een beperkt negatief effect op de doorstroming en
verkeersveiligheid verwacht.

Effecten op klimaat
Koolstofdioxide (CO2) en methaan (CH4) zijn de meest belangrijke
broeikasgassen die vrijkomen bij schaliegaswinning. In Nederland zijn de
verschillen tussen conventioneel gas, Europees schaliegas en LNG qua
CO2-equivalent per kWh elektriciteit beperkt. Indien Nederlands schaliegas de
(import van) LNG-opties uit de aanbodmix verdringt, heeft dit een beperkte
verbetering van de carbon footprint van het Nederlands gasgebruik tot gevolg.
Wanneer het in de plaats komt van conventionele winning in Europa, dan
nemen per saldo de broeikasgassen van energievoorziening toe. In de periode
na 2040 kan er ook verdringing van groen gas plaatsvinden. Zonder CCS leidt
inzet van schaliegas dan tot een toename van broeikasgasemissies.

Effecten op natuur
Aantasting van beschermde gebieden kan veroorzaakt worden door
ruimtebeslag, verstoring, verdroging, versnippering en stikstofdepositie
(verzuring/vermesting). Ruimtebeslag heeft meestal een negatief effect,
aangezien de gevoelige habitat- en natuurtypen in verhouding tot het totale
gebiedsoppervlak groot is, waardoor het vermijden van effecten door middel
van inpassing moeilijker is. Schaliegaswinning heeft een (beperkt) negatief
effect op verdroging. Effecten door stikstofdepositie kunnen leiden tot
(significant) negatieve effecten op gevoelige habitattypen en soorten.
De effectbeoordeling van verstoring en versnippering is afhankelijk locatie
specifieke inpassing, maar is over het algemeen beperkt negatief.

Effecten op ruimtelijke kwaliteit, landschap en cultuurhistorie
Zonder afscherming heeft een productielocatie een verstorend effect op het
landschap. Dit heeft effect op de aantrekkelijkheid van het landschap voor
gebruikers zoals recreanten, die over het algemeen een gaaf en idyllisch
landschap prefereren. Hiernaast kan de aanwezigheid van productielocaties de
mogelijkheden voor aanpasbaarheid van het landschap voor toekomstige
ontwikkeling op de kort en lange termijn beperken door beïnvloeding van
erosie en sedimentatie.

Effecten op archeologie
Er zijn in Nederland veel gebieden waar schaliegaswinning plaats zou kunnen
vinden waarbij archeologische waarden worden aangetast. Door middel van
locatiespecifiek onderzoek, inpassing en eventuele opgraving kunnen deze
effecten verkleind of zelfs vermeden worden.

Effecten vastgoed, toerisme en landbouw
Op basis van bestaande literatuur zijn de impacts van schaliegaswinning op
vastgoed, de toeristische sector en overige sectoren bepaald. Hiervoor is
gebruik gemaakt van literatuur uit de Verenigde Staten, omdat er nog geen
literatuur over Nederland is en een vergelijking met andere activiteiten dan
schaliegaswinning ook niet goed op gaat. De Amerikaanse situatie verschilt van
de Nederlandse, onder meer vanwege minder strenge milieuwetgeving en
regelgeving waarbij bodemopbrengsten niet aan de staat maar aan de

100

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

grondeigenaar toebehoren. Uit de literatuur blijkt dat schaliegaswinning zowel
een positief als negatief effect op woningwaarde kan hebben. Hier speelt
perceptie een belangrijke rol. Vooral als woningen niet op het waternet zijn
aangesloten, is het effect negatief. In Nederland zal dit niet zo zijn. Als de
Amerikaanse naar de Nederlandse situatie wordt vertaald, valt niet uit te
sluiten dat schaliegaswinning een negatief effect heeft op de vastgoedwaarde
in de omgeving.
Ook voor toerisme geldt dat Amerikaanse literatuur niet representatief is,
omdat schaal en regelgeving sterk verschillen. Door de hoge bevolkingsdichtheid in Nederland zijn bij grootschalige schaliegaswinning effecten op
toerisme niet uit te sluiten. Ook bedrijven die sterk afhankelijk zijn van de
kwaliteit van natuurlijke omgeving (waterleidingbedrijven, voedingsindustrie,
landbouw) kunnen negatieve effecten ondervingen door imagoschade en het
risico op aantasting van grond- en oppervlaktewater.
De economische betekenis van natuur beperkt zich niet alleen tot deze
direct verbonden sectoren. Woningen die dicht bij natuur zijn gelegen
zijn meer waard dan andere woningen. Voor deze sectoren geldt dat nader
onderzoek nodig is om een goede inschatting te kunnen maken.

11.4

Onzekerheden en kennisleemten
De onzekerheidsmarge rondom de effecten is groot. Dit geldt zowel voor de
effecten op lokaal, regionaal als op nationaal niveau. De belangrijkste
oorzaken die ten grondslag liggen aan de onzekerheden zijn:

Onzekerheid technisch winbare hoeveelheid
Zoals eerder weergegeven in deze rapportage is de beperkte informatie over
het technisch (en economisch) winbare hoeveelheid één van de belangrijkste
factoren die ten grondslag ligt aan de onzekerheden in de effectinschattingen.
Ervaringen uit het buitenland laten zien dat inschattingen over het technisch
potentieel (en daarmee de ordegrootte van de effecten op nationaal niveau)
sterk kunnen veranderen door proefboringen. In het Verenigd Koninkrijk is de
technisch winbare hoeveelheid gas met een factor 10 omhoog bijgesteld,
terwijl in Polen de voorraden na proefboringen met een factor 6,5 naar
beneden zijn bijgesteld. Deze waarden illustreren de grote onzekerheidsmarge
rondom de effecten in deze studie. De 200 tot 500 miljard m3 is gebaseerd op
de best beschikbare kennis op dit moment, maar moeten in het licht van
buitenlandse ervaringen niet als absolute waarden worden geïnterpreteerd.
Dit betekent dat ook de bandbreedte in de effecten in deze studie mogelijk
veel groter is dan hier gepresenteerd.

Onzekerheid economische rentabiliteit
Een tweede belangrijke onzekerheid, die deels samenhangt met het feit dat er
nog geen proefboringen hebben plaatsgevonden, is de onzekerheid over de
economische rentabiliteit van schaliegaswinning. Omdat het economische
potentieel onbekend is, hebben we in deze studie aangenomen dat het
technische potentieel van 200 tot 500 miljard m 3 economisch winbaar is.
Voordat proefboringen hebben plaatsgevonden, kan echter niet worden
vastgesteld of schaliegaswinning in Nederland überhaupt rendabel is.
De economische rentabiliteit hangt daarbij niet alleen samen met de
aanwezige voorraad schaliegas in de Nederlandse ondergrond, maar ook met
ontwikkelingen in de kostprijs, locatie specifieke omstandigheden en
(markt)ontwikkelingen waarbij de hoogte van de gasprijs een belangrijke is.
Ontwikkelingen in de gasprijs zijn onzeker en afhankelijk van verschillende

101

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

factoren zoals ontwikkeling van de gasvraag (in combinatie met de transitie
naar een duurzame energievoorziening) en ontwikkeling van het aanbod
(geopolitieke ontwikkelingen, strategisch gedrag producenten, ontwikkelingen
LNG-markt). In Hoofdstuk 4 zijn verschillende marktontwikkelingen geschetst
die van invloed zijn op de gasprijs en daarmee de economische rentabiliteit
van schaliegasproductie. Daarbij is ook de kostprijs van schaliegasproductie
onzeker en afhankelijk van technologische innovaties en marktontwikkelingen
zoals de mate waarin schaliegas op Europese schaal geproduceerd gaat
worden.

Onzekerheden bepaling regionale effecten
Ook voor de beoordeling van de regionale effecten geldt dat er leemten in
kennis zijn. Op het abstractieniveau waarop het planMER is uitgevoerd
ontbreekt namelijk informatie of zijn gegevens nog niet volledig in kaart
gebracht. Dit geldt onder andere voor de aanwezigheid van breuken,
onduidelijkheden over strategische drinkwatervoorraden en nationale reserves
en eigenschappen van de schalielagen zelf. Veel informatie afkomstig van
schaliegaswinningen in de VS zijn daarbij niet direct te vertalen naar de
Nederlandse situatie. Daarom is in veel gevallen een grove effectinschatting
gemaakt op basis van verwachtingen en aannames die locatie specifiek kunnen
afwijken. Locatiespecifiek onderzoek is noodzakelijk om meer zekerheid te
kunnen geven over de effecten als gevolg van schaliegaswinning.

Onzekerheid samenstelling koolwaterstoffen
Ten slotte is er een belangrijke onzekerheid over de samenstelling van
koolwaterstoffen. Bij de beoordeling van de effecten in deze studie is er
vanuit gegaan dat uitsluitend schaliegas gewonnen wordt. Het is echter ook
mogelijk dat er ook schalieolie of nat gas gewonnen wordt. De hoeveelheden
te winnen olie zijn nog onzekerder dan de hoeveelheden gas, omdat hier nog
veel minder onderzoek naar gedaan is. Als er olie in winbare hoeveelheden in
Nederlandse schalielagen voorkomt, wordt verwacht dat dit in de
Posidonialaag nabij Rotterdam zit.
Daarbij verwachten we dat het aantreffen van olie in een schalieboring vooral
de rentabiliteit van een winning kan veranderen. Als er zowel olie als gas
gewonnen wordt, verhoogt dit de investeringskosten. Bij een hoge olieprijs kan
het desalniettemin aantrekkelijk zijn om de olie op te sporen en te winnen.
Aangezien de markt voor olie veel meer dan gas globaal is, zijn de hoeveelheden te klein om de wereldprijs voor olie te beïnvloeden. Wel maakt het,
naast toename van gasleveringszekerheid, Nederland minder afhankelijk van
olie-import. Een overzicht van de effecten bij winning van schalieolie en nat
gas is weergegeven in Bjilage B.
Naast schalieolie kunnen er ook winbare hoeveelheden ethaan, propaan en
butaan (nat gas) aangetroffen worden. Door lage energieprijzen en veel
aanbod van deze grondstoffen is de concurrentiepositie van de chemische
industrie in de Verenigde Staten hierdoor sterk verbeterd. Meer productiecapaciteit en lagere prijzen in de Verenigde Staten zal de concurrentiepositie
van de Nederlandse chemische industrie verslechteren, ongeacht of Nederland
investeert in schaliegaswinning. Nederlandse schaliegaswinning zal
waarschijnlijk niet via de gasprijzen tot een verbeterde concurrentiepositie
leiden. Meer aanbod van goedkope grondstoffen (feedstock), in het bijzonder
ethaan, kan het wel aantrekkelijk maken om te investeren in faciliteiten voor
ethyleenproductie. Dit kan de concurrentie-positie van de chemische industrie
versterken en tot behoud van of extra werkgelegenheid in de chemische
industrie leiden. Randvoorwaarden hiervoor is dat forse hoeveelheden
winbare ethaan noodzakelijk zijn, en nieuwe investeringen in bestaande
(petro)chemische krakers in Nederland. Daarbij moet worden geconcurreerd

102

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

met productiefaciliteiten in de Verenigde Staten en de eigen olie-gebaseerde
industrie.

11.5

Ten slotte
In deze studie is een verkenning gemaakt van de regionale en nationale
effecten van schaliegaswinning in Nederland. Het gaat hierbij om effecten op
energieprijzen, staatsinkomsten, energietransitie, import van gas, werkgelegenheid in aanleg en exploitatiefase, diepe ondergrond en stabiliteit,
bodem en water, woon- en leefmilieu, ruimtelijke kwaliteit, landschap,
cultuurhistorie, natuur, klimaat, archeologie, woningwaarde, toerisme en
overige sectoren. Door een aantal fundamentele onzekerheden moeten de
effecten als een eerste indicatie en niet als absolute waarden worden
beschouwd. Met name proefboringen en locatie specifiek onderzoek kunnen de
onzekerheidsmarge rondom de effecten verkleinen.

103

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

104

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Literatuur
Austin et al., 2011
Austin L. Mitchell & Elizabeth A. Casman
Economic Incentives and Regulatory Framework for Shale Gas Well Site
Reclamation in Pennsylvania.
www.hydrorelief.org/frackdata/new_nov/Mitchell2011_pluggingwells.pdf
Geraadpleegd op 11 december 2014
ASR, 2014
www.asrvastgoedvermogensbeheer.nl/landelijk/grondprijzen/
Geraadpleegd op 15 december 2014
Awerbuch en Sauter, 2006
Shimon Awerbuch and Raphael Sauter
Exploiting the oil-GDP effect to support renewables deployment
In: Energy Policy, Vol. 34, no.17 (2006); p. 2805-2819
Barth, 2013
Jannette Barth
The economic impact of shale gas development on state and local economies:
benefits, costs and uncertainties.
New solutions, volume 23, issue 1. P 85-101
Bezzina, 2013
Edwin Bezzina
Discussion of the Impact of Hydraulic Fracturing on Tourism
http://hydrocarburesgim.ca/wp-content/uploads/ImpactTourismFeb13.pdf
Geraadpleegd op 10 december 2014
CBO, 2014
The Economic and Budgetary Effects of Producing Oil and Natural Gas From
Shale
Washington: Congressional Budget Office, 2014
CBS, 2014
Aardgasbaten, opgehaald van Statline
Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek, 2014
CBS, 2014a
Bevolkingsdichtheid per regio, opgehaald van Statline
Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek, 2014
CBS, 2014b
Aantal vestigingen per regio en per SBI, opgehaald van Statline
Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek, 2014
CBS, 2014c
Input-outputtabel 2012 in basisprijzen (mln. euro), conform SBI 2008,
opgehaald van Statline
Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek, 2014

105

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

CE Delft, 2012
Climate impact of potential shale gas production in the EU
http://ec.europa.eu/clima/policies/eccp/docs/120815_final_report_en.pdf
Geraadpleegd op 31 oktober 2014
Centrica, 2010
Unconventional Gas in Europe Response to DECC Consultation
Centrica Energy, 2010
Considine, 2010
Timothy Considine, Robert Watson and Seth Blumsack
The Economic Impacts of the Pennsylvania Marcellus Shale Natural Gas Play:
An Update
http://marcelluscoalition.org/wp-content/uploads/2010/05/PA-MarcellusUpdated-Economic-Impacts-5.24.10.3.pdf
Geraadpleegd op 20 november 2014
Correljé, A. and C. van der Linde, 2006,
Energy supply security and geopolitics: A European perspective, Energy Policy,
vol. 34, pp. 532-543.
Cuadrilla, 2011
Schaliegas in Nederland
Cuadrilla Resources Ltd, 2011
Daniëls et al., 2012
Daniëls, B., Tieben, B., Weda, J., Hekkenberg, M., Smekens, K. & Vethman, P.
(2012). Kosten en baten van CO2-emissiereductiemaatregelen. SEO-rapport,
2012-32. Amsterdam: ECN en SEO.
DNB, 2014
Wisselkoersen Euro Dollar
www.statistics.dnb.nl
Geraadpleegd op 19 december 2014
Dolan, 2012
Life Cycle Greenhouse Gas Emissions of Utility-Scale Wind Power
http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1530-9290.2012.00464.x/pdf
Geraadpleegd op 20 november 2014
EBN, 2011
Comparison of the life cycle greenhouse gas emissions of shale gas,
conventional fuels and renewable alternatives from a Dutch perspective
http://www.ebn.nl/WerkenBijEBN/Documents/1111_Louwen_life-cyclegreenhouse-gas-emissions-of-shale-gas.pdf
Geraadpleegd op 20 november 2014
EBN, 2013
Conceptueel Veldontwikkelingsplan schaliegaswinning in Noord-Brabant
Utrecht: Energiebeheer Nederland, 2013
EBN, 2014
Economische analyse voorbeeldwinning schaliegas t.b.v. Structuurvisie
schaliegas
Utrecht: Energiebeheer Nederland, 2013

106

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

EC, 2013
Quarterly Report on European Gas Markets, Volume 6 issue 1
Brussel: European Commission DG Energy, 2013
EC, 2013b
The Impact of the Oil Price on EU Energy Prices
http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/etudes/join/2014/518747/I
POL-ITRE_ET(2014)518747_EN.pdf
Geraadpleegd op 12 december 2014
EIA, 2013
Technically Recoverable Shale Oil and Shale Gas Resources: An Assessment of
137 Shale Formations in 41 Countries Outside the United States
Washington: US Energy Information Administration, 2013
E.ON, 2010
Andreas Korn
Prospects for unconventional gas in Europe
E.ON Group, 2010
Ernst & Young, 2014
Getting ready for UK shale gas
http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Getting_ready_for_UK_shale_gas
/$FILE/EY-Getting-ready-for-UK-shale-gas-April-2014.pdf
Geraadpleegd op 10 december 2014
Eurostat, 2014
Wisselkoers Euro Dollar 2013
EWI, 2008
Stefan Lochner & Dr. David Bothe
Future Costs Global Gas Supply – a Model-Based Calculation
2008, Institute of Energy Economics
Farren et al., 2013
Michael Farren, Amanda Weinstein, Mark Partridge & Michael Betz
Too Many Heads and Not Enough Bed: Will Shale Development Cause a Housing
Storage?
Ohio: Ohio State Univerisity, 2013
Gopalakrishnan and Kleiber, 2013
Is the Shale Boom a Bust for Nearby Residents? Evidence from Housing Values
in Pennsylvania.
http://aede.osu.edu/sites/aede/files/publication_files/Gopalakrishnan_Klaibe
r%20-%20Shale_Mar2013.pdf
Geraadpleegd op 10 december 2014
Halliburton, 2011
EBN Notional Field Development Final Report
Halliburton, 2011
Harmsen en Jepma, 2011:
R. Harmsen, C. Jepma, North West European gas market: integrated already.
European Energy Review, 9/24/2011
http://www.europeanenergyreview.eu/site/pagina.php?id=2695
Geraadpleegd op 19 december 2014

107

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Herber en De Jager, 2011
Unconventional Gas: What is it? And do we have it in The Netherlands? Rien
Herber, Jan de Jager. Presentatie op AAPG Symposium, Delft 21.04.11
ICIS, 2013
New projects may raise US ethylene capacity by 52%, PE by 47%
http://www.icis.com/resources/news/2014/01/16/9744545/new-projectsmay-raise-us-ethylene-capacity-by-52-pe-by-47-/
Geraadpleegd op 17 januari 2015
IEA, 2009
World Energy Outlook 2009
Geraadpleegd op 27 januari 2015
IEA, 2013
World Energy Outlook 2013,
http://www.worldenergyoutlook.org/pressmedia/recentpresentations/London
November12.pdf
Geraadpleegd op 16 januari 2015
IEA, 2014
World Energy Outlook 2014
Geraadpleegd op 27 april 2015
IEA, 2014b
Energy Supply Security The Netherlands
http://www.iea.org/media/freepublications/security/EnergySupplySecurity20
14_TheNetherlands.pdf
Geraadpleegd op 16 januari 2015
IEA, 2015
FAQs: Oil
http://www.iea.org/aboutus/faqs/oil/
Geraadpleegd op 27 april 2015
IHS, 2011
The Economic and Employment Contributions of Shale Gas in the United States
Washington: IHS Global Insight, 2011
IHS, 2013
IHS CERA Long Term Gas Supply and Demand Outlooks to 2035
January 2013
Insitut Montaigne, 2014
Gaz de Schiste, Comment Avancer
Paris: Institut Montainge, 2014
Irani et al., 2014
Impact analysis of the Marcellus Shale Safe Drilling Initiative
http://www.mde.state.md.us/programs/Land/mining/marcellus/Documents/
RESI_Marcellus_Shale_Report_Final.pdf
Geraadpleegd op 23 maart 2015
Jacquet, 2011
Workforce Development Challenges in the Natural Gas Industry
New York: Cornell University, 2011

108

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

JRC, 2012
Ivan Pearson, Peter Zeniewski, Francesco Gracceva & Pavel Zastera (JRC)
Christophe McGlade, Steve Sorrell & Jamie Speirs (UK Energy Research Centre)
Gerhard Thonhauser (Mining University of Leoben)
Unconventional Gas: Potential Energy Market Impacts in the European Union
European Union, Joint Research Centre, 2012
Kay, 2011
The Economic Impact of Marcellus Shale Gas Drilling What Have We Learned?
What are the Limitations?
Cornell University, 2011
Kinnaman, 2011
Thomas C. Kinnaman
The economic impact of shale gas extraction: A review of existing studies.
Ecological economics 70, p 1243-1249.
Luthi, 2013
Stephan Luthi: 3 miljard vaten schalieolie onder Zuid-Nederland, in
Reformatorisch Dagblad http://www.refdag.nl/achtergrond/natuurtechniek/stephan_luthi_3_miljard_vaten_schalieolie_onder_zuid_nederland_1
_746285
Geraadpleegd op 15 januari 2015
Maugeri, 2013
The Shale Oil Boom: A U.S. Phenomenon
Discussion Paper 2013-05
Cambridge: Belfer Center for Science and International Affairs, Harvard
Kennedy School, 2013
MIT, 2012
Appendix to Shale Gas Production: Potential versus Actual GHG
Emissions,
Boston: Massachusetts Institute of Technology, 2012
MorganStanley, 2014
Oil and Gas Global Insight in the US shale revolution replicable
Morgans Stanley Research Asia/Pacific
Muehlenbachs, 2013a
Lucija Muehlenbachs, Elisheba Spiller, and Christopher Timmins
The Housing Market impacts of shale as development.
Washington: Resources for the future, 2013
Muehlenbachs, 2013a
Lucija Muehlenbachs, Elisheba Spiller, and Christopher Timmins
Shale Gas Development and the Costs of Groundwater Contamination Risk
Washington: Resources for the future, 2013
NLOG, 2012
Afdrachten in verband met het opsporen en winnen van koolwaterstoffen in
Nederland en op het Nederlands deel van het continentaal plat
http://www.nlog.nl/resources/procedures/Afdrachten_Feb2012.pdf
Geraadpleegd op 17 november 2014

109

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

NLOG, 2014
Delfstoffen en aardwarmte in Nederland – jaarverslag 2013
www.nlog.nl
Geraadpleegd op 11 maart 2015
OIES, 2010
Florance Gény
Can Unconventional Gas be a Game Changer in European Gas Markets?
Oxford Institute for Energy Studies, 2010
OIES, 2013:
Beatrice Petrovich
European gas hubs, how strong is price correlation? Report NG 79
Oxford Institute for Energy Studies, 2013
OPEC, 2014
Data over olievoorraden- en productie
http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/cur
rent/FileZ/Main-Dateien/Section3.html
Geraadpleegd op 16 januari 2015
Overheid.nl, 2014
Gaswinning Groningen, kamerstuk 33529 nr. 31
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-33529-31.html
Geraadpleegd op 17 maart 2015
Platts, 2013
Can shale gale save the naphtha crackers?
http://www.platts.com/IM.Platts.Content/InsightAnalysis/IndustrySolutionPap
ers/ShaleGasReport13.pdf
Geraadpleegd op 16 januari 2015
PBL en ECN, 2014
Nationale Energieverkenning 2014
Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving, 2014
Pöyry, 2013
John Williams (Pöyry) en Phil Summerton (Cambridge Econometrics)
Macroeconomic Effects of European Shale Gas Production
UK: Pöyry Management Consulting Ltd, 2013
PWC, 2013
Shale Oil, The Next Energy Revolution
London: PWC, 2013
Regeneris, 2014
Economic Impact of Shale Gas Exploration & Production in Lancashire and the
UK
Cheshire: Regeneris Consulting, 2014
Rumbach, 2011.
Natural Gas Drilling in the Marcellus Shale: Potential Impacts on the Tourism
Economy of the Southern Tier
http://www.greenchoices.cornell.edu/downloads/development/shale/impacts
_on_tourism_economy.pdf
Geraadpleegd op 11 december 2014

110

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Rice, 2011
Kenneth Medlock, Amy Myers Jaffe en Peter Hartly
Shale Gas and U.S. National Security
Rice University, 2011
SEO, 2012
Bert Tieben (SEO), Jarst Weda (SEO), Michiel Hekkenberg (ECN), Koen Smekens
(ECN), Paul Vethman (ECN)
Kosten en baten van CO2-reducerende maatregelen. Bert Daniels (ECN)
mei 2012 ECN-E--12-008
Small et al., 2014
Risks and Risk Governance in Unconventional Shale Gas Development.
http://sites.biology.duke.edu/jackson/est2014c.pdf
Geraadpleegd op 12 december 2014
SPE, 2011
Guidelines for Application of the Petroleum Resources Management System.
http://www.spe.org/industry/docs/PRMS_Guidelines_Nov2011.pdf
Geraadpleegd op 16 oktober 2014
TNO, 2012
Schaliegas in Nederland
http://www.kennislink.nl/publicaties/schaliegas-in-nederland
Geraadpleegd op 20 januari 2015
TNO, 2013
Mart Zijp
Shale gas formations in the Netherlands
Utrecht: Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek, 2013
Triple-E, 2014
Economic Impacts of Shale Gas in the Netherlands
Rotterdam: Triple E Consulting, 2014
UK Business Insider, 2014
Crude Oil Cost of Production
http://uk.businessinsider.com/crude-oil-cost-of-production-2014-5?r=US
Geraadpleegd op 15 januari 2015
VNCI & Deloitte, 2013
The shale gas revolution and its impact on the chemical industry in the
Netherlands Addendum to VNCI Vision 2030-2050
Weinstein & Clower, 2009
Bernard Weinstein and Terry Clower
Potential economic and fiscal impacts from natural gas production in Broome
County, New York
Texas, 2009
World Bank, 2015
World Bank Commodities Price Forecast 22 January 2015
http://www.worldbank.org/content/dam/Worldbank/GEP/GEP2015a/Price_Fo
recast.pdf
Geraadpleegd op 20 januari 2015

111

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Zijp, 2013
Shale Gas Formation in het Netherlands
http://www.geologicabelgica.be/PDF/shalegas/Zijp_2013.pdf
Geraadpleegd op 26 januari 2015

112

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Bijlage A Lijst afgenomen interviews

113

Juni 2015
Vertrouwelijk

Naam

Organisatie

Guiljo van Nuland en
Hans Bousema

Brabant Water (bestuurlijk)

Erik Visser

Bureau Van Luyken

Lucia van Geuns

Clingendael Instituut

Frank de Boer

Cuadrilla Resources

Barend van Engelenburg
en Arthur Hulstkamp

DCMR Milieudienst Rijnmond

Kees Biesheuvel

Dow Terneuzen

Berend Scheffers en
Ewout Pikaar

Energiebeheer Nederland (EBN)

Bas Schel

Gemeente Boxtel

Maurice Arnoldy

Gemeente Noordoostpolder

Andries Poppe en Dennis
Eikenaar

Gemeente Noordoostpolder (bestuurlijk)

Frank Puijn

Interprovinciaal Overleg (IPO)

Ike Teuling

Milieudefensie

Jo Peters

Netherlands Oil and Gas Exploration and Production Association
(NOGEPA)

Pieter Boot

Planbureau voor de Leefomgeving

Vera Vreugdenhil

Provincie Flevoland

Bert Gijsberts

Provincie Flevoland, gedeputeerde staten/IPO

Johan van den Hout

Provincie Noord-Brabant, gedeputeerde staten

Annick de Vries

Rathenau Instituut

Rien Herber

Rijksuniversiteit Groningen, geo-energie

Machiel Mulder

Rijksuniversiteit Groningen, regulering van energiemarkten

Ko van Huijsteden

Schaliegasvrij Nederland

René Peters

TNO, gastechnologie

Mart Zijp en René Peters

TNO, geologie

Theo Fens

TU Delft, energiemarkten

Stephan Luthi

TU Delft, productiegeologie

Reinier Romijn en Mark
van Lokven

Unie van Waterschappen

Albert Vermuë en Reinier
Romijn

Unie van Waterschappen (bestuurlijk)

Wim Turkenburg

Universiteit Utrecht

Colette Alma

Vereniging van Nederlandse Chemische Industrie (VNCI)

Rob Eijsink

Vewin

Renée Bergkamp

Vewin (bestuurlijk)

Lieve Declerq

Vitens (bestuurlijk)

Tanja Klip-Martin

Waterschap Vallei en Veluwe (bestuurlijk)

Maarten-Jan Brolsma

X-Over

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

114

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Bijlage B Marktafbakening
B.1

De afbakening van de markt: de Noordwest-Europese gasmarkt
De gasmarkt kent een geografische begrenzing, vanwege de kosten van het
transport van gas. Gas is in vergelijking met olie minder makkelijk te
transporteren. Bij gas spelen transportkosten een rol in relatie tot de prijs per
volume-eenheid voor de winning. Dit betekent dat de markt voor gas dat wordt
geproduceerd in Nederland in geografische zin kan worden afgebakend.
De komende jaren kan door de opkomst van LNG hier verandering in optreden.
Voor de analyse bakenen we de Noordwest-Europese markt af op basis van de
genoemde gas producerende landen die leveren aan de Noordwest-Europese
downstream markt. Deze afbakening omvat: België, Nederland, Denemarken,
Frankrijk, Duitsland, en de UK.
Binnen de Noordwest-Europese markt zijn markten meer open en
competitiever geworden door het verbinden van transportleidingen.
De verhandelbaarheid van gas is de laatste jaren tevens sterk toegenomen als
gevolg van de liberalisering van de gasmarkten. Daardoor vertonen de prijzen
op verschillende deelmarkten in Noordwest Europa steeds meer hetzelfde
patroon (zie Figuur 34). In de figuur is weergegeven wat het prijsverloop over
de tijd is van de prijzen op verschillende handelsplaatsen in Noordwest
Europa, te weten het Britse National Balancing Point (NBP), gevolgd door de
Nederlandse TTF, het Duitse Net Connect Germany (NCG) en GasPool, het
Belgische Zeebrugge en de Franse PEG Nord en PEG Sud. De gas hubs in
Noordwest Europa worden gezien als een geïntegreerde markt voor aardgas
(Harmsen en Jepma, 2011).

115

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Figuur 34

Day-ahead gasprijzen op Europese Hubs (groothandel)

Bron:
Noot:

EC, 201326.
Italiaanse prijzen liggen hoger dan andere hubs i.v.m. premium, zie OIES (2013) en EC
(2013).

Figuur 37 geeft de verschillende prijsmechanismen weer in verschillende
regio’s in Europa. Uit de figuur wordt duidelijk dat de prijsopbouw op de
Noordwest-Europese markt anders is dan op de markten in andere delen van
Europa. Terwijl indexering als prijsmechanisme wordt afgebouwd in Noordwest
Europese landen, is er nog steeds een substantiële afhankelijkheid hiervan in
andere Europese landen. In Zuidoost Europese landen is prijsregulering in de
periode tot 2012 zelfs toegenomen.
Er is dus wel integratie tussen de prijzen binnen de Noordwest Europese markt
(zie Figuur 12), maar niet of beperkter tussen de prijzen met andere markten
binnen Europa. Daarmee zijn de prijsmechanismen in andere delen van Europa
(nog steeds) wezenlijk verschillend ten opzichte van Noordwest-Europa.

26

116

Juni 2015
Vertrouwelijk

Ter vergelijk met de tekst volgend op de figuur: 20 €/MWh komt overeen met ongeveer
0,19 €/m3.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Figuur 35

Prijsformatiemechanismen in Europa (2005 vs. 2012)

Bron:
Noot:

B.2

EC, 2013b.
Gas-on-gas competition betekent verhandeling op de spotmarkt, oil-indexation zijn lange
termijn contracten en Regulated prices zijn gereguleerde prijzen.

Schaliegas in relatie tot kwaliteitskenmerken
Op de Noordwest-Europese gasmarkt wordt zowel hoog- als laagcalorisch gas
verhandeld. Dat kan tot het idee leiden dat er dan ook sprake is van twee
markten die ieder een eigen prijs en prijsvorming kennen. Dat is niet het
geval. Vooral als gevolg van ontwikkelingen binnen Nederland (de zogenaamde
gasmarktmaatregelen uit 2011) is er sprake van één markt voor gas waarbij er
één prijs tot stand komt die is gerelateerd aan de energie-inhoud. De stappen
die hiertoe in Nederland zijn gezet en die hebben geleid tot een ‘kwaliteit
loze’ gashandel op en via de Title Transfer Facility (TTF), het virtueel
overdrachtspunt voor gas in het transportnet van GTS, en de daaraan
gekoppelde beurs, hebben inmiddels navolging gekregen in Duitsland en
Frankrijk.
Het gewonnen (droge) gas uit een schaliegasboring is een vorm van methaan,
vergelijkbaar met het aardgas dat in Groningen wordt opgepompt.
Schaliegas is hoogcalorisch gas27. Daarmee is het geschikt voor het
gastransportnet voor H-Gas dat door veel grootverbruikers wordt gebruikt.
Het gas is het niet meteen geschikt voor het gastransportnet voor L-Gas dat
(minimale) kwaliteitseisen stelt aan de samenstelling en calorische waarde van
het ingevoegde gas. Hoogcalorisch gas kan worden omgezet naar laagcalorisch
gas door toevoeging van stikstof28.
Er zijn dus geen technische of kwaliteitsbelemmering om Nederlands
schaliegas op de Noordwest-Europese gasmarkt te verhandelen. Het mengen
met andere gassoorten en het opwerken – indien nodig- tot de gewenste
kwaliteit brengen echter wel kosten met zich mee.

117

Juni 2015
Vertrouwelijk

27

In tegenstelling tot Groninger gas. Het meeste conventionele gas uit kleine velden betreft
hoogcalorisch gas.

28

De beheerder van het landelijk gastransportnet, GTS, beschikt daartoe over zogenaamde
conversie-installaties te Ommen, Wieringermeer en Pernis en een stikstofcaverne te
Heiligerlee met een daaraan gekoppelde menginstallatie in Zuidbroek.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

118

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Bijlage C Achtergrond bij
kostprijsberekeningen
C.1

Schatting kostprijs
Als referentiewaarde voor de gemiddelde lange termijn break-evenprijs voor
schaliegaswinning in Nederland nemen we de door EBN (2014) opgestelde
schatting van 0,20 €/m3.
Om de schatting van de kostprijs van Nederlands schaliegas in perspectief te
plaatsen, presenteren we onderstaande tabel. Tabel 15 geeft een overzicht
van de geschatte investeringskosten (hoofdzakelijk boren en fracken) per bron
en de geschatte kostprijs van schaliegas. Uit het overzicht blijkt dat EBN hoge
investeringskosten schat, in combinatie met een lage kostprijs. De verklaring
hiervoor is dat hoge opbrengsten per put worden aangenomen. In de financiële
analyse van het veldontwikkelingsplan (EBN, 2014) is aangenomen dat de
winbaarheidsfactor 35% bedraagt door een geoptimaliseerde winning met een
hoge putdichtheid en relatief veel fracks per put29. Dat wijkt af van de door
TNO gehanteerde winbaarheidsfactor van 5-15%, welke overigens door TNO als
conservatief bestempeld wordt. Om die reden ligt de break-evenprijs van EBN
een stuk lager ten opzichte van andere literatuurbronnen.
Een belangrijke component in de kostprijsberekening zijn de kosten het
verwerken van het flow-backwater. Voor de verwerking van het flowbackwater zijn er verschillende opties (afvoer per vrachtwagen, verwerking
ter plaatse in combinatie met lozing en hergebruik gezuiverde fracties). Per
situatie zal gekeken moeten worden welke oplossingen geschikt zijn. De kosten
bedragen tussen de 30 en 300 euro per m water (1-14% toename ten opzichte
van EBN-kostprijsinschatting). Het is niet duidelijk van welke zuiveringsoplossingen deze kostprijsberekening uitgaan. Nader onderzoek hiervoor is
gewenst.
3

Tabel 15

Schattingen van de investeringskosten, de diepte van de boorschacht en de geschatte kostprijs
Bron

Investeringskosten
per put (mln. €)

Diepte

Geschatte gemiddelde
kostprijs (€/m3)

8,5

2.500

0,24

Poland – baltic

10,5

2.500

Poland – lublin

10,5

2.300

Germany - lower
saxony

7,2

2.000

14,7

3.750

JRC (2012)
OIES (2010)

EBN (2014)

29

119

Juni 2015
Vertrouwelijk

0,27

0,20

Dit is gebaseerd op ervaringen in de VS waar vaak wordt begonnen met een bepaald aantal
putten/km2 waarna later nog infills geboord worden waarmee de winbaarheidsfactor verder
vergroot kan worden.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

C.2

Bandbreedte kostprijs
De hierboven genoemde gemiddelde break-evenprijs van 0,20 € per m3 is
opgebouwd uit de kosten van winning op verschillende winlocaties in
Nederland. Om een beeld te krijgen van de verwachte spreiding in de kosten
van Nederlandse schaliegaswinning, construeren we een bandbreedte om het
gemiddelde minimale kostencijfer dat EBN heeft geschat (zie Tabel 16). Die
bandbreedte geeft weer wat de te verwachten onder- en bovengrens is van de
break-evenkosten van Nederlands schaliegas. De laatste kolom van Tabel 16
geeft per kostencomponent een verklaring voor de bandbreedte in kosten
tussen een gunstige en ongunstige locatie.

Tabel 16

Schattingen van de kosten van schaliegaswinning in Nederland, gemiddeld en op een gunstige
en ongunstige locatie.
Opbouw prijs

Gemiddeld

Gunstig

Ongunstig

%

€/m3

€/m3

€/m3

Gas transport

21%

0,04

0,04

0,04

Geen verschil

Upstream
gathering/
treatment

31%

0,06

0,04

0,09

Verschillen in samenstelling
gas en vervuiling

Wellpad facilities

10%

0,02

0,01

0,03

Geen verschil tussen locaties,
wel hogere kosten bij lagere
opbrengsten

Fracking/
completion

19%

0,04

0,02

0,06

Verschillen in permeabiliteit
en breekbaarheid gesteente
Verschillen in diepte

Boren

19%

0,04

0,02

0,06

Totaal

100%

0,20

0,13

0,27

Verklaring

Bron: Eigen berekeningen op basis van EBN (2014), JRC (2012).

De verhouding tussen kosten per geproduceerde hoeveelheid gas op een
gunstige en ongunstige locatie komt met deze berekening uit op een factor
2,2. We zitten daarmee aan de ruimte kant met onze bandbreedte, in
vergelijking met de bandbreedte die andere studies naar de kosten per
eenheid schaliegas hanteren (zie Tabel 2). De bandbreedte ontstaat door een
combinatie van een verschil in kosten tussen een gunstige en een ongunstige
locatie en door een verschil in gasopbrengsten. De bandbreedte in opbrengsten
wordt geschat op een factor 2,25 (MIT, 2012).

C.3

Vergelijking met VS
De productiekosten van schaliegas liggen in Nederland een factor 2 tot 3 hoger
dan in de VS, onder andere vanwege de strenge milieuwetgeving in Nederland,
geologische factoren (dieper boren) en de bevolkingsdichtheid. De lage
kostprijs in VS worden ook veroorzaakt doordat gas vaak als bijvangst bij
schalieolie-winning naar boven komt. Om deze verschillende redenen hebben
we de kostenschattingen uit de VS niet gebruikt. Dat neemt niet weg dat de
kostprijzen tussen de VS en EU dichter bij elkaar kunnen komen door
technologische ontwikkelingen.

120

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Tabel 17

Kostprijsschattingen (break-even) schaliegas in de VS (€/m3)30
Bron

Lage schatting
(€/m3)

Hoge schatting
(€/m3)

Land

Rice (2011)

0,08

0,15

Verenigde Staten

OIES (2010)

0,04

0,09

Verenigde Staten

In de VS is schaliegas de afgelopen jaren sterk ontwikkeld. De belangrijkste
verschillen tussen de situatie in de VS en de Europese casus zijn (OIES, 2010):
 Geografie en landgebruik. Reserves in de VS zijn veelal te vinden in
natuurlijke omgevingen en gebieden met lage bevolkingsdichtheden
(Barnett is dus een uitzondering hierop). Boringen van schaliegas nemen
relatief veel ruimte in, iets wat lastiger is in dichtbevolkte gebieden van
Europa, omdat daarbij meer rekening moet worden gehouden met
bebouwing en bevolking in die gebieden. Ook bezitten landeigenaren vaker
grotere stukken land, waardoor de transactiekosten van onderhandelingen
beperkter blijven. Het Europese landschap is meer gefragmenteerd met
kleinere landbouwarealen en meer landeigenaren.
 Geologische condities, zoals diepte, grondsoort, porositeit, etc. zijn in de
VS gunstiger. Europese schalies zijn smaller, mogelijk dieper gelegen,
kennen een hoger kleigehalte zodat fracken technisch gezien lastiger is en
de opbrengsten naar verwachting lager. OIES (2010) schat de kosten voor
boren 2 tot 3 keer hoger in Europa in vergelijking met de VS.
 Verdeling van lusten en lasten. In een aantal Staten van de VS worden
landeigenaren betaald omdat zij de zogenaamde ‘subsoil mineral rights’
hebben, en een direct belang hebben bij het uitoefenen van de
vergunning. Hierdoor zullen eigenaren eerder schaliegasboringen in hun
achtertuin accepteren dan in Europa. In Europa waar het eigendom van de
ondergrond onder het maaiveld anders is geregeld, is de verwachting dat
maatschappelijke weerstand tegen schaliegasboringen (wel de lasten, niet
de lusten) groter is.
 Milieuwetgeving. Over het algemeen is milieuwetgeving en toezicht rond
boren in de ondergrond in de EU strenger dan in de VS. Dit heeft invloed op
de schaalgrootte en kosten van schaliegasontwikkeling. Dit kan te maken
hebben met biodiversiteit (Natura 2000), maar ook regulering op het
gebied van bouwen, boren, geluidsoverlast en afvalwater management.
In de VS mag het afvalwater teruglopen in de grond of kan het worden
opgeslagen. In Nederland moet het afvalwater off-site worden verwerkt,
iets wat substantiële kosten met zich meebrengt (vervoer, zuivering).
De kosten voor water worden tot 10 keer hoger geschat in Europa dan in de
VS (OIES 2010).
 Arbeidswetgeving: het hogere niveau van de lonen en de regels rondom
werktijden veroorzaken meer inzet van arbeid tegen een hoger kostenniveau.
 Industrie voor onconventioneel gas. De gas- en olie-industrie in Europa
kent in vergelijking met die in de VS een oligopolistische structuur (OIES,
2010), met een beperkt aantal specialistische bedrijven. De kosten voor
boortorens worden 20% hoger geschat.

30

121

Juni 2015
Vertrouwelijk

De meeste schattingen zijn gebaseerd op 2010-2012 marktcondities en gedefinieerd in dollar
per MBtu. Omgerekend naar euro m.b.t. gemiddelde wisselkoers in de periode 2010-2012, te
weten 1,33 dollar/euro (DNB, 2014). JRC heeft daarnaast ook schattingen voor 2020
(7,2 dollar/MBtu), 2030 (6,1 dollar/MBtu). Poyry geeft alleen een inschatting voor 2020:
(5-13 dollar/MBTU, weighted average of 9,1 dollar/MBtu.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

122

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Bijlage D Achtergrond bij winningsscenario’s
D.1

Inleiding
In deze bijlage geven we een overzicht van de hoeveelheid schaliegas dat in de
Nederlandse bodem naar verwachting aanwezig is en het deel dat als technisch
winbaar kan worden beschouwd.

D.2

Aanwezig gas, technisch en economisch potentieel
Bij het bepalen van het in Nederland winbare potentieel aan schaliegas kan
een onderscheid gemaakt worden tussen de hoeveelheid gas dat initieel
aanwezig is, het technisch winbaar en economisch winbaar potentieel.
TNO heeft een inschatting gemaakt van de hoeveelheid schaliegas die initieel
aanwezig kan zijn in Nederland. Het gaat dan om de in potentie aanwezige
voorraden31. Omdat olie of gas niet altijd uit een gesteenteformatie
geproduceerd kan worden, wordt ook wel gewerkt met technisch winbaar
potentieel. Dit betreft de hoeveelheid aanwezig gas dat technisch te
produceren is. In de praktijk kan deze winbaarheid sterk variëren. Schattingen
van de winbaarheidsfactor (recovery factor) voor schaliegas in de literatuur
lopen uiteen van 5 tot 20% van in potentie aanwezige voorraden (EIA, 2013;
TNO, 2013; Herber en de Jager, 2011).
Dit houdt in dat het grootste deel van het gas dat in de ondergrond aanwezig is
niet gewonnen kan worden. Ook de verdere ontwikkeling van technieken die
voor de opsporing en winning van schaliegas nodig zijn, is bepalend voor de
inschatting van de winbaarheidsfactor (recovery factor). Op basis van deze
winbaarheidsfactor kan zo een inschatting worden gemaakt van het technisch
winbaar potentieel aan schaliegas in Nederland.

D.2.1

Kwantitatieve inschattingen
Er zijn twee studies uitgevoerd die het potentieel aan schaliegas voor heel
Nederland hebben geschat. Deze zijn uitgevoerd door TNO (TNO, 2013) en het
Amerikaanse U.S. Energy Information Administration (EIA, 2013). Daarnaast
zijn schattingen gemaakt die slechts voor een deel van Nederland gelden.
De Rijksuniversiteit Groningen heeft ramingen gemaakt voor de Geverik
(Herber en de Jager, 2011) terwijl EBN specifieke inschattingen heeft gemaakt
voor Noord-Brabant (EBN, 2013).
Voor de schattingen van het totale Nederlandse potentieel gaan we uit van
TNO (2013). Deze raming is namelijk meer accuraat dan de raming van
EIA (2013). De reden is dat TNO (2013) gebruik heeft gemaakt van specifieke
Nederlandse data, terwijl de schattingen van EIA (2013) gebaseerd zijn op
analogieën van gesteentelagen die in specifieke geologische tijdsvensters in de
Verenigde Staten zijn ontstaan. Deze zijn vervolgens doorgetrokken naar
formaties met een vergelijkbare ontstaansgeschiedenis in Europa. Het gebrek
aan specifieke data leidt volgens TNO bijvoorbeeld tot een sterke over-

31

123

Juni 2015
Vertrouwelijk

Ook wel aangeduid met Gas Initially in Place (GIIP).

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

schatting van de technisch winbare hoeveelheden (op basis van de huidige
beschikbare informatie).
Belangrijke basis voor TNO (2013) zijn eerder uitgevoerde boringen en
seismische data. Deze gegevens zijn oorspronkelijk verzameld voor het winnen
van conventionele gasvoorraden en zijn dus niet gericht op het verzamelen van
de gegevens die specifiek van belang zijn voor de winning van schaliegas32.
De inschatting voor de winbaarheidsfactor in Nederland is conservatief en
bedraagt 5-15%. Tabel 18 geeft een overzicht van de schattingen in TNO
(2013).
Tabel 18

Initieel gas aanwezig (GIIP) en technisch aanwezig potentieel op basis van TNO (2013)
Parameter

Waarde

Initieel aanwezige hoeveelheid gas Posidonia (miljard m3)

931

Initieel aanwezige hoeveelheid gas Geverik (miljard m3)

2571

Technisch winbaar potentieel Posidonia (miljard m3)

47-140

Technisch winbaar potentieel Geverik (miljard m3)

129-386

Technisch winbaar potentieel Posidonia en Geverik (miljard m3)

200–500
(afgerond)

De tabel laat zien dat in TNO (2013) het potentieel (afgerond) op 200 mld. tot
500 mld. m3 gas wordt geschat. TNO geeft hierbij aan dat bij gebrek aan
boorkerken te weinig bekend is in Nederland over de maturiteit om met
zekerheid vast te stellen of er inderdaad alleen gas gewonnen kan worden. In
de gebieden van Nederland waar de schalie minder diep ligt zou het ook goed
mogelijk kunnen zijn dat schalieolie aanwezig is.

D.2.2

Status huidige inzichten en leemtes in kennis
Hoewel TNO (2013) gebruik maakt van specifieke Nederlandse data, zijn de
schattingen gebaseerd op een beperkt aantal boringen. Zo zijn er in de
formatie waarvoor de meeste meetgegevens beschikbaar zijn, de Posidonia
formatie, slechts 5 putten geboord waarbij een (bruikbare) boorkern is
geproduceerd. Voor de Epen formatie zijn twee bruikbare boorkernen
beschikbaar. De onzekerheidsmarge rondom de inschattingen van de initieel
aanwezige hoeveelheid gas en het technische potentieel is dus groot.
Ervaringen in het buitenland laten zien dat op basis van proefboringen de
geschatte voorraden sterk kunnen worden bijgesteld. In het Verenigd
Koninkrijk is de technisch winbare hoeveelheid gas op basis van vier
proefboringen door de geologische dienst verhoogd van 500 miljard m3 naar
5.000 miljard m3. In Polen daarentegen zijn de geschatte voorraden op basis
van 100 putten naar beneden bijgesteld van 5.000 miljard m3 naar
750 miljard m3.
Proefboringen zijn daarom nodig om een betere inschatting te kunnen doen
van de hoeveelheid winbaar schaliegas in de Nederlandse ondergrond.
De huidige Nederlandse schattingen worden daarom ook ingedeeld in de
voorradenklasse met de categorie ‘lead’ (rc=9), volgens de internationale
classificatie van olie- en gasvoorraden (zie Tabel 19). Na de categorie ‘play’
32

124

Juni 2015
Vertrouwelijk

In Nederland geldt voor ieder boorbedrijf de verplichting om vijf jaar na een boring de
boorgegevens vrij te geven. Daarom is een publiek toegankelijk database beschikbaar met
boorgegevens.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

betreft dit de op één na laagste categorie. De gerapporteerde voorraad is
altijd een momentopname, waarbij de omvang, waarschijnlijkheid en
commerciële status van reserves kan worden bijgesteld bij evaluatie van
nieuwe gegevens.
Tabel 19

Internationale classificatie van voorraden (PRMS)
Internationale classificatie voor waarschijnlijkheid gasvoorraden

Undiscovered

Sub-commercial

Discovered

Commercial

The Petroleum Resources Management System (PRMS)
Production

Reserves

Contingent
Resources

Resource cat.
On production

1

Approved for development

2

Justified for development

3

Development pending

4

Development unclarified or on hold

5

Development not viable

6

Prospect

8

Lead

9

Play

10

Unrecoverable
Prospective
Resources

Unrecoverable

Aangezien gasvoorraden zich op grote diepte onder de grond bevinden, zijn de ramingen ervan
gebaseerd op de evaluatie van gegevens die de aanwezige hoeveelheden
aantonen. Alle ramingen van voorraden dragen een bepaalde onzekerheid in zich. Het PRMS
betreft een uniforme classificatiemethode dat de voorraden van koolwaterstoffen per project
categoriseert volgens de waarschijnlijkheid die aan de winbare hoeveelheden worden
gekoppeld (kleurarceringen) en daarnaast het potentieel om commercieel te worden (drie
hoofdklassen, in drie hoofdkleuren).
De ingeschatte voorraden voor schaliegas worden conform het Petroleum Resources
Management Systeem (PRMS) door EBN betiteld als ‘ undiscovered prospective resource’
(categorie ‘lead’). De status houdt in dat nog uiterst onzeker is hoeveel schaliegasvoorraden
aanwezig zijn en hoeveel daarvan gewonnen kan worden.
Bron: SPE, 2011.

D.3

Economisch winbaar potentieel
Bij de vertaling van de fysiek aanwezige hoeveelheid gas (Gas initially in
Place) naar de technische winbaarheid (Producable Gas in Place), worden geen
economische criteria toegepast (Cuadrilla 2011). Schaliegaswinning zal echter
alleen plaatsvinden als het gas economisch rendabel gewonnen kan worden.
Het economische winbaar potentieel is daarom in de praktijk kleiner dan het
technisch winbaar potentieel.
Een belangrijke voorwaarde voor rendabele winning is dat gas voldoende
geconcentreerd in de bodem aanwezig is (om per boring genoeg gasopbrengsten te genereren). Plekken met hoge concentraties schaliegas worden

125

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

ook wel ‘sweet spots’ genoemd33. Als het totale technische potentieel
verspreid is over een groot gebied, is het mogelijk dat het potentieel niet
economisch winbaar is. De investering in een groot aantal putten om het gas
te winnen moet dan terugverdiend worden over een te lage gasopbrengst.
Naast de technisch winbare hoeveelheid schaliegas zijn verschillende andere
factoren van invloed op de economische haalbaarheid van schaliegaswinning,
zoals de gasprijs, de productiviteit, de samenstelling van koolwaterstoffen die
gewonnen worden en de daadwerkelijke kosten van boren, fracken en de
aanleg van infrastructuur.
Het is momenteel niet bekend hoe groot de totale hoeveelheid economisch
winbaar schaliegas is in de Nederlandse ondergrond. Wel is door EBN een
gedetailleerde case studie uitgevoerd voor een deel van Noord-Brabant met
schattingen van de mogelijke opbrengsten. Onder de voorwaarde een minimale
gasprijs van 20 cent/ m3 heeft EBN aangegeven dat winning economisch
rendabel kan zijn in Noord-Brabant. Voor overige locaties zijn echter nog geen
studies uitgevoerd. Om het daadwerkelijke economische potentieel te
bepalen, zijn meerdere proefboringen noodzakelijk.

D.4

Onderbouwing van productievarianten
De varianten combineren de uitgangspunten vanuit het planMER en daarbij
mogelijk gasproductieopbrengsten. De varianten zijn gebaseerd op drie
belangrijke uitgangspunten:
1. De omvang schaliegasvoorraden in Nederland.
2. Gasopbrengst per put.
3. Capaciteit van boorinstallaties.
Hieronder lichten we deze factoren toe.
Ad 1 Omvang schaliegasvoorraden
De eerste factor waar de scenario’s vanaf hangen is de winbare voorraden aan
schaliegas. Deze parameter bepaalt de hoeveelheid gas die gewonnen kan
worden in Nederland. Zoals eerder weergegeven zijn de winbare voorraden
geschat op 200 tot 500 miljard m3 gas. Deze bandbreedte vormt het
uitgangspunt voor de productievarianten. In eerste variant wordt cumulatief
200 miljard m3 gewonnen; in de tweede variant 500 miljard m3.
Ad 2 Gasopbrengsten per put
De tweede factor is de gasopbrengst per put in de voorbeeldwinning.
Deze parameter bepaalt met name de verhouding van de gasopbrengsten ten
opzichte van de ruimtelijke impact, oftewel de ruimtelijke dichtheid van het
winningsproces in Nederland. Hoe hoger de gasopbrengsten per put, hoe
minder productielocaties noodzakelijk zijn om de 200 tot 500 miljard m 3 te
winnen. Indien de gasopbrengsten echter lager uitpakken, dan zijn veel meer
putten en daarmee productielocaties nodig om deze productie mogelijk te
maken. Hier is echter een absoluut minimum per put, namelijk de minimum
benodigde opbrengsten om een winning commercieel vorm te kunnen geven.
Hierbij tekenen we aan dat ook deze minimumhoeveelheid een dynamisch
gegeven is. Deze is onder andere afhankelijk van de gasprijs (die kan

33

126

Juni 2015
Vertrouwelijk

Sweet spots zijn die gebieden waar de hoogste productiviteit wordt gerealiseerd. Een van de
facetten die daar aan bijdraagt is gas saturatie.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

verschillen) en de productiekosten die kunnen variëren door de tijd
(bijvoorbeeld door innovaties).
Omdat niet bekend is wat de minimaal noodzakelijke gasproductie is voor
rendabele gaswinning, hanteren we in de 200-productievariant een aanname
voor de minimaal economische schaal van winning. Herber en de Jager (2011)
gaan uit van een minimale cumulatieve gasproductie van 110 miljoen m3 per
put.
In de 500-productievariant hanteren we de aanname dat bij de winning op
overige locaties een vergelijkbare hoeveelheid gas wordt gewonnen als in
Noord-Brabant. Momenteel is alleen voor Noord-Brabant een specifieke
schatting aanwezig van de gasopbrengsten. In het plangebied (met 38
productielocaties en 319 boorputten) kan zo’n 70 miljard m 3 gas gewonnen
worden. Omgerekend per put is dit ongeveer 220 miljoen m 3 gas.
Ad 3 boorcapaciteit
Het aantal beschikbare boortorens is vooral van invloed op de snelheid
waarmee het schaliegas gewonnen kan worden. Inzet van veel boortorens
betekent dat velden snel in ontwikkeling kunnen worden gebracht en de
productie minder verdeeld is door de tijd. De productie kan dan eerder in de
tijd pieken. Daarentegen leidt een beperkte capaciteit tot een gelijkmatiger
productieprofiel, waarbij het jaarlijkse productievolume van schaliegas over
een langere periode wordt uitgesmeerd. In de 200-productievariant gaan we
uit van 4 boortorens; in de 500-productievariant van twaalf boortorens in
Nederland34.

34

127

Juni 2015
Vertrouwelijk

In de praktijk is het moeilijk te voorspellen in welke mate de boringen in Nederland zullen
plaatsvinden en de mate waarin deze worden opgeschaald. Geïnterviewden geven aan dat,
na een eventuele succesvolle proefboring, de inzet van één boortoren een waarschijnlijk
scenario is. De reden is dat investeringsrisico’s hiermee worden beperkt. Pas bij een aantal
succesvolle boringen zou het aantal boortorens opgeschaald kunnen worden. De mate waarin
boortorens tegelijkertijd worden ingezet zal ook kunnen afhangen van het aantal vergunning
gebieden dat de overheid vergeeft. Als er voor meerdere gebieden aan meerdere
exploitanten vergunningen worden verleend, is inzet van meerdere boortorens tegelijkertijd
mogelijk waarbij individuele exploitanten slechts één boortoren inzetten en hun
investeringsrisico beperkt houden.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

128

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Bijlage E Nadere uitwerking van
scenario’s energietransitie
E.1

Overzicht van scenario’s gasvraag
Uitgangspunt voor de vraagscenario’s is dat we ons richten op eindbeelden
waarbij in 2050 wordt voldaan aan de uitgangspunten van de Europese
Commissie, namelijk een CO2-reductie met 80-95%.
Voor Netbeheer NL heeft CE Delft in 2014 vijf scenario’s voor 2030 gemaakt,
waarvan er twee klimaatneutraal zijn. Scenario schoon fossiel bereikt de
CO2-reductie door forse besparingen, een aandeel van 27% hernieuwbare
energiebronnen en gebruik van fossiele brandstoffen met CO2-opslag (CCS).
Scenario hernieuwbaar bereikt de CO2-reductie door forse besparingen en
100% inzet van hernieuwbare energiebronnen.
Beide eindbeelden zijn gebruikt voor een traject van nu (2012) naar 2050
(in plaats van naar 2030 zoals in de studie voor Netbeheer NL is gedaan).
Er zijn drie tussenjaren genomen namelijk 2020, 2030 en 2040, waarvoor zowel
de energievraag, de besparingen als de inzet van de verschillende bronnen is
bepaald.
In Figuur 36 is voor scenario Schoon Fossiel de inzet van de diverse energiebronnen voor de jaren 2012, 2025, 2038 en 2050 weer gegeven. Hetzelfde is
gedaan in Figuur 37 voor Hernieuwbare energie.
Bewust is gekozen voor twee scenario’s die op een geheel verschillende wijze
het einddoel van 80-95% CO2-reductie realiseren. Dit is EU-beleid dat weliswaar nog geconcretiseerd moet worden, maar de huidige afspraken en ook de
discussie over de doelen voor 2030 liggen op dit pad.
Hiermee worden twee intrinsiek verschillende richtingen vertaald in een vraag
naar een palet aan energiebronnen. Duidelijk is dat in beide scenario’s nog
zeker tot 2030 een grot behoefte is aan aardgas, en dat zelfs in scenario
Schoon Fossiel die behoefte ook in 2050 nog bestaat.

129

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Figuur 36

Gebruik energiebronnen scenario Schoon Fossiel
Bruto eindverbruik Scenario Schoon Fossiel
2.500

2.000
Overig
Hernieuwbaar

1.500

PJ

Olie
Kolen

1.000

Aardgas
Kernenergie

500

2012

2025

2038

2050

BAU2050

In het scenario Schoon Fossiel treedt in 2050 een vraagreductie op van 45% ten
opzichte van business as usual (BAU2050). De resterende vraag naar energiebronnen van 1150 PJ wordt in 2050 met 35% aardgas voorzien (380 PJ circa
12 mld. m3) tegenover 59% in 2012 (1170 PJ circa 40 mld. m3 CM). In 2025 is
het aardgasverbruik 900 PJ en 2038 625 PJ.
Figuur 37

Gebruik energiebronnen scenario Hernieuwbaar
Bruto eindverbruik Scenario Hernieuwbaar
2.500

2.000
Overig
Hernieuwbaar

1.500

PJ

Olie
Kolen

1.000

Aardgas
Kernenergie

500

2012

2025

2038

2050

BAU2050

In het scenario Hernieuwbaar is in 2050 ook een vraagreductie van 45% ten
opzichte van business as usual. De resterende vraag naar energiebronnen van
1150 PJ wordt in 2050 zonder aardgas voorzien tegenover 59% in 2012
(1.170 PJ circa 40 mld. m3). In 2025 is het aardgasverbruik 750 PJ en 2038
350 PJ.

130

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

E.2
Tabel 20

Schoon fossiel
Uitgangspunten Schoon Fossiel
Eigenschap

Waarde

CO2-reductie

100%

Hernieuwbare energie

25%

Benutting decentraal potentieel

25%

Aanvullende kenmerken
Omvang decentraal potentieel

Laag

Besparing achter de meter

Hoog

De 100% reductie van CO2-emissies en toch een beperkt aandeel hernieuwbaar,
leidt er toe dat in dit scenario sterk ingezet wordt op het toepassen van CCS,
kernenergie en het beperken van lokale emissiebronnen omdat hier het
afvangen van CO2 niet mogelijk is. Daarnaast wordt ook bij het meestoken van
biomassa in kolencentrales CCS toegepast, zodat een zogenaamde carbon sink
wordt toegepast, waarbij extra CO2 uit de atmosfeer wordt gehaald. Dit biedt
de mogelijkheid om met name bij vervoer en de productie van hoge
temperatuur warmte nog (beperkt) gebruik te maken van fossiele energiebronnen.
Daarnaast wordt in dit scenario fors ingezet op energiebesparing. Dit leidt tot
een grote reductie van de finale vraag naar aardgas en tegelijkertijd hoeft het
volume hernieuwbare energie tot een minimum beperkt te worden om te
voldoen aan het criterium van 25%. Dit scenario heeft dan ook het laagste
aantal PJ’s aan hernieuwbare energie van alle scenario’s.
Voor de resterende vraag vindt vooral substitutie plaats naar bijvoorbeeld
elektrische opties, zoals warmtepompen. Dit scenario kent het grootste
aandeel van warmtepompen, in vergelijking met de andere scenario’s.
Figuur 38

Gebruik energiebronnen in scenario Schoon Fossiel
Scenario Schoon Fossiel - Bruto eindverbruik
Geothermie
Bio-olie
Wind op land
Wind op zee
Zonthermisch
Zon-PV
Biomassa CCS
Biomassa
Groen gas - import
Groen gas - NL
Import elektriciteit
Restwarmte
Overig
Fossiele olie (transport)
Kolen CCS
Kolen
Aardgas CCS
Aardgas
Kernenergie
BAU

2.500

2.000

PJ

1.500

1.000

500

2012

131

Juni 2015
Vertrouwelijk

2025

2038

2050

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

E.3

Hernieuwbaar scenario

Tabel 21

Uitgangspunten Hernieuwbaar
Eigenschap

Waarde

CO2-reductie

100%

Hernieuwbare energie

100%

Benutting decentraal potentieel

100%

Aanvullende kenmerken
Omvang decentraal potentieel

Hoog

Besparing achter de meter

Hoog

In dit scenario wordt maximaal ingezet op energiebesparing, waarbij geen
fossiele energiebronnen meer ingezet worden. Voor elektriciteit worden
technieken als zon-PV en wind op grote schaal toegepast. Biomassa wordt
gebruikt voor de productie van zowel elektriciteit als warmte. Deze biomassa
wordt grotendeels geïmporteerd in vaste of gasvorm. Vloeibare biomassa
wordt ingezet voor vervoer.
In dit scenario wordt daarnaast veel waterstof ingezet bij zowel vervoer als
bijmenging in het gasnet, naast groen gas. Deze waterstof wordt geproduceerd
door de tijdelijke overschotten die ontstaan door het grote opgestelde
vermogen van zon-PV en wind. Waterstof vormt hiermee zowel een
energiedrager als een opslagmedium voor elektriciteit voor de langere termijn.
Opslag voor de korte termijn (dag/nacht) wordt onder andere gefaciliteerd
door accu’s.
Figuur 39

Gebruik energiebronnen in scenario Hernieuwbaar
Scenario Hernieuwbaar - Bruto eindverbruik
2.500

Geothermie
Bio-olie
Wind op land
Wind op zee
Zonthermisch
Zon-PV
Biomassa CCS
Biomassa
Groen gas - import
Groen gas - NL
Import elektriciteit
Restwarmte
Overig
Fossiele olie (transport)
Kolen CCS
Kolen
Aardgas CCS
Aardgas
Kernenergie
BAU

2.000

PJ

1.500

1.000

500

2012

132

Juni 2015
Vertrouwelijk

2025

2038

2050

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

E.4

Referentiescenario voor het aanbod van gas
In de voorgaande paragraaf is duidelijk geworden dat het eindbeeld van
80-95% CO2-reductie vraagt dat de vraag naar aardgas stevig wordt
teruggebracht van de huidige 12.00 PJ tot circa 380 PJ tot 0 PJ. Dit gaat om
een daling van 45% in bijna 40 jaar.
Gas speelt een belangrijke rol in de Noordwest-Europese energiehuishouding,
zeker op de korte tot middellange termijn. Dit laatste komt ook doordat gas in
de meeste Noordwest-Europese landen een belangrijke rol speelt bij de
elektriciteitsproductie.
De vraag is niet alleen hoe Nederland in deze gasvraag zal voorzien, maar ook
welk effect de winning van schaliegas heeft op de gasvoorziening.
De huidige situatie is dat ongeveer 80% van het aanbod in Nederland (bijna
75 mld. m3) uit eigen gasvelden komt. Hiervan komt inmiddels het grootste
deel uit kleine velden. De rest komt binnen via import. Van dit totale aanbod
is iets minder dan de helft bestemd voor eigen gebruik. De rest wordt weer
geëxporteerd (wederuitvoer).
Tot 2020 vindt een geleidelijke, maar beperkte afname plaats van het aanbod
(NLOG, 2014). Na 2020 neemt de conventionele gasproductie uit huidige
voorraden en potentiële voorraden naar verwachting sterk af. Het Groningerveld blijft tot die tijd balanscapaciteit leveren zoals nu. In dit referentiescenario (en uitgaande van een constante vraag) verandert Nederland rond
2025 van netto-exporteur in netto-importeur van gas. In deze periode wordt
het wel moeilijker en duurder om het resterende gas naar boven te halen.
Het moment van de omslag naar gasimporteur kan tussen 2025 en 2035
optreden. Dit is afhankelijk van exploratie kleine velden, de mate van
energiebesparing, de omvang van de import van gas of een mogelijkheid van
een exportstop.

133

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

134

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Bijlage F Effecten van schalieolie
F.1

Inleiding
In de hoofdstudie is uitgegaan van de winning van schaliegas. Afhankelijk van
de samenstelling van het brongesteente en de maturiteit (graad van omzetting
naar koolwaterstoffen) stromen schaliegas, schalieolie of natural gas liquids
naar de oppervlakte, of een combinatie hiervan.
Deze vloeistoffen zijn ook gebruikelijk in conventionele gaswinning en andere
onconventionele of schaliegasproductiegebieden.

Definitie schalieolie
Schalieolie is aardolie, gevangen in het brongesteente die door middel van
fracking wordt gewonnen. (Schalie)olie is een mengsel van koolwaterstoffen.
In de raffinage worden de verschillende fracties uit de olie gescheiden.
De producten die hieruit ontstaan dienen vooral als motorbrandstof (benzine,
kerosine) en als grondstof voor allerlei chemische producten
In het Engels taalgebied worden vaak de termen ‘tight oil’, ‘light oil’ of ‘light
tight oil’ gebruikt. Deze termen verwijzen naar olie uit slecht doorlaatbare
gesteenten, waaronder schalie, maar bijvoorbeeld ook zandsteen.
Hiernaast moet schalieolie niet worden verward met olieschalies: dit onrijpe
schalies die worden gemijnd in openpitmijnen. Deze techniek wordt
veelgebruikt in Estland.

Definitie liquids
Aardgas is een mengsel van de koolwaterstoffen methaan (CH4) en lichte
koolwaterstoffen als ethaan, propaan en butaan, koolstofdioxide en stikstof.
Ethaan, propaan en butaan zijn de belangrijkste ‘natural gas liquids’, zoals
deze na afscheiding worden genoemd. Groningengas bestaat voor ruim 80% uit
methaan, voor ruim 15% uit stikstof en voor ongeveer 4% uit liquids. Schaliegas
uit de Marcellus Schalie in de Verenigde Staten bestaat gemiddeld uit 75%
methaan, 16% ethaan, 5% propaan en 1% andere koolwaterstoffen (Platts,
2012)
De lichte koolwaterstoffen of natural gas liquids (NGLs) kunnen worden
afgescheiden en worden gebruikt als grondstof in de chemische industrie.
Ethaan is een belangrijke bouwsteen voor tal van chemische producten en
toepassingen (plastics en kunststoffen). Hoe hoger het aandeel NGLs, des te
natter het gas. Ook uit olie (nafta) kunnen liquids worden afgescheiden.
Wereldwijd worden 11,8 miljoen vaten per dag geleverd.
Figuur 40 geeft de belangrijkste verwerkingsroutes van schaliegas, (natural
gas) liquids en schalieolie.

135

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Figuur 40

Kenmerken schaliegas, liquids en schalieolie

Schaliegas

Behandeling en
afscheiding
liquids

Energiebron
voor koken en
verwarming

Liquids

Afgescheiden
van schaliegas

Grondstof in de
chemische
industrie

Schalieolie

F.2

Raffinage

Brandstoffen
voor transport
Grondstof voor
petrochemie

Schalieolie
Uit de Verenigde Staten is gebleken dat winning uit schalies meer en meer
plaatsvindt in gebieden waar een grote kans is om ook olie te vinden.
Door de gedaalde gasprijs leidde het opsporen en winnen van olie tot een
aantrekkelijkere business case. Ook in Nederland kan naast water ook aardgas
en/en of aardolie naar de oppervlakte stromen.
In deze bijlage staat de volgende vraag centraal:
Wat verandert er aan de analyse van schaliegas als er naast schaliegas schalieolie
kan worden gewonnen?

Voor deze gevoeligheid zullen dezelfde effecten worden behandeld als in de
hoofdstudie.

F.2.1

Winning van schalieolie in Nederland
Schatting aanwezige hoeveelheden schalieolie
Er is grote onzekerheid omtrent de winbare hoeveelheden schalieolie in de
Nederlandse bodem. Verwacht wordt dat alleen in de Posidonia-formatie
schalieolie aanwezig is en niet in de Geveriklaag. De Posidonia-formatie loopt
van de kust bij Rotterdam in zuidoostelijke richting Noord-Brabant. Er wordt
verwacht dat de formatie richting westen meer olie bevat en richting oosten
meer gas (Zijp, 2013).
Omdat er nog niet gericht geboord is in de relevante geologische formaties, is
het moeilijk te zeggen om hoeveel vaten olie het gaat. Het is daarom onzeker
wat er aangetroffen wordt: dit kan olie, water of gas zijn of een combinatie.
Hoe de samenstelling van deze combinatie is, valt op voorhand niet te zeggen.
Er zijn vooralsnog beperkte schattingen over de aanwezige hoeveelheden
schalieolie in Nederland, zie Tabel 22. EIA (2013) en Luthi (2013) schatten dat
er zo’n drie miljard vaten35 winbaar zijn. Deze schattingen zijn waarschijnlijk
35

136

Juni 2015
Vertrouwelijk

Een vat staat gelijk aan ongeveer 159 liter.

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

aan de hoge kant. EIA heeft de winbare hoeveelheid geschat door eerst de
aanwezige hoeveelheid olie te schatten op basis van gesteentekenmerken.
Vervolgens is voor iedere gesteentelaag de best vergelijkbare formatie in de
VS bepaald en de winbaarheidsfactor van die formatie is geprojecteerd op de
Nederlandse formatie. Er is weinig gebruik gemaakt van lokale detailinformatie. EIA heeft bij deze grondstoffelijke aanpak bijvoorbeeld geen
rekening gehouden met de andere eigenschappen van de Geverik-laag, waar
naar verwachting geen schalieolie te vinden is.
EBN (EBN, 2014) heeft in haar Economische analyse van de voorbeeldwinning
drie varianten opgesteld: een variant met schaliegas en twee schalieolievarianten. Deze voorbeeldwinningen zijn gebaseerd op de situatie in NoordBrabant. In de hoge schalieolievariant is uitgegaan van een zelfde doorlaatbaarheid van het gesteente voor gas en olie. In de lage schalieolievariant is
uitgegaan van een lagere doorlaatbaarheid.
De productievarianten in de hoofdstudie zijn een extrapolatie van de
voorbeeldwinning zoals gebruikt in het planMER. Deze is geëxtrapoleerd naar
winningsscenario’s van 200 en 500 mld. m3. Als de voorbeeldwinning olie (EBN,
2014) wordt geëxtrapoleerd naar mogelijke winbare Nederlandse volumes,
leidt dit tot vier mogelijke scenario’s. Deze varianten kennen een minimum
van 193 miljoen vaten olie en een maximum van 1.515 miljoen vaten olie.
Deze illustratieve berekening van het mogelijke winbaar potentieel voor
Nederland geven aan dat schattingen als die van EIA en Luthi als tamelijk
optimistisch gezien kunnen worden.
Tabel 22

Schattingen schalieolie in Nederland
Bron

Schatting

EIA (2013)

50 mld. vaten, waarvan 2,9 mld. technisch winbaar

Luthi (2013)

3 mld. vaten in Zuid-Nederland

EBN (2014)

Alleen gas: 29 mld. m3 gas
Of 88 mln. vaten olie + 2 mld. m3 gas (hoge doorlatendheid)
Of 37 mln. vaten olie + 0,9 mld. m3 gas (lage doorlatendheid)
Naar analogie van voorbeeldwinning EBN:
Hoge variant+ hoge doorlatendheid: 1.515 mln. vaten + 35 mld. m3 gas
Lage variant + hoge doorlatendheid: 606 mln. vaten + 14 mld. m3 gas
Hoge variant + lage doorlatendheid: 483 mln. vaten + 16 mld. m3 gas
Lage variant + lage doorlatendheid: 193 mln. vaten + 6 mld. m3 gas

Bron: EIA (2013), Luthi (2013) & EBN (2014).

Conclusie aanwezige hoeveelheden
De aanwezige hoeveelheid winbare schalieolie in de Nederlandse ondergrond is
onzeker. De onzekerheid is nog groter dan de onzekerheid met betrekking tot
de verwachte winbare volumes schaliegas. Waarschijnlijk is er schalieolie te
vinden in de Posidonia-formatie rond Rotterdam. Er is echter geen inschatting
te maken van de verdeling schaliegas en schalieolie bij een gemiddelde boring.
Schattingen van wetenschappers lopen uiteen van enkele honderden miljoenen
vaten tot drie miljard vaten, hoewel de laatste aan de hoge kant lijkt.
Vanwege de grote onzekerheid worden in deze gevoeligheidsanalyse de
maatschappelijke effecten door middel van illustratieve varianten voor de
mogelijke winning van schalieolie in Nederland in beeld gebracht. Hierbij zal
aangesloten worden bij de extrapolatie van de voorbeeldwinningen van EBN.
Deze winning is gebaseerd op de situatie in Noord-Brabant. De schatting van
EIA wordt vanwege kanttekeningen bij de gebruikte methode niet gebruikt.

137

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

EIA heeft kenmerken van Amerikaanse winningen geprojecteerd op de
Nederlandse gesteentelagen. Hierdoor is de schatting waarschijnlijk aan de
hoge kant.
In deze gevoeligheidsanalyse wordt daarom gewerkt met een hoge variant met
1.500 miljoen vaten, een gemiddelde variant met 600 miljoen vaten en een
lage variant met 200 miljoen vaten.
Box 2

Hoeveel energie levert een put op?
In de Verkenning Schaliegas zijn een lage en hoge productievariant uitgewerkt. In de lage
variant is uitgegaan van een gemiddelde putopbrengst van 110 miljoen m3 gas. Bij deze
opbrengst is winning economisch mogelijk. In de hoge variant is uitgegaan van een opbrengst
van 220 miljoen m3, waarbij winning commercieel aantrekkelijk is. Ook in de voorbeeldwinning
van EBN is uitgegaan van 220 miljoen m3. In de figuur is de energieopbrengst in Peta joule (PJ)
afgezet tegen de voorbeeldwinning schalieolie van EBN (2014). De winning van schaliegas
levert meer energie op.
Energieopbrengst per put (PJ)
9
8
7
6
5
4

Olie

3

Gas

2
1
0
Laag

Hoog
Alleen gas

Laag

Hoog
Olie + gas

Bron: eigen berekening, voorbeeldwinning olie o.b.v. EBN (2014).

F.2.2

Effecten op de energieprijzen
De oliemarkt
Olie is gemakkelijker te transporteren dan gas en de markt is daardoor
mondialer dan de gasmarkt. De prijs van ruwe olie schommelt door variatie in
vraag en aanbod, het effect van speculanten en ook de geopolitieke situatie in
de wereld.
Sinds oktober 2014 is de olieprijs scherp gedaald. Als reden hiervoor worden
gegeven een toename van het aanbod van onder meer Saoedi-Arabië, Libië en
de Verenigde Staten (schalieolie!); een achterblijvende groei van de
wereldeconomie en meer vraag naar duurzame energiebronnen. Een lage
olieprijs maakt het minder aantrekkelijk om te investeren in infrastructuur
voor oliewinning.
De kosten voor de productie van ruwe olie verschillen per winningslocatie en wijze. Figuur 41 laat de minimale prijs per locatie en wijze zien waarbij
producenten nog tot een winstgevende winning kunnen komen (breakevenprijs). Uit de figuur valt op te maken dat winning in het Midden-Oosten
verreweg het goedkoopst is. De break-evenprijs voor de winning van
schalieolie in Noord-Amerika worden geschat op $65 per vat, met een

138

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

bandbreedte van $50-70. Daarmee behoort winning van schalieolie tot één van
de duurdere alternatieven. Op de mondiale markt kan de in de VS gewonnen
schalieolie op dit moment dus als een prijszetter (marginale aanbieder)
worden gezien. Circa 90% van de huidige oliewinning (ruim 70 miljoen vaten
per dag) wordt momenteel op goedkopere wijzen gewonnen.
Figuur 41

Break-evenprijs per vat ruwe olie ($) per winningslocatie

Bron: UK Business Insider, 2014. Gebaseerd op data Morgan Stanley en Rystad Energy.

Kosten van de winning van schalieolie in Nederland
Er zijn nog geen schattingen voor de kosten van winning van schalieolie in
Nederland. Volgens Morgan Stanley verschillen de break-evenopbrengsten sterk
per land (Morgan Stanley, 2014). Zo zijn deze in Polen veel hoger dan in de
Verenigde Staten. Dit komt onder meer door de schaal en de geologische
eigenschappen van de schalies. Ook in de Nederlandse situatie verschillen de
kosten van die van winning in de Verenigde Staten. Dit komt onder andere
door de hogere bevolkingsdichtheid. Gezien de bevolkingsdichtheid van de
regio met de grootste schalieoliepotentie (Rotterdam e.o.) lijkt het hier lastig
om geschikte boorlocaties te vinden. In de VS vindt een groot deel van de
productie in het ‘Bakken Basin’ plaats. Centraal in dit gebied woont 1 persoon
per km2. Het Eagle Ford kent een bevolkingsdichtheid van 8 personen/km 2
(Morgan Stanley, 2014). In Groot-Rijnmond wonen ruim 1.000 mensen per
vierkante kilometer (CBS, 2014a).
Doordat producenten in de Verenigde Staten meer inzicht krijgen in het
productieproces van opsporing tot opruimen en efficiënter te werk gaan gaat
de break-evenprijs omlaag. Volgens Maugeri (2013) is de boortijd van een put
in de Eagle Ford omlaag gegaan van achttien naar negen dagen en neemt de
olieopbrengst per put toe. Een voordeel van de focus op olie is dat beter
gebruik gemaakt kan worden van expertise uit de olie-industrie.
Een belangrijke innovatie voor het boorproces zijn bestuurbare, roterende
boorkoppen. Volgens Morgan Stanley ligt de break-evenprijs op sommige
productielocaties inmiddels op $ 30 per vat (oktober 2014). Hiermee is
schalieolie niet meer de marginale aanbieder. Nederland zou kunnen
profiteren van de kennis uit Amerika.

139

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Gezien de onzekerheid omtrent de putopbrengsten en de samenstelling van de
productie, is het moeilijk om een inschatting van de Nederlandse kostprijs te
maken. In vergelijking met de Verenigde Staten zal deze hoger liggen door
andere geologische omstandigheden, bevolkingsdichtheid en milieuwetgeving,
anderzijds kan met de tijd de prijs verder dalen doordat betere technieken
beschikbaar komen en de schaal toeneemt.

Aandeel van Nederlandse schalieproductie op de wereldmarkt
Omdat de oliemarkt een wereldmarkt is, moet de Nederlandse schalieolieproductie worden afgezet tegen de wereldwijde productie en voorraden.
Figuur 42 toont de dagelijkse productie naar deelregio. Van de 70 miljoen
vaten die dagelijks gewonnen worden, komt ongeveer een derde uit het
Midden-Oosten. West-Europa is een kleine speler met een aandeel van nog
geen vier procent.
In Nederland wordt olie gewonnen uit olievelden rond Rotterdam en
Schoonebeek (hier is de productie in 2011 weer opgepakt) en uit olievelden in
de Noordzee. In 2013 werden gemiddeld 22.600 vaten ruwe olie per dag
gewonnen (inclusief natural gas liquids) in Nederland. Er wordt verwacht dat
deze productie gestaag afneemt (NLOG, 2014). Nederland is een nettoimporteur van olie. De dagelijkse olievraag bedraagt zo’n 1 miljoen vaten.
De bewezen wereldwijde reserves bevatten nog bijna 1.800 miljard vaten
(inclusief natural gas liquids; IEA, 2014b). Dit is, bij gelijkblijvende vraag, nog
goed voor ruim 50 jaren gebruik. Meer dan de helft hiervan bevindt zich in het
Midden-Oosten (Opec, 2014). Volgens de IEA (IEA, 2013) blijft de vraag naar
olie in de toekomst verder stijgen. Deze vraagtoename zal vooral worden
opgevangen door aanbod van niet-conventionele olie en conventionele olie uit
het Midden-Oosten en Brazilië.
Figuur 42

Ruwe olieproductie per regio (1960-2013), miljoenen vaten per dag
80
70
60
50
40
30
20
10
0
1960

1965

1970

1975

1980

1985

1990

1995

Noord-Amerika

Latijns-Amerika

Rusland en omliggende landen

Midden-Oosten

West-Europa

Afrika

2000

2005

2010

Azie en Pacifisch gebied
Bron: OPEC (2014).
Noot: Deze cijfers betreffen de productie exclusief natural gas liquids. In januari 2015 bedroeg
de olieproductie inclusief natural gas liquids 94 miljoen vaten per dag (IEA, 2015).

140

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Het is nog onzeker hoeveel schalieolie in Nederland gewonnen kan worden.
Als wordt uitgegaan van 1,5 miljard vaten die in 40 jaar worden gewonnen
(zoals in de maximale productievariant het geval is) komt dit neer op ruim
100.000 vaten per dag. Dit is bijna vijf keer het huidige Nederlandse
productievolume en ongeveer 0,15% van de huidige wereldwijde productie.
Bij 600 miljoen vaten in 40 jaar zijn dit ruim 40.000 vaten per dag en bij 200
miljoen vaten zijn dit zo’n 14.000 vaten per dag. Het Nederlandse aandeel in
de wereldproductie is hiermee marginaal.
Ook in andere Europese landen worden de mogelijkheden voor schalieolie
(en schaliegas) onderzocht. Hierdoor kan Europa een groter aandeel in de
wereldwijde olieproductie krijgen. Er zijn weinig inschattingen van het aantal
winbare vaten in Europa. EIA schat de technisch winbare hoeveelheid op bijna
13 miljard vaten. Naast Nederland worden Frankrijk en Polen als landen met
veel schalieolie aangemerkt (EIA, 2013). Eerder werd aangegeven dat de
schattingen van EIA aan de hoge kant lijken.
Overigens moet hierbij worden aangemerkt dat alleen olie gewonnen zal
worden als de olieprijs hoog genoeg is om kosten te dekken.

Effect op de olieprijs
Net als bij de gasprijs geldt dat de olieprijs beïnvloed wordt als de duurste
aanbieder uit de markt wordt gedrukt. Veel conventionele oliebronnen, zoals
olie uit het Midden-Oosten, hebben een lagere kostprijs dan schalieolie nu
heeft. Wel blijkt uit ervaringen in de Verenigde Staten dat de kostprijs door
leereffecten nog fors omlaag kan, waardoor schalieolie vaak duurdere,
geïmporteerde bronnen uit de aanbodmix kan drukken.
Als er daadwerkelijk schalieolie gewonnen wordt, verwachten wij niet dat de
hoeveelheden die in Nederland gewonnen zouden kunnen worden groot genoeg
zijn om invloed op de wereldwijde olieprijs te hebben. Zelfs in de hoge variant
van 100.000 vaten per dag zal het aandeel te klein zijn om de wereldmarktprijs te kunnen beïnvloeden.

F.2.3

Opbrengsten staatskas
Effect schalieolie op staatskas
De aanwezigheid van schalieolie kan, sterk afhankelijk van de olieprijs, een
positief effect hebben op de staatskasopbrengsten. In principe geldt de
mijnbouwwet voor alle koolwaterstoffen, dus ook voor olie. De opbrengsten
zijn sterk afhankelijk van hoogte van investeringen en de hoogte van
marktprijzen van de delfstoffen.
Mocht er geen economisch interessante business case voor schalieolie mogelijk
zijn, zal er niet tot investeringen en winning worden overgegaan en zijn er
derhalve geen opbrengsten voor de staatskas te verwachten.

Verschillen in kosten schalieolie en schaliegas
Ook EBN (2014) geeft een inschatting van kosten en opbrengsten. Hieruit blijkt
dat de business case voor schaliegas positiever is dan die van schalieolie.
Dit komt vooral door hogere operationele kosten bij olie, mede omdat er naast
olie in dat geval ook gas gewonnen wordt en dat maakt de business case
complexer. De aanwezigheid van olie maakt de aanvangsinvesteringskosten
hoger. Voor de olie is een oliestabilisatie-inrichting met opslag nodig en voor
het gas is dit een behandelingsinstallatie met compressie. Deze is wel kleiner
dan bij gaswinning alleen. Als de hoeveelheden voldoende hoog zijn, kan een
pijpleiding worden aangelegd, anders is het voordeliger om de olie met trucks
te transporteren. Als er naast olie ook water meekomt, zorgt dit ook voor
hogere kosten omdat dit moeilijk te scheiden is. Gas en vloeistoffen zijn
eenvoudiger te scheiden.

141

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Behalve EBN zijn er geen inschattingen van de investeringen beschikbaar.
Als er veel olie en een klein deel gas wordt gewonnen, is het niet toegestaan
om het gas af te fakkelen. Dit gebeurt wel in sommige Noord-Amerikaanse
staten. Hier ontbreekt de juiste transportinfrastructuur voor gas en levert het
te weinig op om daar in te investeren.

Verschillen in opbrengsten schalieolie en schaliegas
De opbrengsten hangen af van de marktprijzen van olie en gas. Uit Paragraaf
F.2.2 dat gasprijzen op de Noord-Europese gasmarkt worden bepaald en dat
olieprijzen op de wereldmarkt tot stand komen.
Omdat hoeveelheden noch toekomstige prijzen bekend zijn is het niet te
zeggen welke winning tot hogere opbrengsten leidt. EBN heeft een
voorbeeldwinning opgesteld met alleen gas en twee voorbeeldwinningen met
voornamelijk olie. In Figuur 43 wordt de opbrengst van de gasvariant
vergeleken met de hoge olievariant bij verschillende combinaties van olie- en
gasprijzen. Bij een prijscombinatie in het blauwe vlak geeft de gasvariant een
hogere opbrengst; bij een prijscombinatie in het oranje vlak geeft de
olievariant een hogere opbrengst. Bij een te lage olie- of gasprijs zal een veld
overigens niet in productie worden genomen. Bij een hoge olieprijs kan
oliewinning zeer aantrekkelijk zijn en loont het om de olie te winnen en af te
zetten op de oliemarkt.
De rode stippen geven de uitkomst bij olie- en gasprijzen uit de meest
recente raming van de Wereldbank (Worldbank, 2015). In deze raming stijgt de
mondiale olieprijs sneller dan de Europese gasprijs. Hierdoor nemen de
opbrengsten van olie toe ten opzichte van gas. Bij de hoeveelheden zoals
gegeven door EBN (2015) heeft gaswinning een hoger toekomstig
opbrengstenpotentieel. Bij de huidige gasprijs is een olieprijs van € 77 per vat
nodig om meer opbrengsten uit olie te halen. Bij de huidige olieprijs is een
gasprijs van € 0,15 per m3 nodig om meer opbrengsten uit olie te halen.
Figuur 43

Vergelijking opbrengst variant ‘Alleen gas’ en hoge variant ‘Olie’

Olieprijs per vat

140
120
100

2025

80
60

2020

40

2015

20

0,13
0,14
0,15
0,16
0,17
0,18
0,19
0,2
0,21
0,22
0,23
0,24
0,25
0,26
0,27
0,28
0,29
0,3
0,31
0,32
0,33
0,34
0,35
0,36
0,37
0,38
0,39

0
Gasprijs per m3
Hogere opbrengst alleen gas

Prijsscenario Wereldbank

Bron: Eigen berekening gebaseerd op EBN (2014) en Worldbank (2015).

Verschillen staatskas
Belangrijk voor de staatskas is het verschil tussen opbrengsten en kosten.
Bij winning van olie en gas als bijproduct zijn hogere kapitaalinvesteringen en
operationele kosten te verwachten vanwege een grotere complexiteit van de
winning. De opbrengsten hangen sterk af van hoeveel er gewonnen wordt en
de marktprijs. Als de voorbeeldwinning van EBN als uitgangspunt wordt

142

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

genomen, leidt gaswinning bij de huidige prijzen tot hogere opbrengsten. Bij
een hogere olieprijs wordt olie aantrekkelijker. Bij het prijsscenario van de
Wereldbank levert olie op termijn meer op.
Er bestaat echter grote onzekerheid over de hoeveelheid aanwezige olie,
kosten en opbrengsten. Het is daarom niet goed te zeggen wat oliewinning
verandert aan de opbrengsten voor de staatskas.

Ervaringen uit de Verenigde Staten
In de Verenigde Staten wordt al op grote schaal schalieolie en schaliegas
gewonnen. In de afgelopen jaren zijn de gasprijzen in de Verenigde Staten
sterk gedaald. Dit heeft er toe geleid dat er meer aandacht komt voor de
winning van schalieolie. Per dag worden er nu een half miljoen vaten
schalieolie gewonnen en dit zal waarschijnlijk groeien naar 1,2 miljoen vaten
per dag (PWC, 2013). De Congressional Budget Office (CBO, 2014) laat zien dat
de Amerikaanse federale overheid vooral profiteert van een groei van het
bruto nationaal product door schaliegas- en oliewinning. Hierdoor nemen de
belastinginkomsten van huishoudens toe. Omdat de ondergrond in de
Verenigde Staten bezit is van de eigenaar, zijn de overheidsbaten van de
productie veel lager dan in Nederland. Waar in de Verenigde Staten een deel
van de rents toevallen aan de eigenaar van de grond, is in Nederland de
opbrengst voor de Staat. Alleen producenten die boringen doen op land in
bezit van de federale overheid hoeven afdrachten te doen (naast normale
belastingen). CBO schat de additionele staatinkomsten op circa $ 300 miljoen
per jaar.

F.2.4

Effecten op energietransitie
Effecten schalieolie via prijsmechanisme
In Paragraaf F.2.2 wordt geconcludeerd dat de winning van schalieolie te
marginaal is om effect op de mondiale olieprijs uit te oefenen. De oliemarkt is
zoals gezegd nog globaler en minder door transportkosten bepaald dan de
gasmarkt die sterk noordwest Europees georiënteerd is.
Dit betekent dat er geen sprake zal zijn van toename van (binnenlands)
aardolieverbruik door veranderde (relatieve) prijzen. Ook zal er geen
substitutie plaatsvinden tussen aardolie en andere (duurzamere) brandstoffen
(bijvoorbeeld elektrisch vervoer; biobrandstoffen) en grondstoffen (biobased,
restmaterialen) vanwege de veranderde prijzen. Hierdoor zal de energiemix
naar onze verwachting niet betekenisvol worden beïnvloed. Ook verwachten
we geen reboundeffecten (lage olieprijs, hoger gebruik).

Verdringing van investeringen
Om daadwerkelijk schalieolie te gaan winnen, zijn forse investeringen nodig.
Ook voor schalieoliewinning geldt dat geen beroep gedaan kan worden op
publieke gelden of subsidie, zoals de SDE(+)-subsidie. Hiernaast zal EBN bij een
economisch succesvolle winning dividend afdragen aan de staat. EBN en de
vergunninghouder betalen bovendien vennootschapsbelasting en additionele
afdrachten conform de mijnbouwwet. Omdat er sprake is van beperking van
beschikbare publieke middelen noch van belastingvoordelen, is het niet
waarschijnlijk dat investeringen voor hernieuwbaar beperkt worden.

Effecten op olie-import
Olie wordt nu hoofdzakelijk (voor ca. 94%) geïmporteerd. Nederland heeft een
belangrijke logistieke functie op de wereldoliemarkt met de Rotterdamse
haven als middelpunt.
In Nederland wordt aardolie vooral gebruikt in transport en als grondstof voor
de chemie. Voor verwarming van huizen en elektriciteitsopwekking wordt in

143

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Nederland vooral gebruik gemaakt van aardgas. Door gebruik van nieuwe
technologieën is de Verenigde Staten in korte tijd één van de grotere
producenten van olie- en aardgas geworden en daardoor veel minder
afhankelijk van import uit het Midden-Oosten.
Als de prijs niet verandert en de transportkosten laag zijn, zal het extra
aanbod van olie waarschijnlijk niet tot een toename van de vraag leiden.
Dit betekent dat het nieuwe aanbod zal concurreren met geïmporteerde olie
en dat de netto-import zal afnemen. Dagelijks importeert Nederland ruim
1,2 miljoen vaten, deels voor doorvoer. Een productie van 100.000 vaten per
dag zou een aanzienlijk deel van de import kunnen vervangen. Bij 40.000
vaten gaat het om 3%, bij 15.000 vaten om ruim 1% van de import. Een minder
grote afhankelijkheid van import betekent ook dat Nederland minder
afhankelijk is van landen met een instabiele politieke situatie, zoals Rusland
en landen in het Midden-Oosten. Meer eigen productie komt de voorzieningszekerheid ten goede.

Schoon fossiel en schoon hernieuwbaar
De huidige Nederlandse olieproductie wordt waarschijnlijk uitgefaseerd
richting 2035 (IEA, 2014). Hierdoor wordt Nederland volledig afhankelijk van
het buitenland.
Eigen productie vergroot de diversificatie in de energiemix, verkleint de
buitenlandse afhankelijkheid en verkleint de risico’s op het gebied van
voorzieningszekerheid. Het hangt echter van de hoeveelheden af hoe
belangrijk de bijdrage in de voorzieningszekerheid is.
In de hoofdstudie is het aanbod van schaliegas afgezet tegen de toekomstige
vraag in de scenario’s Schoon Fossiel en Schoon Hernieuwbaar.
Ook voor schalieolie kan deze analyse worden gemaakt. In het scenario Schoon
Hernieuwbaar wordt het verbruik van olie volledig afgebouwd en zal in 2050
geen olie meer gebruikt worden in de energievoorziening. Dit zou betekenen
dat het extra olieaanbod op de wereldmarkt zal worden afgezet, tenzij het
tijdig op de markt kan worden gebracht. Dit impliceert dat vrijwel meteen
rond 2020 gestart zal moeten worden met boringen. Grootschalige winningsactiviteiten zullen na deze periode gegeven het tijdsbeslag van schalieboringen vermoedelijk niet meer voor binnenlands gebruik gebruikt kunnen
worden.
In het scenario Schoon Fossiel wordt het olieverbruik met circa 80%
gereduceerd. Het extra olieaanbod zal tot een grotere netto binnenlandse
energievoorziening kunnen leiden. Dit betekent een minder grote
afhankelijkheid van buitenlandse olieproducenten.

Conclusie effecten op energietransitie
Net als bij schaliegas zal ook door Nederlands schalieolie de marktprijs niet
veranderen, waardoor via het prijsmechanisme geen effecten te verwachten
zijn. Ook verdringing van investeringen wordt niet waarschijnlijk geacht.
Hierdoor zal de winning van schalieolie de verduurzaming van de Nederlandse
energievoorziening niet remmen.
Nederland importeert nu al een groot deel van de olievraag. Door eigen
productie, kan deze importafhankelijkheid worden verkleind, hoewel dit
alleen bij heel grote hoeveelheden een grote bijdrage levert. Door eigen
productie neemt de voorzieningszekerheid toe, maar op korte termijn blijft
import nodig om aan de vraag te voldoen. Aangezien rekening zal moeten
worden gehouden met forse beperking van de rol van olie richting 2050, zal
winning niet veel later dan 2020 mogen plaatsvinden vanuit het perspectief
van de Nederlandse vraag.

144

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

F.2.5

Effecten op werkgelegenheid door investeringen
Werkgelegenheid bij winning schalieolie
Als het zelfde aantal putten wordt gebruikt, zal de werkgelegenheid tijdens
het opsporen, boren en fracken niet veel verschillen. Wel verschilt de aanleg
van de infrastructuur. Als er sprake is van zowel olie- als gaswinning zal er een
complexere behandelingsinstallatie moeten worden aangelegd. Dit kan tot
extra vraag naar arbeid in de aanlegfase leiden.
Zowel de winning van olie als de winning van gas is zeer arbeidsextensief.
Uit de ‘Verkenning Schaliegas’ is al gebleken dat dit weinig banen oplevert.
Er wordt niet verwacht dat de winning van olie of een gecombineerde winning
tot veel extra vraag naar arbeid zal leiden. Als de gewonnen hoeveelheden te
marginaal zijn om een pijplijn aan te leggen, zal de gewonnen olie per truck
vervoerd moeten worden. Dit kan tot extra werkgelegenheid in de
transportsector leiden.
Regionaal kunnen er wel veranderingen optreden. Dit is vooral relevant voor
de werkgelegenheid in de toeleverende sectoren. De formaties rond
Rotterdam bevatten vermoedelijk vooral schalieolie. Een focus van de winning
richting dit gebied zal ook tot meer vraag naar arbeid in deze regio leiden.

F.2.6

Effecten op mens, natuur en milieu
De effecten op mens, natuur en milieu zijn gebaseerd op het planMER. In het
planMER is een gevoeligheidsanalyse opgenomen, waarin de milieueffecten van
schalieolie worden onderzocht. In deze paragraaf zullen de belangrijkste
verschillen worden samengevat.
Verschillen tussen schalieolie en schaliegas zijn beperkt. De behandelingsinstallatie verschilt en de afstand van de behandelingsinstallatie naar het
transportnetwerk zal bij schalieolie waarschijnlijk groter zijn dan bij
schaliegas. Daardoor neemt het ruimtebeslag van leidingen toe. Met deze
toename is er dan ook sprake op een toenemende kans dat er aardkundige of
bodemkundige waarden worden aangetast.
Het risico voor de externe veiligheid van schalieoliewinning is 80% lager dan bij
schaliegas, doordat de afstand tot de 10-6 contour 50m korter is (350-400m)
dan bij schaliegaswinning met realistische putdrukken.
Aardolie heeft andere gevaareigenschappen dan aardgascondensaat en
veroorzaakt daarom ook afwijkende milieurisico’s. Als het gaat om milieurisico’s rond oppervlaktewaterverontreiniging zijn de risico’s voor schalieolie
200 tot 600 keer hoger dan voor schaliegas.
Als het gaat om interferentie met ondergrondse functies, watervoorziening en
waterafvoer, luchtkwaliteit en natuur zijn de verschillen tussen schalieolie en
schaliegas naar verwachting niet van invloed op de beoordeling van de
effecten.

F.2.7

Effecten op woningwaarde, toerisme en landbouw
Net als voor de effecten van schaliegaswinning is er nog geen Nederlandse,
empirische literatuur beschikbaar over de gevolgen van de winning van
schalieolie op huizenprijzen. In Amerika is geen literatuur beschikbaar die zich
specifiek richt op de verschillen tussen schalieolie- en schaliegas. Ook voor de

145

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

effecten op toerisme en andere sectoren is geen aparte literatuur over alleen
schalieolie beschikbaar.
Qua intensiteit is er niet veel verschil tussen schaliegaswinning, schalieoliewinning of een gecombineerde winning. Er wordt verwacht dat de conclusies
niet anders zijn dan bij schaliegaswinning.

F.2.8

Conclusie schalieolie









F.3

De aanwezigheid van schalieolie verandert de business case ten opzichte
van een situatie met alleen schaliegas. Als er zowel olie als gas gewonnen
wordt, verhoogt dit de investeringskosten. Bij een hoge olieprijs kan het
toch aantrekkelijk zijn om de olie op te sporen en te winnen.
De hoeveelheden te winnen olie zijn nog onzekerder dan de hoeveelheden
gas, omdat hier nog veel minder onderzoek naar gedaan is. Als er olie in de
schalies zit, wordt verwacht dat dit in de Posidonialaag nabij Rotterdam
zit. Zeer waarschijnlijk zijn de hoeveelheden te klein om de wereldprijs
voor olie te beïnvloeden.
De veranderingen voor de staatskas hangen af van de kosten en
opbrengsten van olie ten opzichte van gas. De kosten zijn wat hoger, de
opbrengsten hangen van de wereldprijs af. Over de richting en grootte van
de effecten is onvoldoende informatie bekend.
Voor de effecten op de vraag naar arbeid worden weinig verschillen ten
opzichte van de case met alleen gas verwacht.
Er is geen informatie bekend over de effecten op woningprijzen, toerisme
en andere sectoren

Natural gas liquids en de chemische industrie
In de Verenigde Staten heeft de winning uit schalies geleid tot een toename
van de investeringen in de chemische industrie. Meer aanbod van bijvoorbeeld
ethaan kan (indirect) effect hebben op de concurrentiepositie van de
Nederlandse chemische industrie, waar deze liquids als grondstof worden
gebruikt.
Wat is het effect van de mogelijke aanwezigheid van liquids op de positie van de
Nederlandse chemische industrie?

F.3.1

Concurrentiepositie chemische industrie
Door de winning van schaliegas in de Verenigde Staten is ook veel aanbod van
goedkope natural gas liquids ontstaan. Deze liquids worden gebruikt in de
chemische industrie. Het gaat hierbij met name om aanbod van ethaan, wat in
de chemische industrie tot het kostbare ethyleen (ook wel etheen genoemd)
wordt verwerkt. Ethyleen is een belangrijke bouwsteen voor industriële
processen en wordt gebruikt bij de productie van allerlei (plastic) producten.
Hiernaast zijn de energiekosten door de lage gasprijs fors omlaag gegaan.
Dit heeft geleid tot veel nieuwe investeringen en een verbetering van de
concurrentiepositie van de Amerikaanse chemische industrie. Ook in Nederland
zou extra aanbod van liquids uit schaliegas en een lage energieprijs tot een
verbetering van de concurrentiepositie van de chemische industrie kunnen
leiden.

146

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Box 3

Investeringen in de Amerikaanse chemische industrie
De komende jaren zal de capaciteit om ethyleen te produceren in de Verenigde Staten nog
fors worden uitgebreid. In 2014 stonden er 10 nieuwe ethaankrakers gepland. Andere krakers
breiden hun capaciteit uit. Hierdoor breidt de totale productiecapaciteit voor ethyleen met
52% uit. De eerste krakers zullen eind 2016 ethyleen gaan produceren. Een gemiddelde kraker
kan ongeveer een miljoen ton ethyleen produceren. Ook voor andere grondstoffen (propyleen
en ammonia) zijn uitbreidingsplannen. Een nieuwe kraker kost enkele miljarden euro’s.
Bron: ICIS, 2014; VNCI & Deloitte, 2013.

Naftakraken en ethaankraken
In de chemische industrie zijn twee routes voor de productie van zogenaamde
alkenen (ethyleen, propyleen, etc.): de olieroute waarbij nafta wordt gebruikt
en de gasroute waarbij ethaan wordt gebruikt. In Figuur 44 worden deze
routes vergeleken.
De Nederlandse chemische industrie heeft wereldwijd een sterke positie. Rond
de Rotterdamse haven is een cluster van chemische bedrijven aanwezig.
Verder beschikt Nederland over zes naftakrakers (VNCI & Deloitte, 2013).
Nafta is een mengsel van koolwaterstoffen dat ontstaat als ruwe olie wordt
gedestilleerd en brandstoffen als benzine en kerosine worden afgescheiden.
In het stoomkraakproces wordt nafta of een andere vloeibare of gasvormige
fossiele brandstof bij hoge temperatuur (850–950˚C) in aanwezigheid van
stoom en een katalysator gekraakt tot voornamelijk het waardevolle ethyleen
en propyleen. De productie van ethyleen uit olie is een kostbaar en energieintensief proces. De prijs van nafta is afhankelijk van de mondiale olieprijs.
Sommige Nederlandse bedrijven hebben zowel raffinage- als kraakfaciliteiten.
Hierdoor kan gebruik gemaakt worden van ‘eigen’ grondstof. Historisch gezien
was naftakraken economisch aantrekkelijk, vanwege de relatief lage prijs per
eenheid energie van olie. Door de hoge olieprijzen in de afgelopen jaren is
naftakraken minder aantrekkelijk geworden.

147

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

Figuur 44

Proces naftakraken en ethaankraken

Bron: VNCI & Deloitte, 2013.

In de Verenigde Staten wordt vooral ethaan uit aardgas als grondstof voor
krakers gebruikt. Hiermee wordt bijna 80% ethyleen geproduceerd. Om een
zelfde hoeveelheid ethyleen te produceren is dus veel minder grondstof nodig
dan bij het naftakraakproces.
Door de omvangrijke schaliegaswinning in de Verenigde Staten is er meer
ethaan uit aardgas op de markt gekomen. Hierdoor is deze lokale prijs van
ethaan flink gedaald. Tussen 2008 en 2012 daalde de prijs van ethaan in de
Verenigde Staten met 54%. Ook daalde de energiekosten van Amerikaanse
bedrijven door de lage gasprijs. Hierdoor werd Amerikaans ethyleen 26%
goedkoper dan Europees ethyleen (Institut Montaigne, 2014). Door de lagere
kosten zijn de marges op ethaankraken hoger dan op naftakraken. Vóór de
grootschalige schaliegaswinning was de VS een van de duurdere producenten.
Dit heeft geleid tot een toename van de investeringen in de Amerikaanse
chemische industrie. Hier wordt nu geïnvesteerd in de ontwikkeling van
diverse ethaankrakers welke binnen enkele jaren operationeel worden.
Deze worden vooral neergezet bij havens in de Gulf Coast bij de Golf van
Mexico. Ethaan wordt daar per pijpleiding aangevoerd. Ook vanuit het MiddenOosten is sprake van sterke concurrentie, deels door overheidssubsidies om
deze industrie van de grond te krijgen. Hierdoor maakt deze belangrijke
afzetmarkt meer en meer gebruik van eigen producten. De concurrentiepositie
van de Nederlandse chemische industrie verslechtert ten opzichte van de
Verenigde Staten en andere regio’s. In andere Europese landen (UK,
Noorwegen) worden naftakrakers omgebouwd om ethaan te kraken.
Deze zullen draaien op geïmporteerd ethaan uit de Verenigde Staten.
De Nederlandse chemische industrie kan profiteren van een toenemende
wereldvraag naar chemische producten en een verbeterde concurrentiepositie
voor de productie van aromaten en butadieen, die vooral geproduceerd
worden tijdens het naftakraken. Van deze producten worden onder meer nylon
en latex gemaakt. De meest recente ontwikkeling is echter dat de olieprijs

148

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

sterk gedaald is en dat de gasprijs in de VS stagneert. Hierdoor is de
concurrentiepositie voor naftakrakers weer verbeterd.

Effect van schaliegaswinning
Uit de hoofdstudie is gebleken dat geen groot effect te verwachten is op de
gasprijs als schaliegas gewonnen zal worden. Ook bij oliewinning is geen groot
effect te verwachten. Hierdoor zullen de energieprijzen in de Nederlandse
chemische industrie niet zo sterk dalen als in de Verenigde Staten. Het valt
daarom niet te verwachten dat de concurrentiepositie via de energieprijzen
sterk verbeterd kan worden.
De concurrentiepositie kan ook worden verbeterd via het aanbod van goedkope
grondstoffen zoals ethaan. Bij significante hoeveelheden ethaan (en andere
liquids) kunnen investeringen in ethaankrakers of het geschikt maken van
naftakrakers interessant zijn. Het is echter niet bekend hoeveel ethaan er
mogelijk in Nederlands schaliegas zit. Om tot een investering over te gaan is
het wel van belang dat er over een lange periode voldoende aanbod van
ethaan is. Bij een gering aanbod kan het ethaan worden bijgemengd in
naftakrakers. Een gemiddelde ethaankraker kan jaarlijks zo’n 350.000 tot
1,5 miljoen ton ethaan per jaar verwerken en kost enkele miljarden euro’s.
Bedrijven moeten concurreren met ethaankrakers in de VS. De krakers zijn
daar al aanwezig, terwijl er in Nederland nog in geïnvesteerd moet worden.
Ook moet worden geconcurreerd met geïmporteerd ethaan uit de Verenigde
Staten. De grondstof voor ethaankrakers is goedkoper dan de grondstof voor
naftakrakers.
De prijs van ethaan in Amerika ligt lager dan in Nederland. Daarom zal de
Nederlandse prijs fors moeten dalen om aantrekkelijk te zijn. Alleen bij
significant aanbod zal de prijs concurrerend zijn met de prijs in de Verenigde
Staten, waar nu sprake is van een overaanbod van ethaan. Dit wordt verklaard
door gebrek aan productiefaciliteiten –deze zijn in aanbouw of zitten in de
planningsfase - en beperkte export. Nederland heeft nu bovendien capaciteit
voor het naftakraakproces. Nieuwe investeerders moeten concurreren met
deze aanwezige capaciteit. Als daadwerkelijk geïnvesteerd wordt in
ethaankrakers, zal dit vermoedelijk ten koste gaan van vraag naar productie
van naftakrakers, die nu al met overcapaciteit te maken hebben. Dit zal ten
koste gaan van de productie van aromaten. Door de focus op ethyleenproductie uit ethaan is de prijs van aromaten gestegen.

F.3.2

Werkgelegenheid in chemische industrie
Volgens VNCI & Deloitte (2013) zijn er 79.000 directe banen te vinden in de
Nederlandse chemische industrie. De omzet bedraagt ruim €45 miljard. Een
verslechtering van de concurrentiepositie zou kunnen leiden tot een afname
van de omzet en werkgelegenheid.
Het aanbod van grondstoffen uit schaliegas kan bijdragen aan het in stand
houden van de sterke concurrentiepositie van de Nederlandse chemische
industrie. Als de winning van schaliegas daadwerkelijk leidt tot uitbreidingsinvesteringen, zoals een ethaankraker, kan dit door de gehele waardeketen tot
extra vraag naar banen leiden. Dit kan echter ook ten koste gaan van vraag
naar banen binnen de huidige chemische industrie

149

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten

F.3.3

Conclusie liquids
Door lage energieprijzen en veel aanbod van grondstoffen is de concurrentiepositie van de chemische industrie in de Verenigde Staten sterk verbeterd.
Meer productiecapaciteit en lagere prijzen in de Verenigde Staten zal de
concurrentiepositie van de Nederlandse chemische industrie verslechteren,
ongeacht of Nederland investeert in schaliegaswinning. Nederlandse
schaliegaswinning zal waarschijnlijk niet via de gasprijzen tot een verbeterde
concurrentiepositie leiden. Meer aanbod van goedkope grondstoffen
(feedstock), in het bijzonder ethaan, kan het aantrekkelijk maken om te
investeren in faciliteiten voor ethyleenproductie en dit kan de concurrentiepositie van de chemische industrie versterken. Dit kan tot behoud van of extra
werkgelegenheid in de chemische industrie leiden. Wel zijn hiervoor forse
hoeveelheden ethaan nodig en moet worden geconcurreerd met productiefaciliteiten in de Verenigde Staten en de eigen olie-gebaseerde industrie.

150

Juni 2015
Vertrouwelijk

7.C68.1 – Schaliegas in Nederland. Verkenning van maatschappelijke effecten