versie 1.0

ILT-brede risicoanalyse
(IBRA)

Inhoudsopgave
Leeswijzer5
Managementsamenvatting6
Inleiding 

7

Doel van dit rapport

8

Werkwijze9
Overzicht van de resultaten

15

Conclusies 

17

Catalogus 

18

Risico’s op basis van schade

20

Risico 1

Onjuiste verwerking van afvalstoffen

22

Risico 2

Onjuiste uitvoering rijksbeleid top 400 risicovolle bedrijven

24

Risico 3

Onveilige infrastructuur buisleidingen

26

Risico 4 	Ongewenste verspreiding genetisch gemanipuleerde organismen (GGO’s)

28

Risico 5

30

Onveilige gebouwen Defensie 

Risico 6 	Strijdigheid bestemmingsplannen met Besluit algemene regels ruimtelijke ordening
(BARRO)32
Risico 7

Onvoldoende uitvoering milieutaken provincies 

34

Risico 8 	Legionellabesmetting bij prioritaire instelling waar het risico op besmetting het grootst is 35
Risico 9

Vervuiling van drinkwater 

37

Risico 10

Overstroming in Nederland 

39

Risico 11

Aantasting van bodem, grond- en oppervlaktewater 

40

Risico 12

Onveilige bouwproducten en pleziervaartuigen

43

Risico 13 	Niet voldoen producten aan specificaties van label of ontbreken van label (ecodesign) 

45

Risico 14

47

Energie-onvriendelijke gebouwen 

2 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Risico 15

Verspreiding van asbest 

48

Risico 16

Gevaarlijk vuurwerk 

50

Risico 17

Criminele- of terroristische aanslagen

52

Risico 18 	Vrijkomen van ozonafbrekende en klimaatschadelijke stoffen 

54

Risico 19 	Onjuist toepassen van gevaarlijke chemische stoffen (REACH)56
Risico 20 	Onveilige Nederlandse schepen en onveilige schepen die in Nederlandse wateren varen

57

Risico 21 	Uitstoot en/of lozing van gevaarlijke stoffen door scheepvaart59
Risico 22 	Terroristische aanslag op schip of haven in Nederland en op Nederlandse schepen in het
buitenland62
Risico 23	Ongevallen als gevolg van onjuist gemarkeerde en/of verpakte gevaarlijke stoffen

64

Risico 24 	Ongevallen met vliegtuigen in Nederland en Nederlands geregistreerde vliegtuigen in het
buitenland67
Risico 25

Stank en geluidsoverlast door luchtvaart

69

Risico 26

Onthouden van passagiersrechten

71

Risico 27

Onveilig spoorvervoer (hoofdspoor)

73

Risico 28

Ongeval met kabelbaan

75

Risico 29 	Onveiligheid en verstoring van het marktevenwicht in het goederenvervoer over de weg 

76

Risico 30

Onveilig bus- en rolstoelvervoer

79

Risico 31

Verstoring marktwerking bij taxivervoer

81

Risico 32

Onveilige olieopslag op Bonaire en St. Eustatius

83

Risico 33 	Verlies van maatschappelijk gebonden vermogen door beleid en beheer van woningbouwcorporatie85
Bijlage A:	Uitvoering van berekeningen

86

Bijlage B: 	Afwegingen op basis van ethiek

89

Utiliteit91
Plichtethiek 

91

Deugdethiek91

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 3

4 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Leeswijzer
Voor u ligt het rapport ILT-brede risicoanalyse. Dit rapport beschrijft de uitkomsten van de analyse die de ILT
heeft gedaan naar de risico’s op al haar taakgebieden. Het is de eerste keer dat de ILT een risicoanalyse ‘over
al haar taakgebieden heen’ maakt; tot nu toe stelde ze uitsluitend risicoanalyses op binnen één domein of
subdomein.
Als uitgangspunt van deze risicoanalyse zijn de taken van de ILT genomen. Per taak is de ILT nagegaan of de
jaarlijkse maatschappelijke schade die bij deze taak hoort, voor zover mogelijk, in geld is uit te drukken.
Maatschappelijke schade heeft daardoor een uitsluitend rationeel financiële invulling gekregen. Voor
gebieden waar meerdere regels gelden of toezichthouders van andere departementen actief zijn, heeft de
ILT alleen haar rol in de analyse beschreven.
Het is belangrijk vast te stellen dat de analyse de jaarlijkse maatschappelijke schade in beeld brengt in de
huidige situatie, dat wil zeggen: inclusief de huidige invulling van de regulering en het toezicht en
eventueel ook andere, binnen beleid gekozen, maatregelen die de schade moeten beperken. De risicoanalyse
bevat geen onderwerpen die niet-gereguleerd zijn. Zonder regulering is er geen (toezichts)taak voor de ILT.
De zogeheten emerging risks maken om die reden geen deel uit van deze analyse.
Voor de berekeningen heeft de ILT gebruikgemaakt van eigen data, data van instituten zoals het
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en de Stichting Wetenschappelijk Onderzoek
Verkeersveiligheid (SWOV) en andere publieke bronnen. Het gaat om daadwerkelijk gemeten gegevens.
Bronnen die op expert judgement zijn gebaseerd, heeft de ILT niet in de analyse meegenomen. Ze heeft dat
gedaan om de reproduceerbaarheid te garanderen.
De verschillende kengetallen (bijvoorbeeld: wat is waarde van één ton CO₂-reductie?) zijn gebaseerd op
algemeen aanvaarde kengetallen en het Handboek schaduwprijzen (2010) van onderzoeks- en adviesbureau
CE Delft.
In sommige gevallen is de jaarlijkse schade niet in geld uit te drukken. In die gevallen oefent ILT toezicht uit
om het vertrouwen van de burger in instituties te garanderen.
De ILT heeft voor deze analyse verschillende instituten geconsulteerd, zoals het RIVM. Maar omdat die deel
uitmaakten van het proces waren ze niet geschikt voor onafhankelijke validatie van de methodiek. Daarom
is die gevalideerd door hem met verschillende wetenschappers te bespreken en hem voor te leggen aan
organisatieadviesbureau de Galan Groep voor een second opinon.
Deze ILT-brede risicoanalyse is een eerste stap in de ontwikkeling en implementatie van een proces voor
risicomanagement. De analyse biedt de mogelijkheid de verschillende taken van de ILT onderling te
vergelijken en op basis daarvan te kiezen waar de aandacht van de ILT vooral naar moet uitgaan. Een
daadwerkelijk reductie van de risico’s vraagt daar om. Het ligt voor de hand om de risicoanalyse in de
komende jaren nader uit te werken.

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 5

Managementsamenvatting
De Tweede Kamer heeft de minister verzocht om de taken en het budget van de Inspectie Leefomgeving en
Transport (ILT) met elkaar in overeenstemming te brengen. De minister heeft toegezegd daar een onderzoek
naar te zullen laten uitvoeren.
Als deel van dit onderzoek en de wens om meer risicogericht toezicht te houden, heeft de ILT een systematiek
ontwikkeld om de maatschappelijke risico’s te analyseren. Dit rapport bevat een beschrijving van deze
systematiek en de toepassing ervan. Het is daarmee een catalogus van taken en risico’s waar de ILT op
toeziet. De catalogus is een bouwsteen om beter onderbouwde keuzes te maken in de inzet van de
inspectie.
De systematiek maakt onderscheid tussen fysieke schade, gezondheidsschade, milieuschade, schade aan het
transportnet, economische schade en schade aan het vertrouwen in instituties. Het is mogelijk gebleken de
risico’s in jaarlijkse maatschappelijke schade op de terreinen waar de ILT op toeziet uit te drukken in geld.
Dat is alleen niet gelukt waar het gaat om het vertrouwen in instituties.
Uit de uitkomsten blijkt dat de maatschappelijke schade aan de gezondheid en het milieu aanmerkelijk
hoger is dan die aan de fysieke veiligheid en aan transport, ook als rekening wordt gehouden met de
onnauwkeurigheid of het ontbreken van data.
Het rapport bevat aanbevelingen voor de verbetering van de nauwkeurigheid en het aanvullen van gegevens
die nu nog ontbreken.

6 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Inleiding
Ontwikkelingen binnen en buiten de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) zorgen ervoor dat de ILT de
komende tijd voor veranderingen komt te staan. Ontwikkelingen buiten de ILT zijn de snel veranderende
wereld en (technologische) ontwikkelingen in de maatschappij. Maar ook de conclusies uit de parlementaire enquête over de Fyra en de grote diversiteit van taken van de ILT eisen dat de ILT zich tijdig op
veranderingen instelt.
De ILT moet haar taken uitvoeren, maar daarbij voldoende flexibel zijn om te kunnen meebewegen met
nieuwe ontwikkelingen. De Tweede Kamerleden Smaling en Van Veldhoven hebben daarom tijdens de
behandeling van de begroting van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu in 20151 een motie ingediend
waarin ze verzoeken de taken en het budget van de ILT met elkaar in overeenstemming te brengen.
De minister heeft toegezegd daar een onderzoek naar te zullen laten uitvoeren. In haar brief van 8 maart
2016 geeft ze aan dat voor een onderbouwde reactie een strategisch georiënteerde analyse nodig is, waarin
de risico’s van alle domeinen worden gewogen en gerelateerd aan de inzet van de ILT2.
Dit rapport bevat de resultaten tot nu toe van een dergelijke analyse die de ILT heeft gemaakt. Het is een
analyse van alle risico’s in alle domeinen waarop de ILT toeziet, en daarom een ILT-brede risicoanalyse
(‘IBRA’).

1

Kamerstuk 34 300 XII nr. 54, 3 november 2015

2

Kamerstuk 34 300 XII nr. 67, 8 maart 2016

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 7

Doel van dit rapport
De ILT-brede risicoanalyse heeft als doel de risico’s in het werkveld van de ILT onderling vergelijkbaar te
maken om beter onderbouwde keuzes rond de inzet te kunnen maken.
De risicoanalyse is een groeimodel. Als basis heeft de ILT een methodiek ontwikkeld, waarna ze die voor
haar taken heeft ingevuld. Dit rapport bevat de weerslag daarvan. Met dit rapport maakt de ILT een begin
met het betrekken van een cijfermatige risicoanalyse in haar reguliere processen.
Dit rapport is de weerslag van verkregen en bij elkaar gezochte informatie en bevat de conclusies die het
IBRA-team heeft getrokken om de frequentie en de schade-omvang van elk risico te kunnen bepalen.
De taken en daaraan verbonden risico’s kunnen zo onderling worden vergeleken en gewogen.

8 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Werkwijze
Voor de IBRA heeft de ILT eerst de belangrijkste taken binnen haar werkveld vastgesteld. Daarna heeft ze
intern geïnventariseerd wat er bekend is over de risico’s op die taken. De interne inventarisatie heeft ze
daarna aangevuld met gegevens uit externe openbare bronnen.
De ILT heeft per risico een factsheet opgesteld. Per factsheet is aangegeven welke conclusies over frequentie
en effect zijn getrokken, wat er ontbreekt en soms welke suggesties er zijn voor aanvulling in het vervolg.
Deze catalogus is een werkdocument waarin de laatste inzichten en gegevens over de risico’s zijn
opgenomen.

De context
Een inspectieorganisatie moet capaciteit, legitimiteit en publieke waarde onderling afwegen en managen,
conform de driehoek van Moore (zie figuur 1). Ze levert publieke waarde in de vorm van grotere veiligheid,
een beter milieu of minder gezondheidsschade. Ze kan dat direct doen, maar ook indirect door naleving te
bevorderen van wetten en regels die veiligheid en gezondheid stimuleren, het milieu beschermen en
economische schade voorkomen.
Daarnaast moet een inspectieorganisatie beschikken over legitimiteit. Ze moet bevoegd zijn voor de taken
die ze uitvoert. Behalve juridische legitimiteit is er maatschappelijke: de maatschappij vindt het logisch dat
juist die organisatie doet wat zij doet. Daarvoor zal ze over een zekere mate van autoriteit moeten beschikken, die wordt versterkt als ze kennis van zaken heeft en zich bezighoudt met die zaken die, in de ogen van
het publiek, belangrijk zijn. Tenslotte heeft ze capaciteit nodig om publieke waarde te leveren. Capaciteit
wordt uitgedrukt in mensen, kennis, middelen en financiën.

Figuur 1 - Strategische driehoek van Moore (bron: De Interventie, uitgave van de Inspectieraad, 2013)

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 9

De ILT voert deze risicoanalyse uit om zich in principe op de meest risicovolle activiteiten te richten. Maar
vanuit het oogpunt van legitimiteit heeft ze ook oog voor zorgen die in de maatschappij leven.
De ILT is voortgekomen uit meerdere samenvoegingen van verschillende inspectiediensten en heeft
daardoor een uiteenlopend takenpakket. Daarmee dekt ze een grote verzameling maatschappelijke risico’s
af, variërend van toezicht op het weggeven van plastic tasjes tot toezicht op energielabels, bedrijven die een
risico op zware ongevallen lopen (de zogeheten BRZO-bedrijven), veilig transport en de geluidsnormen van
Schiphol. Deze activiteiten lijken moeilijk vergelijkbaar. Toch is dat met deze risicoanalyse geprobeerd.

De aanpak van de risicoanalyse en aanbevelingen voor het vervolg
De ILT heeft de voor de IBRA toegepaste systematiek het afgelopen jaar ontwikkeld en met gegevens gevuld.
De ILT benut het resultaat voor haar werkprogramma van 2018. Na evaluatie van de methodiek vormt de
huidige risicoanalyse een basis voor een verdere ontwikkeling in de komende jaren.

De ILT en maatschappelijk risicovolle activiteiten
Maatschappelijk risicovolle activiteiten kunnen worden ingedeeld in illegale activiteiten en schadelijke
activiteiten. Illegale activiteiten zijn activiteiten waarvan de geldende regels worden overtreden. Schadelijke
activiteiten hebben een negatief effect op de maatschappij (onveiligheid, milieuvervuiling et cetera).3

Illegale activiteiten

Schadelijke activiteiten

Een inspectie ‘denkt’ vooral in illegale activiteiten. Zij is er om erop toe te zien dat de regels worden gevolgd.
Het niet-volgen van regels beschouwt ze als een risico en brengt ze in kaart. Niet elke regel dekt in de
praktijk een gevaarlijke situatie af.4 Het ligt voor de hand dat de inspectie haar capaciteit richt op die regels
die ook daadwerkelijk schade voorkomen; dus waar de cirkels in de afbeelding hierboven elkaar overlappen.
Het voordeel van een benadering vanuit de naleving is dat de inspectie dicht bij de rol blijft die ze in de
samenleving speelt (naleving stimuleren). Aan beleidsmakers geeft ze signalen af over ineffectieve regels
(voorkomen onnodige regeldruk). Nadeel is dat veel schadelijke activiteiten waarvoor geen regels bestaan
buiten beeld blijven.5 Regels die door burgers en bedrijven als overbodig worden gezien, zullen veelal slecht
worden nageleefd.6 Het inspecteren van die regels die geen schade afdekken heeft alleen zin omdat het
ervoor zorgt dat het rechtssysteem niet wordt aangetast.7

3

Malcolm Sparrow, the regulatory craft & the character of harms

4

Kagan, Bardach, Going by the book

5

Julia Black, Robert Baldwin: when risk based regulation aims low

6

De tafel van Elf. P. van Reenen, expertise centrum rechtshandhaving

7

Braithwaite, Essence of responsive regulation

10 | Inspectie Leefomgeving en Transport

De methodiek – theoretisch kader
Afwegingen om de prioriteiten van de ILT te bepalen worden gemaakt op basis van drie overwegingen. Ten
eerste kijkt de ILT waar de inzet van toezicht het meeste maatschappelijk effect heeft. Ten tweede voert ze
taken uit waaraan ze zich heeft gecommitteerd. Op de derde plaats zijn er onderwerpen die politiek of
maatschappelijk van belang worden geacht.
Deze overwegingen komen overeen met drie bestuursethische stromingen.
De nut-ethiek (het utilisme) gaat uit van een rationele kosten-batenafweging. Men doet datgene wat tegen
zo min mogelijk kosten de grootste maatschappelijke opbrengst heeft.
De plichtethiek of deontologie gaat ervan uit dat men dat doet waartoe men zich verplicht heeft. Denk aan
beloftes, toezeggingen, Europese verplichtingen en andere regels.
De deugdethiek gaat ervan uit dat je het goede moet doen. De kardinale deugden of de gouden regel
(‘Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet’) zijn voorbeelden van uitgangspunten van
deze ethiek. In de afwegingen gaat het om argumenten als: ‘Bescherm hen die zichzelf niet kunnen
beschermen’ en ‘Letselschade gaat voor materiële schade’.
Het lastige van deze drie ethische modellen is dat mensen in de discussie over ethiek gemakkelijk van het
ene model naar het andere model schakelen. Daardoor wordt het moeilijk om argumenten tegen elkaar af
te wegen. De verschillende vraagstukken moeten daarom volgens de brede risicoanalyse in drie stappen
gescheiden behandeld worden. Allereerst moeten de verschillende risico’s puur op basis van maatschappelijke kosten en baten worden gerangschikt. Daarna moeten alle additionele verplichtingen in kaart worden
gebracht. Ten slotte moet worden gekeken aan welke risico’s volgens de nutethiek geen aandacht wordt
besteed, maar waar niets doen maatschappelijk onaanvaardbaar is.

Stap 1:
risicomatrix puur
op alleen kosten/baten

Stap 2:
waar zijn we toe verplicht?

Stap 3:
wat is het goede

In dit rapport is alleen de eerste stap, de pure kosten/baten analyse uitgewerkt. Bijlage B bevat een overzicht
van de andere ethische stromingen (namelijk de deontologie en deugdethiek) die een rol spelen in de
besluitvorming.
Aanbeveling
In de volgende fase(n) de lijst van verplichte activiteiten van de ILT aanscherpen. Dit zijn de onderwerpen waarvoor ILT aandacht
heeft op grond van wet- en regelgeving.

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 11

Uitwerking utilitair perspectief
De ILT heeft de schades binnen het taakgebied van de ILT in kaart gebracht. De ILT houdt toezicht op
honderden regels. Ze moet dus ook vele honderden taken beschouwen. Voor deze eerste IBRA heeft de ILT
veertig taken geselecteerd om de analyse hanteerbaar te maken. Het gaat om toezichthoudende taken, niet
om vergunningverlening.
Aanbeveling
Evalueer in de volgende ronde van de IBRA de indeling van de huidige taken.
De lijst met taken is in presentaties binnen de verschillende domeinen van de ILT besproken en zo nodig
aangevuld. Zo is een (redelijk) complete lijst van taken ontstaan. Een aantal subrisico’s zijn geclusterd tot
één groot risico.
Aanbeveling:
Werk in de volgende IBRA de subrisico’s uit.
De gehanteerde werkwijze detecteert niet de zogeheten emerging risks: potentiële schades die nog niet
door het ministerie geagendeerd of gereguleerd zijn. De ILT heeft hiervoor geen capaciteit. Emerging risks
zijn extra gecompliceerd omdat er meestal geen data over beschikbaar zijn.
Aanbeveling:
Ga voor de volgende IBRA na hoe emerging risks kunnen worden gedetecteerd en geanalyseerd.

Kans, effect, schade
In 2001 zijn de gezamenlijke rijksinspecties een initiatief gestart voor de ontwikkeling van een basismodel
waarmee inspecties risicogebaseerd toezicht kunnen uitvoeren.8 Zij adviseerden destijds risico’s weer te
geven in een risicomatrix op basis van kans en effect. Risico’s in het rode gebied (hoge kans van optreden en
groot maatschappelijk effect) krijgen van inspecties meer aandacht dan het lage gebied (lage kans van
optreden, weinig maatschappelijk effect).
Effect achtig

Kansachtig

8

Werkgroep risicoanalyse; Leidraad objectgericht risicomanagement door rijkstoezichthouders

12 | Inspectie Leefomgeving en Transport

In 2001 werden deze risico’s vooral op basis van de opinies van experts ingeschat. Dat heeft echter een
aantal nadelen, zoals tunnelvisie: ervaren risico’s worden groot ingeschat. De inzet van toezicht beweegt
daarin mee. Daarmee wordt het beeld in de praktijk bevestigd. Kleine of nieuwe risico’s worden uit het oog
verloren.9
Om deze reden zijn de risico’s in deze IBRA niet op basis van expertopinies vastgesteld. Inmiddels is dat ook
niet meer nodig. Er zijn veel meer data beschikbaar. In de loop van de jaren is het mogelijk geworden de
risico’s te baseren op werkelijke data.
De ILT-brede risicoanalyse is een zoektocht naar de relatie tussen
• de taak van de ILT,
• de gebeurtenis die deze taak moet voorkomen,
• de individuele kans dat deze gebeurtenis optreedt,
• het aantal keren dat de gebeurtenis kan optreden,
• de schade die kan ontstaan als een gebeurtenis plaatsvindt.
Om risico’s onderling vergelijkbaar te maken, moet schade naar één grootheid worden toegerekend. De ILT
heeft er voor gekozen alle risico’s in geld uit te drukken. In bijlage A wordt beschreven hoe de conversie
naar geld is uitgevoerd. Er is een flink aantal schades gedefinieerd. Van een aantal taken is op dit moment
nog onvoldoende cijfermatige onderbouwing beschikbaar.
Aanbeveling:
Definieer en kwantificeer in de volgende IBRA de schades nog uitgebreider.

De uitvraag en verdere werkwijze
De ILT heeft haar verschillende domeinen gevraagd naar gegevens over frequentie, effect, populatie, schade
van ongewenste gebeurtenissen. Daarnaast heeft ze gekeken naar openbare externe bronnen, zoals die van
het RIVM 10, NLR en SWOV.
Deze gegevens heeft ze in de volgende categorieën gerangschikt:
• fysieke schade (door ongevallen),
• gezondheidsschade (door blootstelling),
• milieuschade (door verdringing en vernietiging),
• schade aan het transportnet (blokkering van het logistiek netwerk of slijtage)11,
• economische schade (door oneerlijke markt),
• institutionele schade (door ondermijning van het vertrouwen in de staat of grootschalige fraude en
rampen of het niet-zichtbaar aanpakken van illegaal gedrag).
De ILT heeft voor IBRA per taak gekeken welke schade relevant was voor deze taak en hoe groot de schade in
deze categorie was.
De analyse heeft zich beperkt tot de directe schade van de gebeurtenis. De ILT heeft niet de secundaire
schade in kaart gebracht, zoals reputatieverlies en verzekerde schade.
Aanbeveling:
Beoordeel in de volgende IBRA ook de secundaire schade.

9

Julia Black, Robert Baldwin: when risk based regulation aims low

10

Bewust omgaan met veiligheid (BOV), RIVM

11

Deze schadecategorie is opgenomen omdat de zorg voor een goede bereikbaarheid een specifiek doel van ons departement is

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 13

Tijdens de analyse bleek dat soms wel de totaalschade te berekenen was, maar dat die niet onder viel te
verdelen naar de gekozen risicocategorieën. Dat gold ook voor de toedeling naar populatie en frequentie.
Van sommige risicocategorieën ontbrak voldoende informatie. In dergelijke gevallen is het risico
onderschat.
Aanbeveling:
Splits in de volgende fase de schades zo mogelijk beter op.
Maatschappelijke schades zijn niet altijd volledig te relateren aan taken van de ILT. In dergelijke gevallen is
geprobeerd een redelijke schatting te maken van het aandeel van de taak van de ILT in het risico. Soms bleek
dat moeilijk of onmogelijk. In dergelijke gevallen is het risico overschat. In de risicocatalogus is een
indicator opgenomen die de mate van over- en onderschatting aangeeft.
Aanbeveling:
Besteed in de volgende IBRA extra aandacht aan de onder- of overschatting van risico’s.
Tenslotte blijkt dat de schades in één categorie op dit moment niet altijd vergelijkbaar tot stand zijn
gekomen.
Aanbeveling:
Definieer in de volgende IBRA de berekening van de schade scherper en behandel die per risico gelijkwaardig.

14 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Overzicht van de resultaten
totaal

instituties

economie

transportnet

milieu

gezondheid

taakgebonden risico’s

fysiek

risiconr.
catalogus

Tabel 1: overzicht berekende maatschappelijke schadebedragen in € *1 mln./jr.

11

aantasting van bodem, grond- en
oppervlaktewater

2.500

600

311

3.411

1

onjuiste verwerking van afvalstoffen

245

2.205

#

2.450

29

onveiligheid en verstoring van het markt­evenwicht bij het goederenvervoer over
de weg

1.210

1.369

13

niet voldoen producten aan specificaties
van label of ontbreken van label
(ecodesign)

3,0

283

286

18

vrijkomen van ozonafbrekende en
klimaatschadelijke stoffen

217

15,0

#

232

21

uitstoot en/of lozing van gevaarlijke
stoffen door scheepvaart

213

#

#

213

15

verspreiding van asbest

92,0

92,0

2

onjuiste uitvoering rijksbeleid top 400
risicovolle bedrijven

84,5

84,5

8

legionellabesmetting bij prioritaire
instelling

84,0

84,0

16

gevaarlijk vuurwerk

31

verstoring marktwerking bij taxivervoer

27

onveilig spoorvervoer (hoofdspoor)

27,0

20

onveilige Nederlandse schepen en
onveilige schepen die in Nederlandse
wateren varen

25,2

24

ongevallen met vliegtuigen in Nederland
en Nederlands geregistreerde vliegtuigen
in het buitenland

18,4

30

onveilig bus- en rolstoelvervoer

15,4

12

onveilige bouwproducten en plezier­
vaartuigen

2,2

32

onveilige olieopslag op Bonaire en
St. Eustatius

25

stank en geluidsoverlast door luchtvaart

5

onveilige gebouwen Defensie (strijdigheid
met WABO inclusief Activiteitenbesluit)

6,7

3

onveilige infrastructuur buisleidingen

0,0

4

ongewenste verspreiding genetisch
gemanipuleerde organismen (ggo’s)

26

onthouden van passagiersrechten

41,8

0,0

117

47,3

47,3
42,3

42,3

0,6

7,6

35,2

8,8

#

34,0

#

18,4

#

15,4

12,0

14,2

11,3

11,3

0,0

#
10,5

10,5
#

#
0,3

0,1

0,0

0,1

0,3
#

0,2

6,7

0,2
0,2

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 15

6

strijdigheid bestemmingsplannen met
BARRO

7

onvoldoende uitvoering milieutaken
provincies

9

vervuiling van drinkwater

0,0

0,0

0,0

0,0

#

10

overstroming in Nederland
energie-onvriendelijke gebouwen

17

criminele- of terroristische aanslagen

19

onjuist toepassen van gevaarlijke
chemische stoffen (REACH)

22

terroristische aanslag op schip of haven in
Nederland en op Nederlandse schepen in
het buitenland

23

ongevallen als gevolg van onjuist
gemarkeerde en/of verpakte gevaarlijke
stoffen

#

28

ongeval met kabelbaan

0,0

33

verlies van maatschappelijk gebonden
vermogen door beleid en beheer van
woningcorporaties

0,0

#
#
#

totaal

instituties
#
#

#

#
#

#

184

#
#

#

#

0,0

#

#
#

#

#

#

Totaal (€ *1mln./jr.)

economie

transportnet

milieu

0,0

14

#

gezondheid

fysiek

risiconr.
catalogus

taakgebonden risico’s

#

#

#

0,0

3.446

2.832

117

1.877

#

#

0,0

8.457

Lijkt (beter) te kwantificeren in vervolgtraject. De bekende waarde van schadeonderdelen is opgenomen.
Nog onduidelijk hoe te bepalen.

0






20

40

Fysiek
Gezondheid
Milieu
Transportnet
Economie

Diagram 1: overzicht % verdeling totale schade per risico

16 | Inspectie Leefomgeving en Transport

60

80

100

Conclusies
1 De risicoanalyse toont aan dat risico’s in de meeste gevallen zijn uit te drukken in geld. Het is alleen niet
gelukt om bij vertrouwen in instituties schade op deze manier uit te drukken.
2 In de catalogus is de mate van nauwkeurigheid per risico aangegeven. Het rapport beschrijft waar en hoe
de nauwkeurigheid kan worden verbeterd.
3 Uit de cijfers blijkt dat de maatschappelijke schade aan gezondheid en milieu aanmerkelijk hoger is dan
die aan fysieke veiligheid en transport. Ontbrekende gegevens en onnauwkeurigheid doen niets af aan
deze conclusie. Daarnaast zijn vooral bij gezondheid en milieu hogere schadebedragen te verwachten bij
aanvulling met ontbrekende gegevens.

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 17

Catalogus
Inleiding op de catalogus
Binnen het project ILT-brede risicoanalyse (IBRA) is na vaststelling van 40 onderwerpen geïnventariseerd
wat bekend is hierover met het oog op maatschappelijke risico’s. De verkregen gegevens zijn een belangrijke basis voor de verdere uitwerking van risicoanalyse binnen de organisatie. Om later te kunnen
herleiden waarop de resultaten gestoeld zijn is ervoor gekozen om de verkregen informatie uitgebreid
toegankelijk te maken, ook om die te kunnen wijzigen en aanvullen.
Dit rapport bevat alle relevante gegevens die verkregen zijn en de conclusies die het IBRA-team heeft
getrokken om de frequentie en schade-omvang van elk risico te kunnen bepalen.
Het team constateert dat er, ondanks het vele werk dat het heeft verzet, nog informatie ontbreekt en dat de
huidige risico’s nog niet allemaal op een eenduidig en vergelijkbaar niveau zijn beschreven. Deze catalogus
is een momentopname en een ‘levend‘ werkdocument, waarvan de inzichten en gegevens over de risico’s
telkens worden geactualiseerd.

Factsheets per risico
Alle verkregen gegevens zijn per risico gerubriceerd en zo veel mogelijk ondergebracht in een vast format:
de factsheet.
Om de gegevens toegankelijk en bruikbaar te maken, heeft het IBRA-team ernaar gestreefd de factsheets zo
beknopt en concreet mogelijk te maken. Vaak zijn meer gegevens beschikbaar dan in de factsheets staan
vermeld. Die gegevens zijn in de vorm van toelichtingen in een separaat rapport opgenomen.
In de beschrijving van de risico’s worden de onderstaande kenmerken (linkerkolom) met de volgende
betekenis (rechterkolom) gebruikt.

Kenmerk

Toelichting

Domein

ILT-domein waarin het risico zich voordoet

Omschrijving risico

Omschrijving van het risico en daaraan gerelateerde schade (verkorte omschrijving;
beknopt)

Populatie

De groep personen waarop het risico betrekking heeft:
• burgers, beroepsbevolking of bedrijfsleven; eventueel voorzien van informatie
over de manier waarop ze bij het risico betrokken zijn)
• alle Nederlanders
• gehele wereldbevolking
NB Dubbeltellingen zijn mogelijk

Toezichtsvorm

Belangrijkste instrumenten die ILT inzet om te handhaven:
• objectgericht
• administratiecontroles
• systeemgericht
• thema-inspecties

Bijzonderheden

Bijzondere randvoorwaarden die voortvloeien uit wet- en regelgeving, verdragen
of bestuurlijke afspraken

Termijn

De termijn waarin het risico en de gevolgen zich manifesteren:
• nu
• later

Locatie

Duiding van de plaats waar het risico en de effecten zich voordoen:
• in Nederland
• buiten Nederland

18 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Kenmerk

Toelichting

Soort schade

• materieel
• immaterieel

Frequentie

Omschrijving van de frequentie waarin de ongewenste gebeurtenis zich voordoet

IBRA-conclusie frequentie

Conclusie over de frequentie van het risico die het IBRA-team heeft getrokken op
grond van alle ontvangen informatie

Grootheden die de schade
bepalen

Doden, zwaar gewonden/ziekenhuisopnamen, licht gewonden
materiële schade, onrechtmatig concurrentievoordeel (economisch voordeel als
gevolg van het niet naleven van een regel)

Effecten

Gevolgen bij het optreden van de ongewenste gebeurtenis. De gevolgen zijn
omgerekend naar schade in euro’s.
Bij materiële schade is gekeken naar de kosten van herstel. Bij de berekening van
de immateriële schade zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd:
1 dode= € 2,2 mln. (bron: Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeers­
veiligheid (SWOV))
1 zwaargewonde = € 264.000 (SWOV)
1 lichtgewonde = € 22.000 (SWOV)
1 YOLL (years of life lost)= € 40.000 (SWOV; 2000).
Bij schade veroorzaakt door stoffen of producten zijn de schaduwprijzen voor
opruiming/verwerking van onderzoeks- en adviesbureau CE- Delft gehanteerd
(uit het Handboek schaduwprijzen, 2010).
Onrechtmatig concurrentievoordeel = berekening/schatting van het voordeel in
het economisch verkeer

IBRA-conclusie effecten

Conclusie over de effecten van het risico die het IBRA-team heeft getrokken op
grond van alle ontvangen informatie.
De door IBRA berekende effecten zijn, zo mogelijk, geïndexeerd naar peiljaar
2016. Voor de indexering van kostprijzen is gebruikgemaakt van de indexwaarden
voor consumentenproducten zoals gepubliceerd door het CBS. In andere delen
van het factsheet kunnen kostencijfers staan gebaseerd op eerdere jaren.

Gehanteerde Indicatoren voor
omvang van de effecten:
#

Lijkt (beter) te kwantificeren in vervolgtraject

?

Nog onduidelijk hoe te bepalen

0,0

In dit kader te verwaarlozen effect
Niet van toepassing

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 19

Kenmerk

Toelichting

Verwachte nauwkeurigheid
van de gevolgde berekening

Bij de berekening van de te verwachten schade op jaarbasis is een nauwkeurigheidsindicator opgenomen. De indicator geeft een indruk van de factor die als
marge kan worden gehanteerd. In het onderstaande voorbeeld is sprake van
een redelijk solide raming (-5 en 5).
onderschat
-100

overschat
-10

-5

+5

10

100

Een onderschatting kan bijvoorbeeld het gevolg zijn van het (nog) niet kunnen
ramen van één van de schadeposten van het risico. Bij het volgende voorbeeld
is sprake van een onderschattingfactor tussen de 5 en 10:
onderschat
-100

overschat
-10

-5

+5

10

100

Een overschatting kan bijvoorbeeld het gevolg zijn van de onmogelijkheid de
doelgroep nauwkeurig af te bakenen. In het volgende voorbeeld is sprake van
een overschattingsfactor tussen de 5 en 10:
onderschat
-100

overschat
-10

-5

+5

10

100

Verwijzingen

Verwijzingen naar gebruikte bronnen die de gehanteerde cijfers over kans en/of
effecten van het risico onderbouwen

Handelings-perspectief

Beschrijft de mate van invloed die de ILT heeft op het voorkomen van het risico.
De ILT stelt die pas in de volgende fase vast.

Perspectieven

Thema’s waarin het risico zich manifesteert:
• Fysieke schade
• Gezondheid
• Milieu
• Transportnet
• Economie
• Vertrouwen in de instituties

Risico’s op basis van schade
De informatie over de 32 risico’s in de factsheets is gebaseerd op de manier waarop de ILT ze vanuit haar
taakuitoefening benadert. Een ander criterium om de verkregen informatie over de risico’s in te delen is de
aard van de schade. Die manier van indelen sluit beter aan op de begrippen die meer algemeen in verband
met maatschappelijke bijdragen en beleidsterreinen worden gehanteerd. Het IBRA-team denkt aan de
volgende indeling.
1

Fysieke schade: Doden en gewonden als gevolg van ongevallen

1a
1b
1c

bij deelnemers aan een activiteit
beroepsmatige deelnemers (piloot, chauffeur, bouwvakker)
afnemers (passagier)
bij externen die niet deelnemen aan de activiteit (omwonenden)

20 | Inspectie Leefomgeving en Transport

2

Gezondheidsschade: verlies van levenskwaliteit of levensduur als gevolg van blootstelling aan gezondheidsbeschadigende
stoffen en straling

In Nederland
bij deelnemers aan een activiteit
2a beroepsmatige deelnemers (bouwvakker)
2b afnemers (bijvoorbeeld consument van water)
2c bij externen die niet deelnemen aan de activiteit (omwonenden)
2d Mondiaal -externen die niet deelnemen aan de activiteit (omwonenden)

3

Milieuschade: Ontstaan van schaarste door onbruikbaarheid raken of door vernietiging van middelen

In Nederland
3a bruikbaarheid van land
3b bruikbaarheid van grondstoffen
Mondiaal
Permanent
3c bruikbaarheid van Land
3d bruikbaarheid van grondstoffen

4

Transportnetschade: Verlies aan mobiliteit (ter land, ter zee/rivier en in de lucht) door blokkering of overgebruik

4a tijdelijke Blokkering (bijvoorbeeld door een ongeval),
4b afnemende gebruiksmogelijkheden en/of herstelkosten door schade (bijvoorbeeld door overgewicht).

5

Economische schade: Financieel nadeel door bewuste fraudes en/of oneerlijke markt

Directe kosten
5a privé
5b maatschappelijk
Indirecte kosten (illegale acties)
5c privé
5d maatschappelijk

6

Institutionele schade: verlies aan vertrouwen in het systeem, menselijke waardigheid, eerlijkheid (niet
kwantificeerbaar)

6a Nationale rampen
6b Terrorisme
6c Grootschalige fraude/niet-naleving

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 21

Risico 1

Onjuiste verwerking van afvalstoffen

Domein

Afval, Industrie en Bedrijven

Omschrijving risico

Dit risico is opgebouwd uit:
1.	onvoldoende recycling: verlies van schaarse materialen en energie door
onvoldoende hergebruik van afvalstoffen en onvoldoende nuttige toepassing
2.	milieu- en gezondheidsschade door onjuiste verwerking van niet-geregistreerde
afvalstoffen

Populatie

• Industrie (schaarse grondstoffen)
• Alle Nederlanders (milieugevolgen en grondstoffenschaarste)
• Burgers/werknemers in kwetsbare gebieden (mondiaal, vooral Afrika, Azië)

Toezichtsvorm

Administratiecontroles en objectinspecties

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Nu en later

Locatie

Nederland
Buitenland

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Het risico manifesteert zich permanent.

IBRA-conclusie frequentie

Gebeurt dagelijks

Grootheden die de schade
bepalen

Tonnen onjuist verwerkt afval

Effecten van het risico

Omvang van de geregistreerde stroom afval die onvoldoende wordt gerecycled
conform de Nederlandse doelstellingen voor inzameling en recycling: 7 miljoen ton.
De omvang van illegaal afval dat wordt overgebracht met onbekende verwerking
(lekstroom) is onbekend. Deze afvalstroom wordt immers niet geregistreerd.
Van een aantal lekstromen is echter informatie over de veronderstelde omvang
beschikbaar. Op basis daarvan wordt de omvang van de niet-geregistreerde
illegale afvalstromen geschat op ca. 5,5 miljoen ton.
In totaal gaat het daarmee jaarlijks om 12,5 miljoen ton afval dat onjuist of niet
conform de Nederlandse recyclingdoelstelling wordt verwerkt.
Voor de berekening van de schade voor de volksgezondheid en het milieu wordt
uitgegaan van de kosten voor verwerking van dit afval volgens de regels. In 2010
werden deze zogeheten marginale vermijdingskosten in het Handboek Schaduw­
prijzen geprognosticeerd op € 180 /ton. Gecorrigeerd voor inflatie worden deze
anno 2016 geschat op ca. € 196/ton.
Daarmee komt de schatting van de totale schade door onjuiste verwerking van
afval op: 12,5 x 196 = € 2,45 miljard/jr.
Nota Bene: er is onderschatting van de werkelijk milieuschade. De opgevoerde
schade heeft slechts betrekking heeft op de marginale verwijderingskosten van
afvalstromen die niet juist worden verwerkt.
De werkelijke schade milieuhygiënische vervolgschade is veel groter en houdt
verband met grote internationale milieuproblemen als: klimaatverandering,
versneld smelten van poolkappen door afzet van roetdeeltjes, eindigheid schaarse
grondstoffen, plasticsoep, diffuse verspreiding van microplastics etcetera.
Het gaat om problemen die in de internationale politiek stuk voor stuk als urgent
worden ervaren.
Het rapport Bewust omgaan met Veiligheid (RIVM, 2017) bevat geen specifieke
gegevens over dit risico.

22 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Domein
IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Nauwkeurigheids-indicator

Afval, Industrie en Bedrijven
Fysieke schade

0

Gezondheid

245

Milieu

2.205

Transportnet

0

Economie

#

Instituties

0

totaal

2.450

onderschat
-100

overschat
-10

-5

+5

10

100

Verwijzingen

• CBS, Statline, Afvalbalans, afvalsoort naar sector; nationale rekeningen,
30 september 2016, betreffende 2014.
• CWIT, Countering WEEE Illegal Trade, Summary Report Market Assessment, Legal
Analysis, Crime Analysis and Recommendations Roadmap, 30 augustus 2015, Lyon
• ILT-recyclingonderzoek Autowrakken
• ILT-recyclingonderzoek AEEA (afgedankte elektrische en elektonische apparatuur)
• Groenboek kunststofafval EU
• Website NOVE (brancheorganisatie voor producenten van bunkerolie)

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Milieu, gezondheid, economie

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 23

Risico 2

Onjuiste uitvoering rijksbeleid top 400 risicovolle bedrijven

Domein

Afval, Industrie en Bedrijven

Omschrijving risico

Schade door onjuiste (t.o.v. het WABO-kader) afgifte van vergunningen door
provincies aan de Top 400 van meest risicovolle bedrijven. Het gaat vooral om
schade aan de gezondheid en aan de fysieke veiligheid.

Populatie

• Emissie: burgers van Nederland en omringende landen.
• Externe veiligheid: omwonenden (binnen veiligheidscontour).

Toezichtsvorm

Systeem- en objectgericht toezicht op vergunningverlening door andere
overheden (Provincies).

Bijzonderheden

Versterking Wabo-advisering (Wet Algemene bepalingen omgevingsrecht).
In het Algemeen Overleg Externe veiligheid en handhaving van 12 december
2013 heeft de staatssecretaris van I&M onder meer aangegeven dat de huidige
wettelijke adviesrol van de ILT bij de Wabo-vergunningverlening wordt versterkt.

Termijn

Nu en later

Locatie

Nederland en buitenland

Soort schade

Materieel en immaterieel (gezondheid en milieu)

Frequentie risico

Jaarlijks toetst de ILT ca. 175 Wabo-vergunningen bij de meest risicovolle
bedrijven in Nederland. Afwijkingen worden geconstateerd in 5 tot 30% van de
gevallen, afhankelijk van het onderwerp.
In circa 1,5% van de gevallen leidt een advies van de ILT niet tot het gewenste
resultaat en is sprake van een ernstige afwijking. In dat geval wordt de interventie
van de ILT doorgezet tot een beroep bij de Raad van State. (12 beroepen op 700
casussen tussen 2012-2015). Daarbij is tekenend dat in het voorafgaande
adviestraject het merendeel van de ernstige afwijkingen in reactie op het
ILT-advies al wordt gecorrigeerd.

IBRA-conclusie frequentie

• ca. 50x/jaar is advies van ILT nodig op ontoereikende doorvertaling van
rijksprioriteiten in Wabo-vergunningen;
• 3x/jr. moet de eerste stap van advisering van ILT worden doorgezet tot een
daadwerkelijk beroep (interventie)

Grootheden die de schade
bepalen

Voortijdige sterftegevallen als gevolg van fijnstofemissies.

Effecten van het risico

Luchtemissies
Op basis van de naleefcijfers van de ILT is bepaald hoe vaak sprake is van
ontoereikende emissie-eisen in Wabo-vergunningen. Door ILT-interventie
worden de volgende te ruim vergunde emissies vermeden:
• door advisering: 25.500 ton/jaar
• door beroep: 1.350 ton/4 jaar, hoeveel er landelijk te veel emissieruimte wordt
vergund (van de 12 beroepen in de periode 2012-2015 hadden er
3 betrekking op te hoge luchtemissies).
Op basis van de door CE Delft berekende herstelkosten zouden de maatschappelijke kosten van deze door ILT-advies vermeden emissies in totaal ca. € 400 mln./
jaar bedragen.
Inschatting op basis van RIVM/BOV
Ongeveer 3% van de totale fijnstofuitstoot wordt toegerekend aan de gehele
sector industrie, raffinage en energie. Uit BOV kan geconcludeerd worden dat
maximaal 480 voortijdige doden het gevolg zijn van de uitstoot van deze sector.
Daarop moet in de berekening van het IBRA-team het aandeel niet-topbedrijven,
het aandeel emissies dat binnen de richtlijnen valt en het aandeel bedrijven dat
volgens de regels naleeft in mindering worden gebracht.

24 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Domein

Afval, Industrie en Bedrijven

Effecten van het risico
(vervolg)

Externe veiligheid:
Ca. 1.3 miljoen mensen wonen in het invloedsgebied van de bedrijven in de
Top 400.
In de gevallen waarin de ILT in 2012-2015 beroep tegen ernstige afwijkingen
aantekende, woonden ca. 90.000 mensen binnen het invloedsgebied.
De grens van het invloedsgebied wordt bepaald door het grootst mogelijke
ongeval te berekenen waarbij 1% van de blootgestelde personen overlijdt.
Als gekeken wordt naar de casuïstiek in westerse landen, dan valt rekentechnisch
0 tot 1 slachtoffer per jaar aan dit risico toe te rekenen.

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

IBRA gaat uit van BOV-gegevens.
Fijnstofemissies top 400 bedrijven: 3% van de totale uitstoot van fijnstof in
Nederland komt voor rekening van de industrie. Onze doelgroep is verantwoordelijk voor 80% van de industrie. De omvang is daarmee te bepalen:
0,03 (3%) x 16000(=480 doden/jaar) x 0,8 (80%) = 384 voortijdige doden/jaar.
We gaan er vervolgens in deze berekening van uit dat maximaal 10% van de
uitstoot is te beïnvloeden door ILT-toezicht. Dit komt overeen met 38,4 doden
per jaar die door ILT zijn te beïnvloeden. Dat aantal komt overeen met een
schadebedrag van € 84,5 mln./jaar.
Externe (fysieke) veiligheid:
IBRA kwalificeert de omvang van dit deel van het risico als verwaarloosbaar
(in dit kader).
Fysieke schade

0,0

Gezondheid

84,5

Milieu
Transportnet
Economie
Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

84,5

onderschat
-100

overschat
-10

-5

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld.

Perspectieven

Milieu, gezondheid, instituties.

+5

10

100

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 25

Risico 3

Onveilige infrastructuur buisleidingen

Domein

Afval, Industrie en Bedrijven

Omschrijving risico

Schade op het gebied van fysieke veiligheid door ongevallen met buisleidingen.
Het gaat hier om toezicht op de veiligheidssystemen die deze ongevallen moeten
voorkomen.

Populatie

• Burgers die in de buurt van een buisleiding wonen of verblijven.
• Industrie voor zover die niet de eigenaar van de buisleiding zelf betreft

Toezichtsvorm

Systeemgericht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Directe/onmiddellijke schade
Duur van een mensenleven
Meerdere generaties

Locatie

Nederlands grondgebied

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Het betreft externe veiligheidsrisico’s. Die worden in eerste aanleg ruimtelijk
ingeperkt: er mogen geen (beperkt) kwetsbare objecten voorkomen in de
zogeheten 10-6-contour van de buisleiding (de kans dat zich daadwerkelijk een
zwaar ongeval voordoet is 1 op een miljoen). Mogelijke knelpunten in de
10-6-contour zijn voor olie en gas gesaneerd en moeten voor overige stoffen voor
1 juli 2017 gesaneerd zijn.
De exploitanten melden jaarlijks de (ernstige) incidenten en ook de bijna-incidenten.
Van 2011 tot en met 2015 hebben zich voorgedaan:
• 3 ongevallen,
• 6 ernstige incidenten,
• 75 incidenten met schade
• 741 incidenten zonder schade.
De frequentie van ongevallen en ernstige incidenten is daarmee afgerond 2 per
jaar. Daarnaast zijn er jaarlijks 15 incidenten met schade en bijna 150 incidenten
zonder schade.

IBRA-conclusie frequentie

2 ongevallen/ernstige incidenten per jaar
15 incidenten met schade per jaar

Grootheden die de schade
bepalen

Doden (aantal)
Zieken (aantal)
Herstel/vervanging (€)
Emissies (kilo’s/tonnen)

Effecten van het risico

Er waren in de periode 2011-2015 in totaal 6 ernstige incidenten: Dit betrof
materiële schade en milieuschade:
de materiële schade aan eigendommen van derden bedroeg tussen € 250.000 en
€ 500.000 per incident.
Deze ernstige incidenten betreffen:
• 1x lekkage graafwerkzaamheden, wel klicmelding, onzorgvuldig gegraven;
• 2x agrarische werkzaamheden, geen klicmelding, geen omgevingsschade;
• 2x lekkage aan de leiding,
• 1x veroorzaakt door corrosie;
• 1x werkzaamheden aan pompstation, veroorzaakt door private kleinschalige
bouwprojecten, omgevingsschade en schade aan leiding.
75 overige incidenten:
Materiële schade, reparatiekosten lager dan € 250.000.

26 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Domein

Afval, Industrie en Bedrijven

Effecten van het risico
(vervolg)

Daarnaast 741 gevallen waar schade hád kunnen optreden.
Milieukosten zijn per kilo vrijkomende stof te berekenen. Omdat niet in alle gevallen bekend is hoeveel stof is uitgestroomd in of buiten de milieucompartimenten,
is deze exercitie achterwege gelaten.
Er is vrijwel nooit blijvende milieuschade. Schade aan gezondheid en milieu
worden daarom in dit kader als secundair beschouwd en zijn niet verder bekeken.
Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) heeft in haar rapport
Bewust omgaan met Veiligheid (BOV, 2017) geen specifieke aandacht aan dit risico
besteed.
Risico’s bij buisleidingen vallen binnen BOV onder categorie omgevingsveiligheid.

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Handvol doden wereldwijd. In Nederland vooralsnog geen.
Het betreft hier schade die doorgaans door de verzekering van de veroorzaker
wordt vergoed.
Fysieke schade

0,0

Gezondheid
Milieu
Transportnet

0,25

Economie

0,0

Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

0,25

onderschat
-100

overschat
-10

-5

+5

10

Verwijzingen

https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_pipeline_accidents

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Fysieke schade, economie, instituties

100

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 27

Risico 4 	Ongewenste verspreiding genetisch gemanipuleerde
organismen (GGO’s)
Domein

Afval, Industrie en Bedrijven

Omschrijving risico

Schade aan het milieu en gezondheid door de ongecontroleerde verspreiding van
genetisch gemodificeerde organismen.

Populatie

• Gehele wereldbevolking (omvang afhankelijk van effectschaalgrootte).
• Industrie (agrarische schade door dominant gewas).

Toezichtsvorm

Objecttoezicht.
Systeemtoezicht.

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Nu: bij ongewenste verspreiding treedt schade direct op.
Later: grote vrees is dat effecten onherstelbaar ingrijpen in biologisch evenwicht.

Locatie

In Nederland.
Buiten Nederland: verspreiding van bijvoorbeeld een virus kan snel (zelfs
mondiaal) plaatsvinden.

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Betrouwbare statistiek voor ggo-calamiteiten (ingeperkt gebruik, veldproeven,
klinische trials en markttoelating) ontbreekt. Er zijn in Nederland nog geen
ernstige calamiteiten geweest. Bij vergunningverlening wordt uitgegaan van
verwaarloosbaar risico (max. 10 -8) (kans op voorkomen van het risico is
1/100mln.). Inzet is erop gericht dit gevaar absoluut te voorkomen, gezien de
grote potentiële effecten.
Cijfers uit het toezicht van de ILT laten zien dat zich wel incidenten voordoen (bij
markttoelating blijkt bijvoorbeeld 2% van de importmaïs te zijn besmet met ggo).

IBRA-conclusie frequentie

Oud regiem: frequentiebenadering. 2500 vergunningen worden elk getoetst op
10 -8. Frequentie is zeer laag: 2500 x 10 -8

Grootheden die de schade
bepalen

Doden, zieken, herstelschade, ecologische schade.

Effecten van het risico

Zoals opgemerkt hebben zich in Nederland geen grote calamiteiten voorgedaan.
Onderstaande voorbeelden geven een indruk van calamiteiten die zich zouden
kunnen voordoen.
Voorbeeld 1: Lokale uitbraak van een virus.
De MKZ-crisis in het Verenigd Koninkrijk in 2007 was het gevolg van een
onderzoekslab (IG) dat niet voldeed aan de eisen voor inperking.
Schade: 160 miljoen pond door het ruimen van 6 bedrijven, maatschappelijke
onrust, internationale handelsbeperkingen etc.
Voorbeeld 2: Ongecontroleerde mondiale uitbraak van een agressief virus.
De SARS-uitbraak in China in 2013.
Schade: 600-700 doden en 33 miljard euro aan kosten.
Voorbeeld 3: Ongecontroleerde verspreiding van een ongewenst gewas.
Om verspreiding van invasieve exoten te voorkomen is sinds 3 augustus 2016 een
EU-verordening (1143/2014) van kracht. Op de lijst exoten staat onder andere de
grote waternavel, een plant die de doorstroming van vaarwegen belemmert. De
kosten voor het opruimen van deze plant werden in 2000 voor Nederland geschat
op € 1 miljoen.
BOV constateert: dit risico valt in de categorie nieuwe biotechnologie. Schade aan
mens en milieu is tot op heden niet aangetoond.

28 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Domein

Afval, Industrie en Bedrijven

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Mogelijk grote gevolgen, maar met een grote mate van variatie in omvang.
Voorbeelden variëren van € 1 tot € 33 miljard aan schade.
Gemiddeld € 11 miljard per case/incident.
2500 x 10-8 x € 11 miljard = € 0,28 mln.
Fysieke schade
Gezondheid

0,14

Milieu

0,14

Transportnet
Economie

Nauwkeurigheids-indicator

Instituties

van toepassing

totaal

0,28

onderschat
-100

overschat
-10

-5

+5

Verwijzingen

Trendanalyse Biotechnologie (Cogem, 2016).

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld.

Perspectieven

Milieu.

10

100

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 29

Risico 5

Onveilige gebouwen Defensie

Domein

Afval, Industrie en Bedrijven

Omschrijving risico

Schade aan fysieke veiligheid en milieu doordat defensie-inrichtingen niet
voldoen aan het activiteitenbesluit of de omgevingsvergunning voor wat betreft:
• richtlijnen uit Publicatiereeks Gevaarlijke Stoffen (PGS, met name 15, 29),
opslag van brandstoffen
• externe veiligheid:
• munitie-opslag en opslag/gebruik gevaarlijke stoffen;
• constructie- en brandveiligheid nieuwbouwwerken;
• brandveilig gebruik van bestaande gebouwen.

Populatie

• Beroepsbevolking die werkt op defensieterrein.
• Burgers die wonen rond een defensieterrein (externe veiligheid en geluid).

Toezichtsvorm

Objecttoezicht en systeemtoezicht.

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Direct

Locatie

Nederland. In bepaalde gevallen kan het effect zich over de grens uitstrekken.

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Grote calamiteiten met slachtoffers door externe veiligheid en/of constructieve en
brandveiligheidsincidenten hebben zich in Nederland nog niet voorgedaan. In het
buitenland zijn diverse gevallen bekend van munitiemagazijnen die zijn ontploft.
Munitieopslagen liggen onder andere in bewoond gebied, waardoor de effecten
van calamiteiten in potentie groot kunnen zijn.
Voor wat betreft lichamelijke en milieu-incidenten.
• In 2016 heeft Defensie in totaal 97 incidenten gemeld. Het betreft incidenten
waarbij Defensiepersoneel lichamelijk letsel opliep, of in enkele gevallen zelfs
overleed.
• Voor zover herleidbaar zijn 11 ongevallen aan milieu toe te schrijven.
• Het aantal ongewone voorvallen bij Defensie bedroeg van 2014 tot en met 2016
10 voorvallen; doorgaans met geringere milieuschade.

IBRA-conclusie frequentie

frequentie externe veiligheid buiten de inrichting: zeer laag, nu ingeschat op
1x/100 jaar.
Frequentie constructie- en brandveiligheid: ingeschat op 1 zwaargewonde/2 jaar
en 10 lichtgewonden per jaar + 5 mln. materiële schade/jaar.

Grootheden die de schade
bepalen

Doden, zieken, herstel/vervanging, emissies.

Effecten van het risico

Het daadwerkelijk kwantificeren van effecten is lastig, gedeeltelijk omdat zich
geen calamiteiten hebben voorgedaan en andere voor de kwantificering
benodigde gegevens ontbreken.
Voor munitie-opslagen gelden effectzones, vergelijkbaar met zones voor externe
veiligheid. Hier kunnen geen exacte cijfers worden genoemd, want de informatie
is geheim.
Voorbeelden van incidenten met externe veiligheid:
• bij twee explosies in een kruitfabriek in Muiden kwamen in 1983 4 personen
om het leven;
• in de haven van Den Helder liggen regelmatig schepen beladen met munitie en
andere gevaarlijke stoffen. Behalve schepen worden ook militaire vliegtuigen
gebruikt om munitie te vervoeren.
Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) heeft in haar rapport
Bewust omgaan met Veiligheid (BOV, 2017) geen specifieke aandacht aan dit risico
besteed.

30 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Domein

Afval, Industrie en Bedrijven

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jr.]

Inschattingen
• externe veiligheid (ontploffing 1x/100 jr.):
€ 100 mln. (materiële schade) en 10 doden en 50 zwaargewonden:
10 x € 2,2 mln. + 50 x 0,264 mln. + 100 mln. = € 135 mln./100 jaar
• constructie- en brandveiligheid:
0,5 x 0,264 mln. + 10 x 0,022 mln. + 5 mln. = € 5,3 mln./jaar
Fysieke schade

6,65

Gezondheid
Milieu

#

Transportnet
Economie

Nauwkeurigheidsindicator

Instituties

van toepassing

totaal

6,65

onderschat
-100

overschat
-10

-5

+5

10

100

Verwijzingen

[1] https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/kamerstukken/
2016/07/06/beantwoording-kamervragen-over-de-stijging-van-het-aantalernstige-ongevallen-bij-defensie/beantwoording-kamervragen-over-destijging-van-het-aantal-ernstige-ongevallen-bij-defensie.pdf
[1] http://www.zero-meridean.nl/overzicht_inc_chemie.php

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Gezondheid, milieu, instituties

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 31

Risico 6 	Strijdigheid bestemmingsplannen met Besluit algemene
regels ruimtelijke ordening (BARRO)
Domein

Afval, Industrie en Bedrijven

Omschrijving risico

Schade aan economische en fysieke veiligheid en milieuschade door falend
provinciaal toezicht bij het vaststellen van bestemmingsplannen. Bij het
vaststellen moet voldoende rekening gehouden worden met de rijksbelangen
genoemd in het BARRO-besluit.

Populatie

Alle Nederlanders.

Toezichtsvorm

Themaonderzoek
Hiermee vergewist de minister van I&M zich over de kwaliteit van taakuitvoering
van taken die primair bij andere overheden zijn belegd maar waarvoor de
bewindslieden van I&M eindverantwoordelijk blijven. Die eindverantwoordelijkheid betreft met name het functioneren van het stelsel.

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Onmiddellijke schade
Gedurende een mensenleven
Meerdere generaties

Locatie

Nederlands grondgebied

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Sinds 2010 beoordeelt de ILT geen bestemmingsplannen meer vooraf, maar nog
slechts steekproefsgewijs thematisch achteraf.
Op grond van ervaringen uit het verleden is het aannemelijk dat er in nieuw
vastgestelde bestemmingsplannen regelmatig onjuistheden zitten waardoor
hierin rijksbelangen onvoldoende worden geborgd. Tot 2010 stelde de ILT
jaarlijks namelijk 531 keer beroep in tegen kwalitatief ontoereikende bestemmingsplannen.

IBRA-conclusie frequentie

Huidige frequentie van onvoldoende borging van ruimtelijke rijksbelangen is
onbekend.
In verleden (tot situatie 2010) was de frequentie: 531x/jaar

Grootheden die de schade
bepalen
Effecten

De effecten van onvoldoende borging van rijksbelangen in bestemmingsplannen
zijn zeer divers. De schade doet inbreuk op bijvoorbeeld de hoogwaterveiligheid,
de ecologische hoofdstructuur, externe veiligheid, energie-infrastructuur
enzovoort. Exacte gegevens zijn moeilijk te geven, omdat er (zonder diepgaand
onderzoek) geen inzicht is in de aard van de geleden/te lijden schade. Daarnaast
leiden onjuiste bestemmingsplannen tot een verminderd vertrouwen van de
burger in het stelsel. Deze schade is moeilijk in geld uit te drukken.
Het rapport Bewust omgaan met Veiligheid (RIVM, 2017) bevat geen (specifieke)
gegevens over dit risico.

32 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Domein

Afval, Industrie en Bedrijven

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Omvang risico: onbekend.
Door bestuurlijke keuzes is het niet mogelijk om tot een kwantificering van de
schade te komen.
Fysieke schade

?

Gezondheid

?

Milieu

?

Transportnet

?

Economie

?

Instituties

van toepassing

totaal

?

Nauwkeurigheidsindicator

Niet van toepassing.

Verwijzingen

• Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), Toezien op publieke
belangen. Naar een verruimd perspectief op rijkstoezicht, Den Haag/Amsterdam: 2013.
• Raad voor de leefomgeving & Infrastructuur, Notitie systeemverantwoordelijkheid in
de fysieke leefomgeving, Den Haag: 2016
• Dr. Peter de Goede en Prof. dr. André Knottnerus, ‘Systeemverantwoordelijkheid en systeemverantwoordelijk toezicht’, BW 2016-1, p. 55-70
• Steen, M. van der, Schultz, M., Chin-A-Fat, N. & Twist, M. van (2016). De som en
de delen: in gesprek over systeemverantwoordelijkheid, Den Haag: NSOB.

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld.

Perspectieven

Milieu, instituties.

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 33

Risico 7

Onvoldoende uitvoering milieutaken provincies

Domein

Afval, Industrie en Bedrijven

Omschrijving risico

Verlies in vertrouwen in de maatschappelijke instituties als gevolg van taak­
verwaarlozing door de provincies.

Populatie

Alle Nederlanders

Toezichtsvorm

Bestuurlijke interventie op basis van generiek instrumentarium.
De minister van I&M heeft de uitvoering van belangrijke milieutaken waarvoor zij
eindverantwoordelijk is in medebewind belegd bij de provincies. Interbestuurlijk
toezicht (IBT) biedt informatie aan de minister hoe de provincies daar invulling
aan geven.

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Onmiddellijke schade
Duur van een mensenleven
Meerdere generaties

Locatie

Nederlands grondgebied

Soort schade

Materieel
immaterieel

Frequentie

Tot op heden is bestuurlijke interventie nog niet nodig geweest.

IBRA-conclusie frequentie

Frequentie = 0

Grootheden die de schade
bepalen
Effecten van het risico

De effecten van taakverwaarlozing door provincies zijn zeer divers en kunnen het
gehele spectrum omvatten van de provinciale milieutaken. Daardoor zijn ze niet
te kwantificeren.
Onvoldoende borging van het vertrouwen in het stelsel kan leiden tot grote
maatschappelijke schade. Die is niet zonder meer in geld of andere grootheden
uit te drukken.
Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) heeft in haar rapport
Bewust omgaan met Veiligheid (BOV, 2017) geen (specifieke) aandacht aan dit risico
besteed.

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Omvang = 0
Fysieke schade

0,0

Gezondheid

0,0

Milieu

0,0

Transportnet

0,0

Economie

0,0

Instituties

van toepassing

totaal

0,0

Verwijzingen
Nauwkeurigheids-indicator

onderschat
-100

overschat
-10

-5

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Milieu, transport, economie, instituties.

34 | Inspectie Leefomgeving en Transport

+5

10

100

Risico 8 	Legionellabesmetting bij prioritaire instelling waar het
risico op besmetting het grootst is
Domein

Water, Producten en Stoffen

Omschrijving risico

In deze categorie valt de gezondheidsschade als gevolg van een legionella­
besmetting (inclusief verloren levensjaren). Categorieën bedrijven die in het
Drinkwaterbesluit zijn opgenomen moeten maatregelen nemen om te voor­
komen dat legionellabacteriën kunnen groeien in de drinkwaterinstallatie en
in te grote aantallen gaan voorkomen.

Populatie

• Burgers die prioritaire instellingen gebruiken en/of bezoeken.
• Beroepsbevolking in prioritaire instellingen.

Toezichtsvorm

Objectgericht.

Bijzonderheden

geen

Termijn

Directe/onmiddellijke schade
Duur van een mensenleven

Locatie

Nederland
Buiten Nederland

Soort schade

Immaterieel

Frequentie

De legionellabacterie veroorzaakt een ernstige longontsteking: legionellalongontsteking (ook wel legionellose, veteranenziekte of legionellapneumonie genoemd).
Het jaarlijkse aantal meldingen van legionellapneumonie van 2010 tot en met
2014 lag tussen de 304 en 466 patiënten per jaar. Circa 60 procent van de
patiënten loopt de ziekte in Nederland op en 40 procent in het buitenland
(gemiddeld 231 meldingen/jaar in Nederland).
Het werkelijke aantal patiënten met legionellapneumonie ligt waarschijnlijk hoger
dan het aantal meldingen. Door beperkingen in de diagnostiek worden waarschijnlijk niet alle patiënten gediagnostiseerd. Er zijn naar schatting 3 tot 4 keer
zoveel legionellapneumonie-patiënten met een ziekenhuisopname (dus tussen
700 en 900 patiënten per jaar) als nu wordt vastgesteld; daarnaast is er nog een
groot aantal legionellapneumonie-patiënten zonder ziekenhuisopname
(Versteegh, 2009, Rozenbaum, 2015).
Het jaarlijkse aantal meldingen van legionellapneumonie van 2010 tot en met
2014 lag tussen de 304 en 466 patiënten per jaar met 13-18 overlijdens per jaar
(Teirlinck, 2014). Vooral bij mensen op hoge leeftijd is de kans op overlijden groter.

IBRA-conclusie frequentie

700-900 ziektegevallen/jaar (ziekenhuisopname + rest)

Grootheden die de schade
bepalen

Doden, zieken, herstel, vervanging (DALY: Disability Adjusted Life Years, een
ziektelast die is ontwikkeld door Wereldgezondheidsorganisatie).

Effecten van het risico

In het rapport State of Infectious Diseases in the Netherlands, 2015, Bijkerk et al., 2016
worden voor legionellose de onderstaande getallen vermeld. De basis voor deze
getallen zijn de verzamelde gegevens van 2012-2014.
YLD/year: 370 (334 – 407)
YLL/year: 3504 (3115 – 3944)
DALY/year: 3874 (3463 – 4339)
DALY/100 infections: 93 (86 – 100)
BOV berekent per sterfgeval een YLL van 3504 (Teirlinck et al., 2016). Het aantal
ziektegevallen wordt geschat op 4000-7000 per jaar (Versteegh et al., 2007).
Circa 40% van de infecties wordt buiten Nederland opgelopen. Niet alle infecties
hebben te maken met drinkwaterkwaliteit; blootstelling via de leefomgeving
(door bijvoorbeeld koeltorens) is ook aan de orde.

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 35

Domein

Water, Producten en Stoffen

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Het IBRA-team neemt de gegevens uit BOV over. Deze zijn consistent met de
eerder aangeleverde gegevens van de ILT. In 2015 waren er 13 sterftegevallen
(3505 YLL/sterfgeval). We rekenen met YOLL 3504 x 40.000 euro = € 140 miljoen
(prijspeil 2010). 40% loopt de besmetting op in het buitenland; 60% ofwel
€ 84 miljoen is dus de maximale schade door legionella in Nederland. De ILT ziet
alleen toe op naleving bij prioritaire instellingen en niet op legionellabesmetting
door bijvoorbeeld koeltorens. De berekende € 84 mln. is dus een overschatting.
Fysieke schade
Gezondheid

84

Milieu
Transportnet
Economie
Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

84

onderschat
-100

overschat
-10

-5

+5

10

100

De berekening is mogelijk overschat met een factor 5 – 10 aangezien die is
gebaseerd op een ruimere doelgroep dan de prioritaire instellingen.
Verwijzingen

http://www.rivm.nl/Onderwerpen/L/Legionella

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Gezondheid

36 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Risico 9

Vervuiling van drinkwater

Domein

Water, Producten en Stoffen

Omschrijving risico

Dit risico betreft gezondheidsschade als gevolg van het gebruik van verontreinigd
drinkwater.

Populatie

Alle Nederlanders

Toezichtsvorm

Objecttoezicht en systeemtoezicht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Directe/onmiddellijke schade
Duur van een mensenleven

Locatie

Nederlands grondgebied

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Verontreiniging én niet-leveren: Afhankelijk van aard en omvang ongeval. In het
algemeen kan gesteld worden dat de kans relatief klein is en het effect groot.

IBRA-conclusie frequentie

1x/2jaar een incident met schade als gevolg van niet/onvoldoende functioneren
van monitoring op kwaliteit.

Grootheden die de schade
bepalen

Doden, zieken, herstel, vervanging, uitgedrukt in verlies van levensjaren, verlies
van kwaliteit van leven.

Effecten van het risico

De schadelijke gevolgen voor mens en milieu van een ongeval in de drinkwatervoorziening zijn moeilijk te kwantificeren. De effecten zijn afhankelijk van de aard
en de omvang van het ongeval. Hierbij zijn vele (zowel bekende als onbekende)
scenario’s denkbaar. Bovendien zijn causale verbanden tussen de oorspronkelijke
bron van de vervuiling en de daarop volgende schade lastig vast te stellen.
Onderbouwde en kwantitatieve uitspraken op dit gebied vragen om nader
onderzoek en een specifieke probleemstelling.
In kwalitatieve zin is het effect van vervuiling of niet-levering van drinkwater
‘ontwrichting van de samenleving en de economie’. Het water kan zodanig
vervuild zijn dat de inname gestopt moet worden. Hierdoor kan het op verschillende plekken in de maatschappij misgaan. Afhankelijk van de aard en de omvang
van het ongeval worden de gezondheid en de veiligheid van mensen in gevaar
gebracht. In het ergste geval betreft het de hele Nederlandse bevolking van
17 miljoen mensen.
In een RIVM-studie uit 2009 werd geconcludeerd dat microbiologische incidenten
qua kans van optreden en potentieel effect van de verschillende typen drinkwaterincidenten het meest bedreigend zijn, gevolgd door aanslagen en chemische
incidenten. Leidingbreuken vallen bij deze incidenten in het niet.
In Nederland zijn van na de Tweede Wereldoorlog twee microbiologische
uitbraken bekend: de verontreiniging in het Scheepvaartkwartier in Rotterdam in
1981 en de besmetting met huishoudwater in de Leidsche Rijn in 2001.
In BOV is dit risico onderdeel van het risico op legionellabesmetting. Er wordt een
hoog schadebedrag (€ 1 tot € 2,5 mlj/jaar) aan het geclusterde risico toegekend.
De kans van optreden is echter zeer klein en slechts een klein deel van de
drinkwatervoorziening wordt tijdelijk verstoord/beperkt.

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 37

Domein

Water, Producten en Stoffen

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Gegevens zijn ontoereikend voor een conclusie.
Fysieke schade
Gezondheid

#

Milieu
Transportnet
Economie

#

Instituties
totaal
Verwijzingen
Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld.

Perspectieven

Gezondheid, instituties

38 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Risico 10

Overstroming in Nederland

Domein

Water, Producten en Stoffen

Omschrijving risico

Schade door overstroming als gevolg van een onvoldoende uitgevoerde
zorgplicht en/of onjuiste beoordeling van keringen.

Populatie

• Alle Nederlanders in overloopgebieden (bij rivieren en kustfundament).
• Industrie in overloopgebieden.

Toezichtsvorm

Objectgericht, administratiecontroles en systeemtoezicht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Nu en later

Locatie

Nederland

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Kansen op overstroming komen overeen met de wettelijke veiligheidsnormen die
op 1 januari 2017 van kracht zijn geworden.

IBRA-conclusie frequentie

1x/10.000jaar

Grootheden die de schade
bepalen

Doden, gewonden, materiële schade, economische en maatschappelijke
ontwrichting.

Effecten van het risico

Het maatschappelijk belang is zeer groot. Circa 60 % van Nederland ligt zo laag
dat het kwetsbaar is voor overstroming vanuit zee, de grote rivieren of de grote
meren. In dit gebied wonen circa 9 miljoen mensen en het grootste deel van het
BNP wordt hier verdiend.

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Kostenschatting uitvoering Deltaprogramma € 26 miljard, +/- 50%. Het gaat
om 207 dijktrajecten. Gemiddelde economische schade per dijktraject bij
overstroming: € 4 miljard. Dit is € 0,04 mln./jaar. Gemiddeld aantal dodelijke
slachtoffers per dijktraject bij overstroming: 200. Als we voor VOSL (Value of a
Statistical Life) € 6,7 miljoen per dodelijk slachtoffer hanteren, dan gaat het om
€ 1,34 miljard aan immateriële schade. Dat is € 0,01 mln./jaar bij bezwijken van
1 dijktraject. De totale geaccepteerde schade bij overstroming van de primaire
waterkeringen in Nederland bedraagt dan:
(207 x 4) + (207 x 1,34) = € 1105 miljard
Nog te bepalen voor de omvang van dit risico: welk aantal dijken gelijktijdig
bezwijken.
Fysieke schade

#

Gezondheid
Milieu
Transportnet
Economie

#

Instituties
totaal
Verwijzingen

http://www.helpdeskwater.nl/publish/pages/37002/normering_primaire_waterkeringen_hoofdrapport_28juni2016.pdf

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Fysieke schade, instituties

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 39

Risico 11

Aantasting van bodem, grond- en oppervlaktewater

Domein

Water, Producten en Stoffen

Omschrijving risico

Schade aan mens en milieu als gevolg van onnodige belasting en verspreiding van
giftige stoffen in bodem, grond- en oppervlaktewater. Het gaat onder meer om
aantasting van de kwaliteit van strategisch grondwatervoorraden voor drinkwater­
bereiding.

Populatie

Alle Nederlanders

Toezichtsvorm

Objectgericht, administratiecontroles, systeemgericht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Nu en later

Locatie

Nederland

Soort schade

Materieel

Frequentie

Bodembeheer en sanering
De naleving is onvoldoende; een nalevingstekort in de orde van grootte van 25%
(vanwege complexe regelgeving, versnippering toezicht, diversiteit en heterogeniteit doelgroepen, groot financieel gewin). In feite gaat er dagelijks op zeer veel
plekken wel wat mis.
Bodembescherming
De risico’s bij vloeistofdichte vloeren/tanks zijn niet goed te kwantificeren, dus
van onbekende grootte. De ILT heeft het toezicht daarop nog niet structureel
opgepakt. Wel is er een (groeiend aantal) signalen vanuit de Stichting Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer (SIKB) en de omgevingsdiensten (RUD’s)
dat zowel bij vloeistofdichte vloeren als tanks overtredingen plaatsvinden. De
naleving bij werkzaamheden voor de aanleg van bodemenergiesystemen is
slecht. Jaarlijks wordt een groot aantal systemen aangelegd waarbij afdichtende
lagen boven watervoerend pakket (WVP) worden doorboord.
Productie en toepassing bodem
De naleving is onvoldoende (regelgeving complex, toezicht versnipperd,
financieel gewin zeer groot).
De jaarlijkse omvang van de bouwstoffenstroom in de grond-, weg- en
waterbouw (GWW) is zeer groot. Een hoeveelheid van meer dan 3,0 Mton
verontreinigde grond is gereinigd of op een andere manier toepasbaar gemaakt.
De hoeveelheid AVI-bodemassen (bouwmateriaal dat voortkomt uit verbrand
afval) voor nuttige toepassingen op jaarbasis is ongeveer 1,5 Mton. Een deel van
het afval voor de afvalverwerkingsinstallaties wordt aangevoerd vanuit het
buitenland (o.a. Ierland).
Rijkswateren
Op basis van de inspectie van eigen werken van Rijkswaterstaat (RWS) blijkt dat in
circa 25% van de gevallen bij de GWW werken wel wat mis gaat. De omvang van
de werkzaamheden rondom de eigen werken van RWS is zeer groot:
• circa 700 vaste objecten (sluizen, bruggen etc. met als referentie de Waterwet)
• circa 25 zeer grote projecten (Ruimte voor de Rivier, Maaswerken en andere)
• circa 800 meldingen per jaar (Besluit bodemkwaliteit, Besluit lozen buiten
inrichtingen, Algemene wet bestuursrecht); het gaat om onderhoudsbaggerwerk, hergebruik en verspreiding van baggerspecie, reinigen, conserveren,
onderhouden, slopen, renoveren of realiseren van vaste objecten, enzovoort.
• circa 10-20 vergunningen per jaar (Waterwet, Ontgrondingenwet, Milieueffectrapportage) en circa 30 projectplannen en circa 10 werkplannen per jaar.

IBRA-conclusie frequentie

Alle aspecten: dagelijks

Grootheden die de schade
bepalen

40 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Domein

Water, Producten en Stoffen

Effecten van het risico

Bodembeheer en Sanering
Maatschappelijke kosten als gevolg van niet-naleven (circa 25%) bij saneringen
worden ingeschat op ruim € 3,4 miljard euro per jaar. Het betreft kosten als
gevolg van stagnatie bij de uitvoering van de werkzaamheden (ruim € 300
miljoen), kosten als gevolg van noodzakelijke aanvullende saneringen (ruim € 600
miljoen) en kosten als gevolg van gezondheidsklachten door blootstelling aan
verontreinigingen (€ 2,5 miljard). Bron: studie Provincie Noord-Holland.
Bodembescherming
• Te bepalen door aantal opslagtanks en vloeistofdichte vloeren in beeld te brengen. Een deel van deze vloeren en tanks is niet vloeistofdicht, waardoor
belasting van het grond- en oppervlaktewater met giftige stoffen plaatsvindt.
Vloeistofdichte vloeren zijn voorgeschreven bij bedrijven die met giftige
vloeistoffen werken (zeer diverse en grote groep bedrijven).
• Eind 2015 waren er in Nederland ongeveer 2.000 open bodemenergiesystemen
en naar schatting 40.000 gesloten bodemenergiesystemen in bedrijf. Alleen al
in 2015 zijn naar schatting 1600 gesloten en 260 open bodemsystemen in
vrijwel heel Nederland aangelegd (bron: Omgevingsloket online). Als slechts bij
een kleine fractie daarvan iets misgaat, dan kunnen de gevolgen voor het
(diepe) grondwater op termijn toch groot zijn, vooral in grondwaterbeschermingsgebieden. Het gaat dan om aantasting van toekomstige drinkwatervoorraden.
Productie en toepassing bodem
Ook de stroom bouwstoffen waar het hier om gaat is zeer groot en er is in deze
branche veel geld te verdienen door niet volgens de regels te werken. Uitgaande
van 6 Mton stroom aan bouwstoffen (lage schatting) betekent dit 6 miljoen
ton/30 ton = 200.000 vrachtwagens van 30 ton bouwstoffen, bestaande uit
opgewerkt afval. Het ligt voor de hand dat er bij die 200.000 geregeld iets
misgaat. De effecten zijn diffuus verdeeld en vaak pas op termijn zichtbaar in
termen van milieueffecten en gezondheidsklachten bij (veelal oud-)werknemers.
Rijkswateren
De investeringen voor de aanleg, het beheer en het onderhoud in en langs de
rijkswateren (circa 7.609 km en 65.147 km2) zijn zeer groot om de gestelde
doelen op het gebied van veiligheid, waterkwaliteit en -kwantiteit te kunnen
halen (‘een schoon en gebruikersgericht landelijk watersysteem’). Voor de
rijkswateren is een budget beschikbaar van circa 1,7 miljard euro voor de aanleg,
het beheer en het onderhoud van de ‘eigen werken’
Op grond van reeds uitgevoerde inspecties in de GWW-sector blijkt dat in circa
25% van de gevallen handelingen niet conform wettelijke voorschriften verlopen
(vooral meldingen). Dit brengt extra kosten met zich mee als gevolg van onnodige
verspreiding van verontreinigingen, aantasting van gebruiksfuncties en vertraging
van de uitvoering. Ook kunnen (op termijn) gezondheidsproblemen ontstaan bij
de GWW medewerkers (relatie met I-SZW).
BOV berekent een veel hoger schadebedrag dan hier gepresenteerd (€ 2,5 miljard).
Bedacht moet worden dat het toezicht van de ILT zich op een deel van de
problematiek richt; de omgevingsdiensten hebben bijvoorbeeld ook een
toezichtstaak in dit werkterrein.

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 41

Domein

Water, Producten en Stoffen

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Bodembeheer en sanering: € 3,4 miljard
Bodembescherming: zeer groot
Productie en toepassing: € 1 miljoen/jr.
Rijkswateren: € 10 miljoen/jr.
Fysieke schade
Gezondheid

# (w.o.2500)

Milieu

# (w.o. 600)

Transportnet
Economie

# (w.o.311)

Instituties
totaal
Verwijzingen

[1] h
 ttp://www.rwsleefomgeving.nl/onderwerpen/afval/publicaties/downloads/
afvalverwerking-5/
[2] h
 ttp://www.clo.nl/indicatoren/nl0257-bodemkwaliteit-en-bodemverontreiniging-beleid?ond=20878
[3] http://www.bodembescherming.nl/home-1
[4] http://www.bouwkwaliteit.nl/
[5] h
 ttp://www.helpdeskwater.nl/onderwerpen/wetgeving-beleid/kaderrichtlijnwater/2016-2021/
[6] http://corporate.intranet.rws.nl/Projecten/Water/
[7] http://corporate.intranet.rws.nl/Projecten/Water/Ruimte_voor_de_Rivier/

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Milieu, gezondheid, economie

42 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Risico 12

Onveilige bouwproducten en pleziervaartuigen

Domein

Water, Producten en Stoffen

Omschrijving risico

Veiligheids- en economische schades door de verkoop van producten (specifiek
CE-markering Bouw of pleziervaart) zonder certificaat of het niet voldoen aan de
eisen van het certificaat. De economische schade betreft concurrentievervalsing.

Populatie

• Gebruikers van bouwproducten (burgers en beroepsbevolking) - en pleziervaartgebruikers (burgers).
• Industrie (ongelijke concurrentie).

Toezichtsvorm

Objectgericht en systeemgericht

Bijzonderheden

Afspraken tussen ILT en Ministerie BZK ten aanzien van uitvoering toezicht
bouwproducten

Termijn

Directe/onmiddellijke schade
Meerdere generaties

Locatie

Nederlands grondgebied en buiten Nederland

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Bouwproducten
Er zijn geen cijfers bekend. De indruk van de inspecteurs is dat de producten over
het algemeen aan de (veiligheids-)eisen voldoen. Het toezicht is gericht op
marktordening.
Er zijn geen onderzoeken bekend die specifiek ingaan op de causaliteit tussen de
(juiste) CE-markering en veiligheid. Van onveilige bouwwerken of daadwerkelijke
ongelukken is moeilijk vast te stellen of de oorzaak ligt bij het product of de
toepassing. Vermoed wordt veelal het laatste.
Pleziervaart
Jaarlijks vinden op de binnenwateren 300 ongelukken plaats waarbij pleziervaart
is betrokken. Gegevens van na 2015 zijn niet bekend en IBRA gaat ervan uit dat
dat aantal in 2016 niet wezenlijk veranderd is. Mogelijk is het drukker geworden
op de binnenwateren, waardoor het aantal hoger kan liggen.

IBRA-conclusie frequentie

55% van de bouwproducten voldoet niet aan CE markering (Bron: Producten op de
Europese markt: CE-markering ontrafeld, Algemene Rekenkamer). Uit Rapex (EU) is af
te leiden dat er van 2013 tot en met 2016 negen notificaties vanuit Nederland
zijn gemeld. Het betrof in alle gevallen rookmelders.
De wet- en regelgeving (veiligheid, uitlaat- en geluidsemissies) heeft betrekking
op circa 508.000 pleziervaartuigen (210.000 in gebruik; 310.000 op de wal (incl.
surfplanken, kano’s etc.) in ons land met een groei van 1% per jaar: 5000/jaar als
groei. Er zijn 300 ongevallen per jaar.

Grootheden die de schade
bepalen

Doden, zieken, gewonden, vermogen, herstel/vervanging, emissies, economische schade door oneerlijke concurrentie.

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 43

Domein

Water, Producten en Stoffen

Effecten van het risico

Bouw
Uit de Evaluation of the internal market Legislation for Industrial Products blijkt dat het
bedrijven tijd – en dus geld – kost om de wetgeving te leren kennen en te
implementeren: gemiddeld 15%-20% van de totale kosten voor human resource
management (HRM).
Het budget voor Human Resource Activities bedraagt $ 1.375 (mediaan, 2015)
ofwel € 1.273 per werknemer/jaar (Bloomberg).
In Nederland werken er 115.000 mensen in de nijverheid. Daarmee bedraagt de
schade door onrechtmatig verkregen concurrentievoordeel 115.000 x 1.273 x
55% = € 12 miljoen.
Pleziervaart
Jaarlijks vallen ongeveer 6 tot 8 doden bij ongevallen waarbij pleziervaart op de
binnenwateren is betrokken. Van dit aantal wordt 50% veroorzaakt door brand
en ontploffing door gas aan boord. Hiervan zal een groot deel het gevolg zijn van
verkeerd gebruik en een kleiner deel door verkoop van producten zonder geldig
certificaat.
De andere 50% is het gevolg van overvaren door beroepsvaart, snelle boten of
onkunde van de pleziervaarder, en heeft daarom geen relatie met het toezicht op
verkoop producten.
Het rapport Bewust omgaan met Veiligheid (RIVM, 2017) bevat geen specifieke
gegevens over dit risico.

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jr.]

Maximaal 1 dode per jaar: € 2,2 mln./jaar (overschatting)
onrechtvaardig verkregen concurrentievoordeel: € 12 mln./jr.
Fysieke schade

2,2

Gezondheid
Milieu
Transportnet
Economie

12

Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

14,2

Zowel in het aantal doden met pleziervaartuigen als het aantal werknemers in de
bouwproductennijverheid kan sprake zijn van een overschatting.
onderschat
-100

overschat
-10

-5

Verwijzingen
Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Economie, milieu

44 | Inspectie Leefomgeving en Transport

+5

10

100

Risico 13 	Niet voldoen producten aan specificaties van label of
ontbreken van label (ecodesign)
Domein

Water, Producten en Stoffen

Omschrijving risico

Milieu- en economische schades door de verkoop van producten (specifiek
ecodesign) zonder certificaat of het niet voldoen aan de eisen van het certificaat.
De economische schade betreft concurrentievervalsing.

Populatie

• Gebruikers van elektrische en elektronische producten (burgers).
• Industrie (ongelijke concurrentie).

Toezichtsvorm

Objectgericht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Duur van een mensenleven
Meerdere generaties

Locatie

Nederlands grondgebied en buiten Nederland

Soort schade

Immaterieel

Frequentie

• Verspreiding van gevaarlijke stoffen met gezondheidsschade als gevolg
elektr(on)ische apparatuur, verpakkingen, batterijen/accu’s, auto-onderdelen.
In 2015 11 miljoen kg batterijen op de Nederlandse markt.
• Uitputting van grondstoffen (elektr(on)ische apparatuur, verpakkingen)
In 2014 2787 Kton verpakkingsmateriaal op de Nederlandse markt.
• Nodeloos gebruik van energie met schade door klimaatverandering als gevolg
(elektr(on)ische apparatuur)

IBRA-conclusie frequentie

10-20% elektrische en elektronische apparaten voldoet niet aan CE-markering

Grootheden die de schade
bepalen

Concentratiewaarden bij gewichtsprocenten, emissies, energieverbruik.

Effecten van het risico

• Zware metalen in elektronica, verpakkingen, batterijen/accu’s en auto-onderdelen.
Het milieurisico is in Nederland voor een groot deel afgedekt met effectieve
afvalverwerking. Het risico is wel groot in het perspectief van circulaire economie.
• Grondstoffenschaarste (circulaire economie): omvang onbekend. De gerekende
besparingen per jaar in 2020 ten gevolge van de Ecodesign-richtlijn zijn
512 TWh per 2020. Bron: ECOdesign Impact Accounting Overview report 2016. Uit
dit rapport blijkt dat ongeveer de helft van deze besparingen is gerealiseerd per
2015. Op grond van de Ecodesignrichtlijn moet per jaar 256 TWh gerealiseerd
worden. Uit een rapport van de Rekenkamer is bekend dat ongeveer 15% van
deze besparingen niet wordt gerealiseerd omdat het product niet voldoet aan
het voorgeschreven energiegebruik. Het Nederlandse aandeel in deze
besparingen is 4,6% (Nederlands aandeel in Europees BNP). Circa de helft van
de energiebesparingen is afkomstig van huishoudelijke apparaten, de andere
van de industrie. De stroomprijs van huishoudens bedraagt ongeveer
0,23 eurocent, die voor de industrie 0,09 eurocent. Voor de industrie met een
stroomprijs van 0.09 eurocent. Bovenop deze besparingen komt een
niet-gehaalde reductie van de CO₂-uitstoot. De rekenwaarde voor de
CO₂-uitstoot is 0,335 kg CO₂ per kWh. De prijs per ton CO₂ bedraagt € 5.
Besparingen huishoudens: 12 x109 x* 0.046 x0.15 x€ 0.23 = € 203 mln.
Besparingen industrie: 128 x 109 x 0.046 x 0.15 x € 0.09 = € 80 mln.
CO₂-Uitstoot: 256 x 109 x 0.046 x 0,15 x 0,335 x € 5 = 3 mln.
Dat apparaten niet aan de Ecodesign richtlijn voldoen wil niet zeggen dat
besparingen daardoor niet worden gehaald. Het is wel aannemelijk dat de
overschrijdingen fors zijn. Zo blijkt uit onderzoek van de NVWA dat 75 procent
van de apparaten tot twee energielevels hoger wordt ingeschaald dan het
werkelijk gemeten niveau. Als niet 15% (bron: Algemene Rekenkamer) maar 75%
procent (bron: NVWA) niet blijkt te voldoen, is sprake van onderschatting.
Het rapport Bewust omgaan met Veiligheid (RIVM, 2017) bevat geen specifieke
gegevens over dit risico.

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 45

Domein

Water, Producten en Stoffen

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jr.]

Het niet-bespaarde energieverbruik bedraagt € 283 mln./jr. (2016); dit wordt
gezien als economische schade.
De daardoor opgetreden extra uitstoot van CO₂ is een milieuschade van € 3 mln.
(2016)
Fysieke schade
Gezondheid
Milieu

3

Transportnet
Economie

283

Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

onderschat
-100

Verwijzingen

283
overschat
-10

-5

+5

10

100

[1] http://stibatjaarverslag2015.nl/inzamelresultaat.html
[2] h
 ttp://www.afvalfondsverpakkingen.nl/fileadmin/downloads/20150717_
Monitoring_Verpakkingen_-_Resultaten_2014__definitief_.pdf
[3] http://www.nationaalweeeregister.nl/nederlands/rapportage.html
SER energie akkoord voor duurzame groei Nederland

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld.

Perspectieven

Economie, milieu

46 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Risico 14

Energie-onvriendelijke gebouwen

Domein

Water, Producten en Stoffen

Omschrijving risico

Milieu- en economische schade (opwarming aarde) door het niet of onvoldoende
functioneren van het systeem van energielabels.

Populatie

Gehele wereldbevolking

Toezichtsvorm

Objectgericht

Bijzonderheden

Afspraken tussen ILT en ministerie van BZK over de uitvoering van de Europese
richtlijn energieprestatie voor gebouwen (EPBD).

Termijn

Meerdere generaties

Locatie

Nederlands grondgebied en buiten Nederland

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Voor de onderwerpen uit EPBD-richtlijn waar de ILT op toeziet (energielabel
gebouwen en keuring airco’s) is het heel moeilijk een kans x effect te berekenen.
Het gaat immers om maatregelen om het opwarmen van de aarde tegen te gaan
(vermindering CO₂-uitstoot). Overigens zijn het energielabel en de keuring van
airco’s slechts onderdeel van een groot aantal maatregelen die in de EPBD-richtlijn staan en die gezamenlijk moeten leiden tot het terugdringen van opwarming
van de aarde vanuit de gebouwde omgeving.

IBRA-conclusie frequentie

Dagelijks

Grootheden die de schade
bepalen

Opwarming aarde in graden Celsius, CO₂-uitstoot.

Effecten van het risico

De maatschappelijke schade zit hem in het verkeerde energielabel van gebouwen
en producten. Belangrijk is dat er sprake is van een werkende markt. Verkeerde of
ontbrekende labels verstoren het beleid. Dat beleid is er op gericht consumenten
en bedrijven te laten kiezen voor een zuinig gebouw, airco-installatie, auto of
autoband.
Het rapport Bewust omgaan met Veiligheid (RIVM, 2017) bevat geen (specifieke)
gegevens over dit risico.

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Een berekening van de maatschappelijke schade door onvoldoende handhaving
van de EPBD-richtlijn en energielabels banden en auto’s is nog niet te maken.
Er zijn onvoldoende accurate gegevens voorhanden.
Fysieke schade
Gezondheid
Milieu

#

Transportnet
Economie

#

Instituties
totaal
Nauwkeurigheidsindicator

Niet van toepassing.

Verwijzingen

Energy performance of buildings directive (2010/31/EU)

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Milieu, economie,

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 47

Risico 15

Verspreiding van asbest

Domein

Water, Producten en Stoffen

Omschrijving risico

In deze categorie vallen gezondheidsschades door verspreiding van onjuist
verwijderd asbest.

Populatie

• Beroepsbevolking die asbest verwijdert uit objecten.
• Burgers die blootgesteld worden aan onjuist verwijderd asbest (schepen,
procesindustrie)

Toezichtsvorm

Objectgericht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Duur van een mensenleven

Locatie

Nederlands grondgebied en buiten Nederland

Soort schade

Immaterieel

Frequentie

De informatie gaat voornamelijk over werknemers (Instituut voor Asbestslachtoffers, IAS). Risico’s en effecten bij niet-werknemers zijn niet bekend. Risico’s en
effecten van asbest zijn door de lange periode tussen het inademen en het
ontstaan van klachten moeilijk kwantificeerbaar en niet direct beïnvloedbaar.
Aantal slachtoffers zal toenemen door de piek in asbestverbruik (‘70-’79),
migratiestromen en door sloop/verwijdering, renovatie en revisie. Het is niet
duidelijk tot hoeveel slachtoffers extra dat leidt. De inzet van de ILT kan alleen zijn
gericht op het voorkomen van nieuwe besmettingen. Die inzet is niet ongevalgerelateerd, maar vindt plaats binnen het reguliere werk. Het aantal activiteiten
gericht op asbestverwijdering en asbestbewerking is onbekend. Ook het aantal
besmettingen dat daardoor ontstaat is onbekend.

IBRA-conclusie frequentie

Zeer frequent

Grootheden die de schade
bepalen

Ernstige ziektegevallen en doden.

Effecten van het risico

Per jaar sterven ongeveer 500 mensen (24/1.000.000) aan asbest (mesothelioom)
en tot 800 aan andere ziekten die niet alleen veroorzaakt worden door asbest. De
omvang van de schade neemt de komende jaren toe. De besmetting heeft 30 tot
50 jaar geleden plaatsgevonden. Er zijn geen gegevens van blootstelling en effect
(overlijden) beschikbaar van na het verbod (1993). Een nieuwe ‘generatie’
slachtoffers bestaat uit verwijderaars, onderhoudsmonteurs, slopers, loonwerkers
en bodemsaneerders. De effecten zullen zich op een termijn van ca. 30 tot 50 jaar
openbaren (dus vanaf 2024).
Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) heeft in haar rapport
Bewust omgaan met Veiligheid (BOV, 2017) geen (specifieke) aandacht aan dit risico
besteed.

48 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Domein

Water, Producten en Stoffen

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

500 doden/jaar en 800 ernstige ziektegevallen/jaar (historische cijfers; in de
toekomst lager; berekening is gebaseerd op historie)
Grootste deel van bovenstaand aantal slachtoffers behoort niet tot het doel/
taakveld van de ILT, maar tot die van Inspectie SZW.
De bedrijven die onder toezicht staan van ILT zijn: bedrijven in onderhoud spoor,
schepen, installatietechniek, onderhoud wegen.
In het advies van de Gezondheidsraad Risico’s van milieu en beroepsmatige blootstelling aan asbest uit 2010 wordt geconstateerd dat er jaarlijks 1300 doden vallen als
gevolg van blootstelling aan asbest. Vanaf 2017 verwacht men een afname.
Ondanks deze afwijking houdt IBRA vast aan onderstaande cijfers uit BOV.
Voor de berekening: % beroepsbevolking= 7 % (transport&logistiek als % van de
beroepsbevolking)
0,07 x (500 x 2,2+ 800 x 0,264)=€ 92 mln.
Fysieke schade
Gezondheid

92

Milieu
Transportnet
Economie
Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

92

Aangezien de piek in het aantal slachtoffers mogelijk al is gepasseerd, is sprake
van een overschattingfactor groter dan 10.
onderschat
-100

overschat
-10

-5

+5

10

100

Verwijzingen

Instituut Asbestslachtoffers (http://www.ias.nl/CMS/show.do?ctx=637278,364853)

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld.

Perspectieven

Gezondheid

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 49

Risico 16

Gevaarlijk vuurwerk

Domein

Water, Producten en Stoffen

Omschrijving risico

Veiligheidsschade door het afsteken van onveilig en/of illegaal vuurwerk.

Populatie

Burgers in de buurt van het afsteken van vuurwerk (toeschouwers en afstekers).

Toezichtsvorm

Objectgericht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Directe/onmiddellijke schade
Duur van een mensenleven

Locatie

Nederlands grondgebied

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Legaal en illegaal vuurwerk veroorzaken elk jaar veel materiële en immateriële
schade. Uit controles van consumentenvuurwerk door de ILT blijkt dat in 2016
25% procent van de ruim 250 onderzochte partijen niet aan de veiligheidseisen
voldoet.
Jaarlijks worden cijfers over vuurwerkincidenten rond de jaarwisseling gepubliceerd.
De minister van V&J rapporteert daarover jaarlijks aan de Tweede Kamer. Het
gaat om cijfers die alleen betrekking hebben op de periode rond de jaarwisseling.

IBRA-conclusie frequentie

1x/jaar; gedurende 1 week

Grootheden die de schade
bepalen

Doden en gewonden

Effecten van het risico

Jaarwisseling
2009/2010
2010/2011
2011/2012
2012/2013
2013/2014
2014/2015
2015/2016

Gewonden		
770		
710		
670		
810		
700		
574		
482		

Doden
0
2
0
0
2
0
0

Overzicht particuliere schadelast recente jaarwisselingen:
2014/2015
13,0 miljoen euro (voorlopig cijfer)
2015/2016
11,0 miljoen euro (prognose)
Het rapport Bewust omgaan met Veiligheid (RIVM, 2017) bevat geen specifieke
gegevens over dit risico.
IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

42% (onveilig + illegaal vuurwerk) x 550 (gemiddelde laatste 2 jaar) =
231 gewonden x 0,264mln. + 1 dode x 2,2 mln. = € 63 mln.
75% van de schade is afkomstig van legaal vuurwerk (letselinformatiesysyteem
veiligheid Nederland)= € 47,3 mln.
Fysieke schade
Gezondheid

47,3

Milieu
Transportnet
Economie
Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

onderschat
-100

50 | Inspectie Leefomgeving en Transport

47,3
overschat
-10

-5

+5

10

100

Domein

Water, Producten en Stoffen

Verwijzingen

[1] h
 ttps://www.veiligheid.nl/veiligheidsearch/dossier%20vuurwerk
Centrum voor verzekeringsstatistiek (CVS)
[2] https://www.om.nl/onderwerpen/jaarwisseling/vuurwerkbarometer-2/
[3] https://www.rijksoverheid.nl/zoeken?trefwoord=beeld+jaarwisseling+vuurwerk

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Fysieke schade, economie

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 51

Risico 17

Criminele- of terroristische aanslagen

Domein

Water, Producten en Stoffen

Omschrijving risico

Schade op het gebied van fysieke veiligheid en vertrouwen in maatschappelijke
instituties als gevolg van terrorisme of crimineel handelen, specifiek met
betrekking tot het misbruiken van precursoren voor explosieven.

Populatie

Alle Nederlanders

Toezichtsvorm

Objectgericht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Directe/onmiddellijke schade

Locatie

Nederlands grondgebied

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Een frequentie van aanslagen met explosieven valt niet te geven. Uit een
overzicht op wikipedia (https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_terroristische_
aanslagen) valt echter wel af te leiden dat het aantal aanslagen toeneemt.
(In dit overzicht staan ook aanslagen waarbij geen gebruik is gemaakt van
explosieven. Maar bij het merendeel van deze aanslagen wordt gebruik gemaakt
van bestaande en/of zelfgemaakte explosieven).
In Nederland is in de jaren negentig een aantal bomaanslagen gepleegd.
Recent is een aantal pogingen tot het plegen van aanslagen verijdeld.
(https://nl.wikipedia.org/wiki/Terrorisme_in_Nederland)
Aangezien terrorisme een internationaal fenomeen is, moet niet alleen gekeken
worden naar aanslagen binnen de landsgrenzen. In die zin zijn ook de recente
aanslagen in Londen (7 juli 2005), Oslo (22 juli 2011), Parijs (13 november 2015)
en Brussel (22 maart 2016) relevant.
Uit het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland dat de Nationaal Coordinator Terrorisme
en Veiligheid vier keer per jaar opstelt, blijkt uit de versie van juli 2016 dat het
dreigingsniveau in Nederland substantieel is: niveau 4 op een schaal van 5.
Dat betekent dat de kans op een aanslag in Nederland reëel is, maar dat er geen
concrete aanwijzingen zijn dat er voorbereidingen worden getroffen om in
Nederland een aanslag te plegen.

IBRA-conclusie frequentie

Bijzondere categorie; zeer laag

Grootheden die de schade
bepalen

Doden en gewonden

Effecten van het risico

Het is moeilijk aan te geven wat de kosten zijn van terroristische aanslagen. Er zijn
wel berekeningen bekend die laten zien dat deze kosten in 2016 wereldwijd rond
de 50 miljard dollar lagen. Hierbij zijn de kosten van extra beveiliging, militaire
uitgaven en de bredere economische gevolgen van het stilvallen van het
stedelijke verkeer na een aanslag niet meegerekend. Wie zulke factoren wel
meetelt, komt uit op veel hogere bedragen. Een vertaling van deze bedragen naar
de Nederlandse situatie, waar recent geen aanslagen zijn gepleegd, maar wél
kosten worden gemaakt om dergelijke aanslagen te voorkomen, is op dit
moment niet bekend.
Het rapport Bewust omgaan met Veiligheid (RIVM, 2017) bevat geen specifieke
gegevens over dit risico.

52 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Domein

Water, Producten en Stoffen

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Gegevens zijn op dit moment ontoereikend. Welk percentage van de precursoren
(stoffen) lekt er weg bij erkende bedrijven? Is deze hoeveelheid relevant in het
kader van terrorisme? Wat is de omvang van de illegale handel (eventueel via
erkende bedrijven).
Fysieke schade

#

Gezondheid
Milieu
Transportnet
Economie

#

Instituties

Van toepassing

totaal
Nauwkeurigheids-indicator

Niet van toepassing

Verwijzingen

[1] https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_terroristische_aanslagen
[2] https://nl.wikipedia.org/wiki/Terrorisme_in_Nederland
[3] https://www.nrc.nl/nieuws/2015/11/18/sinds-911-waren-de-kosten-vanterrorisme-niet-meer-zo-hoog-a1494477
[4] https://www.nrc.nl/nieuws/2016/03/24/wat-kost-een-terreuraanslag1602002-a874546

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Fysieke schade, milieu, economie, instituties, gezondheid?

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 53

Risico 18 	Vrijkomen van ozonafbrekende en klimaatschadelijke
stoffen
Domein

Water, Producten en Stoffen

Omschrijving risico

Schades aan klimaat, gezondheid en ozonlaag doordat er schadelijke stoffen in
het milieu komen. Specifiek gaat het om overschrijding van normen op het
gebied van:
• ozonlaagafbrekende stoffen en gefluoreerde broeikasgassen,
• kwaliteit van brandstoffen bestemd voor het wegverkeer en scheepvaart,
• vluchtige organische stoffen (VOS)

Populatie

Gehele wereldbevolking

Toezichtsvorm

objecttoezicht en systeemtoezicht

Bijzonderheden

Per jaar worden op grond van Richtlijn 98/70/EG en Besluit brandstoffen
luchtverontreiniging 100 monsters genomen.

Termijn

Directe/onmiddellijke schade
Duur van een mensenleven
Meerdere generaties

Locatie

Nederlands grondgebied en buiten Nederland

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Algemeen luchtverontreiniging
Volgens de opgave van de International Energy Agency vallen jaarlijks 6,5 miljoen
doden door luchtverontreiniging op wereldschaal. Uitgaande van een wereld­
bevolking van 7 miljard is dat 0,093%.
Volgens opgave van de World Health Organization sterven er in Nederlands
jaarlijks 3.600 mensen door luchtverontreiniging.
Ozonlaagafbrekende Stoffen
Op basis van het RIVM informatieblad[1] waarin wordt aangegeven wat het toege­voegd aantal gevallen van huidkanker per jaar per miljoen inwoners is en de omvang
van de Nederlandse bevolking (17 mln.) kan het aantal jaarlijkse gevallen van huid­kanker ingeschat worden op 510-1200. Uit andere cijfers van RIVM is te herleiden
dat bij 1,8% van de gevallen huidkanker dodelijk is. Dat komt neer op 9-22 doden
per jaar. De totale schade is dan te berekenen op 91-217 miljoen per jaar.
Bij ontbrekend beleid [2] kan de schade aan het einde van de eeuw 2-4 maal
hoger uitvallen. Maar dan moet het niveau van emissie van voor 1990 in zijn
geheel in de berekening worden betrokken. Gezien het feit dat emissies op dit
moment minder dan 10% zijn dan voor implementatie van huidig beleid in 1990,
en dat het huidige ozongat veroorzaakt is door emissies uit het verleden, en
bovendien ILT niet zal ingrijpen op de volledige emissies van deze gassen is er
sprake van duidelijke overschatting van dit risico.
[1] http://www.rivm.nl/dsresource?objectid=a7ec23eb-ceb4-406c-8deb-df88526
70c86&type=org&disposition=inline
[2] http://www.rivm.nl/Onderwerpen/U/UV_ozonlaag_en_klimaat/Effecten
Gefluoreerde broeikasgassen.
Gefluoreerde broeikasgassen kunnen tot 22.800 maal meer warmte vasthouden
dan CO₂, dat voor 60% verantwoordelijk is voor het broeikaseffect. Gefluoreerde
broeikasgassen leveren ongeveer 10% bijdrage aan het totale broeikaseffect.
Vluchtige organische stoffen
Smog en schildersziekte (OPS) leiden jaarlijks tot 2500 ziektegevallen, met een
toename per jaar tussen de 30 en 300. Onduidelijk is nog voor welk deel van dit
risico ILT invloed heeft.
Brandstoffen
Uitlaatgassen van het weg- en scheepvaartverkeer dragen bij aan de luchtverontreiniging. Om ze terug te dringen zijn eisen gesteld aan de samenstelling van de
brandstoffen. Het toezicht richt zich op de leveranciers van de brandstoffen
(bunkerleveranciers en tankstations).

54 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Domein

Water, Producten en Stoffen

Frequentie (vervolg)

Om dit risico te bepalen moet worden uitgewerkt wat de totale hoeveelheid
geleverde brandstoffen in de verschillende categorieën is en welk deel daarvan
niet aan de gestelde eisen voldoet.

IBRA-conclusie frequentie

Op dit moment nog onvoldoende gegevens beschikbaar voor het bepalen van de
frequentie

Grootheden die de schade
bepalen

Doden, zieken, vermogen, herstel/vervanging, emissies.

Effecten van het risico

Ozonlaagafbrekende stoffen: o.a. huidkanker.
Gefluoreerde broeikasgassen: opwarming aarde, stijging waterspiegel, extreem
weer, droogte en hitte. Kost mensenlevens en veel geld.
Brandstoffen: luchtkwaliteit, longaandoeningen, kanker, astma, schade zure
regen aan natuur en gebouwen (kalk)
VOS: hersenaandoeningen.
Schade die vandaag optreedt is veroorzaakt door accumulatie in voorgaande
jaren. De daarvoor verantwoordelijke stoffen zullen de komende jaren steeds
verder uitgefaseerd worden. Taak van de ILT is toezicht op de stoffenadministratie,
de illegale handel en toepassing. Een RIVM-model voorspelt een twee- tot vier­voudige toename van de schade bij het ontbreken van ozonlaagbeschermend beleid.

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Bij ontbreken van maatregelen: 510-1200 ziektegevallen, waarvan er naar
verwachting 9-22 extra doodgaan. De totale schade is dan te berekenen op
91-217 miljoen per jaar. Dit effect moet gecorrigeerd worden voor het
toezichtsdeel ILT.
Broeikasgassen (F-gassen, als vervanger voor schadelijke CFK’s): 3 Mton uit koelen vriesinstallaties. Dit leidt tot 3 x 5mln.= € 15mln. Ook hier is slechts een deel te
rekenen tot het toezicht van de ILT. (Bron: Compendium van de leefomgeving)
Ongeveer 5% van de totale fijnstofuitstoot wordt toegerekend aan de inter­
nationale scheepvaart. Uit BOV kan geconcludeerd worden dat maximaal 800
voortijdige doden het gevolg zijn van de uitstoot van deze sector. Dat getal moet
worden gecorrigeerd voor het aandeel emissies dat binnen de richtlijnen voor
brandstofkwaliteit valt.
De effecten van de nationale scheepvaart en de effecten van het wegvervoer
moeten erbij worden opgeteld.
Kwaliteit brandstoffen: Uitstoot van brandstoffen van onvoldoende kwaliteit
levert een bijdrage aan luchtvervuiling.
Fysieke schade
Gezondheid

# (w.o. 217)

Milieu

# (w.o. 15)

Transportnet
Economie

#

Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

Er is sprake van een overschatting >5 aangezien de doelgroep in de berekening
ruimer is dan de groep ondertoezichtstaanden.
onderschat
-100

overschat
-10

-5

+5

10

100

Verwijzingen

RIVM, CBS, Global Warming, Hersenstichting, Wereldgezondheidsorganisatie.

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Gezondheid, milieu

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 55

Risico 19 	Onjuist toepassen van gevaarlijke chemische stoffen
(REACH)
Domein

Water, Producten en Stoffen

Omschrijving risico

Gezondheids-, economische en milieuschade door niet of onjuist registreren van
chemische stoffen en/of gebruik niet-toegelaten biociden of verkeerd toepassen
van biociden. Ook kunnen (micro-) organismen immuun worden waardoor
economische schade optreedt (hogere kosten alternatieven en productieverlies).

Populatie

• Gebruikers van chemische stoffen: industrie en beroepsbevolking,
• Alle Nederlanders,
• Beroepsbevolking die gebruikmaakt van biociden.

Toezichtsvorm

Object- en systeemgericht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Directe/onmiddellijke schade, Duur van een mensenleven,
Meerdere generaties

Locatie

Nederlands grondgebied

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Als gevolg van het gebruik van gevaarlijke stoffen treedt in Nederland een
‘ziektelast’ (aantal verloren jaren door ziekte) op van 47.300 (bron: Ziektelast van
ongunstige arbeidsomstandigheden in Nederland. RIVM-rapport, 2014).
In Nederland overlijden jaarlijks 2.635 tot 5.545 (gemiddeld 3681) mensen door
arbeidsgerelateerde oorzaken, waarvan meer dan 90% door werken met gevaarlijke
stoffen (vooral kanker en andere langetermijneffecten (bron: Werkgerelateerde sterfte
in Nederland, een verkenning, 2005. Hugo Sinzheimer Instituut/FNV). Deze cijfers zijn
niet uitgesplitst naar categorieën, zoals (werken met) biociden.

IBRA-conclusie frequentie

Gegevens zijn niet toereikend.
3681 doden/jaar door werken met gevaarlijke stoffen in alle sectoren; niet
specifiek voor chemische stoffen en/of biociden

Grootheden die de schade
bepalen

Doden, gewonden, vermogen

Effecten van het risico

Zie bij frequentie van het risico. Verder milieuschade door ophoping van
gevaarlijke en persistente stoffen in het water, zoals kwik in vis. Ook schade als
gevolg van hormoonbeïnvloedende stoffen in veel (consumenten)producten en
gezondheidsrisico’s voor omwonenden van chemische fabrieken. Niet-toegelaten
biociden en verkeerd gebruik leveren risico’s op voor de gezondheid van mens en
milieu, resistentie en doorvergiftiging naar niet-doelorganismen.
Het rapport Bewust omgaan met Veiligheid (RIVM, 2017) bevat geen specifieke
gegevens over dit risico.

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Gegevens zijn niet toereikend. Er zijn echter wel aanvullende gegevens te vinden,
die meer inzicht in de omvang van dit effect geven.
Fysieke schade
Gezondheid

#

Milieu

#

Transportnet
Economie

#

Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

Niet van toepassing.

Verwijzingen
Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld.

Perspectieven

Milieu, gezondheid, economie

56 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Risico 20 	Onveilige Nederlandse schepen en onveilige schepen die
in Nederlandse wateren varen
Domein

Scheepvaart

Omschrijving risico

Milieu, fysieke veiligheid en economische schade als gevolg van ongevallen met
schepen. Het gaat om alle ongevallen waarbij een als Nederlands geregistreerd
schip betrokken is of een niet-Nederlands schip dat vaart in Nederlandse wateren.
Ongevallen zijn incidenten waarbij schade optreedt aan schip, bemanning en/of
lading en passagiers, (eenzijdige) aanvaring, brand, instabiliteit, ongevallen met
personen aan boord (zowel bemanning als passagiers) als gevolg van arbeidsomstandigheden, gebreken aan schip en/of bemanning, inclusief onjuist en/of
onterecht afgegeven veiligheidscertificaten. Een vorm van schade is ook
economische schade als gevolg van ontwrichting van het transportsysteem.

Populatie

•
•
•
•

Toezichtsvorm

Objectgericht/systeemgericht

Bijzonderheden

Internationale afspraken

Termijn

Directe/onmiddellijke schade
Duur van een mensenleven

Locatie

Nederlands grondgebied

Soort schade

Materieel, immaterieel

Frequentie

Binnenvaart (2015+ 2016, Nederlandse cijfers)
2+6 doden, 11+13 zwaargewonden 246 + 228 gevallen van ernstige schade.
(Verwijzing 3.)

Beroepsbevolking (opvarenden)
Burgers aan boord van een schip
Omwonenden van vaarwegen (externe veiligheid, verontreiniging)
Industrie (exclusief de eigenaar van schip)

Zeevaart in 2015 (Europese cijfers)
163 doden, 750 gewonden, 142 gezonken schepen en 3106 gevallen van schade,
waarbij 1028 schepen niet verder konden varen. De beschikbare cijfers bevatten
geen suggesties voor het onderscheiden van het Nederlandse aandeel. (Verwijzing 1.)
Grote hoeveelheid olie op Noordzee 30,000m3 eens in de 50 jaar, 50.000 m3 eens
in de 200 jaar. (Verwijzing 4.)
Gevaarlijke stoffen binnenvaart
Kans op ongeval 4.14 x 10-7/vrtgkm, kans op grote uitstroom (75m3) bij ongeval
is 0,005 en kleine uitstroom (20-30 m3) is 0,02. (gebaseerd op dubbelwandige
tankers op vaarweg klasse 6). (Verwijzing 5). Met 30mln. vaartuigkilometers (CBS)
geeft dit een frequentie van grote uitstroom van 0,066/ jaar en kleine uitstroom
0,29/jaar.
Gevaarlijke stoffen Zeevaart
165 gevallen van verlies van (bunker)olie, 50 gevallen van verlies van lading en
35 gevallen van luchtvervuiling. (Verwijzing 1.)
IBRA-conclusie frequentie

Veel diversiteit in gegevens per type scheepvaart en zelfs per vaarwegen
scheepstype beschikbaar. Grote verschillen in frequentie van voorkomen van
lichte tot ernstige ongevallen. Er zijn meerdere gevallen van ernstige schade per
week, waarbij maandelijks doden vallen. Grote gevallen van uitstroom eens in de
5 tot 50 jaar.

Grootheden die de schade
bepalen

Doden, gewonden, emissies, herstel/vervanging.

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 57

Domein

Scheepvaart

Effecten van het risico

Binnenvaart 2016
6 doden, 13 zwaargewonden, 228 gevallen van ernstige schade (min. € 5000,
max. € 1,5 mln., mediaan € 100.000). Het percentage verzekerde schade is
onbekend.
Zeevaart
Geen informatie beschikbaar. De kosten van de scheepsramp met de Flinterstar is
een mogelijke optie om als indicatie te gebruiken voor de kosten van zinken.
Grootschalige olie op Noordzee
1999 U$ 5,98/liter is ongeveer € 8,8 /liter (huidige prijsniveau).
Gevaarlijke stoffen binnenvaart
150m3 of 20-30m3 ladingverlies. Stoffen zeer divers.
Gevaarlijke stoffen zeevaart
Geen informatie over mate van ernst van ongevallen. Max. hoeveelheid m3
bunkerolie in één tank, ladingverlies is massaal of 1 container.
Economische schade
Cijfers ontbreken; in volgende fase aan te vullen.

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Niet alle schade is op dit moment bekend. Met name de macro-economische
schade door vertraging bij geblokkeerde vaarwegen en opruimkosten van een
gezonken schip op zee ontbreken. Op grond van de geleverde gegevens de
volgende inschatting:
Binnenvaart: 4 doden en 12 gewonden/jaar : 4 x € 2,2 mln. + 6 x € 264.000 + 6 x
€ 22.000 = € 10,5 mln.
Zeevaart: 5 doden en 26 gewonden/jaar (kan veranderen door Nederlandse
aandeel in de Europese cijfers beter te berekenen): 5 x € 2,2 mln. + 13 x € 264.000
+ 13 x € 22.000 = € 14,7 mln.
Verwachte uitstroom van olie en gevaarlijke stoffen op basis van geleverde cijfers:
1000 m3 /jaar maakt € 8,8 miljoen opruimkosten/jaar.
BOV komt tot vergelijkbare berekeningen en uitkomsten.
Fysieke schade

25,2

Gezondheid
Milieu

# (w.o.8,8)

Transportnet
Economie

#

Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

onderschat
-100

overschat
-10

-5

+5

10

100

Verwijzingen

• EMSA jaarrapport 2015 http://emsa.europa.eu/news-a-press-centre/
external-news/download/3833/2551/23.html
• http://www.environmental-research.com/erc_papers/ERC_paper_2.pdf
• Ongevallen statistieken binnenvaart ILT
• Link frequentie olierampen http://www.ecomare.nl/ecomare-encyclopedie/
mens-en-milieu/veiligheid-op-zee/ongelukken-op-zee/
• Handleiding Risicoanalyse Transport,RIVM uit 2015

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Fysieke veiligheid, milieu, economie

58 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Risico 21 	Uitstoot en/of lozing van gevaarlijke stoffen door
scheepvaart
Domein

Scheepvaart

Omschrijving risico

Gezondheids- en milieuschade door uitstoot als gevolg van het niet-reglementair
gebruik van een schip (inclusief sloop), exclusief onjuist gemarkeerde en/of
verpakte lading (zie risico 30). Inclusief onjuist en/of onterecht afgegeven
milieucertificaten, illegaal lozen (naar water of lucht) van scheepsafval, ladingrestanten, brandstofresten en gebruik van verkeerde brandstoffen (zwavel).

Populatie

• Beroepsbevolking op schip.
• Hele wereldbevolking.
• Scheepstransportindustrie (ongelijke concurrentie).

Toezichtsvorm

Objectgericht/systeemgericht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Directe/onmiddellijke schade
Duur van een mensenleven
Meerdere generaties

Locatie

Nederlands grondgebied
wereldwijd

Soort schade

Materieel, immaterieel

Frequentie

Lozing van afvalstoffen
35.000 scheepsbezoeken/jaar met plicht tot afgifte afval. Tijdens 25% van
inspecties wordt afgifte afgedwongen. Daarom 35.000 x 0,25 = 8.750 lozingen.
(Bron: ILT-gegevens)
Olielozing (<7m3)
20 maal per jaar (bron onbekend)
Ladingrestanten zeevaart
Uit 10% van inspecties blijkt niet naleven(afgifteplicht of correct verwerken/
verwijderen). Met 13.500 scheepsbezoeken per jaar is dat 1.350 gevallen per jaar.
Ladingrestanten ontgassen binnenvaart
In 2016 in totaal 2760 ontgassingen uitgevoerd. Aangenomen kans van
1/100.000 op explosie of wolkbrand (bron3)
Uitstoot van zwavel
Tijdens 10% van de inspecties worden overtredingen geconstateerd, gemiddeld
gehalte van 0,24% (ILT-cijfers). 60000 scheepsbezoeken per jaar maakt 6000
overtreders per jaar. Naleving op zee is 18% (ILT-cijfers).
Uitstoot van NOx
Geen aantallen en bronnen gegeven. Er is vanaf 2017 een plafond aan de
NOx-emissies op Noordzee.
Invasieve exoten
Galil et al. (2014) registreerde 879 multicellulaire Non-Indigenous Species (NIS) in
Europese zeeën, een verdubbeling tussen 1970 en 2013 binnen sommige regio’s.

IBRA-conclusie frequentie

Dagelijks

Grootheden die de schade
bepalen

Emissies van olie, afval, ladingrestanten zwavel en NOx leiden tot milieuvervuiling
en gezondheidsschade.

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 59

Domein

Scheepvaart

Effecten van het risico

Scheepsafvalstoffen
In boekjaar 2015, waren de kosten voor afgifte van scheepsafvalstoffen ruim
€ 24,5 miljoen (bron onbekend). Dit had 1/3 hoger moeten zijn. Bovendien
€ 2 mln. opruimkosten.(Ecorys):24,5+8,3+2=35mln./jaar.
Olielozing (<7m3)
20 maal per jaar x7m3 = 140m3 olie(restanten) (Bron onbekend)
Ladingrestanten zeevaart
Totale schade opgegeven als 200.000 ton, € 30-40 miljoen. Bron onbekend.
Ingeschat aandeel Nederland = € 10 miljoen.
Ladingrestanten ontgassen binnenvaart
Schade tot € 3 miljoen geschat. (Ontgassen aan openlucht geeft vervuiling van
vluchtige koolstofverbindingen, wat leidt tot gezondheidschade (bron3).
Uitstoot van NOx
Geen aantallen en bronnen gegeven. Er is vanaf 2017 een plafond aan de
NOx-emissies op de Noordzee.
Uitstoot van zwavel
Totale gezondheidswinst voor Nederland geraamd op 244.000 YOLL (Johnson,
2014) van 1 naar 0,1%. Bij een naleving van 87.5% en een gemiddeld zwavel­
percentage bij niet-nalevers van 0,216% is het gemiddelde zwavelgehalte bij
schepen op zee 0,115%. (0,115-0,1)/(1-0,1) = 1,6% van opbrengst wordt niet
behaald. Maakt 3.900 YOLL. Waarde van een YOLL (CE Delft) is € 40.000 (prijspeil
2000), daarmee schade van € 160 miljoen (= € 213; prijspijl 2016).
Invasieve exoten (via ballastwater)
Jaarlijkse wereldwijde schade geraamd op € 10-15 miljard/jaar(bron 1). Die moet
doorgerekend naar % schepen dat Nederland aandoet.
Het rapport Bewust omgaan met Veiligheid (RIVM, 2017) bevat geen specifieke
gegevens over dit risico.

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jr.]

Totale schade tenminste € 48 miljoen/jaar (=8,3+2+35) +.
In deze schadeschatting ontbreekt de schade van niet-naleving NOx en de schade
als gevolg van invasieve exoten.
Fysieke schade
Gezondheid

213

Milieu

#

Transportnet
Economie

#

Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

De schade berekening kent een onderschatting (exoten zitten niet in de
berekening).
onderschat
-100

Verwijzingen

overschat
-10

-5

+5

10

100

• http://www.reabic.net/journals/mbi/2014/Issue2.aspx
• Jonson, J.E., Jalkanen, J.P., Johansson, L., Gauss, M., Denier van der Gon, H.A.C.
2014. Model Calculations of the effects of present and future emissionts of air
pollutants from shipping in the Baltic Sea and the North Sea. Atmos. Chem. Phys.
Discuss., 14, 21943–21974.
• Rapport CE varend ontgassen

60 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Domein

Scheepvaart

Handelingsperspectief

Naleving afvalstoffen is nu 75%. Te behalen is 1/3 van € 25 mln., en besparen van
€ 2 mln. opruimkosten.
Zwavel minimaal 38000 YOLL te behalen.

Perspectieven

Milieu, gezondheid

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 61

Risico 22 	Terroristische aanslag op schip of haven in Nederland en
op Nederlandse schepen in het buitenland
Domein

Scheepvaart

Omschrijving risico

Schade (economisch, milieu, doden/gewonden) en maatschappelijke ontwrichting
(media en politiek) die het gevolg zijn van een al dan niet geslaagde handeling met
terroristisch motief met of op een Nederlands schip wereldwijd, of in Nederlandse
territoriale wateren, of een Nederlandse haven. Tevens grootschalige diefstal van
lading en/of schip, gijzelen van bemanning, van een Nederlands schip.

Populatie

• Beroepsbevolking
• Industrie
• Alle Nederlanders / Wereldbevolking

Toezichtsvorm

Systeemgericht / interbestuurlijk toezicht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Directe/onmiddellijke schade

Locatie

Nederlands grondgebied
Buiten Nederland

Soort schade

Immaterieel en materieel

Frequentie

De gangbare formule voor het inschatten van risico’s in de security is
R = Dreiging x Kwetsbaarheid x Impact/effect. De dreiging is een factor die bijvoorbeeld NCTV of de AIVD schat op basis van inlichtingen (die ILT niet kent). Op dit
moment is de dreiging ‘substantieel’. Maar morgen kan die hoger of lager worden
ingeschat, zonder dat de ILT daarover informatie heeft. Sommige objecten zijn
aantrekkelijk voor dierenactivisten, andere voor bijvoorbeeld jihadisten. Jihadisten
hebben tot nu toe nog maar weinig maritieme objecten als doel voor een aanslag
gekozen. De score op dreiging varieert van ‘onmogelijk’ tot ‘zeer goed mogelijk’.
De kwetsbaarheid kent vele kanten: aantrekkelijkheid van een object voor
terrorist12, fear factor13, structurele zwakten in de beveiliging, incidentele kansen et
cetera. Kwetsbaarheid komt het dichtst bij het begrip ‘kans’, terwijl dreiging gezien
kan worden als een extra factor, afhankelijk van de actualiteit.

IBRA-conclusie frequentie

Dit risico betreft tweedelijnstoezicht (toezicht op gemeenten). Het gaat om een
zeer kleine kans op grote maatschappelijke ontwrichting.
Het risico moet daarom op een vergelijkbare manier worden behandeld als
overige risico’s waarbij tweedelijns/interbestuurlijk toezicht aan de orde is. Verder
is hier hetzelfde aan de orde als bij het toezicht op de handel in precursoren
(zie risico 23) ter voorkoming van een terroristische aanslag.
Opdrachtgever voor dit toezicht is het ministerie van V&J.

Grootheden die de schade
bepalen

Doden, zieken, vermogen, herstel/vervanging, emissies, politiek-maatschappelijke
ontwrichting.

12

Overheidsgebouwen, luchthavens en metrostations zijn favoriet.

13

Bij luchtvaart groter dan bij scheepvaart

62 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Domein

Scheepvaart

Effecten van het risico

Bij wijze van voorbeeld twee incidenten met schepen met een terroristisch oogmerk.
Bij een zelfmoordaanslag ramde een bootje op 6 oktober 2002 de tanker MV
Limburg in de Arabische Zee voor de kust van Jemen, waardoor de romp
beschadigd raakte en een Bulgaars bemanningslid omkwam. Er lekte enige olie,
maar het schip bleef zeewaardig.
De aanslag op de veerboot SuperFerry 14 op 27 februari 2004 was een terreuraanslag die ertoe leidde dat de boot zonk en 116 mensen omkwamen. Het is nog
altijd de grootste terreuraanslag op de Filippijnen en de grootste terreuraanslag
op zee.
Het rapport Bewust omgaan met Veiligheid (RIVM, 2017) bevat geen specifieke
gegevens over dit risico.
In het nationaal veiligheidsprofiel staan extremisme en terrorisme wel genoemd,
maar niet gespecificeerd naar schepen.

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Van klein tot zeer groot.
Fysieke schade

?

Gezondheid
Milieu
Transportnet

?

Economie

?

Instituties

Van toepassing

totaal
Nauwkeurigheidsindicator

Niet van toepassing

Verwijzingen
Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld.

Perspectieven

Fysieke schade, instituties

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 63

Risico 23	Ongevallen als gevolg van onjuist gemarkeerde en/of
verpakte gevaarlijke stoffen
Domein

Scheepvaart, Rail- en Wegvervoer, Luchtvaart

Omschrijving risico

Schade aan milieu, fysieke veiligheid en economie, schade door ongevallen die
het gevolg zijn van het vervoeren en laden/lossen van gevaarlijke stoffen in alle
modaliteiten (lucht, rail, weg, water). Veroorzaakt door onjuiste verpakking/
omhulling en verkeerde labelling al dan niet door ondergekwalificeerd personeel.

Populatie

• Beroepsbevolking
• Burgers die langs een vervoersas wonen

Toezichtsvorm

Objectgericht/administratiecontroles/systeemgericht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Directe/onmiddellijke schade
Duur van een mensenleven

Locatie

Nederlands grondgebied
Buiten Nederlands grondgebied

Soort schade

Materieel, immaterieel

Frequentie

In algemene zin is de verwachting dat dit risico zich vooral voordoet bij het laden
en lossen.
Scheepvaart:
• Lekkende verpakking, uitstroom van een gevaarlijke stof.
Gemiddeld 45 meldingen/jaar, onderrapportage geschat van 80%. Dus 225/
jaar (schade € 10.000; 1% verkeerd gelabeld= 2x/jaar € 100.000-100 mln.)
• Keteneffect lekkende verpakking/uitstroom
Bijvoorbeeld uitbraak brand/explosie aan boord van een containerschip. Dat
kan verregaande gevolgen hebben voor de lading, het schip, de bemanning en
het milieu. Een belangrijk voorbeeld is het incident met de MSC Flaminia op
14 juli 2012, dat ernstige gevolgen had voor de bemanning, het schip en de
lading. Geschat op 0,33 maal per jaar (voor Nederland).
• Chronische blootstelling.
Uitdamping, doorlaatbaarheid van verpakkingen, onjuiste wijze van het vullen
van verpakkingen, lekkende verpakkingen en gebruik van onjuiste of
ondeugdelijke verpakkingen. Dagelijks risico voor alle werknemers in de keten.
• Incorrect gelabelde lading.
9,8 miljoen containers per jaar vanaf zee. 6% met gevaarlijke stoffen.
Nalevingspercentage niet bekend, mogelijk 1% (= 6000x/jaar, incorrect
gelabeld). Verhogen van keteneffect als gevolg van incorrect handelen.
Een groot zeecontainerschip heeft waarschijnlijk altijd verkeerd gelabelde
gevaarlijke stoffen aan boord.
Wegvervoer:
Verwacht wordt dat één keer per week (ergens in Nederland) een lekkage
plaatsvindt door onjuiste /foutieve handelingen van gevaarlijke stoffen bij het
laden en lossen van een tankcontainer.
Railvervoer:
Er vinden wekelijks druppellekkages plaats op emplacementen (o.a. Kijfhoek).
Luchtvaart
Geen gegevens beschikbaar

64 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Domein

Scheepvaart, Rail- en Wegvervoer, Luchtvaart

IBRA-conclusie frequentie

Scheepvaart
225 incidenten per jaar met lekkende containers waarvan 1% verkeerd gelabeld is.
Eens in de drie jaar vindt op een zeegaand containerschip een zeer groot incident
plaats als gevolg van een lekkende container. Geschat wordt dat 6000 verkeerd
gelabelde containers met gevaarlijke stoffen per jaar over zee worden aangevoerd
naar Nederland.
Rail- en wegvervoer
1 incident per week.
Luchtvaart
Uit de verkregen cijfers is frequentie van het aantal ongevallen te bepalen. Het
grote verschil in effect per stof vereist echter een frequentie per stofcategorie.

Grootheden die de schade
bepalen

Lading en vervoermiddel
Bemanning/personeel/omstanders
Vertraging verkeersafwikkeling
Opruimkosten

Effecten van het risico

Scheepvaart
• 225 incidenten per jaar met lekkende containers waarvan 1% verkeerd
gelabeld is. Keteneffect lekkende verpakking/uitstroom wordt geschat op
€ 100.000-€ 100 mln. per incident.
• Chronische blootstelling: Impact onbekend.
• Incorrect gelabelde lading. Jaarlijkse impact onbekend.
Wegvervoer
• Bij lekkage van een tankcontainer kan blootstelling plaatsvinden aan een
gevaarlijke stof met acute en/of langetermijneffecten tot gevolg. Er kan
milieuschade optreden en schade kan ontstaan aan de tankcontainer, de laaden losinrichting en aan de inrichting waar wordt geladen en gelost, met als
gevolg oponthoud en herstelwerkzaamheden binnen de inrichting. Binnen
de inrichting is inzet nodig van de bedrijfsbrandweer en moet herstel en
onderhoud worden gepleegd aan de laad- en losinrichting etc. Als de
tankcontainer door bijvoorbeeld een verkeerde laadhandeling te vol is, kan dat
gevolgen hebben voor het verdere vervoer van de container. Indien op de
openbare rijksweg een ongeval met zo’n container plaatsvindt, dan heeft dat
gevolgen voor het overige verkeer (stremmingen, afzetting van wegen, inzet
van hulpdiensten en van de ILT). De ILT beschikt niet over gegevens van de
kosten van de schade. Verwacht wordt dat die kan oplopen tot enkele
duizenden tot tien- of honderdduizenden euro’s.
Railvervoer
• De ILT beschikt niet over gegevens van de kosten van de schade. Verwacht
wordt dat de schade kan oplopen tot enkele duizenden tot tienduizenden
euro’s.
Luchtvaart
• Nog geen gegevens beschikbaar
In BOV wordt gesproken over omgevingsveiligheid en stoffen. Deze categorie is
veel breder dan het vervoer van gevaarlijke stoffen. Er valt geen schadebedrag
voor dit risico (vervoer gevaarlijke stoffen) te destilleren.

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 65

Domein

Scheepvaart, Rail- en Wegvervoer, Luchtvaart

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Gegevens luchtvaart, rail- en wegvervoer zijn ontoereikend voor integrale
conclusie over schade. Vooral de variatie in de omvang van de effecten per
(gevaar)stoffencategorie maakt het onmogelijk een goede berekening te maken.
Fysieke schade

#

Gezondheid

#

Milieu
Transportnet
Economie

#

Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

n.v.t.

Verwijzingen
Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Fysieke schade

66 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Risico 24 	Ongevallen met vliegtuigen in Nederland en Nederlands
geregistreerde vliegtuigen in het buitenland
Domein

Luchtvaart

Omschrijving risico

Fysieke veiligheid en economische schade als gevolg van ongevallen met in
Nederland geregistreerde vliegtuigen in binnen- en buitenland en met niet als
Nederlands geregistreerde vliegtuigen in het Nederlandse luchtruim. Het gaat ten
eerste om ongevallen waarbij een als Nederlands geregistreerd vliegtuig
betrokken is in binnen- en buitenland. In deze categorie vallen alle ongevallen
waarvan de oorzaak ligt in de luchtwaardigheid van het toestel (variërend van
zweefvliegtuig, drone, luchtballon tot commercieel toestel boven de 5700 kg) of
een verkeerde vluchtuitvoering (in de grote en kleine luchtvaart, inclusief drones).
Ten tweede gaat het om ongevallen met als buitenlands geregistreerde toestellen
in het Nederlandse luchtruim en op Nederlandse luchthavens, waarvan de
oorzaak ligt in falende luchtverkeersleiding, slechte meteo, onveilige luchthavens.

Populatie

• Beroepsbevolking: Nederlandse piloten en cabinepersoneel.
• Burgers die als passagier meegaan met een als Nederlands geregistreerde
toestel.
• Burgers onder de luchtwegen en aanvliegroutes.

Toezichtsvorm

Object- en systeemgericht

Bijzonderheden

Internationale afspraken in EASA-verband (European Aviation Safety Agency)

Termijn

Directe/onmiddellijke schade
Duur van een mensenleven
Meerdere generaties

Locatie

Nederlands grondgebied en alles daarbuiten.

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

In de grote luchtvaart wordt de kans op een ongeval bepaald door het aantal
mondiale ongevallen gedeeld door het aantal commerciële vliegtuigen: 6/20.000
= 0,0003. In Nederland staan ruwweg 300 commerciële vliegtuigen geregistreerd.
Dat betekent dat de frequentie dan 1 ongeval in de 11 jaar is.
In de kleine luchtvaart gaat het om 81 ongevallen in het Nederlandse luchtruim
en om 59 ongevallen op Nederlandse luchthavens in 5 jaar.

IBRA-conclusie frequentie

Grote luchtvaart: Volgens de statistieken van vliegtuigfabrikant Boeing vindt per
jaar ongeveer 1 ongeval plaats op 4,8 miljoen vluchten. Van Schiphol vertrekken
ruwweg 462.000 vluchten per jaar. Dat is 90% van alle commerciële vluchten in
Nederland. In totaal zijn dat 513.333 vluchten. De kans dat er een vliegtuig
neerstort is dan 513.333/4.800.000 = 0,105 per jaar. Daarnaast is er een kans dat
1x/11 jaar een Nederlands toestel of een Nederlandse piloot of maatschappij een
ongeval in het buitenland krijgt.
Kleine luchtvaart: 28 ongevallen/jaar

Grootheden die de schade
bepalen

Doden en gewonden

Effecten van het risico

Volgens de statistieken van Boeing uit 2015 vallen er gemiddeld 49 doden per
ongeval. De spreiding is tussen 1 (op de grond) tot gemiddeld 96 in geval van een
ongeluk op kruishoogte.
Volgens het rapport Ongevallen in de kleine luchtvaart van de Onderzoeksraad voor
de Veiligheid (OVV) uit 2012 vielen er in de periode 2005-2012 vijfentwintig
doden en achttien gewonden bij 190 ongelukken en incidenten. Bij 28 ongevallen
en incidenten zijn dat gemiddeld 3,6 doden en 2,6 gewonden per jaar.
De spreiding gaat van 0 tot maximaal 112 (4 passagiers per toestel).
BOV maakt gebruik van dezelfde gegevens en berekeningen en komt tot dezelfde
uitkomsten.

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 67

Domein

Luchtvaart

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jr.]

Grote luchtvaart: 49 doden/11 jaar x 2,2 mln. = € 108 miljoen/11 jaar = € 9.8 mln./
jr.
Kleine luchtvaart: 3,6 doden + 2,6 zwaargewonden/jaar: 3,6 x 2.2 miljoen + 2,6 x
2,2 x 12%= € 8.6 mln./jaar
Fysieke schade

18,4

Gezondheid
Milieu
Transportnet
Economie

#

Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

onderschat
-100

overschat
-10

-5

Verwijzingen
Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld.

Perspectieven

Fysieke schade, economie

68 | Inspectie Leefomgeving en Transport

+5

10

100

Risico 25

Stank en geluidsoverlast door luchtvaart

Domein

Luchtvaart

Omschrijving risico

Gezondheidsschade als gevolg van stank en geluidsoverlast door luchtvaart.

Populatie

Burgers in de omgeving van luchthavens.

Toezichtsvorm

Objectgericht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Direct en continu; duur van een mensenleven

Locatie

Nederlands grondgebied

Soort schade

Immaterieel

Frequentie

Overschrijdingen van de milieuwetgeving worden 1 keer per jaar vastgesteld.
In 2015 werd op 2 van de 35 handhavingspunten overdag de norm overschreden
en op 1 van de 25 punten ‘s nachts.
Daarnaast was er in 3,9% van de gevallen sprake van niet- gelegitimeerd gebruik
van Auxiliary Power Unit (APU), de zogeheten hulpaandrijvingseenheid van een
toestel. De rest viel binnen de normen.

IBRA-conclusie frequentie

1 keer per jaar (vanuit de methodiek van geluidberekening)

Grootheden die de schade
bepalen

Emissies (kilo’s/tonnen)

Effecten van het risico

Het effect van het risico is de overschrijding van de wetgeving, alles onder de
normen is geaccepteerde schade. ILT compenseert de schade in de milieugrenzen
van het volgend jaar.
Schadeberekening Schiphol
De overheid heeft een standaardschaduwprijs van 3000 euro vastgesteld om de
geluidsbelasting binnen de milieugrenzen te houden. Volgens het handboek
schaduwprijzen is de gewogen schaduwprijs van een woning met geluid: 3000 x
(1+0.05 x (lden-drempelwaarde)). In dit geval bedraagt de totale overschrijding
over 3 handhavingspunten 1,23 (=lden-drempelwaarde). Dat betekent dat de
overschrijding een waarde heeft van 185 euro per woning.
In de gemeenten rond Schiphol is sprake van ruwweg 58.000 huishoudens
(woningen). De schade is dus 185 euro x 58.000 woningen = € 10,7 mln.
Voor wat betreft de uitstoot van NOx, kleinstof, et cetera, is uit de berekeningen
van het Nederlandse Lucht- en Ruimtevaartcentrum gebleken dat Schiphol
binnen de normen is gebleven.
BOV komt tot veel grotere effecten op de gezondheid als gevolg van geluidhinder
(10-1000 doden/jaar en >10.000 zieken/jaar). Verreweg het grootste deel van de
geluidhinder wordt veroorzaakt door wegverkeer; hier gaat het uitsluitend om
(lokale) geluidhinder door vliegtuigen, die een fractie is van de totale geluidhinder.

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Max. € 10,5 mln./jaar (aantal getroffen woningen onbekend)
Fysieke schade
Gezondheid

10,5

Milieu
Transportnet
Economie
Instituties
totaal

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 69

Domein

Luchtvaart

Nauwkeurigheids-indicator

onderschat
-100

overschat
-10

-5

Verwijzingen

Milieurapportage Schiphol

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld.

Perspectieven

Gezondheid, economie

70 | Inspectie Leefomgeving en Transport

+5

10

100

Risico 26

Onthouden van passagiersrechten

Domein

Luchtvaart, Rail- en Wegvervoer, Scheepvaart

Omschrijving risico

Economische schade als gevolg van het niet-uitkeren van wettelijk vereiste
compensatie door vervoerders in alle vervoersmodaliteiten.

Populatie

Burgers die als passagier gebruik maken van een commercieel transportmiddel
van, in en naar Nederland (bus, trein, vliegtuig, schip)

Toezichtsvorm

Objectgericht en systeemgericht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Directe/onmiddellijke schade

Locatie

Nederlands grondgebied en alles daarbuiten

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Busvervoer
Het werkelijke aantal van dit soort gevallen onder autobus- en touringcarpassagiers
is niet bij de ILT bekend. Klachten in Nederland over vermeende schending
passagiersrechten: 1 klacht in 2015.
Luchtvaart
In 2015 werden 1732 klachten ingediend waarvan er 412 gegrond werden
verklaard. IBRA gaat ervan uit dat alleen sprake is van maatschappelijke schade
wanneer een passagier de moeite neemt daadwerkelijk een klacht in te dienen en
die klacht gegrond wordt verklaard. Gebeurt dat niet, dan gaat IBRA ervan uit dat
de passagier de vertraging niet als schade beschouwt.
Rail
In 2015 ontving de ILT 18 klachten, waarvan er uiteindelijk één gegrond werd
verklaard.
Scheepvaart
Per jaar gaat het om enkele honderden scheepsbezoeken (cruiseschepen,
veerboten zee/wad en hotelschepen binnenvaart). In 2016 ontving de ILT in
Nederland twee klachten, die niet ontvankelijk werden verklaard. Dit is een
Europees beeld: alleen in Griekenland en Spanje valt enige frequentie van
klachten te bespeuren (respectievelijk ongeveer honderd en tien).

IBRA-conclusie frequentie

Bus: 1/jaar
Luchtvaart: 412/jaar
Rail: 1/jaar
Scheepvaart: 0/jaar

Grootheden die de schade
bepalen

Geld, verminderde mobiliteit, verliesuren

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 71

Domein

Luchtvaart, Rail- en Wegvervoer, Scheepvaart

Effecten van het risico

Bus
Onbekend.
Luchtvaart
Het compensatie bedrag loopt uiteen van 250 tot 600 euro per gegronde klacht,
afhankelijk van de vertraging en de bestemming. De maatschappelijke schade
loopt daarmee uiteen van € 100.000 tot € 247.200 (respectievelijk 250 en 600 x
412). Gemiddeld is dat een bedrag van € 175.000/jaar
Railvervoer
Een recente uitspraak van het College van Beroep heeft tot gevolg dat de ILT niet
bevoegd is handhavend op te treden wanneer reizigers zich erover beklagen dat
de NS hen een schadevergoeding wegens vertraging weigert.
Scheepvaart
Geen klachten, dus ook geen vergoeding.
Het rapport Bewust omgaan met Veiligheid (RIVM, 2017) bevat geen specifieke
gegevens over dit risico.

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Bus: € 45/jaar
Luchtvaart: € 175.000/jaar
Rail: Tussen € 1,40 en € 40 in 2015 (maximaal 25% van de kosten van het treinticket) per ticket aantal gevallen niet bij ILT bekend.
Scheepvaart: € 0/jaar
Fysieke schade
Gezondheid
Milieu
Transportnet
Economie

0, 175

Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

onderschat
-100

overschat
-10

-5

+5

10

100

Verwijzingen

Luchtvaart: ILT-informatiesysteem OCTOPUS
Scheepvaart: Report on the application of Regulation (EU) No 1177/2010 concerning the
rights of passengers when travelling by sea and inland waterway and amending Regulation
(EC) No 2006/2004

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Economie

72 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Risico 27

Onveilig spoorvervoer (hoofdspoor)

Domein

Rail- en wegvervoer

Omschrijving risico

Schade voor fysieke veiligheid en economie als gevolg van incidenten en
ongevallen op het spoor. Het betreft hier slachtoffers (doden, gewonden) en
maatschappelijke schade (vertragingen, schade aan voertuigen en infrastructuur)
als gevolg van incidenten in of met personen in of rond het hoofdspoor, ook als
gevolg van falende infrastructuur. Dit is inclusief incidenten met gevaarlijke
stoffen, maar exclusief die waarbij sprake is van onjuiste verpakking en/of
onjuiste markering (risico 30).
De ILT is bij wet genoemd als toezichthouder. Vanwege de decentralisatie van het
openbaar vervoer zijn de lokale overheden echter verantwoordelijk voor aspecten
als veiligheid, milieu en economie van het lokale vervoer. In de praktijk betekent
dit dat decentrale overheden handhavingscapaciteit van de ILT inhuren. De
bestuurlijke afweging rond de aard en omvang van het toezicht ligt bij lokaal
railvervoer dus anders (niet bij de ILT noch I&M) dan bij de overige taken. Om die
reden bevat deze risicocatalogus geen gegevens over lokaal spoor en metro.

Populatie

•
•
•
•
•

Beroepsbevolking op de trein en langs het spoor.
Burgers als treinpassagier en burgers die overwegen kruisen.
Alle Nederlanders die langs een spoorlijn wonen.
Alle burgers die door incidenten vertraging oplopen.
Industrie die afhankelijk is van spoorvervoer.

Toezichtsvorm

Systeem- en objectgericht

Bijzonderheden

Internationale afspraken in ERA-verband (Europese railagentschap)

Termijn

Direct en gedurende een mensenleven

Locatie

Nederlands grondgebied

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Het gaat om botsingen tussen treinen onderling, botsingen van treinen met
andere objecten, ontsporingen, brand en botsingen op overwegen. Significante
ongevallen zijn ongevallen met 1 of meer doden of zwaargewonden, meer dan
€ 150.000 schade of ernstige ontregeling van het treinverkeer (6 uur of meer).
Het aantal ongevallen en significante ongevallen in 2014 en 2015:
					

2015

2014

Ongeval		
Significant ongeval

499
31

393
19

IBRA-conclusie frequentie
Grootheden die de schade
bepalen

Doden, gewonden en schade

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 73

Domein

Rail- en wegvervoer

Effecten van het risico

Effecten zijn de dood van de machinist van een goederentrein, gewonden/doden
in personentreinen en materiële schade (trein + infrastructuur). Ook het afzetten
van bepaalde sporen en vertragingen op het gehele spoor zijn effecten. Een
ongeval betekent bovendien dat hulpdiensten en de ILT moeten uitrukken.
Cijfers over letsels in 2015 en 2014 (tussen haakjes).
						

Dodelijk

Reizigers			0(0)
Personeel			0(0)
overweggebruikers		13(7)
Onbevoegden op het spoor
3(1)
Anderen			2(1)
Totaal				18(9)

Zwaar gewond

Licht gewond

2(0)		25(25)
2(0)		4(2)
2(4)		5(ng)
1(0)		
0(ng)
0(0)		0(9)
7(4)		34(36)

De ILT beschikt niet over gegevens over schadekosten. Verwacht wordt dat de
materiële schade kan oplopen tot enkele honderdduizenden euro’s.
BOV baseert zich op dezelfde cijfers als deze.
IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Gemiddelde van de afgelopen 5 jaar:
(11,6 doden x 2,2) + (3,2 zwaargewonden x 0,264) + (30 lichtgewonden x 0,022) =
€ 27 mln.
De economische schade bedraagt € 7,58 mln./jaar, de milieuschade € 0,55 mln./jr.
Fysieke schade

27

Gezondheid
Milieu

0,6

Transportnet
Economie

7,6

Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

onderschat
-100

overschat
-10

-5

Verwijzingen

Jaarverslag Spoorveiligheid

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Fysieke schade, transport

74 | Inspectie Leefomgeving en Transport

+5

10

100

Risico 28

Ongeval met kabelbaan

Domein

Rail- en Wegvervoer

Omschrijving risico

Schade op het gebied van fysieke veiligheid als gevolg van een incident met een
kabelbaan.

Populatie

Burgers die als passagier gebruikmaken van een kabelbaan.

Toezichtsvorm

Object- en systeemgericht

bijzonderheden

Geen

Termijn

Direct

Locatie

Nederland

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Er zijn sinds 2012 in Nederland geen meldingen gedaan van ongevallen met
kabelbanen.
Er zijn onvoldoende gegevens over het aantal gemaakte kilometers en/of het
aantal vervoerde passagiers in relatie tot het aantal ongevallen/incidenten.

IBRA-conclusie frequentie

Er zijn onvoldoende gegevens bekend. De kans wordt als zeer laag geschat. Er zijn
op dit moment in Nederland geen ongelukken bekend.

Grootheden die de schade
bepalen

Doden, gewonden, herstel. Eventueel schade door uitval transport bij gebruik in
stedelijke gebieden.

Effecten van het risico

Nederland telt op dit moment 23 kabelbaanexploitanten. In totaal zijn er 3
stoeltjesliften en 53 sleep/touwliften. Qua soort en aantal kabelbanen is dat
relatief weinig vergeleken met de rest van Europa. De ILT controleert of de
(vergunde) exploitanten de gebruikte componenten hebben voorzien van een
label (CE-markering/EG-conformiteitverklaring). Afhankelijk van de soort
kabelbaan (indoor- en/of outdoor) draaien die of dagelijks of in het seizoen op
vaste tijdstippen. Op basis van de beschikbare gegevens is het aantal door
passagiers gemaakte kilometers niet in te schatten.
Aangezien er (nog) geen incidenten zijn geweest is er geen berekening te maken
van de daadwerkelijke situatie. De feitelijke kans op een ongeval is laag op basis
van de installatie zelf (technisch falen) en in relatie tot het beoogde doel (recreatie).
Het rapport Bewust omgaan met Veiligheid (RIVM, 2017) bevat geen specifieke
gegevens over dit risico.

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Het effect wordt als zeer laag ingeschat.
Fysieke schade

0,0

Gezondheid
Milieu
Transportnet
Economie
Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

onderschat
-100

overschat
-10

-5

+5

10

100

Verwijzingen
Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld.

Perspectieven

Fysieke schade, transport

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 75

Risico 29 	Onveiligheid en verstoring van het marktevenwicht in het
goederenvervoer over de weg
Domein

Rail- en Wegvervoer

Omschrijving risico

Economische, transportnet- en fysieke schades aan het wegdek als gevolg van
overbelading van vrachtwagens, concurrentievervalsing door overtreding van
rij- en rusttijdenregelgeving, de arbeidswetgeving en sociale-zekerheidswetgeving.

Populatie

Onveiligheid:
• Beroepsbevolking,
• Burgers (medeweggebruikers),
• Industrie: economische schade door vertraging.
Marktwerking:
• industrie (ongelijke concurrentie).
Overbelading:
• alle Nederlanders door schade aan de weg (nationale economie).

Toezichtsvorm

Object- en systeemgericht

Bijzonderheden

Afspraken met Inspectie SZW (arbeidswetgeving en sociale lasten), NVWA,
Belastingdienst en een aantal Europese verplichtingen.

Termijn

Directe/onmiddellijke schade

Locatie

Nederlands grondgebied

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Dodelijke slachtoffers
Hiermee worden de inzittenden van voertuigen bedoeld. In 2015 vielen 68 doden
in/bij vrachtwagens en 81 doden bij/in bestelwagens (veruit de meesten buiten
het voertuig).
Gewonden
Worden sinds 2009 niet meer door de politie bijgehouden, waardoor frequentie
niet bekend is.
Overbelading
Het aantal overbeladen vrachtwagenritten wordt geraamd op 15% (eigen
gegevens ILT).
Fraude tachograaf
De mate van overtreding wordt op basis van eigen gegevens ILT ingeschat op 10
tot 25%.
Schijnconstructies ontduiking arbeidswetgeving en sociale lasten
• VOF-constructie, inhuur ZZP-ers en collegiale inleen/buitenlandse neven­
vestigingen: samen geschat op 6%.
• Malafide uitzendbureaus: onbekend.
• Illegale cabotage (vervoer van goederen of passagiers door een buitenlands
bedrijf): 0,08% van het aantal binnenlandse ritten.
Schijnzelfstandigheid: 14% van de ZZP’ers in het goederenvervoer.

IBRA-conclusie frequentie

Alle deelrisico’s treden dagelijks op.

Grootheden die de schade
bepalen

Doden,
Gewonden
economische schade (€’s)

76 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Domein

Rail- en Wegvervoer

Effecten van het risico

• Overbelading: de huidige beleidsregel (https://www.ilent.nl/Images/beleids­
regel%20stcrt-2011-232361_tcm334-347085.pdf) voor het opleggen van een
last onder dwangsom gaat uit van de volgende schade:
• Maatschappelijke kosten (extra onderhoud/filevorming, bron: zie bovenstaande beleidsregel): € 100 mln.
• Economisch gewin: totaal vervoerd over de weg= 650 mln. ton. Bij een
aanname dat bij 15% van de vervoerde lading sprake is van overbelading
(97,5 mln. ton) en dat het economisch voordeel bij overbeladen ritten € 6,29
per ton bedraagt: 6,29 x 97,5x 80% = € 613 mln.
In totaal dus € 713 mln. schade/jaar door overbelading.
• Fraude tachograaf: bij 10% fraude bedraagt de schade € 340 mln.; bij 25%
fraude bedraagt de schade € 850 mln.; aanname is dat het economisch
genoten voordeel per gefraudeerde rit € 100 bedraagt.
• Schijnconstructies: van VOF-constructies, inhuur ZZP’ers, collegiale inleen etc.
en malafide uitzendbureaus zijn de effecten onbekend.
Illegale cabotage: het aantal illegale ritten wordt geschat op 32.600 ritten
(0,08%). Deze illegale ritten vertegenwoordigen zo’n € 9 mln. aan gemiste
toegevoegde waarde. Schade schijnzelfstandigheid wordt geschat op € 3 mln.
In het werkveld schijnconstructies/ontduiking arbeidswetgeving en sociale lasten
verricht de ILT een aantal taken die wettelijk zijn opgedragen aan de minister van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Het gaat daarbij om toezicht op de sociale
zekerheid- en werkgelegenheidswetgeving. De ILT-inzet in de handhaving op
genoemde aspecten is te zien als uitleen ten bate van de taken van een andere
minister/ander beleidsveld.
De genoemde taken ad c) zijn niet te verwarren met de taken in het kader van het
toezicht op het Arbeidstijdenbesluit vervoer. Dat laatste toezicht is bij wet in
medebewind opgedragen aan de minister van Infrastructuur en Milieu en behoort
tot de kerntaken van de ILT.
Het rapport Bewust omgaan met Veiligheid (RIVM, 2017) bevat geen specifieke
gegevens over dit risico.

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Oververmoeidheid
Er zijn 76 doden in 2015 veroorzaakt/betrokken bij vrachtwagens en max. 25%
van de ongevallen zijn gerelateerd aan oververmoeidheid. Dat betekent een max.
schade van 0,25 x 76 x 2,2 = € 41,8 mln./jr.
Uit gegevens van de SWOV blijkt dat 23% van de ongevallen vrachtwagengerelateerd is en dat bij 25% daarvan vermoeidheid aan de orde is. Dat leidt tot
ongevallen met filekosten. Voor filekosten= € 300 mln. (filekosten 2009) x 0,23 x
0,25 = € 17,2 mln./jr.
Overbelading: € 713 mln. (€ 100 mln. transportnet; € 613 mln. economie).
Fraude tachograaf (economisch gewin): € 595 mln.
schijnconstructies (economie): € 12 mln.
Fysieke schade

41,8

Gezondheid
Milieu
Transportnet

100

Economie

1.220

Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

onderschat
-100

overschat
-10

-5

+5

10

100

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 77

Domein

Rail- en Wegvervoer

Verwijzingen

Bron aantal verkeersdoden: Ministerie I&M
Bron kosten: http://www.ce.nl/publicatie/maatschappelijk_kosten_van_ongevallen met_vrachtauto%5Cs_buiten_de_bebouwde_kom/160
Bron overbelading: WIM-VID (database ILT); beleidsregel last onder dwangsom:
https://www.ilent.nl/Images/beleidsregel%20stcrt-2011-32361_tcm334347085.pdf
Bron: Fraude: Eigen inspecties/Transport in cijfers, editie 2016 (Transport en
Logistiek Nederland)
Bron: schijnconstructies: NIWO/Eigen inspecties ILT/SMET /etc.

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld.

Perspectieven

Fysieke schade, economie, transport

78 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Risico 30

Onveilig bus- en rolstoelvervoer

Domein

Rail- en Wegvervoer

Omschrijving risico

Fysieke veiligheid en economische schade door ongelukken met voertuigen op de
weg in het personenvervoer. Het risico betreft ongevallen met bussen door over­vermoeidheid van de chauffeur en/of ongevallen door de (slechte) technische staat
van de bus. Dit risico heeft ook betrekking op ongevallen in het rolstoelvervoer.

Populatie

Personeel op de bus,
Buspassagiers en medeweggebruikers,
Alle burgers die door een incident vertraging oplopen,
Industrie die afhankelijk is van wegvervoer.

Toezichtsvorm

Object- en systeemgericht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Aantal keer/jaar

Locatie

Nederland en daarbuiten

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

In Nederland rijden 12.000 bussen waarvan ca. 7000 in het openbaar vervoer.
In 2015 vielen er 19 doden en 139 gewonden na ongevallen met een bus.
In 2013 legden Nederlandse bussen in binnen- en buitenland 706 miljoen
kilometer af, iets minder dan in 2008. Bijna driekwart van de kilometers wordt
gereden door lijnbussen in het openbaar vervoer. Touringcarbussen worden
ingezet voor bijvoorbeeld schoolvervoer, dagtochten en meerdaagse reizen in
Nederland en naar het buitenland. Ze rijden bijna 40 procent van de kilometers in
het buitenland.

Lijndienstbussen worden intensiever ingezet en rijden gemiddeld meer dan
touringcarbussen. Jaarlijks wordt met een lijnbus 74.000 kilometer gereden, bijna
twee keer zoveel als met een touringcar.
Rolstoelvervoer
Landelijk zijn er in 1999 8,9 dodelijke ongevallen per miljard kilometer gevallen
= 1 dodelijk slachtoffer per 112 miljoen km.
Het instituut voor strategisch consumentenonderzoek SWOKA schatte het totaal
aantal ritten in 1997 op 734.000, waarbij 1,5 miljoen
rolstoelinzittenden werden vervoerd. Koninklijk Nederlands Vervoer publiceerde
dat er jaarlijks 68.805.000 taxiritten worden verreden, waarvan groeps- en
leerlingenvervoer, de combinatie deeltaxi en gehandicaptenvervoer (CVV/
WVG-vervoer) en zittend-ziekenvervoer 53,7 % (36.948.000) deel uitmaken.
Het percentage rolstoelritten bedraagt op basis van gegevens van drie vervoersorganisaties (deeltaxi West Brabant, regiotaxi Utrecht, regiotaxi KAN) gemiddeld
8,25%.
Een landelijke schatting levert in dat geval ruwweg 3 miljoen ritten op jaarbasis in
het rolstoelvervoer op (36.948.000 x 8.25% = 3.054.000).
Bij een gemiddelde rit van 15 km betekent dat ongeveer 45 miljoen km per jaar
en 67,5 miljoen reizigerskilometers in anderhalf jaar. In deze periode heeft zich
1 dodelijk ongeval tijdens een rit voorgedaan.
IBRA conclusie frequentie

Op basis van de huidige cijfers is de frequentie niet te bepalen.

Grootheden die de schade
bepalen

Doden, gewonden, filekosten.

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 79

Domein

Rail- en Wegvervoer

Effecten van het risico

Rolstoelvervoer
Zie bovenstaande berekening: 1 dodelijk ongeval tijdens de rit/anderhalf jaar.
Busvervoer
In de periode 1993-2014 vielen er jaarlijks gemiddeld 19 doden in het
verkeer in Nederland als gevolg van ongevallen met bussen, waarvan
gemiddeld 1 dode in de bus (slachtoffer heeft de bus als vervoerswijze) en 18
doden door de bus (slachtoffer heeft de bus als tegenpartij).
[https://www.swov.nl/publicatie/touringcars-en-verkeersveiligheid]

IBRA conclusie effecten
[ *€ mln./jr.]

Rolstoelvervoer
1 dode/jaar (rolstoelvervoer): 2,2 mln./jaar
Bussen
19 x 2,2 (doden)+ 139/2 x 0,264 (zwaargewonden) + 139/2 x 0,022 (lichtgewonden)
= € 61,6 mln./jaar; 25% van deze schade valt toe aan oververmoeidheid (zie ook
gegevens goederenvervoer): € 15,4 mln./jaar.
Onderschatting: technische staat touringcars en gewonden in het rolstoelvervoer
niet meegenomen.
Overschatting: volledige schade bij rolstoelvervoer is meegenomen; er zijn delen
waar ILT geen toezicht op houdt. Het gemiddelde aantal slachtoffers over de
laatste 10 jaar is genomen; in 2015 blijken er echter veel minder slachtoffers
gevallen te zijn.
BOV behandelt alle verkeersdoden, maar splitst ze niet uit in doden en gewonden
door een ongeval in het busvervoer.
Fysieke schade

15,4

Gezondheid
Milieu
Transportnet

0,0

Economie

#

Instituties
totaal
Nauwkeurigheids-indicator

onderschat
-100

overschat
-10

-5

Verwijzingen

Touringcars en verkeersveiligheid, SWOV 2016

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Fysieke schade, economie, transport

80 | Inspectie Leefomgeving en Transport

+5

10

100

Risico 31

Verstoring marktwerking bij taxivervoer

Domein

Rail- en Wegvervoer

Omschrijving risico

Economische schade als gevolg van illegaal taxivervoer.
Het gaat om het tegengaan van illegaal taxivervoer (geen vergunning), oplichting
van passagiers (ritprijzen), weigeren van ritten en frauduleus handelen door
chauffeurs en bedrijven (rij- en rusttijdenregistratie, illegale bedrijfsconstructies).
Het grootste probleem zijn snorders (inclusief chauffeurs van Uber), oftewel
ondernemingen en personen die zonder geldige vergunning tegen betaling
personenvervoer aanbieden.

Populatie

• Burgers die gebruikmaken van een taxi.
• Industrie (taxibranche): ongelijke concurrentie.

Toezichtsvorm

Objectgericht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Direct

Locatie

Nederland

Soort schade

Immaterieel (concurrentieverhoudingen/ongelijk speelveld)

Frequentie

Het gaat om illegaal vervoer dat per definitie niet is geregistreerd. Geschat wordt
dat 4% van de taximarkt illegaal vervoer betreft. Bij een legaal aantal van 33.000
voertuigen komt dat neer op zo’n 1.320 voertuigen waarmee ‘gesnord’ wordt.
Geschat wordt ook dat het gaat om gemiddeld 10 ritten per shift, 3 dagen per
week, met een ritprijs van € 15.

IBRA-conclusie frequentie

Dagelijks

Grootheden die de schade
bepalen

€’s

Effecten van het risico

Omzet snorders per jaar
€ 30.888.000
belastingderving		
€ 11.428.560
schade				€ 42.316.560
per snorder/jaar		
per snorder/week		

€ 23.400
€ 450

taxi gem omzet		
omzet per jaar 		

€ 46.000
€ 1.518.000.000

De omzet van de snordersmarkt is gelijk aan het onterecht verkregen economische
voordeel, omdat de snorders hun diensten 50% goedkoper aanbieden (aanname).
De maatschappelijke schade kan ook worden beschouwd als de niet-betaalde
kosten voor het verkrijgen van de taxivergunningen en de wettelijk vereiste
apparatuur.
Het rapport Bewust omgaan met Veiligheid (RIVM, 2017) bevat geen specifieke
gegevens over dit risico.
IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Schade door snorders is € 42,3 mln./jaar. Dat is 2,8% van de totale omzet in de
taximarkt.
Fysieke schade
Gezondheid
Milieu
Transportnet
Economie

42,3

Instituties
totaal

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 81

Domein

Rail- en Wegvervoer

Nauwkeurigheids-indicator

onderschat
-100

overschat
-10

-5

Verwijzingen
Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Economie

82 | Inspectie Leefomgeving en Transport

+5

10

100

Risico 32

Onveilige olieopslag op Bonaire en St. Eustatius

Domein

Afval, Industrie en Bedrijven

Omschrijving risico

Schade aan het milieu en economische schade als gevolg van een incident bij
olieopslagbedrijven op Bonaire en St. Eustatius.

Populatie

• Beroepsbevolking.
• Burgers die in de buurt van de opslagbedrijven wonen.
• Industrie die afhankelijk is van goede waterkwaliteit (visserij en toerisme) op
Caribisch Nederland (BES-eilanden).

Toezichtsvorm

Object- en systeemtoezicht

Bijzonderheden

Geen

Termijn

Direct, duur van een mensenleven

Locatie

Nederlands grondgebied

Soort schade

Materieel en immaterieel

Frequentie

Op basis van een RIVM-risicoanalyse voor Nederlandse tankopslagen, gecorrigeerd voor de feitelijk slechtere situatie op de BES-eilanden worden de kansen op
een incident als volgt ingeschat:
• Tankfalen: 0,6 incident/jaar;
• Breuk leiding 1,2 incidenten/jaar (interpolatie cijfers RIVM)

IBRA-conclusie frequentie

Tankfalen 0,6 incident/jaar;
Breuk leiding 1,2 incidenten/jaar (interpolatie/doorvertaling cijfers RIVM)

Grootheden die de schade
bepalen

Vermogen (€)
Herstel/vervanging (€)
Emisssies (kilo’s/tonnen)
Schade ecosysteem (kraamkamer Caribische Zee)

Effecten van het risico

Hogere emissies naar lucht op eiland: niet significant (eiland en wind).
Calamiteit leidt tot hogere emissies naar water, bodem en lucht en tot hogere
kans op incidenten met groot effect (brand, explosies, uitstroom in natuurpark
Caribische zee).
De maatschappelijke kosten voor de verschillende effecten worden als volgt
ingeschat (zie de verwijzing voor de onderbouwing):
• gederfd toerisme: Sint Eustatius 11.000 toeristen/jaar; Bonaire 286.000
toeristen/jaar; uitgave per toerist ca $ 1000; (CBS)(bron preciezer)
• schade aan natuur: olievervuiling door Galapagos-tanker Jessica $14 mln.
(2001); idem Deep Water Horizon, $ 7,8 miljard (alleen aan compensatie).
Daarnaast kan het wegvallen van de energievoorziening op de eilanden door een
calamiteit leiden tot maatschappelijke ontwrichting. Die valt op dit moment niet
te kwantificeren.
Het rapport Bewust omgaan met Veiligheid (RIVM, 2017) bevat geen specifieke
gegevens over dit risico.

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 83

Domein

Afval, Industrie en Bedrijven

IBRA-conclusie effecten
[ *€ mln./jaar]

Materiële schade bedrijf: € 6 mln.
Gederfde inkomsten uit toerisme: € 11,3 mln.
Schade aan natuur: #
Fysieke schade
Gezondheid
Milieu

#

Transportnet
Economie

11,3

Instituties
totaal
Verwijzingen

Feasibility study of the actualisation of the Dutch scenarios and incident frequencies for
atmospheric storage tanks, RIVM (VRM12.01106)
Info-links:
• http:llwww.galapagos.t0ITEXTS/JESSICA.HTM
• http://www.bonairevandaag.com/cbs-toerisme-in-caribisch-nederland voor
2014.html

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Milieu

84 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Risico 33 	Verlies van maatschappelijk gebonden vermogen door
beleid en beheer van woningbouwcorporatie
Domein

Autoriteit woningcorporaties

Omschrijving risico

Economische schade en verlies in vertrouwen in maatschappelijke instituties als
gevolg van falend beleid en beheer van woningcorporaties.

Populatie

• Burgers die sociale huurwoningen huren of woningzoekenden die er een willen
huren
• Alle Nederlands (vertrouwen in instituties)

Toezichtsvorm

Administratiecontroles, systeemtoezicht (stelsel)

Bijzonderheden

Afspraken tussen ILT en Ministerie BZK ten aanzien van uitvoering toezicht op
corporaties.

Termijn

directe/onmiddellijke schade; meerdere generaties

Locatie

Nederland

Soort schade

Materieel/immaterieel

Frequentie
IBRA-conclusie frequentie

1x/jaar beleid bijstellen (plancijfers)

Grootheden die de schade
bepalen

Vermogen; vervullen van publieke taak (huisvesting doelgroep)

Effecten van het risico

Verlies aan maatschappelijk vermogen bestemd voor de doelen van de volkshuisvesting (€’s)
Het rapport Bewust omgaan met Veiligheid (RIVM, 2017) bevat geen specifieke
gegevens over dit risico.

IBRA conclusie effecten

Bovenstaande gegevens zijn ontoereikend.
Op welk bedrag van de omzet van de corporaties heeft de ILT door haar
instrumenten invloed?
Aangrijpingspunt voor het risico is het tekort aan sociale huurwoningen.
Fysieke schade
Gezondheid
Milieu
Transportnet
Economie

#

Instituties

Van toepassing

totaal
Nauwkeurigheidsindicator
Verwijzingen

Zie dashboard van Aw (opgebouwd uit dVi, dPi)

Handelingsperspectief

Wordt in volgende fase ingevuld

Perspectieven

Economie, Instituties

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 85

Bijlage A:	Uitvoering van
berekeningen
Om de risico’s vergelijkbaar te maken is het van belang dat de gegevens op een vergelijkbare manier worden
verkregen en geïnterpreteerd. Hiervoor is een standaard werkwijze gehanteerd: op het hoogste niveau zijn
activiteiten te benoemen met maatschappelijke schade. Voor een deel van deze schade kan wetgeving
bestaan die deze schade moet beperken. Het niet volgen van wetgeving levert maatschappelijke gevolgen
op als gevolg van illegaal handelen. Door naleving van wet- en regelgeving te bevorderen minimaliseert de
ILT maatschappelijke schade. De schade die niet gereguleerd is of binnen gestelde normen valt, kan
dusdanig zijn dat dit voor de ILT een reden is om dit te agenderen bij beleid.
Voor elk van de benoemde niveaus kan informatie beschikbaar zijn over maatschappelijke schade.
Een voorbeeld:
Het gebruik van scheepvaartbrandstoffen veroorzaakt luchtvervuiling die op haar beurt gezondheidseffecten heeft. Dit is schade op het hoogste niveau zoals hierboven. Voor brandstof is gespecificeerd dat het
zwavelgehalte niet boven de 0,1% mag liggen. Er is nog altijd maatschappelijke schade als gevolg van de
resterende zwavel in brandstoffen maar dit valt binnen de richtlijn. Het is aan de ILT om erop toe te zien dat
schepen deze richtlijn volgen. Een deel van de schepen houdt zich niet aan deze richtlijn en veroorzaakt
daarmee ‘bovenwettelijke’ schade. Dit is de schade waar de ILT invloed kan hebben door het verminderen of
intensiveren van haar toezicht, en in het kader van IBRA is dit de gezochte schadecategorie.
Er wordt uitgegaan van de situatie van dit moment. Dat betekent dat er gezocht wordt naar de schade onder
de huidige wetgeving en inspanning (en daarmee de mate van naleving) van de ILT. Dat het risico vaker zou
zijn opgetreden zonder toezicht is nu nog niet relevant. Het effect van veranderingen in de intensiteit van
toezicht komt aan de orde bij handelingsperspectief.

Kans of frequentie
De kans dat een risico optreedt wordt afgeleid van het aantal gebeurtenissen in het verleden. Daartoe
nemen we de frequentie van het aantal malen dat een risico is geëffectueerd. Voor de vergelijking van de
risico’s onderling, wordt alles op jaarbasis berekend. Zijn er reeksen beschikbaar, dan wordt het gemiddelde
per jaar genomen. In een aantal gevallen is het mogelijk op basis van historische reeksen een prognose voor
het komende jaar te maken. Dit kan relevant zijn bij snel ontwikkelende onderwerpen, bijvoorbeeld het
aantal drones.
Niet altijd is het aantal gebeurtenissen terug te vinden in de statistieken. In die gevallen wordt er gezocht
naar een indirecte afleiding van het aantal maal dat een risico wordt geëffectueerd.
Voorbeeld
Het risico kan ook worden afgeleid van een kans. Stel, de kans op een gebruikt product met ondeugdelijk
keurmerk is 1%. Dan is de frequentie waarvan wordt uitgegaan 1% x het aantal verhandelde producten
per jaar.
Er kan ook sprake zijn van een indirect of afgeleid risico. Stel dat A toeziet op B en B de verantwoordelijkheid heeft op te treden bij bepaalde gebeurtenis G. Dan is de kans dat A in actie komt gelijk aan de kans op
gebeurtenis G x de kans dat B in gebreke blijft.

86 | Inspectie Leefomgeving en Transport

In een aantal gevallen wordt de stap frequentie van effectuering risico overgeslagen wegens gebrek aan
gegevens. In die gevallen is vaak direct uitgegaan van het aantal slachtoffers of de omvang van de schade
per jaar.
Aanbeveling:
Ontbrekende gegevens opzoeken of onderzoeken voor berekening frequentie van effectuering risico Waardering schade/effect
Veelal kunnen verschillende soorten schades voor een risico worden onderscheiden. Is een bepaald
onderdeel niet te ramen, dan wordt dit op pm gesteld (kan in de toekomst wellicht worden ingevuld).
Schade wordt geïnventariseerd op de volgende onderdelen:
1. Doden, gewonden en zieken
2. Schade aan milieu en gezondheid
3. Materiële schade
4. Schade transportnet
5. Economische schade
De intentie is om deze andersoortige schadeposten te monetariseren naar euro’s (prijspeil 2015). In het
geval dat schade buitengewoon lastig is om te kwantificeren kan worden teruggegrepen op preventiekosten
van deze schades. Bijvoorbeeld het weglekken van schadelijk afval naar andere landen is dusdanig diffuus
en onzeker dat hiervoor gebruikmaken van verwerkingskosten van dit afval een voorlopig voldoende
representatie is van de daadwerkelijke schade.
Voorvallen binnen één risicocategorie zijn typisch een diverse groep van kleinere en grotere gebeurtenissen. Bij het ene lekincident is er sprake van enkele liters van een stof, het volgende enkele honderden liters.
De schadeberekening kan worden opgebouwd vanuit één representatief geval om vervolgens te worden
vermenigvuldigd met de frequentie op jaarbasis. Dit representatief geval kan voortkomen uit een gewogen
gemiddelde van bekende incidenten of bij extreem grote diversiteit aan gevallen worden bepaald op basis
van scenario analyse. Denk hierbij aan ongevallen met klassen van stoffen in plaats van cijfers voor elke
mogelijke stof.
Schades die in de toekomst plaatsvinden worden voor de vergelijking contant gemaakt met een vaste
discontovoet (hebben we niet hoeven doen).
Alles op één prijspeil aan de hand van CPI gepubliceerd door het CBS.

inflatie (%)
2005

1,7

2006

1,1

2007

1,6

2008

2,5

2009

1,2

2010

1,3

2011

2,3

2012

2,5

2013

2,5

2014

1,0

2015

0,6

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 87

Doden en gewonden
Directe gevolgen bij het optreden van de ongewenste gebeurtenis. Bij de berekening van de immateriële
schade zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd:
1 dode = € 2,2 mln. (SWOV)
1 zwaar gewonde = € 264.000 (SWOV)
1 licht gewonde = € 22.000 (SWOV)

Zieken
Hierbij is een grens gesteld binnen hoeveel dagen de dood het gevolg is.

Schade milieu en gezondheid
Bij emissies is vooral uitgegaan van: CO₂ (klimaat), NOx en PM10 (luchtverontreiniging).
Bij de schade ten gevolge van stoffen en producten wordt gebruikgemaakt van de kengetallen uit het
handboek schaduwprijzen CE Delft 2010.

Materiële schade
Materiële schade is alleen meegenomen indien de schade niet verzekerbaar is en ten laste komt van de
maatschappij. Uitgangspunt voor de waardering zijn de kosten van herstel. Een schip is bijvoorbeeld vaak
verzekerd en verlies daarvan is geen maatschappelijke kostenpost. Echter het opruimen van het wrak is niet
altijd verzekerd en de kosten daarvan worden betaald door de maatschappij.
Er zijn verschillende vormen waarin gezondheidschade wordt uitgedrukt: vroegtijdig overlijden (niet acuut
zoals bij een ongeval), verloren levensjaren (YOLL), ziektejaarequivalenten (YLD) en ook verloren jaren in
gezondheid (DALY). Rapportages en studies die gebruikt zijn voor de IBRA-exercitie vertonen ook deze
variëteit. Er is gestreefd om, waar mogelijk, zoveel mogelijk gebruik te maken van YOLL.
Aanbeveling:
Bij het herzien van het kwantitatieve deel van de risicocatalogus in een volgende ronde kan hier een volgende synchronisatieslag
plaatsvinden. Het handboek schaduwprijzen CE Delft 2010 gebruikt een bedrag van € 40.000 per YOLL.

Schade transportnet
Schade aan het transportnet kan onder andere ontstaan bij een blokkering, veelal als nevenschade van een
ongeval. Ook vallen hieronder de afnemende gebruiksmogelijkheden en/of herstelkosten door schade (bijv.
overgewicht). Niet voor elk incident zullen de macroeconomische kosten eenduidig te berekenen zijn. In
overweging is te nemen de bijdrage aan het BNP naar rato van tijdsduur en ernst van verstoring van het
transportsysteem.

Economische schade
Economische schade kan bestaan uit het verlies arbeidsproductiviteit (bijv. nevenschade van een ongeval),
oneerlijke concurrentie en verlies van maatschappelijk kapitaal.

Imponderabilia
Er zijn schades voorstelbaar die niet zijn te kwantificeren. Een voorbeeld is schade aan instituties of het
vertrouwen in de overheid. Er wordt wel genoteerd dat dit soort schade optreedt. De weging vindt plaats bij
de ethiek, respectievelijk de derde fase van de integrale risicoafweging.

88 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Bijlage B: 	Afwegingen op
basis van ethiek
Afwegingen ten einde prioriteiten van de ILT te bepalen zullen moeten plaatsvinden op basis van een drietal
overwegingen. Deze drie overwegingen (te weten: nuttig, praktijkonafhankelijk plichtsgetrouw en
deugdelijk handelen) komen overeen met drie bestuursethische stromingen 14.
Nut-ethiek (utilisme): De nut-ethiek gaat uit van een rationele kosten-batenafweging. Men doet die dingen
waarbij maatschappelijk gezien het verschil tussen de baten en kosten het grootst zijn. Afwegingen zoals
dingen doen die maatschappelijk het meeste opleveren, taakvolwassenheid nastreven, er zijn geen baten of
de maatschappelijke roep is niet aanwezig, vallen hieronder. Het utilisme is een ethische stroming waarin
de gevolgen centraal staan. De gevolgen worden dusdanig weergegeven dat de gegeven preferenties voor
iedereen positief of negatief (her)kenbaar zijn. De stroming hanteert hiermee een outsider perspectief. Uit
deze algemene kenbaarheid/vergelijkbaarheid volgt de mogelijkheid tot het kwantificeren van gevolgen:
het is mogelijk de verwachte kosten en baten van gevolgen te vatten onder een noemer (in IBRA is gekozen
voor euro’s). Versmalling van het vraagstuk is dus mogelijk en in een kosten-batenanalyse (risk-benefit
analysis) gaat men op zoek naar een optimum. De logica die hierbij gebruikt wordt gaat uit van nutsmaximalisatie volgens het utiliteitsprincipe (het grootste geluk voor het grootste aantal mensen).
Plichtethiek (Deontologie): De plichtethiek gaat ervan uit dat men dat doet waartoe men zich verplicht
heeft. Beloftes, toezegging, maar ook regels vallen onder deze verplichtingen. Afwegingen zoals oog
hebben voor de politieke realiteit, de Europese verplichtingen nakomen, vallen daaronder.
De logica van deontologie stelt het praktijkonafhankelijk plichtsgetrouw handelen centraal. Men kijkt naar
de principes die ten grondslag ligen aan een handeling. Deze stroming beoordeelt dus een handeling
voorafgaand aan het gevolg (in tegenstelling tot het utilisme, waar de gevolgen juist centraal staan).
Universele waarden en gedragsregels die voortkomen uit de categorische imperatief vormen de focus van
deze stroming. De categorische imperatief vormt de morele wet van de plichtsethiek en stelt als eis dat ieder
mens moet kunnen instemmen met een bepaalde handeling. Ook deze stroming hanteert hiermee een
outsider perspectief. In de bestuurlijke praktijk komt dit erop neer dat bepaalde procedures gevolgd moeten
worden of bepaalde principes toegepast moeten worden. In tegenstelling tot het utilisme is de waardering
incommensurabel.
Deugdethiek: De deugdethiek gaat ervan uit dat je het goede moet doen. De kardinale deugden of de
gouden regel: wat gij niet wilt dat u geschiedt… - zijn voorbeelden van uitgangspunten van deze ethiek. In
de afwegingen komen dan argumenten naar voren zoals bescherm hen die zichzelf niet kunnen beschermen en letselschade gaat voor materiële schade.
De logica van de deugdethiek stelt het deugdzaam handelen binnen een concrete praktijk centraal. Net
zoals het utilisme kijkt de deugdethiek naar de gevolgen van een handeling, maar op een kwalitatieve
manier (in plaats van een kwantitatieve benadering). De betrokkenheid bij een gevolg is van essentieel
belang en daarom wordt het perspectief van een insider gehanteerd. De kwaliteit (deugdzaamheid) is niet
expliciet terug te brengen onder een noemer (in tegenstelling tot het utilisme): deze is incommensurabel
zoals ook bij de deontologie het geval is. Met ander woorden: een gemeenschappelijke meetlat is afwezig
en de versmalling van een vraagstuk, zoals bij het utilisme, kan niet worden gemaakt. De benadering kijkt
naar actoren (hebben bepaalde mensen bepaalde deugden in voldoende mate?) of naar het proces (wordt

14

Becker, bestuurlijke ethiek

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 89

de kwaliteit gehaald in de praktijk?). Praktijken (zoals vertrouwen in openbaar bestuur, gezondheidszorg en
milieubescherming) kunnen kapot gaan door onvoldoende toewijding, een afgenomen vertrouwen in de
medemens of door bijvoorbeeld het verdwijnen van deugdzaamheid.
Het lastige van deze drie ethische modellen is dat mensen in discussies makkelijk switchen van het ene
model naar het andere. Daardoor wordt het moeilijk afwegen. Alle drie zijn het ethische modellen.
Daarmee is een afweging op basis van het utilisme net zo waar als op basis van de deugd. Het is hierbij
belangrijk op te merken dat een scheiding van de discussies wel degelijk van belang kan zijn. Omdat deze
discussies daarmee niet gelijk gevoerd kunnen worden zal IBRA deze in het proces scheiden. IBRA staat een
driestappenmodel voor:

Stap 1:
risicomatrix puur
op alleen kosten/baten

90 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Stap 2:
waar zijn we toe verplicht?

Stap 3:
wat is het goede

Utiliteit
In de eerste stap worden de risico’s alleen op kans en effect geplot. Daarbij wordt het effect beperkt tot een
eenheid waarbij rationele maatschappelijke kosten/baten tot uitdrukking komen. Echter, in het vertalen
van schade naar geld zitten al ethische keuzes zoals de waarde van een dode. Hiervoor heeft IBRA algemeen
aanvaarde kentallen gebruikt zoals die bijvoorbeeld gebruikt worden door het RIVM of het SWOV. IBRA gaat
er daarbij vanuit dat bij het vaststellen van die kentallen de ethische discussie al gevoerd is.
Toch blijven er dan nog perspectieven over die van belang kunnen zijn bij het vertalen van het effect naar
geld. Treedt het effect nu op of straks? Wordt het effect door Nederlanders veroorzaakt en is het effect in het
buitenland of andersom?
In de eerste cyclus van de risicomatrix zijn dergelijke factoren niet meegenomen (als het ware default op 1
gezet). Voor de eerste cyclus maakt het dus niet uit of het effect hier of daar is, nu of straks, elk effect wordt
berekend alsof het hier en nu optreedt.
De keuze om deze factoren wel mee te nemen is een afweging tussen het beleidsdepartement en de
inspectie. Deze keuze kan per periode verschillen. Als het beleid erg gericht is op het voorkomen van
incidenten voor Nederlanders in het hier en nu, liggen de factoren anders dan dat het beeld gericht is op de
reputatie van Nederland als voorloper in het reduceren van global warming.
IBRA gaat er vooralsnog van uit dat dat beleid voor elk domein van IenM gelijk is. Het lijkt niet logisch dat
voor IenM een dode hier en nu bij transport een andere waarde heeft dan bij bodemverontreiniging. Deze
discussie kan dan ook elk jaar aan het begin van de jaarplancyclus gevoerd worden.

Plichtethiek
Wat de uitkomst van het utiliteitsmodel ook is, er kunnen risico’s laag staan waar wij als ILT wettelijke
verplichtingen hebben omdat het gaat om toezeggingen aan de Tweede Kamer of wettelijk verplichte
aantallen inspecties15. In overleg met het beleidsdepartement van IenM wordt vastgesteld hoe met dergelijke risico’s wordt omgegaan. Dit kan betekenen dat de keuze wordt gemaakt deze verplichting uit te
voeren. Het kan ook zo zijn dat aan het beleidsdepartement wordt gevraagd een poging te doen deze
verplichting van tafel te krijgen.

Deugdethiek
Tenslotte kan het zo zijn dat er taken zijn waarbij de ILT inschat dat het maatschappelijk van groot belang is
dat we er aandacht aan besteden, ondanks de eventueel lage risicoscore. Een voorbeeld hiervan is de
maatschappelijke onrust over de rubberkorrels op kunststof voetbalvelden. Dit kan ook onderdeel zijn van
het gesprek tussen ILT en beleidsdepartement over het definitieve jaarprogramma.

15

Omdat de ILT ook door BZK opgedragen taken verricht (toezicht op woningcorporaties, bouwproducten, energielabels)
betreffen de verplichtingen ook verplichtingen die door de minister van BZK zijn aangegaan.

ILT-brede risicoanalyse (IBRA) - versie 1.0 | 91

92 | Inspectie Leefomgeving en Transport

Dit is een uitgave van de

Inspectie Leefomgeving en Transport
Rijnstraat 8, 2515 XP Den Haag
Postbus 16191, 2500 BD Den Haag
088 489 00 00
www.ilent.nl
@inspectieLenT
1 juni 2017