Cultuur als ‘software’ van de maatschappij. Cultuur als probleem, cultuur als oplossing.
Door Hicham Khalidi, Directeur Jan van Eyck Academie, Maastricht
10 april 2022
Deze paper is ingegeven door de voortgaande ecologische en sociale crises en het effect
hiervan op het domein cultuur en het vraagstuk hoe cultuur bijdraagt aan deze crises, maar
tegelijkertijd een oplossing kan bieden. Ik heb mij laten leiden door de vraag binnen deze
commissie: Welke bijdrage(n) zou de culturele en creatieve sector moeten leveren aan het
aanpakken van maatschappelijke opgaven? Aan welke maatschappelijke opgaven en op
welke manier?
Hierbij begin ik met het begrip cultuur. Cultuur is voor mij het geheel aan normen, waarden
en hoe we de wereld ervaren en delen. Middels het mechanisme van cultuur kunnen wij de
wereld denken en tegelijkertijd ook scheppen. Kunst, vormgeving, architectuur, muziek,
literatuur e.d. zijn afgeleiden van cultuur en middels deze afgeleiden kunnen wij de wereld
anders ervaren en anders vormgeven.
Het cultuurbestel oftewel de culturele en creatieve sector is het geheel aan organisaties en
personen die betrokken zijn bij cultuur en cultuurbeleid. De komende jaren is het van belang
dat we met het cultuurbestel grote vraagstukken structureel, fundamenteel en met een
kritische en opbouwende houding gaan aanpakken. Hierbij moeten we rekenschap geven
aan de plek die cultuur heeft binnen onze maatschappij. Ook willen we streven naar een
inclusief en eerlijk cultuurbestel. Hiermee schaar ik mij achter het onlangs uitgekomen
rapport Beweging in het bestel van de Raad voor Cultuur (2022). 1
Echter, als het gaat om maatschappelijke opgaven, dan is het belangrijk dat we erkennen
dat cultuur zowel het probleem als de oplossing is. De schrijver Amitav Gosh verwoordt het
treffend door de ecologische en sociale crises als een crisis van cultuur te zien en daardoor
die van de verbeelding.2 Cultuur wekt het verlangen op in de mens en doet hem aspireren
naar nieuwe werelden die ons bijvoorbeeld via kunst, muziek en literatuur zowel lichamelijk
als geestelijk voeden. Tegelijkertijd kan dit verlangen via een commodificatie van de wereld
(het vormgeven en creëren van producten bijvoorbeeld) tot een directe toename van
bijvoorbeeld de koolstofeconomie leiden. Namelijk, wij geven de wereld ook direct vorm via
onze verbeelding, denk aan hoe een auto of een huis is vormgegeven, maar ook aan hoe
onze politieke en sociale weefsels zijn vormgegeven. De manier hoe deze producten of
systemen tot stand komen is cultureel bepaald en kunnen direct leiden tot ongelijkheden in
de maatschappij. Cultuur is tegelijkertijd ook de oplossing. Het muntje valt als het ware
twee kanten op. Cultuur is als de ‘software’ van de maatschappij. Zoals de president van de
Europese Commissie Ursula von der Leyen in haar betoog voor de Nieuwe Europese
Bauhaus heeft aangegeven moet cultuur centraal staan in de grote transitie die nodig is om
oplossingen te formuleren voor onze ecologische en sociale crises.3 Cultuur leidt tot
verscheidenheid en dit is van wezenlijk belang voor een complexe kijk op de complexe
opgaven. Verscheidenheid is de sleutel voor de maatschappelijke opgaven, en hierop
1 Raad voor Cultuur (2022). Beweging in het bestel, op weg naar een nieuw besteladvies.
2 Ghosh, A. (2017). The great derangement. University of Chicago Press.
3 Europese Unie. Nieuwe Europese Bauhaus. Geraadpleegd op 10 april 2022, van https://europa.eu/new-

european-bauhaus/index_nl

1

moeten we niet besparen. Het is nu niet de tijd voor besparingen zoals de directeur van het
Klimaatonderzoeksinstituut Potsdam Institute for Climate Impact Research Johan Rockström
dat heeft gezegd. Integendeel, we moeten variëteit, diversiteit en wat daaruit kan
voortvloeien maximaal benutten. 4 Hierbij is het belangrijk dat we de culturele en creatieve
sector niet instrumentaliseren, maar dat we het potentieel van de sector benutten.
Hiernaast moet er een ethische besef aan de basis van onze visie op cultuur liggen. Het
vraagstuk van de socioloog Rolando Vázquez kan ons hierbij van dienst zijn. Hij vraagt zich af
of we een ethisch leven kunnen leiden in een historische orde waarin ons welzijn, ons
gevoel van prestatie, de bevrediging van onze genoegens en verlangens afhankelijk zijn van
de consumptie van het leven, van het leven van anderen en het leven van de aarde.5
Wanneer we cultuur niet meer zien als een aparte administratieve en functionele categorie,
maar als een inherente basis van hoe we de wereld ervaren, dat zorgt dit voor een algehele
integratie van cultuur in onze levens. Dan dragen we, vanuit welke functie ook, kunst en
cultuur uit. We hebben deze wereld gecreëerd vanuit ons denkvermogen, vanuit onze
verbeelding, dus dan kunnen we hem ook anders verbeelden.
Maatschappelijke opgaven
De ecologische crisis en de sociale crisis zijn voor mij de grootste maatschappelijke opgaven.
De ecologische crisis komt voort uit het geheel van de verandering van het klimaat, het
verlies van biodiversiteit, water schaarste en bijvoorbeeld de energie crisis die we op dit
moment in Europa meemaken. De ecologische crisis is tegelijkertijd ook een sociale crisis.
De energie crisis komt bijvoorbeeld het meest hard aan bij de laagste inkomens van de
bevolking. Bovendien bestaat er een directe ongelijkheid tussen degenen (landen, regio’s,
personen) die de ecologische crisis veroorzaken en degenen waarop deze crisis het meeste
invloed heeft. Deze ongelijkheid moet vervat worden in de oplossingen voor deze crises
(energie- en voedsellandbouwtransitie, watermanagement etc.). Dit is wat we noemen
ecologische en sociale rechtvaardigheid.
Welke bijdragen kan het cultuurbestel leveren?
Allereerst moeten we de sector wendbaarder en weerbaarder maken door hem duurzamer,
inclusiever, rechtvaardiger en minder precair te maken. Ten tweede moeten we de culturele
en creatieve sector gaan inzetten voor de grote maatschappelijke vraagstukken zonder hem
te instrumentaliseren. Dit kunnen we doen door de sector te stimuleren na te denken over
deze vraagstukken en deze aan te pakken, maar het wel aan de sector over te laten hoe
deze vraagstukken moeten worden aangepakt.

4 Zeynep Kubat (25 maart 2022). Solidariteit na efficiëntiebeleid? Interview met Hicham Khalidi. Geraadpleegd

10 april 2022, van https://www.rektoverso.be/artikel/solidariteit-na-efficientiebeleid-interview-met-hichamkhalidi
5 Rolando Vázquez (2019). Vistas of Modernity. Decolonial aesthesis and the end of the contemporary.
Mondriaan Fonds/Jap Sam Books.

2

Hiervoor is een lange termijn visie en focus binnen het cultuurbestel van groot belang. Op
kortere termijn moeten gerichte stappen gezet worden.6 Korte termijn stappen kunnen zijn
het oplossen van de financiële precaire situatie van makers die is ontstaan en/of versterkt
door de Corona crisis. Hiernaast kan het instellen van een Duurzaamheidscode en
Gedragscode naast de al bestaande codes Inclusie en Diversiteit en de Fair Practice code
helpen het bewustzijn te vergroten van de grote thema’s binnen het cultuurbestel. We
moeten rekenschap geven van de positie die cultuur heeft binnen onze samenleving en hoe
een andere kijk op wat cultuur betekent bij mensen kan helpen in het nadenken en het
formuleren van oplossingen voor de grote vraagstukken. Door een integrale aanpak van
cultuureducatie binnen het cultuur- en educatiebestel kan de rol van cultuur in de
samenleving worden versterkt alsmede de relatie tussen cultuur, transitie en crises worden
besproken. Cultuureducatie helpt ook bij het ontwikkelen van nieuw publiek.
Een lange termijn visie en focus behoort strategisch te zijn uitgelijnd met de klimaat- en
transitiedoelstellingen in Nederland. Door de sector te laten aansluiten bij andere sectoren,
bijvoorbeeld met het educatiebestel, de gezondheidszorg en het bedrijfsleven kunnen
maatschappelijke opgaven op verschillende niveaus en vanuit verschillende oogpunten
worden aangepakt. Ook kan hierdoor in een betere doorloop worden voorzien in de
looppaden van bijvoorbeeld studenten. Zij moeten in hun looppad altijd kunnen kiezen en
schakelen en al vroeg in hun looppad te maken krijgen met de transitiethema’s. Door
bijvoorbeeld het cultuurbestel en het educatiebestel dichter bij elkaar te brengen kan er
geprofiteerd worden van de mogelijkheden om bijvoorbeeld academisch en artistiek
onderzoek bij elkaar te brengen en dit kan leiden tot nieuwe inzichten en ideeën. Een
vergroting van de mobiliteit tussen disciplines en sectoren kan leiden tot betere
loopbaankansen, talentontwikkeling en de ontwikkeling van het publiek.
Conclusie
We moeten het cultuurbestel gaan inzetten voor de grote transitie die nodig is om de
ecologische en sociale crisis het hoofd te bieden. Hiervoor moeten we het cultuurbestel
wendbaarder, weerbaarder, minder precair, maar ook duurzamer en inclusiever maken. Dit
doen we door twee tijdspaden te bewandelen. Op de korte termijn kan bijvoorbeeld ingezet
worden op de precaire situatie van makers en cultuureducatie. Cultuur moet weer midden
in de maatschappij komen te staan en aan een inclusief en eerlijk cultuurbestel moet een
ethisch besef ten grond slag liggen. Op de langere termijn is een transformatie nodig van het
cultuurbestel, waarbij er wordt uitgegaan van verscheidenheid zowel op cultureel als op
educatief niveau. Er moet worden geïnvesteerd in ons cultuurbestel. Noodzakelijk is een
uitlijning van het cultuurbestel met de klimaatdoelstellingen in Nederland. Door het
cultuurbestel en het educatiebestel dichter naar elkaar toe te brengen kunnen
maatschappelijke opgaven op verschillende niveaus en vanuit verschillende oogpunten
worden bekeken en aangepakt. Een interdisciplinaire en intersectorale culturele en
creatieve sector is van groot belang voor de mobiliteit van makers, talentontwikkeling en
ontwikkeling van het publiek. Grote complexe vraagstukken vereisen namelijk een complexe
aanpak.

6 Raad voor Cultuur (2022). Beweging in het bestel, op weg naar een nieuw besteladvies.

3