Prins Willem Alexanderhof 20
2595 BE Den Haag
t 070 3106686
info@cultuur.nl
www.raadvoorcultuur.nl

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Mevrouw mr. drs. I.K. van Engelshoven
Postbus 16375
2500 BJ Den Haag

Den Haag, 8 februari 2021
Kenmerk: RVC-2021-1613

Betreft: tussenadvies Commissie Collectie Nederland

Geachte mevrouw Van Engelshoven,
De Commissie Collectie Nederland (hierna: de commissie), zoals ingesteld door de Raad voor
Cultuur, is bijzonder verheugd over uw ambitie te komen tot een meer betrokken
overheidsbeleid inzake de bescherming van roerend cultureel erfgoed, een van de
belangrijkste aanbevelingen van de commissie-Pechtold.1
In uw adviesaanvraag staat het formuleren van een duidelijke en overkoepelende visie op de
samenstelling en ontwikkeling van een dynamische Collectie Nederland voorop. Die visie
moet een kader aan bescherming geven: als duidelijk is wat moet worden verstaan onder de
Collectie Nederland, kan vervolgens de vraag worden beantwoord wanneer roerend cultureel
erfgoed dusdanig belangwekkend voor Nederland is, dat het moet worden behouden en niet
naar het buitenland mag verdwijnen. Voor het beschermingsvraagstuk is het tevens nodig om
beter zicht te krijgen op beschermwaardig particulier bezit in Nederland. Het beoordelen van
de huidige invulling van het register waarop de tot op heden door het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) beschermde cultuurgoederen en verzamelingen
zijn opgenomen, is eveneens een onderdeel van de adviesaanvraag. De commissie heeft
kortom een uitdagende en omvangrijke opdracht.
In verband met de op handen zijnde evaluatie van de Erfgoedwet heeft u de commissie
verzocht de adviezen die hiermee samenhangen als eerste te formuleren, begin februari 2021.
Het gaat u daarbij om de criteria waarmee cultuurgoederen en verzamelingen als beschermd
worden aangewezen en worden opgenomen in het register van beschermde cultuurgoederen
en verzamelingen.

1 Van terughoudend naar betrokken – hoe cultuurgoederen en verzamelingen onder de Erfgoedwet adequaat te

beschermen (2019, Adviescommissie Bescherming Cultuurgoederen/ Raad voor Cultuur).

De commissie begrijpt dit verzoek, maar het heeft haar wel voor een dilemma geplaatst.
Allereerst zijn de aanwijzingscriteria niet los te zien van een visie op de Collectie Nederland,
een advies dat voor een later stadium was voorzien. Een visie op de Collectie Nederland geeft
antwoord op de vraag wat we willen beschermen en waarom, en gaat vooraf aan de vraag hoe
– aan de hand van welke criteria – we willen beschermen. Voorts is in het onderzoek van de
commissie naar het functioneren van de huidige aanwijzingscriteria onvermijdelijk ook de
wijze van beschermen als geheel ter discussie komen te staan. U heeft daartoe niet verzocht
in uw brief, maar de commissie kan niet om dit vraagstuk heen. In het vervolg van haar
opdracht heeft zij immers de taak te adviseren over de beschermwaardigheid van
cultuurgoederen in individuele casussen. Daartoe zoekt zij naar een optimale bescherming en
werkwijze. De beleidsconsequentie is dat alle drie de instrumenten voor bescherming tegen
het licht zijn gehouden: de criteria, maar ook de registersystematiek en de financiën.
De afgelopen maanden heeft de commissie (literatuur)onderzoek gedaan en reeds een groot
aantal deskundigen en belanghebbenden gehoord (zie bijlage). Vanzelfsprekend had de
commissie de particulieren en hun collecties graag persoonlijk bezocht, maar dit was
vanwege de beperkingen door corona nauwelijks mogelijk. Desondanks meent de commissie
dat de online gesprekken belangwekkende noties hebben opgeleverd voor dit tussenadvies.
De commissie vindt, daarin gesteund door een groot aantal stakeholders uit het particuliere
veld, de overheid en de museale wereld, dat de bescherming van roerend cultureel erfgoed
anders moet worden ingericht. De huidige systematiek met een register – een lijstsysteem –
is weinig flexibel en in die zin niet passend bij een dynamische Collectie Nederland.
Bovendien is ze te afhankelijk van een gedetailleerd inzicht in het publieke en particuliere
bezit en financieel kwetsbaar: de lijst met beschermde cultuurgoederen kan alleen
standhouden als de overheid – op het moment dat een eigenaar een beschermd cultuurgoed
aan het buitenland wil verkopen en er geen andere kopers zijn die de betreffende casus voor
Nederland willen behouden – zelf tot aankoop over kan gaan. Die aankoopmogelijkheid is
niet gegarandeerd: het Nationaal Aankoopfonds, waaruit de bescherming dient te worden
gefinancierd, is niet wettelijk verankerd. Zijn doelstellingen en budgetten zijn daarmee
evenmin vastgelegd.
Hoewel haar focus daar wel ligt, gaat beschermen voor de commissie niet alleen over
beschermen van roerend cultureel erfgoed in particulier bezit. Ook het roerend cultureel
erfgoed in publiek bezit is van belang en dus onderwerp van onderzoek (zie bijlage voor een
globaal schematisch overzicht van roerend cultureel erfgoed in Nederland). Het is geen
vanzelfsprekendheid dat dit erfgoed wettelijk afdoende beschermd is. Verder schaart de
commissie niet alleen cultuurgoederen en verzamelingen onder roerend cultureel erfgoed,
maar nadrukkelijk ook ensembles. Deze gebouwen met cultuurgoederen zijn één geheel, vaak
gesamtkunstwerken, en dienen als zodanig beter te worden beschermd.

2

In dit briefadvies geeft de commissie de contouren van haar visie op de Collectie Nederland
en haar overwegingen voor een mogelijk nieuwe wijze van beschermen. De uitwerking
daarvan volgt in het tweede deel van het adviestraject. Onderdeel van de nieuwe visie op de
Collectie Nederland is een nieuwe invulling van de criteria in de Erfgoedwet. De huidige
criteria zijn onduidelijk en deels niet meer toereikend voor het realiseren van een
dynamische, tot de verbeelding sprekende Collectie Nederland. De beschermingscriteria,
zoals de commissie de aanwijzingscriteria in het vervolg noemt, zijn zo geformuleerd dat ze
ook in een eventueel ander beschermingssysteem dan het huidige register toepasbaar en van
waarde kunnen zijn.
De commissie ziet uit naar uw reactie op dit tussenadvies en gaat hierover en over het vervolg
van de opdracht graag met u in gesprek.
Namens de Commissie Collectie Nederland,

Sybrand van Haersma Buma,
Voorzitter

Brigitte Bloksma,
Vicevoorzitter

3

Tussenadvies Commissie Collectie Nederland
Inhoudsopgave
Visie op bescherming

6

Het woord ‘bescherming’
De huidige beschermingssytematiek
Waarom we beschermen
Nederlandse identiteit
Wat we beschermen; de Collectie Nederland
Naar een nieuwe invulling
Rol commissie bij bescherming
De dilemma’s bij bescherming

Nieuwe beschermingscriteria

16

Onderwerp van evaluatie
Uitgangspunten
Werkwijze
Naar een nieuwe invulling

Naar een nieuwe beschermingssystematiek

22

Het functioneren van de huidige systematiek
Uitgangspunten voor een nieuwe systematiek

Ten slotte

31

Samenvatting aanbevelingen met betrekking tot de huidige Erfgoedwet
Overige aanbevelingen
Vervolg adviestraject

Bijlagen

35

Adviesaanvraag
Globaal overzicht roerend cultureel erfgoed in Nederland
Gesprekspartners
Bronnen en literatuur
Commissieleden

4

Wat vooraf ging:
1985 Wet tot behoud van cultuurbezit (Wbc) en Wbc-commissie (Raad voor
Cultuur)
1997 Instituut Collectie Nederland (ICN)
1997-1999 Adviescommissie Wbc
2001 ‘Advies Actualisering Wbc-lijst, wet tot behoud van cultuurbezit’, rapport
Raad voor Cultuur
2002 Aanpassing Wbc
2010 Opgaan ICN in RCE
2014 Einde Wbc-commissie
2016 Erfgoedwet, de Wbc wordt hierin geïntegreerd
Belangrijkste wijzigingen inzake bescherming roerend cultureel erfgoed:
-

minister bepaalt ‘ambtshalve’ de aanwijzing en wijziging of intrekking
daarvan, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed kan voorstellen doen

-

verruiming aankoopmogelijkheden: particulieren mogen als eerste aankopen

-

aanwijzing wordt ook mogelijk voor ensembles

-

vervreemdingsprocedure afstoten van cultuurgoederen in bezit van Rijk,
provincies, gemeenten, waterschappen, universiteiten en andere
publiekrechtelijke rechtspersonen

30 januari 2019 veiling krijttekening Peter Paul Rubens uit de privécollectie van
wijlen prinses Christina bij Sotheby’s in New York
1 maart 2019 Adviescommissie Bescherming Cultuurgoederen (commissiePechtold)
30 september 2019 ‘Van terughoudend naar betrokken’, rapport
Adviescommissie Bescherming Cultuurgoederen / Raad voor Cultuur
17 december 2019 ‘Beleidsreactie op rapport Adviescommissie Bescherming
Cultuurgoederen’, Ministerie van OCW
1 september 2020 Commissie Collectie Nederland (vaste onafhankelijke
commissie, belegd bij de Raad voor Cultuur)

5

Visie op bescherming
Het woord ‘bescherming’
De Erfgoedwet heeft voor wat betreft beschermde cultuurgoederen en verzamelingen tot doel
deze te ‘behouden voor het Nederlands cultuurbezit’ (zie artikel 3.7). Bescherming in deze
context gaat over voorkomen dat (onmisbare en onvervangbare) cultuurgoederen en
verzamelingen naar het buitenland verdwijnen via ongewenste vervreemding. De commissie
gaat over de bescherming van roerend cultureel erfgoed in deze betekenis.
Uit de gesprekken is gebleken dat er ook behoefte is aan andersoortige bescherming van
roerend cultureel erfgoed, namelijk bescherming in de zin van behoud, beheer en beveiliging.
Dat betreft zowel erfgoed met een beschermde status als erfgoed zonder beschermde status.
Het is een complex en al langer spelend probleem, waarbij vooral particuliere verzamelingen
en nalatenschappen van kunstenaars zorg behoeven. Formeel gaat de commissie niet over dit
beschermingsvraagstuk, maar desgewenst is zij zeker bereid hierover mee te denken en in
een later stadium eventueel ook een advies uit te brengen.
Een derde invulling van bescherming van roerend cultureel erfgoed betreft bescherming in
tijden van crisis zoals oorlog. Ook dit is een ander adviesterrein, behorend bij de Nederlandse
Unesco Commissie.
De huidige beschermingssystematiek
De Erfgoedwet kent verschillende beschermingsregelingen inzake roerend cultureel erfgoed,
dat is het geheel van cultuurgoederen, verzamelingen en ensembles waarover de commissie
adviseert.2 Indachtig de opdracht van de minister, zijn voor de commissie de
‘aanwijzingsregelingen’ inzake cultuurgoederen en verzamelingen respectievelijk ensembles
de meest relevante regelingen.

De aanwijzingsregelingen zijn niet identiek helemaal hetzelfde. De aanwijzing van een
cultuurgoed of verzameling heeft vermelding in een register van beschermde
cultuurgoederen en verzamelingen tot gevolg. De aanwijzingsregeling geldt voor particulier
en publiek bezit, maar afgaande op de memorie van toelichting, de wetsgeschiedenis en de
staande praktijk wordt met name particulier bezit aangewezen.3 Volgens de website
data.collectienederland.nl telt het register momenteel 161 werken en verzamelingen, en op de
website cultureelerfgoed.nl is te lezen dat deze werken en verzamelingen zelfs uitsluitend in
particulier bezit zijn. Voor eigenaren van beschermde cultuurgoederen en verzamelingen

2 Deze verschillende beschermingsregelingen zijn uitvoerig onderzocht en toegelicht door de commissie-Pechtold.

Voor een volledige juridische analyse verwijzen wij naar dit advies. Van terughoudend naar betrokken, p. 82-105.
3 Publiek bezit: publiekrechtelijke rechtspersonen als Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen. Particulier
bezit: natuurlijke personen zoals verzamelaars en privaatrechtelijke rechtspersonen zoals stichtingen, bedrijven,
kerkgenootschappen en verenigingen (waaronder bijvoorbeeld particuliere musea, bedrijfscollecties en
kunstenaarscollecties vallen).

6

gelden beperkende bepalingen. Zo is het zonder toestemming van de minister van OCW
verboden beschermde cultuurgoederen of verzamelingen naar het buitenland te brengen.
Als er gevaar bestaat dat een als beschermd aangewezen cultuurgoed of verzameling voor
Nederland verloren gaat, kan de minister van OCW daartegen binnen een termijn van zes
weken bedenkingen aanvoeren. Die bedenkingen kunnen er uiteindelijk toe leiden dat de
minister in onderhandeling treedt met de eigenaar over de aankoop van het beschermde
cultuurgoed of de verzameling. Met andere woorden: als de Staat een werk voor Nederland
wil behouden en er zijn geen kopers, dan heeft hij een inspanningsverplichting om het werk
aan te kopen (zie kader ‘Hoe werkt aanwijzing?’). Als er geen overeenstemming komt over het
aanbod tot aankoop van een beschermde cultuurgoed of verzameling door de Staat, kan een
van de partijen de rechtbank in Den Haag verzoeken een prijs vast te stellen, op basis van
advies van deskundigen. De minister kan binnen een maand na de uitspraak van de
rechtbank alsnog besluiten niet aan te kopen en de eigenaar kan alsnog afzien van het buiten
Nederland brengen van het beschermde cultuurgoed of de beschermde verzameling. Als de
minister besluit niet aan te kopen, heeft dat als consequentie dat de bedenkingen tegen
definitieve uitvoer komen te vervallen. Daarmee wordt naar het buitenland brengen alsnog
mogelijk.
Aanwijzing is ingrijpend voor de eigenaar. Zolang het werk is aangewezen, kan het
bijvoorbeeld niet zonder toestemming van de minister van OCW naar het buitenland, ook
niet tijdelijk. Hoewel de aanwijzing van een cultuurgoed of verzameling niet bij voorbaat een
absoluut verbod op uitvoer is, werkt deze in elk geval vertragend.
Aanwijzing, wijziging of intrekking van aanwijzing gebeurt ambtshalve door de minister van
OCW. Er kunnen verzoeken tot (intrekking of wijziging van) een aanwijzing worden gedaan,
maar de minister is bestuursrechtelijk niet verplicht om daar na afweging iets mee te doen.
Voor aanwijzing is alleen toestemming van de eigenaar nodig indien de eigenaar tevens de
vervaardiger of erfgenaam van de vervaardiger is, of als de eigenaar het cultuurgoed zelf in
Nederland heeft gebracht of het binnen vijf jaar nadat het in Nederland is gebracht, heeft
verworven of geërfd.4 De minister mag geen cultuurgoed aanwijzen dat in Nederland is voor
een tijdelijke tentoonstelling of toebehoort aan iemand die tijdelijk in Nederland woont. Tot
slot is aanwijzing niet mogelijk indien het cultuurgoed naar het oordeel van de minister niet
in Nederland thuishoort. In de meeste gevallen is dus wettelijk geen toestemming van de
eigenaar nodig.
Op het huidige register komen ook losse cultuurgoederen voor die onderdeel zijn van een
ensemble. Voor ensembles kent de Erfgoedwet echter een iets afwijkende regeling.
Ensembles kunnen wel worden aangewezen, maar daarmee wordt niet automatisch
overgegaan tot bescherming. Het zonder toestemming vervreemden van een roerende zaak
uit een aangewezen ensemble is dus mogelijk, met dien verstande dat als het een publieke

4 Hieraan zijn wel maximale termijnen verbonden; zie artikel 3.9 van de Erfgoedwet.

7

eigenaar betreft deze zich wel heeft te houden aan de vervreemdingsprocedure (zie paragraaf
4.2 in de Erfgoedwet).
Naast de aanwijzingsregelingen kent de Erfgoedwet ook nog enkele andersoortige, voor
betrokkenen lastig te duiden regelingen die zijn gericht op het beschermen van publiek en/of
particulier bezit. De regelingen hebben overlap, en kunnen gelijktijdig van toepassing zijn,
ook met de aanwijzingsregelingen.
De eerste regeling is de regeling inzake (beschermde) cultuurgoederen in eigendom van
Staat, provincie, gemeente of een andere publiekrechtelijke rechtspersoon. Met deze regeling
beoogt de wetgever een zorgvuldige besluitvorming over het vervreemden van een
cultuurgoed of verzameling in publiek bezit te waarborgen (zie paragraaf 4.2). Voor deze
regeling, nieuw in de Erfgoedwet van 2016 en door de RCE de ‘vervreemdingsprocedure’
genoemd, geldt geen algemene adviesverplichting. De Staat, provincies, gemeenten en andere
publiekrechtelijke personen kunnen na bekendmaking tot op zekere hoogte5 zelf bepalen of
ze een onafhankelijke expertcommissie betrekken bij het beoordelen van de beschermwaarde
van een cultuurgoed of verzameling voor het Nederlandse cultuurbezit. Belangrijk om in dit
verband te noemen is een beschermingsmaatregel die niet in de Erfgoedwet staat: de
Leidraad Afstoting Museale Objecten (LAMO). Deze leidraad gaat over cultuurgoederen en
verzamelingen die door musea worden beheerd. De LAMO bevat een procedure die musea
die in het Museumregister zijn geregistreerd dienen te volgen als zij objecten willen ‘afstoten’.
Het gaat om de musea die in het Museumregister zijn geregistreerd. Deze vorm van
zelfregulering heeft niet eenzelfde juridisch afdwingbare kracht als de Erfgoedwet. Wel kan
het museum met het overtreden van de LAMO uit het Museumregister worden verwijderd en
kan het zijn lidmaatschap bij de Museumvereniging verliezen.
De tweede regeling (zie paragraaf 4.3) gaat over cultuurgoederen en verzamelingen in
openbare of kerkelijke collecties, waarbij in het eerstgenoemde geval de Staat of een ander
openbaar lichaam eigenaar is en in het tweede geval een kerkgenootschap (een
privaatrechtelijke rechtspersoon). Het gaat hier om een licht beschermingsregime. De
cultuurgoederen en verzamelingen mogen alleen buiten Nederland worden gebracht als
toestemming van de eigenaar is gegeven of als (plaatsvervangend) een vergunning door de
minister van OCW is verleend.

Bescherming via de Erfgoedwet strekt zich alleen uit tot cultuurbezit dat zich in Nederland
bevindt, en dan alleen tot het Europese deel van het Koninkrijk der Nederlanden. De
eilanden Aruba, Curaçao en Sint Maarten zijn zelf verantwoordelijk voor de bescherming van
hun roerend cultureel erfgoed en hebben daarvoor eigen wetgeving. Caribisch Nederland –
Bonaire, Saba en Sint Eustatius – is eveneens niet meegenomen in de Erfgoedwet en lijkt
ontoereikende wetgeving voor de bescherming van roerend cultureel erfgoed te hebben; in de

5 Zie voor deze nuancering artikel 4.8, sub a van de Erfgoedwet.

8

Monumentenwet BES kunnen zowel roerende als onroerende zaken worden beschermd,
maar de wet kent geen specifieke artikelen over de bescherming van cultuurgoederen.
Tot slot kent de Erfgoedwet een aantal regelingen met een Europeesrechtelijke of
internationaalrechtelijke achtergrond, zoals de Europese afspraken uit 1993 en de Unescoverdragen 1954 en 1970. Die hebben als doel een onrechtmatige invoer, uitvoer en
eigendomsoverdracht van culturele goederen te verbieden en te verhinderen. Elke EU-staat
en staat die partij is bij het Unesco-verdrag 1970, mag teruggave van nationaal cultuurbezit
eisen dat onrechtmatig buiten het eigen grondgebied is gebracht (Richtlijn 2014/60/EU). Het
fundamentele recht op vrij verkeer van goederen binnen de Europese Unie geldt ook voor het
verkeer van cultuurgoederen, met dien verstande dat de nationale lidstaten een relatief grote
vrijheid hebben om in nationale regelgeving een uitzondering op dit Europese recht te
maken. De Nederlandse beschermingsregelingen van de Erfgoedwet, zoals uitgelegd in deze
paragraaf, zijn hiervan een voorbeeld. Elk land mag dus zijn eigen systeem kiezen. Frankrijk
hanteert bijvoorbeeld een nationaal exportvergunningensysteem, dat in zijn strengheid veel
verder gaat dan de beschermingsmaatregelen in Nederland.
Voor de uitvoer van cultuurgoederen buiten de Europese Unie is er de Europese Verordening
116/2009. Op basis van deze verordening is het verboden om bepaalde cultuurgoederen
zonder vergunning van de minister van OCW buiten de Europese Unie te voeren.6 Anders
dan een aantal buurlanden heeft Nederland geen aanvullend nationaal
exportvergunningensysteem voor de uitvoer van cultuurgoederen binnen Europa.

6 Niet voor elk cultuurgoed hoeft een vergunning te worden aangevraagd. Het ministerie van OCW hanteert voor

verschillende categorieën van cultuurgoederen verschillende financiële waardedrempels, op basis van Europese
regelgeving. Zie: Invoer en uitvoer van cultuurgoederen (2016, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschappen).

9

Hoe werkt aanwijzing?
Op basis van de criteria in de Erfgoedwet kan de minister ambtshalve besluiten dat een
cultuurgoed of verzameling niet voor Nederland verloren mag gaan.
In dat geval wordt zo’n cultuurgoed of verzameling aangewezen als beschermd cultuurgoed
of beschermde verzameling.
Gevolg van deze aanwijzing is plaatsing op de lijst van beschermde cultuurgoederen en
verzamelingen: het register ofwel ‘de lijst’.
Het cultuurgoed of de verzameling blijft in handen van de eigenaar, met dien verstande dat
deze een aantal beperkingen krijgt opgelegd: het werk mag bijvoorbeeld niet naar het
buitenland worden uitgevoerd zonder voorafgaande toestemming van de minister.
Is een eigenaar van plan een werk naar het buitenland te brengen, dan moet hij/zij dit 1.
melden aan de RCE en 2. wachten op toestemming van de minister.
Als de minister bedenkingen heeft, moet hij/zij die binnen zes weken schriftelijk kenbaar
maken aan de eigenaar.
Daarmee is het verboden het beschermde werk buiten Nederland te brengen.
Wel moet op dat moment de minister zijn/haar bedenkingen publiceren in de
Staatscourant en zo kopers de gelegenheid geven de eigenaar een bod te doen tot aankoop
van het beschermde cultuurgoed of de beschermde verzameling.
Komt dat (passende) bod niet binnen zes weken, dan gelden de bedenkingen van de
minister als een aanbod van de Staat om het werk te kopen.
Het aanbod van de Staat geldt in principe drie maanden.
Mocht er geen overeenstemming over dit aanbod komen, dan kan op verzoek van partijen
de rechtbank Den Haag een prijs bepalen. De rechtbank laat zich hierover adviseren door
deskundigen. In de bedenkperiode die daarop volgt, kan de eigenaar afzien van verkoop
en/of de minister de bedenkingen tegen uitvoer intrekken.
Gebeurt dat niet, dan wordt het werk voor de door de rechtbank vastgestelde prijs
aangekocht door de Staat en blijft het beschermde cultuurgoed of de beschermde
verzameling voor Nederland behouden.

Waarom we beschermen
Het primaire doel van bescherming is voor de commissie het behouden van belangwekkend
roerend cultureel erfgoed voor Nederland. Erfgoed heeft namelijk een uiterst belangrijke
functie: het maakt de identiteit van een land zichtbaar, voelbaar en hoorbaar en vertelt in
materiële of immateriële vorm wie we zijn en wie we waren. Erfgoed belichaamt denkbeelden
en gevoelens en juist die functie maakt erfgoed, los van de financiële waarde, zo kostbaar en

10

het behouden waard. Mensen kunnen zich herkennen in erfgoed, wat emancipatie en een
gevoel van ‘ergens bij horen’ teweeg kan brengen. Maar het kan juist ook nieuwe inzichten
opleveren, wat een stimulans voor persoonlijke ontwikkeling en sociale cohesie is.
Bescherming, een vorm van selectie, is een beleidsmatig instrument om de Nederlandse
identiteit te weerspiegelen en vorm te geven.
Nederlandse identiteit
De commissie benadert identiteit als een dynamisch en gelaagd begrip. De Nederlandse
identiteit is een tijdgebonden concept, dat door eenieder persoonlijk en door de samenleving
als geheel wordt ingevuld. In een (cultureel) diverse samenleving is nationale identiteit niet
één narratief maar een optelsom van narratieven.7 Meerdere gemeenschappen weerspiegelen
en vormen de Nederlandse identiteit. Ook regionale gemeenschappen met sterke culturele
tradities, evenals diverse migrantengemeenschappen – al dan niet afkomstig uit de
voormalige koloniën – zijn onderdeel van de Nederlandse identiteit. Bovendien is het verhaal
over identiteit niet enkel een positief verhaal; de schaduwkanten van de Nederlandse
geschiedenis behoren er ook toe. De Nederlandse identiteit is kortom een begrip dat gaat
over verscheidenheid. Bescherming gaat niet alleen over de bescherming van roerend
cultureel erfgoed van een dominante cultuur.
In het verlengde hiervan geldt ook dat wat we bestempelen als belangwekkend roerend
cultureel erfgoed aan verandering onderhevig is en bovendien afhankelijk van degene aan wie
je het vraagt, de zogenaamde belanghebbende.8 Niet zozeer het object zelf, maar degene voor
wie het betekenis heeft, bepaalt wat erfgoed is. Dat geldt zowel voor de ontvanger (het
publiek), als voor degene die beslist of iets de status van erfgoed moet krijgen. Er is dus altijd
– aan beide kanten – sprake van een ‘selectieve blik’.9 Wat voor de ene gemeenschap of
beoordelingscommissie belangwekkend erfgoed is, is dat voor een andere gemeenschap of
beoordelingscommissie wellicht niet. Het is de wens van de commissie om de verschillende
stemmen en perspectieven samen te brengen.
Omdat identiteit altijd in beweging is en afhankelijk is van de actualiteit10, stelt de commissie
voor de definitie van erfgoed zoals gehanteerd in de Erfgoedwet11 subtiel aan te passen. In de

7 ‘In a cultural diverse world it is impossible to attribute a single set of positive values to a single ‘canon’ of

heritage’. Different groups in society wish to see themselves, their values and their histories represented in the
‘national story’ of heritage.’ Uit: Heritage. Critical approaches (2013, Rodney Harrison).
8 ‘Whose heritage? Un-settling ‘The heritage’, re-imagining the post nation’, in: The Politics of Heritage: The
Legacies of ‘race’ (2005, Stuart Hall).
9 ‘Anticiperend erfgoed’, in: Boekmancahier 124, Wie bepaalt wat erfgoed is (2020, Irene Stengs).
10 Identiteit is altijd ook een ‘becoming’, nooit alleen een ‘being’, en is daarmee een begrip dat dus ook tot de
toekomst behoort. Zie: ‘Cultural Identity and Diaspora’, in: Framework 36 (1996, Stuart Hall).
11 ‘uit het verleden geërfde materiële en immateriële bronnen, in de loop van de tijd tot stand gebracht door de
mens of ontstaan uit de wisselwerking tussen mens en omgeving, die mensen, onafhankelijk van het bezit ervan,
identificeren als een weerspiegeling en uitdrukking van zich voortdurend ontwikkelende waarden, overtuigingen,
kennis en tradities, en die aan hen en toekomstige generaties een referentiekader bieden.’

11

erfgoedwereld kijkt men van oudsher eerder achterom en oordeelt men vaak in retrospectief.
Tekenend hiervoor is dat de huidige definitie spreekt van ‘uit het verleden geërfde bronnen’
en dat ook in de memorie van toelichting behorende bij de Erfgoedwet het verleden wordt
benadrukt: ‘Het [erfgoed] maakt het verleden zichtbaar en versterkt ons cultureel en
historisch besef.’ De commissie is het daarmee zeker niet oneens, maar wil ook ruimte voor
actuele zienswijzen en dialogen creëren, en de bescherming van moderne cultuurgoederen,
zoals hedendaagse kunst, stimuleren. Ze stelt daarom voor om aan de definitie toe te voegen
‘uit het (recente) verleden geërfde materiële en immateriële bronnen’. Het is een kleine
uitbreiding die het blikveld verruimt.
Wat we beschermen; de Collectie Nederland
De Commissie Collectie Nederland – de naam zegt het al – adviseert over de Collectie
Nederland. Maar wat is de Collectie Nederland? Er is geen eenduidige omschrijving of
hantering van het begrip. Dat blijkt uit de diverse beleidsstukken en publicaties zoals Voor de
eeuwigheid? (2009), maar ook uit de gesprekken die de commissie de afgelopen maanden
heeft gevoerd.
Er zijn ruwweg twee manieren in omloop om het begrip Collectie Nederland te duiden en in
te zetten: formeel en cultureel. In het eerste geval staat de vraag centraal waaruit de Collectie
Nederland bestaat; de Collectie Nederland als optelsom van verschillende deelcollecties.
Hierbij past de omschrijving van het ministerie van OCW, met de Collectie Nederland als ‘het
totaal van de publiek toegankelijke geregistreerde collecties en de niet-toegankelijke,
particuliere collecties waarvoor de overheid verantwoordelijkheid heeft genomen [de 161
werken en verzamelingen op het register].’12 In het tweede geval draait het om de meer
normatieve vraag waar de Collectie Nederland inhoudelijk voor staat of zou moeten staan.
Pas dan wordt het begrip ‘geladen’.
Bij de lancering van het concept in 1990 door toenmalig minister Hedy d’Ancona, lag de
focus op het collectiebeheer en -behoud van musea en werd de Collectie Nederland gezien als
een ‘nationaal afwegingskader’, bedoeld om meer onderlinge afstemming te creëren.13 Pas
later zijn de particuliere collecties bij het begrip betrokken en werden er soms ook
(inhoudelijke) waardebepalingen aan toegevoegd14. Een wettelijke omschrijving van de
Collectie Nederland is echter nooit gemaakt. Ook zijn er, anders dan aan het register, geen
wettelijke selectiecriteria gekoppeld aan het begrip. De Collectie Nederland heeft derhalve
geen juridische status en er bestaat geen nationaal overkoepelend collectieplan. Wel wordt er

12 Zie: Beleidsreactie op rapport Adviescommissie Bescherming Cultuurgoederen (17 december 2019, minister

van OCW).
13 Kiezen voor Kwaliteit. Beleidsnota over de toegankelijkheid en het behoud van het museale erfgoed (1990,
minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur).
14 In zijn eerste beleidsplan schreef het Instituut Collectie Nederland (1997-2010) dat het om verzamelingen ging
die vanwege het maatschappelijk belang ervan met publieke middelen in stand gehouden worden. Zie: ‘De
geschiedenis van het begrip Collectie Nederland’ op: www.erfgoedmonitor.nl.

12

werk gemaakt van de digitalisering van museale collectie via de website collectienederland.nl,
beheerd door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).
Toch lijkt er een onbenoemde consensus te zijn: het begrip wordt regelmatig gebruikt als
kwaliteitskeurmerk (‘een waardevolle aanwinst voor de Collectie Nederland’) en belangrijke
financiers van museale aankopen in Nederland – het Mondriaan Fonds (publieke middelen)
en de Vereniging Rembrandt (particuliere middelen) – hanteren het bredere perspectief van
de Collectie Nederland als een aanknopingspunt voor subsidieverstrekking of financiering.
Naar een nieuwe invulling
Hoewel de visievorming nog niet is afgerond, neemt de commissie u graag mee in haar eerste
denkrichtingen. De Collectie Nederland kan niet zonder culturele duiding. Om daaraan
invulling te geven, stelt de commissie zich niet de vraag wat de Collectie Nederland is, maar
wat zij doet: wat kan zij bewerkstelligen? Zij ziet de Collectie Nederland als een instrument
om de natie Nederland – in al haar verscheidenheid, in heden en verleden – te verbeelden,
begrijpelijk te maken én te vormen.
Daarbij vindt de commissie het van belang dat particuliere eigenaren actiever worden
betrokken bij het concept Collectie Nederland. De commissie wil hen tegemoet treden als
gelijkwaardige spelers. Daarom rekt zij de formele afbakening van de Collectie Nederland op.
De Collectie Nederland omvat roerend cultureel erfgoed in zowel publiek als particulier bezit,
ook particulier bezit waarvoor de overheid via bescherming (nog) geen
verantwoordelijkheid heeft genomen. Publieke toegankelijkheid is daarbij een voorwaarde.
Alleen dat roerend cultureel erfgoed dat (een zekere mate van) publieke toegankelijkheid
heeft, behoort tot de Collectie Nederland. Hiermee wordt recht gedaan aan het
oorspronkelijke idee van de Collectie Nederland en worden particuliere eigenaren
aangemoedigd hun collecties (deels) open te stellen voor publiek of in bruikleen te geven.
Samenvoegend stelt de commissie voorlopig de volgende invulling van het begrip Collectie
Nederland voor:
De Collectie Nederland is het dynamische geheel van publiek toegankelijke
cultuurgoederen, verzamelingen en ensembles in publiek of particulier bezit. Dat
geheel geeft een beeld van de rijkdom, complexiteit en diversiteit van het
Nederlandse roerend cultureel erfgoed en fungeert daarmee als een spiegel van de
Nederlandse identiteit in al haar verscheidenheid.
Toelichting:
Publiek toegankelijk – Hieronder verstaat de commissie niet alleen dat wat te zien is in de
publiek toegankelijke ruimte, maar ook bijvoorbeeld roerend cultureel erfgoed in depots of
als onderdeel van particuliere verzamelingen waarvan de eigenaar de intentie heeft om ze
voor publiek zichtbaar te maken.

13

Roerend cultureel erfgoed – De commissie vat roerend cultureel erfgoed breed op: het gaat
om cultuurgoederen, verzamelingen en ensembles uit alle mogelijke disciplines, periodes en
stijlen, en van alle mogelijke culturele herkomsten. Het gaat dus niet alleen om kunst. Ook
gebruiksvoorwerpen, archieven en mobiel erfgoed bijvoorbeeld komen in aanmerking. Een
aandachtspunt bij kunst is dat het nadrukkelijk niet alleen gaat om ‘oude kunst’ tot circa
1920. Ook (post)moderne kunst (tot in de jaren ’80) en hedendaagse kunst vanaf de jaren
‘90, die in Nederland veelal in bezit van particuliere musea en verzamelaars zijn, behoeven
bescherming.
Alleen ‘onvrijwillig bezitsverlies’ zoals gedefinieerd door de commissie Nationaal
Beleidskader Koloniale Collecties en naziroofkunst vallend onder het restitutiebeleid komen
ten principale niet in aanmerking voor bescherming; de commissie kan niet adviseren over
iets wat eigenlijk van een ander is. Hierbinnen is een aparte categorie, namelijk ‘onvrijwillig
bezitsverlies uit niet-Nederlandse koloniën’. Hier moet de beschermwaardigheid voor
Nederland worden meegewogen, was het advies van de commissie Nationaal Beleidskader
Koloniale Collecties. In die advisering door de nog in te stellen onafhankelijke
beoordelingscommissie wil de Commissie Collectie Nederland graag een rol spelen. Ook
hoopt zij dat OCW haar zal betrekken in de advisering over ‘vrijwillig bezitsverlies’ dat wordt
geclaimd voor teruggave. De (Commissie) Collectie Nederland moet vraagstukken van
kolonialisme kunnen blijven adresseren. De commissie wil daarom graag meedenken welk
roerend cultureel erfgoed daarvoor van essentieel belang is en voor bescherming tegen
uitvoer (teruggave) in aanmerking komt. Verder vindt de commissie dat het roerend cultureel
erfgoed op Bonaire, Saba en Sint Eustatius onderwerp van bescherming in de Erfgoedwet
moet kunnen worden, mits de openbare lichamen dat zelf willen.
Rol commissie bij bescherming
De Commissie Collectie Nederland is een vaste commissie die straks individuele casussen
gaat beoordelen: zijn ze beschermwaardig of niet? De commissie heeft geen eigen aankoopen verzamelbeleid. Ze kan enkel adviseren over bescherming en daarmee indirect invulling
geven aan de Collectie Nederland. Haar idee van de Collectie Nederland gebruikt ze als kader
voor bescherming: de commissie probeert dat roerend cultureel erfgoed voor Nederland te
behouden dat bijdraagt aan wat de Collectie Nederland volgens haar zou moeten
bewerkstelligen. Met dat doel voor ogen kan zij zich buigen over de vraag welke roerende
cultuurgoederen in de Collectie Nederland zouden moeten worden beschermd én over de
vraag welke roerende cultuurgoederen in particulier bezit idealiter tot de Collectie Nederland
zouden moeten gaan behoren. Hier kan het dus ook gaan om particulier bezit dat nog niet
publiek toegankelijk is. In het geval van roerende cultuurgoederen in particulier bezit die
idealiter tot de Collectie Nederland zouden moeten gaat behoren, adviseert de commissie
bescherming in de hoop dat het veld of de overheden of een combinatie van die twee het
roerend cultuurgoed gaat aankopen. De commissie is voornemens musea en grote financiers
die museale aankopen mogelijk maken, zoals het Mondriaan Fonds en de Vereniging
Rembrandt, voor haar overwegingen te consulteren. Het is belangrijk voor de Collectie
Nederland dat er een gedeeld begrip over ontstaat en dat er draagvlak is voor bescherming.

14

De dilemma’s bij bescherming
Bescherming is niet altijd door iedereen gewenst en bovendien niet makkelijk geregeld. Er
spelen dikwijls tegengestelde belangen. Ook zijn kwalitatieve beschrijvingen van de
verschillende publieke en particuliere collecties in Nederland niet in één overzicht
beschikbaar. Vooral het bezit van de particuliere verzamelaar is slecht in beeld, terwijl de
bescherming van particulier roerend cultureel erfgoed een speerpunt in de adviesaanvraag is.
De belangrijkste dilemma’s waarvoor de commissie staat en die de advisering sturen en
kleuren, zijn:
Hoe bescherm je wat je niet kent?
Hoe breng je dynamiek in een beschermingsstelsel en bied je tevens solide
bescherming?
Hoe bescherm je zonder het particulier eigendom en de handel te schaden?
Hoe bescherm je gemeentelijke, provinciale en waterschapscollecties beter zonder de
zelfstandigheid van deze openbare lichamen aan te tasten?
Hoe laat je de verschillende partijen die zich bezighouden met het waarderen en
vervreemden van roerend cultureel erfgoed en het voorkomen van vervreemding
zelfstandig en toch meer samenhangend adviseren?
Hoe bescherm je in een context van vrij verkeer van personen en goederen?

15

Nieuwe beschermingscriteria
Onderwerp van evaluatie
In uw adviesaanvraag vraagt u de commissie ‘te bezien of de huidige open aanwijzingscriteria
in de Erfgoedwet, te weten ‘onmisbaar’ en ‘onvervangbaar’ meer duiding behoeven, rekening
houdend met de huidige tijdgeest en ontwikkelingen in de samenleving.’ De commissie is van
mening dat de criteria inderdaad moeten worden geëxpliciteerd en is het eens met de
commissie-Pechtold die stelde dat de open aanwijzingscriteria rechtsonzekerheid in de hand
werken.15 De commissie meent echter ook dat de evaluatie van de twee genoemde criteria niet
kan zonder de evaluatie van de drie andere aanwijzingscriteria in de Erfgoedwet: bijzondere
cultuurhistorische betekenis, bijzondere wetenschappelijke betekenis en uitzonderlijke
schoonheid. In de wettekst (artikel 3.7) zijn de criteria onlosmakelijk met elkaar verbonden:
een cultuurgoed kan worden aangewezen als beschermd cultuurgoed als het onvervangbaar
én onmisbaar is, én van bijzondere cultuurhistorische betekenis óf van bijzondere
wetenschappelijke betekenis óf van uitzonderlijke schoonheid.16 De criteria zijn niet los van
elkaar te zien. (Alleen in het kader van spoedaanwijzing – usance sinds het op voorhand
aanwijzen met de komst van de Erfgoedwet is losgelaten – wordt in de wet slechts verwezen
naar de criteria onvervangbaar en onmisbaar.) De commissie heeft alle vijf de criteria
geëvalueerd omdat zij wil beoordelen aan de hand van een set die in zijn geheel bruikbaar is.
In deze evaluatie spreekt de commissie van beschermingscriteria in plaats van
aanwijzingscriteria. De commissie houdt zich bezig met de bescherming van roerend
cultureel erfgoed dat Nederland niet mag verlaten. De wijze waarop die bescherming idealiter
plaatsvindt, maakt zij onderwerp van gesprek. De neutralere omschrijving
‘beschermingscriteria’ is in die context voorlopig meer gewenst dan de aan het register
verbonden omschrijving ‘aanwijzingscriteria’.

Uitgangspunten
De beschermingscriteria in de Erfgoedwet zijn terug te voeren op het Unesco-verdrag 1970
inzake onrechtmatige invoer, uitvoer of eigendomsoverdracht van cultuurgoederen17, en

15 Van terughoudend naar betrokken (2019), p. 70-71.
16 Artikel 3.7 van de Erfgoedwet: ‘Onze Minister kan ambtshalve besluiten een cultuurgoed dat van bijzondere

cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis of uitzonderlijke schoonheid is en dat als onvervangbaar en
onmisbaar behoort te worden behouden voor het Nederlands cultuurbezit aan te wijzen als beschermd
cultuurgoed.’ In het Deltaplan voor het Cultuurbehoud uit begin jaren ’90 werden onvervangbaar en onmisbaar
gebruikt om te bepalen of een collectie van een museum in de hoogste categorie – categorie A – viel of niet. Wie
het label A kreeg, kwam in aanmerking voor een Deltaplansubsidie.
17 ‘Uitvoeringswet Unesco-verdrag 1970 inzake onrechtmatige invoer, uitvoer of eigendomsoverdracht van
cultuurgoederen.’ Zie: https://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/31255_uitvoeringswet_unesco.

16

overgenomen uit de Wet tot behoud van cultuurbezit18. Alvorens tot een nieuwe invulling van
de criteria te komen, benoemt de commissie de volgende uitgangspunten:
1. De beschermingscriteria dragen uit dat ze tijdgebonden zijn
Beschermingscriteria staan nooit op zichzelf. Ze zijn een vehikel, een instrument, om een
bepaalde visie vorm te geven en bepaalde doelstellingen te bereiken; criteria bewerkstelligen
iets. De nieuwe beschermingscriteria worden geformuleerd in relatie tot de visie op de
Collectie Nederland. Die visie kan in de loop van de tijd veranderen, het is de visie die de
beschermingscriteria tijdgebonden maakt.
Parallel hieraan wil de commissie meer ruimte maken voor de actualiteit. Ze wil erfgoed niet
slechts historisch benaderen en meer oog hebben voor belangwekkende hedendaagse kunst
en cultuur die onmisbaar en onvervangbaar is. Wel tekent de commissie hierbij aan dat de
tand des tijds zijn werking enigszins heeft moeten kunnen doen. De noodzaak iets te
behouden, is niet per se hetzelfde als de noodzaak te beschermen. Zo vindt de commissie
‘anticiperend erfgoed’ – erfgoed dat ‘in de toekomst een betekenisvolle herinnering aan het
verleden (ons heden) zal zijn’19 – een interessant concept, maar niet werkbaar voor haar
taakstelling. Roerend cultureel erfgoed moet minstens vijf jaar in Nederland aanwezig zijn20
(dit om de handel niet onnodig te frustreren) en – naar onze voorlopige inschatting –
minimaal tien jaar oud zijn alvorens het voor bescherming in aanmerking kan komen. Op
deze manier kan het erfgoed zich eerst ‘bewijzen’ in het veld en al dan niet worden omarmd
door musea of particuliere verzamelaars.21
2. De beschermingscriteria en hun onderlinge verhouding zijn helder
Kwalitatieve criteria laten onvermijdelijk ruimte voor interpretatie en discussie. Daarom is
het van belang dat ze door deskundigen worden toegepast en dat de argumentatie in dit
toetsingsproces transparant is en goed wordt gecommuniceerd. Dit neemt niet weg dat moet
worden gestreefd naar een zo helder mogelijke formulering van kwalitatieve criteria. Wat dat
betreft kan de formulering in de Erfgoedwet beter. Alleen de criteria onvervangbaar en
onmisbaar worden toegelicht en dan zeer beknopt. Een cultuurgoed is onvervangbaar ‘indien
er geen of nagenoeg geen ander of gelijksoortig cultuurgoed in goede staat in Nederland

18 In de memorie van toelichting (2014, paragraaf 3.2) bij de Erfgoedwet staat hierover: ‘Zij [de criteria’] hebben

zich in de praktijk bewezen als voldoende onderscheidend om een adequaat aanwijzingsbeleid op te baseren en
voldoende algemeen om vernieuwingen in het denken over waardering van ons cultureel erfgoed in dat
aanwijzingsbeleid tot uitdrukking te laten komen.’
19 Stengs (2020).
20 Deze periode van vijf jaar is gekozen op basis van Artikel 3.9 in de Erfgoedwet waarin staat dat de minister
toestemming moet vragen voor aanwijzing aan de eigenaar indien de eigenaar ‘degene is die het cultuurgoed in
Nederland heeft gebracht of die het binnen vijf jaar, nadat het in Nederland is gebracht, heeft verworven (…).’
21 In de regelgeving voor uitvoer buiten de Europese Unie worden drempels van vijftig jaar, van honderd jaar of
van ouder dan honderd jaar gehanteerd. De commissie zoekt voor verplaatsing naar het buitenland (EU of nietEU) naar een drempel die het mogelijk maakt ook meer hedendaagse cultuurgoederen te beschermen.

17

aanwezig is’ en onmisbaar ‘indien het een symboolfunctie, schakelfunctie of ijkfunctie heeft’
voor het Nederlandse cultuurbezit. Wat de wetgever verstaat onder symbool-, schakel- en
ijkfunctie moet worden teruggelezen in de Wbc.22
Ook de onderlinge verhouding van de criteria is (te) summier toegelicht. In de interpretatie
van de commissie wegen onvervangbaar en onmisbaar het zwaarst: ze moeten altijd en
samen van toepassing zijn, het zijn knockoutcriteria. Tegelijkertijd kunnen ze niet zonder de
lading van de aanvullende criteria bijzondere cultuurhistorische betekenis, bijzondere
wetenschappelijke betekenis en uitzonderlijke schoonheid. Het betreft hier een kruislingse
toetsing: niet elke casus van cultuurhistorisch belang is meteen ook onvervangbaar en
onmisbaar.
Opvallend is verder dat de drie aanvullende criteria van ongelijksoortige orde zijn: tegenover
het brede ‘cultuurhistorisch belang’ staat ‘uitzonderlijke schoonheid’, een juist specifieke
waarde die ook nog eens zeer subjectief is en afhankelijk van de culturele meetlat die wordt
gehanteerd.
3. De beschermingscriteria gelden ook voor ensembles
Over de aanwijzing van ensembles23 is in de Erfgoedwet het volgende opgenomen: ‘Onze
Minister kan ambtshalve besluiten een rijksmonument tezamen met cultuurgoederen aan te
wijzen als ensemble, indien het geheel van rijksmonument en de cultuurgoederen in
onderlinge samenhang van bijzondere cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis
is.’24 De criteria onvervangbaar en onmisbaar lijken dus niet te gelden voor ensembles en ook
het huidige criterium uitzonderlijke schoonheid wordt in dit verband niet genoemd. De
commissie wil van deze inconsequentie af. Zij adviseert over de bescherming van
cultuurgoederen, verzamelingen en ensembles en stelt voor om met gelijke
beschermingscriteria voor alle drie de categorieën te gaan werken.
Werkwijze
In het evaluatieproces zijn de criteria in de Erfgoedwet ook getoetst aan vergelijkbare sets
beschermingscriteria. Er is gekeken naar hoe de ons omringende landen België, Duitsland,
Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk hun criteria definiëren en clusteren, maar ook naar de
aanpak door verwante commissies in Nederland. Zo heeft de Adviescommissie beoordeling
aangeboden cultuurbezit uit nalatenschappen (onderdeel van de Successiewet en ingesteld

22Een cultuurgoed heeft een symboolfunctie als het een duidelijke herinnering aan personen of gebeurtenissen is

die voor de Nederlandse geschiedenis van overtuigend belang zijn; een schakelfunctie als het een wezenlijk
element in een ontwikkeling betreft die voor de wetenschapsbeoefening, met inbegrip van de beoefening van de
cultuurgeschiedenis, in Nederland van overtuigend belang is; en een ijkfunctie ten slotte als het een wezenlijke
bijdrage levert in het onderzoek of de kennis van andere belangrijke cultuurgoederen.
23 Voor aangewezen ensembles zie: www.monumentenregister.cultureelerfgoed.nl.
24 Zie artikel 3.13 van de Erfgoedwet.

18

door het ministerie van Financiën) eigen criteria geformuleerd25, en gebruikt de
Toetsingscommissie Beschermwaardigheid van museale objecten, werkzaam in het kader van
de LAMO, naast de Erfgoedwetcriteria de RCE-criteria zoals uitgewerkt in Op de museale
weegschaal – collectiewaardering in zes stappen (2013).

Internationale vergelijking – de gemeenschappelijke delers
Net als Nederland trachten België, Duitsland, Frankrijk en Verenigd Koninkrijk met
hun criteria iets te zeggen over het belang van cultuurgoederen voor de nationale
identiteit.
Alle landen raken het belang van zeldzaamheid of uniciteit aan.
Alle landen richten zich met hun criteria vooral op het verleden (zonder daar per se een
tijdafbakening aan te koppelen).
Alle landen omarmen met hun criteria meerdere perspectieven op betekenisgeving. De
genoemde betekenissen: archeologische, artistieke, cultuurhistorische, esthetische,
etnologische, historische, kunsthistorische en wetenschappelijke betekenis. Sommige
van deze betekenissen zijn duidelijk aan een discipline gekoppeld (artistieke betekenis
gaat over kunst) terwijl andere betekenissen van toepassing kunnen zijn op meerdere
disciplines. Wetenschappelijk belang bijvoorbeeld kan gaan over de studie van kunst,
geschiedenis of onderwijs.
De Nederlandse Erfgoedwetcriteria vertonen grote gelijkenissen met de Britse
(‘Waverly’) criteria en met de Vlaamse criteria.

De RCE-methode is voor de commissie een functionele leidraad gebleken. De RCE werkt met
cultuurhistorische waarden, sociaal-maatschappelijke waarden en gebruikswaarden. Het zijn
brede groepen hoofdcriteria waaronder diverse subcriteria moeiteloos een plaats kunnen
krijgen. Vooral de eerste twee groepen zijn voor het beschermingsvraagstuk van de
commissie van belang. Aansprekend vindt de commissie het onderscheid tussen het mogelijk
historische en het mogelijk actuele belang van een cultuurgoed dat de RCE hiermee maakt.
Daarmee gaat bescherming over verleden én heden. Het is een reikwijdte die de commissie in
de bescherming wil incorporeren. De RCE verdeelt het cultuurhistorisch belang onder in
historisch, artistiek en informatief belang en meet het maatschappelijk belang af aan de
waarde of waardering die het object heeft voor een bepaalde gemeenschap of groep.

25 Zie artikel 15 Uitvoeringsbesluit Successiewet 1956.

19

Naar een nieuwe invulling
De commissie kan zich vinden in de criteria onvervangbaar en onmisbaar, maar wil hun
functie en relatie tot de overige criteria duidelijker omschreven zien in de Erfgoedwet.
Onmisbaar koppelt de commissie aan de breed-inhoudelijke en dynamisch toepasbare
criteria cultuurhistorisch belang en maatschappelijk belang en aan de symbool-, ijk- en
schakelfunctie. Deze drie functies worden algemener verwoord, geïnspireerd op
formuleringen in het Topstukkendecreet van België en de Deltaplancategorieën, en fungeren
als instrument om de discussie over en argumentatie rond onmisbaarheid te verfijnen en
verdiepen.
Samenvoegend stelt de commissie de volgende omschrijving voor:
Een cultuurgoed, verzameling of ensemble komt in aanmerking voor bescherming
indien het onderwerp onvervangbaar is én van onmisbaar cultuurhistorisch of
onmisbaar maatschappelijk belang is voor de Collectie Nederland. Bovendien dient
het minimaal tien jaar oud te zijn en minimaal vijf jaar in Nederland aanwezig.26
Toelichting:
Onvervangbaar – Een cultuurgoed, verzameling of ensemble is onvervangbaar indien er geen
of nagenoeg geen andere of gelijksoortige casus in goede staat aanwezig is in (Caribisch)
Nederland. Hierbij wordt altijd gekeken naar het totaal: naar publiek en particulier bezit. Is
een (al dan niet publiek toegankelijk) object met zijn verhaal al ergens in Nederland
aanwezig, dan is het niet onvervangbaar en hoeft het niet tegen uitvoer te worden beschermd.
Onmisbaar cultuurhistorisch belang – Een cultuurgoed, verzameling of ensemble is van
onmisbaar cultuurhistorisch belang indien de casus voor de Collectie Nederland en daarmee
voor één of meerdere gemeenschappen en narratieven in (Caribisch) Nederland
cultuurhistorisch gezien een symbool-, schakel- of ijkfunctie* heeft. Cultuur is een
allesomvattend, non-specifiek begrip. Cultuur is het geheel van expressievormen waarin
groepen mensen en samenlevingen zich door de tijd heen uitdrukken. Om te bepalen of een
cultuurgoed, verzameling of ensemble van cultuurhistorisch belang is, bevraagt de commissie
de casus vanuit drie perspectieven: a) historisch belang, b) kunsthistorisch belang of c)
wetenschappelijk belang. Binnen deze drie globale categorieën is vervolgens ruimte om
velerlei waarden te toetsen.
Nota bene: vaak genoemde waarden als artistiek belang, archeologisch belang en etnologisch
belang kunnen in het proces van beoordeling desgewenst expliciet worden geadresseerd. Zo
kan artistiek belang een graadmeter zijn voor het kunsthistorisch belang van een onderwerp,
krijgt het archeologisch perspectief een plaats onder historisch of kunsthistorisch belang en
kan de etnologische waarde in alle categorieën een rol spelen. Uitzonderlijke schoonheid, in

26 Zie het voorlopige voorbehoud dat de commissie maakt op pagina 17.

20

de huidige Erfgoedwet nog een apart criterium, is een mogelijk argument binnen het
kunsthistorisch belang.
Onmisbaar maatschappelijk belang – Een cultuurgoed, verzameling of ensemble is van
onmisbaar maatschappelijk belang indien de casus voor de Collectie Nederland en daarmee
voor één of meerdere gemeenschappen en narratieven in (Caribisch) Nederland
maatschappelijk gezien een symbool-, schakel- of ijkfunctie* heeft. Het gaat hierbij om
actuele religieuze, spirituele, politieke of sociale onderwerpen.
*Symbool-, schakel- of ijkfunctie
Symboolfunctie: een cultuurgoed, de verzameling of het ensemble fungeert als een duidelijke
herinnering aan personen, instellingen, gebeurtenissen of tradities die voor het Nederlandse
collectieve geheugen van overtuigend belang zijn;
Schakelfunctie: een cultuurgoed, de verzameling of het ensemble fungeert als wezenlijk
element in een ontwikkeling, als essentiële fase of omwenteling in een proces;
IJkfunctie: een cultuurgoed, de verzameling of het ensemble fungeert als een unicum,
paratype of prototype27 en levert daarmee een wezenlijke bijdrage in het onderzoek of de
kennis van andere belangrijke cultuurgoederen, verzamelingen of ensembles.

27 Deltaplan voor het cultuurbehoud – onderdeel: plan van aanpak achterstanden musea, archieven,

monumentenzorg, archeologie (1990, Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, p. 45).

21

Naar een nieuwe beschermingssystematiek
Het functioneren van de huidige systematiek
De commissie adviseert de minister de bescherming van roerend cultureel erfgoed en
ensembles anders te regelen. De commissie concludeert dit mede op basis van de gesprekken
die zij heeft gevoerd en vergelijkend onderzoek naar de beschermingssystematiek van
omringende landen. Op een aantal onderwerpen functioneert de beschermingssystematiek
niet optimaal:
1. Het register
De commissie heeft het register op twee manieren geëvalueerd. Zij heeft gekeken naar de
huidige samenstelling en werking daarvan, en naar het register als systeem. Op de invulling
van het register is al eerder kritiek geuit, onder andere door de commissie-Pechtold. Het
register lijkt onvolledig als je niet weet dat het bedoeld was als aanvulling op dat wat zich in
publiek bezit bevindt en in die hoedanigheid dus al beschermd hoort te zijn. Omdat die
bedoeling niet duidelijk is, is er veel verwarring over het register. Er wordt gedacht dat het
een op zichzelf staand geheel is – een soort topstukkenlijst – en vanuit die optiek oogt het
register willekeurig, onvolledig en niet actueel. Er staat bijvoorbeeld veel oude en kerkelijke
kunst op, en weinig (post)moderne en hedendaagse kunst. Ondanks de misverstanden over
hoe het register moet worden begrepen, klopt de kritiek deels wel: het aanwijzingsbeleid is
vanaf de invoering van de Erfgoedwet terughoudend geweest, het was bij wijze van spreken
in slaap. Verder vindt de commissie ook de redengeving waarom iets wordt aangewezen
onvoldoende. Zij is het kortom eens met wat u schrijft in uw adviesaanvraag: dat het register
zoals het nu bestaat, moet worden geactualiseerd en beter gemotiveerd.
Een visie op de Collectie Nederland, met heldere beschermingscriteria en een betere
toelichting op de gemaakte keuzes, kan de knelpunten deels oplossen. Het neemt echter de
fundamentele problemen die de commissie heeft met het register als systeem, niet weg. Een
register is een statisch systeem (het lijstkarakter suggereert een afgerond geheel) dat niet
goed past bij de dynamische visie op de Collectie Nederland die u en de commissie voorstaan.
Verder moet aankoop door de overheid te allen tijde kunnen worden gegarandeerd wil een
register goed kunnen functioneren. Want als er geen andere kopers zijn en de overheid wil
het roerend cultureel erfgoed pertinent voor Nederland behouden, dan moet zij het zelf
aankopen. En om te weten welke cultuurgoederen, verzamelingen en ensembles bescherming
verdienen, is tot slot een zeer gedetailleerd inzicht in het roerend cultureel erfgoed nodig. Dat
is al lastig voor een deel van het publieke bezit – denk aan de collecties van gemeenten,
provincies en waterschappen – en zo niet onmogelijk voor wat betreft het particuliere
eigendom. Want daar is alleen inzicht in voor zover de eigenaar bereid is om te delen. Het is
een illusie te denken dat dit ook betekent dat particulieren volledig inzicht (willen) geven in
hun eigendom. Hierdoor lijkt het onvermijdelijk dat een register sterk blijft drijven op
spoedaanwijzingen, reagerend op wat er op de markt komt. Dat is een situatie waar niemand,
overheid noch particulier, bij is gebaat.

22

Nota bene: in de Erfgoedwet benoemt de wetgever met betrekking tot de aanwijzingsregeling
niet duidelijk voor wie deze regeling is bedoeld. In theorie kan ook publiek bezit in
aanmerking komen voor het register, maar in de praktijk is uitsluitend particulier bezit
aangewezen. De commissie is van mening dat een duiding van de doelgroep helpt om beter
over de regeling te kunnen communiceren, bijvoorbeeld met die specifieke doelgroep(en).
2. De financiën
De financiële dimensie van bescherming kan voor de commissie niet onbenoemd blijven: een
volwassen, actieve bescherming door de overheid valt of staat bij een structureel, verankerd
budget. Dat is nodig om beschermingsaankopen tegen een marktconforme prijs te kunnen
doen en om een reële tegemoetkoming te kunnen bieden in de kosten voor beheer en behoud
van die werken die op de lijst staan omdat verkoop (nog) niet aan de orde is. Dat financiële
fundament is nu afwezig.
Het Nationaal Aankoopfonds, dat sinds 1 oktober 1999 bestaat, is niet opgenomen in de
Erfgoedwet waardoor niet wettelijk is vastgelegd waarvoor het kan worden gebruikt. In de
praktijk is het fonds van meet af aan aangewend voor ‘aankopen in het kader van de
uitvoering van de Wet Behoud Cultuurbezit enerzijds en voor museale aankopen ten behoeve
van de Collectie Nederland anderzijds.’28 Bij de museale aankopen gaat het om de incidentele
aankopen van musea die bij het Mondriaan Fonds een forse bijdrage aanvragen, doorgaans
hoger dan €500.000. Tot het Nationaal Aankoopfonds behoren tegenwoordig ook de
garantstellingen voor het dekken van schade aan of verlies van bruiklenen die onder de
indemniteitsregeling vallen.29 Recentelijk zijn uit het fonds eveneens niet-museale en erfgoed gerelateerde zaken bekostigd, zoals de subsidiëring van Scapino Ballet Rotterdam en
Eurosonic Noorderslag. Anders dan de titel suggereert, wordt het Nationaal Aankoopfonds
dus gebruikt voor veel meer dan alleen aankopen.
Een ander manco van het Nationaal Aankoopfonds is het budget. Het fonds heeft geen
wettelijk afgesproken omvang en kent geen vast moment waarop het wordt aangevuld – na
een aankoop, jaarlijks, per cultuurplanperiode, per kabinetsperiode? Tot 2011 en weer vanaf
2020 was gemiddeld rond de 50 miljoen euro beschikbaar30. Voorts is het budget voor
bescherming niet gealloceerd. Weliswaar houdt de minister van OCW met instemming van de
minister van Financiën een reserve van doorlopend 15 miljoen euro aan, maar dit bedrag is
voor het dekken van schade aan of verlies van bruiklenen die onder de indemniteitsregeling
vallen.

28 ‘Aankoopfonds Collectie Nederland’, in: Staatscourant 1999 nr. 192 / p. 11 (Mondriaan Stichting).
29 De indemniteitsregeling is een garantieregeling waarbij de Nederlandse staat een deel van het risico van een

belangrijk bruikleen op zich neemt. Dit maakt het voor Nederlandse musea en collectiebeheerders makkelijker om
kostbare voorwerpen te laten zien in een tijdelijke tentoonstelling.
30 Zie: https://erfgoedmonitor.nl/indicatoren/funding-nationaal-aankoopfonds. Op peildatum 31 december 2020
was er € 52.106.012,58 aanwezig in het Nationaal Aankoopfonds, maar daar moet de subsidiëring van Scapino
Ballet en Eurosonic Noorderslag nog uit worden betaald.

23

Een eigenaar kan met de Bijdrage Beschermd Cultuurgoed via het Mondriaan Fonds worden
ondersteund bij het conserveren, restaureren of dupliceren van een beschermd cultuurgoed.
Deze tegemoetkoming die de eigenaar krijgt bij plaatsing van een werk op de lijst, staat
volgens de commissie en haar gesprekspartners niet in verhouding tot de grote inbreuk op
het eigendomsrecht die hiermee gepaard gaat. Bovendien is er voor de eigenaar niets
geregeld voor de beveiliging van de beschermde stukken en staat er niets in de Erfgoedwet
over de omstandigheden waaronder een beschermd voorwerp moet worden behouden.
3. De bescherming van ensembles

De bescherming van ensembles is in de Erfgoedwet anders geregeld dan de bescherming van
cultuurgoederen en verzamelingen. Deze afwijkende regeling is via amendering door de
Tweede Kamer in de wet gekomen. De minister kan besluiten een rijksmonument tezamen
met cultuurgoederen aan te wijzen als ensemble, indien deze in onderlinge samenhang van
bijzondere cultuurhistorische en/of wetenschappelijke betekenis zijn. Opvallend is dat bij de
aanwijzing van een ensemble deze wel als beschermwaardig wordt gekenmerkt door opname
in het Monumentenregister, maar dat daarmee niet automatisch wordt overgegaan tot
bescherming. Het ensemble, vaak een gesamtkunstwerk, wordt geen onderdeel van het
register. Het zonder toestemming vervreemden van een roerende zaak uit een aangewezen
ensemble is dus mogelijk, met dien verstande dat als het een publieke eigenaar betreft deze
zich wel heeft te houden aan de vervreemdingsprocedure (zie paragraaf 4.2 in de
Erfgoedwet).
4. De bescherming van publiek bezit
De commissie ziet aanleiding te onderzoeken of de bescherming van roerend cultureel
erfgoed in publiek bezit adequaat is geregeld. De bescherming van publiek bezit is door de
recente crisis en de daarmee ontstane financiële tekorten nog actueler geworden. Stel dat een
publiek museum in een faillissement terechtkomt of wordt opgeheven, wie draagt er dan zorg
voor de collecties? Bieden de huidige regelingen van de Erfgoedwet en de LAMO dan
afdoende bescherming of moet de Erfgoedwet hierin toch een stringentere, beschermende rol
gaan spelen? Voorts is inzicht in collecties van gemeenten, provincies en waterschappen niet
vanzelfsprekend, wat de vraag oproept hoe kan worden voorkomen dat belangwekkend
roerend cultureel erfgoed uit die collecties buiten Nederland wordt gebracht om bijvoorbeeld
financiële tekorten te dichten of om andere korte termijn belangen te dienen.
De twee regelingen opgenomen in de Erfgoedwet die betrekking hebben op de bescherming
van publiek en/of particulier bezit (zie paragraaf 4.2 en 4.3) roepen bij de commissie en een
deel van haar gesprekspartners veel vragen op. Gemeenten en provincies houden in principe
een eigen lijst van aangewezen cultureel erfgoed bij, maar het is onduidelijk hoe waterdicht
de bescherming van gemeentelijk en provinciaal bezit daadwerkelijk is. Leidt het feit dat er
geen algemene adviesverplichting is niet tot willekeur en situaties waarbij de slager zijn eigen
vlees keurt? En waarom worden de regelingen in de praktijk nauwelijks toegepast zoals de

24

commissie-Pechtold constateerde?31 De commissie adviseert de minister meer helderheid te
scheppen in de paragrafen 4.2 en 4.3 van de Erfgoedwet en om, indachtig de zelfstandigheid
van de diverse overheden, toch meer centrale sturing te geven aan de bescherming van
publiek bezit. Zij wil hier in haar vervolgadvies desgewenst op terugkomen.

De voor- en nadelen van een lijstsysteem
Nadelen:
Om een register goed te laten functioneren, moet financiering te allen tijde kunnen worden
gegarandeerd; als er geen andere kopers zijn, dan moet de overheid roerend cultureel erfgoed
dat ze voor Nederland wil behouden zelf aankopen;
Een lijstsysteem functioneert alleen als het voortdurend up-to-date is, een belofte die
nauwelijks waargemaakt kan worden;
De overheid moet voortdurend een actueel inzicht hebben in de Collectie Nederland, zowel het
publieke als het particuliere bezit;
Opname in het register betekent een aantasting van het eigendomsrecht;
Een register krijgt al snel een statisch karakter, lijkt ‘af’ te zijn.

Voordelen:
Een register geeft inzicht in belangwekkend roerend cultureel erfgoed en creëert ruimte voor
zichtbaarheid - en daarmee voor buiklenen - en het gesprek over (beschermwaardig) roerend
cultureel erfgoed;
Een register bemoeilijkt in een vroeg stadium de illegale handel en voorkomt onzorgvuldige
omgang met een beschermwaardig werk na iemands overlijden;
Een register geeft minder administratieve lasten dan bijvoorbeeld een systeem met controles
en vergunningen aan de grens.

Uitgangspunten voor een nieuwe systematiek
De commissie stelt nadrukkelijk nog geen nieuwe systematiek voor. Daarvoor heeft zij meer
tijd nodig en wil zij in nader overleg treden met partners. Wel formuleert zij een richting en
reikt zij handvatten aan om toe te werken naar een nieuwe systematiek.
Bij het formuleren van de uitgangspunten heeft de commissie de wens van de minister voor
ogen gehouden om aandacht te schenken aan de balans tussen enerzijds het publieke belang

31 Zie: Van terughoudend naar betrokken (2019), p. 7 (digitale versie).

25

van het behoud van cultuurbezit voor Nederland en anderzijds het belang van de individuele
particuliere eigenaar, die zonder restricties wil kunnen verzamelen en verkopen, ook aan het
buitenland.

Daarnaast heeft de commissie bij het bepalen van de uitgangspunten van een nieuwe
beschermingssystematiek gekeken naar hoe andere landen om ons heen de bescherming
hebben geregeld. Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië, Vlaanderen en Wallonië werken
met eigen exportvergunningen. Duitsland en Vlaanderen combineren lijst- en exportsysteem.
Frankrijk heeft een principieel algeheel uitvoerverbod en een exportsysteem. Een aantal
landen werkt ook nog met certificaten voor particulier bezit: om vast te stellen of het
cultuurgoed een nationale schat of topstuk is en dus niet weg mag uit het land zonder
toestemming.
Alles in ogenschouw nemend, adviseert de commissie de volgende tien uitgangspunten
leidend te laten zijn in het creëren van een nieuwe beschermingssystematiek:
1. Houd bescherming dynamisch
Ons begrip van bescherming zou per definitie dynamisch moeten zijn. Naar het beeld van de
commissie geeft de Collectie Nederland zowel uitdrukking als invulling aan een Nederlandse
identiteit die altijd in beweging is. Opvattingen over wat beschermwaardig is, zijn dus ook
onderhevig aan verandering. Dit betekent dat casussen niet voor de eeuwigheid de status
beschermwaardig hoeven te hebben en op een gegeven moment alsnog aan het buitenland
verkocht mogen worden. Ook kan het zo zijn dat een vergelijkbaar object in betere staat
elders in de Collectie Nederland opduikt, waardoor het cultuurgoed niet meer hoeft te
worden beschermd.
Een systeem dat door de commissie en vele stakeholders wordt beschouwd als dynamisch, is
het Britse exportsysteem. Het beoordelen van de beschermwaardigheid in dat systeem is een
continu proces, namelijk bij elke uitvoer aan de grens, én het doet een beroep op de
betrokkenheid van overheid en particulieren om telkens weer voldoende geld bij elkaar te
krijgen voor het behoud van roerend cultureel erfgoed.
2. Niet alles hoeft te worden beschermd

De commissie vindt het belangrijk een nuchtere houding aan te nemen als het gaat om
beschermen. Het gaat om de juiste balans tussen een zuinige en zorgvuldige omgang met het
Nederlandse roerend cultureel erfgoed en tegelijkertijd de ambassadeursfunctie die kunst in
het buitenland kan vervullen. Niet alles hoeft in Nederlandse collecties aanwezig te zijn. Het
is ook goed voor de reputatie van Nederland als belangwekkend nationaal erfgoed in een
buitenlands museum te zien is.
3. Bescherm zonder te belemmeren
Een van de kenmerken van Nederlandse kunst is dat die van oudsher op de vrije markt werd
verhandeld. Anders dan in bijvoorbeeld Italië, Frankrijk en Spanje was hier veel minder

26

sprake van een patronagesysteem. Dit handelskarakter wil de commissie graag behouden.
Nederland kent een groot aantal belangrijke kunstbeurzen, zoals TEFAF Maastricht en PAN
Amsterdam, en de internationale handel die daar plaatsvindt, is bevorderlijk voor een gezond
kunstklimaat. Voorkomen moet worden dat Nederland als kunstland oninteressant wordt,
omdat de bescherming te strak is geregeld.
4. Creëer reële financiering
De doelstellingen van het Nationaal Aankoopfonds en de daaraan gekoppelde budgetten
moeten wettelijk worden verankerd. Idealiter is het fonds er alleen voor aankopen, zoals
aanvankelijk ook de bedoeling was. Aankopen in het kader van bescherming en aankopen
van musea waarvoor (grosso modo) meer dan €500.000 subsidie van het Mondriaan Fonds
nodig is. Reddingsacties, zoals recentelijk van Scapino Ballet Rotterdam en Eurosonic
Noorderslag, moeten niet uit het Nationaal Aankoopfonds worden betaald. Tot op heden is
voor aankopen veel minder beschikbaar geweest dan de gemiddelde 50 miljoen euro die
gereserveerd zit in het Nationaal Aankoopfonds en is er geen apart budget benoemd voor
bescherming. Dat vindt de commissie een onwenselijke situatie. Na aftrek van schadedekking
in geval van indemniteit blijft er 35 miljoen euro over, voor aankopen van musea en
aankopen in het kader van bescherming samen.
Wil de overheid serieus actief werk maken van bescherming, dan moet er binnen het
Nationaal Aankoopfonds allereerst budget worden gealloceerd dat uitsluitend bedoeld is om
vervreemding van roerend cultureel erfgoed naar het buitenland te voorkomen. Op deze
manier ontstaat er een vaste financiële bodem. De commissie wil graag benadrukken dat
alleen een structureel commitment van het Rijk voldoende is. Het budget dat ze adviseert aan
te houden voor bescherming is 35 miljoen euro. Het budget voor de grotere aankopen van
musea moet worden opgetrokken naar het oorspronkelijke niveau van het fonds, namelijk 50
miljoen euro. Beide gealloceerde budgetten gelden voor een vastgestelde periode van
bijvoorbeeld vier jaar. Het kan zijn dat ze de ene periode wel volledig worden gebruikt, en een
volgende periode niet. Uitgaven in het kader van bescherming gebeuren op basis van strenge
criteria, zodat bescherming een exclusieve aangelegenheid blijft. Bovendien streeft de
commissie ernaar om het veld medefinancier te laten zijn. Zo wordt bescherming tegen
uitvoer een gedeelde verantwoordelijkheid van samenleving en overheid.
Een derde doelstelling van het Nationaal Aankoopfonds is het mogelijk maken van
bruiklenen, waarvoor zeer hoge verzekeringen moeten worden afgesloten. Het Nederlandse
publiek kan ook genieten van bijzonder cultureel erfgoed dankzij die bruiklenen, niet alleen
via aankopen. Schadedekking op grond van de indemniteitsregeling, waarvoor nu minimaal
15 miljoen euro staat gereserveerd, is zeer belangrijk. De commissie adviseert de
garantstelling onderdeel te houden van het Nationaal Aankoopfonds. Het totale budget van
het Nationaal Aankoopfonds komt hiermee op 100 miljoen euro. Bij aanvang van elke nieuwe
termijn moeten de middelen weer aanwezig zijn.

27

Verder moet er iets wezenlijks tegenover bescherming staan, zodat het voor particulieren
aantrekkelijk wordt om in samenwerking met de overheid belangwekkend roerend cultureel
erfgoed te behouden voor Nederland. Voor de Bijdrage Beschermd Cultuurgoed, belegd bij
het Mondriaan Fonds, is slechts €600.000 beschikbaar. De commissie adviseert om de
regeling te evalueren. Om onbekende redenen wordt de subsidie nauwelijks aangevraagd.
Bovendien is publieke toegankelijkheid een criterium voor het verkrijgen van steun voor een
beschermd goed32, terwijl dat voor plaatsing op het register geen criterium is. Mocht het
register als systeem gehandhaafd blijven, dan moet dit verschil worden onderzocht.
5. Stimuleer particulier draagvlak
De commissie zoekt een beschermingsprocedure die de meeste kans biedt op behoud. De weg
van de strenge regelgeving heeft als gevaar dat de handel en het kunstklimaat worden
geschaad (zie punt 3). In Duitsland heeft de dreiging van strengere wetgeving in 2016
daadwerkelijk geleid tot vertrek van particulier bezit naar het buitenland. Betrokkenheid
creëren is een beter pad. Duurzame bescherming is naar het idee van de commissie alleen
mogelijk bij een goede verbinding tussen alle stakeholders: particulieren, overheden,
fondsen, musea en publiek. De commissie wil hierin graag een rol spelen. Het stimuleren en
koesteren van particulier draagvlak voor bescherming is een van haar grootste wensen en
uitdagingen. Een dynamische bescherming is gebaat bij een proactieve betrokkenheid van de
particulier, die op zijn plaats belang heeft bij een snelle afhandeling van exportvergunningen.

Hierop doordenkend zou het mooi zijn als particulieren zich zelf bij deze commissie melden
met plannen voor eventuele verkoop. Andersom zou de overheid hen een soort paspoort voor
export kunnen verlenen. Dat lijkt op een systeem zoals in Vlaanderen: particuliere eigenaren
kunnen daar een ‘certificaat van niet-bescherming als topstuk’33 aanvragen. Dit certificaat
garandeert dat het roerend goed of de verzameling waarvoor het certificaat wordt afgeleverd
vrij buiten Vlaanderen kan worden gebracht, zowel tijdelijk als permanent. Zo weten
eigenaren op voorhand waar zij aan toe zijn in plaats van op het moment dat zij een
cultuurgoed willen exporteren; je schept helderheid aan de voorkant. Daarbij helpen
transparante beschermingscriteria, zodat eigenaren zelf al goed kunnen inschatten of een
cultuurgoed mogelijk in aanmerking komt voor bescherming. Zo’n paspoort zou kunnen
gelden voor een bepaalde periode, bijvoorbeeld vijf of tien jaar, en daarmee een voordeel
kunnen bieden ten opzichte van een nationale exportvergunning die van kortere duur zou
kunnen zijn, bijvoorbeeld een jaar.
6. Stimuleer financiële betrokkenheid van particulieren bij de Collectie Nederland
Er zijn financiële tegemoetkomingen waarmee de overheid een wederkerige relatie wil
stimuleren tussen de overheid en particuliere verzamelaars. Zo is kunst in particulier bezit

32 https://www.mondriaanfonds.nl/aanvraag/bijdrage-beschermd-cultuurgoed/.
33 https://www.vlaanderen.be/cjm/nl/cultuur/cultureel-erfgoed/attesten/certificaat-van-niet-bescherming-als-

topstuk.

28

vrijgesteld van Box 3 heffing en is via de Geefwet een multiplier van 125 procent geregeld als
kunst wordt geschonken aan een museum. Daarnaast kunnen erfgenamen via de
Successiewet een deel van de erfbelasting met een kunstwerk betalen (120%). De financiële
betrokkenheid van particulieren bij de Collectie Nederland kan echter beter. Ter aanvulling
denkt de commissie bijvoorbeeld aan een optie dat particulieren bij leven een werk aan de
Rijkscollectie kunnen schenken tegen de financiële voordelen die ook gelden bij schenken
aan een culturele ANBI, dus 120 procent aftrek in plaats van de huidige 100 procent aftrek.
Een andere mogelijkheid, in het verlengde van de Successieregeling, is het opstellen van een
zogenaamde ‘participatieconstructie’: particulieren kunnen een kunstwerk gezamenlijk
aankopen, wat het behoud voor Nederland van zeer kostbare werken kansrijker maakt.
De financiële betrokkenheid kan ook worden gestimuleerd door de markt meer ruimte te
geven om beschermwaardig werk aan te kopen. De commissie vindt dat er een reëlere
aankooptijd dan de huidige zes weken moet komen voor potentiële kopers om zich te melden
bij de minister. De Britse overheid, die werkt met een nationaal exportvergunningensysteem,
geeft partijen een halfjaar de tijd om geld in te zamelen voor een aankoop, met de
mogelijkheid tot verlenging naar een jaar. De commissie denkt op dit moment aan een
halfjaar: dat tijdbestek geeft beduidend meer tijd dan de huidige zes weken, maar legt de
handel niet te lang stil.
7. Bescherm ensembles als geheel

Blijkens de memorie van toelichting van de Erfgoedwet erkent de overheid het belang van
waardevolle interieurensembles, bijvoorbeeld doordat van enkele prominente ensembles de
roerende zaken als beschermde voorwerpen op het register zijn geplaatst. Dit betekent echter
niet dat daarmee het ensemble als geheel is beschermd, terwijl de waarde van een ensemble
ligt in de combinatie van roerend en onroerend cultureel erfgoed: cultuurgoederen op een
specifieke plek vertellen tezamen het verhaal, vormen vaak een gesamtkunstwerk.
8. Bescherm gemeentelijke, provinciale en waterschapscollecties op gelijke wijze als de
Rijkscollectie
Gemeentelijke, provinciale en waterschapscollecties zijn niet op dezelfde manier verankerd in
de Erfgoedwet als de Rijkscollectie. Deze collecties zijn daardoor kwetsbaarder, terwijl de
waarde ervan in de regel gelijk is aan de kwaliteit van de Rijkscollectie.
9. Stem criteria op elkaar af
In Nederland houden meerdere commissies zich onafhankelijk van elkaar bezig met het
verwerven en vervreemden van cultuurgoederen en het beoordelen van de waarde van
roerend cultureel erfgoed (zie kader ‘Beoordelingscommissies bescherming roerend cultureel
erfgoed’). In het tweede deel van het adviestraject komt de commissie hierop terug en treedt
ze in overleg met de diverse partijen ten einde meer onderlinge samenhang te
bewerkstelligen. Een eerste aanbeveling is om de commissies met dezelfde criteria te laten
werken. Hierdoor wordt er vanuit een eenduidige visie getoetst.

29

10. Maak zichtbaar wat je beschermt
De commissie is van mening dat bescherming kan worden ingezet om de maatschappelijke
belangstelling voor objecten van kunst en cultuur in Nederland te voeden. De
cultuurgoederen, verzamelingen en ensembles die beschermwaardig worden geacht, kunnen
een slimme aanleiding én een slim middel voor promotie van de Collectie Nederland zijn. Het
uiteindelijke beschermingssysteem moet dus bijdragen aan de zichtbaarheid van de
beschermde werken (niet zozeer de eigenaren) en de argumentatie rond bescherming.

30

Ten slotte
Samenvatting aanbevelingen met betrekking tot de huidige Erfgoedwet
In deze paragraaf presenteert de commissie alle adviezen uit dit tussenadvies die
samenhangen met de evaluatie van de Erfgoedwet, conform uw opdracht. De aanbevelingen
zijn thematisch gegroepeerd.
Criteria
Verbind beschermingscriteria aan de Collectie Nederland in plaats van aan ‘het
Nederlands cultuurbezit’.
Kies voor een definitie van het begrip Collectie Nederland die niet alleen
instrumenteel is, maar ook cultureel ‘geladen’ en dynamisch. De commissie adviseert
bovendien het begrip te verruimen – ook particulier bezit behoort tot de Collectie
Nederland – en publieke toegankelijkheid als criterium toe te voegen.
Heroverweeg alle aanwijzingscriteria (niet alleen onvervangbaar en onmisbaar) en
stap over naar een set beschermingscriteria waarvan de onderlinge verhouding helder
is: iets is beschermwaardig als het onvervangbaar is én van onmisbaar
cultuurhistorisch óf onmisbaar maatschappelijk belang voor de Collectie Nederland.
Laat de beschermingscriteria niet alleen gelden voor cultuurgoederen en
verzamelingen, maar ook voor ensembles.
Laat alleen roerend cultureel erfgoed voor bescherming in aanmerking komen dat
minimaal tien jaar oud is en minimaal vijf jaar in Nederland aanwezig.
Systematiek
Stap af van het lijstsysteem – het register – ten gunste van een meer dynamische en
meer realistische beschermingssystematiek, die enerzijds bescherming in een context
van vrij verkeer van goederen in de Europese Unie mogelijk maakt, en anderzijds de
handel zo min mogelijk frustreert, het particulier eigendom zoveel mogelijk
respecteert en de particuliere betrokkenheid bij de Collectie Nederland stimuleert.
Zorg voor een reëlere aankooptijd voor kopers dan de huidige zes weken die in de
Erfgoedwet staan vermeld in relatie tot het register – bijvoorbeeld zes maanden.
Geef meer centrale sturing aan de bescherming van publiek bezit: bescherm
gemeentelijke, provinciale en waterschapscollecties op gelijke wijze als de
Rijkscollectie. In dit kader is meer helderheid nodig in de paragrafen 4.2 en 4.3 van
de Erfgoedwet.
Veranker de advisering door een onafhankelijke deskundigencommissie in de
Erfgoedwet zodat het beschermwaardigheidsvraagstuk niet afhankelijk is van de
politieke signatuur van het moment.

31

Financiën
Creëer een stevig financieel fundament voor een actief, betrokken beschermingsbeleid
door de overheid, onder meer door het Nationaal Aankoopfonds en zijn doelstellingen
en daaraan gekoppeld budgetten wettelijk te verankeren. Gebruik het Nationaal
Aankoopfonds alleen voor museale en erfgoed gerelateerde zaken: 50 miljoen euro
voor de grotere museale aankopen, 35 miljoen euro voor aankopen in het kader van
bescherming en 15 miljoen euro voor het dekken van schade aan of verlies van
bruiklenen die onder de indemniteitsregeling vallen.
Maak mogelijk en leg wettelijk vast dat de compensatie van eigenaren van
beschermde werken niet alleen conservering, restauratie en duplicatie betreft, maar
ook beveiliging.
Evalueer de Bijdrage Beschermd Cultuurgoed zoals belegd bij het Mondriaan Fonds.
Stimuleer, ter aanvulling op de Geefwet, de financiële betrokkenheid van
particulieren bij de Collectie Nederland middels nieuwe schenkingsregelingen en
‘participatieconstructies’ bij aankopen.
Reikwijdte bescherming
Rek de bescherming van roerend cultureel erfgoed op tot Caribisch Nederland
(Bonaire, Saba en Sint Eustatius) indien daaraan vanuit Caribisch Nederland behoefte
is.
Bescherm ensembles als geheel.
Pas de definitie van erfgoed in de Erfgoedwet subtiel aan door te spreken van ‘uit het
(recente) verleden geërfde materiele en immateriële bronnen.’
Voor welke beschermingssystematiek ook wordt gekozen, maak in de wet duidelijk
wie de doelgroep van de bescherming is: particuliere eigenaren, publieke eigenaren of
beiden.
Overige aanbevelingen
De commissie doet ook een drietal aanbevelingen die niet direct gerelateerd zijn aan de
Erfgoedwet.
Stimuleer verwante commissies te werken met de beschermingscriteria zoals
geformuleerd in de Erfgoedwet.
Formuleer beleid voor het behoud en beheer van particuliere verzamelingen en
nalatenschappen van kunstenaars.
Maak de Commissie Collectie Nederland gesprekspartner van de commissie die zich
samen met herkomstlanden gaat buigen over ‘vrijwillig bezitsverlies’.

32

Beoordelingscommissies (bescherming) roerend cultureel erfgoed
De Adviescommissie beoordeling aangeboden cultuurbezit uit nalatenschappen bestaat
sinds 1997 en valt onder het ministerie van Financiën. Zij beoordeelt of erflaters dan wel
erfgenamen in aanmerking komen voor schenken van kunst via de successieregeling zoals
is voorzien in de Successiewet. Als dat zo is, wordt een deel van de erfbelasting niet in
geld maar met een kunstwerk betaald. Het bedrag dat met de successiebelasting wordt
verrekend, bedraagt 120 procent van de getaxeerde waarde. Het werk wordt daarmee
eigendom van de Staat en onderdeel van de Collectie Nederland. Om in aanmerking te
komen moet een kunstvoorwerk of cultuurgoed van nationaal cultuur- of kunsthistorisch
belang zijn. De voorwaarden zijn:
-

Het voorwerp is opgenomen in het register van beschermde cultuurgoederen en
verzamelingen.

-

Het kunstvoorwerp staat niet in het register, maar voldoet wel aan de criteria
voor aanwijzing en plaatsing in het register.

-

Het voorwerp:
o

wordt regelmatig tentoongesteld;

o

is een hoogtepunt in het oeuvre van een bekende kunstenaar;

o

is belangrijk vanwege zijn herkomst;

o

maakt deel uit van een waardevolle verzameling.

De Toetsingscommissie Beschermwaardigheid van museale objecten toetst of de
beschermwaardigheid van museale objecten bij afstoting door musea moet worden
ingeroepen, wanneer daarop door belanghebbenden een beroep wordt gedaan. De
Commissie Beschermwaardigheid gebruikt alle criteria uit de Erfgoedwet behalve
‘uitzonderlijke schoonheid’ en alle criteria uit De museale weegschaal van de Rijksdienst
voor het Cultureel Erfgoed.
De Ethische Codecommissie voor Musea adviseert gevraagd en ongevraagd over de
inhoud en toepassing van de Ethische Code. Deze code is een vrije vertaling van de ICOM
Code of Ethics of Museums uit 2004, de basis voor de beroepsethiek in de museale sector
in Nederland. Laatst uitgebrachte advies in 2020 gaat over de omgang met collecties bij
dreigend faillissement.

33

Vervolg adviestraject
Voorliggend advies is een tussenadvies, waarin de commissie zich heeft beperkt tot
onderwerpen die relevant zijn voor de evaluatie van de Erfgoedwet en waarin zij een eerste
aanzet geeft voor haar visie op de dynamische Collectie Nederland. In het vervolgtraject geeft
de commissie verder invulling aan haar visie op de Collectie Nederland en adviseert zij hoe
deze een toonbeeld kan worden van het rijke culturele heden en verleden van Nederland.
Daarnaast voert zij een inventarisatie uit van cultuurgoederen en verzamelingen in
particulier en publiek bezit, met als achterliggende vragen: wat is er in Nederland aanwezig
en welke cultuurgoederen dienen te worden beschermd?
De commissie hoopt dat u de aanbevelingen uit dit briefadvies overneemt, zodat de
commissie, samen met partners, een nieuwe systematiek kan uitdenken op basis van de door
haar geformuleerde uitgangspunten. Onderdeel van de nieuwe systematiek is de samenhang
tussen verwante commissies die zich bezighouden met het verwerven en vervreemden van
cultuurgoederen.
De commissie is voornemens in het najaar van 2021 haar eindrapport te presenteren. Hierna
kan zij haar taak als vaste adviescommissie inzake de bescherming van roerend cultureel
erfgoed op zich nemen.

34

Bijlagen

35

36

37

Gesprekspartners
Irene Asscher-Vonk
Voorzitter Museumvereniging
Fusien Bijl de Vroe
Directeur Vereniging Rembrandt
Jan Bijmans
Programmamanager Belastingdienst Zeer Vermogende Personen
Niels de Boer
Directielid Kunsthandel P. de Boer
Laura van Breen
Hoofd Kunstcollecties Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Heleen Buijs
Voorzitter Toetsingscommissie Beschermwaardigheid van museale objecten
Joop van Caldenborgh
Eigenaar en oprichter Museum Voorlinden
Machteld Claessens
Senior advocaat Stibbe
Steven Coene
Hoofd collecties en presentatie Koninklijke Verzamelingen
Geert Corstens
Voorzitter Adviescommissie beoordeling aangeboden cultuurbezit uit nalatenschappen
Rob Defares
Kunstverzamelaar en oprichter Hartwig Art Production | Collection Fund
Taco Dibbits
Hoofddirecteur Rijksmuseum

Nina Duggen
Senior inspecteur Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed

38

Rudi Ekkart
Voormalig directeur Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie
Mitchell Esajas
Medeoprichter New Urban Collective en The Black Archives
Kathleen Ferrier
Voorzitter Nederlandse Unesco Commissie
Emilie Gordenker
Directeur Van Gogh Museum
Marja van Heese
Senior inspecteur Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed
Claudia Hörster
Directeur Koninklijke Verzamelingen
Susan Lammers
Algemeen directeur Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Eelco van der Lingen
Directeur Mondriaan Fonds
Iris Looman
Strategisch adviseur Roerend erfgoed en Rijkscollectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Mirjam Moll
Directeur Museumvereniging
Martijn van Nieuwenhuyzen
Directeur De Pont

Alexander Pechtold
Voorzitter Adviescommissie Bescherming Cultuurgoederen
Wim Pijbes
Directeur Stichting Droom en Daad

Wiet Pot
Kunstverzamelaar

39

Timo de Rijk
Directeur Design Museum Den Bosch
Marielies Schelhaas
Secretaris-generaal Nederlandse Unesco Commissie
Barbara Siregar
Directeur Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed
Jan Six
Directeur Jan Six Fine Art
Valika Smeulders
Hoofd geschiedenis Rijksmuseum
Koosje Spitz
Adviseur erfgoed Nederlandse Unesco Commissie
Sietske van Zanten
Directeur LAM

40

Bronnen en literatuur

-

-

Adviescommissie Bescherming Cultuurgoederen / Raad voor Cultuur, Van
terughoudend naar betrokken – hoe cultuurgoederen en verzamelingen
onder de Erfgoedwet adequaat te beschermen, 2019
Adviescommissie Nationaal Beleidskader Koloniale Collecties / Raad voor
Cultuur, Koloniale collecties en erkenning van onrecht. Advies over de
omgang met koloniale collecties, 2020
Adviescommissie restitutie cultuurgoederen Tweede Wereldoorlog / Raad
voor Cultuur, Streven naar rechtvaardigheid. Evaluatie beleid restitutie
naziroofkunst, 2020
Boekmanstichting, Boekman cahier #124 - Wie bepaalt wat erfgoed is?, 2020
Campfens, Evelien, ‘Whose Cultural Objects? Introducing Heritage Title for
Cross-Border Cultural Property Claims’, in: Netherlands International Law
Review, 67, 2020, p. 257-295
De Balie en Boekmanstichting, ‘Collectie Nederland: Wat is Nederlands
Erfgoed’ en ‘Collectie Nederland: Toekomstig Erfgoed’, de Balie TV op 4 maart
2020 en 2 juli 2020
Die Beauftragte der Bundesregierung für Kultur und Medien, Das neue
Kulturgutschutzgesetz. Handreichung für die Praxis, 2017
Eerste Kamer der Staten-Generaal, ‘Uitvoeringswet Unesco-verdrag 1970
inzake onrechtmatige invoer, uitvoer en eigendomsoverdracht van
cultuurgoederen’, verkregen via
www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/31255_uitvoeringswet_unesco
Ethische Codecommissie voor Musea, Omgang met collectie bij dreigend
faillissement, 2020
Grijzenhout, Franz, Erfgoed – de geschiedenis van een begrip, 2007
Hall, Stuart, ‘Cultural Identity and Diaspora’. In: Framework 36, 1996, p. 222237
Hall, Stuart, ‘Whose heritage? Un-settling ‘The heritage’, re-imagining the post
nation’. In: The Politics of Heritage: The Legacies of ‘race’, 2005, p. 3-13
Harrison, Rodney, Heritage. Critical approaches, 2013
Hecht, Peter, De Collectie Nederland is niet af, Vereniging Rembrandt, 2018
Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed, ‘Beschermde cultuurgoederen’,
verkregen via www.inspectie-oe.nl
Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed, ‘Het register/de lijst’, verkregen via
www.inspectie-oe.nl
Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed, Behandeling van aanvragen voor
uitvoervergunningen voor cultuurgoederen, 2019
Internationale wetgeving inzake bescherming roerend cultureel erfgoed,
verkregen via:
www.artscouncil.org.uk, https://codex.vlaanderen.be,
www.kulturgutschutzdeutschland.de, www.legifrance.gouv.fr,
www.vlaanderen.be, www.patrimoineculturel.cfwb.be

41

-

Luger, Tessa, ‘Gedeeld erfgoed, gedeelde waarden?’, in: Herzamelen en
herbestemmen. Waarderen van collectie, ontzamelethiek en een palet aan
belangen, 2020
Merryman, John Henry, Two Ways of Thinking About Cultural Property, in:
The American Journal of International Law, Vol. 80, No. 4, 1986, p. 831-853
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, Invoer en uitvoer van
cultuurgoederen, 2016
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, Beleidsreactie op
rapport Adviescommissie Bescherming Cultuurgoederen, 17 december 2019
Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, Deltaplan voor het
cultuurbehoud – onderdeel: plan van aanpak achterstanden musea,
archieven, monumentenzorg, archeologie, 1990
Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, Kiezen voor kwaliteit.
Beleidsnota over de toegankelijkheid en het behoud van het museale erfgoed,
1990
Mondriaan Fonds, ‘Beschermd Cultuurgoed’, verkregen via
www.mondriaanfonds.nl
Mondriaan Stichting en Erfgoed Nederland, Voor de eeuwigheid? Over
collectiebeleid in Nederland, 2008
Mondriaan Stichting, ‘Aankoopfonds Collectie Nederland’, in: Staatscourant
1999, nr. 192, pag. 11
Museumvereniging, LAMO 2016, 2016
Nederlandse Unesco Commissie, Een wapen in vredestijd, 2020
Overheid.nl, ‘Erfgoedwet’, verkregen via www.wetten.overheid.nl
Overheid.nl, ‘Successiewet 1956’, verkregen via www.wetten.overheid.nl
Overheid.nl, ‘Wet tot behoud van cultuurbezit’, verkregen via
www.wetten.overheid.nl
Raad voor Cultuur, Advies Actualisering WBC-lijst, wet tot behoud van
cultuurbezit, 2001
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, ‘Beschermde cultuurgoederen en
verzamelingen’, verkregen via www.data.collectienederland.nl
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, ‘Collecties van 120 musea en andere
cultuurinstellingen bijeen’, verkregen via www.collectienederland.nl
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, ‘De Erfgoedmonitor’, verkregen via
www.erfgoedmonitor.nl
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Op de museale weegschaal:
collectiewaardering in 6 stappen, 2013
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, ‘Rijksmonumentenregister’, verkregen
via www.monumentenregister.cultureelerfgoed.nl
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, ‘Register van beschermde
cultuurgoederen en verzamelingen’, verkregen via
https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/beschermde-cultuurgoederen
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, ‘De geschiedenis van het begrip
Collectie Nederland’, verkregen via https://erfgoedmonitor.nl/degeschiedenis-van-het-begrip-collectie-nederland

42

-

Tropenmuseum, Afrika Museum, Museum Volkenkunde en Wereldmuseum,
Herzamelen en herbestemmen. Waarderen van collectie, ontzamelethiek en
een palet aan belangen, 2020
Sjouke, P.S., Wet tot behoud van cultuurbezit, deel 52a in de serie Nederlandse
Wetgeving van Schuurman & Jordens, 2002
Stengs, Irene, ‘Anticiperend erfgoed’. In: Wie bepaalt wat erfgoed is?
Boekmancahier 124, 2020, p. 12-17
Steenbergen, Renée, Iets wat zo veel kost, is alles waard. Verzamelaars van
moderne kunst in Nederland, 2002
Tweede Kamer der Staten-Generaal, ‘Memorie van Toelichting’, 2014,
verkregen via www.eerstekamer.nl
Vereniging Rembrandt en Stibbe, Zorgvuldige omgang met kunst in het
publiek domein. Bouwstenen voor een toekomstbestendige regeling, 2014
Vlaams Parlement, ‘Memorie van Toelichting bij ontwerp van decreet
houdende bescherming van het roerend cultureel erfgoed van uitzonderlijk
belang’, zitting 2002-2003, selectie uit stuk 1339

43

Commissieleden
Sybrand van Haersma Buma (voorzitter)
Burgemeester van Leeuwarden
Brigitte Bloksma (vicevoorzitter)
Directeur-bestuurder van buitenplaats Kasteel Wijlre, lid Raad voor Cultuur
Robert Aronson
Eigenaar Aronson Antiquairs
Vanessa van Baasbank
Bedrijfsjurist en directiesecretaris bij Stedelijk Museum Amsterdam
Meta Knol
Directeur Leiden European City of Science
Wayne Modest
Inhoudelijk directeur Nationaal Museum van Wereldculturen
Axel Rüger
Secretary and CEO of the Royal Academy of Arts, London
Chris Stolwijk
Algemeen directeur van het RKD – Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis
Kitty Zijlmans
Hoogleraar Kunstgeschiedenis 1800 tot heden/World Art Studies, Universiteit van Leiden

De commissie wordt vanuit het bureau van de Raad voor Cultuur ondersteund door de
beleidsadviseurs Philippine Jenster en Mirjam van der Linden.

44