Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

29 697

Gebiedsgerichte economische perspectieven en
Regionaal Economisch Beleid

Nr. 114

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 juli 2023
Het gaat pas goed in Nederland, als het overal in ons land goed gaat. Dat
is helaas niet het geval. In het advies «Elke regio telt!» constateren de
Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli), de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) en de Raad voor het Openbaar Bestuur
(ROB) (hierna: de raden) dat welvaart en welzijn op een aantal plekken in
Nederland achterlopen. Daarnaast stellen de raden dat veel Nederlanders
vraagtekens zetten bij het vermogen van de overheid om hun problemen
te zien en op te lossen. Mensen voelen zich dikwijls niet gehoord en
hebben het gevoel er alleen voor te staan. Ze vinden dat er te vaak óver
hen en te weinig mét hen wordt gepraat.
Het kabinet is de raden zeer erkentelijk voor hun advies. Dit zijn urgente
signalen die we niet mogen negeren. Zij vragen om actie van het hele
kabinet. Niet in ons eentje in Den Haag, maar in het hele land, samen met
de rest van de samenleving.
Veel van de problemen die de raden signaleren, zijn mede veroorzaakt
door een overheid die zich heeft teruggetrokken en zo letterlijk op afstand
kwam te staan. Door schaalvergroting, grotere mobiliteit en investeringen
van het Rijk die vooral landden in economisch sterke regio’s. Op verschillende plekken sluiten de winkels, verdwijnt de huisarts en wordt het enige
bankfiliaal opgeheven waardoor de leefbaarheid verschraalt en de
gemeenschapszin onder druk staat. Dit is niet van de ene op de andere
dag gegaan, maar stapje voor stapje. Het is jarenlang een politieke keuze
van meerdere kabinetten met verschillende samenstellingen geweest om
met bedrijfsmatig denken en handelen binnen de publieke dienstverlening
te bevorderen. Dit werd onder meer theoretisch onderbouwd met de
denkbeelden uit het New Public Management. Het kabinet streeft naar
meer legitimiteit, responsiviteit en rechtvaardigheid in het toekomstige
beleid om de kracht van alle regio’s te benutten.

kst-29697-114
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 697, nr. 114

1

Tegelijk zijn veel mensen trots op hun stad, streek of regio, ook op de
plekken waar welvaart en welzijn structureel ongelijk zijn verdeeld. Ze
voelen zich ermee verbonden en leven, wonen en werken er graag. Het
kabinet ervaart, in de vele gesprekken die we overal in Nederland voeren,
voortdurend de kracht en eigenheid van de regio’s. Elke regio heeft haar
eigen verhaal en identiteit. Die kracht blijkt bijvoorbeeld uit de sterke
gemeenschapszin in die regio’s. Zo zijn de mienskip en het noaberschap
synoniemen geworden voor het samen oppakken van maatschappelijke
problemen en er voor elkaar te zijn als dat nodig is. Dit vraagt om een
overheid die weet dat de Achterhoek iets anders is dan de Liemers. Die
beseft dat Goeree-Overflakkee niet Zeeuws is, maar Zuid-Hollands. Die
weet dat ook kleine gemeenten grote uitdagingen hebben.
Als we deze kracht en eigenheid van regio’s kennen, kunnen we hun
sterke punten beter benutten. Daarbij is samenwerking het sleutelwoord.
Door de handen ineen te slaan met mensen uit de regio’s en met
maatschappelijke partners; met bedrijven, kennisinstellingen en
medeoverheden. Door gebruik te maken van elkaars kwaliteiten en van
elkaar te leren. Door voortdurend op zoek te gaan naar wat ons bindt en te
respecteren waarin we verschillen.
Dit vraagt ook om een overheid die anders denkt en doet. Een overheid
waardoor mensen zich niet als klant of kostenpost behandeld voelen,
maar zich in hen verplaatst, dicht bij hen staat en naar hen luistert. Een
overheid die dienstbaar, responsief en nabij is. Een overheid die bruggen
bouwt, gemeenschappen steunt en de samenwerking zoekt. Deze opgave
is niet gemakkelijk, maar wel urgent. Het vermogen van de overheid
problemen op te lossen, maakt de democratische rechtsstaat tastbaar
voor iedereen. Twijfel aan dat vermogen holt onze rechtsstaat uit. De
uitdagingen waar ons land voor staat, vragen om transities, die diep
ingrijpen in de levens van mensen. Die kunnen alleen slagen met
draagvlak, steun en vertrouwen uit de samenleving.
Het kabinet is daarbij wel realistisch: wij willen niet meer beloven dan we
waar kunnen maken. Juist onrealistische en onvervulde beloften kunnen
het wantrouwen en de teleurstelling in overheid en politiek vergroten. Met
de raden constateert het kabinet dat de benodigde omslag in denken en
doen een weg van de lange adem is: de overheid is een mammoettanker
die langzaam van koers verandert.
Dit betekent dat het kabinet in deze brief op hoofdlijnen reageert op het
rapport en alvast voor het kabinet relevante acties benoemt om verder te
komen. Deze zomer starten we met het vervolgtraject om samen met
medeoverheden en betrokken partijen te werken aan duurzame
versterking van regio’s in Nederland.1
Hoofdlijn rapport: «Elke regio telt!»
De drie raden constateren dat er binnen Nederland aanzienlijke regionale
verschillen bestaan. Daardoor hebben sommige gebieden te maken met
een stapeling van achterstanden, waardoor de mensen daar minder
kansen krijgen dan elders. Verschraling van voorzieningen helpt daar niet
bij: vanuit de overheid en vanuit bedrijven.
De conclusies van de raden richten zich op de rol en keuzes van de
rijksoverheid, die in de optiek van de raden hebben geleid tot niet te
rechtvaardigen verschillen: er is volgens hen te weinig oog in rijksbeleid
voor het sociaal belang van voorzieningen, kansen van gebieden buiten
1

Kamerstuk 35 561, nr. 17.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 697, nr. 114

2

de economische kernen worden belemmerd door de beleidsfocus op
sterke regio’s, en er is onvoldoende aandacht voor specifieke opgaven in
de grensregio’s. Programma’s van de rijksoverheid zijn te tijdelijk, te
kleinschalig en de terugtrekkende beweging van het Rijk uit de gebieden
buiten de economische kernen zet de legitimiteit van het Rijk onder druk.
De raden roepen op om in de volle breedte van het overheidsbeleid meer
aandacht en ruimte te hebben voor brede welvaart, de verdeling daarvan
over het land en de structurele ontwikkeling van regio’s, omdat nu niet
alle inwoners in dezelfde mate daarvan profiteren. Als brede welvaart
structureel ongelijk verdeeld is, tast dit het vertrouwen van inwoners in de
overheid aan. Op termijn kan gebrek aan vertrouwen en betrokkenheid
van grote groepen burgers de democratische gemeenschap en de
legitimiteit van de Nederlandse overheid ondermijnen. Ook signaleren de
raden dat Nederland zijn nationale opgaven niet kan oplossen zonder de
kracht en het potentieel van alle regio’s te benutten.
De raden stellen op basis van hun analyse en casusonderzoek in vijf
voorbeeldregio’s, de Kop van Noord-Holland, de Veenkoloniën, ZeeuwsVlaanderen, Twente en Parkstad Limburg, dat er sprake is van
verschraling van maatschappelijke voorzieningen, hetgeen de brede
welvaart en het gemeenschapsleven in de regio onder druk zet. Dat
mensen in de bezochte regio’s zich belemmerd voelen in hun ontplooiingskansen en zelfredzaamheid door geografisch gestapelde en zichzelf
versterkende achterstanden. Ook zijn inwoners niet tevreden over de
vertegenwoordiging van het regionale perspectief op landelijk niveau. De
raden schrijven dat inwoners zich zorgen maken over de zichtbaarheid
van de overheid in de regio en het gevoel hebben dat ze niet meetellen en
dat alle aandacht uitgaat naar andere – met name stedelijke – gebieden in
het westen. Dat gevoel is in een deel van de gevallen mede gevoed door
het vertrek van de overheid uit sommige gebieden als gevolg van
concentratie en centralisatie en versterkt doordat (semi)publieke en
private partijen dat voorbeeld volgen. Inwoners kunnen, ondanks de
goede zakelijke en sociale contacten, het tij niet op eigen kracht keren. De
raden sluiten, naast inzichten die zij opdeden in gesprekken in de door
hen onderzochte regio’s, aan bij de analyses Van den Berg2 en van De
Voogd en Cuperus3.
Reactie van het kabinet: koers zetten op benutten kracht van alle
regio’s
De constateringen van de raden raken aan de legitimiteit van onze
overheid, die voor alle burgers herkenbaar en nabij dient te zijn. De plek
waar iemand woont, mag daarbij niet bepalend zijn. Mensen moeten zich
gezien, gehoord en beschermd voelen door overheid en politiek. Een
belangrijke opdracht van het kabinet is dan ook om ervoor te zorgen dat
mensen ervaren dat de overheid er voor iedereen in Nederland is: een
overheid die responsief, nabij en dienstbaar is. Uitgangspunt voor het
handelen voor de (Rijks)overheid dient maatschappelijke impact en
welzijn en brede welvaart te zijn.
Wat is brede welvaart?
Brede welvaart kan worden omschreven als het welzijn van inwoners
in brede zin (vergelijkbaar met de Engelse term «well-being»). Het
betreft alles wat mensen van waarde vinden (PBL/SCP/CPB 2017).
Wat van waarde is, wordt daarbij breed opgevat: het gaat bijvoorbeeld om het kunnen voorzien in het levensonderhoud, gezondheid,
2
3

(Van den Berg, 2021) Regionaal Maatschappelijk Onbehagen.
(De Voogd en Cuperus, 2021) Atlas Afgehaakt Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 697, nr. 114

3

veiligheid, persoonlijke ontplooiing en sociale contacten, maar ook
om zaken waar om ideologische redenen waarde aan wordt gehecht
zoals het behoud van biodiversiteit of rechten voor groepen
inwoners waar iemand zelf niet toebehoort. Ook is er bij brede
welvaart oog voor hoe het huidig welzijn van inwoners van een land
of regio samenhangt met het welzijn van mensen buiten de regio
(«elders») en het toekomstig welzijn binnen en buiten de regio
(«later»). Brede welvaart biedt dus een raamwerk, waarbij alle
aspecten die belangrijk zijn voor het welzijn van mensen, zowel in
het «hier en nu» als «elders» en «later», in samenhang worden
bekeken. Het formuleren van beleid dat brede welvaart wil bevorderen, gaat in wezen om het maken van afwegingen binnen dit
raamwerk (voor een nadere toelichting zie Evenhuis et al. 2020).
De oproep van de raden sluit dan ook nauw aan bij de belangrijke
opdracht die het kabinet ziet voor zichzelf. Dat is het herstel van de
verbinding tussen de overheid en samenleving. Een overheid die zich
verplaatst in haar inwoners, hen serieus neemt, dichtbij hen staat, naar
hen luistert, waar mogelijk met hen samenwerkt en die de eigen beloften
inlost. Het kabinet moet bij beleidskeuzes aandacht schenken aan de
gevolgen voor de samenleving en de leefomgeving, voor brede welvaart
in alle regio’s van Nederland.
Dit betekent dat het Rijk de verbinding met medeoverheden en andere
relevante partijen in de regio’s moet verstevigen en meer in partnerschap
met hen moet samenwerken, aandacht moet hebben voor wat van belang
is voor de leefbaarheid en brede welvaart in specifieke regio’s en voor hoe
beleid verschillend kan uitwerken voor verschillende groepen en
gebieden. Zo is het van belang om in het geval van regio’s aan de grens
rekening te houden met de ligging en de kansen en opgaven die deze
grensligging met zich mee kan brengen. Wie vanuit de lucht naar onze
grensregio’s kijkt, ziet een aaneengesloten gebied vol dorpen en steden,
kantoren en bedrijven en een fijnmazige infrastructuur vol wegen,
spoorlijnen en paden. Mensen reizen heen en weer om te werken, te
studeren of een dagje uit te gaan. De grens zelf zien we niet vanuit de
lucht. Maar zij is er wel. Door de belemmeringen weg te nemen die de
grens veroorzaakt, kunnen we onze grensregio’s vooruithelpen.
Grenzeloze samenwerking zorgt voor aantrekkelijker steden en dorpen,
voor meer veiligheid en voor bloeiende bedrijven, en niet in de laatste
plaats voor banen. Dan beseffen we dat de grensregio’s niet in een
uithoek van onze landen liggen, maar in het hart van Europa. Maar er zijn
ook specifieke demografische en/of sociaaleconomische opgaven die in
meer of mindere mate in elk van deze regio’s spelen. Caribisch Nederland;
bestaande uit de eilanden Bonaire, Sint Eustatius en Saba is hier tevens
een regio die in het oog springt. Het zijn drie zeer verschillende eilanden,
met een eigen Caribische context. Juist vanwege de schaal en het
eilandelijke karakter vraagt beleid hier vaak om maatwerk, om brede
welvaart en leefbaarheid te vergroten.
Met de programma’s Regio’s aan de grens en met Regio Deals wordt
momenteel al ingezet op het verbeteren van de leefbaarheid in grensregio’s. De raden zien dit als positieve trajecten, maar volgens hen ontbreekt
langjarige inzet voor het meer duurzaam aanpakken van de complexe
opgaven die in specifieke regio’s aan de orde zijn.
De raden wijzen er, in navolging van de Europese Commissie, op dat
demografische ontwikkelingen zoals vergrijzing en bevolkingsdaling
kunnen leiden tot nieuwe regionale ongelijkheden. Dit kan zowel de
sociale cohesie als de groei in regio’s ondermijnen. Tegelijk zien we dat
voor de komende jaren een sterke groei van de totale Nederlandse

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 697, nr. 114

4

bevolking wordt voorspeld door het CBS. De Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 buigt zich momenteel over het samenhangende vraagstuk van bevolkingsgroei, vergrijzing en migratie, en zal
daarover begin 2024 advies uitbrengen aan het kabinet.
Het kabinet deelt de opvatting van de raden dat dit niet betekent dat
Nederland er overal hetzelfde uit hoeft komen te zien. Regionale
verschillen bieden ook kansen en maken dat mensen zich verbonden
voelen met en trots zijn op hun leefomgeving. Kortom, het kabinet deelt
de conclusie dat elke regio telt en dat we koers moeten zetten en focus
houden op het benutten van de kracht van alle regio’s, inclusief Caribisch
Nederland.
Werk maken van de aanbevelingen
De drie hoofdaanbevelingen van de adviesraden zijn het vertrekpunt voor
het vervolgtraject dat we als Rijk samen met medeoverheden en
maatschappelijke partners willen inzetten om de kracht van alle regio’s
beter te gaan benutten:
1. herijk de reguliere beleids- en investeringslogica van het Rijk;
2. investeer in langjarige programma’s voor regionaal economische
ontwikkeling;
3. werk aan een vitale relatie tussen regio en rijksoverheid.
Deze drie lijnen met daarbij een aantal concrete vraagstukken, acties en
toezeggingen dienen als vertrekpunt voor de verdere uitwerking van het
vervolg.
Werken aan gezamenlijk vertrekpunt
Het kabinet is het met de raden eens dat we ongewenste verschillen in
welvaart en welzijn moeten verkleinen. De raden nemen de regionale
verschillen als perspectief, maar benoemen ook dat er binnen regio’s en
binnen steden grote verschillen kunnen zijn. Dit blijkt ook uit het recente
rapport van het SCP4, dat laat zien dat verschillen tussen inwoners binnen
(stedelijke) gebieden soms groter zijn dan tussen gebieden. Met het SCP
ziet het kabinet ook dat inwoners van rurale gebieden buiten de Randstad
ervaren dat de landelijke politiek onvoldoende oog heeft voor hun regio.
Het SCP beveelt daarbij aan om op landelijk niveau een goede afweging
van regionale belangen te maken, de onderliggende problemen in beeld
te brengen en concrete oplossingen te bieden. Specifieke aanbevelingen
daarbij zijn om op landelijk niveau voor een goede afweging van
regionale belangen te zorgen, ongelijkheid aan te pakken vanuit een brede
visie op welvaart en werk te maken van democratische vernieuwingen.5
Brede welvaart gaat immers over alles wat onze samenleving bindt en wat
mensen waardevol vinden, zoals gezondheid, bestaanszekerheid, sociale
verbondenheid en veiligheid. Dat leidt tot een geobjectiveerd en
gezamenlijk beeld van wat er speelt en geeft realistische handvatten voor
de wijze waarop de rijksoverheid en regionale partners in samenwerking
tot concrete en duurzame oplossingen kunnen komen en die we kunnen
benutten bij de uitwerking van de aanbevelingen van de raden.
Het kabinet deelt met het SCP dat het belangrijk is om grip te krijgen op
onderliggende oorzaken van onbehagen en wil daarom niet alleen vanuit
geografisch perspectief kijken naar verschillen tussen regio’s, maar ook
naar verschillen tussen inwoners. Mogelijkheden die mensen hebben om
invulling aan hun leven te geven doen er ook toe.

4
5

(SCP, 2023) Somber over de samenleving.
Het SCP spreekt van compositie- en contextverklaringen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 697, nr. 114

5

Uitwerken van de aanbevelingen
Het bevorderen van brede welvaart in alle regio’s vraagt al met al om een
samenhangende afweging van alle aspecten die een rol spelen bij brede
welvaart, vanwege de samenhang tussen regio’s, heden en toekomst en
de verdeling van welvaart binnen een regio. Hieronder wordt ingezoomd
op de drie hoofdaanbevelingen die de raden hebben gedaan.
Lijn 1: herijk reguliere beleids- en investeringslogica
Het kabinet erkent dat de logica van het kabinet in de afgelopen decennia
heeft geleid tot het sterker maken wat sterk was. Dat moet anders. Alleen
maar meer van hetzelfde gaat de problemen niet oplossen. De afgelopen
periode heeft het kabinet de kanteling gemaakt naar het brede welvaartsperspectief. We willen centraal stellen wat mensen van waarde vinden.
Niet alleen hun materiële welvaart, maar ook zaken als hun gezondheid;
hun gevoel van veiligheid; hun verbondenheid met hun buurt, gemeente
of streek, de kwaliteit van het onderwijs voor hun kinderen; en de kwaliteit
van de natuur en leefomgeving.
Het kabinet kijkt daarbij ook naar het werk en de modellen van het
Centraal Planbureau (CPB), het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)
en het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Met deze planbureaus gaat
het kabinet op korte termijn in gesprek. Samen met het Sociaal en
Cultureel Planbureau (SCP) werken de planbureaus aan een meerjarenprogramma om te kijken hoe het perspectief van brede welvaart sterker
kan worden verankerd in de begrotingssystematiek van de rijksoverheid.
De gezamenlijke planbureaus werken aan een analyse-instrumentarium
brede welvaart om gevolgen van voorgesteld beleid voor brede welvaart
in kaart te brengen. Het doel is toekomstige effecten van beleid op
verschillende maatschappelijke vraagstukken te analyseren zodat het
mogelijk is om uitspraken te doen over ontwikkelingen. De samenwerking
van de planbureaus om met een integrale blik naar voorgesteld beleid te
kijken is een belangrijke bijdrage aan de implementatie van het concept
brede welvaart in beleid en daarmee een bouwsteen om te kunnen sturen
op het benutten van de kracht van elke regio. Daarnaast is er een aantal
andere concrete punten waarmee het kabinet aan de slag wil. Ook een
kritische blik op het instrumentarium waarmee investeringen nu worden
bepaald en onderbouwd, kan helpen om de heersende logica te
doorbreken. Niet alle gebruikte instrumenten nemen brede welvaart of
oog voor maatschappelijke en regionale effecten als uitgangspunt.
Uitwerking
•

Het kabinet gaat een stevige inspanning leveren om te realiseren dat
dunner bevolkte gebieden met grote afstanden meer gewicht krijgen in
de toebedeling van voorzieningen.6 Verdelingseffecten moeten in de
toekomst nadrukkelijker in beeld gebracht worden. Het kabinet ziet
bijvoorbeeld bij het gebruik van maatschappelijke kosten-baten
analyses (MKBA) dat toekomstige potentie van regio’s en de omstandigheden in dunner bevolkte gebieden onvoldoende in beeld komen.
Het kabinet wil daarom bekijken hoe de besluitvorming in het
infrastructuurbeleid breder ingevuld kan worden dan alleen de MKBA.7

6

In het kader van de kabinetsreactie over de parlementaire enquête Groningen is afgesproken te
borgen dat voorzieningen in de aardbevingsgebieden niet verdwijnen.
7
Hiermee wordt ook uitvoering gegeven aan de motie van de leden Krul en Van der Graaf,
Kamerstuk 29 398, nr. 1047.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 697, nr. 114

6

•

•

•

•

Het CPB en PBL willen bijdragen aan de uitwerking van de rol van
brede welvaart in bij MKBA’s.8
Aansluitend hierop wil het kabinet, om de bereikbaarheid in regio’s
aan te laten sluiten op de regionale behoefte, samen met medeoverheden en andere betrokkenen een nadere uitwerking maken van
bereikbaarheidsdoelen voor het afwegingskader van het mobiliteitsfonds en het MIRT en concrete maatregelen voor 2024 en 2025.
Momenteel werkt het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W)
binnen het Actieprogramma mobiliteitsvisie aan verschillende
varianten voor doelstellingen die voor het hele land voorzien in
bereikbaarheid. Voldoende concrete reistijdgrenzen of reistijdnormen
van voorzieningen zullen als varianten in de uitwerking van bereikbaarheidsdoelen worden meegenomen.9 Het is daarbij belangrijk om te
kijken wat hierbij haalbaar en wenselijk is: wat voor de ene regio werkt,
hoeft voor de andere regio niet te werken. Ik verwijs u ook naar de
MIRT-brief van het Ministerie van I&W die afgelopen vrijdag 23 juni
naar uw Kamer is gezonden.
Het kabinet kijkt samen met medeoverheden naar hoe verschillende
manieren van bekostigen lokaal uitpakken en waar de aanknopingspunten voor aanpassingen te vinden zijn om bij keuzes in beleid en
investeringen goed rekening te houden met verschillen tussen
regio’s.10 Hierbij gaat het bijvoorbeeld ook om het meenemen van
factoren zoals nabijheid van voorzieningen en de leefbaarheid in een
gebied. Wat betreft onderwijs gaat het dan bijvoorbeeld om de rol van
het vervolgonderwijs in regionaal verband.
Het kabinet zet in op beter uitvoerbaar beleid. Het uitgangspunt voor
het kabinet is dat rijksbeleid zodanig moet zijn vormgegeven dat het
overgrote deel van de samenleving en de medeoverheden op eigen
kracht uit de voeten kunnen met de uitwerking daarvan. Er moet in de
fase van beleidsontwikkeling al gekeken worden of de slagkracht van
medeoverheden en andere partners in de regio toereikend is om
invulling te geven aan nieuwe opgaven naast de opgaven die zij al
hebben. Het kabinet zet daarom actief in op de toepassing en
inbedding van de Uitvoeringstoets Decentrale Overheden (UDO)11 in
de fase van beleidsontwikkeling. Zo kunnen we beter toetsen of
beleidsvoornemens wel uitvoerbaar zijn. En of ze voldoende ruimte
bieden aan decentrale overheden om eigen keuzes te maken. Want
wetgeving en beleid kunnen nog zo goed bedoeld zijn, ze zijn weinig
waard als ze niet of slecht uitvoerbaar zijn. Kennis over hoe dat beter
kan, ligt vaak bij de mensen in het veld, zoals de gemeenten, provincies en waterschappen. De toepassing en het effect ervan zullen
worden geëvalueerd om te bezien of de UDO afdoende is om regionale
verschillen voldoende mee te nemen in de beleidsvorming op
rijksniveau. Het kabinet zal op basis hiervan ook in gesprek gaan met
lokale en regionale partijen om dit te toetsen.
Het Nationaal Groeifonds (NGF) is gericht op versterking van het
duurzaam verdienvermogen, met als doel brede welvaart. Sterke
regio’s dragen bij aan brede welvaart. Daarom houdt het NGF rekening
met regionale spreiding en wordt dat gemonitord. Het NGF zorgt

8

Het CPB en PBL hebben afgelopen jaar 21 aanbevelingen gedaan hoe brede welvaart beter
meegenomen kan worden in MKBA’s.
9
Hiermee wordt ook uitvoering gegeven aan de motie van het lid Krul c.s., Kamerstuk 29 385,
nr. 130, de motie van de leden Slootweg en Kuiken, Kamerstuk 36 350, nr. 17 en de motie van
de leden Van der Graaf c.s., Kamerstuk 29 385, nr. 126.
10
Kamerstuk 36 338, nr. 1.
11
Artikel 5 uit de geactualiseerde Code Interbestuurlijke verhoudingen zoals beschreven in de
Actieagenda Sterk Bestuur (Kamerstuk 33 047, nr. 25) met daarin ambitie om goed te kijken
naar de balans tussen ambities, taken, middelen, uitvoering en in het licht van het rapport van
de raden ook de regionale doorvertaling daarvan (waarin ook de kwaliteitseis grenseffecten en
uitvoerbaarheid voor de Waddeneilanden worden meegenomen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 697, nr. 114

7

•

•

daarmee ook voor voordelen voor regio’s. In de tussenevaluatie van
het NGF zal aandacht worden besteed aan de vraag of de betrokkenheid van de regio’s goed is geborgd.
Het huidige verdeelmodel van het gemeentefonds is geen eindstation.
Vanuit de opgestelde onderzoeksagenda12 wordt jaarlijks in het
periodiek onderhoudsrapport13 nagegaan in hoeverre het uitgavenpatroon van gemeenten aansluit bij het verdeelmodel. Er zal daarbij, naar
aanleiding van het rapport «Elke regio telt!», ook expliciet worden
gekeken naar regionale verschillen. In het kader van de onderzoeksagenda wordt gekeken hoe de stapeling van de problematiek in het
sociaal domein beter gemodelleerd kan worden, waarbij expliciet
aandacht is voor het feit dat deze stapeling ook in niet-stedelijke
gebieden voorkomt. Ook moet kritisch gekeken worden naar de
hoeveelheid specifieke uitkeringen (SPUKS) die druk zetten op de
uitvoeringskracht van medeoverheden. Het kabinet werkt tevens aan
een modernisering van het uitkeringsstelsel.
Het begrip brede welvaart zal verder worden uitgewerkt en toegepast,
zodat het meer onderdeel gaat uitmaken van de werkwijze van
overheden. Zo werken zes regionale planbureaus en vier ministeries
(LNV, BZK, I&W en EZK) sinds de zomer van 2022 samen in het
Nationaal Netwerk Brede Welvaart om werk te maken van brede
welvaart in de (beleids)praktijk en om van elkaar te leren en niet ieder
apart het (brede welvaarts)wiel opnieuw uit te vinden. En om de
voortgang op de ontwikkeling van regionale brede welvaart in de
gaten te houden, wil het kabinet jaarlijks een reactie geven op de
regionale Monitor Brede Welvaart van het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS).14

Lijn 2: investeer in langjarige programma’s voor regionaal economische
ontwikkeling
Het kabinet ziet dat er al voorbeelden zijn van programma’s en trajecten
die een focus hebben op het versterken van de leefbaarheid en brede
welvaart in specifieke gebieden met een meer integrale lange-termijnagenda zoals het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid
(NPLV), Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) en het Actieplan
groene en digitale banen. Deze voorbeelden laten onverlet dat we nog
veel stappen te zetten hebben als het gaat om de behoefte aan meer
duurzame, integrale programma’s en aan samenwerking tussen Rijk en
partijen in de regio’s. Hierbij gaat het ook nadrukkelijk om het beter
verbinden van de verschillende, meer sectoraal ingestoken, gebiedsgerichte programma’s vanuit het Rijk. Door de sectorale organisatie van de
rijksoverheid blijft dit een grote uitdaging, maar het kabinet wil deze
uitdaging wel aangaan.
Uitwerking
•

Het kabinet wil, in de regio’s waar dat nodig is, kijken hoe een meer
structurele samenwerking tussen Rijk en regio vorm kan krijgen voor
de ontwikkeling van brede welvaart voor de lange termijn. Hierbij sluit
het kabinet aan bij de aanbeveling van de raden om als Rijk en regio’s
gezamenlijk te werken aan kansenagenda’s. Naast interbestuurlijke
samenwerking gaat het daarbij ook echt om het benutten van de
regionale kansen, samen met de partijen actief in regio’s: bedrijven,
scholen, het maatschappelijk middenveld, vrijwilligersorganisaties,

12

Kamerstuk 35 925 B, nr. 24.
Bijlage bij de Miljoenennota (Kamerstuk 36 200).
14
Deze reactie zal landen in de voortgangsrapportages over Regio Deals. Hiermee wordt
uitvoering gegeven aan de motie van de leden Slootweg en Grinwis. Kamerstuk 36 360, nr. 8.
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 697, nr. 114

8

•

•

•

•

burgercollectieven, en individuele burgers die samen vormgeven aan
de regionaal economische dynamiek van alledag. Bij het maken van
nieuwe beleid is het van belang om beter te toetsen wat het effect op
de regio is.
De kansenagenda’s geven handvatten om lopende fysieke, sociale en
economische programma’s waar mogelijk meer aan elkaar te
verbinden, integraler te benaderen en te bezien hoe en waar aanvullende inspanningen nodig zijn. Hier kan tenminste (maar niet uitputtend) gedacht worden aan een betere verbinding tussen programma’s
en instrumenten als de Nota Ruimte, het Volkshuisvestingsfonds,
Nationaal Programma Landelijk gebied, het Programma Gezonde
Groene Leefomgeving, het Nationaal Programma armoede en de
Gelijke kansen alliantie.
Het kabinet wil in ieder geval alle nieuwe toekomstvisies, (waaronder
de toekomstvisie mbo, hoger onderwijs en wetenschap en de
nationale technologiestrategie) toetsen op de bijdrage aan de
ontwikkeling van regio’s buiten het stedelijk gebied.15
Specifieke instrumenten voor regionaal economische ontwikkeling zijn
bijvoorbeeld het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling en de
Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s). Met de ROM’s zet
het Rijk samen met provincies in op het aanjagen van de bedrijvigheid
en werkgelegenheid in de regio. Het kabinet gaat in overleg met
betrokkenen voor deze ROM’s aan de slag met het opstellen van een
meerjarenplan.16 Verder zijn voor de Regionale Steunkaart 2022–2027
de economisch zwakste regio’s in Nederland geïdentificeerd. Op basis
hiervan is het mogelijk om bedrijven geoorloofde staatsteun te
verlenen.
Als basis en input voor bovenstaande acties gaat het kabinet in de
tweede helft van 2023 nader onderzoek laten doen naar hoe de brede
welvaart over Nederland verdeeld is en waar de brede welvaart sterk
onder druk staat. Hierbij zal ook expliciet aandacht zijn voor het
voorzieningenniveau en de mate waarin dit een rol speelt bij de brede
welvaart.

Lijn 3: werk aan een vitale relatie tussen regio en rijksoverheid
Het kabinet erkent dat er in de afgelopen decennia te weinig oog is
geweest voor de belangen van sommige regio’s in Nederland. De
overheid levert op dit moment te weinig voor een te grote groep mensen.
Dat heeft het kabinet eerder al erkend in de kabinetsreactie op de
Parlementaire Enquête Aardgaswinning Groningen. De eerste twee lijnen
die hierboven aan de orde kwamen, kunnen ook alleen succesvol worden
als voldaan wordt aan een gedragsverandering aan Rijkszijde. Een attitude
waarbij geluiden uit alle regio’s in Nederland meer gezien en gehoord
worden en hier ook acties aan verbonden worden. Een manier van werken
waarbij we niet alleen over regio’s spreken, maar met. Daar begint het
mee. Hieronder gaan wij in op een aantal eerste stappen die wij in dat
kader willen zetten.
Uitwerking
•

Om de rijksoverheid meer zichtbaar en toegankelijk voor mensen in de
regio te maken, werkt het kabinet aan een betere spreiding van
rijkswerkgelegenheid over het land. Een overheid die dichtbij is, kan de
binding met de mensen in de regio’s versterken. Nieuwe inzichten in

15

Hiermee wordt ook uitvoering gegeven aan de motie van de leden Bisschop en Peters.
Kamerstuk 31 288, nr. 1050.
16
Hiermee wordt ook uitvoering gegeven aan de motie van het lid Amhaouch c.s., Kamerstuk
36 200 XIII, nr. 55.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 697, nr. 114

9

•

•

•

•

de betekenis van een nabije rijksoverheid worden vertaald naar
beleidsvorming, dienstverlening, uitvoering en hoe er met de regio
wordt samengewerkt. Het gaat daarbij om meer dan alleen een fysieke
aanwezigheid. Het gaat er ook om hoe de taken van een rijksdienst zich
tot een regio verhouden, en daarmee het vormen van duurzame
samenwerkingsverbanden tussen de rijksoverheid en de regio. Door
de aanwezigheid van rijksdiensten die aansluiten bij de kernkwaliteiten
van een regio, kunnen de rijksoverheid en regio’s elkaar versterken.
Belangrijk daarbij is dat regionale overheid vanuit eigen verantwoordelijkheid voor duurzame regionale ontwikkeling ook meedenken over
regio-specifieke kansen, behoeften en opgaven.
De Tweede Kamer ontvangt in Q4 2023 een brief waarin wordt
ingegaan op de wijze waarop het kabinet toewerkt naar een andere
spreiding van rijkswerkgelegenheid. Bij nieuwe beslissingen over de
locatiekeuze van rijksdiensten zal het regiobelang een prominentere
plek in de besluitvorming krijgen. De bevoegdheden van de Minister
van BZK worden versterkt, zodat zij in het kabinet een coördinerende
en adviserende rol kan vervullen bij de spreiding van rijksdiensten
over het land.17
Er wordt een landelijk netwerk van rijksknooppunten gerealiseerd,
deels in bestaande rijkskantoren. De beschikbare ruimte wordt daarbij
anders ingericht, waarbij naast werkplekken ook voorzieningen worden
geboden voor ontmoeten en samenwerken. Dit biedt belangrijke
voordelen voor zowel de regio als het Rijk, bijvoorbeeld voor
medewerkers uit regio’s buiten de Randstad die bij de rijksoverheid
werken en zo in het beleid het regioperspectief vertegenwoordigen.
Het kabinet zal naar aanleiding van de suggesties van de raden met de
provincies de kansen bespreken omtrent de rol die zij in en voor de
regio kunnen betekenen. De raden doen hiervoor al enkele concrete
voorstellen, zoals het verlenen van ondersteuning aan gemeenten in
de vorm van kennis en menskracht bij het leggen van contacten op
nationaal niveau of het voorbereiden en indienen van aanvragen voor
financiering vanuit het Rijk of Europese fondsen.
Het kabinet wil actief lessen trekken en leren van al lopende trajecten
waarin Rijk en regio samenwerken aan regionale en nationale
opgaven, zoals de programma’s Regio Deals en Regio’s aan de grens.
Deze programma’s leggen verbinding tussen verschillende nationale
en regionale opgaven in samenwerking tussen Rijk en de regio.
Aanvullend hierop wil het kabinet onderzoek doen naar hoe we elkaar
beter in positie kunnen brengen en wat er aanvullend nodig is om als
Rijk een betere partner te zijn voor de medeoverheden bij interbestuurlijk samenspel.18

Vervolgproces en inzet
Zoals eerder benadrukt ziet het kabinet het als een belangrijke opdracht
om ervoor te zorgen dat mensen ervaren dat de overheid er voor iedereen
in Nederland is: een overheid die responsief, nabij en dienstbaar is. Het
kabinet dankt de raden nogmaals voor het opstellen van het rapport.
Het kabinet is aan zet om samen met medeoverheden werk te maken van
de uitwerking van de opgaven die de raden hebben opgeworpen. Een
eerste bestuurlijk gesprek hierover heeft inmiddels plaatsgevonden. Het
kabinet beoogt met oplossingen te komen die structureel bijdragen aan de
stimulering van brede welvaart in de regio. Dat kan de overheid niet
17

Zoals reeds in de kabinetsreactie op het rapport van de Parlementaire enquêtecommissie
Groninger aardgaswinning is aangegeven (Kamerstuk 35 561, nr. 17).
18
Zie ROB, het adviesrapport Rol nemen, ruimte geven. De rol van het rijk bij interbestuurlijke
samenwerking, mei 2021 (Kamerstuk 29 362, nr. 296).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 697, nr. 114

10

alleen. Daar zijn ook andere partners voor nodig, zoals maatschappelijke
organisaties, bedrijven, kennisinstellingen en burgers. Het kabinet wil juist
met hen gezamenlijk komen tot het identificeren van die structurele
oplossingen.
Het kabinet kiest bewust voor een andere aanpak. Onderdeel van de
aanpak zal in ieder geval zijn om samen met leden van het kabinet het
contact met de regio te versterken door er met regelmaat te zijn en het
gesprek te voeren. Niet alleen met bestuurders, maar juist ook met de
inwoners en maatschappelijke partners voor wie wij een nabije,
dienstbare en rechtvaardige overheid willen zijn. Daarnaast willen we
meer inzicht krijgen in wat van belang is voor de leefbaarheid en brede
welvaart in specifieke regio’s en hoe in beleidsvorming meer gestuurd kan
worden op een duurzame versterking van regio’s. Het kabinet ziet dit als
belangrijkste stappen in het behoud van duurzaam, sterke regio’s en de
ontwikkeling daarnaar toe van de regio’s die dat nu nog niet zijn. De in
deze brief geformuleerde lijnen dienen hierbij als vertrekpunt waarbij wij
expliciet openstaan voor nieuwe onderwerpen en aandachtspunten die in
deze kabinetsreactie nog niet zijn benoemd.
Oplossingen zijn alleen effectief als ze in samenhang worden afgewogen.
Naast de uitwerking van de drie sporen, zal daarom ook de onderlinge
samenhang worden bewaakt. Dat is nadrukkelijk een opgave voor het hele
kabinet, waarin de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties
een coördinerende functie zal vervullen.
Het moet anders, en beter. Het gaat hier om de toekomst van de regio’s en
de mensen die er wonen. Om de gemeenschapszin en leefbaarheid die
onder druk staan. Hier ligt een opdracht voor het kabinet en voor ons
allemaal.
In het najaar informeert het kabinet uw Kamer over de concretisering en
voortgang van de uitwerking van de adviezen.
Namens het gehele kabinet,
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
H.G.J. Bruins Slot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 697, nr. 114

11