Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

24 170

Gehandicaptenbeleid

Nr. 223

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 februari 2020
Tijdens de begrotingsbehandeling in oktober 2019 heb ik met uw Kamer
gesproken over de zorg voor mensen met een beperking en een zeer
complexe zorgvraag (Handelingen II 2019/20, nr. 18, item 9). In actielijn
twee van het programma Volwaardig Leven verbeteren we de zorg voor
deze groep cliënten. Dat doe ik samen met betrokken partijen. In deze
brief zal ik u, aanvullend op de voortgangsrapportage van het programma
Volwaardig leven van 30 september 20191, informeren over de stand van
zaken rond de complexe zorg. Met deze brief voldoe ik aan mijn
toezegging aan mevrouw Van den Berg (CDA) om u hierover te informeren. De ook toegezegde brief over complexe zorgvragen waarin wordt
toegelicht hoe VWS omgaat met individuele melders volgt separaat. Die
brief ontvangt u binnenkort.
In de complexe zorg zien we al jarenlang een groep mensen voor wie het
maar niet lukt om op tijd passende zorg te regelen. Ze lopen vast in het
systeem, kunnen geen goede plek vinden en zijn vaak al meer keren
verhuisd van de ene zorglocatie naar de andere. Hun zorgvraag is
complex omdat ze zorg nodig hebben op het grensvlak van de geestelijke
gezondheidszorg en de gehandicaptenzorg, en ze ernstig probleemgedrag
vertonen dat tot incidenten kan leiden. Ze bevinden zich in een omgeving
waar zorgverleners niet goed meer weten welke aanpak nog werkt, de
«standaardaanpak» zeker niet werkt en hun situatie verslechtert juist door
die instabiliteit van de zorg en de leefomgeving.
In het kort de hoofdlijnen van deze brief:
•

1

kst-24170-223
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

We hebben het al jaren over een groep van enkele honderden cliënten.
In de tweede helft van 2019 hebben de zorgkantoren concreet in beeld
gebracht voor welke cliënten één van de honderd extra plekken,
hierna: een maatwerkplek, gecreëerd moet worden. Volgens huidige
Kamerstuk 24 170, nr. 197.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 170, nr. 223

1

•

•

•

inzichten gaat het om een groep van vijftig tot tachtig mensen.
Daarnaast is duidelijk geworden hoeveel mensen weliswaar geen
maatwerkplek nodig hebben, maar wel op een andere manier
passende zorg moeten krijgen.
We verbeteren de zorg op de huidige plek, zodat die beter past bij de
cliënt. We voorkomen zoveel mogelijk dat een crisissituatie leidt tot
escalatie, overplaatsing naar een tijdelijk crisisplek of een verhuizing
naar een nieuwe vaste woonplek. De inzet van crisis- en ondersteuningsteams is essentieel om escalatie en verhuizing te voorkomen.
De voorbereidingen zijn getroffen om eind 2020 overal in Nederland
een team beschikbaar te hebben.
We maken extra plekken voor de cliënten voor wie een verhuizing toch
noodzakelijk is. Die plek is helemaal afgestemd op de behoefte van die
cliënt. In 2020 starten we met het realiseren van de honderd extra
maatwerkplekken in de Wlz die naar verwachting ook al grotendeels
operationeel zijn eind 2020.
We zorgen voor meer en betere kennis en expertise over de zorg
voor mensen met een complexe zorgvraag. Hierdoor lossen we niet
alleen problemen op voor de mensen die op dit moment geen
passende zorg krijgen, maar zorgen we ervoor dat we ook in de
toekomst beter en sneller kunnen reageren op complexe zorgvragen.

Het proces is bij de zorgkantoren en aanbieders in volle gang. In februari
is de precieze indeling van de crisis- en ondersteuningsteams bekend en
in maart maken de zorgkantoren bekend welke aanbieders de plekken
gaan realiseren. Voor de zomer van 2020 informeer ik u opnieuw over de
voortgang. In het najaar staat er een voortgangsrapportage van het
programma Volwaardig leven gepland.
Hieronder geef ik per onderdeel aan waar we op dit moment staan.
Inventarisatie van de doelgroep
Zorgkantoren hebben onder regie van ZN geïnventariseerd wat op dit
moment de vraag naar Wlz-maatwerkplekken in iedere regio is. Daarbij
zijn de aanbieders in elke zorgkantoorregio, CCE, OPAZ, MEE Nederland,
Ieder(in) en KansPlus betrokken. Er is op basis van signalen in de
afgelopen jaren in het programma Volwaardig Leven steeds uitgegaan
van een behoefte aan honderd maatwerkplekken voor mensen die zeer
complexe zorg nodig hebben. De gegevens over de precieze behoefte
ontbraken. Daarnaast is altijd uitgegaan van een groep cliënten die geen
zodanig complexe zorgvraag hebben dat voor hen een maatwerkplek
nodig is, maar waarvoor wel op een andere manier beter passende zorg
moet worden geregeld. De inschatting was vooraf dat het in totaal om
enkele honderden cliënten zou gaan.
Er zijn ongeveer 250 cliënten in beeld gekomen in de inventarisatie van
ZN naar de vraag voor de honderd plekken. Voor ongeveer veertig
cliënten is duidelijk dat er een passende maatwerkplek moet worden
gemaakt, voor ongeveer veertig anderen vindt nog nader onderzoek
plaats dat eind januari 2020 is afgerond. Waarschijnlijk zal een deel van
hen ook op een maatwerkplek komen en zijn er uiteindelijk tussen de
vijftig en tachtig maatwerkplekken nodig. Deze cliënten vallen onder de
doelgroep van «de honderd plekken», omdat zij een dermate complexe
zorgvraag hebben dat het reguliere zorgaanbod hun onvoldoende
stabiliteit biedt. Voor hen is alles al geprobeerd binnen het reguliere
aanbod.
De tweede groep cliënten, tussen de 150 en 200 mensen, krijgt op de
huidige plek niet de zorg die bij hen past, maar hun zorgvraag is niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 170, nr. 223

2

dermate complex dat voor hen een maatwerkplek moet worden gerealiseerd. Voor hen is de reguliere zorg in principe geschikt, maar die zorg
krijgen ze nu niet. Vaak is er bij deze cliënten wel sprake van dubbelproblematiek en moet er dus meer specialistische zorg worden geboden. Het
kan bijvoorbeeld gaan om mensen die één-op-één begeleiding nodig
hebben, maar op een plek zitten waar dat niet kan worden geboden. Het
kan ook gaan om mensen die graag bij een specifieke zorglocatie willen
wonen, maar daar (nog) niet terecht kunnen of mensen voor wie een
crisis- en ondersteuningsteam een oplossing kan bieden.
Ook voor deze tweede groep gaan de zorgkantoren aan de slag. Zij zullen
in de zogenaamde regionale taskforces verder onderzoeken wat de
precieze vraag en het beschikbare aanbod is en in overleg met de cliënt
en/of cliëntvertegenwoordiger alsnog een passende plek organiseren. Die
regionale taskforces hebben nu al een rol in het organiseren van
crisiszorg. Aan die taskforces nemen zorgkantoren, GHZ- en
GGZ-aanbieders deel en wordt waar nodig ook het CCE betrokken.
Voor het eerst hebben we nu een goede analyse van de doelgroep. We
zien dat er inderdaad enkele honderden cliënten met een Wlz-indicatie zijn
(ongeveer 250) met een zorgvraag die in meer of mindere mate complex
is en voor wie passende zorg moet worden georganiseerd. Dit inzicht zal
worden gebruikt als input voor de projecten van Volwaardig Leven. Zoals
nu blijkt zijn er ook enkele mensen aangemeld zonder Wlz indicatie. Zodra
ZN de definitieve inventarisatie heeft gedaan, zullen we waar nodig met
zorgverzekeraars en gemeenten in gesprek gaan om ook voor deze
mensen een passende oplossing te realiseren.
Tegelijkertijd zal de lijst actueel moeten blijven. Ondanks het zorgvuldige
proces dat is doorlopen zullen er nieuwe cliënten met een complexe
zorgvraag in beeld komen. Ook voor hen moet een goede oplossing
worden gevonden. Zorgkantoren zullen de lijst blijven bijhouden.
Uiteraard doen zij dat in nauw contact met de cliënten, naasten, zorgverleners, belangenverenigingen en andere betrokkenen.
Crisis-en ondersteuningsteams (C.O.T.’s)
Een crisis- en ondersteuningsteam (C.O.T.), in het programma ook wel
ambulant team genoemd, bestaat uit een aantal gespecialiseerde
zorgverleners dat op aanvraag van een zorgorganisatie op locatie kan
inspringen bij een crisissituatie. Er is sprake van een crisissituatie als de
problematiek van de cliënt niet meer kan worden opgelost door de directe
omgeving (meestal zorgverleners en/of naasten) en de spanningen
daardoor zo hoog oplopen dat de situatie niet meer onder controle is te
krijgen. Er moet binnen 48 uur worden ingegrepen om escalatie te
voorkomen.
Het C.O.T. neemt de zorg niet over, maar biedt extra ondersteuning aan de
zorgverleners die met de cliënt werken. Het doel is om in kaart te brengen
welke zorg hoe wordt geleverd en wat het effect daarvan is op de
zorgverleners, de cliënt en de wisselwerking tussen de zorgverleners en
de cliënt. Het C.O.T. helpt vervolgens bij het weer stabiel en veilig krijgen
van de zorgsituatie.
Zoals ik u in de voortgangsrapportage heb gemeld zijn er op dit moment
twee C.O.T.’s actief die voortkomen uit pilots van Zorgkantoor Zilveren
Kruis. Ze werken in de regio’s Utrecht/’t Gooi en KennemerlandWaterland/Zaanstreek. Het evaluatierapport van ZN laat zien dat die twee

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 170, nr. 223

3

teams sinds de start in 2018 592 crisismeldingen hebben ontvangen. De
twee C.O.T.’s hebben in meer dan de helft van de gevallen (33) een
crisisopname kunnen voorkomen. In nog eens 9 gevallen is een crisisopname verkort. De ervaringen uit de pilots vormen de bouwstenen voor
de nog op te zetten andere teams.
Eind 2020 is er in elke regio een crisis- en ondersteuningsteam
beschikbaar. In totaal zullen er 10 tot 15 teams komen. Zorgkantoren zijn
op dit moment in gesprek met geïnteresseerde aanbieders in de regio’s en
naar verwachting zullen de eerste nieuwe C.O.T.’s in de eerste helft van
2020 starten. Daarbij wordt een functionele regio-indeling gekozen op
basis van de spreiding en reikwijdte van aanbieders in een regio en de
logische samenwerkingsverbanden die daaruit voortkomen. Aan elk C.O.T.
zal in ieder geval één GGZ-aanbieder en één VG- aanbieder deelnemen
zodat kennis en expertise uit beide sectoren wordt gebundeld. De leden
van het team zijn in dienst van de aanbieders die het C.O.T. vormen en
worden gedeeltelijk van hun reguliere werk vrijgesteld voor hun activiteiten bij crises.
Tegelijkertijd met de vormgeving van elk C.O.T. is gekozen voor een
uitbreiding van de taken van de bestaande crisisregisseurs in de VG en
een uniformering van hun werkwijze. De crisisregisseur heeft de rol van
poortwachter voor de (VG-) crisiszorg en doet de triage bij een crisismelding. De crisisregisseur neemt een onafhankelijke positie in en heeft
ook een signaalfunctie voor het algemeen functioneren van de crisiszorg
in de regio. Er zullen circa 10 crisisregisseurs komen.
De crisisregisseur en het C.O.T. zijn vooral bedoeld voor situaties waarbij
een «normale» oplossing eigenlijk al een gepasseerd station is. In de
meeste gevallen betreft het ontwikkelingen die geleidelijk uit de hand
lopen. Voordat een C.O.T. wordt ingezet, moet de zorginstelling daarom al
een aantal stappen hebben doorlopen. De zorginstelling zelf heeft in
eerste instantie de verantwoordelijkheid om vroegtijdig signalen te
herkennen en daar de zorg op aan te passen. Lukt dat niet, dan vragen zij
of collega-instellingen in het netwerk (al dan niet op afstand) kunnen
helpen. Leidt ook dat niet tot een goede oplossing, dan schakelt de
instelling het CCE in. Zij zijn in staat om vroegtijdig de zorg- en hulpvraag
van de cliënt te analyseren en daar deskundig advies over de geven.
Mocht de situatie ondanks deze stappen niet verbeteren, dan kan de
instelling een crisismelding doen bij de crisisregisseur. De crisisregisseur
beoordeelt bij een crisismelding of aan deze stappen is voldaan. Is dat het
geval, dan beoordeelt de crisisregisseur of een directe crisisopname nodig
is of dat het crisis-en ondersteuningsteam wordt ingeschakeld.
Voor de bekostiging van het C.O.T. heeft de Nederlandse Zorgautoriteit
(NZa) een beleidsregel met prestaties en tarieven vastgesteld3. Deze
beleidsregel maakt het per 1 januari 2020 mogelijk om de inzet per uur per
lid van het team te declareren. Daarmee is de inzet van het C.O.T.
onderdeel van het inkoopproces van de zorgkantoren geworden.
«Honderd maatwerkplekken»
Met de komst van crisis- en ondersteuningsteams proberen we mensen
met een complexe zorgvraag zoveel mogelijk te helpen op de plek waar ze
nu zitten. Dat voorkomt een verhuizing. Maar in sommige gevallen is de
situatie op de huidige plek toch niet stabiel te krijgen. Daarom starten we
2
3

Uit de evaluatie van de pilots van de twee crisisinterventieteams, stand van juli 2019.
Beleidsregel prestatiebeschrijving en tarieven advies crisis- en ondersteuningsteam (COT)
BR/REG-20152.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 170, nr. 223

4

in 2020 ook met het realiseren van de extra maatwerkplekken in de Wlz.
De verwachting is dat de meeste van die plekken ook al in 2020 operationeel kunnen zijn. Op dit moment zijn de voorbereidingen daarvoor in
volle gang bij zowel zorgaanbieders als bij zorgkantoren.
Er hebben zich 46 zorgaanbieders en initiatieven vanuit verschillende
zorgaanbieders bij de zorgkantoren gemeld voor het realiseren van een of
meer maatwerkplekken. Zij hadden tot 31 december 2019 de tijd om bij
hun zorgkantoor een plan van aanpak in te dienen. Daarin beschrijven ze
hoeveel plekken ze willen bieden, waar en hoe ze die plekken willen
maken en welke aanloopkosten er gemaakt moeten worden. Deze plannen
geven gezamenlijk een beeld van het aantal maatwerkplekken dat
gerealiseerd kan worden (het aanbod).
In januari 2020 wordt de stand van zaken opgemaakt hoeveel maatwerkplekken nodig zijn, naar verwachting dus tussen de vijftig en tachtig.
Omdat de lijst in beweging is, kan het zo zijn dat dit aantal in de loop van
2020 nog iets hoger wordt en er meer maatwerkplekken worden
gerealiseerd.
In januari en februari 2020 worden de plannen van de zorgaanbieders
inhoudelijk beoordeeld door zorgkantoren. Hierbij houden zij rekening
met het aantal cliënten dat per regio een plek nodig heeft en waar een
plek voor die specifieke cliënten aan moet voldoen. Na 1 maart 2020
maken zorgkantoren bekend welke aanbieders welke plekken zullen
realiseren. Zorgkantoren hebben € 40 miljoen beschikbaar binnen de
contracteerruimte voor de gehonoreerde plannen. Ik zal u voor de zomer
van 2020 opnieuw informeren over de voortgang.
Kennis en expertise
Met de C.O.T.’s en de honderd plekken werken we aan het oplossen van
concrete problemen voor mensen die nu met een complexe zorgvraag te
maken hebben. Deze inspanningen van zorgaanbieders, zorgkantoren en
andere betrokken verstevigen de al in de sector aanwezige kennis en
expertise over de complexe zorg. We beperken ons niet tot het oplossen
van acute knelpunten rond cliënten (in de vorm van het organiseren van
crisis-en ondersteuningsteams en het creëren van extra plekken), maar
werken we daarnaast aan het opzetten van een infrastructuur van kennis
en expertise die breed door de sector wordt gedragen. Daarmee richten
we ons op de huidige én toekomstige complexe zorgvragen.
Zoals aangegeven in de voortgangsrapportage hebben VGN, ZN,
zorgkantoren en Ieder(in) een plan gemaakt om de kennisfunctie rond de
complexe zorg te versterken. Terecht vinden zij dat de kwaliteit van de
zorg valt of staat met de kennis en kunde van de zorgverleners. Dat geldt
in het algemeen, maar zeker bij mensen met een (zeer) complexe
zorgvraag. Het is belangrijk om die professionals te ondersteunen bij het
delen van hun opgedane kennis en expertise en deze waar nodig verder te
ontwikkelen. Het plan heeft als doel om deze kennis te ontwikkelen en
benutten voor zowel de mensen die in aanmerking komen voor de
eerdergenoemde honderd plaatsen en de C.O.T.’s, als mensen die een
vergelijkbare maar lichtere zorgvraag hebben. Een belangrijk onderdeel
van de complexe zorg is immers weten hoe men kan voorkomen dat een
zorgvraag steeds complexer wordt. Op die manier groeien we toe naar
een organisatie van de complexe langdurige zorg die min of meer
vergelijkbaar is met die in de curatieve zorg bij de academische
ziekenhuizen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 170, nr. 223

5

Voor het opzetten van een kennis- en expertisenetwerk voor de complexe
zorg onder de vlag van het programma Volwaardig Leven sluiten we aan
bij het traject rond expertisecentra in de langdurige zorg dat al in gang is
gezet. Over dit laatste traject heb ik u in september 2019 een beleidsreactie op het rapport van KPMG gestuurd4. KPMG adviseert om een
kennisinfrastructuur vorm te geven voor kleinere groepen cliënten in de
Wlz met een complexe zorgvraag. Ik heb de commissie Leerink in het
leven geroepen om mij te adviseren over de uitvoering hiervan. Aan de
hand van de budgetimpactanalyse van de NZa zal worden gekeken naar
de budgettaire inpasbaarheid van de expertisecentra.
Om de twee trajecten, Volwaardig leven en de inzet van VGN, Ieder(in) en
ZN en daarnaast de inzet van de commissie-Leerink, samen te brengen
zijn de volgende afspraken gemaakt:
• In het KPMG-advies zijn tien groepen genoemd waarvoor de in het
advies beschreven kennisinfrastructuur in elk geval moet worden
gerealiseerd.
• De vertegenwoordigers van deze specifieke groepen hebben inmiddels
een werkgroep gevormd om te werken aan de verdere uitwerking en
zullen een advies uitbrengen aan commissie-Leerink. De VGN sluit aan
bij de bestaande werkgroepen.
• Drie van de groepen uit het KPMG-advies zijn ook onderdeel van het
plan van VGN, ZN en Ieder(in) voor de complexe zorg in de kader van
de acties uit het programma Volwaardig leven. Dit zijn nietaangeboden hersenletsel met bijkomende problematiek (NAH+), licht
verstandelijke beperking met bijkomende problematiek (SGLVG/LVB+)
en matige of ernstige verstandelijke beperking met zeer ernstige
gedragsproblematiek (EVB+).
• Voor de werkgroepen van die drie groepen is het plan van de VGN, ZN
en Ieder(in) een verbindende factor om zo onder andere de aansluiting
met de inzet op de honderd plekken en de C.O.T.’s te borgen.
In de werkgroepen wordt vanuit het oogpunt van zorgprofessionals
uitgewerkt wat nodig is om voor deze specifieke groepen de goede zorg te
bieden en de organiatie van de benodigde kennis en expertise hierbij.
Periodiek zal de commissie-Leerink een bijeenkomst organiseren met
partijen, zoals de VGN, om ook meer overstijgend voor een goede
verbinding tussen zorgorganisaties te zorgen.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

4

Kamerstuk 31 765, nr. 434.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 24 170, nr. 223

6