Samenvatting
Dit rapport doet verslag van onderzoek naar klassenjustitie in de Nederlandse strafrechtketen. De
concrete aanleiding voor het onderzoek is gelegen in de Tweede Kamermotie van Van Nispen (TK
2018/2019, 35 000 VI, nr. 53). In deze motie werd gevraagd om een onafhankelijk onderzoek naar
klassenjustitie in de Nederlandse strafrechtketen, nu het laatste systematische onderzoek hiernaar
meer dan 20 jaar geleden plaatsvond (Rovers, 1999).
In het hier gerapporteerde onderzoek staan de volgende vier vragen centraal: Wat is
klassenjustitie? Komt het in de Nederlandse strafrechtketen voor? Zo ja, hoe vaak komt het voor?
En waardoor komt het? In het rapport ligt de nadruk op het beantwoorden van de eerste vraag.
Het door ons uitgevoerde kwalitatieve onderzoek leent zich namelijk bij uitstek voor het
beantwoorden van de vraag wat kan worden verstaan onder klassenjustitie in de strafrechtketen
in Nederland.
Het onderzoek bestond uit het bestuderen van de wetenschappelijke en aanpalende literatuur van
de laatste 20 jaar. Ook hielden we interviews en focusgroepgesprekken met 45 personen die
beroepshalve betrokken zijn bij de strafrechtketen in Nederland (vanuit de wetenschap,
advocatuur, Openbaar Ministerie (inclusief Functioneel Parket), Politie (inclusief FIOD), Rechtspraak
en Reclassering). Tevens voerden we een tweetal interviews met twee kritische burgers en een
focusgroepgesprek met vijf kritische burgers. Het gaat hierbij om ervaringsdeskundigen en
kritische volgers van casussen die de associatie met klassenjustitie oproepen.
De kwalitatieve onderzoeksmethode hindert het trekken van harde conclusies over de
prevalentievragen, vandaar dat de nadruk in dit rapport ligt op het uitgebreid verkennen wat
klassenjustitie in de strafrechtketen anno 2021 behelst. Het rapport geeft hierbij een rijk beeld van
mogelijke verschijningsvormen van klassenjustitie en van de mogelijke oorzaken.
Wij constateren dat in de afgelopen 20 jaar het onderwerp van klassenjustitie in de strafrechtketen
in Nederland zeker niet aan belang heeft ingeboet. Het onderwerp keert regelmatig terug in het
maatschappelijke debat (zoals onder meer blijkend uit de stukken die wij vonden bij het
bestuderen van recente mediaberichten), het vormt samen met aanpalende thema’s onderwerp
van de wetenschappelijke en grijze literatuur, en het bleek te leven bij de respondenten die wij
spraken in de interviews en focusgroepgesprekken. Ook nemen wij waar dat er in de tussentijd
veel vragen over het onderwerp zijn opgeworpen. Dit verkennende rapport biedt enkele
antwoorden, in het bijzonder op de vraag wat er anno 2021 onder klassenjustitie moet worden
verstaan. Het rapport geeft ook aan waar nader onderzoek uitsluitsel over moet geven.

Wat is klassenjustitie?
Een belangrijk doel van dit rapport betreft het definiëren van klassenjustitie. Op basis van
literatuuronderzoek, interviews en focusgroepgesprekken met personen die werkzaam zijn in
diverse onderdelen van de strafrechtketen, en aansluitend bij wat er leeft onder burgers en hoe
het begrip in het alledaags taalgebruik wordt gehanteerd, komen we in dit rapport tot de volgende
definitie van de term klassenjustitie:
Klassenjustitie is selectieve rechtspleging die iemand illegitiem benadeelt wanneer die persoon
niet tot de heersende klasse behoort en illegitiem bevoordeelt wanneer die persoon wel tot de
heersende klasse behoort. Deze vormen van benadeling of bevoordeling kunnen illegitiem zijn

op grond van het recht en/of door burgers als illegitiem worden ervaren. Vormen van
bevoordelende en benadelende klassenjustitie kunnen zowel op directe als indirecte en zowel
op bewuste als onbewuste wijze tot stand komen en kunnen systematisch of incidenteel van
aard zijn.
Klassenjustitie duidt in dit rapport dus op illegitieme vormen van selectiviteit in het strafrecht die
op verschillende manieren (direct of indirect, bewust of onbewust) tot stand kunnen komen en die
systematisch of incidenteel van aard kunnen zijn. In de definitie omvat klassenjustitie illegitieme
benadeling van mensen die niet tot de heersende klasse behoren. Klassenjustitie omvat ook
illegitieme bevoordeling van de heersende klasse. Met het begrip “heersende klasse” sluiten wij
aan bij de betekenis die de term “klassenjustitie” blijkens de Van Dale in het normaal spraakgebruik
heeft. In toekomstig onderzoek kan een nadere onderverdeling worden gemaakt door
bijvoorbeeld te kijken naar mogelijke bevoordeling van personen uit de middengroepen ten
opzichte van personen uit het precariaat. In dit rapport wordt dit onderscheid niet gemaakt.
Legitimiteit speelt een belangrijke rol in deze definitie en is een van de toegevoegde waarden van
dit rapport. Hier dient de discussie zich naar onze mening op toe te spitsen: wat vinden wij als
Nederlandse samenleving wel of niet legitiem? Het gaat hierbij dus om ervaren legitimiteit. In ons
onderzoek hebben we onderzoeksdeelnemers gevraagd of zij bepaalde (door hen aangedragen)
vormen van selectiviteit wel of niet legitiem vinden. We richtten ons daarbij niet uitsluitend op
bepaalde verschijningsvormen van mogelijke klassenjustitie (zoals schikkingen met
ondernemingen of banken), maar hielden de blik breed.
De meeste respondenten die beroepshalve bij de strafrechtketen in Nederland betrokken zijn,
konden zich goed vinden in de definitie die in dit rapport is opgesteld. De enkele kritische burgers
die wij spraken hanteerden gewoonlijk een eenvoudiger definitie van het begrip klassenjustitie,
kort samengevat als "de hoge heren worden ontzien". Dit is een belangrijk onderdeel van onze
definitie van klassenjustitie, maar deze groep legt hier meer rechttoe rechtaan de nadruk op.

Prevalentie: komt klassenjustitie (vaak) voor?
Het hier gerapporteerde onderzoek maakt, in aanvulling op het literatuuronderzoek, gebruik van
kwalitatieve onderzoeksmethoden. Deze methoden lenen zich bij uitstek voor het exploreren
welke opvattingen over klassenjustitie leven bij diverse betrokkenen, en welke verklaringen voor
klassenjustitie worden gegeven.
Met de kwalitatieve onderzoeksmethoden waar wij hier gebruik van maken kan ook worden
nagegaan wat de mening is van onze respondenten over of en hoe vaak klassenjustitie voorkomt
in de strafrechtketen in Nederland. Voor het nauwkeurig beantwoorden van dergelijke
prevalentievragen
is
precies
kwantitatief
onderzoek
nodig,
ook
omdat
onze
onderzoeksdeelnemers niet noodzakelijkerwijs representatief zijn voor de onderzochte
populaties. Wel levert dit rapport interessante, zij het tentatieve, suggesties op over de vragen of
klassenjustitie voorkomt in de Nederlandse strafrechtketen en, zo ja, hoe vaak.
Verschillende respondenten die als professional betrokken zijn bij de strafrechtketen gaven aan
aanwijzingen te zien voor verschillende onbewuste vormen van selectiviteit zoals hierboven
gedefinieerd. Het gaat dan bijvoorbeeld bij rechters om beperkte herkenning in (de leefwereld van)
verdachten, wat kan leiden tot een strengere rechterlijke uitspraak.

Een andere associatie die de term klassenjustitie bij veel professionals opriep was etnisch
profileren en andere vormen van benadeling van (potentiële) justitiabelen met een
migratieachtergrond, zowel in de voorfase (waarin nog geen sprake is van een strafrechtelijke
verdenking) als in de fasen van opsporing, vervolging, berechting en executie. Onbewuste
vooroordelen en stereotypen kunnen hierbij een rol spelen, bijvoorbeeld wanneer justitie-actoren
in het justitieel proces zogenoemde discretionaire ruimte hebben bij het nemen van beslissingen.
Ook in de literatuur wordt gewezen op het vóórkomen van etnisch profileren (en andere vormen
van benadeling van personen met een migratieachtergrond), zij het dat het vaak lastig is vast te
stellen hoe vaak dit zich precies voordoet.
Daarnaast geven de professionals die wij spraken aan aanwijzingen te zien voor vormen van
selectiviteit die als legitiem kunnen worden gezien of waarbij discussie mogelijk is over de vraag of
het legitieme selectiviteit betreft. Het gaat dan bijvoorbeeld om het bij de straftoemeting rekening
houden door rechters met persoonlijke omstandigheden van verdachten, waardoor bijvoorbeeld
personen met een baan worden bevoordeeld ten opzichte van personen zonder baan. Een
overweging hierbij kan bijvoorbeeld zijn dat de verdachte bij oplegging van een vrijheidsstraf zijn
baan verliest.
Het gaat hierbij ook om het inschatten van het recidiverisico van een verdachte, waarbij bepaalde
factoren worden meegewogen die te maken hebben met klasse: dit kan leiden tot benadeling van
personen uit lagere klassen, maar kan als legitiem worden gezien met het oog op de preventieve
doelstelling van het strafrecht.
Met betrekking tot transacties met ondernemingen en instellingen zoals banken komen uit ons
onderzoek verschillende opvattingen naar voren over de legitimiteit daarvan. Als verklaring wordt
onder andere gewezen op de beperkte opsporings- en zittingscapaciteit, wat kan worden
gecontrasteerd met gemakkelijk op te sporen en te vervolgen criminaliteit die vaker wordt
gepleegd door personen uit lagere klassen.
De kritische burgers die wij spraken zijn duidelijk van mening dat klassenjustitie (in de zin van
bevoordeling van personen uit de heersende klasse) in de strafrechtketen in Nederland voorkomt.
Sommigen merkten daarbij op dat klassenjustitie heel moeilijk te bewijzen is, maar wel
aannemelijk lijkt. Enkele van deze burgerrespondenten geven aan dat de incidenten die zij hebben
ervaren te vaak voorkomen om slechts incidenten te zijn en menen dat klassenjustitie met enige
regelmaat of zelfs systematisch voorkomt. Andere burgers, die ook heel indringende ervaringen
hebben, lijken terughoudender om te concluderen dat klassenjustitie in de strafrechtketen in
Nederland zich systematisch in plaats van incidenteel voordoet. De door ons gesproken
professionals herkennen het beeld dat klassenjustitie met enige regelmaat of zelfs systematisch
voorkomt niet, al sluit een enkeling niet uit dat het zich incidenteel of zelfs regelmatig voordoet in
bijna alle onderdelen van de strafrechtketen.
Belangrijk om op te merken is dat selectiviteit an sich in de strafrechtketen vaak wordt
geobserveerd, maar dat hierbij niet zomaar geconcludeerd kan worden dat het illegitieme
selectiviteit, en daarmee klassenjustitie, betreft. Onze kwalitatieve onderzoeksmethoden staan het
niet toe om met zekerheid vast te stellen dat er sprake is van illegitieme selectiviteit en dus van
klassenjustitie in de Nederlandse strafrechtketen. Vervolgonderzoek is hiertoe aangewezen.
Concluderend, in dit rapport worden situaties besproken die de aandacht vragen omdat (a) we als
Nederlandse samenleving willen voorkomen dat ze optreden in onze strafrechtketen (immers, elk
geval is er een te veel), (b) ze onbedoelde ongewenste gevolgen kunnen hebben, of (c) ze wel
degelijk kunnen wijzen op klassenjustitie in de vorm van illegitieme selectiviteit.

Wat zijn verklaringen voor klassenjustitie?
In het hier gerapporteerde literatuuronderzoek, de individuele interviews en de focusgroepen
hebben we ook mogelijke verklaringen voor klassenjustitie geïnventariseerd. Dit betreft ten eerste
verklaringen die wijzen op beperkingen qua capaciteit en op een relatief grote discretionaire
ruimte in bepaalde fase van het strafproces. Ook de rol van vooroordelen, stereotypen en
discriminatie vormt volgens zowel de literatuur als respondenten een belangrijke verklaring.
Moeizame communicatie met bepaalde groepen verdachten evenals kennis over en herkenning in
de leefwereld van verdachten spelen tevens een rol. Andere verklaringen staan stil bij de
aandachtspunten van risicotaxatie-instrumenten. Ook wordt gewezen op praktische
onmogelijkheden waarbij standaardpraktijken voor ongelijkheid kunnen zorgen (zoals het niet
opleggen van taakstraffen aan niet-Nederlandstaligen) en de relatief kleine wereld waarin
professionals elkaar en elkaars manier van kijken goed kennen. De rol van grote belangen en
processen omtrent verantwoording en controle wordt ook besproken. Ten slotte werd door
sommige respondenten stilgestaan bij het alert zijn op een mogelijke rol van politieke
afhankelijkheid van justitie-actoren.
Het is nuttig om verklaringen voor klassenjustitie in de strafrechtketen voortaan te onderscheiden
in cognitieve verklaringen, motivationele verklaringen en verklaringen op systeemniveau.
Cognitieve verklaringen voor klassenjustitie wijzen op denkprocessen van mensen. Deze
verklaringen komen bijvoorbeeld naar voren in opmerkingen van respondenten over
vooroordelen, stereotypen en discriminatie. Dit speelt ook een rol in het wel/niet herkennen van
overwegingen en de leefwereld van verdachten. Motivationele verklaringen wijzen vaker op
bewuste, gemotiveerde selectiviteit. Verklaringen op systeemniveau hebben betrekking op het
strafrechtelijk systeem. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan capaciteitsgebrek en
praktische onmogelijkheden in het kader van de strafoplegging.
In discussies over klassenjustitie worden cognitieve, motivationele en systeemverklaringen vaak
door elkaar gebruikt. Dit kan leiden tot onzuivere analyses. Het scherp uit elkaar gaan houden van
cognitieve, motivationele en systeemverklaringen bevordert een helderder communicatie en
maakt een scherpere analyse van klassenjustitie mogelijk. Toekomstig beleid, onderzoek, en
discussies over klassenjustitie kan hier haar voordeel mee doen.

Tot slot
Wij constateren dat in de afgelopen 20 jaar het onderwerp van klassenjustitie in de strafrechtketen
in Nederland zeker niet minder relevant is geworden. Dit rapport biedt verkennende antwoorden
op de vragen wat klassenjustitie in de Nederlandse strafrechtketen anno 2021 behelst, of het
voorkomt, hoe vaak het voorkomt, en wat mogelijke oorzaken of verklaringen zijn.
Samenvattend hebben we in dit onderzoek op basis van de relevante literatuur en kwalitatieve
data verschillende aanwijzingen gevonden voor selectiviteit in verschillende onderdelen van de
Nederlandse strafrechtketen. Het is belangrijk daarbij op te merken dat deze selectiviteit niet
zonder meer illegitiem wordt gevonden (en dus niet altijd klassenjustitie betreft), vaak onbewust
plaatsvindt, en dat het vaak lastig is vast te stellen hoe vaak dit zich voordoet. Kwantitatief
onderzoek kan in dit opzicht nadere inzichten bieden (door bijvoorbeeld gecontroleerd
experimenteel onderzoek hiernaar te verrichten of representatieve, kwantitatieve data uit de
strafrechtketen aan een nauwkeurige analyse te onderwerpen).

De bijdrage van dit rapport zit met name in de verkenning van het concept klassenjustitie, het
verzamelen van de verschillende verschijningsvormen en het inventariseren van de geopperde
verklaringen. Het betreft nadrukkelijk een verkennend onderzoek. De suggestie uit literatuur en
onderzoek is dat er in de Nederlandse strafrechtketen aanwijzingen voor klassenjustitie lijken te
zijn. Waar en hoe zich dat manifesteert verdient meer aandacht in onderzoek en praktijk, dat maakt
dit onderzoek duidelijk.
Dit rapport doet niet aan waarheidsvinding en de onderzoeksdeelnemers zijn niet
noodzakelijkerwijs representatief voor wat er leeft onder andere professionals of Nederlandse
burgers. Het rapport bespreekt deze aandachtspunten openlijk en sluit af met suggesties voor
vervolgonderzoek en aanbevelingen.
Hierboven werden reeds als suggesties voor vervolgonderzoek genoemd het nader uitsplitsen van
het begrip “klasse”, het hanteren van kwantitatieve onderzoeksmethoden om prevalentievragen
nauwkeurig te kunnen beantwoorden, en het onderscheiden van cognitieve, motivationele en
systeemverklaringen voor klassenjustitie. Daarnaast is nader normatief en empirisch onderzoek
naar het begrip “illegitimiteit” in relatie tot klassenjustitie aangewezen. Verder verdient het
aanbeveling om in toekomstig onderzoek aan waarheidsvinding te doen door reconstructie van
dossiers en andere informatie, en dient vervolgonderzoek gericht te zijn op representativiteit.
Toekomstig onderzoek zou bovendien, in aanvulling op de hier gepresenteerde brede kwalitatieve
verkenning van het fenomeen klassenjustitie, dieper kunnen ingaan op concrete beslismomenten
en praktijken in de strafrechtketen om na te gaan of en waar er daarbij sprake is van illegitieme
selectiviteit. Deze en andere suggesties voor vervolgonderzoek worden in het rapport besproken.
Ten slotte gaan we in op de diverse aanbevelingen die we naar aanleiding van onze bevindingen
doen. Deze zien onder meer op het belang van aandacht voor mogelijke klassenjustitie en op het
uit elkaar houden van verschillende begrippen, en onderdelen daarvan, om zodoende een
helderder communicatie (in beleid, onderzoek en maatschappelijke debatten) en scherpere
analyse van klassenjustitie mogelijk te maken. Daarnaast dient de focus in beleid, onderzoek en
maatschappelijk debat gericht te zijn op de vraag wat wel en niet legitiem handelen is. Aangezien
klassenjustitie zoals hier gedefinieerd verder ook onbewuste en indirecte (incidentele) vormen van
selectiviteit kan betreffen, die desalniettemin de aandacht behoeven, dienen organisaties zich
hiervan bewust te zijn en hun personeel hier attent op te (blijven) maken. Bewustwording van
mogelijke klassenjustitie (en de verschillende onderdelen daarvan) is hierbij misschien wel de
belangrijkste aanbeveling. Het zich bewust zijn van, nadenken over, attent zijn op, menselijke en
systemische processen die ongewenst zijn maar zich toch voor kunnen doen, kan een belangrijke
rol spelen bij het voorkómen van klassenjustitie in de Nederlandse strafrechtketen.