Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

32 827

Toekomst mediabeleid

Nr. 182

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BASIS- EN VOORTGEZET
ONDERWIJS EN MEDIA
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 december 2019
Tijdens het Mediabegrotingsdebat heb ik u toegezegd in aanvulling op de
uitwerking van de audiovisuele mediadienstenrichtlijn de co- en zelfreguleringssystemen in kaart te brengen en daarbij in te gaan op welke
wettelijke waarborgen er zijn bij deze systemen. Ik zal in deze brief ingaan
op het NICAM, de Stichting Reclame Code en het reguleringssysteem
voor videoplatformdiensten dat voortvloeit uit de implementatie van de
herziene audiovisuele mediadienstenrichtlijn.
Er zijn verschillende vormen van co- en zelfregulering. In algemene zin
spreekt men van zelfregulering wanneer de markt zelf volledig zijn eigen
kaders bepaalt en toezicht houdt op de handhaving van de kaders. Deze
kaders kunnen vervolgens door de overheid wettelijk worden vastgelegd.
Van co-regulering wordt gesproken wanneer de overheid of een toezichthouder betrokken is bij het stellen van kaders van het systeem. De grens
tussen zelf- en co-regulering is niet altijd even helder. Dat blijkt in de
praktijk geen problemen te geven. Er wordt voor zelfregulering gekozen
wanneer regulering door de sector zelf doelmatiger of (kosten)effectiever
is, of wanneer de benodigde expertise in de sector aanwezig is. Bijvoorbeeld wanneer de sector zelf flexibel is en een hoge mate van zelforganisatie heeft. Binnen de mediasector zien we 3 systemen van zelf- of
co-regulering, met verschillende gradaties van betrokkenheid van de
overheid.
NICAM
Nadat er in de jaren 90 een explosieve groei van audiovisuele media
plaatsvond, riep de Europese Commissie in 1997 op tot actie in de nota
«Niet voor alle leeftijden». Hierin werd opgeroepen tot een instantie die
moest zorgen voor zelfregulering binnen de audiovisuele sector.
Het Nederlandse Instituut voor Classificatie van Audiovisuele Media
(hierna: NICAM) is in 1999 erkend als instituut dat voorziet in regelingen

kst-32827-182
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 827, nr. 182

1

en richtlijnen omtrent classificatie en het verspreiden van aanbod dat niet
geschikt is voor minderjarigen. Het bestuur van het NICAM bestaat uit
vertegenwoordigers van de publieke en commerciële omroepen,
filmdistributeurs en bioscoopexploitanten, dvd-distributeurs, videotheken
en detaillisten.
Op verzoek van de overheid heeft NICAM het Kijkwijzer-systeem
ontwikkeld, om ouders en opvoeders te waarschuwen tot welke leeftijd
een televisieprogramma of film schadelijk kan zijn voor kinderen.
Kijkwijzer doet dat ten eerste met het geven van een leeftijdsaanduiding.
Daarnaast zijn er de pictogrammen die de reden van het advies
aanduiden. Bij lineaire televisie zijn de leeftijden van Kijkwijzer verbonden
aan uitzendtijden.
De feitelijke uitvoering van Kijkwijzer ligt in handen van de audiovisuele
instellingen en ondernemingen. Met behulp van een door Kijkwijzer
ontwikkeld en wetenschappelijk getoetst vragenformulier classificeren de
omroepen, film- en dvd distributeurs hun producties zelf. Speciaal
daarvoor opgeleide medewerkers, zogenaamde codeurs, bekijken een
productie zorgvuldig en beantwoorden via internet een zestigtal vragen
over wat ze gezien hebben. Daarna berekent een door Kijkwijzer
ontwikkeld programma welke classificatie de productie vervolgens krijgt.
NICAM maakt bij het ontwikkelen van dit programma gebruik van de
inzichten van een onafhankelijke wetenschapscommissie. Het NICAM
bekijkt of de omroep de regels van Kijkwijzer overtreedt. Op verzoek van
de Tweede Kamer heeft het Commissariaat voor de Media (hierna:
Commissariaat) sinds 2004 een metatoezichtsrol. Deze rol ziet op de
kwaliteit van Kijkwijzer-classificaties en de klachtenbehandeling door
NICAM. Een bindend convenant tussen NICAM en Commissariaat
bevestigt deze afspraken.
In de Mediawet is vastgelegd dat alle lineaire mediadiensten die
schadelijk materiaal voor minderjarigen uitzenden, aangesloten moeten
zijn bij het NICAM. Het Commissariaat houdt hier toezicht op. Daarnaast is
in de Mediawet vastgelegd in welke regelingen het NICAM moet voorzien.
NICAM wordt op dit moment geëvalueerd. In de evaluatie wordt nadrukkelijk gekeken naar de effectiviteit van het huidige systeem van zelfregulering en de betrokkenheid van de overheid en toezichthouder Commissariaat voor de Media. In het voorjaar van 2020 wordt de evaluatie
opgeleverd. De evaluatie inclusief mijn reactie daarop zal ook naar uw
Kamer gezonden worden.
Stichting Reclame Code
Ook op het gebied van reclame is er een zelfreguleringssysteem actief. Bij
de implementatie van de Richtlijn Televisie Zonder Grenzen, de
voorganger van de audiovisuele mediadienstenrichtlijn, is er voor
gekozen een aantal inhoudelijke normen ten aanzien van reclame niet te
implementeren via wetgeving, maar via de Stichting Reclame Code die al
sinds 1963 actief is op het gebied van zelfregulering in de reclamesector.
Bij de Stichting Reclame Code zijn zowel adverteerders als mediainstellingen aangesloten.
De Stichting Reclame Code bevordert verantwoord reclame maken met
als doel de betrouwbaarheid en geloofwaardigheid van reclame te
waarborgen. Dit doet de stichting op basis van zelfregulering die zich in
eerste instantie richt tot de adverteerders. In de Nederlandse Reclame
Code worden regels gesteld over de voorwaarden waaraan reclame moet
voldoen. Zo mag een reclame niet misleidend zijn, niet nodeloos

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 827, nr. 182

2

kwetsend of bedreigend en moet in overeenstemming zijn met de wet.
Daarnaast heeft de Stichting Reclame Code specifieke Reclame Codes
vastgesteld over onder andere reclames voor alcoholhoudende dranken,
kansspelen, tabaksproducten, voedingsmiddelen, reclames gericht op
kind en jeugd en geneesmiddelen.
Zowel consumenten als bedrijven en andere organisaties kunnen een
klacht indienen bij de onafhankelijke Reclame Code Commissie. Deze
commissie toetst of de betreffende reclame-uiting voldoet aan de regels in
de Nederlandse Reclame Code. Als één van de betrokken partijen zich niet
kan vinden in het oordeel van de commissie, kan de reclame-uiting
worden voorgelegd aan het College van Beroep. Wanneer een overtreding
is vastgesteld, controleert de afdeling Compliance of de adverteerder
gevolg geeft aan de uitspraak. Gebeurt dat niet, wordt het betreffende
dossier gepubliceerd via de «non-compliant-lijst» bij wijze van naming en
shaming. Het compliance-percentage is 97 procent.
De Mediawet kent een verplichting voor in Nederland gevestigde mediaen videoplatformdiensten om zich aan te sluiten bij de Nederlandse
Reclame Code. Het Commissariaat ziet hierop toe. Door bij de stichting
aan te sluiten, conformeren deze partijen zich aan de codes die door de
Stichting Reclame Code worden vastgesteld. Het Commissariaat ziet ook
specifiek toe op de materiële regels voor reclame-uitingen betreffende
alcohol. Op de overige materiële regels houdt het Commissariaat niet
direct toezicht. Wel heeft het Commissariaat algemene handhavingsbevoegdheden.
Naast de aansluitingsverplichting, is in de Mediawet vastgelegd dat regels
kunnen worden gesteld als de Nederlandse Reclame Code niet meer
voldoet of indien er niet adequaat op wordt toegezien. Het instrument van
de ministeriële regeling waarborgt dat snel kan worden ingegrepen indien
strijdigheid van de Nederlandse Reclame Code met de genoemde
bepalingen van de richtlijn wordt geconstateerd.
Daarnaast zijn de regels met betrekking tot sponsoring en productplaatsing opgenomen in de Mediawet. In de Mediawet is bijvoorbeeld
vastgelegd welke programma’s gesponsord mogen worden en dat
sponsoring of productplaatsing altijd vermeld moet worden. Op deze
bepalingen wordt toegezien door het Commissariaat voor de Media. Bij
het niet naleven van deze bepalingen heeft het Commissariaat de
bevoegdheid een boete of last onder dwangsom op te leggen.
Deze bepalingen in de Mediawet gelden voor zowel lineaire als
VOD-diensten. Op dit moment vallen in Nederland gevestigde YouTubekanalen nog niet onder de definitie van commerciële mediadienst op
aanvraag, zoals het Commissariaat deze heeft gedefinieerd in zijn
beleidsregels. Door de implementatie van de herziene richtlijn gaan
aanbieders van in Nederland gevestigde YouTubekanalen wel onder deze
definitie vallen. Voor deze kanalen geldt straks dus hetzelfde regime.
Videoplatformdiensten
Tot slot wordt er door de implementatie van de herziene audiovisuele
mediadienstenrichtlijn co-regulering geïntroduceerd voor videoplatformdiensten. Videoplatformdiensten zijn diensten die programma’s en door
gebruikers gegenereerde video’s aanbieden aan het algemeen publiek
zonder dat zij hiervoor redactionele verantwoordelijkheid dragen. Wel
bepaalt de aanbieder van de videoplatformdienst de organisatie van het
platform, bijvoorbeeld door middel van automatische middelen of
algoritmen, met name door weergeven, taggen en rangschikken. Deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 827, nr. 182

3

diensten zijn de laatste jaren steeds belangrijker geworden in het
kijkgedrag van voornamelijk jongeren.
Op dit moment vallen videoplatformdiensten nog buiten de reikwijdte van
de richtlijn audiovisuele mediadiensten. Dit verandert door de herziening
van de richtlijn. In Nederland zal het naar verwachting gaan om slechts
enkele spelers. In de herzieningsrichtlijn worden aanbieders van videoplatformdiensten verplicht passende maatregelen te treffen om minderjarigen te beschermen tegen inhoud die hun lichamelijke, geestelijke en
morele ontwikkeling kan aantasten. Zij worden daarnaast verplicht
passende maatregelen te treffen ter bescherming van het algemeen
publiek tegen inhoud die aanzet tot geweld of waarvan de verspreiding
een strafbaar feit is. Dit moet worden vastgelegd in een gedragscode.
De herzieningsrichtlijn moedigt het gebruik van co-regulering op dit
gebied aan. Maatregelen zijn doeltreffender als zij worden genomen met
actieve steun van de betrokkenen. Om die reden is nu gekozen voor een
combinatie van een door de aanbieder van een videoplatformdienst
opgestelde gedragscode en toezicht op de totstandkoming, inhoud en
toepassing daarvan door het Commissariaat. De door de aanbieder van de
videoplatformdienst opgestelde gedragscode wordt ingediend bij het
Commissariaat. Het Commissariaat houdt toezicht op het daadwerkelijk
opstellen van de gedragscode, en neemt hierin een actieve houding aan
ter ondersteuning van aanbieders van videoplatformdiensten. Het
Commissariaat houdt tevens toezicht op de inhoud van gedragscode(s).
Hierdoor resteert de mogelijkheid voor overheidsoptreden (door het
Commissariaat), in het geval de met de gedragscode beoogde doelen uit
de herzieningsrichtlijn niet worden behaald.
De drie zelf- en co-reguleringssystemen zorgen er in combinatie met hun
wettelijke waarborgen voor dat regels rondom reclame en bescherming
van minderjarigen worden nageleefd en dat er tegelijkertijd flexibel kan
worden ingespeeld op nieuwe ontwikkelingen.
De Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media,
A. Slob

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 827, nr. 182

4