Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

31 332

Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen

Nr. 21

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS EN MINISTER VAN
ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 september 2013
Taal en rekenen staan stevig op de kaart. De invoering van centrale
toetsen Nederlandse taal en rekenen is in volle gang. Basisscholen
kunnen vanaf schooljaar 2014–2015 de eerste ervaringen opdoen met een
eindtoets die afgestemd is op de referentieniveaus. Zij kunnen de
rapportage over de leerlingprestaties gebruiken bij het opbrengstgericht
werken. In het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs
is in schooljaar 2012–2013 de deelname aan de pilots fors toegenomen.
Overal zijn goede stappen gezet om de referentieniveaus taal en rekenen
succesvol te implementeren.
Met de voortgangsrapportage van december 2012 hebben we meer tijd
gegeven voor de implementatie van de referentieniveaus in vo en mbo.
De bevindingen in schooljaar 2012–2013 maken duidelijk dat we er nog
niet zijn. Er is extra inzet nodig van alle betrokken partijen, vooral voor de
invoering van de referentieniveaus rekenen. In het vo en het mbo gaat de
rekentoets vanaf schooljaar 2015–2016 deel uitmaken van de slaag-/
zakbeslissing. De leerlingen die hiermee te maken krijgen hebben nu nog
twee schooljaren te gaan voordat zij aan het examenjaar 2015–2016
beginnen. Het is belangrijk dat scholen deze tijd goed benutten voor het
geven van gericht rekenonderwijs. Wij ondersteunen het proces en
monitoren de voortgang nauwgezet. Met jaarlijkse voortgangsrapportages
informeren wij uw Kamer over onze bevindingen.
Hierbij ontvangt u de voortgangsrapportage Implementatie referentiekader taal en rekenen 20131. Deze rapportage bevat de actuele stand van
zaken van de invoering van de referentieniveaus Nederlandse taal en
rekenen in het primair onderwijs (po), het (voortgezet) speciaal onderwijs
((v)so), het voortgezet onderwijs (vo) en het middelbaar beroepsonderwijs

1

kst-31332-21
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 332, nr. 21

1

(mbo). Deze rapportage is de vijfde in de reeks2 en betreft de bevindingen
over het schooljaar 2012–2013. Ook wordt gerapporteerd over het beleid
voor dyslexie en dyscalculie dat samenhangt met het beleid ter
versterking van de taal- en rekenvaardigheden in het onderwijs.
1. Referentieniveaus taal en rekenen
Taal- en rekenvaardigheden zijn basisvaardigheden voor alle leerlingen.
Deze vaardigheden zijn nodig om de lessen op school goed te kunnen
volgen en ze zijn onmisbaar voor het functioneren in het beroep en in de
maatschappij en voor een succesvolle doorstroom naar een vervolgopleiding.
Om ervoor te zorgen dat deze basis op orde is, zijn heldere leerdoelen en
doorlopende leerlijnen taal en rekenen van groot belang.3 Dit maakt
namelijk voor iedereen helder welke kennis en vaardigheden leerlingen
moeten verwerven, en in welke fase van het onderwijsleerproces dit zou
moeten gebeuren. De commissie Meijerink heeft hiervoor een referentiekader taal en rekenen uitgewerkt.4 Sinds 1 augustus 2010 hebben de
zogeheten referentieniveaus taal en rekenen een wettelijke status.
Aanleiding voor deze sectoroverstijgende wetgeving was de grote variatie
in de eisen die in verschillende onderwijssectoren werden gesteld ten
aanzien van taal en rekenen. Voor het afnemend vervolgonderwijs was het
zo onvoldoende duidelijk in welke mate leerlingen de benodigde taal- en
rekenvaardigheden beheersten. Deze onduidelijkheid leidde tot onnodige
drempels in het onderwijs, minder effectieve inzet van de beschikbare
onderwijstijd en onder- en overvraging van leerlingen. Ook werd in het vo
en het mbo nog te weinig systematisch gewerkt aan het onderhouden en
verbeteren van taal- en rekenvaardigheden. Rekenvaardigheden werden
in het vo slechts in beperkte mate getoetst. In het mbo stonden lessen
Nederlands en rekenen niet standaard op het lesrooster.
Met de wetgeving voor de referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen
is in 2010 een fundament gelegd om het niveau van beheersing van deze
basisvaardigheden door onze leerlingen in het po, het (v)so, het vo en het
mbo te verbeteren. Met de referentieniveaus is voor elke onderwijssector
duidelijk en uniform beschreven wat leerlingen op verschillende
momenten in hun leerloopbaan moeten kunnen en kennen op het gebied
van de Nederlandse taal en rekenen. Scholen kunnen hierdoor doelgerichtere onderwijsprogramma’s realiseren, leerlingprestaties meten en
doorgeven aan het vervolgonderwijs.
2. Implementatie van de referentieniveaus
In alle onderwijssectoren wordt gewerkt aan het verbeteren van het taalen rekenonderwijs en het verhogen van de leerlingprestaties. De
invoering van de referentieniveaus taal en rekenen is een traject van lange
adem. Het vergt in elke sector een doorlooptijd waarin scholen en het
College voor Examens (CvE) ervaring op kunnen doen met op de
referentieniveaus afgestemde onderwijsprogramma’s, leermiddelen,
(pilot)toetsen en (pilot)examens.

2

Jaarlijkse voortgangsrapportages: Kamerstuk 31 332, nr. 7; Kamerstuk nr. 31 332, nr. 10;
Kamerstuk 31 332, nr. 16, Kamerstuk 31 332, nr. 19.
3
Dit werd onder meer betoogd door de commissie Dijsselbloem (zie het eindrapport van deze
commissie; Kamerstuk 31 007, nr. 6) en de Onderwijsraad (Versteviging van kennis in het
onderwijs I en II (2006, 2007)).
4
Zie voor het rapport van de commissie Meijerink: Over de drempels met taal en rekenen.
Hoofdrapport van de Expertgroep Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen (2008).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 332, nr. 21

2

Een samenhangende invoering in alle onderwijssectoren is van groot
belang. Wij volgen de ontwikkelingen in alle onderwijssectoren dan ook
nauwgezet. Bij vo en mbo zijn de leerlingprestaties een belangrijke
informatiebron. Door jaarlijkse evaluaties, mede op basis van informatie
over de leerlingresultaten, kan – indien nodig – tijdig worden bijgestuurd.
Zo wordt in elke onderwijssector een verantwoorde invoering gerealiseerd.
Scholen worden bij de implementatie van de referentieniveaus inhoudelijk
ondersteund door de steunpunten taal en rekenen en SLO. Daarnaast
ontvangen scholen aanvullende middelen voor het versterken van het
taal- en rekenonderwijs. In het po en het vo worden deze middelen
verstrekt in het kader van de respectievelijke Actieplannen en Bestuursakkoorden voor primair onderwijs en voortgezet onderwijs. In het mbo
ontvangen scholen voor dit doel jaarlijks ruim € 52 miljoen.
Voor goed taal- en rekenonderwijs zijn heldere leerdoelen en een
doorlopende leerlijn erg belangrijk. Ter ondersteuning hiervan wordt een
doorlopende toetslijn ingevoerd. Een doorlopende toetslijn helpt scholen
doelgerichtere onderwijsprogramma’s te realiseren, leerlingprestaties te
meten en deze informatie door te geven aan het vervolgonderwijs. Het
stimuleert scholen en leerlingen om goed te presteren en maakt het
mogelijk het taal- en rekenonderwijs gericht te verbeteren. De doorlopende toetslijn wordt als volgt opgebouwd:
– in het po en het so stelt de eindtoets vast welk referentieniveau een
leerling in groep 8 heeft bereikt;
– in het vo en het uitstroomprofiel vervolgonderwijs van het vso worden
de referentieniveaus getoetst bij het eindexamen Nederlands en met
een centrale rekentoets;
– in het mbo worden centrale examens voor Nederlandse taal en
rekenen ingevoerd.
Het College voor Examens heeft de regie over de ontwikkeling van de
hierboven genoemde centraal ontwikkelde toetsen en examens. In
jaarlijkse tussenrapportages geeft het CvE de bevindingen weer. De
rapportage 2012–2013 treft u aan in bijlage 35. Onderstaande tabel schetst
het tijdpad van de invoering van de doorlopende toetslijn in po, so, vo en
mbo.
2013–2014

2014–2015

2015–2016

2016–2017

Primair
onderwijs

Ned en
Rek

Pilot voor alle scholen:
Eindtoets geeft indicatie
van beheersing referentieniveaus

Eindtoets geeft inzicht in
beheersing van referentieniveaus

Idem

Voortgezet
Onderwijs

Ned

Afstemming examens op
de referentieniveaus

Idem

Idem

Idem

Cijfer rekentoets maakt
deel uit van de slaag-/
zakbeslissing

Idem

Centraal
Examen

Idem

Idem

Centraal
Examen

Idem

Rek

MBO niveau 4

Rekentoets verplicht, cijfer
nog geen deel van
slaag/zakbeslissing

Ned

Rek

5

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 332, nr. 21

3

2013–2014
MBO
Niveaus 2,3

Ned

2014–2015

2015–2016

2016–2017

Centraal
Examen

Idem

Rek

Centraal
examen

3. Stand van zaken implementatie referentieniveaus
3.1. Primair onderwijs en speciaal onderwijs
Verbetering van het taal- en rekenonderwijs is al enige jaren een van de
speerpunten van het beleid voor het primair en speciaal onderwijs.
Scholen in het po en so besteden ongeveer de helft van de onderwijstijd
aan rekenen en taal.6 Het overheidsbeleid richt zich op het verbeteren van
de kwaliteit van het taal- en rekenonderwijs, zodat de lesuren effectiever
en efficiënter worden besteed. Hiervoor zijn diverse programma’s opgezet
en investeringen gedaan. Vanaf 2008 zijn zo’n 2000 scholen gestart met
taal- en rekenverbetertrajecten. De scholen die deelnamen aan deze
trajecten verbeterden hun leerprestaties voor begrijpend lezen en
rekenen.7 Alle scholen worden door de inspectie jaarlijks beoordeeld op
hun taal- en rekenprestaties. Taal- en rekenzwakke scholen worden door
de inspectie aangespoord deel te nemen aan verbetertrajecten. In het
toekomstige gedifferentieerde toezicht zullen scholen nog meer worden
uitgedaagd beter te presteren.
Uit de jaarlijkse analyse van de Cito-eindtoets (JPON) blijkt dat de taal- en
rekenprestaties van basisschoolleerlingen sinds 2008 licht stijgen (zie
bijlage 28). Dit bevestigt het beeld dat scholen in het po en so werken aan
verbetering van hun taal- en rekenonderwijs. De referentieniveaus taal en
rekenen en de toetsing ervan kunnen een extra impuls geven aan de
kwaliteitsverbetering die al in gang is gezet.
Voor het po en het so zijn voor Nederlandse taal en rekenen twee
referentieniveaus vastgesteld: het fundamentele referentieniveau (1F voor
taal en 1F voor rekenen) en, voor leerlingen die meer aankunnen, een
hoger (streef)niveau (2F voor taal of 1S voor rekenen). De Commissie
Meijerink formuleerde als landelijke streefwaarden dat 85% van de
leerlingen niveau 1F zal behalen en 65% van de leerlingen niveau 1S/2F.
Op dit moment is nog niet aan te geven in hoeverre deze ambitie wordt
gehaald. Deze informatie komt vanaf schooljaar 2014–2015 beschikbaar,
wanneer de centrale eindtoets in het primair onderwijs zal zijn geïntroduceerd. Onze ambitie is echter helder: de groep die ten minste niveau 1F
bereikt aan het eind van het po moet zo groot mogelijk zijn. Een kleine
groep leerlingen zal het fundamentele niveau 1F niet kunnen bereiken aan
het eind van het basisonderwijs, omdat hun cognitieve capaciteiten
daarvoor niet toereikend zijn.9 In het so zal die groep vanwege de diverse
beperkingen van de leerlingen groter zijn.

6

Over de volle breedte, Stand van zaken m.b.t. het onderwijsaanbod in het basisonderwijs,
Inspectie van het Onderwijs, mei 2013, pp. 6–7.
7
Monitor verbetertrajecten taal en rekenen 2008/2009, 2009/2010 en 2010/2011, Inspectie van het
Onderwijs, april 2012.
8
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer
9
Dat heeft uiteraard ook consequenties voor de doorstroom naar het voortgezet onderwijs. De
cognitieve capaciteiten van leerlingen zijn medebepalend voor het instroomniveau in het
voortgezet onderwijs. Leerlingen die in het primair onderwijs het fundamentele niveau 1F niet
behalen, zullen doorgaans instromen in de basisberoepsgerichte leerweg van het vmbo of in
het praktijkonderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 332, nr. 21

4

De referentieniveaus worden stapsgewijs geïntegreerd in de centrale
eindtoets. Dan zal ook duidelijk worden hoeveel procent van de leerlingen
de referentieniveaus 1F en 1S/2F kan halen en worden concrete ambities
geformuleerd. Scholen moeten alle leerlingen ondersteunen en
aansporen zo goed mogelijk te presteren, zodat ook zoveel mogelijk
leerlingen het hogere niveau 1S/2F halen. Voor de 20 procent best
presterende leerlingen (excellente leerlingen) moet het mogelijk zijn zelfs
hoger dan dit streefniveau te presteren. Elke school moet dus een eigen
ambitie formuleren voor de leerlingpopulatie van die school.
De implementatie van de referentieniveaus in het po en so richt zich in
schooljaar 2014–2015 op twee thema’s: extra voorlichting en ondersteuning van scholen bij het werken met de referentieniveaus, en de
beschikbaarheid van hulpmiddelen (in het bijzonder eindtoetsen waarin
de referentieniveaus zijn verwerkt).
a. Extra voorlichting en ondersteuning
Sinds de invoering van de wet op de Referentieniveaus in 2010 is aan
scholen in het po en so veel voorlichting en advies gegeven over de
referentieniveaus. Helaas constateren we dat de aandacht voor en de
kennis over de referentieniveaus bij scholen in het po enigszins wegzakt.
Dit is te verklaren door het feit dat er tot dusverre geen (landelijke) toetsen
zijn waarmee de leerlingprestaties gerelateerd kunnen worden aan de
referentieniveaus. Daarom konden scholen de referentieniveaus nog niet
gebruiken bij opbrengstgericht werken. Vanaf schooljaar 2014–2015 is dat
verleden tijd, omdat vanaf dan een centrale eindtoets voor het basisonderwijs beschikbaar zal komen (zie ook de volgende paragraaf). Om
scholen hier goed op voor te bereiden, start vanaf dit schooljaar (2013–
2014) extra voorlichting en ondersteuning over het werken met de
referentieniveaus in het taal- en rekenonderwijs. Bij de voorlichting aan
scholen over de voorgenomen invoering van de verplichte eindtoets,
krijgt de toetsing van de referentieniveaus speciale aandacht.
b. Verwerking van de referentieniveaus in toetsen
De instemming van uw Kamer met het wetsvoorstel centrale eindtoets en
leerling- en onderwijsvolgsysteem primair onderwijs (Toetsing in het PO)
was een belangrijke stap in de implementatie van de referentieniveaus in
het primair onderwijs. Met dit wetsvoorstel worden scholen verplicht om
bij alle leerlingen een eindtoets af te nemen. Daarbij kunnen scholen
kiezen uit de centrale eindtoets, die wordt ontwikkeld door het CvE, of
voor een eindtoets van een andere toetsontwikkelaar. Deze eindtoetsen
geven inzicht in de kennis en vaardigheden die leerlingen hebben
verworven op het terrein van Nederlandse taal en rekenen. Het CvE
ontwikkelt hulpmiddelen voor toetsontwikkelaars om hen in staat te
stellen eindtoetsen te relateren aan de referentieniveaus.
De eerste afname van de centrale eindtoets in het basisonderwijs zal
volgens planning in het voorjaar van 2015 zijn. Het CvE ontwikkelt en
beproeft in schooljaar 2014–2015 verschillende vormen van rapportage
over de referentieniveaus. Ook de bruikbaarheid van de informatie voor
het voortgezet onderwijs wordt dan beproefd. Wij streven ernaar in 2015
op basis van de voor de eerste maal afgenomen eindtoets een indicatie te
kunnen geven van de mate waarin leerlingen in het primair onderwijs
voldoen aan de referentieniveaus voor rekenen (alle domeinen) en taal (de
onderdelen Lezen en Taalverzorging). Vanaf 2016 wordt op basis van de
centrale eindtoets definitief inzicht gegeven in de beheersing van de
referentieniveaus op de genoemde domeinen. Voor de taaldomeinen
Mondelinge taalvaardigheid en Schrijfvaardigheid wordt onderzocht of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 332, nr. 21

5

deze een plek kunnen krijgen in de nog te ontwikkelen digitale adaptieve
eindtoets. Digitale toetsing biedt hiervoor namelijk meer mogelijkheden
dan een papieren toets. De verplichte (centrale) eindtoets wordt op een
nader te bepalen moment in het speciaal (basis-) onderwijs ingevoerd. De
eerste rapportages komen vanaf het moment van invoering voor deze
sector beschikbaar.
3.2. Voortgezet onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs
Voor het vo en het mbo zijn de referentieniveaus 2F tot en met 4F van
toepassing. Het referentieniveau 2F, het maatschappelijk niveau, geldt
voor het vmbo en voor niveaus 1, 2 en 3 van het mbo. Voor havo en
mbo-4 is het referentieniveau 3F vastgesteld, en vwo-leerlingen moeten
voldoen aan het referentieniveau 4F (Nederlandse taal) respectievelijk 3F
(rekenen).
In het vo zal bij het eindexamen Nederlands worden getoetst in hoeverre
leerlingen voldoen aan de referentieniveaus voor taal, en met een centrale
rekentoets in hoeverre zij de rekenvaardigheden beheersen conform de
referentieniveaus voor rekenen. In het mbo worden centrale examens
voor Nederlandse taal en rekenen ingevoerd. De invoering van deze
maatregelen in vo en mbo gebeurt gefaseerd. In de voortgangsrapportage
van december 2012 over de invoering van de referentieniveaus hebben
we aangegeven voor de invoering van vo en mbo meer tijd te nemen dan
aanvankelijk beoogd: voor Nederlands één jaar langer en voor rekenen
twee jaar langer.10
De leerlingprestaties in de pilotfase in schooljaar 2012–2013 geven een
indruk van de afstand van de leerprestaties van de huidige leerlingcohorten tot de vereiste referentieniveaus. De stand van zaken van de
implementatie van de referentieniveaus en de leerlingresultaten worden
hieronder kort weergegeven.11 Een hoofdconclusie is dat de invoering van
de referentieniveaus voor Nederlandse taal redelijk op schema loopt,
maar dat de rekenprestaties van veel leerlingen in vo en mbo momenteel
nog reden geven tot zorg.
Ter voorbereiding van de definitieve invoering van de referentieniveaus in
examens en rekentoets vinden bovendien pilots plaats waarin het CvE en
de scholen ervaring opdoen met de organisatie en inhoud van de toetsing
en examinering. Jaarlijks rapporteert het CvE over de bevindingen daarbij
(zie bijlage 3). Het betreft hierbij een evaluatie van de inhoud en vorm van
de toetsen, van de logistiek en organisatie en de monitoring van de
leerlingprestaties. Vrijwel alle scholen in vo en mbo hebben het schooljaar
2012–2013 benut voor het opdoen van ervaring met de digitale pilottoetsen en -examens. Het CvE geeft daarbij aan dat de afname logistiek en
technisch gezien in het algemeen goed is verlopen.
a. Referentieniveaus Nederlandse taal: invoering op schema
In het vo worden de referentieniveaus Nederlandse taal verankerd in de al
bestaande eindexamens Nederlands. Het gaat hierbij niet om nieuwe
toetsen, maar om een eventuele aanscherping van de al bestaande
examens. Uit onderzoek van het CvE in 2012–2013 blijkt dat de centrale
examens Nederlands van 2012 voor de meeste schoolsoorten al goed op
het vereiste referentieniveau waren afgestemd. Alleen de centrale
examens voor vmbo-bb en vwo bleken iets onder het vereiste referentieniveau te liggen. Voor vwo zal het CvE daarom aan de scholen bekend
10
11

Kamerstuk 31 332, nr.19.
In de bijgevoegde CvE-rapportage vindt u een uitgebreidere weergave.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 332, nr. 21

6

maken dat het centraal examen Nederlands in 2015 een iets hogere
moeilijkheidsgraad zal hebben. Voor vmbo-bb wordt in 2014 nagegaan
wanneer het referentieniveau 2F volledig kan worden ingevoerd in het
centraal examen Nederlands, zodat ook dat examen het gewenste niveau
heeft. Daarbij worden ook mogelijke consequenties voor mbo-2 bezien.
De huidige prestaties op het centraal examen Nederlands in het voortgezet onderwijs zijn heel behoorlijk. Het percentage onvoldoendes was in
2013 11% bij vmbo-bb, 22% bij vmbo-kb12 en 18% bij de schoolsoorten
vmbo-tl, havo en vwo.
De verwachting is dat het aantal onvoldoendes bij definitieve invoering
verder naar beneden zullen gaan.
Ook de prestaties van mbo-3 leerlingen op de pilotexamens Nederlandse
taal zijn al goed te noemen. Voor mbo-2 en mbo-4 is dit nog niet het
geval. Zo’n 31% van de mbo-2 leerlingen haalde in 2012–2013 een
onvoldoende op het pilotexamen niveau 2. Voor mbo-3 lag dit percentage
rond de 12%. Bij het pilotexamen niveau 3F, vereist voor mbo-4, scoorde
ongeveer 38% van de leerlingen een onvoldoende. Om alle leerlingen op
het gewenste niveau te brengen zijn de komende pilotjaren nog de nodige
inspanningen van scholen en leerlingen nodig.
b. Referentieniveaus rekenen: extra inzet noodzakelijk
In maart 2013 vond een pilot plaats met betrekking tot de referentieniveaus voor rekenen. De afstand van de leerlingprestaties tot de vereiste
referentieniveaus bleek in deze pilot bij de meeste leerlingen nog groot te
zijn. Een grote meerderheid van de vmbo- en havoleerlingen scoorde een
onvoldoende. Bij vwo behaalde 22% een onvoldoende, bij havo was dit
72% en bij vmbo tussen 77% (vmbo-bb) en 68% (vmbo gl/tl). Het gaat
hierbij in de meeste gevallen om leerlingen die in het voorlaatste jaar
zitten: zij hebben nog een jaar onderwijs te gaan, waardoor hun resultaten
nog kunnen verbeteren. In mbo-2 scoorde rond de 66% van de leerlingen
een onvoldoende voor het pilotexamen niveau 2F. In mbo-3 was het
percentage onvoldoendes voor ditzelfde pilotexamen rond de 43%. In
mbo-4 behaalde zo’n 74% van de leerlingen een onvoldoende voor het
3F-examen.
De verwachting is dat de rekenprestaties bij de definitieve invoering in
schooljaar 2015–2016 hoger zullen zijn. Vanaf dat schooljaar zal het
behaalde cijfer op de rekentoets namelijk meetellen voor het behalen van
het diploma. Dat zal van invloed zijn op de inzet en motivatie van de
leerlingen: onder meer uit de ervaringen met de aanscherping van de
exameneisen vo in 2012 bleek dat scholen en leerlingen goed in staat
blijken toe te werken naar verhoogde normen.
Daarnaast mag positief effect verwacht worden van de door het CvE te
treffen maatregelen ter verbetering van de toegankelijkheid van de
rekentoetsen. Uit de evaluatie van het CvE onder docenten en leerlingen
bleek namelijk dat met name bij de rekentoets in vo en mbo nog
problemen werden ervaren met de toegankelijkheid van de pilottoets.
Daarbij ging het om onder meer de toetsvorm, toetslengte en de
complexiteit van de rekenopgaven. Dit zal worden aangepast.
Het belangrijkste effect mag echter verwacht worden van de verdere
verbetering van de kwaliteit van het rekenonderwijs. Scholen zijn nu nog
volop bezig met het goed neerzetten van het rekenonderwijs. Wij
12

Het gaat hierbij om de digitale examens bb en kb. Bij de papieren examens waren de
onvoldoendepercentages resp. 10 en 23%. De meeste leerlingen doen digitaal examen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 332, nr. 21

7

waarderen de inzet waarmee veel scholen aan de slag zijn gegaan om hun
rekenonderwijs goed neer te zetten. Dit proces is echter nog niet klaar. Zo
valt uit enquêtes van het CvE af te leiden dat de huidige leerlingen in vo
en mbo nog niet allemaal rekenonderwijs hebben gehad. Alle scholen
worden geïnformeerd over hun leerlingprestaties in de pilots ten opzichte
van het landelijk gemiddelde. Wij verwachten dat scholen er alles aan
doen om leerlingen voldoende en kwalitatief goed rekenonderwijs te
bieden.
c. Knelpunten bij de implementatie van de referentieniveaus rekenen
Gezien de huidige tegenvallende leerlingprestaties op de rekentoets en de
(opstart)problemen met de toetsen zelf is extra inzet nodig van alle
betrokken partijen, zoals overheid, CvE en de scholen zelf. Hieronder
schetsen we welke maatregelen voor de komende periode voorzien zijn.
Al genomen maatregelen: meer tijd en passende aanpak voor vmbo
Met de wetgeving voor de referentieniveaus is, met goedkeuring van uw
Kamer, bepaald dat een rekentoets onderdeel wordt van het examen in vo
en mbo en dat het cijfer dat leerlingen hiervoor behalen consequenties
heeft voor het slagen en zakken. Onze inzet is helder: het is in het belang
van de verbetering van de rekenvaardigheden van leerlingen om die lijn
vast te houden. We hebben echter geconcludeerd dat er meer tijd nodig is
voor succesvolle implementatie. Met de eerder genoemde brief van
december 2012 hebben we twee jaar extra tijd gegeven voor de volledige
invoering van het referentieniveau rekenen. De extra tijd moet goed
worden benut.
Met de brief van december 2012 hebben we ook bepaald dat er wordt
gedifferentieerd in de exameneisen voor taal en rekenen bij de leerwegen
van het vmbo. Leerlingen in de vmbo-tl moeten meer opgaven goed
maken om een voldoende te scoren dan leerlingen in vmbo-kb. De eisen
voor vmbo-bb-leerlingen zijn vervolgens weer wat lichter dan voor
vmbo-kb-leerlingen. We hebben toegestaan dat in 2013–2014 en
2014–2015 vmbo-bb-leerlingen nog onder 2F mogen scoren om een
voldoende te behalen.
Extra ondersteuning vanaf 2013–2014
De steunpunten taal en rekenen vo/mbo starten in het najaar van 2013 een
tweejarig intensiveringstraject. Daarin bezoeken zij scholen, geven zij
scholen advies op maat over hun rekenbeleid en reiken zij scholen
praktische handvatten aan voor verbetering van het rekenonderwijs. Er zal
hierbij ook ingezet worden op verspreiding van goede voorbeelden.
Verder wordt ingegaan op de personele inzet op het gebied van rekenen
en op de vraag of er bij de school en docenten behoefte bestaat voor
deskundigheidsbevordering in het geven van rekenonderwijs. Met
lerarenopleidingen wordt het gesprek gevoerd hoe het (na)scholingsaanbod verder kan worden afgestemd op het rekenonderwijs in het vo en
mbo.
Ook het CvE stelt in 2013–2014 een aantal producten ter beschikking ter
ondersteuning van het rekenonderwijs. Zowel voor referentieniveau 2F als
3F worden voorbeeldtoetsen en -examens beschikbaar gesteld, waarmee
leerlingen kunnen oefenen. Om tegemoet te komen aan de wens van
scholen naar een meer gedetailleerde terugkoppeling van de rekenresultaten beproeft het CvE in schooljaar 2013–2014 een rapportage op
domeinen. Kandidaten en docenten krijgen daarmee meer inzicht in de
behaalde scores op de verschillende domeinen die bij rekenen worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 332, nr. 21

8

onderscheiden. Dit kan worden benut om bij het rekenonderwijs in te
spelen op de zwakke punten van leerlingen.
De Inspectie van het Onderwijs houdt, zoals vastgelegd in het toezichtkader, toezicht op het taal- en rekenonderwijs in vo en mbo. Scholen die
onvoldoende inspanningen leveren, worden door de Inspectie daarop
aangesproken. De Inspectie zal begin 2014 onderzoeken hoe vo-scholen
achterstanden op rekenen en taal bestrijden.
Enkele aanpassingen in de toetsen vanaf 2013–2014
Het CvE is verantwoordelijk voor de toetsen en examens rekenen. Die
toetsen zijn van goede kwaliteit: de betrouwbaarheid is hoog en de
referentieniveaus rekenen zijn adequaat geoperationaliseerd. Tegelijkertijd
blijkt uit de pilot dat de toets op enkele punten, waaronder toetslengte in
het vo en maakbaarheid van de toets in het mbo, nog verbeterd kan
worden. CvE zal deze verbeteringen doorvoeren in de toetsen voor
2013–2014.
Uit analyse van de pilotresultaten van 2013 voor vmbo-bb blijkt dat veel
opgaven van de rekentoets 2F minder geschikt waren voor deze
leerlingen. Daarbij moet bedacht worden dat een groot deel van deze
leerlingen het voortgezet onderwijs instroomt met een rekenniveau onder
niveau 1F. Uw Kamer heeft in het AO examinering van 18 juni jl. aandacht
gevraagd voor de mogelijkheden om in het vmbo te differentiëren.
Uit de pilots blijkt dat de alleen differentiatie in de becijfering (zoals nu het
geval is) nog onvoldoende inzicht biedt in de rekenvaardigheden van de
vmbo-bb leerlingen. Naast differentiatie in becijfering is ook differentiatie
in de toetsopgaven wenselijk. Wij zullen het CvE vragen een toets voor
vmbo-bb te ontwikkelen met een groter aantal eenvoudige toetsopgaven.
Met zo’n toets kunnen vmbo-bb leerlingen beter laten zien hoe zij
presteren ten opzichte van niveau 2F, en meer specifiek welke rekenvaardigheden zij wel en (nog) niet beheersen. Omdat bij doorstroom naar
mbo-2 het niveau 2F moet worden onderhouden, bezien we in 2014 of
passende maatregelen nodig zijn voor mbo-2.
Voor het vwo wordt op ons verzoek door het CvE onderzocht of het
3S-niveau (streefniveau) meer mogelijkheden biedt voor een toets die een
passende uitdaging vormt voor vwo-leerlingen. Medio 2014 zal een
besluit worden genomen over de invoering van 3S.
4. Beleid voor leerlingen met dyslexie en dyscalculie
Het beleid ter versterking van de taal- en rekenvaardigheden in alle
onderwijssectoren vereist ook expliciet aandacht voor leerlingen met
dyslexie en dyscalculie. Over dit onderwerp is op 27 februari 2013 met uw
Kamer een debat gevoerd. Tijdens dit debat en het vervolg (VAO) op
20 maart is een aantal toezeggingen gedaan en is een motie van het lid
Van Meenen (D66) aangenomen over de invloed van lesmethoden op
leerlingen met dyslexie en dyscalculie. Vanwege de grote raakvlakken
tussen het beleid voor taal en rekenen en voor dyslexie en dyscalculie, zijn
de belangrijkste maatregelen hier opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 332, nr. 21

9

4.1. Aangepaste examinering voor leerlingen met dyscalculie
In opdracht van het CvE heeft de Hogeschool Utrecht (HU) een onderzoek
verricht naar leerlingen die ernstige problemen hebben met rekenen
(bijlage 413). Uit het onderzoek komt naar voren dat voor deze leerlingen
een aantal aanpassingen in de toetsing mogelijk en gewenst is. Het
onderzoek laat ook zien dat er een groep leerlingen met dyscalculie zal
overblijven voor wie naar redelijkheid nu en in de nabije toekomst het
gewenste niveau 2F of 3F niet haalbaar zal blijken. Daarnaast komt naar
voren dat ook bij dyscalculie wel degelijk sprake kan zijn van een zeker
rendement van goed rekenonderwijs.
Leerlingen met dyscalculie kunnen vanaf 2016 een aangepaste toets
afleggen met lagere exameneisen. Ook wordt de toegankelijkheid
vergroot doordat meer gebruik mag worden gemaakt van hulpmiddelen
zoals de rekenmachine en eventueel een door het CvE opgestelde
formule- of rekenkaart. Het CvE zal in schooljaar 2013–2014 beproeven of
een sjabloon van een mogelijke reken- en formulekaart bij rekenen,
wiskunde en economie werkbaar is. Het CvE informeert scholen hierover
via de gebruikelijke kanalen.
Scholen worden geacht een zorgvuldig toelatingsbeleid op te stellen voor
toelating tot de aangepaste toets. Gronden daarvoor zijn dat een leerling
aantoonbaar is vastgelopen bij het reguliere rekenonderwijs (ook na
remediërende activiteiten), en dat de school een ondersteuningsprogramma biedt dat de leerling in staat stelt zich adequaat voor te bereiden
op de eisen van de aangepaste toets. We verwachten dat het om zo’n
5%-10% van de leerlingen zal gaan. Een deskundigenverklaring is
vooralsnog geen verplicht onderdeel. Daarmee zou in deze aanloopfase
onevenredig veel aandacht gaan naar het verkrijgen van een verklaring,
terwijl juist de begeleiding op de school nu stevig moet worden
neergezet.
In overleg met de betreffende sectoren zal in de loop van 2013–2014 de
toelating naar het vervolgonderwijs worden bepaald. Op de cijferlijst (vo)
of resultatenlijst (mbo) zal aangetekend worden dat sprake is van een
aangepaste rekentoets met lagere exameneisen. Voor leerlingen met
dyscalculie is niet elke vervolgopleiding geschikt, voor veel opleidingen
en beroepen zijn goede rekenvaardigheden onmisbaar. In overleg met de
betreffende sectoren zal daarom in de loop van 2013–2014 de toelating tot
het vervolgonderwijs worden bepaald. De eventueel gebruikte hulpmiddelen zullen evenwel niet op het diploma worden vermeld. Wij delen de
conclusie van het CvE (zie bijlage 5 voor de aan uw Kamer toegezegde
analyse14) dat een gedifferentieerde melding, gecombineerd met een
grotere beslisvrijheid van scholen ongeacht de exameneisen, de herkenbaarheid en het civiel effect van het diploma zou aantasten. Daar komt bij
dat er een stigmatiserend effect van zal uitgaan.
Het CvE en de scholen in vo en mbo zullen vanaf 2014 ervaring opdoen
met een aangepaste toets voor leerlingen met dyscalculie, gericht op de
definitieve invoering in schooljaar 2015–2016. De scholen worden door
het CvE in het najaar van 2013 nader geïnformeerd over de aanpak en de
deelname aan de pilots.
Wij zullen de pilot nauwlettend monitoren, met specifieke aandacht voor
het toelatingsbeleid van scholen. Indien we signalen ontvangen dat
scholen leerlingen toelaten die niet behoren tot de beoogde doelgroep,
13
14

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 332, nr. 21

10

zullen we hierop gerichte actie ondernemen. Over de bevindingen zal
worden gerapporteerd in de jaarlijkse voortgangsrapportages.
4.2. Masterplan dyscalculie
Met bovenstaande maatregelen worden randvoorwaarden voor examinering van leerlingen met dyscalculie gecreëerd. Dit laat onverlet dat ook
deze leerlingen uiteindelijk het meest gebaat zijn bij goed onderwijs. De
protocollen ernstige rekenwiskunde problemen en dyscalculie (erwd),
opgeleverd in 2011 (po en so) en 2012 (v(s)o en mbo), bieden scholen
daarbij handvatten. We vinden het wenselijk dat scholen bij de implementatie van dit protocol worden ondersteund. Analoog aan het invoeringstraject voor dyslexie starten wij daarom met een masterplan dyscalculie.
De steunpunten taal en rekenen stellen samen met het KPC een implementatieplan op voor po, so, vo, vso en mbo. Dit zal naar verwachting in
september gereed zijn, de uitvoering zal daarna starten.
4.3. Overige toezeggingen
Naar aanleiding van vragen van het lid Rog (CDA) hebben we het CvE
gevraagd of de ontheffing voor de tweede moderne vreemde taal een
kan-bepaling moet blijven. In zijn reactie geeft het CvE aan dat de
regelgeving op zich adequaat is. Er is geen sprake van een automatisch
recht van de leerling, noch een grondslag voor willekeur van de school.
Het uitgangspunt van de regelgeving is dat de verplichting de tweede
moderne vreemde taal als examenvak te volgen onder andere bij
leerlingen met dyslexie niet mag leiden tot een onnodige belemmering bij
het behalen van het diploma. Dit uitgangspunt moet leidend zijn bij de
beslissing om de ontheffing toe te staan. We zullen scholen in een
voorlichtingstraject hierop wijzen. Over de uitwerking van de motie van
het lid Van Meenen over de invloed van lesmethoden op het voorkomen
van dyslexie en dyscalculie en de afspraken met de beroepsgroep over de
deskundigenverklaring zullen we uw Kamer begin volgend jaar
informeren.
5. Tot slot
Zoals gezegd: taal en rekenen staan stevig op de kaart. Scholen en andere
betrokkenen zijn hard bezig om de referentieniveaus te implementeren en
de leerresultaten van leerlingen (verder) te verbeteren. Daarbij wordt wel
duidelijk dat er vooral voor rekenen door alle betrokken partijen ook nog
het nodige werk verzet moet worden. De ervaringen met de pilots worden
door het CvE benut om enkele verbeteringen aan te brengen in de toetsen
in 2013–2014. Van scholen is een gerichte inzet nodig op het verbeteren
van het rekenonderwijs. We nemen verschillende maatregelen om
scholen daarbij te faciliteren, met specifieke aandacht voor adequate
randvoorwaarden voor leerlingen met een beperking. Wij volgen de
ontwikkelingen in elke onderwijssector op de voet en houden uw Kamer
via jaarlijkse voortgangsrapportages op de hoogte.
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 332, nr. 21

11