Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

32 623

Actuele situatie in Noord-Afrika en het
Midden-Oosten

Nr. 160

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 januari 2016
Hierbij bied ik u de reactie aan op het verzoek van de vaste commissie
voor Europese Zaken om een kabinetsbrief over de actuele situatie in
Zuidoost-Turkije. Deze aanvraag werd ingezonden op 23 december 2015.
Er is sprake van een verslechterende situatie in het zuidoosten van Turkije.
Het is moeilijk om alle feiten en details boven water en bevestigd te
krijgen, maar het is duidelijk dat sprake is van toenemend geweld, een
toenemend aantal doden, uitgaansverboden en een burgerbevolking die
letterlijk tussen twee vuren ligt. Er is sprake van grootschalige verwoestingen en een toenemend aantal binnenlandse ontheemden.
Deze escalatie van de situatie baart het kabinet grote zorgen. Het kabinet
is van mening dat de Turkse regering gerechtigd is maatregelen te nemen
tegen terroristische bedreigingen, inclusief als die uitgaan van de PKK.
Dergelijke maatregelen dienen proportioneel te zijn en respect voor
mensenrechten dient voorop te staan. Het kabinet heeft verder herhaaldelijk, bilateraal en in EU-verband, opgeroepen het staakt-het-vuren en het
Koerdische vredesproces te hervatten. Het kabinet zal dat, met kracht en
ook als voorzitter van de EU, blijven doen en sluit zich in dit verband
volledig aan bij de EU-verklaring van 22 december.
In deze oproep staat dat de veiligheidssituatie in het zuidoosten van
Turkije verslechtert. Dat de Turkse autoriteiten met moeilijke uitdagingen
geconfronteerd worden, door de dreiging van de PKK, de YDG/H en
andere terroristische groeperingen. Maar dat het cruciaal is dat de reactie
daarop beheerst is, en dat schadelijke effecten op de lokale bevolking
moeten worden tegengegaan. Proportioneel handelen en terughoudendheid dienen uitgangspunt te zijn. Verder stelt de verklaring dat alle
politieke leiders moeten oproepen tot een onmiddellijk staakt-het-vuren
en tot een terugkeer naar de onderhandelingen in het kader van het
Koerdisch vredesproces. De afgelopen twee jaar heeft dat vredesproces

kst-32623-160
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 623, nr. 160

1

belangrijke voortgang opgeleverd, die niet verloren moet gaan. Het
vredesproces blijft de enige manier om een conflict op te lossen dat al
veel te veel levens heeft geëist. De EU staat, als altijd, klaar om alle
inspanningen om te komen tot een positieve uitkomst te ondersteunen.
Hierbij speelt het nieuwe fenomeen van de stadsguerilla van de zogeheten
YDG/H een rol. Dit is een jeugdige en urbane loot aan de stam van de
PKK, die, zoals bekend, een terroristische organisatie is voor zowel Turkije
als de EU. De PKK opereert vanuit de bergen, de YDG/H kiest voor de stad
als strijdtoneel. Dit betekent dat, onder meer vanwege de (weers)omstandigheden de strijd ook in de winter door kan gaan. De recente escalatie
van geweld is onder meer terug te voeren op pogingen van het Turkse
veiligheidsapparaat om deze stadsguerilla van de YDG/H op te rollen.
Hierbij wordt sinds half december niet alleen de «jandarma» en de
politiediensten, maar ook het leger ingezet. In (delen van) steden als
Diyarbakır-Sur, Mardin-Dargeçit, Şırnak-Cizre, Silopi en Mardin-Nusaybin
gelden daarbij uitgaansverboden. In deze en andere steden heeft de
YDG/H, die autonome regio’s heeft uitgeroepen, op grotere en kleinere
schaal barricades opgeworpen, loopgraven gemaakt en/of explosieven
geplaatst, die veiligheidstroepen van straat tot straat proberen op te
ruimen met onder meer inzet van gepantserd legermaterieel. Hierbij zijn
naar verluidt tientallen guerilla’s omgekomen, en ook zijn er volgens
NGO’s tientallen burgerdoden gevallen. Honderdduizenden hebben het
voor kortere of langere tijd zonder water, elektriciteit en medische zorg
moeten stellen. Veel overheidsinstanties als scholen en ziekenhuizen zijn
gesloten. De materiële en economische schade is aanzienlijk.
De burgerbevolking ligt daarbij soms letterlijk tussen twee vuren.
Guerilla’s verschuilen zich onder de bevolking, dwingen hen soms partij te
kiezen en ontmoedigen hen die willen vluchten of houden hen zelfs tegen.
Er is sprake van een toenemend aantal binnenlands ontheemden. Alleen
al uit de wijk Sur in Diyarbakır zou een groot deel van de bevolking zijn
vertrokken. Op 22 december zijn burgers verder voor het eerst door
veiligheidstroepen geëvacueerd uit de stad Silopi, naar verluidt op eigen
verzoek.
Voor wat betreft de vraag naar pre-accessiesteun, vindt het kabinet dat het
pre-toetredingsinstrument (IPA) voor de periode 2014–2020 al een
verbetering is ten aanzien van zijn voorganger. Er is meer aandacht voor
democratisering en goed bestuur, waaronder ook ondersteuning van het
maatschappelijk middenveld, en er is een significante verhoging van de
middelen voor de rechtsstaat en mensenrechten. Binnen het budgetonderdeel voor rechtsstaat en mensenrechten gaat de meeste steun naar het
tegengaan van illegale migratie, hervorming van de rechterlijke macht en
ondersteuning van mensenrechteninstituties. Er is geen sprake van dat
IPA-middelen zouden worden ingezet tegen de Turkse bevolking. Het
kabinet ziet de toegenomen aandacht voor mensenrechten en rechtsstaat,
evenals voor steun aan het maatschappelijk middenveld als positief. Ook
de aandacht voor migratie-gerelateerde inspanningen kan op Nederlandse
steun rekenen. Het is essentieel dat de EU samen met Turkije werkt aan
het verbeteren van bijvoorbeeld geïntegreerd grensbeheer, migratiemanagement of asielsystemen.
Daarnaast kent de IPA-verordening nu een duidelijker koppeling tussen
hervormingen en steun. Er is voorzien in een performance reward die de
mogelijkheid biedt landen die goed hervormen te «belonen» in de vorm
van meer steun en landen die ernstig achterblijven te korten. Het is aan de
Commissie voorstellen te doen voor een dergelijke verhoging of korting
van steun. Beslissingen hierover geschieden met gekwalificeerde
meerderheid. Zoals aangegeven in de relevante verordening zijn er twee

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 623, nr. 160

2

formele weegmomenten: in 2017 bij de mid-term review van IPA en
opnieuw in 2020. Maar in beginsel zijn ook tussentijdse kortingen
mogelijk. Zoals bleek tijdens de Raad Algemene Zaken van 16 december
2014, waar Nederland pleitte voor consequenties voor de financiële steun
aan Turkije naar aanleiding van ontwikkelingen ten aanzien van de
rechtsstaat, bestaat er echter geen steun onder andere lidstaten voor een
dergelijke korting van IPA-middelen voor Turkije (zie verslag Raad;
Kamerstuk 21 501-02, nr. 1446 d.d. 19 december 2014). In het licht van de
prestatiecomponent in het IPA-instrument zal het kabinet de ontwikkelingen in Turkije nauwlettend blijven volgen. Als de rechtsstaatsontwikkelingen in Turkije geen kentering laten zien, zou de mogelijkheid van het
korten van steun bij het eerstvolgende weegmoment op tafel moeten
komen. Steun van andere lidstaten zal in dat geval onontbeerlijk zijn
aangezien besluitvorming, zoals al aangegeven, per gekwalificeerde
meerderheid geschiedt.
In reactie op de vraag of Turkije op dit moment voldoet aan de
voorwaarden voor het openen van de rechtsstaathoofdstukken, is het
kabinet van mening dat het duidelijk is dat de situatie ten aanzien van de
rechtsstaat en mensenrechten in Turkije zorgen baart. Ook de Commissie
is hierover helder in haar laatste voortgangsrapport. Hierbij wordt in het
bijzonder gewezen op de vrijheid van meningsuiting, media- en internetvrijheid, vrijheid van vergadering en de onafhankelijke rechtspraak. Dat
Turkije in de huidige omstandigheden niet voldoet aan de criteria voor
toetreding is evident. Hierbij benadrukt het kabinet echter ook dat
toetredingsonderhandelingen de beste manier blijven vormen om
hervormingen in Turkije te bevorderen. Mochten naast hoofdstuk 17 (zie
Kamerbrief over het openen van onderhandelingen met Turkije over
hoofdstuk 17 van 26 november, Kamerstuk 23 987, nr. 153, en het verslag
van de EU-Turkije Top van 29 november, Kamerstuk 23 987, nr. 153)
andere hoofdstukken worden geopend, dan zet Nederland daarom in op
behandeling van de rechtsstaatshoofdstukken 23 en 24. Deze hoofdstukken vormen het belangrijkste kader om op structurele wijze hervormingen van de rechtsstaat in Turkije te bespreken en Turkije aan te
spreken op de geconstateerde tekortkomingen. Dit is echter zoals bekend
nog niet het geval. Op beide hoofdstukken rust een unilaterale blokkade
van Cyprus en deze hoofdstukken worden dus ook nog niet besproken. Dit
wil ook zeggen dat er nog geen openingsbenchmarks zijn vastgesteld en
dat er geen oordeel kan worden geveld over of Turkije op dit moment
voldoet aan de voorwaarden voor het openen van deze hoofdstukken.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
A.G. Koenders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 623, nr. 160

3