Monitor Ouderenzorg regionale verschillen (deel 1)
Versie 1

Dit document is gepubliceerd door NZa op het publicatie platform voor uitvoering (PUC). Dit
document is een afdruk van de originele versie die is te vinden op: http://puc.overheid.nl/doc/
PUC_636235_22. Controleer altijd of u de actuele versie in handen hebt.

Documentgegevens
Dit document is een afdruk van een originele publicatie op PUC Open Data.
Originele versie:
Citeertitel: Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)
Permalink: http://puc.overheid.nl/doc/PUC_636235_22
Soort document:
Type: Onderzoek en analyse - Marktscan - monitor
Bron: Nederlandse Zorgautoriteit
Versie en datums:
Versie: 1
Laatste wijziging: 01-04-2021
Publicatiegegevens:
Uitgever: Nederlandse Zorgautoriteit
Kanaal: NZa
Vorm: origineel PUC document
Referentienummer: PUC_636235_22
Toegankelijkheid: Extern
Publicatiedatum: 01-04-2021
Taal: nl
Verrijking gepubliceerd bij document:
Thema's:
·
Langdurige zorg
·
Verpleging en verzorging

Pagina 2 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Inhoudsopgave
1 Samenvatting. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
2 Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2.1 Waarom deze monitor?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2.2 Wat doen we in de monitor?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2.3 Over welke periode gaat de monitor?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.4 Voor wie is de monitor?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.5 Leeswijzer?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
3 Achtergrond. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
4 Regionale verschillen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
4.1 Regionale verschillen in indicaties. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
4.2 Regionale verschillen in de verzilvering. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
4.3 Regionale verschillen in gemiddeld zorggebruik. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
4.4 Regionale verschillen in toegankelijkheid. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
4.5 4.5 Regionale verschillen over de thema's heen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
5 Bijlage. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
5.1 Lijst met afkortingen en begrippen met een korte toelichting.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
5.2 Bronnen en methoden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
5.3 Aanvullende ﬁguren/tabellen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 3 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Magazine monitor ouderenzorg

Pagina 4 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

1 Samenvatting
Aanleiding
In 2015 is de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten vervangen door de Wet langdurige zorg. Sindsdien
is het beleid van de overheid erop gericht dat ouderen langer thuis kunnen blijven wonen. Aangevuld met
ondersteuning en zorg in een woning die aansluit bij hun persoonlijke behoeften. Al lang is bekend dat
de betaalbaarheid en toegankelijkheid van zorg voor ouderen steeds meer onder druk komt te staan. Eén
van de oorzaken is de dubbele vergrijzing. In 2040 is het aantal ouderen boven de 75 jaar verdubbeld. De
gemiddelde leeftijd stijgt en de complexiteit van de zorgvraag van ouderen neemt toe. Ook is er sprake
van een oplopend personeelstekort in de (ouderen­)zorg. Tenslotte staat de mantelzorg onder druk. Er
zijn steeds minder 50-74 jarigen als mantelzorger beschikbaar voor het aantal 85-plussers (cliënten).
Dit kan ertoe leiden dat regionale verschillen, ook in de toegang tot de ouderenzorg, kunnen toenemen.
Maatwerk wordt steeds belangrijker om te zorgen dat iedereen de zorg krijgt die hij of zij nodig heeft. Wat
ons betreft is passende zorg daarbij het richtsnoer: zorg die bijdraagt aan het functioneren van mensen en
hun kwaliteit van leven.
Inleiding: wat ligt er voor?
In deze monitor hebben we onderzocht of er regionale verschillen in het zorggebruik van ouderen zijn
en wat die zijn. We richten ons daarbij op de Wet langdurige zorg. Ouderen hebben we getypeerd als
'personen met een indicatie voor verpleging en verzorging (v&v)'. We zien op 4 gebieden mogelijk regionale
verschillen. Dat zijn de indicaties voor zorg, verzilvering van de indicaties, gemiddeld zorggebruik en
toegankelijkheid (wachtenden). Ook onderzoeken we in deze monitor waar de regionale verschillen
mogelijk mee samenhangen.
Aanpak: wat hebben we gedaan?
Deze monitor is gebaseerd op een uitgebreide data-analyse en op interviews met zorgkantoren,
Zorgverzekeraars Nederland, Patiëntenfederatie Nederland en Centrum Indicatiestelling Zorg.
Wat zien we? Beantwoording van de deelvragen

•

Verschillen in indicaties

We zien over het algemeen dat hoe hoger de leeftijd van de cliënt is, hoe vaker er een Wlz-indicatie
wordt afgegeven. Daarnaast zien we regionale verschillen in indicaties van ouderen. Er zijn regio's waar
relatief veel jonge mensen (jonger dan 65 jaar) een v&vindicatie hebben. Ook in de andere onderzochte
leeftijdscategorieën zijn er regionale verschillen. Partijen geven een aantal mogelijke verklaringen voor
deze verschillen. Allereerst zou speciﬁek zorgaanbod een aanzuigende werking kunnen hebben. Zo is er
in de regio Apeldoorn­-Zutphen een organisatie gespecialiseerd in zorg voor mensen met de ziekte van
Huntington. Dat leidt tot meer indicaties bij mensen jonger dan 65 jaar in die betreffende regio. Ook gaven
zorgkantoren en het Centrum Indicatiestelling Zorg aan dat een lagere sociaal economische status er
mogelijk toe leidt dat er eerder een indicatie wordt aangevraagd. We hebben het percentage inwoners met
een bijstandsuitkering en het aantal indicaties in een regio naast elkaar gelegd.1
Het blijkt dat in regio's met een hoger aandeel bijstandsuitkeringen over het algemeen meer 65-plussers
een indicatie hebben. Ook geloofsovertuiging werd als factor genoemd. We hebben dit onderzocht
door het verband tussen cijfers over inwoners met een geloofsovertuiging en het aantal indicaties in
kaart te brengen. Uit de data blijkt dat in gebieden met een duidelijk christelijke signatuur, over het
algemeen minder indicaties in de leeftijdscategorie van 75 t/m 84 jaar worden afgegeven. Dit kan ermee
samenhangen dat hier meer mantelzorg gegeven wordt. Ouderen komen daardoor later in zorg, maar
hebben dan wel een zwaardere indicatie.

1

Informatie over sociaal economische status was niet regionaal voorhanden en dus hebben we in onze monitor een nadere
analyse gedaan op het percentage personen met een bijstandsuitkeringen in een regio. We beseffen ons dat dit een enge
benadering is van de sociaal-economische status.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 5 van 74

In de verdeling van zorgproﬁelen zien we ook verschillen. Zorgproﬁel vv­-5 wordt het meest geïndiceerd.
Dit is het proﬁel voor beschermd wonen met intensieve dementiezorg. Ook zijn er bepaalde regio's
waar relatief veel vv­-4 cliënten of vv-8 cliënten zijn. Deels kan dit worden verklaard door het speciﬁeke
zorgaanbod in de regio, zoals we eerder beschreven. Een andere mogelijke verklaring betreft speciﬁeke
gebiedskenmerken. Zo zijn er bijvoorbeeld in de regio Amstelland en De Meerlanden veel personen met
een vv-5 en vv-6 indicatie. Deze regio's liggen in de nabijheid van Amsterdam en vangen waarschijnlijk een
deel van de cliënten uit die stad op, omdat Amsterdam het zorgaanbod moeilijk uit kan breiden. Uit de data
blijkt ook dat een hoge stedelijkheid samengaat met meer indicaties in de leeftijdscategorie 65 tot en met
74 jaar.

•

Verschillen in verzilvering van indicaties

Onder verzilvering van de indicaties verstaan we of mensen de zorg krijgen waarvoor zij een indicatie
hebben. Mensen met een indicatie voor een hoger zorgproﬁel verzilveren deze vaker. Over het algemeen
geldt dat zorgproﬁel vv-4 het laagste verzilveringspercentage heeft. Zorgkantoren geven aan dat vv-4
als instapproﬁel wordt gezien. Het is dus aannemelijk is dat wanneer iemand een eerste indicatie krijgt,
deze niet direct wordt verzilverd. De situatie van mensen met een vv-4 indicatie is vaak minder urgent
dan die van cliënten met hogere zorgproﬁelen. Zij kunnen zich thuis nog redden dankzij de inzet van
bijvoorbeeld mantelzorgers en zorg op basis van een modulair pakket thuis. Er zijn óók op het vlak van
verzilvering regionale verschillen. We zien in de data dat de verzilvering lager is in stedelijke gebieden.
In het westen van het land is het verzilveringspercentage lager dan in de rest van Nederland. Wellicht
wordt dit verschil veroorzaakt doordat de capaciteit van zorgaanbieders in de regio beperkter is, maar dit
kunnen we nog niet op basis van data onderbouwen. Overigens zien we dit verband tussen stedelijkheid
en verzilveringspercentage niet in iedere regio terug. De mate waarin de zorg verzilverd wordt hangt ook
samen met het aantal mensen dat in een regio op de wachtlijst staat. In regio's met een lagere verzilvering
staat over het algemeen een hoger percentage wachtenden zonder zorg op de wachtlijst.

•

Verschillen in zorggebruik

Om het zorggebruik per regio in kaart te brengen, hebben we gekeken naar de zorgkosten per dag. Ook
hebben we gekeken naar drie aspecten die met deze zorgkosten samenhangen. Deze aspecten zijn de
zorgzwaarte, leveringsvorm en gebruik van zzp's en vpt's met en zonder behandeling. Het beleid van
zorgkantoren en het aanbod in bepaalde regio's speelt een belangrijke rol in het zorggebruik. Zo zijn er
regio's waar zorgaanbieders zich speciﬁek richten op het leveren van vpt's. We zien dat in regio's waar
een groot deel van de zorg via zzp wordt geleverd, vaak hogere zorgkosten per dag worden gemaakt. We
zien meer pgb's in stedelijke gebieden. Ook in gebieden met veel bijstandsuitkeringen is het aandeel pgb's
hoger. De zorgkosten per dag kunnen naast de leveringsvorm ook worden beïnvloed door de verhouding
tussen zzp's en vpt's met en zonder behandeling. We zien in regio's waar relatief veel zorg op basis van zzp's
en vpt's inclusief behandeling wordt geleverd, de zorgkosten hoger zijn. Als we kijken naar de zorgproﬁelen
vv-4 en vv-5 zien we een grote variatie in de leveringsvorm. Dit leidt er toe dat de zorgkosten regionaal
sterk uiteenlopen. Bij de zorgproﬁelen vv-6 en vv­-7 is er minder verschil in leveringsvorm zichtbaar: veel
van deze zorg wordt via zzp geleverd. Daardoor liggen de zorgkosten per dag voor deze zorgproﬁelen
dichter bij elkaar in de verschillende regio's.

•

Verschillen in toegankelijkheid

We hebben de toegang die mensen hebben tot langdurige zorg geanalyseerd aan de hand van
wachtlijstgegevens. We zien dat het aandeel wachtenden per regio sterk verschilt. De noordelijke regio's
hebben naar verhouding de minste wachtenden en de regio's in het midden en westen de meeste. Het
overgrote deel van de wachtenden zijn nietactief wachtenden. Dat zijn cliënten die alleen naar de instelling
van hun voorkeur willen verhuizen en cliënten die zo lang mogelijk thuis willen wonen. Een kleiner deel van
de wachtenden wacht actief op een opname in een instelling, ook als dat niet de instelling van hun directe
voorkeur is. We zien landelijk gezien het hoogste percentage wachtenden binnen de vv-4 geïndiceerden.
Daarna volgen vv­-5 en vv­-6. Het hoge aandeel wachtenden met een vv-4 indicatie kan mogelijk verklaard
worden omdat vv-4 gezien wordt als een instapproﬁel. Zoals eerder genoemd kan een deel van deze

Pagina 6 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

cliënten nog thuis blijven wonen, met mantelzorg of overbruggingszorg in de vorm van modulair pakket
thuis. Cliënten met een vv-4 indicatie wachten ook vaak op een plek van hun voorkeursaanbieder. De
partijen die we geconsulteerd hebben signaleren dat opnames in de ouderenzorg steeds meer gebaseerd
worden op urgentie. Cliënten met een zorgproﬁel vv­-4 moeten mogelijk langer wachten omdat zij een
langere periode thuis kunnen overbruggen dan cliënten met een hoger zorgproﬁel.
Wat concluderen we?
Wij adviseren allereerst zorgkantoren om met de uitkomsten van deze monitor gezamenlijk te bekijken
of zij van elkaar kunnen leren. De monitor geeft verschillende aangrijpingspunten om het gesprek te
voeren over de verschillen. Onderdelen waar een zorgkantoor bijvoorbeeld invloed op kan uitoefenen zijn
de leveringsvormen van zorg en in sommige gevallen het leveren van zorg met of zonder behandeling.
Daarnaast wordt de toegankelijkheid van de zorg in instellingen steeds meer gebaseerd op urgentie.
Zorgkantoren zouden meer bovenregionaal moeten afstemmen waar cliënten terecht kunnen vanwege de
grote regionale verschillen in zorgaanbod. Ook kunnen de analyses in deze monitor helpen bij het nader
invullen van de regioplannen die zorgkantoren in december 2020 gepubliceerd hebben.
Ten tweede zien we kansen voor vervolgonderzoek naar onder andere de zorgpaden van cliënten.
Verhuizen mensen naar een andere regio omdat zij een bepaalde indicatie krijgen? Bijvoorbeeld omdat
bepaalde zorg exclusief in de regio beschikbaar is. Maakt het voor het ziekteverloop van cliënten verschil
of zij zorg thuis via een vpt krijgen of zorg in een instelling? Het Zorginstituut doet onderzoek naar
cliëntenpaden in de ouderenzorg en zal die vraag meenemen in het onderzoek.
Tot slot sluiten de uitkomsten van deze monitor aan bij ons recent uitgebrachte advies over passende
zorg.2 De regionale verschillen laten zien dat het organiseren van doorzettingsmacht in de regio's van
meerwaarde kan zijn. Zo kunnen initiatieven, passend in die omgeving, van de grond komen. Ook in de
toekomst kan de zorg voor ouderen betaalbaar en toegankelijk worden gehouden. Aansluitend hierop zien
we een rol voor zorgkantoren in het werken over de domeinen heen. Onze volgende monitor zorg voor
ouderen3 geeft hier meer inzicht in.

2
3

Advies passende zorg.
Verwachtte oplevering vierde kwartaal 2021. Deze monitor is een vervolg op de monitor zorg voor ouderen uit 2018.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 7 van 74

2 Inleiding
2.1 Waarom deze monitor?
Sinds de stelselherziening in 2015 (overgang van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) naar
de Wet langdurige zorg (Wlz)), richt het beleid van de overheid zich voor de ouderenzorg op het langer thuis
kunnen blijven wonen met ondersteuning en zorg in een woning die aansluit bij de persoonlijke behoeften.
Al langere tijd is bekend dat de betaalbaarheid en toegankelijkheid van de ouderenzorg en de omringende
zorgketens in toenemende mate onder druk is komen te staan. Dit komt onder andere door de dubbele
vergrijzing. In 2040 is het aantal ouderen boven de 75 jaar verdubbeld, de gemiddelde leeftijd stijgt en
de complexiteit van zorgvraag (multimorbiditeit) neemt toe. Daarnaast is er sprake van een toenemend
personeelstekort in de (ouderen­)zorg. Ook de mantelzorg komt steeds verder onder druk te staan omdat
er steeds minder 50-74 jarigen (mantelzorgers) zullen zijn voor het aantal 85-plussers (cliënten). In de
afgelopen periode, tijdens de Covid19-pandemie, is de druk op de ouderenzorg extra onder de aandacht
gekomen.
Maatwerk is in toenemende mate belangrijk, mede om de zorg toegankelijk te houden voor iedereen die
dit nodig heeft. Dit zorgt er voor dat regionale verschillen, ook in de toegankelijkheid, kunnen toenemen.
Met deze monitor brengen we in beeld welke regionale verschillen we zien in het zorggebruik binnen de
Wlz. Deze informatie is nuttig bij beleidsvorming en het maken van (toekomstige) keuzes ten aanzien van
de zorg voor ouderen binnen de Wlz. Ook kan de monitor gebruikt worden als achtergrondinformatie bij de
verdere uitwerking van de regionale capaciteitsplannen die zorgkantoren recent hebben opgesteld.4

2.2 Wat doen we in de monitor?
In deze monitor focussen we ons op de regionale verschillen in de sector verpleging en verzorging (v&v)
binnen de langdurige zorg.
Voor zorg die onder de Wet langdurige zorg (Wlz) valt, is een indicatiebesluit door het Centrum
Indicatiestelling Zorg (CIZ) nodig. Waar in deze monitor geschreven wordt over langdurige zorg wordt
bedoeld Wet langdurige zorg (Wlz). Iedereen die een blijvende zorgbehoefte heeft, is aangewezen op 24 uur
per dag zorg en ondersteuning in de nabijheid of permanent toezicht, kan aanspraak maken op Wlz-zorg.
Op peildatum 1 november 2019 hadden zo'n 88% van de 65-plussers met een geldige Wlz-indicatie een
indicatie voor een zorgproﬁel binnen de v&v­-sector. Regelmatig hebben ouderen (65-plussers) in een
andere sector dan de v&v­-sector een indicatie. Op de peildatum behoorde zo'n 10% van alle 65-plussers
met een Wlz-indicatie tot de gehandicaptenzorgsector. Andersom kan dit ook het geval zijn. Zo kunnen
cliënten onder de 65 jaar, met een Wlz-indicatie, toch een v&v-indicatie hebben. Dit was op peildatum
1 november 2019 voor zo'n 5% van de cliënten het geval. Het is dus belangrijk om duidelijk te zijn over
welke deﬁnitie van 'ouderenzorg' we hanteren in deze monitor. Wanneer we in deze monitor spreken
van 'ouderen' gaan we uit van de v&v-geïndiceerden. Dit zullen dus veelal cliënten van 65 jaar en ouder
zijn maar kunnen ook cliënten onder de 65 zijn. Anderzijds vallen cliënten van 65 jaar en ouder met een
indicatie buiten de v&v-sector (of zonder aanspraak op Wlz-zorg), buiten beschouwing van deze monitor.
We brengen regionale verschillen in zorggebruik in de langdurige zorg in kaart en proberen verklaringen
voor verschillen te vinden. Speciﬁek hebben we aandacht voor de toegankelijkheid van zorg, mede omdat
tijdens onze interne en externe consultatie dit thema als wenselijk onderzoeksonderwerp naar voren is
gekomen. Door te begrijpen wat de samenhang van de regionale variatie met het zorggebruik is, kan beleid
hierop worden toegespitst.
De doelstelling van het in kaart brengen van regionale verschillen in het zorggebruik van ouderen in de
langdurige zorg is om vast te stellen of er regionale verschillen bestaan in het zorggebruik van ouderen
binnen de langdurige zorg (Wlz) en te onderzoeken waar deze verschillen mee samenhangen.

4

Zie https://www.zn.nl/zorgkantoren/regionalecapaciteitsplannen.

Pagina 8 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

We pretenderen niet om causale verbanden te leggen, maar wel om inzicht te geven in het gemiddelde
zorggebruik binnen de regio's (gecorrigeerd voor verschillen in bevolkingssamenstelling5). Daarnaast
brengen we factoren, gerelateerd aan de regionale verschillen, in kaart.
De onderzoeksvragen zijn:

•

Zijn er regionale verschillen in de indicaties van ouderen (gecorrigeerd voor verschillen in
bevolkingssamenstelling)?

•

Zijn er regionale verschillen in de verzilvering van indicaties?

•

Zijn er regionale verschillen in het gemiddelde zorggebruik (per indicatie)?

•

Zijn er regionale verschillen in toegankelijkheid

•

•

Zijn er verschillen in wachtenden tussen de regio's?

•

Worden mensen in de verschillende regio's geplaatst op de plek van voorkeur?

Welke regionale verschillen zijn er over de thema's heen?

2.3 Over welke periode gaat de monitor?
We kijken naar het kalenderjaar 2019. Wanneer we het in dit rapport hebben over een peildatum gaan
we uit van het gekozen peilmoment van 1 november 2019. Door een peildatum laat in het jaar te kiezen,
worden ontwikkelingen die gedurende het jaar hebben plaatsgevonden meegenomen. Daarnaast valt deze
datum op een doordeweekse dag, buiten de vakanties om.

2.4 Voor wie is de monitor?
De monitor is geschreven voor alle mensen die interesse hebben in de zorg voor ouderen, met name
beleidsmakers. Zij zijn bijvoorbeeld werkzaam bij zorgaanbieders, zorgkantoren, brancheorganisaties,
belangenverenigingen en de overheid.

2.5 Leeswijzer?
In deze monitor focussen we ons dus op de regionale verschillen. We richten ons op de langdurige zorg
(Wlz) voor ouderen (v&v-sector) en zullen expliciet de toegankelijkheid (o.a. wachtlijsten) van zorg in kaart
brengen.
In hoofdstuk 3 schetsen we het landschap van de v&v­-sector zodat we een indruk geven over de omvang,
de leeftijdsverdeling, de verdeling in geslacht, de geïndiceerde zorgproﬁelen en wachtenden van deze
cliëntenpopulatie.
De regionale verschillen komen aan de orde in hoofdstuk 4. We geven daarin aan welke bevindingen we
uit de data kunnen halen. Naast onze eigen bevindingen geven we ook de mogelijke verklaringen weer
die we van verschillende partijen hebben ontvangen. In paragraaf 4.1 verdiepen we ons in de indicaties
en in paragraaf 4.2 kijken we naar de verzilveringscijfers van de indicaties. Het zorggebruik wordt in
paragraaf 4.3 beschreven en de toegankelijkheid komt in 4.4 aan de orde. In paragraaf 4.5 combineren we
de regionale verschillen qua zorg met de regiokenmerken van de verschillende zorgkantoren. We leggen in
deze paragraaf verbanden tussen zorgkantoorregio's op basis van zorg en omgevingsfactoren.
Na publicatie van deze monitor volgt later dit jaar nog een andere monitor ouderenzorg, waarbij we kijken
naar de ontwikkelingen en veranderingen van het zorggebruik van ouderen (65-plussers). Hierin wordt over
de domeinen heen gekeken en ligt de focus dus niet alleen op Wlz­-zorg. Hierbij worden analyses uit de
Monitor zorg voor ouderen (NZa, 2018) herhaald. Het doel is om hiermee trends in beeld te brengen.
5

In paragraaf 4.1 corrigeren we voor de bevolkingssamenstelling qua leeftijd.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 9 van 74

3 Achtergrond
We schetsen eerst een beeld van de achtergrond waartegen de langdurige zorg zich afspeelt. We tonen een
aantal algemene cijfers om wat meer gevoel bij de sector te krijgen.

Binnen de Wlz bestaan verschillende zorgproﬁelen die zijn onderverdeeld in sectoren. Dit zijn de sectoren
verpleging en verzorging (v&v), de gehandicaptenzorg (ghz) en de geestelijke gezondheidszorg (ggz). Figuur
1 geeft weer hoe de cliënten met een geldige indicatie zijn verdeeld over deze sectoren op peildatum 1
november 2019. Wat in deze ﬁguur is aangeduid als sector 'overig' betreft het partnerverblijf in de Wlz.
Deze monitor richt zich op de sector v&v. Uit ﬁguur 1 blijkt dat van alle geldige indicaties in de Wlz 55%
binnen de v&v-sector afgegeven is.

Pagina 10 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Op peilmoment 1 november 2019 hadden er zo'n 169 duizend cliënten een indicatie in de v&vsector en
daarmee aanspraak op Wlzzorg in de v&v-sector. De meeste cliënten hadden op deze peildatum aanspraak
op zorg voor de proﬁelen vv­-4, vv­-5 en vv-6. Voor verdere uitleg over de zorgproﬁelen verwijzen we naar
de begrippenlijst van deze monitor in de bijlage. Deze zorgproﬁelen zorgen samen voor zo'n 89% van de
totale indicaties binnen de v&v-sector. In ﬁguur 2 is de verdeling naar zorgproﬁelen te zien voor de cliënten
met aanspraak op Wlz-zorg in de v&v-sector.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 11 van 74

In ﬁguur 3 wordt de leeftijdsverdeling per leeftijdscategorie weergegeven. Ook is hier inzicht gegeven in het
geslacht van de cliënten per leeftijdscategorie. Hieruit blijkt dat het aandeel vrouwen toeneemt naarmate
de leeftijdscategorie hoger wordt.

Pagina 12 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

In ﬁguur 4 is verhoudingsgewijs weergegeven in welke leeftijdscategorie de cliënten zitten per zorgproﬁel.
De leeftijdsverdeling verschilt per zorgproﬁel. Met name in de lagere zorgproﬁelen gaat het om cliënten die
vaker in de oudere leeftijdscategorieën zitten. Cliënten met een zorgproﬁel vv8 zijn verhoudingsgewijs het
jongst.
De zorgproﬁelen vv-1, vv-2 en vv-3 worden vanaf 2015 niet meer geïndiceerd door het CIZ, maar komen
toch nog in zeer beperkte omvang voor. Dit heeft te maken met een indicatiestelling van vóór 2015
en waarvoor overgangsrecht van toepassing is. In deze monitor laten we deze zorgproﬁelen buiten
beschouwing om de leesbaarheid te verbeteren. Ook de zorgproﬁelen vv-9b en vv­-10 komen in een zeer
beperkte omvang voor. Aangezien dit speciﬁeke zorgproﬁelen zijn, volgt hieronder een beschrijving van de
proﬁelen.
Zorgproﬁel vv-9b
Zorgproﬁel vv-9b is voor herstelgerichte behandeling met verpleging en verzorging bij een
verblijfsaanbieder. Dit zorgproﬁel is bedoeld voor mensen die medisch-specialistische diagnostiek/
interventie hebben gehad (meestal tijdens een opname in het ziekenhuis) en waarbij deze medisch
specialistische diagnostiek/interventie is afgerond. De cliënt heeft herstelgerichte behandeling nodig
omdat de verwachting is dat de cliënt in die tijdelijke periode kan herstellen en/of een aantal vaardigheden
kan leren en trainen waardoor de cliënt beter kan functioneren. Relevant is dat de cliënt ook na de
herstelgerichte behandeling is aangewezen op de Wlz. Voor deze cliënten is het zorgproﬁel vv­-9b aan de
orde gedurende 2 tot 6 maanden. Dit zorgproﬁel nemen we in het vervolg van de monitor wel mee, maar
laten we meestal niet afzonderlijk zien.
Zorgproﬁel vv-10

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 13 van 74

Zorgproﬁel vv-10 is voor beschermd verblijf met intensieve palliatieve terminale zorg. Vanaf 2018 wordt
er niet meer geïndiceerd voor zorgproﬁel vv­-10. Wanneer een intramurale cliënt palliatieve terminale zorg
nodig heeft, wordt dat binnen de Wlz in eerste instantie uit het geïndiceerde zorgproﬁel bekostigd. Daarom
nemen we vv­-10 in deze monitor niet mee.6
In ﬁguur 5 geven we een eerste inzicht in de verdeling van de cliënten binnen de v&vsector naar de
wachtstatus van zorglevering. In het ﬁguur zijn alle cliënten met een v&v-indicatie op peilmoment 1
november 2019 weergegeven. We maken onderscheid tussen cliënten in (overbruggings­) zorg7 en zonder
zorg.

Figuur 5 Verdeling cliënten naar wachtstatus

Te zien is dat 87% van deze cliënten reeds zorg ontvangt en dus niet op een wachtlijst staat. Zo'n 11%
van de cliënten staat op een wachtlijst. Van hen krijgt het overgrote deel (overbruggings­)zorg (10% t.o.v.
totaal). De cliënten zonder zorg betreft zo'n 3% van het totaal. Het grootste deel van deze groep cliënten
staat echter ook niet op de wachtlijst (2% van het totaal).
Om verder inzicht te krijgen in het type wachtende cliënten maken we, binnen de cliënten op de wachtlijst,
onderscheid tussen actief en nietactief wachtend. We kijken hier dus naar de cliënten zonder zorg die op de
wachtlijst staan en cliënten in (overbruggings­)zorg die op de wachtlijst staan. Iedere cliënt die een indicatie
ontvangt voor de Wlz krijgt 'actief wachtend' als status. Wanneer de cliënt aangeeft dat hij/zij alleen wil
verhuizen naar het verpleeghuis van eerste voorkeur dan wordt de status aangepast naar 'niet­-actief
wachtend'. Wanneer de cliënt met thuiszorg en mantelzorg de zorg thuis nog wil voortzetten, zolang het
kan, dan gaat de status naar 'in zorg, niet op de wachtlijst'. In ﬁguur 6 kijken we naar de wachtstatus van
cliënten in (overbruggings­) zorg, en in ﬁguur 7 van cliënten zonder zorg.

6

7

Op het peilmoment zijn er 24 cliënten waarvoor vv­-10 gedeclareerd is. Het is onbekend of deze cliënten nog een oude
indicatie hebben of dat dit cliënten betreft waarvoor tussen de zorgaanbieder en het zorgkantoor een afwijkende afspraak
is gemaakt om toch vv­-10 te declareren omdat de 24-uurs terminale zorg niet meer geleverd kon worden vanuit het
geïndiceerde zorgproﬁel.
Met de term overbruggingszorg wordt hier Wlzzorg bedoeld die wordt afgenomen terwijl een cliënt op de wachtlijst staat,
doorgaans in de vorm van een mpt.

Pagina 14 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Figuur 6 Verdeling cliënten in (overbruggings-) zorg op wachtlijst naar
wachtstatus

Figuur 7 Verdeling cliënten zonder zorg op wachtlijst naar wachtstatus

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 15 van 74

Binnen de Wlz kunnen cliënten zorg ontvangen via vier leveringsvormen: zorgzwaartepakketten (zzp),
volledig pakket thuis (vpt), modulair pakket thuis (mpt) en persoonsgebonden budget (pgb).8 De
leveringsvorm zzp wordt ingezet wanneer cliënten volledig in een instelling verblijven. De leveringsvorm
vpt kan worden ingezet om zorg in de thuissituatie te leveren. Alle zorg wordt doorgaans verleend door
één zorgaanbieder. Met de leveringsvorm mpt kan een cliënt de zorg thuis ontvangen van één of meerdere
zorgaanbieders. Bij het mpt spreekt de cliënt met één of meer zorgaanbieders af welke zorgvormen door de
zorgaanbieders worden geboden en welke zorg door mantelzorgers wordt verleend. Bij de leveringsvorm
pgb ontvangt de cliënt jaarlijks een budget waarmee zorg kan worden ingekocht. In ﬁguur 8 zijn de
zorguitgaven in Nederland (in miljoenen euro's) weergegeven.
Duidelijk is dat de grootste zorguitgaven terechtkomen in de v&v-sector voor zorg dat wordt geleverd
via de leveringsvorm zzp. Van de zorguitgaven in het jaar 2019 is namelijk 86.8% bekostigd via zzp's.
De omvang van de zorguitgaven voor de andere leveringsvormen was beperkt en nagenoeg gelijk per
leveringsvorm. Namelijk voor mpt 4.1%, voor vpt 4.5% en voor pgb 4.5%.

8

Zie voor de toelichting 'Lijst met afkortingen en begrippen met een korte toelichting' in de bijlage van dit rapport.

Pagina 16 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

In ﬁguur 9 is weergegeven hoeveel cliënten er op het peilmoment 1 november 2019 gebruik maakten van
elke leveringsvorm. Duidelijk is dat de meeste cliënten in de v&v-sector zorg ontvangen via een zzp. 'Zin
& pgb' zijn cliënten die op het peilmoment gebruik maakten van zowel zorg in natura als pgb. De ﬁguren 8
en 9 zijn niet één-op-één te vergelijken omdat het bij zorguitgaven de uitgaven over geheel 2019 betreft
en bij aantallen cliënten om een peildatum. Het geeft in algemene zin wel een goede weergave van de
overeenkomsten en verschillen. De overeenkomst is dat in beide ﬁguren zichtbaar is dat zzp het grootste
aandeel inneemt. De ﬁguren verschillen in de onderlinge verhouding tussen de overige leveringsvormen.
Die zijn groter in ﬁguur 9.
Zo'n 76.4% van de cliënten ontvangt zorg via zzp's. Het aandeel cliënten dat gebruik maakte van de andere
leveringsvormen was mpt (11%), vpt (5.6%), pgb (5.7%) en zin & pgb (1.2%).

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 17 van 74

4 Regionale verschillen
Zoals we in de inleiding van deze monitor hebben beschreven, is het doel van deze monitor om eventuele
regionale verschillen in kaart te brengen. We hebben er voor gekozen de verdeling van zorgkantoorregio's
als basis aan te houden: het zijn zelfstandig werkende kantoren die nauw gelieerd zijn aan de grootste
zorgverzekeraar in die regio. Er zijn 31 zorgkantoorregio's in Nederland. Zorgkantoren zijn ervoor
verantwoordelijk dat alle cliënten in hun regio de betreffende langdurige zorg krijgen waar ze recht op
hebben.
Het zorgkantoor sluit hiervoor contracten af met zorgverleners van langdurige zorg, zoals verpleeghuizen.
Zij maken met kwartaalrapportages en regionale capaciteitsplannen ook inzichtelijk wat de vraag naar
verpleegzorg is, zowel landelijk als regionaal. Voor de duidelijkheid willen we aangeven dat binnen een
zorgkantoorregio natuurlijk wel ook plaatselijke verschillen zijn qua populatie samenstelling.

Pagina 18 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

In iedere paragraaf kijken we in eerste instantie naar de data die we hebben gevonden en onze eigen
bevindingen. Vervolgens geven we aan wat de verschillende partijen hebben aangegeven nadat we onze
eerste bevindingen met hen hebben gedeeld. We hebben gesproken met het CIZ, ZN, de zorgkantoren en
de Patiëntenfederatie Nederland.
In ﬁguur 10 wordt de verdeling van de zorgkantoorregio's over Nederland graﬁsch weergegeven. Daarin
wordt ook aangegeven bij welke Wlz­-uitvoerder de zorgkantoorregio's horen. In tabel 1 zijn de namen van
de zorgkantoorregio's opgenomen behorende bij de nummering in ﬁguur 10.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 19 van 74

4.1 Regionale verschillen in indicaties
We onderzoeken of er op regionaal niveau verschillen zijn in het aantal v&v-indicaties. Hierbij corrigeren
we voor de bevolkingssamenstelling qua leeftijd in diezelfde regio. Zo krijgen we een beeld of er in een
bepaalde regio verhoudingsgewijs meer of minder indicaties worden afgegeven.
Bevindingen vanuit de data

Tabel 2 geeft allereerst een overzicht van het aantal uitstaande indicaties voor de v&v-sector in Nederland
op peilmoment 1 november 2019. Per leeftijdscategorie is het aantal indicaties per 1000 inwoners
weergegeven. Hiervoor gebruiken we bevolkingsgegevens van het CBS. De totale inwonersaantallen per
leeftijdscategorie betreffen de aantallen in heel 2019. We zien dat het aantal indicaties per 1000 inwoners
toeneemt naarmate de leeftijdscategorie hoger wordt.
We standaardiseren in de volgende ﬁguren (11 en 14) het aantal uitstaande indicaties per zorgkantoorregio
(op peildatum 1 november 2019), per leeftijdscategorie en per 1000 inwoners. In deze ﬁguren is per
leeftijdscategorie het aantal uitstaande indicaties per 1000 inwoners weergegeven. Het is hierbij wel
belangrijk op te merken dat de assen per leeftijdscategorie verschillen.
Landelijk gezien heeft 4.79 van de inwoners boven de 65 jaar een Wlz-indicatie. In onderstaande tabel zien
we welke regio's procentueel gezien de hoogste en laagste zorgkantoorregio's zijn.

Pagina 20 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

In ﬁguur 11 zien we een relatief hoog aantal indicaties in de regio Apeldoorn­-Zutphen en Zuid-Limburg
voor de leeftijdscategorie 64­. Voor de regio Apeldoorn­-Zutphen wordt dit mogelijk verklaard door het feit
dat in deze regio een aantal instellingen zijn gevestigd die zich specialiseren in jonge mensen met dementie,
cliënten met de ziekte van Huntington en cliënten met niet aangeboren hersenletsel. Mogelijk zorgen deze
instellingen voor een aanzuigende werking op relatief jonge mensen met een v&v-indicatie.
In ﬁguur 12 valt op dat er in de regio's Rotterdam en Haaglanden een bovengemiddeld aantal indicaties zijn
(65­-74). Zorgkantoren hebben aangegeven dat dit verband houdt met speciﬁek zorgaanbod van zorg voor
cliënten met lage bewustzijnsproblematiek.

In ﬁguur 13 en 14 zien we een hoog aantal indicaties (> 75 jaar en ouder) in de regio's Zuid-Limburg
en Midden­-Brabant. Over de regio Zuid-Limburg wordt door partijen aangegeven dat er in deze regio
altijd al sprake is geweest van mensen met een zwakkere gezondheid. Dit heeft te maken met het
mijnwerkersverleden waardoor mensen ongezonder leefden. Ook wordt aangegeven dat er in de regio
Zuid­-Limburg sprake is van een lagere sociaal economische status en dat kenmerkt zich in een slechtere
gezondheid dan gemiddeld.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 21 van 74

Daarnaast zien we ook in de regio Zuid­-Hollandse Eilanden een beduidend lager aantal indicaties. Er wordt
van deze regio aangegeven dat er sprake is van veel omzien naar elkaar en daarom veel mantelzorg die
thuis wordt ingezet. De intramurale zorg wordt daarom pas in een later stadium ingezet. Daardoor komen
cliënten later in zorg en hebben dan ook direct een hogere zorgzwaarte.
In ﬁguur 14 is het grote verschil in aantal indicaties voor de leeftijdscategorie 85+ tussen Midden­-Brabant
en Zuidoost-Brabant opvallend. Zorgkantoren geven aan dat de sociaal economische status van MiddenBrabant en in het bijzonder van de stad Tilburg lager is, waardoor mogelijk vaker een indicatie wordt
aangevraagd. Dit veroorzaakt mogelijk het verschil tussen beide zorgkantoorregio's.
Hiervoor ging het om het aantal indicaties per zorgkantoorregio per leeftijdscategorie. Een ander aspect
waar mogelijk regionale verschillen zichtbaar zijn, betreft de verdeling van de uitstaande geïndiceerde
zorgproﬁelen.
Bevindingen vanuit de data

Pagina 22 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

In ﬁguur 15 ziet u de verdeling van uitstaande geïndiceerde zorgproﬁelen per zorgkantoorregio en landelijk
op peildatum 1 november 2019. Het percentage is het aantal indicaties van een zorgproﬁel ten opzichte
van het totaal aantal indicaties (vv­-4 t/m vv-9b). We geven hier de zorgproﬁelen vv­-4 t/m vv-7 weer,
omdat het aandeel van de andere zorgproﬁelen klein is. In de bijlage is een tabel opgenomen waarin het
aandeel van alle zorgproﬁelen wordt weergegeven. In de ﬁguur ziet u dat de meeste indicaties worden
afgegeven voor het zorgproﬁel vv5. Daarna volgen vv-4 en vv-6.
Deze ﬁguur maakt duidelijk dat er regionale verschillen zijn in de verdeling van indicaties voor
zorgproﬁelen. We zien in dezelfde ﬁguur dat de regio ZuidoostBrabant een relatief laag percentage
vv4 cliënten heeft en een relatief hoog percentage vv-5 cliënten. Voor Midden-Brabant zien we het
tegenovergestelde. Zoals hierboven al opviel heeft Zuidoost-Brabant een kleiner deel van de bevolking met
een indicatie dan Midden­-Brabant.
Mogelijke verklaringen vanuit partijen
Het CIZ geeft aan dat het grotere aandeel v&vindicaties in de regio Haaglanden verklaard zou kunnen
worden door de aanwezigheid van een gespecialiseerde instelling voor cliënten met een verlaagd
bewustzijn. Ze zien dat ziekenhuizen de cliënten met een verlaagd bewustzijn bij ontbreken van een
medische noodzaak tot verblijf in het ziekenhuis wil uitplaatsen. De Wlz wordt dan als er nog geen zicht
is op verdere behandeling in de vorm van medisch-specialistische (dbc) als overbrugging gebruikt. Dit is
echter geen beoogd beleid, omdat immers niet kan worden vastgesteld dat het om blijvend letsel gaat
dat toegang geeft tot de Wlz en een Eerstelijnsverblijf (elv) bed passender zou zijn. Daarnaast wordt ook
aangegeven dat zich in deze regio een voorziening bevindt die zich heeft gespecialiseerd in dementie
en zeer ernstig probleem gedrag. Dit kan mogelijk verklaren waarom in deze regio er relatief meer vv7
indicaties zijn dan in andere regio's.
De regio Noord­-Holland Noord is een regio met veel extramurale zorg. Cliënten blijven daardoor langer
in hun vertrouwde omgeving en het vermoeden is dat ze daarom minder snel hoeven door te stromen
naar hogere indicaties. In de regio ZuidLimburg zijn relatief veel lagere indicaties. Een vermoeden is dat
er wellicht een relatie bestaat tussen het leveren van zorg via een vpt en het langer thuis wonen met een
lagere indicatie.
De regio Amstelland en De Meerlanden kent een relatief hoog percentage vv-5 en vv-6 geïndiceerde
cliënten. Deze regio ligt in de nabijheid van Amsterdam. In die regio is het duur is om uit te breiden,
omdat de grond daar relatief duur is. Dat geeft druk op de aanpalende regio. Het lage aantal indicaties
per 1000 inwoners houdt wellicht ook verband met de sociaal-economische status van deze regio die zich
kenmerkt door hoogopgeleiden met hogere inkomens. In Nederland blijkt er een verband tussen sociaaleconomische status en (gezonde) levensverwachting. Hierdoor maken inwoners van deze regio mogelijk
minder gebruik van zorg en ook van Wlz­-zorg.
Partijen benoemen ook dat cliënten in steeds zwaardere zorgproﬁelen binnenstromen. Uit een eerder
rapport9 van de NZa blijkt dat vanaf de tweede helft van 2019 minder mensen een vv-4 indicatie hebben.
Dit komt door een verschuiving van cliënten met een vv-4 indicatie naar een hoger zorgproﬁel (vv-5 en vv­-6) en doordat meer mensen direct in een hoger zorgproﬁel binnenstromen. In het rapport
benoemen zorgkantoren en zorgaanbieders het feit dat cliënten langer thuis blijven wonen en daardoor
later met een zwaardere, complexere zorgvraag in de Wlz terechtkomen als belangrijke oorzaak. Ook geven
zorgaanbieders, in dit rapport, aan dat de bekendmaking van de nieuwe tarieven op 1 juli 2019 vanuit het
perspectief van de bedrijfsvoering een prikkel is geweest om kritischer te gaan kijken of hun cliënten een
indicatie hebben die passend is bij de zorgvraag van de cliënt. Deze ontwikkeling zorgt voor een daling
van het aandeel vv­-4 cliënten en een stijging van het aandeel vv­-5 en vv-6 cliënten. Dit geeft echter een
algemene verklaring voor de stijging van vv­-5 en vv­-6 ten opzichte van vv4, maar verklaart nog niet het
verschil tussen de regio's. Uit de ﬁguur kunnen we ook niet opmaken of het in de ene regio sterker speelt
dan in een andere regio, omdat de ﬁguur de stand op een peilmoment laat zien.
Conclusie

9

'Onderzoek (gedrags)effecten tariefherijking verpleging en verzorging'.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 23 van 74

Er zijn regionale verschillen in indicaties binnen de v&v­-sector. Dit geldt zowel voor de leeftijdscategorie
als voor de verdeling van zorgproﬁelen. Bij de leeftijdscategorieën zien we dat hoe hoger de leeftijd
hoe vaker er een Wlzindicatie wordt afgegeven. Qua zorgproﬁelen zien we dat vv­-5 het meest wordt
geïndiceerd. Op gepaste afstand volgen de indicaties voor vv­-4 en vv-6. Ook zien we verschillen tussen
regio's wanneer we kijken naar de indicaties per zorgkantoorregio per zorgproﬁel. De partijen hebben
hiervoor een aantal verklaringen gegeven. Zo kan het (speciﬁeke) zorgaanbod in bepaalde regio's zorgen
voor verschillen in indicaties voor ouderen.

4.2 Regionale verschillen in de verzilvering
Bevindingen vanuit de data
De verzilvering geeft aan welk deel van het totaal aantal dagen dat er recht op zorg was, ook daadwerkelijk
zorg is afgenomen. Als grondslag voor de berekening wordt het totaal aantal dagen dat er zorg is geleverd10
gedeeld door het totaal aantal dagen dat er een indicatie uitstond.11 De dagen van een indicatie van
een cliënt waarop er nog geen zorg wordt afgenomen, worden dus als niet verzilverd beschouwd. Deze
cliënt kan op de wachtlijst staan, zonder zorg. Een indicatie van een cliënt die op een wachtlijst staat en
doorgaans via mptprestaties overbruggingszorg ontvangt wordt als verzilverd beschouwd. Er wordt dan
immers zorg afgenomen.

10
11

De dagen in de periode die ligt tussen 2 verzilverde dagen mpt tellen ook mee als verzilverde dagen. De dagen in die periode
tellen alleen mee als de periode tussen de 2 mptprestaties niet meer dan 7 dagen is.
Berekening percentage verzilvering volgt uit de Technische bijlage verdeelmodel Wlz. Zie voor een verdere toelichting de
bijlage van deze monitor: Bronnen en methoden.

Pagina 24 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Het landelijke verzilveringspercentage is 98.0%. In ﬁguur 16 wordt het verzilveringspercentage per
zorgkantoorregio op de kaart getoond. Hoe donkerder de kleur, hoe hoger het verzilveringspercentage.
Zo zien we dat de noordelijke regio's en Zeeland over het algemeen een hoger verzilveringspercentage
hebben dan de zuidelijke regio's. In het westen van het land (Randstad) is een lager verzilveringspercentage
zichtbaar dan in de rest van Nederland.

In tabel 4 worden de 5 regio's met de hoogste en laagste verzilvering weergegeven. Het
verzilveringspercentage in de regio's hangt samen met het aantal wachtenden zonder zorg# over het
algemeen zijn het aantal wachtenden zonder zorg laag in de regio's met een hoge verzilvering en is het
aantal wachtenden hoog in regio's met een lage verzilvering.
In het volgende gedeelte gaan we in op de verzilvering per zorgproﬁel.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 25 van 74

In tabel 5 zien we dat zorgproﬁel vv­-4 een relatief laag verzilveringspercentage heeft. Voor cliënten die
een vv-4 indicatie krijgen is dit vaak de eerste indicatie. Het is aannemelijk dat wanneer iemand een eerste
Wlz-indicatie krijgt, deze niet direct wordt verzilverd. Hogere zorgproﬁelen zijn ook mogelijk als eerste
indicatie, maar daarin zitten ook cliënten die zijn doorgestroomd vanuit lagere zorgproﬁelen. Voor vv­-4
cliënten is de situatie mogelijk ook minder urgent dan bij de hogere zorgproﬁelen. Het kan zijn dat deze
cliënten het in de thuissituatie nog kunnen redden middels de inzet van mantelzorg.
In de ﬁguren 17 tot en met 21 is het verzilveringspercentage per zorgproﬁel weergegeven in kaartvorm.

Pagina 26 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Opvallend is dat de regio Amsterdam bij alle indicaties een lage verzilvering heeft. Wellicht is het
zorgaanbod in deze regio te laag in verhouding tot de zorgvraag.
Ook lijkt het zo te zijn dat hoe hoger het zorgproﬁel hoe hoger het percentage verzilvering is. Met
uitzondering van de regio's Westland Schieland Delﬂand en Amstelland en De Meerlanden. Bij deze regio's
is een laag verzilveringspercentage bij vv­-8 te zien. Dit zijn wel kleine aantallen in vergelijking met de

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 27 van 74

andere zorgproﬁelen. Daarnaast blijken deze 2 regio's het laagste aantal vv­-8 cliënten te hebben, namelijk
44 en 29 cliënten. Hier kan dus sprake zijn van incidentie.
Mogelijke verklaringen vanuit partijen
De zorgkantoren geven aan dat het logisch is dat hoe zwaarder de zorg wordt hoe hoger het
verzilveringspercentage wordt. De zorg wordt voor de mantelzorgers steeds zwaarder en ingewikkelder
en uiteindelijk moeten de mantelzorgers de zorg overdragen aan zorgprofessionals. Daarnaast geven ze
aan dat het zorgproﬁel vv­-8 weinig wordt geïndiceerd en daardoor zijn de cijfers te afhankelijk van een
gekozen peildatum. Er is een verschil in verzilvering tussen de Randstad en de rest van Nederland en daar
worden meerdere verklaringen voor gegeven. In de Randstad wonen de mantelzorgers vaak dichtbij voor
het geven van zorg. Daarnaast wordt aangegeven dat Wlz-cliënten gaan verhuizen naar bijvoorbeeld een
zoon of dochter die buiten de randstad woont.
Conclusie
Er zijn regionale verschillen in de verzilvering van de indicatie, maar we zien ook verschillen in de
verzilvering per geïndiceerd zorgproﬁel. In het westen is het verzilveringspercentage lager dan in de rest
van Nederland en de verzilvering van vv­-4 is lager in vergelijking met de andere hogere zorgproﬁelen. Dit
komt mogelijk doordat vv­-4 wordt gezien als 'instapproﬁel' en het aannemelijk is dat wanneer iemand een
eerste Wlzindicatie krijgt, deze niet direct wordt verzilverd. Ook lijkt de situatie minder urgent dan bij de
hogere zorgproﬁelen en dat met behulp van mantelzorg de cliënt het nog kan redden.

4.3 Regionale verschillen in gemiddeld zorggebruik
In deze paragraaf onderzoeken we of er regionale verschillen zijn in gemiddeld zorggebruik. Hierbij is het
startpunt om te kijken hoe de regio's verschillen in de zorguitgaven per dag. Daarna verdiepen we ons in de
aspecten in het zorggebruik die samenhangen met de verschillen in de zorguitgaven per dag. We hebben
gekeken naar drie aspecten: (1) zorgzwaarte, (2) leveringsvorm en (3) verhouding cliënten (zzp/vpt) met en
zonder integraal opgenomen behandelingscomponent.
Bevindingen vanuit de data
Zorguitgaven
Gemiddeld is er in 2019 € 207.08 per zorgdag uitgegeven. In ﬁguur 22 zijn de zorguitgaven per dag per
zorgkantoorregio weergegeven. In tabel 6 worden de 5 regio's met de hoogste en laagste zorguitgaven per
dag weergegeven. Hieruit blijkt dat de zorguitgaven per dag verschilt tussen de zorgkantoorregio's.

Pagina 28 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Zorguitgaven per zorgproﬁel
Vervolgens bekijken we de aspecten in het zorggebruik waar deze zorguitgaven per dag mee samenhangen.
De zorgzwaarte van de cliënten binnen een regio kan invloed hebben op de zorguitgaven per dag. Tabel 7
laat de gemiddelde zorguitgaven per dag per zorgproﬁel zien.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 29 van 74

Hieruit blijkt dat de uitgaven oplopen met de zorgproﬁelen. De ﬁguren 23 t/m 27 laten zien hoe de
zorguitgaven per dag tussen de regio's verschillen voor cliënten met hetzelfde zorgproﬁel.

Pagina 30 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 31 van 74

Pagina 32 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 33 van 74

Opvallend is dat de gemiddelde zorguitgaven per dag voor vv­-4 en vv­-5 per regio duidelijk verschillen.
Voor de zorgproﬁelen vv-6 en vv-7 zien we minder verschillen en zijn er een paar regio's die opvallen. Voor
vv­-6 is dat de regio Kennemerland en voor vv­-7 is dat de regio Noord­- en Midden-Limburg.
Leveringsvorm
Enerzijds heeft elk zorgproﬁel een andere zorgvraag, wat zich vertaald in andere zorg en dus mogelijk
ook andere uitgaven. Anderzijds kan ook de leveringsvorm waarin de cliënten hun zorg afnemen invloed
hebben op de zorguitgaven per dag.

Pagina 34 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

In ﬁguur 28 laten we per zorgproﬁel zien welk aandeel van de cliëntenpopulatie gebruik maakt van welke
leveringsvorm (op peilmoment 1 november 2019). Als een cliënt op het peilmoment gebruik maakt van
zorg in natura én een toegekend pgbbudget heeft, wordt deze cliënt ingedeeld in de categorie 'zin & pgb'.
Hieruit blijkt dat cliënten met het zorgproﬁel vv-4 over het algemeen de meeste variatie in leveringsvormen
hebben, terwijl cliënten met een vv­-7 vrijwel allemaal hun zorg via een zzp afnemen. Eerder zagen we
dat de zorguitgaven per dag voor vv-4 en vv­-5 meer regionaal verschillen dan voor vv-6 en vv-7. Dit kan
samenhangen met de meer gevarieerdere leveringsvormen binnen de eerstgenoemde groep.
In ﬁguur 29 t/m 33 laten we per regio zien op welke manier cliënten hun zorg afnemen. Daarna worden de
tabellen getoond met de 5 regio's met het hoogste en laagste aandeel cliënten binnen een leveringsvorm.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 35 van 74

Pagina 36 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 37 van 74

Pagina 38 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 39 van 74

Pagina 40 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Uit bovenstaande informatie valt op dat de noordelijke regio's relatief veel zorg via zzp inzetten en weinig
gebruik maken van mpt. In het midden en zuidoosten van het land wordt minder gebruik gemaakt van zzp
en wordt vaker gebruik gemaakt van andere leveringsvormen. Ook zien we een aantal regio's verspreidt
over het land terug die veel gebruik maken van vpt, zoals Drenthe en Kennemerland.
Behandelingscomponent
Een derde aspect dat van invloed kan zijn op de zorguitgaven per dag is de verhouding van het
aantal cliënten (zzp/vpt) met en zonder integrale behandelingscomponent. Binnen de Wlz kunnen de
dagprestaties voor zzp en vpt inclusief en exclusief behandeling afgenomen worden. Een dagprestatie
inclusief behandeling kan in rekening worden gebracht voor iemand die naast verblijf ook behandeling
ontvangt van de Wlz-instelling. Het behandeltarief wordt dan betaald vanuit de Wlz. De dagprestatie van
cliënten met behandeling heeft een hoger tarief dan van cliënten zonder behandeling.12 De verhouding van
cliënten inclusief en exclusief behandelingscomponent kan dus van invloed zijn op de Wlz­-zorguitgaven
van een regio.

12

Het is ook mogelijk om een basisprestatie exclusief behandeling af te spreken en in rekening te brengen met losse mptbehandelprestaties. Hier is geen rekening mee gehouden in onze berekeningen.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 41 van 74

Landelijk gezien heeft 69% van de cliënten die gebruik maken van een dagprestatie zzp of vpt een
dagprestatie met behandelingscomponent. In ﬁguur 34 wordt deze verhouding per regio weergegeven. Het
percentage is het aantal cliënten inclusief behandeling ten opzichte van het totaal aantal cliënten met een
zzp/vpt dagprestatie op peilmoment 1 november 2019.
Uit ﬁguur 22 bleek dat de regio Waardenland relatief hoge kosten per zorgdag heeft. Uit de verdiepende
ﬁguren blijkt dat deze regio naast een iets hoger dan gemiddeld aandeel zzp zorg ook een bovengemiddeld
aandeel cliënten heeft dat een dagprestatie inclusief behandeling heeft. De regio Midden-Brabant heeft
lage kosten per zorgdag. Voor deze regio zien we dat het aandeel zorg dat via een zzp wordt afgenomen
ondergemiddeld is en ook een klein deel van de cliënten een dagprestatie inclusief behandeling heeft. De
zorgkosten per dag kunnen dus worden beïnvloedt door de leveringsvorm, maar ook door het aandeel van
de cliënten dat een dagprestatie inclusief behandeling heeft.
Mogelijke verklaringen vanuit partijen
In de regio's Drenthe, Flevoland, Kennemerland en Zuid-Limburg wordt de leveringsvorm vpt veel geleverd.
Voor Drenthe geldt dat hier veel kleine kernen zijn waar de mensen graag blijven wonen. In deze provincie
is daarom het aanbod van kleinschalige woonvormen (via geclusterd vpt) hoog. In Flevoland is nog ruimte
voor nieuwbouw en hier wordt het aanbod van kleinschalige woonvormen (geclusterd vpt) gestimuleerd.
Van Zuid­-Limburg is het ook bekend dat hier zorgaanbieders aanwezig zijn die gericht zijn op vpt.
In een aantal regio's zien we dat een hoog percentage van de zorg via zzp wordt geleverd, zoals
bijvoorbeeld Friesland, Groningen en Zeeland. Partijen geven hierover aan dat het in dunbevolkte regio's,
mede vanwege de reisafstanden, aantrekkelijker is om de zorg intramuraal te leveren.
In de regio's Haaglanden en Twente zien we een hoger aantal pgb's. In Haaglanden zijn er meerdere
residenties die hun zorg via pgb's aanbieden aan cliënten. Twente is een regio met meerdere
zorgaanbieders die middels pgb zorg leveren aan een speciﬁeke cliëntenpopulatie.

Pagina 42 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

In de regio Zuidoost-Brabant is de combinatie van pgb en zin relatief hoog. Dit wordt vermoedelijk
veroorzaakt door het grote aantal zorgboerderijen die hun zorg leveren via pgb. Daarnaast valt op dat in de
zogeheten krimpregio's (Zeeland, Groningen, Friesland, Drenthe en Zuid-Limburg) weinig gebruikt wordt
gemaakt van de leveringsvormen mpt en pgb of een combinatie van zin en pgb.
Conclusie
Er zijn regionale verschillen in zorguitgaven per dag. De verschillen hangen samen met verschillen in
gemiddeld zorggebruik, zoals (1) zorgzwaarte, (2) leveringsvorm en (3) de verhouding tussen zzp/vpt
inclusief en exclusief behandeling. We zien dat de zorguitgaven oplopen met de zorgproﬁelen. Zo zijn de
uitgaven per dag van vv­-4 lager dan voor vv-8. Daarnaast zien we dat de leveringsvorm ook van invloed
is op de zorguitgaven. In de regio's Friesland en Groningen zijn hogere zorguitgaven per dag en wordt een
groot deel van de zorg via zzp's geleverd. De gemiddelde uitgaven is ook afhankelijk van de verhouding zzp/
vpt inclusief en exclusief behandeling. Mogelijk zien we daarom hogere gemiddelde uitgaven per dag in
regio's waar de leveringsvorm zzp niet bovengemiddeld wordt ingezet, zoals in de regio Kennemerland.

4.4 Regionale verschillen in toegankelijkheid
Wachtenden
In deze paragraaf onderzoeken we of er op regionaal niveau verschillen zijn in de toegankelijkheid. Als het
gaat om wachtlijsten wordt onderscheid gemaakt in niet actief wachtenden en actief wachtenden. Voor
cliënten met de status actief wachtend geldt dat zij geïndiceerde zorg willen ontvangen, maar deze nog
niet ontvangen en daar buiten hun wil om op wachten.13 Deze cliënten kunnen geplaatst worden bij een
voorkeursaanbieder of locatie, maar als daar geen plek is, regelt het zorgkantoor ergens anders een plaats.
Cliënten met de status niet actief wachtend willen graag zorg ontvangen van een voorkeuraanbieder,
voorheen wenswachtenden genoemd.14 Vaak zijn dit cliënten die al Wlz­-zorg ontvangen, bijvoorbeeld in
de thuissituatie.
De NZa heeft vanaf 2017 een onderzoek gedaan naar wachtenden in de langdurige zorg en een aantal
aanbevelingen gedaan. Toen bleek dat voor een groep (niet) actief wachtenden niet tijdig passende zorg
geregeld werd. Zorgkantoren moesten belangrijke stappen zetten als het gaat om het verkrijgen van
een beter inzicht in de juiste registratie van wachtenden. Met de uitkomsten van dit onderzoek hebben
zorgkantoren stappen gezet op het dossier van de wachtenden in de langdurige zorg. In 2019 zien we
grote regionale verschillen en grote verschillen tussen de sectoren bij de ontwikkeling van de wachtlijsten.
Zorgkantoren dienen de wachtlijsten te monitoren en met bemiddeling een passende plek voor hun
cliënten te vinden. Het is aan het zorgkantoor om de wachtlijsten te monitoren en cliënten naar een
passende plek te bemiddelen. Zorgkantoren hebben een belangrijke verantwoordelijkheid in het oplossen
van wachtlijstproblematiek. Zij delen die verantwoordelijkheid met meerdere partijen en kunnen deze
wachtlijstproblematiek niet alleen oplossen. Een deel van de cliënten zal snel op een passende plek terecht
komen. Bij een deel van de cliënten lukt dit niet direct en is er meer ondersteuning van het zorgkantoor
nodig.
Per 1 januari is de registratiesystematiek vernieuwd met een andere verdeling van wachtstatussen. Er
wordt vanaf 2021 gewerkt met de volgende wachtstatussen: (1) urgent plaatsen, (2) actief plaatsten, (3)
wacht op voorkeur en (4) wacht uit voorzorg. Door de aanpassingen in de wachtlijstregistratie verwachten
zorgkantoren beter zicht te krijgen op de daadwerkelijke behoefte van de wachtende cliënt. Daarmee
kunnen de zorgbemiddelingsactiviteiten gerichter worden ingezet voor cliënten die echt een opnamewens
of opnameurgentie hebben.
Bevindingen vanuit de data
In tabel 13 wordt het aantal wachtenden in Nederland op peildatum 1 november 2019 weergegeven. In
totaal stonden er 18.589 cliënten op een wachtlijst. Wanneer we kijken naar het aantal wachtenden in
verhouding tot het aantal mensen met een indicatie, dan staat landelijk 11.23% van de mensen op een
13
14

https://istandaarden.nl/istandaarden/begrippen#a
https://istandaarden.nl/istandaarden/begrippen#n

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 43 van 74

wachtlijst. In totaal waren er 16.893 cliënten niet actief wachtend (met en zonder zorg), dat is 10.21% van
de mensen met een indicatie op deze datum. Daarentegen waren er 1.696 cliënten actief wachtend (1.02%
van de mensen met een indicatie). Binnen de groep actief wachtenden, is een beperkt deel (0.17% van de
mensen met een indicatie) actief wachtenden langer dan de treeknorm (met en zonder zorg).

Wachtenden per regio
In ﬁguur 35 is de verhouding van totaal aantal wachtenden ten opzichte van het totaal aantal indicaties
per regio weergegeven op 1 november 2019. In tabel 14 zien we welke regio's de hoogste en laagste
zorgkantoorregio's zijn.

Pagina 44 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

De regio Haaglanden heeft procentueel het minst aantal wachtenden: 4.69% van de mensen met een
indicatie in deze regio staan op een wachtlijst. Daarnaast is het opvallend dat de regio's in het noorden van
het land (Drenthe, Friesland en Groningen) relatief gezien minder wachtenden hebben. De regio Amstelland
en De Meerlanden heeft relatief gezien het grootste percentage wachtenden (18.41%). Deze regio ligt in de
nabijheid van de regio Amsterdam. Deze laatste regio heeft weinig expansiemogelijkheden waardoor de
druk op de wachtlijsten in de regio Amstelland en De Meerlanden toeneemt. In de regio's Midden-Brabant,
Westland Schieland Delﬂand, Zuidoost­-Brabant en Nijmegen zien we ook een bovengemiddeld aandeel
wachtenden. In de regio's met een hoog aandeel wachtenden zien we ook dat er relatief vaak gebruik wordt
gemaakt van de leveringsvorm mpt. Dit kan duiden op de inzet van overbruggingszorg.
Actief wachtend
Een deel van de totale wachtenden betreft de actief wachtenden. In dit gedeelte bekijken we deze groep
wachtenden. In ﬁguur 36 is de verhouding actief wachtenden ten opzichte van de totaal aantal indicaties
per regio weergegeven op 1 november 2019. In tabel 15 is weergegeven welke regio's het hoogste en
laagste percentage actief wachtenden hebben.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 45 van 74

Hierin is te zien dat de regio Noord en MiddenLimburg de regio is die, op peilmoment 1 november 2019,
in de categorie actief wachtenden het hoogste percentage heeft, namelijk 2.56% (140 cliënten). Daarna
volgen de regio's Midden­-Brabant, NoordoostBrabant, Midden-Holland en Waardenland. In Groningen
is het percentage actief wachtenden het laagst (0.19%# 10 cliënten). Daarna volgen de regio's Arnhem,
Twente, Westland Schieland Delﬂand en Friesland.

Pagina 46 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Wachtenden per regio per zorgproﬁel
In ﬁguur 37 geven we de verhouding weer van het totaal aantal wachtenden ten opzichte van de totale
indicaties per zorgproﬁel. Deze verhouding is zowel op landelijk niveau als per regio weergegeven. Alleen
de zorgproﬁelen vv­-4, vv­-5 en vv-6 worden hier weergegeven. De zorgproﬁelen vv­-7 en vv­-8 zijn hier
niet weergegeven omdat er voor deze proﬁelen per regio lage aantallen wachtenden zijn.
Er zijn verschillen in het totaal aantal wachtenden ten opzichte van het totaal aantal indicaties per
zorgkantoorregio voor de proﬁelen vv-4 tot en met vv-6.
Landelijk zien we voor vv­-4 duidelijk meer wachtenden dan voor vv­-5 en vv-6. Het relatief hoge aandeel
wachtenden voor cliënten met een vv­-4 indicatie kan mogelijk worden veroorzaakt door verschillende
factoren.15 (1) Cliënten met een vv-4 indicatie kunnen over het algemeen nog langer thuis blijven wonen
(vaak met mantelzorg en overbruggingszorg in de vorm van mpt), waardoor urgentie tot opname lager
15

'Onderzoek (gedrags)effecten tariefherijking verpleging en verzorging'.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 47 van 74

is. (2) Cliënten met een vv-4 indicatie geven vaker de voorkeur aan een combinatie van professionele en
informele zorg thuis in plaats van opname in een willekeurig verpleeghuis. Bijvoorbeeld omdat de plek van
voorkeur in het gewenste verpleeghuis nog niet beschikbaar is. (3) Mogelijk speelt de eigen bijdrage nog
een rol, aangezien die met de inzet van relatief weinig uren mpt zorg duidelijk lager is dan wanneer men
gebruik maakt van vpt- of zzp-zorg.
Mogelijke verklaringen vanuit partijen
In zorgkantoorregio Noord en MiddenLimburg zijn veel actief wachtenden en zijn de wachtlijsten over het
algemeen hoog. Het zorgkantoor geeft aan dat er relatief veel geïndiceerde zijn met een indicatie voor vv7. De zorg voor vv7 is moeilijk de leveren middels een vpt of mpt en daardoor ontstaat er een wachtlijst
voor zorglevering via een zzp. Door deze relatief hoge indicaties en hoge verzilveringen zijn er meer (actief)
wachtenden die vaker urgenter zijn dan voor de lagere indicaties. Ook kent deze regio een relatief hoge
vergijzing én ontgroening, met als gevolg dat de slechte arbeidsmarkt veroorzaakt dat niet alle beschikbare
intramurale capaciteit benut kan worden vanwege onvoldoende medewerkers. Een taskforce voor deze
regio heeft er voor gezorgd dat ondanks het relatief hoge aantal (actief) wachtenden nagenoeg iedereen
binnen de treeknorm opgenomen kan worden.
Over de zorgkantoorregio's Amstelland en De Meerlanden en ZuidHolland Noord wordt aangegeven dat
daar weinig locaties zijn waardoor mensen met een indicatie minder snel terecht kunnen.
Conclusie
Er zijn duidelijk regionale verschillen in wachtenden. De regio's in het noorden van het land hebben relatief
gezien minder wachtenden. In de regio's Amstelland en De Meerlanden, ZuidHolland Noord, Westland
Schieland Delﬂand, MiddenBrabant en ZuidoostBrabant zien we een bovengemiddeld aantal wachtenden.
We zien ook verschillen in wachtenden per zorgproﬁel. De meeste wachtenden zitten in de lagere proﬁelen.
Het aantal niet actief wachtenden is beperkt en zeker wanneer we kijken naar het aantal dat langer dan de
treeknorm wacht. Op individueel niveau kan dit echter wel een groot probleem zijn.
Voorkeursaanbieder
Door te kijken naar wachtlijsten krijgen we een beter inzicht in de toegankelijkheid van de zorg. Hoge
wachtlijsten kunnen enerzijds te maken hebben met onvoldoende capaciteit, anderzijds kunnen de
wachtlijsten oplopen door wenswachtenden. Bij indicatiestelling door het CIZ kan een cliënt opgeven bij
welke zorgaanbieder de cliënt zorg zou willen ontvangen.
Bevindingen vanuit de data
In totaal waren er 222.551 indicaties voor cliënten in de v&vsector met een geldigheid in 2019. Bij 85.2%
van deze indicaties werd er een eerste voorkeur opgegeven voor een zorgaanbieder. Het is mogelijk
dat een cliënt een voorkeur opgeeft maar nog geen zorg ontvangt in 2019. We kunnen dan niet veel
zeggen, buiten dat deze cliënt dus niet bij de eerste voorkeursaanbieder zorg ontvangt, over óf de cliënt
bij de voorkeurslocatie óf ergens anders wordt geplaatst. Van de afgegeven indicaties met een eerste
voorkeursaanbieder (189.714) is in 97.7% wél zorg gedeclareerd in 2019.
Van het aantal indicatiebesluiten waarbij een eerste voorkeursaanbieder is opgegeven, én waarbij voor
de cliënt in 2019 zorg is gedeclareerd, ontvangt 57.6% (tijdens de periode van het indicatiebesluit) zorg
bij deze aanbieder. Dat betekent niet dat de overige 42.4% niet bij de eerste voorkeursaanbieder zorg
ontvangt, of zal gaan ontvangen. Mogelijk dat een deel uiteindelijk bij de eerste voorkeursaanbieder zorg
zal ontvangen, maar buiten de periode van het geldende indicatiebesluit (bijvoorbeeld bij een herindicatie).
Daarnaast kan het mogelijk niet uit de data te halen zijn of een cliënt zorg daadwerkelijk afneemt bij de
aanbieder van eerste voorkeur of ergens anders door de manier van declareren. De locatie van waaruit
de declaratie wordt ingediend kan afwijken (bijvoorbeeld door administratieve handelingen) van de
locatie die is opgegeven als eerste voorkeur. Het genoemde percentage zal dus een onderschatting van de
werkelijkheid zijn. In ﬁguur 38 vergelijken we deze gegevens op regionaal niveau.

Pagina 48 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

In ﬁguur 38 zien we dat er in noord en noordoost Nederland relatief veel indicatiestellingen, met een
opgegeven eerste voorkeursaanbieder, tijdens de indicatiestellingperiode zorg ontvangen bij deze
aanbieder. We hebben in deze analyse geen onderscheid gemaakt tussen de verschillende leveringsvormen
waarin de cliënt zorg ontvangt. Mogelijk dat dit een vertekend regionaal beeld geeft.
Conclusie
Een groot deel van de cliënten geeft een eerste voorkeur voor een zorgaanbieder aan bij de indicatiestelling.
Uit de data blijkt dat een deel tijdens de indicatieperiode ook zorg ontvangt bij deze voorkeursaanbieder.
Echter, dit betekent niet dat het overige deel geen zorg ontvangt of zal gaan ontvangen bij de
voorkeursaanbieder. Dit zorgt ervoor dat het regionale beeld met voorzichtigheid geïnterpreteerd moet
worden. Uit het regionale beeld blijkt dat in het noorden en noordoosten van Nederland een hoger
percentage van de indicatiestellingen zorg ontvangt bij de eerste voorkeursaanbieder.

4.5 4.5 Regionale verschillen over de thema's heen
In de voorgaande hoofdstukken hebben we per thema gekeken naar verschillen tussen zorgkantoorregio's.
Ook zijn de bevindingen geduid door partijen. In dit hoofdstuk verbinden we deze thema's en duiding
aan elkaar door de zorgkantoorregio's die op elkaar lijken te clusteren. We gebruiken daarvoor de data
over de thema's uit de voorgaande hoofdstukken (aantallen indicaties, verzilvering, zorggebruik en
toegankelijkheid). Daarnaast laten we zien of en hoe dit samenhangt met de data van kenmerken die
opgehaald zijn in de duiding: stedelijkheid, het aandeel van de bevolking met een bijstandsuitkering en het
aandeel van de bevolking met een (christelijke) geloofsovertuiging. Wanneer we het in dit rapport hebben
over een christelijke geloofsovertuiging hebben we het over: hervormd, gereformeerd en de Protestante
Kerk in Nederland.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 49 van 74

Via een clusteranalyse (zie korte methodebeschrijving in bijlage) hebben we regio's gekoppeld die op basis
van deze de thema's uit voorgaande hoofdstukken relatief vergelijkbaar zijn. Daarna kijken we of deze
regio's ook op elkaar lijken qua kenmerken die zijn opgemaakt uit de duiding. Dit blijkt niet altijd zo te zijn –
soms is er een kenmerk dat niet voor iedere regio binnen een cluster van toepassing is. De clustering moet
dus gezien worden als hulpmiddel om de resultaten van deze monitor te duiden en als startpunt voor het
gesprek binnen en tussen regio's.
We starten met een beschrijving van de kenmerken die zijn opgehaald in de duiding (regiokenmerken)
en de relatie die we vinden in de data tussen deze regiokenmerken en de zorgthema's. Hiervoor hebben
we gebruik gemaakt van correlatiematrixen. De correlatiematrixen geven geen causaal verband, maar
laat alleen zien of een regiokenmerk samenhangt met een bepaald zorgthema. De correlatiematrixen
zijn opgenomen in de bijlage. Daarna volgt per clustering een korte beschrijving van de opvallendste
bevindingen.
Beschrijving van de regiokenmerken
Stedelijkheid
Uit de gesprekken is naar boven gekomen dat stedelijkheid een rol speelt in de verschillen in zorgthema's
tussen regio's. Naast stedelijkheid is ook migratieachtergrond genoemd. We hebben allereerst onderzoek
gedaan naar het verband tussen stedelijkheid en migratieachtergrond. Er is een duidelijk verband: in
stedelijke gebieden is het aandeel personen met een migratieachtergrond ook hoger (zie ﬁguur in bijlage).
Doordat dit verband aanwezig is, gaan we in onze monitor alleen in op stedelijkheid.
In ﬁguur 39 is de stedelijkheid als categorisering van de adressen/km2 weergegeven. De categorieën zijn als
volgt:

1. Zeer sterk stedelijk (omgevingsadressendichtheid van 2.500 of meer adressen/km2).
2. Sterk stedelijk (omgevingsadressendichtheid van 1.500 tot 2.500 adressen/km2).
3. Matig stedelijk (omgevingsadressendichtheid van 1.000 tot 1.500 adressen/km2).
4. Weinig stedelijk (omgevingsadressendichtheid van 500 tot 1.000 adressen/km2).
5. Nietstedelijk (omgevingsadressendichtheid van minder dan 500 adressen/km2).

Pagina 50 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Voordat we een toelichting geven op de beschrijving van de correlatiematrixen tussen stedelijkheid en de
zorgthema's, willen we opmerken dat stedelijkheid ook samengaat met andere variabelen. Deze variabelen
kunnen ook zorgen voor de relatie tussen stedelijkheid en de zorgthema's.
Op landelijk niveau blijkt er een samenhang te zijn tussen verzilvering en stedelijkheid# over het
algemeen is de verzilvering lager in stedelijke gebieden. Ook zien we een hogere afname van pgb zorg in
stedelijke gebieden. Tenslotte zien we dat een hoge stedelijkheid samengaat met meer indicaties in de
leeftijdscategorie 65 tot en met 74 jaar.
Aandeel van de bevolking met een bijstandsuitkering
De gezondheid en levensverwachting is afhankelijk van iemands positie in de maatschappij, veelal
uitgedrukt in sociaaleconomische status. Sociaaleconomische status wordt bepaald op basis van
opleiding, inkomen en positie op de arbeidsmarkt. In Nederland leven mensen met basisonderwijs of
vmbo gemiddeld 6 jaar korter en zelfs 15 jaar in minder goed ervaren gezondheid dan mensen met
hbo of een universitaire opleiding.16 Naast opleiding zijn ook inkomen en positie op de arbeidsmarkt
belangrijke algemene indicatoren voor de sociaaleconomische status en daarmee voor gezondheid.
Naarmate het inkomen hoger is, is de gezonde levensverwachting hoger. Het hebben van bijvoorbeeld
een bijstandsuitkering of schulden hangt samen met slechtere gezondheid.17 Om inzicht te krijgen in
de gezondheid en levensverwachting hebben we gekeken naar het aandeel van de bevolking met een
16
17

Centraal Bureau voor de Statistiek. Gezonde levensverwachting# onderwijsniveau. Statline 2017. Beschikbaar via: http://
statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLNL&PA=83780NED&LA=NL
Van der Veer, M. & N. Jungmann. De impact van ﬁnanciële problemen op gezondheid. En wat de zorgprofessional te
doen staat. Artikel Platform 31 relatie schulden en gezondheid – versie voor Gezond in, 2016. Beschikbaar via: https://
www.gezondin.nu/thema/overgewicht/publicaties/128derelatietussenschuldenengezondheidenwatdezorgprofessionaltedoenstaat

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 51 van 74

bijstandsuitkering. Hoe lager het aandeel inwoners met een bijstandsuitkering hoe hoger de regio op de
maatschappelijke ladder staat en de kans op een goede gezondheid en levensverwachting neemt toe. In
ﬁguur 40 is het aandeel van de bevolking (> 15 jaar) met een bijstandsuitkering weergegeven.
De correlatiematrixen die de relatie weergeven tussen het aandeel van de bevolking met een
bijstandsuitkering en de zorgthema's laten een aantal dingen zien. Allereerst blijkt dat regio's met een
hoger aandeel bijstandsuitkeringen over het algemeen meer 65plussers met een indicatie hebben.
Daarnaast zien we ook een positief verband met het gebruik van de leveringsvorm pgb en een negatief
verband met de leveringsvorm mpt.
Christelijke geloofsovertuiging

christelijke signatuur van een regio is in de gesprekken met partijen ook aangedragen als mogelijke
verklaring van regionale verschillen in het indiceren en het zorggebruik. Partijen geven aan dat in christelijke
regio's sprake is van een sterke gemeenschap, waardoor mensen mogelijk later een indicatie aanvragen.
In ﬁguur 41 is het aandeel met een christelijke geloofsovertuiging van de bevolking in de zorgkantoorregio
geschat. De gegevens zijn afkomstig van het CBS en zijn gebaseerd op een enquête tussen 2010 en 2014.
Deze percentages zijn toegepast op het totaal aantal inwoners per zorgkantoorregio in 2019.
Uit de correlatiematrixen blijkt dat gebieden waar de christelijke signatuur sterker aanwezig is, over het
algemeen minder indicaties in de leeftijdscategorie 75 en 84 zijn.
Clustering van de zorgkantoorregio's

Pagina 52 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Wanneer we kijken naar het aandeel van de 65plussers met een indicatie, de verzilvering, de wachtenden
en de uitgaven per zorgdag kunnen we grofweg vier clusters van zorgkantoorregio's ontdekken die op deze
indicatoren op elkaar lijken. Als regio's bij elkaar in het cluster worden geplaatst, betekent niet automatisch
dat zij voor alle indicatoren hetzelfde beeld laten zien. De clusteranalyse voegt regio's bij elkaar die op
basis van de indicatoren meer op elkaar lijken dan op andere regio's. In onderstaand ﬁguur is te zien welke
zorgkantoorregio's bij elkaar worden geplaatst op basis van deze indicatoren.
Cluster 1 Groningen, Friesland, Drenthe, Zwolle, Flevoland, Waardenland en Zeeland
In deze regio's geldt dat het aandeel 65plussers met een indicatie onder het landelijk gemiddelde18 ligt.
De regio's in dit cluster kenmerken zich over het algemeen door een lage stedelijkheid (uitzondering
is Waardenland, dat redelijk verstedelijkt is). Daarnaast zien we dat het percentage inwoners met een
bijstandsuitkering rond het landelijk gemiddelde ligt. Het landelijke verband dat we zien tussen minder
indicaties en lage stedelijkheid/ laag percentage inwoners met een bijstandsuitkering gaat dus grotendeels
op voor de regio's in dit cluster. In dit cluster zien we dat de christelijke signatuur over het algemeen hoger
is dan gemiddeld. Dit gaat dus samen in dit cluster met een lager aandeel 65plussers met een indicatie.
De verzilvering van zorg in dit cluster is hoger dan gemiddeld. De negatieve relatie tussen stedelijkheid
en verzilvering lijkt hier ook te gelden. De hoge verzilvering in deze regio gaat samen met een minder dan
gemiddeld aantal wachtenden in een aantal regio's (Groningen, Friesland, Drenthe en Waardenland) en een

18

Wanneer we het hier hebben over het landelijk gemiddelde bedoelen we het ongewogen gemiddelde van de
zorgkantoorregio's.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 53 van 74

gemiddeld aantal wachtenden (Zwolle, Flevoland en Zeeland). Het aantal wachtenden zonder zorg is in alle
regio's lager dan het landelijk gemiddelde.
In deze regio's geldt dat de uitgaven per zorgdag hoger dan gemiddeld zijn. Dit gaat in deze regio's samen
met een bovengemiddelde inzet van de leveringsvorm zzp. Een aantal regio's (Drenthe en Zwolle) maken
verder relatief veel gebruik van de leveringsvorm vpt. In dit cluster zien we daarnaast dat een aantal regio's
ook een gemiddeld tot bovengemiddeld aandeel zzp/vpt zorg hebben dat geleverd wordt met behandeling.
Dat betreft de regio's Flevoland, Waardenland en Zeeland.
Cluster 2 NoordHolland Noord, Zaanstreek/Waterland, Amsterdam, Amstelland en De Meerlanden, ZuidHolland Noord,
MiddenHolland en ZuidHollandse Eilanden
De regio's binnen dit cluster kenmerken zich door het feit dat relatief weinig 65plussers een indicatie
hebben. De regio's in dit cluster kenmerken zich ook door een lager dan gemiddeld percentage inwoners
met een bijstandsuitkering. We zien een wisselend beeld qua aandeel van de bevolking met een christelijke
geloofsovertuiging en stedelijkheid.
De verzilvering in de regio's is gemiddeld tot laag. We zien over het algemeen terug dat de regio's die meer
verstedelijkt zijn dan gemiddeld in dit cluster ook een lagere verzilvering hebben (Zaanstreek/Waterland,
Amstelland en De Meerlanden, ZuidHolland Noord en MiddenHolland). De meeste regio's in dit cluster
hebben een hoog aandeel wachtenden. Een gemiddeld aandeel wachtenden zien we terug in de regio's
ZuidHollandse Eilanden en NoordHolland Noord.
De zorguitgaven in dit cluster liggen gemiddeld tot laag. Wanneer we het zorggebruik binnen dit cluster
bekijken, blijkt dat er relatief veel gebruik wordt gemaakt van de leveringsvorm mpt. Het zzp zorggebruik
ligt gemiddeld tot laag. Het pgb gebruik laat een wisselend beeld zien. Zo zien we dat in de regio's
Amsterdam, MiddenHolland en ZuidHollandse Eilanden relatief veel gebruik wordt gemaakt van de
leveringsvorm pgb, terwijl andere regio's een laag gebruik laten zien.
Cluster 3 Twente, ApeldoornZutphen, Arnhem, Kennemerland, Haaglanden, Rotterdam, 't Gooi, WestBrabant ZuidLimburg en Midden IJssel
In tegenstelling tot de eerdergenoemde clusters, ligt het aandeel van de bevolking van 65 jaar en ouder
met een indicatie hier relatief hoog. Wanneer we de regiokenmerken bekijken valt het volgende op. Het
percentage inwoners met een bijstandsuitkering ligt voor een aantal regio's bovengemiddeld (Rotterdam,
Haaglanden en ZuidLimburg). Voor andere regio's ligt dit percentage juist laag. Ook is er een wisselend
beeld over de christelijke signatuur, waar een aantal regio's juist een sterke christelijke signatuur hebben
(Apeldoorn/Zutphen) en andere juist niet. Ook de mate van verstedelijking is verschillend voor de regio's in
dit cluster.
Het verzilveringspercentage van de regio's in dit cluster geeft geen eenduidig beeld. De regio's
Kennemerland, Haaglanden, Rotterdam en 't Gooi laten een verzilvering zien die iets onder het landelijke
gemiddelde ligt. In andere regio's is het verzilveringspercentage juist hoog. Wanneer we kijken naar de
wachtenden binnen dit regio is er wel een eenduidig beeld te zien. Alle regio's hebben namelijk een relatief
laag percentage wachtenden.
De zorguitgaven in de regio's in dit cluster zijn gemiddeld tot hoog. Zo laten de regio's Kennemerland en
Rotterdam hoge zorguitgaven zien. Deze twee regio's blijken landelijk gezien ook het hoogste percentage
zzp/vpt dat geleverd wordt met behandeling te hebben. Dit kan de mogelijke hoge zorguitgaven verklaren.
Ook leveringsvorm kan een rol spelen bij de zorguitgaven. De regio's binnen dit cluster maken over het
algemeen weinig gebruik van de leveringsvorm mpt. Veel regio's in dit cluster maken veel gebruik van
de leveringsvorm zzp. De leveringsvorm pgb wordt bovengemiddeld vaak geleverd in de regio's Twente,
Haaglanden en Rotterdam. De laatstgenoemde regio's kunnen als stedelijk worden aangemerkt.
Cluster 4: Nijmegen, Utrecht, Westland Schieland Delﬂand, MiddenBrabant, ZuidoostBrabant, Noordoost Brabant en
Noord en MiddenLimburg
De regio's in dit cluster hebben een gemiddeld tot redelijk hoog aandeel van de 65plussers met een
v&vindicatie. Wanneer we kijken naar het regiokenmerk 'stedelijkheid' zien we dat MiddenBrabant een
verstedelijkte regio is en ook een relatief hoog aandeel 65plussers met een indicatie heeft. Dit effect zien
we ook andersom, namelijk in de regio Noord en MiddenLimburg. De regio's laten een wisselend beeld zien

Pagina 54 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

als we kijken naar de christelijke signatuur. Daarnaast zien we terug dat in de regio's binnen dit cluster een
relatief groot deel van de bevolking een bijstandsuitkering heeft.
De verzilveringspercentages in de regio's liggen rond of onder het gemiddelde. Zo heeft Westland Schieland
Delﬂand een laag verzilveringspercentage, terwijl Noord en MiddenLimburg, ZuidoostBrabant, NoordoostBrabant en Nijmegen wat hogere verzilveringspercentages hebben. Het aandeel wachtenden in de regio's
ligt (iets) boven het gemiddelde.
Als we tenslotte de uitgaven per zorgdag bekijken voor de regio's in dit cluster blijkt dat deze redelijk
laag liggen. Met name MiddenBrabant en Noordoost Brabant hebben lage zorguitgaven. Voor de
eerstgenoemde regio blijkt een laag percentage van de zzp/vpt zorg met behandeling te worden geleverd.
Voor de regio's in dit cluster zien we dat een relatief klein deel van de zorg via een zzp wordt afgenomen en
een hoog aandeel van de zorg via een mpt wordt afgenomen. Utrecht maakt relatief veel gebruik van vpt
zorg.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 55 van 74

5 Bijlage
5.1 Lijst met afkortingen en begrippen met een korte toelichting.
AWBZ
Algemene wet bijzondere ziektekosten, tot 2015 de voorloper van de Wlz. Deze wet bevatte nog de
extramurale zorg.
CIZ
Het CIZ beoordeelt de toegang tot de Wet langdurige zorg. Daarnaast indiceert het CIZ voor de
subsidieregeling ADLassistentie en de Wet Zorg en Dwang (voor het jaar 2020 BOPZ). Daarnaast beoordeelt
het CIZ de zorgbehoefte van kinderen voor de dubbele kinderbijslag in de opdracht van het ministerie van
SZW.
Mpt
Modulair pakket thuis, waarmee de cliënt kan kiezen welke onderdelen hij/zij wil ontvangen uit het
zorgzwaartepakket en ontvangt deze zorg thuis. Mpt wordt overwegend ingezet als overbruggingszorg.
Pgb
Persoonsgebonden budget, is een bedrag waarmee de cliënt of de vertegenwoordiger zelf zorg inkoopt.
Wanneer behandeling nodig is dan wordt die via mpt bekostigd. In deze monitor gaat het over het
toegekende budget.
Treeknorm
Zorgaanbieders, verzekeraars en ZN hebben afspraken gemaakt over maatschappelijk maximaal
aanvaardbare wachttijden in de zorg. Dit zijn de Treeknormen. Onder aanvaardbare wachttijd wordt de tijd
verstaan die verstrijkt tussen het moment dat iemand met een bepaalde zorgbehoefte (indicatie) zich meldt
bij de Wlzuitvoerder/het zorgkantoor of een zorgaanbieder, en het moment dat deze zorg daadwerkelijk
ontvangen wordt. De Treeknormen voor Verpleging en Verzorging bedragen maximaal 6 weken voor
verblijf met behandeling of 13 weken voor verblijf zonder behandeling.
Vpt
Volledig pakket thuis, waardoor Wlzzorg in de thuissituatie geleverd kan worden. De cliënt krijgt dezelfde
zorg als bij een verblijfsaanbieder.
Wlz
De Wet langdurige zorg (Wlz) is bedoeld voor mensen die voortdurend (intensieve) zorg nodig hebben in de
nabije omgeving, zoals chronisch zieken, kwetsbare ouderen en mensen met een ernstige verstandelijke of
lichamelijke beperking.
Wlzuitvoerder
Zijn verantwoordelijk voor de inkoop, informatie over de Wlz voor de burger, cliëntondersteuning,
zorgbemiddeling en controle op de indicaties. Deze taken hebben zij overgedragen aan de regionale
zorgkantoren, maar de Wlzuitvoerders blijven de verantwoordelijke partijen. Naast de in de monitor
genoemde Wlzuitvoerders zijn ONVZ en ASR ook Wlzuitvoerders zonder zorgkantoorfunctie. De Wlzuitvoerders zijn ﬁnancieel niet risicodragend voor de Wlzzorg.
ZiNL
Zorginstituut Nederland, ziet erop toe dat de Nederlandse burgers verzekerd zijn en blijven volgens de
Zorgverzekeringswet en de Wet langdurige zorg.
Zzp

Pagina 56 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Zorgzwaartepakket, een integraal zorgproﬁel die speciﬁek en afhankelijk zijn van de zorgzwaarte voor de
sectoren verpleging en verzorging, gehandicaptenzorg en de langdurige geestelijke gezondheidszorg. Voor
de v&vsector kennen we de volgende proﬁelen:

•

vv4, beschut wonen met intensieve begeleiding en uitgebreide verzorging

•

vv5, beschermd wonen met intensieve dementiezorg

•

vv6, beschermd wonen met intensieve verzorging en verpleging

•

vv7, beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege speciﬁeke aandoeningen, met de nadruk
op begeleiding

•

vv8, beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege speciﬁeke aandoeningen, met de nadruk
op verzorging/verpleging

5.2 Bronnen en methoden
Gegevensbronnen in de monitor
Voor de analyses van de regionale verschillen in indicaties, verzilvering en zorggebruik is dezelfde dataset
gebruikt als de dataset die voor het verdeelmodel is samengesteld. Voor de wijze van samenstelling (het
inladen, schonen en koppelen van de bronbestanden) zie 'Technische bijlage verdeelmodel Wlz'.19 De
dataset is samengesteld op basis van de volgende bronbestanden:

•

Indicaties (CIZ# 2019)

•

Verantwoordelijkzorgkantoor (Vektis)

•

Wlz regio tabel (ZiNL)

•

Declaratiebestand Wlz (Vektis)

•

Toegekende pgb besluiten Wlzpgb (Vektis)

Voor de analyses van de toegankelijkheid zijn de bestanden gebruikt van:

•

Wachtlijsten langdurige zorg (ZiNL)

•

Voorkeurslocatie data (CIZ# 2019)

Voor de regiokenmerken zijn de onderstaande bestanden gebruikt:

•

Kenmerkenbestand met leeftijd en geslacht van de verzekerden (Vektis)

•

CBS data statline (openbare data)

•

Totale aantal inwoners en geslacht per postcode

•

Stedelijkheid

•

Migratieachtergrond

•

Bijstandsuitkering

•

Christelijke geloofsovertuiging (Religie en kerkbezoek naar gemeente 20102014)

Methoden
Hoofdstuk Indicaties

19

Bijlage bij Beleidsregel Budgettair kader Wlz 2021 (1.1 Inputs) – BR/REG2110.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 57 van 74

De aantallen cliënten met een uitstaande indicatie zijn bepaald op peildatum 1 november 2019. Om te
corrigeren voor leeftijd zijn de cliënten ingedeeld naar leeftijdscategorie:

•

64

•

6574

•

7584

•

85+

Op basis van openbare data van het CBS (op postcodeniveau) zijn de totale aantal inwoners per
leeftijdscategorie per zorgkantoorregio bepaald. Deze aantallen betrof heel 2019. Voor elke 1.000 inwoners
per zorgkantoorregio in een bepaalde leeftijdscategorie, is het aantal inwoners met een indicatie (in
diezelfde leeftijdscategorie) weergegeven.

Hoofdstuk Verzilvering
Berekening van verzilvering volgt uit de Technische bijlage verdeelmodel Wlz20 20 :
Verzilveringspercentage = aantal dagen verzilverd totaal in 2019/aantal dagen zorgzwaartepakketcode in
2019
Hierbij is het aantal dagen verzilverd het aantal dagen waarop het totaalbedrag (pgb en/of zin) groter is
dan
€ 0. Een verzilverde dag voor zin betekent dat er een declaratie is geweest. Voor pgb betekent dit dat
deze dag in een periode valt waarin er een toegekend pgb bedrag is. Let op: een dag kan enkel eenmaal
meegerekend worden als verzilverd. Oftewel, een dag waarop zin en/of pgb en/of mpt is verzilverd telt als
één verzilverde dag. Een verzilverde dag mpt is een dag waarop een mpt prestatie is geleverd. De dagen
in de periode die ligt tussen 2 verzilverde dagen mpt tellen ook mee als verzilverde dagen. De dagen in de
periode tellen alleen mee als de periode tussen de 2 mpt-prestaties niet meer dan 7 dagen is.
Het landelijke verzilveringspercentage per zorgkantoorregio is berekend door de totaal verzilverde dagen
per zorgproﬁel op te tellen en te delen door de som van het aantal dagen met een uitstaande indicatie.

Hoofdstuk Zorggebruik
Uitgaven per zorgdag
Voor het berekenen van de zorguitgaven per dag zijn de totale uitgaven van de meegenomen v&v cliënten
in 2019 gedeeld door het totaal aantal verzilverde dagen21 in 2019. Voor de uitgaven per zorgproﬁel is
deze berekening uitgevoerd per zorgproﬁel. De zorguitgaven bestaan uit alle gedeclareerde zorg (zin) en de
toegekende pgb budgetten. Het kwaliteitskader wordt niet meegenomen.
Verdeling cliënten in leveringsvorm
Voor de indeling naar leveringsvorm hebben we gekeken naar het declaratiegedrag voor de cliënt. Per
maand hebben we de declaraties per cliënt in kaart gebracht en bepaald van welke leveringsvorm deze
cliënt in de betreffende maand gebruik heeft gemaakt. De toedeling naar leveringsvorm is gemaakt middels
de hieronder beschreven methoden.
Om te bepalen van welke leveringsvorm de cliënt gebruik maakt kijken we naar de basisprestaties van
de cliënt in de betreffende maand. Van basisprestaties is gemakkelijk af te leiden of een cliënt gebruik
maakt van zzp of vpt. Ook al heeft de cliënt een aantal losse prestaties (bijvoorbeeld dagbesteding) geeft de
basisprestatie van de cliënt de overkoepelende leveringsvorm weer. Dit is immers de dagprestatie voor de
cliënt zonder aanvullende componenten. Uitzondering hierop zijn crisiszorg en mutatiedagenprestaties die
de basisprestatie (tijdelijk) vervangen.

20
21

Bijlage bij Beleidsregel Budgettair kader Wlz 2021 – BR/REG2110.
Volgens berekening verdeelmodel (zie Methoden Hoofdstuk Verzilvering)

Pagina 58 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Wanneer een cliënt meerdere basis of vervangende dagprestaties per maand heeft, selecteren we de
basisprestatie zoals deze op het laatste moment van de maand voor deze cliënt werd gedeclareerd.
Wanneer een cliënt geen basisprestatie (of vervangende dagprestatie) heeft, en geen toegekend
pgb-budget heeft, krijgt de cliënt het label 'mpt' als leveringsvorm. De zorg voor de cliënt wordt dan
samengesteld uit 'losse' prestaties mogelijk in aanvulling op de zorgfuncties.
Het percentage cliënten per leveringsvorm is bepaald op peilmoment 1 november 2019. Op dit
peilmoment is het aantal cliënten dat gebruik maakt van een leveringsvorm gedeeld door het totaal aantal
cliënten in zorg. Als een cliënt op het peilmoment zowel een zin declaratie als toegekend pgbbudget had, is
deze cliënten ingedeeld in de leveringsvorm zin & pgb.

Behandelingscomponent in dagprestatie
Het percentage cliënten met behandelingscomponent in hun dagprestatie is bepaald op peilmoment 1
november 2019. Op dit peilmoment is het aantal meegenomen v&v cliënten dat gebruik maakt van een
v&v dagprestatie met behandelingscomponent gedeeld door het totaal aantal meegenomen v&v cliënten
dat gebruik maakt van een v&v dagprestatie. De gebruikte dagprestaties met behandelingscomponent zijn
Z043, Z053, Z063, Z073, Z083, Z097, Z103, V043, V053, V063, V073, V083,
V097, V103. De gebruikte dagprestaties zonder behandelingscomponent zijn Z041, Z051, Z061, Z071,
Z081, Z095, Z101, V041, V051, V061, V071, V081, V095, V101. Het is ook mogelijk een basisprestatie
exclusief behandeling af te spreken en in rekening te brengen met losse mptbehandelprestaties. Hier is
geen rekening mee gehouden in deze berekening.

Hoofdstuk Toegankelijkheid Wachtenden
Het percentage wachtenden is bepaald op peilmoment 1 november 2019. Op dit peilmoment is het totaal
aantal wachtenden gedeeld door het totaal aantal cliënten met een indicatie. Wanneer we spreken over
percentage wachtenden per zorgproﬁel is op het peilmoment het aantal wachtenden per zorgproﬁel
gedeeld door het aantal cliënten met een indicatie per zorgproﬁel. Wanneer we de verdieping maken
naar actief wachtenden, nemen we de cliënten mee die op de wachtlijst staan met een van de volgende
statussen:

•

Actief wachtend korter dan treeknorm met zorg

•

Actief wachtend korter dan treeknorm zonder zorg

•

Actief wachtend langer dan treeknorm met zorg

•

Actief wachtend langer dan treeknorm zonder zorg

Hoofdstuk Toegankelijkheid Voorkeurslocatie
Om te bepalen of een cliënt tijdens de geldende indicatieperiode zorg heeft ontvangen bij de opgegeven
voorkeursaanbieder hebben we data over de voorkeurslocatie voor cliënten met een geldige Wlzindicatie
in 2019 opgevraagd bij het CIZ. Deze gegevens zijn gekoppeld aan de zindeclaratiebestanden 2019
(geactualiseerd juli 2020). Om de cliënten te selecteren met een geldige indicatie in de v&vsector is
gebruik gemaakt van de dataset zoals deze is samengesteld voor het verdeelmodel (2019). We hebben
in deze analyse alleen gekeken naar de voorkeurslocatie op agbcode niveau. Dat wil zeggen dat de
zorgaanbiedercode zoals deze wordt gebruikt in de declaratiebestanden is gekoppeld aan de code die is
opgenomen bij voorkeurslocatie.

Hoofdstuk Regionale verschillen over de clusters heen
Stedelijkheid
Stedelijkheid is als categorisering van de adressen/km2 (OAD) weergegeven. De stedelijkheid is op
postcodeniveau beschikbaar. De gewogen gemiddelde stedelijkheid per zorgkantoor regio is bepaald door
te wegen met het aantal inwoners van een postcoderegio. De categorisering van de OAD is:

1. Zeer sterk stedelijk

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 59 van 74

2. Sterk stedelijk
3. Matig stedelijk
4. Weinig stedelijk
5. Niet stedelijk
Migratieachtergrond
Het aantal personen met een migratie achtergrond en het aantal personen met een Nederlandse
achtergrond is per postcode beschikbaar. Op basis hiervan is het aandeel van mensen met een
migratieachtergrond per zorgkantoorregio weergegeven.
(Bijstands­)uitkeringen
Het aantal personen met een bijstandsuitkering zijn per wijk beschikbaar met daarnaast en het aantal
inwoners vanaf 15 jaar. Op basis hiervan is het aandeel van de bevolking met een bijstandsuitkering
weergegeven per zorgkantoorregio.
Christelijke geloofsovertuiging (Religie en kerkbezoek naar gemeente 20102014)
De gegevens zijn gebaseerd op een enquête tussen 2010 en 2014. Hier zijn het aantal personen
per geloofsovertuiging weergegeven. Wanneer we het in deze monitor hebben over de christelijke
geloofsovertuiging hebben we het over: hervormd, gereformeerd en Protestantse Kerk in Nederland. Het
aandeel met een christelijke geloofsovertuiging van de bevolking in de zorgkantoorregio is berekend op het
totaal aantal inwoners per zorgkantoorregio in 2019.
Cluster analyse
Voor de clusteranalyse is gebruik gemaakt van een Kmeans clustering. In deze clusteranalyse zijn
zorgkantoorregio's ingedeeld in groepen (clusters). Daarbij geldt dat regio's bij elkaar worden ingedeeld
als ze meer op elkaar lijken dan op andere regio's. Uit elke paragraaf is 1 variabele gekozen (aandeel van
de 65plussers met een indicatie, de verzilvering, de uitgaven per zorgdag en het aandeel wachtenden),
waarmee wordt bepaald hoeveel de regio's op elkaar lijken. Het aantal clusters is vastgezet op 4. Om dit
te bepalen hebben we gebruik gemaakt van de Elbowmethod. Met deze methode konden we niet met
zekerheid vaststellen dat 4 het optimaal aantal clusters is. De keuze voor 4 clusters is dus deels naar eigen
inzicht gekozen.

5.3 Aanvullende ﬁguren/tabellen
Tabel 16 toont de achterliggende cijfers van ﬁguur 15

Pagina 60 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Tabel 17 toont de achterliggende cijfers van ﬁguur 28

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 61 van 74

Tabel 18 toont de achterliggende cijfers van ﬁguur 37

Pagina 62 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Correlatiematrixen
Hieronder worden correlatiematrixen weergegeven. Daarin wordt een waarde voor R en voor p
weergegeven. De R toont aan hoe sterk de twee variabelen zich verhouden. De R kan tussen de 1 en 1
liggen. Des te dichter bij de 1, des te negatiever het verband. Des te dichter bij de 1, des te positiever het
verband.
De p toont de mate van signiﬁcantie aan. Een lage p betekent een sterkere aanwijzing dat de twee
variabelen met elkaar gecorreleerd zijn. We spreken over het algemeen van een signiﬁcante relatie als de p
lager is dan de 0.05.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 63 van 74

In ﬁguur 43 is de correlatie tussen stedelijkheid ([15] 1: zeer sterk stedelijk, 5: niet stedelijk) en aandeel van
de bevolking met een migratieachtergrond weergegeven.

In ﬁguur 44 is de relatie tussen stedelijkheid ([15] 1: zeer sterk stedelijk, 5: niet stedelijk) en het aandeel van
de mensen in de leeftijdscategorie 65-74 met een indicatie weergegeven.

Pagina 64 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

In ﬁguur 45 is de correlatie tussen stedelijkheid ([15] 1: zeer sterk stedelijk, 5: niet stedelijk) en de
verzilvering weergegeven.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 65 van 74

In ﬁguur 46 is de correlatie tussen de stedelijkheid en het aandeel van cliënten dat gebruik maakt van de
leveringsvorm pgb weergegeven.

Pagina 66 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

In ﬁguur 47 is de correlatie tussen het aandeel van de inwoners met een bijstandsuitkering en het aandeel
van de 65-plussers met een indicatie weergegeven.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 67 van 74

In ﬁguur 48 is de correlatie tussen het aandeel van de inwoners met een bijstandsuitkering en het aandeel
van de cliënten dat gebruik maakt van de leveringsvorm pgb weergegeven.

Pagina 68 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

In ﬁguur 49 is de correlatie tussen het aandeel van de inwoners met een bijstandsuitkering en het aandeel
van de cliënten dat gebruik maakt van de leveringsvorm mpt weergegeven.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 69 van 74

In ﬁguur 50 is de correlatie tussen aandeel inwoners met een christelijke geloofsovertuiging en het aandeel
inwoners met een indicatie in de leeftijdscategorie 75­-84 weergegeven.

Pagina 70 van 74

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

In Figuur 51 is de relatie tussen de verzilvering en alle wachtenden zonder zorg (dat zijn: niet actief zonder
zorg, actief zonder zorg korter dan treeknorm, actief zonder zorg langer dan treeknorm) weergegeven.
De wachtenden zijn uitgedrukt in het aantal wachtenden ten opzichte van de geïndiceerde populatie.
Bijvoorbeeld, van de regio met de laagste verzilvering (96.03%) staat 1.73% van de mensen met een
indicatie op de wachtlijst zonder zorg.

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 71 van 74

In onderstaande tabel zijn de zorg en omgevingsvariabelen die zijn gebruikt in de cluster analyse of in het
beschrijven van de cluster analyse opgenomen.

Zorgkantoor

65plus_in- Verzilvedicatie
ring
(%)
(%)
Groningen
4.4
98.5
Friesland
4.3
99.0
Drenthe
4.3
98.8
Zwolle
4.8
98.6
Twente
5.2
98.6
Apel5.0
98.2
doorn/Zutphen
Arnhem
5.0
98.3
Nijmegen
5.0
98.3
Utrecht
4.9
97.6
Flevoland
4.0
98.4

Pagina 72 van 74

Uitgaven
per zorgdag
214.6
212.3
212.5
211.2
206.5
210.7

206.3
208.5
205.3
213.3

Wachten- Stedelijk- Bijstands- Christelijk
den
heid
uitkering (%)
(%)
[1:5]
(%)
5.0
3.2
4.1
17.7
4.8
3.8
3.2
28.6
6.0
4.0
2.6
27.0
11.2
3.5
2.0
46.9
8.0
3.1
3.0
20.2
10.9
3.1
2.4
27.3

9.3
16.6
12.5
11.9

3.2
3.2
2.4
3.5

2.5
2.8
2.3
2.4

22.2
11.8
20.6
27.6

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Zorgkantoor

65plus_in- Verzilvedicatie
ring
(%)
(%)
't Gooi
5.1
97.4
NoordHol4.3
97.9
land Noord
Kennemer4.9
97.9
land
Zaan4.2
97.3
streek/Waterland
Amster4.4
96.0
dam
Amstel4.1
97.1
land en De
Meerlanden
ZuidHol4.3
97.8
land Noord
Haaglan5.4
97.6
den
Westland
4.8
97.1
Schieland
Delfland
Mid4.4
97.8
denHolland
Rotterdam
5.7
97.7
ZuidHol4.0
97.9
landse Eilanden
Waarden4.5
98.4
land
Zeeland
4.7
98.9
WestBra5.0
98.0
bant
Mid5.3
97.7
denBrabant
Noord5.0
98.2
oostBrabant
Zuid4.4
98.2
oostBrabant

Uitgaven
per zorgdag
206.7
198.2

Wachten- Stedelijk- Bijstands- Christelijk
den
heid
uitkering (%)
(%)
[1:5]
(%)
11.9
2.4
2.6
11.2
11.1
3.2
1.9
8.9

214.6

10.6

1.8

2.3

8.9

205.9

13.0

2.4

2.3

8.3

209.1

11.8

1.2

5.2

6.2

200.2

18.4

2.4

1.5

12.4

208.8

16.2

2.3

1.8

21.5

209.6

4.7

1.3

4.6

11.0

202.2

17.3

2.1

2.6

18.8

204.5

14.5

2.8

1.9

27.2

213.3
203.6

7.8
10.1

1.4
3.0

6.1
1.9

12.9
28.4

217.3

9.8

2.6

2.5

28.0

210.1
204.8

11.3
10.7

3.8
3.1

2.1
2.2

30.2
6.4

194.7

18.2

2.6

2.6

4.7

200.6

14.9

3.4

1.8

5.9

206.0

17.2

2.9

2.2

4.2

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)

Pagina 73 van 74

Zorgkantoor
Noorden MiddenLimburg
ZuidLimburg
MiddenIJssel

65plus_in- Verzilvedicatie
ring
(%)
(%)
4.7
98.0

Pagina 74 van 74

Uitgaven
per zorgdag
205.5

Wachten- Stedelijk- Bijstands- Christelijk
den
heid
uitkering (%)
(%)
[1:5]
(%)
15.8
3.7
2.2
2.1

5.6

98.1

203.2

9.1

2.9

3.2

2.7

5.0

98.9

205.8

9.8

3.3

2.5

14.4

Monitor Ouderenzorg - regionale verschillen (deel 1)