Natuurlijk
verder
Rijksnatuurvisie 2014

Inhoud								
		

blz

Woord Vooraf								5		
						
Samenvatting								6		
				
1 Inleiding								11		
					
2 Natuur in een veranderende samenleving					
14		
			
2.1 		 Natuur leeft							
14
2.2
Betrokkenheid wordt breder 		14
2.2.1 Veelvormige natuur
14
2.2.2 Veranderende kijk op de omgeving					
15
2.3
Waardering verandert 						
16
2.3.1 Waarden van de natuur herontdekt					
16
2.3.2 Drijvende krachten achter herwaardering					
17
2.4
Naar een nieuw perspectief						
18
2.4.1 Natuur midden in de samenleving					
18
2.4.2 Van exclusief naar inclusief						
19
2.4.3 Ruimte voor de regio en voor natuurlijke processen				
21
2.5 		 Verschuivend publiek belang						
22
3. Het natuurbeleid van nu: wat er al klaarligt

23

3.1
Beleidsconsequenties van het nieuwe perspectief
23
3.2		 Achtergronden van het huidige beleid					
24
3.2.1 		 Bescherming van soorten en gebieden					
24
3.2.2 Landschap en cultuurhistorie						25
3.2.3 		
Natuurnetwerk en verbreding						25
3.2.4 Biodiversiteit							26
3.3 		 Draagvlak natuurbeleid blijkt breekbaar					
27
3.4 		 Hoe werken we nu al aan een veerkrachtige en vervlochten natuur?		
28
3.4.1 		 Beslissingen naar de regio						
28		
3.4.2 Synergie van natuur en cultuur						
29
3.4.3 Agrarisch natuurbeheer
					
29
3.4.4 Schoon water							30
3.4.5 Investeren in natuur							30
3.4.6 Natuurlijke processen als uitgangspunt					
33
3.4.7 Meer ruimte voor een pragmatische aanpak				
33
3.5 		 Mogelijkheden voor internationaal kenmerkende biodiversiteit		
33
3.6
Brede betrokkenheid als basis
34
										
				

2 | Rijksnatuurvisie 2014

				

4. Naar een veelzijdige natuur met een stevige basis				

35

4.1 		 De ingezette beweging doorzetten					
35
4.2 		 De rol van het Rijk en andere overheden					
35
4.2.1 		 Stelselverantwoordelijkheid moderniseren				
35
4.2.2 Naar een veelzijdige natuur met een stevige basis: fundament en bouwwerk
36
4.3 		 Doelen voortvloeiend uit deze visie					
37
4.3.1 		 Groen ondernemerschap: motor van de economie				
37
4.3.2 Natuurinclusieve landbouw: natuur en landbouw als vanzelfsprekende partners
39
4.3.3 Gebiedsontwikkeling met natuurcombinaties: het gebeurt in de regio		
41
4.3.4 Groen wonen en werken: een wereld te winnen				
42
4.3.5 Toekomstbestendige natuur: meer ruimte voor natuurlijke processen		
44
4.3.6 Effectieve natuurwetgeving: wet natuurbescherming goed laten landen		
45
4.3.7 Ontwikkelen en bouwen met natuur: overheid geeft het goede voorbeeld		
47
4.3.8 Bouwen aan een open, lerend kennisnetwerk: samen meer weten		
48
4.4 		
Visie in praktijk							49
4.4.1 Beleidsaanpassing versneld doorzetten					
49
4.4.2 Financiering							50
4.4.3 Vinger aan de pols							51		
				
Geraadpleegde bronnen							52
Colofon									54

Rijksnatuurvisie 2014| 3

4 | Rijksnatuurvisie 2014

Woord vooraf
Het natuurbeleid is door veranderingen in de samenleving in een nieuwe fase beland. We kunnen
inmiddels spreken van een vrij robuust Natuurnetwerk Nederland, maar we slagen er nog onvoldoende in
om de achteruitgang van natuur helemáál te stoppen. Daarom hebben Rijk en provincies, samen met
maatschappelijke partijen, in het Natuurpact hun ambities neergelegd om de natuur in Nederland blijvend
te versterken. De komende Wet natuurbescherming biedt een goede basis om die ambities waar te maken.
Voor de langere termijn is evenwel meer nodig. Ook de maatschappelijke en economische betekenis van
natuur kan en moet groter worden. Door anders met natuur om te gaan bewijzen we natuur én samenleving
een goede dienst. Natuur en economie kunnen elkaar versterken. Deze visie geeft richting aan een
natuurbeleid dat aansluiting houdt bij de tijdgeest, en flexibel genoeg is om mee te veranderen. Ze maakt
duidelijk wat nodig is om nationale en internationale doelen te realiseren waar we al veel in geïnvesteerd
hebben: behoud van biodiversiteit en een sterkere en duurzame betekenis van natuur voor de samenleving
en economie.
De natuur van de toekomst staat hier centraal – met een horizon van minstens twintig jaar. Natuur met
maatschappelijke betekenis, waarvoor het Rijk een verantwoordelijkheid heeft die ze op veel terreinen deelt
met de provincies. Daarin heeft het nakomen van internationale afspraken over de bescherming van
soorten en habitats een belangrijke plaats, maar ook de vraag hoe we natuur effectiever in ons aller belang
kunnen beschermen en benutten, en hoe we samenwerkingsverbanden voor natuur – van plaatselijk tot
internationaal – willen versterken.
De bouwstenen voor deze visie zijn aangeleverd in gesprekken met betrokkenen bij natuur:
terreinbeheerders, provincies, en ook ondernemers en bewoners die zelf initiatieven hebben genomen, en
vele, vele anderen. Hen wil ik namens het kabinet hartelijk danken voor hun inbreng. Daarnaast is
dankbaar gebruik gemaakt van visies en verkenningen die de laatste jaren zijn opgesteld door provincies,
andere overheden, maatschappelijke organisaties, bedrijven en onderzoeksinstellingen, evenals diverse
advieslichamen.
Deze natuurvisie is een strategisch document met de hoofdlijnen van het rijksbeleid zoals dat in
samenspraak met provincies en gemeenten vorm zal krijgen. Het is een stap in een langer proces van
verandering. Naast de grote lijnen en een aantal doelen voor de lange termijn biedt het document acties
voor de kortere termijn. Het gaat dus niet om een statisch beleidskader. Er gaat ook geen juridische werking
vanuit. Parallel aan deze visie zal de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel natuurbescherming
beginnen. Genoemde documenten scheppen, met het in 2013 overeengekomen Natuurpact, een helder
beeld van de rol die het Rijk, de provincies, andere overheden, de Europese Unie, maatschappelijke
organisaties, bedrijven en burgers in de toekomst van het natuurbeleid spelen.
Beleidsvernieuwing vergt meer dan een document. Het gaat om een verandering in denken en in doen. Het
kabinet ziet deze visie dan ook als een routekaart voor de lange termijn, bedoeld voor allen die meewerken
aan een natuur midden in de samenleving, die onlosmakelijk onderdeel is van een duurzame economische
en maatschappelijke ontwikkeling.
De visie laat zien dat de beoogde veranderingen al gaande zijn. De eerste stappen zijn al gezet, en beslist
niet alleen door overheden. Nu komt het er op aan om ons gezamenlijk – overheden, ondernemers,
natuurorganisaties en bewoners van Nederland - in te spannen om het gedeelde doel te bereiken: een sterke
natuur die goed gedijt in een dynamische samenleving.

Sharon A.M. Dijksma

Staatssecretaris van Economische Zaken

Rijksnatuurvisie 2014| 5

Samenvatting
Onze natuurlijke leefomgeving is belangrijk voor de samenleving - niet alleen in de vorm van beschermde
natuurgebieden in Nederland of daarbuiten maar ook dicht bij huis, in de stad en in het landelijk gebied.
Soortenrijkdom is een vooraanstaand onderdeel van die natuurlijke omgeving. In ons eigen land en
mondiaal hechten we daaraan omdat we die rijkdom graag aan volgende generaties willen doorgeven. Dat
vraagt om een economie waarin een veelzijdige natuur duurzaam is verweven: natuur midden in de
samenleving. Deze natuurvisie presenteert in grote trekken de wijze waarop het kabinet in de komende
vijftien tot twintig jaar samen met de provincies vorm wil geven aan het publieke belang van natuur. Daarbij
wordt voortgebouwd op ideeën die ook leven bij provincies, gemeenten, bedrijven en maatschappelijke
organisaties.
Energieke samenleving centraal
De afgelopen decennia is de regie over het beschermen van natuur steeds meer in handen van de
rijksoverheid gekomen. Daarbij lag een sterk accent op natuur als waarde in zichzelf. Dat heeft successen
opgeleverd, maar ook een afkalvende betrokkenheid van de samenleving.
Tegelijk viel een toenemend aantal initiatieven van burgers en bedrijven te zien om de natuur te behouden
of te laten groeien. Initiatieven die laten zien dat natuur en economie heel goed samen kunnen gaan en
profijt van elkaar kunnen hebben. De basis daarvoor ligt in welbegrepen eigenbelang bij een sterke natuur.
Burgers, niet in de laatste plaats jongeren, hebben behoefte aan groen in de directe omgeving om te
ontspannen, te sporten, vrijheid te ervaren en op verhaal te komen. Ondernemingen zien natuur en
biodiversiteit steeds meer als onderdeel van hun productievoorwaarden en duurzaamheid als kans om te
concurreren op de wereldmarkt.
Het kabinet vindt het van groot belang om aan te sluiten bij deze groeiende betrokkenheid van burgers en
de verdere ontwikkeling van groen ondernemerschap, en stelt in zijn natuurbeleid dan ook de makende en
verantwoordelijke mens, en daarmee de energieke samenleving, centraal.

6 | Rijksnatuurvisie 2014

Omslag in het natuurbeleid voortzetten
Voor het natuurbeleid betekent dit een omslag. Wat sturing betreft is die omslag al gaande met onder meer
de overdracht van grote delen van het natuurbeleid naar de provincies, en het voornemen om agrarisch
natuurbeheer in handen te geven van gebiedscollectieven. Aan deze twee bestuurlijke transities hecht het
kabinet veel waarde. Ook stimuleert het kabinet betrokkenheid van burgers en bedrijven door Green Deals
te sluiten en Groene Tafels te organiseren, en streeft het naar ruimere mogelijkheden voor Staatsbosbeheer
om zijn maatschappelijke positie te versterken en met bedrijven samen te werken. De komende Wet
natuurbescherming legt de basis voor een geactualiseerd en beter werkbaar juridisch kader. Het
kennisnetwerk van de rijksoverheid wordt omgevormd naar een open netwerk waar andere overheden,
maatschappelijke organisaties en ondernemingen volop toegang toe hebben.
Naar een veelzijdige natuur midden in de samenleving
De richting die het kabinet met kracht wil vervolgen is naar een robuuste en veelzijdige natuur, die de
invloed van de samenleving niet alleen kan verdragen maar daar juist ook bij kan gedijen. Er is het kabinet
veel aan gelegen het beeld van natuur als hindermacht in te ruilen voor een beeld van natuur als bron van
maatschappelijke en economische ontwikkeling. Voor de voorwaardenscheppende rol van de overheid, die
in deze visie wordt aangeduid als ‘het fundament’, betekent dat meer aandacht voor natuurlijke systemen
en voor de landschappelijke schaal, zodat er minder focus nodig is om specifieke soorten en habitats te
behouden op de plaats waar ze eerder zijn aangetroffen. Door het natuurbeleid op deze manier te bevrijden
van de neiging tot detaillering ontstaan betere kansen voor een sterke natuur en voor een meer ontspannen
samengaan met maatschappelijke en economische ontwikkelingen. Het gaat er niet om de laatste
vleermuis te redden, maar om te investeren in gezonde natuur, voor mensen, planten en dieren.
Voor wat betreft de maatschappelijke betrokkenheid, die in deze visie behoort tot ‘het bouwwerk’, zal het
gevolg zijn een bredere en meer doorleefde natuur die de samenleving dooradert en die wordt gedragen
door de inzet van burgers, bedrijven en particuliere organisaties. Een natuur die geen bescherming tegen de
samenleving nodig heeft, maar daar een onmisbaar en onlosmakelijk onderdeel van is. De betrokkenheid
zal niet alleen de maatschappelijk gewaardeerde natuur ten goede komen, maar juist ook de biodiversiteit
en de daaraan verbonden nationale en internationale doelen. Het streven naar natuur midden in de
samenleving is gebaseerd op de visie van het kabinet dat de samenleving wordt vormgegeven door mensen
en niet door overheden. Dat betekent ook dat in deze visie de beschreven toekomstbeelden en de gestelde
doelen niet altijd een op een gepaard gaan met maatregelen van overheden. Waar de samenleving zelf
steeds meer in staat blijkt om natuurdoelen dichterbij te brengen, past het de overheid om zich
terughoudend op te stellen en vooral een voorwaardenscheppende en stimulerende rol op zich te nemen.
Groen ondernemerschap speelt een centrale rol in de visie van het kabinet op de toekomstige natuur in ons
land. Natuur moet door middel van onder meer duurzame handelsketens en duurzame consumptie en
innovatie een vooraanstaand onderdeel worden van groene groei. Dat kan als maatschappelijke partijen
investeren in natuur, en het kan door van natuur een integraal onderdeel van een bedrijfsstrategie of
productieketen te maken. De rijksoverheid en de provincies zullen hierbij faciliterend optreden.

Rijksnatuurvisie 2014| 7

Natuurcombinaties
Nederland heeft zich in Europa en daarbuiten verbonden aan natuurdoelen. De primaire strategie is daarbij
die van ruimtelijk gescheiden functies, met het Natuurnetwerk Nederland (de voormalige Ecologische
Hoofdstructuur, EHS) als exponent. Dit netwerk wordt, zoals in het Natuurpact met de provincies
afgesproken, zonder oponthoud gerealiseerd. Toch kunnen op langere termijn de beleidsdoelen op het
gebied van het behoud van biodiversiteit alleen worden gehaald als daarbij meer bronnen van biodiversiteit
kunnen worden aangesproken dan die het Natuurnetwerk biedt. Dat kan door het nastreven van
natuurcombinaties met landbouw, landgoederen, recreatie, waterwinning, steden, bedrijventerreinen,
waterwegen, enzovoorts. Weliswaar kunnen we er niet 100% zeker van zijn dat deze bronnen voldoende
resultaat op zullen leveren, maar het is zeker dat er goede en nog onbenutte kansen liggen. Zulke
natuurcombinaties hebben alleen kans van slagen als zij voor die andere maatschappelijke functies
meerwaarde bieden, en om die te realiseren is het een vereiste dat we de relatie tussen natuur en die andere
functies anders gaan bekijken: niet als tegenpolen, maar als complementair aan elkaar.
Naar natuurinclusieve landbouw
Natuurcombinaties kunnen veel maatschappelijke winst opleveren. Dit geldt bij uitstek voor een van de
belangrijkste opgaven op wereldschaal: de verduurzaming van landbouw en voedselproductie. Wereldwijd
staan we voor de taak, de productiviteit zó te verhogen en het grondstoffengebruik zodanig terug te
brengen dat tegelijk wordt voldaan aan de hogere vraag naar voedsel, de kwaliteit van de leefomgeving
verbetert en de voorraad natuurlijke grondstoffen in tact blijft. Meer landbouw én meer natuur kortom.
Dat zal alleen kunnen als we naar een natuurinclusieve landbouw toewerken, dus een manier van
voedselproductie die op economische wijze en tot wederzijds voordeel is verweven met natuur. Voor de
Nederlandse landbouw biedt deze weg op termijn grote kansen. Het kabinet stimuleert daarom de
ontwikkeling van deze natuurinclusieve landbouw en van efficiënter grondstoffenketens, daarbij
voortbouwend op het werk van koplopers op deze terreinen.

8 | Rijksnatuurvisie 2014

Sturen op condities
Op termijn leiden natuurcombinaties tot een nieuw natuurbouwwerk waarvan de bouwstenen door
verschillende partijen worden aangeleverd: burgers, ondernemers, maatschappelijke organisaties en
overheden, van lokaal tot mondiaal. Net als elk bouwwerk vereist ook dit een stevig fundament. Onmisbaar
onderdeel daarvan zijn wetten en regels, die echter in de huidige toepassing teveel doel op zich lijken te zijn
geworden. In deze natuurvisie stelt het kabinet de vraag ‘Waar doen we het ook alweer voor?’ aan de orde,
met op termijn de volgende accentverschuivingen tot gevolg:
• Er wordt op een hoger schaalniveau gestuurd op het bereiken van Natura 2000-doelen. Verwacht mag
worden dat sturen alleen op de schaal van het beschermde gebied minder natuur oplevert tegen hogere
inspanningen dan wanneer dat op een hoger, bijvoorbeeld regionaal schaalniveau gebeurt. Ook ligt
winst in het verschiet wanneer de te bereiken doelen worden bepaald voor biogeografische regio’s in
plaats van voor individuele lidstaten.
• Veranderingen van klimaat en samenleving doen steeds meer behoefte ontstaan aan sturen op condities
voor natuurlijke processen in plaats van sturen op specifieke soorten en habitats. Tot die omstandigheden behoren de kwaliteiten van het bodemsysteem en de aanwezigheid van natuurlijke plaagbestrijders in landschapselementen, mogelijk in combinatie met maatschappelijke diensten zoals
waterberging. Dit vraagt een aanpak op de schaal van landschappen en regio’s, waarbij stad en platteland
in samenhang worden beschouwd. Het kabinet zal experimenten met deze meer regionale benadering
ondersteunen, zowel in Nederland als elders.
Het kabinet zal, uitgaande van de bestaande Europese doelen voor behoud en ontwikkeling van
biodiversiteit, beide onderwerpen onder de aandacht brengen van de Europese Commissie en in
Europees verband ter discussie stellen.

Rijksnatuurvisie 2014| 9

Internationale inzet voor duurzaamheid
In de aanpak van onze natuurbescherming hebben we altijd te maken met de manier waarop andere landen
dat doen, omdat natuur zich nu eenmaal van grenzen niets aantrekt. Internationaal afstemmen en
samenwerken is dus nodig. Bovendien heeft onze economie, die sterk internationaal is georiënteerd, via de
in- en uitvoer een relatief belangrijke invloed op het ‘natuurlijk kapitaal’ in andere landen. Het kabinet wil
dan ook het handelen in Nederland en dat op wereldschaal verbinden. Acties die op het eerste oog gunstig
zijn voor natuur in Nederland kunnen immers op wereldschaal negatief uitpakken. Zo levert het inzetten
van Nederlandse landbouwgronden voor de teelt van biomassa wereldwijd gezien weinig op, terwijl het
respecteren van de natuurlijke omstandigheden bij de teelt van gewassen maatschappelijk effectiever is.
Als we eraan kunnen bijdragen de druk op de internationale natuur te verminderen, bewijzen we haar een
goede dienst en we zullen er onze positie als speler op de internationale markten mee kunnen versterken.
Uiteindelijk hebben we weinig recht van spreken over de aantasting van tropische regenwouden en de jacht
op walvissen als we in eigen land niet ons uiterste best blijven doen om het natuurlijk kapitaal te
versterken. Het kabinet wil daarom zijn internationale inzet richten op het duurzaam beschermen en
benutten van natuurlijk kapitaal. Verduurzaming van bijvoorbeeld de houtsector en de landbouw wordt
verbonden met een sterkere natuur en een grotere biodiversiteit.
Overheid geeft goede voorbeeld
Belangrijk is dat de overheid zelf het goede voorbeeld geeft. In de Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal
heeft het kabinet een flink aantal nationale en internationale pilots aangekondigd om de natuur robuuster
te maken. Voorbeelden zijn te vinden in Brazilië, Zuid-Afrika en de Sargassozee. De overheid kan ook het
goede voorbeeld geven met natuurinclusief bouwen van wegen, waterwegen en dijken. Bij het ontwerpen
van plannen voor infrastructurele investeringsprogramma’s van het Rijk zal de mogelijkheid van natuurcombinaties worden betrokken. Het kabinet nodigt andere overheden en particuliere initiatiefnemers uit
hetzelfde te doen. De Natuurambitie Grote Wateren , die rond de zomer van 2014 uitkomt, schets een
inspirerend beeld van de robuuste natuur in 2050/2100 met kansen voor synergie met onder meer
waterveiligheid, recreatie en voedselproductie.
Maatschappelijk uitvoeringsprogramma
Na het verschijnen van deze visie volgt een consultatieronde met maatschappelijke partijen om te zien wat
er nodig is om de gewenste ontwikkeling in een hogere versnelling te krijgen. Mede op basis daarvan wil
het kabinet met provincies, bedrijven en maatschappelijke organisaties een maatschappelijk
uitvoeringsprogramma opstellen.

10 | Rijksnatuurvisie 2014

Hoofdstuk 1
Inleiding
Onze natuurlijke leefomgeving is belangrijk voor de samenleving - niet alleen in de vorm van beschermde
natuurgebieden in Nederland of verder weg maar ook dicht bij huis, in de stad en in het landelijk gebied.
Soortenrijkdom is een belangrijk onderdeel van die natuurlijke omgeving. In ons eigen land en mondiaal
hechten we daaraan omdat we die rijkdom graag aan volgende generaties willen doorgeven. Het raakt ons
als bijzondere soorten in problemen raken – daar zetten we ons graag voor in, ongeacht of het dichtbij is of
ver weg.
Natuur is niet gebonden aan de grenzen van Nederland. Dat blijkt bijvoorbeeld al uit de functie van ons land
als tussenstation voor doortrekkende vogels en vissen. Duurzame productie en ketens, die een voorwaarde
vormen voor natuur en biodiversiteit, worden evenmin beperkt door landsgrenzen. Daarom is het zo
belangrijk dat we met andere landen maatregelen nemen om de leefgebieden van flora en fauna vitaal te
houden, èn om handelsketens te verduurzamen. Als handelsland met sterke economische relaties over de
hele wereld heeft Nederland misschien nog wel een extra verantwoordelijkheid op dit gebied.
De afgelopen decennia hebben we veel geïnvesteerd in de natuur en biodiversiteit. Dat heeft tot mooie
resultaten geleid, maar nog niet tot een situatie waarin we kunnen terugschakelen naar een lagere
versnelling. We hebben in Nederland de achteruitgang van veel soorten en habitats kunnen afremmen of
tot staan kunnen brengen, maar er moet op dat gebied ook nog veel gebeuren.

Nederland heeft een belangrijke functie als tussenstation voor doortrekkende vogels en vissen.

Rijksnatuurvisie 2014| 11

Inmiddels zijn we op een punt aanbeland waarop we ons moeten afvragen of we nog wel verder komen met
alleen de aanpak waarop we lange tijd hebben vertrouwd. Tegelijk kunnen we vaststellen dat de
maatschappelijke betrokkenheid bij natuur en duurzaamheid intensiever en breder is geworden, terwijl aan
de andere kant de bescherming van soorten en habitats voor veel mensen enigszins op afstand is komen te
staan, alsof ze die meer als een zaak van de overheid beschouwen dan als iets wat hen zelf aangaat.
Deze visie geeft antwoord op de vraag of we in het natuurbeleid deze ogenschijnlijk tegenstrijdige
ontwikkelingen met elkaar kunnen verzoenen, en tegelijkertijd de vooruitgang kunnen boeken die we
verschuldigd zijn aan onze eigen doelen op het gebied van biodiversiteit en aan de internationale partners
met wie we daarover afspraken hebben gemaakt. Het kabinet heeft er vertrouwen in dat dat mogelijk is. De
richting die het kabinet daartoe wil inslaan is die van een robuuste natuur, die de invloed van de
samenleving niet alleen kan verdragen maar daar juist ook bij kan gedijen. Aan de kant van de stevige basis
betekent dat meer aandacht voor natuurlijke systemen en voor de landschappelijke schaal, zodat er minder
focus nodig is om specifieke soorten, habitats en gebieden te behouden op de plaats waar ze eerder zijn
aangetroffen.
Aan de kant van de maatschappelijke betrokkenheid zal het gevolg zijn een bredere en meer doorleefde
natuur die de samenleving dooradert en wordt gedragen door de inzet van burgers, bedrijven en particuliere
organisaties. Een natuur die geen bescherming tegen de samenleving nodig heeft, maar die daar een
onmisbaar en onlosmakelijk onderdeel van is. De betrokkenheid zal niet alleen de maatschappelijk
gewaardeerde natuur ten goede komen, maar juist ook de biodiversiteit en de daaraan verbonden nationale
en internationale doelen. Het streven naar natuur midden in de samenleving is gebaseerd op de visie van
het kabinet die ervan uit gaat dat de samenleving wordt vormgegeven door mensen en niet door overheden.
Dat betekent ook dat in deze visie de beschreven toekomstbeelden en de gestelde doelen niet altijd een op
een gepaard gaan met door de regering of de overheid te nemen maatregelen. Waar de samenleving zelf
steeds meer in staat blijkt om natuurdoelen dichterbij te brengen, past het de overheid om zich
terughoudend op te stellen en vooral een voorwaardenscheppende en stimulerende rol op zich te nemen.
Na het verschijnen van deze visie volgt een consultatieronde met maatschappelijke partijen om te zien wat
er nodig is om de gewenste ontwikkeling in een hogere versnelling te krijgen. Mede op basis daarvan wordt
met provincies, bedrijven en maatschappelijke organisaties een maatschappelijk uitvoeringsprogramma
opgesteld.
In hoofdstuk 2 van deze visie besteden we aandacht aan de veranderingen die zich nu al aftekenen in de
manieren waarop de samenleving over natuur denkt en hoe de rijksoverheid ermee omgaat. In het derde
hoofdstuk kijken we hoe het beleid nu al met die veranderingen omgaat. In hoofdstuk 4 laten we tenslotte
zien op welke gebieden het kabinet een duidelijke rol voor de rijksoverheid ziet en wat het met het
vervullen van die rol wil bereiken.

12 | Rijksnatuurvisie 2014

Rijksnatuurvisie 2014| 13

Hoofdstuk 2
Natuur in een veranderende samenleving
2.1 Natuur leeft
Natuur leeft breed in de maatschappij. Na de aanwezigheid van vrienden en familie zijn natuur en recreatie
voor de gemiddelde Nederlander het meest bepalend voor de kwaliteit van de directe leefomgeving. Goed
omgaan met de natuur vindt bijna iedereen belangrijk, ook voor toekomstige generaties. De laatste jaren
zien we in deze betrokkenheid ook beweging. In de afgelopen tien tot vijftien jaar is niet alleen de
maatschappelijke betrokkenheid bij de natuur gegroeid, maar ook de diversiteit van initiatieven die met
natuur te maken hebben. In dit deel van deze visie staat die betrokkenheid bij natuur centraal en schetsen
we hoe zich daaruit een nieuw perspectief ontwikkelt van waaruit het kabinet de natuur wil benaderen.

2.2 Betrokkenheid wordt breder.
2.2.1 Veelvormige natuur
Mensen zijn steeds meer begaan met natuur, en ze geven daaraan vorm op heel verschillende manieren.
Uit recent onderzoek blijkt dat van elke tien Nederlanders er vier zelf actief bijdragen aan natuur, terwijl van
de andere zes nog eens de helft daartoe bereid zegt te zijn. Die bijdrage is dan vooral binnen de eigen
omgeving te zien, zoals waar mensen een groen dak nemen, een buurtmoestuin onderhouden of bomen in
hun straat planten. Een actueel voorbeeld is 10.000 hours een initiatief van festivalorganisator ID&T,
waarmee bezoekers van festivals op veelal groene locaties iets terug willen geven aan de maatschappij. De
Vlinderstichting werkt samen met bedrijven als het Havenbedrijf Amsterdam aan het vlindervriendelijk
inrichten van bedrijventerreinen. Isolatiebedrijven zoeken met gemeenten naar mogelijkheden om
rekening te houden met vleermuizen bij spouwmuurisolatie. Bierbrouwer Heineken, de provincie
Zuid-Holland en Wageningen UR werken in het project Groene Cirkels samen aan een groene
gebiedseconomie in en rond Zoeterwoude.

Natuurbeelden
Natuur betekent voor iedereen iets anders. Het kan
een aantrekkelijke omgeving zijn om in te wonen of
een inspirerend gebied om in te wandelen, fietsen of
varen.
Het kan gaan om de zeldzame planten en dieren in
een beschermd natuurgebied of om de bijzondere
vogel in het vizier van de verrekijker. Maar het kan ook
de buurtmoestuin zijn, het vertrouwde en door de
historie getekende landschap, de ‘wilde’ natuur van de
Waddenzee of de Biesbosch, of de natuurfilms op de
BBC. En je kunt denken aan de natuur die het
materiaal of de omstandigheden biedt voor onze
gebouwen, ons tuinmeubilair, onze kleding, ons
drinkwater, of onze voeding.

14 | Rijksnatuurvisie 2014

Mensen leven graag in een mooie, inspirerende omgeving.
De natuur in de leefomgeving zorgt voor een gevoel van
ontspanning en herkenning; van thuis zijn. Veel mensen
zoeken in de natuur ook graag de spanning en
verwondering op. Om die redenen zetten mensen zich
vrijwillig in om het landschap en de cultuurhistorische
elementen daarbinnen te onderhouden. Dankzij die inzet,
steeds meer samen met natuur- en erfgoedorganisaties,
wordt het landschap nog meer onderdeel van ons cultureel
erfgoed.
Mensen die de natuur in trekken of naar internet- en
televisiebeelden kijken over de Nederlandse natuur,
begrijpen ook dat een goede natuur in Nederland nodig is
voor natuur buiten onze grenzen, en omgekeerd. Die
mensen hoef je weinig uit te leggen over de broed- en
foerageerplaatsen voor vogels die een groot deel van het
jaar in andere delen van de wereld vertoeven.
In discussies wordt wel eens onderscheid gemaakt tussen
‘echte natuur’ en andere natuur die blijkbaar minder echt is.

Maar dat onderscheid is achterhaald. Het kabinet kijkt liever naar hoe er in de samenleving
over natuur wordt gedacht, en dan blijkt er niet alleen een zeer veelzijdig beeld te bestaan, maar ook en
steeds meer een houding van toewijding en betrokkenheid.
2.2.2 Veranderende kijk op de omgeving
De toenemende aandacht voor natuur en biodiversiteit bij burgers en ondernemers is vaak onderdeel van
een bredere verandering in hun kijk op de omgeving en de toekomst. Daar horen begrippen bij als
maatschappelijk verantwoord ondernemen, duurzaamheid en eerlijke handel. Er zijn verheugende en
aansprekende voorbeelden van bedrijven die hun verantwoordelijkheid op dit gebied nemen. Zij investeren
in natuur en duurzaamheid door bijvoorbeeld een no net loss strategie te volgen, waarbij per saldo de
bedrijfsactiviteiten niet ten koste gaan van de biodiversiteit hier of in het buitenland. Aan de basis van
dergelijk beleid kan het streven liggen om grondstoffenschaarste te voorkomen. Of de tucht van het
maatschappelijk oordeel kan een rol spelen. Een aantal bedrijven wil bijvoorbeeld extra waarde geven aan
hun corporate imago. Maar het kan er ook om gaan de licence to operate te behouden, bijvoorbeeld door
deel te worden van een duurzame hout-, voeding- of kledingketen. Ook persoonlijke betrokkenheid is bij
een duurzame toekomst vaak een drijvende kracht.

Rijksnatuurvisie 2014| 15

2.3. Waardering verandert
2.3.1 Waarden van de natuur herontdekt
Mensen zijn de natuur ook anders gaan waarderen, en ze willen haar niet alleen beschermen maar ook
beleven en benutten. De samenleving is in beweging en staat volgens velen aan de vooravond
van nog grotere veranderingen in leven, consumeren en ondernemen. De grenzen van de draagkracht van
onze aarde staan inmiddels helder op ons netvlies. Mensen zijn mondiger en beter opgeleid, ze hebben
sneller toegang tot wereldwijd ontsloten informatie en communiceren inmiddels over diverse schijven,
dankzij de sociale media. Dat vraagt om een andere benadering – om vernieuwingen die niet alleen op de
overheid steunen maar juist op een gezamenlijke aanpak vanuit de samenleving, passend bij de trends van
deze tijd.
We dichten aan de natuur nu ook een rol toe in ons streven naar een duurzame samenleving, en we maken
ons zorgen over de vraag of de natuur voldoende sterk is om bij te blijven dragen aan het welzijn en de
welvaart van volgende generaties. We ontdekken steeds meer dat een aantrekkelijke, natuurlijke omgeving
goed werkt voor onze gezondheid, en zelfs herstel bevordert. Jongeren waarderen het gevoel van vrijheid,
ruimte en ontspanning dat de natuur hen biedt. Zij zoeken de natuur op om te sporten en daarbij – vrij van
de voortdurende druk van social media – op verhaal te komen. We gebruiken de natuur ook als
inspiratiebron voor innovatie. Biomimicry in de wetenschap – letterlijk: de natuur na-apen – lijkt geheel
nieuwe inzichten en toepassingen op te leveren voor maatschappelijke vraagstukken. Het zijn allemaal
illustraties van een herontdekking van de waarden van natuur. Ze tonen bovendien aan dat natuur een
economische factor is, die de welvaart van de nu en straks levende mensen verhoogt.

Mensen zijn de natuur ook anders gaan waarderen, en ze willen haar niet alleen beschermen maar ook beleven en benutten

16 | Rijksnatuurvisie 2014

2.3.2 Drijvende krachten achter herwaardering
Bij de nieuwe waardering van de natuur is een aantal krachten tegelijk in het spel. In de eerste plaats speelt
de steeds dichtere bevolking van ons land een rol, enerzijds doordat de behoefte aan vrije, groene ruimte
hierdoor toeneemt, anderzijds doordat groene ruimte haar plek moet afstaan aan woonwijken, wegen en
industrieterreinen. Ook op zee wordt gekeken naar ruimte voor activiteiten waarvoor op land geen plek
meer is. Daarnaast heeft de verandering van het klimaat een belangrijke invloed, door de onzekerheden die
ermee gepaard gaan voor de toekomst van leefgebieden van mensen, planten en dieren. Een factor van
betekenis is voorts dat de biodiversiteit wereldwijd verder achteruit gaat - reden waarom wel gesproken
wordt van een mondiale ecologische crisis. Ook de economische crisis heeft een grote invloed op de nieuwe
waardering van de natuur, omdat hij aanzet tot opnieuw nadenken over hoe we met onze rijkdom en ook
met onze eigen verantwoordelijkheden omgaan.
Een drijvende kracht is ook onze sterk toegenomen kennis en ervaring. In de rivierendelta die Nederland is,
met zijn aparte combinatie van dichte bevolking en bewoning en intensieve landbouw, is in enkele
decennia veel kennis ontstaan over natuurontwikkeling, natuurcombinaties en zelfs over natuurlijke
verwildering; kennis waar in het buitenland veel belangstelling voor bestaat. Er is ook meer kennis over de
relatie tussen natuur en gezondheid. Dat bewegen in en het beleven van natuur goed voor je is beschouwen
we al lang als vanzelfsprekend, en die vanzelfsprekendheid wordt langzamerhand ondersteund door
wetenschappelijke inzichten. We weten intussen ook dat ouderen en mensen met diabetes of autisme baat
hebben bij het ervaren van de natuur in de directe leefomgeving.
Onder invloed van die vaak onderling samenhangende krachten is tenslotte het toenemende besef van
duurzaamheid en biodiversiteit in de samenleving een belangrijke drijfveer achter de nieuwe waardering
van de natuur. Grote ondernemers, kleine ondernemers en consumenten beseffen dat ons ‘natuurlijk
kapitaal’, bestaande uit grondstoffen, water en biodiversiteit, eindig is. Ze beseffen dat duurzamer omgaan
met natuurlijke hulpbronnen een vorm van verstandig risicomanagement is. We zijn daarmee op weg naar
een benadering die natuur beschouwt als deel van de essentie van duurzaamheid.
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) schrijft dat verantwoorde omgang met grondstoffen, natuur en
milieu misschien wel de grootste uitdaging is voor de eenentwintigste eeuw. Volgens onderzoek van het
Duurzaamheidskompas uit 2013 vindt ook in tijden van economische crisis 61% van de consumenten dat
aandacht voor duurzaamheid nodig is. Dat we deze gezamenlijke verantwoordelijkheid moeten nemen,
hoor je zowel van consumenten als van bedrijven, die ook kansen zien om hun marktpositie te versterken
door vroegtijdig te vergroenen.
Het belang van de natuur voor ons eigen welzijn is fundamenteel en dat wordt meer en meer ingezien.
Bovendien kan ieder individu er iets aan bijdragen. Hoe meer mensen bijdragen, hoe sneller we in staat zijn
de gewenste veranderingen te realiseren.

Rijksnatuurvisie 2014| 17

2.4 Naar een nieuw perspectief
2.4.1 Natuur midden in de samenleving
We willen ons als samenleving blijven inspannen voor een betere natuur. Maar hoe? Wat kan er anders, wat
moet er vooral níet anders? Het belangrijkste is dat we een gezamenlijk perspectief hebben, een richtpunt
voor ons handelen. De bouwstenen daarvoor zijn er eigenlijk al. Verschillende provincies hebben die
bouwstenen in hun visies op natuur geformuleerd en ook elders zijn ze te vinden. Uit initiatieven, projecten
en visies van burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties blijkt dat er in de samenleving een
groeiend besef is ontstaan dat we meer in symbiose met de natuur moeten gaan leven.
Het gezamenlijke perspectief dat uit dit alles naar voren komt behelst een natuur die midden in de
samenleving staat, als onlosmakelijk onderdeel van duurzame economische en maatschappelijke
ontwikkeling. Dat perspectief leeft zo breed en is zo aantrekkelijk omdat het uitgaat van duurzaamheid èn
gezamenlijkheid. Het neemt als uitgangspunt onze verantwoordelijkheid voor de wereld waarin wij nu
leven en voor de generaties na ons. En het doet een beroep op ons vermogen om gezamenlijk te leren, te
verbeteren en vooruit te kijken. Een goede omgang met natuur is in dit perspectief een kwestie van
welbegrepen eigenbelang, niet van een plicht die ons door autoriteiten wordt opgelegd.
De natuur kunnen we beschermen door haar verstandig te benutten en te erkennen als onlosmakelijk
onderdeel van onze dorpen en steden. Het besef is er dat onze welvaart en ons welzijn alleen echt duurzaam
kunnen zijn als we rekening houden met de draagkracht van de aarde en slim gebruik maken van wat de
natuur ons levert. We noemen dat natuurinclusieve groei: een groei die is gebaseerd op het zodanig
benutten van het ‘natuurlijk kapitaal’ dat dat kapitaal zelf ook groeit. Het perspectief van de natuur midden
in de samenleving is gebaseerd op dat besef, en op het inzicht dat er zeker in ons eigen land eigenlijk
nauwelijks natuur bestaat die niet mede is gedefinieerd door menselijk ingrijpen of beheer.
Bij sommigen leeft nog de overtuiging dat de achteruitgang van de natuur het beste kan worden gekeerd
door maatschappelijke activiteiten zoveel mogelijk uit de natuur terug te dringen. Dit streven heeft lange
tijd de boventoon gevoerd in de natuurbescherming en het natuurbeleid. Het heeft er mede toe geleid dat
natuur een sector op zichzelf is geworden, waarvan de belangen werden gesteld tegenover of naast die van
andere maatschappelijke sectoren zoals landbouw, visserij, wonen, verkeer, zandwinning, industrie en
energie. Het perspectief dat in deze visie centraal staat neemt daar afstand van. Door de belangstelling voor
en het belang bij de natuur van mensen en lokale gemeenschappen te erkennen, door te vertrouwen op
hun oordeelsvermogen en hun probleemoplossende capaciteit, komt de maatschappelijke waardering voor
natuur optimaal tot zijn recht.

Meijendel: natuurcombinatie met drinkwater
Drinkwaterbedrijf Dunea zorgt voor het
drinkwater van 1,2 miljoen mensen in de
westelijke Randstad. Dunea ontvangt jaarlijks
in het Natura 2000-gebied. MeijendelBerkheide ruim een miljoen mensen die van
de topnatuur komen genieten. Drinkwaterwinning en natuur-beheer zijn voor Dunea
gelijkwaardige activiteiten. Dat blijkt in het
Programma Investeringen Meijendel.
In een grote renovatie van de waterwinning in
de duinen is natuur integraal in de planning
meegenomen. Van de totale investering komt
18 | Rijksnatuurvisie 2014

15% mede ten goede aan natuur en recreatie.
Deze laatste investeringen maken het
draagvlak bij bezoekers en omgeving steviger.
Dat levert tijdwinst in vergunningprocedures
op, en een efficiënte uitvoering. Natuurwinst
is behaald door oevers van plassen opnieuw
in te richten en een grote oppervlakte
verstuivingen te herstellen.
Daarmee komt de natuurlijke dynamiek terug
in de duinen en kan de bijzondere habitat van
duingraslanden zich ontwikkelen. Het zand
dat vrijkomt bij de plagwerkzaamheden

wordt gebruikt bij de renovatie.
Het programma bleek ook een goede
voedingsbodem voor innovatie. Renovatie
van de ondergrondse infrastructuur voor de
waterwinning bleek goed te combineren met
bovengronds herstel van een stuifduin.
Het programma laat zien dat de
natuurcombinatie met drinkwater werkt.
Investeringen in natuur en maatschappelijk
profijt gaan hand in hand.

Wat is natuurinclusief?
Het woord natuurinclusief betekent letterlijk: natuur inbegrepen. Het duidt op een
manier van denken en doen waarin natuur altijd wordt ‘meegenomen’.
Natuurinclusief denken en doen heeft twee kanten: die van de kans en die van de
voorzorg. Door meer gebruik te maken van principes en eigenschappen van de natuur
hebben we de kans om beter en goedkoper te werken. En door met voorzorg te
werken kunnen we schade aan natuur verminderen of zelfs voorkomen. Voorbeelden
zijn een tuinbouw die insecten gebruikt als plaagbestrijders, en een melkveehouderij
die door een combinatie van hoge bodembiodiversiteit en weidegang veel
weidevogels aantrekt.

Een natuur die midden in de samenleving staat zal ook een robuuste en daardoor toekomstbestendige
natuur zijn, die tegen een stootje kan. Dat vraagt om een benadering die uitgaat van de veelzijdigheid en
veerkracht van een natuur die de gehele samenleving dooradert om te worden beleefd en benut. Een mooi
voorbeeld uit de drukke Randstad is het natuurgebied Meijendel (zie kader op pagina 18).
2.4.2 Van exclusief naar inclusief
Vanuit dit perspectief is het ook vanzelfsprekend dat wij onze economische en andere activiteiten waar
mogelijk ‘natuurinclusief’ maken, dus met natuur vervlechten. Een woonomgeving met veel groen zal
bijvoorbeeld het wonen aantrekkelijker en gezonder maken en daarmee de waarde van de huizen verhogen.
En als de boeren duurzamer produceren is dat niet alleen goed om hun ecologische voetafdruk te beperken
maar ook voor hun eigen productie in de toekomst, voor hun positie in de maatschappij en die van hun
producten in de markt. Een soortgelijke redenering geldt voor internationale ketens in de voedselproductie
of op het gebied van kleding of hout.
Een veelbelovende vorm van vervlechten wordt ook geboden door natuurcombinaties: het samen
optrekken van natuur met andere maatschappelijke functies. Oude voorbeelden daarvan zijn de duinen, die
kustveiligheid, recreatie, waterwinning en natuur combineren (zie kader). Maar ook de terreinen van het
Ministerie van Defensie zijn een goed geborgde vorm van combineren van hoogwaardige natuur en
maatschappelijke activiteit. De mogelijkheden voor natuurcombinaties zijn legio. Bijvoorbeeld door de
natuurkwaliteit te versterken via de uitbreiding van een haven, zoals bij de haven van Moerdijk waar
braakliggende percelen aangewezen zijn voor tijdelijke natuur en vlinderstroken en nestelwanden voor
oeverzwaluwen aangelegd zijn. Dit draagt bij aan de regionale positie van de haven – het versterkt zijn
licence to operate. Vervlechting kan ook door het beleven van de natuur in te zetten als preventieve
gezondheidszorg.

Rijksnatuurvisie 2014| 19

‘We begonnen een verkeersprobleem op te lossen maar intussen
bleek de groene wereld daarboven minstens zo interessant.’ Zo
beschrijft voormalig wethouder Luc Winants van Maastricht het
proces bij het verbannen van de rijksweg A2 uit zijn stad. De
zogenoemde Groene Loper , een weelderige groenstrook die wordt
ontwikkeld boven de aan te leggen tunnel, heeft sterk bijgedragen
aan het draagvlak bij de bevolking, zegt Winants: ‘Heel Maastricht
omhelst die tunnel nu’.
De snelweg liep vanouds dwars door de stad, bracht met een zestal
verkeerslichten (‘de enige zes tussen Amsterdam en Marseille’)
verkeersonveiligheid, fijnstof, uitlaatgassen en lawaai mee, en
deelde bovendien Maastricht in tweeën. ‘De mensen gingen met de
rug naar die weg toe leven.’ Twintig jaar is er gedelibereerd over een
oplossing. In 2006 ging de aanbesteding van start, die uiteindelijk
zou leiden tot een tunnel onder het bestaande tracé.
Daarna begon het meest innovatieve deel van het proces, volgens
de stadsbestuurder die tegenwoordig burgemeester van Brunssum
is. Er werd een aanbesteding uitgezet met een relatief klein pakket
van eisen en wensen, en veel ruimte en tijd voor de deelnemers om
hun voorstellen te ontwikkelen. ‘We vroegen hen niet alleen om een
plan voor de tunnel, maar we zeiden erbij dat ze ook geld mochten
gaan verdienen, want boven die nieuwe tunnel zou ruimte komen
voor een heel nieuw stadsdeel. De consortia mochten plannen
presenteren voor de ontwikkeling en exploitatie daarvan.
Uiteindelijk kregen de drie overblijvende consortia ieder meer dan
een miljoen voor het uitwerken van een plan. ‘Dat was heel
spannend,’ herinnert Winants zich nu, ‘want het speelde zich
allemaal onder strenge geheimhouding af. Ook wij hadden geen
idee waar ze mee bezig waren.’ Maar de stad zorgde wel voor

prikkels om de ontwikkelaars op het groene spoor te zetten. ‘Samen
met collega-wethouder Hazeu was ik al eens in Parijs geweest om
te zien hoe ze daar met de vervlechting van stad en natuur omgaan.
Dat doen ze heel goed. Met steun van het toenmalige ministerie van
LNV en onderzoeksinstituut Alterra stopten we nu de drie
concurrerende consortia in een bus naar de Franse hoofdstad. Dat is
een cruciaal moment gebleken in de ontwikkeling van de plannen.’
De ontwikkelaars zagen dat investeren in groen uiteindelijk goed
uitkomt in het financiële plaatje van een project. ‘Recreatie, sport,
natuur, gezonder leven – dat beïnvloedt de waarde van het
vastgoed. We hebben ze er helemaal gek van gemaakt: dit willen we
terugzien in Maastricht!’
En zo is het ook gebeurd, blijkt achteraf. Het plan voor de Groene
Loper van het winnende consortium brengt met onder meer
tweeduizend laanbomen natuur in de stad, maar zorgt ook voor een
open en aantrekkelijke verbinding met de ‘grote ruwe natuur’ aan
twee kanten buiten Maastricht. Winants: ‘De mensen kunnen er
lopend of op de fiets naartoe.’ De nieuw te bouwen woningen staan
met hun gezicht naar het groen en dat komt ook in de prijs tot
uiting. Mede daardoor is de begroting voor het hele project, in
totaal zo’n 1 miljard euro, altijd netjes binnen de oorspronkelijk
gestelde bovengrens gebleven.
Natuur is een ‘fantastische motor om plannen gerealiseerd te
krijgen op een manier waar de bevolking veel baat bij heeft’,
concludeert de Limburgse gemeentebestuurder.

Wethouder over tunnelplan
voor de A2 onder Maastricht:

‘Natuur is een motor
om goede plannen
gerealiseerd te krijgen’
20 | Rijksnatuurvisie 2014

2.4.3 Ruimte voor de regio en voor natuurlijke processen
In dit perspectief past dat veerkrachtige natuur sterk steunt op de bijdrage van bewoners en bedrijven in de
directe omgeving. Daarvoor zal ook bestuurlijke betrokkenheid in de regio worden gevraagd en bovenal:
ruimte en tijd om die betrokkenheid vruchtbaar in te vullen. De lokale of regionale bestuurlijke inzet voor
een sterke natuur zal immers sterk afhangen van de beslisruimte en de instrumenten die de betrokkenen
worden gegund. Hoe meer die ruimte wordt ingeperkt door bovenregionale en gedetailleerde kaders, des te
kleiner zullen de regionale betrokkenheid en het verantwoordelijkheidsgevoel zijn, en daarmee de
intensiteit en de meerwaarde van de regionale inspanningen.
Door de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het natuurbeleid naar het regionale niveau te brengen
waar ook een belangrijke verantwoordelijkheid voor het ruimtelijke domein berust, en daarbij provincies
en gemeentes voldoende beslisruimte te geven, krijgen deze de mogelijkheden om die beleidsterreinen in
samenhang vorm te geven. Hierdoor ontstaan kansen om andere partners en belangen een rol te geven bij
de ontwikkeling van veerkrachtige natuur. Het scheppen van voldoende regionale ruimte hangt samen met
een ander vereiste om tot de gewenste veerkrachtige natuur te komen: sturen op goede natuurlijke
omstandigheden. In een veerkrachtige natuur kunnen natuurlijke processen immers hun gang gaan, meer
dan we tot nu toe gewend zijn. Dan kan dus ook een bepaalde plant- of diersoort door toeval of lokale
oorzaken op één plaats verdwijnen om op een andere juist op te duiken.

Rijksnatuurvisie 2014| 21

2.5 Verschuivend publiek belang
Een sterke natuur is dus van grote maatschappelijke waarde. Daarmee is nog niet gezegd dat ze ook door de
overheid moet worden gegarandeerd. Dat hangt immers af van de vraag of burgers en bedrijven er ook zélf
voor kunnen zorgen. We kunnen vaststellen dat de samenleving nog steeds een stevige overheidsrol vraagt.
Natuur is voor een belangrijk deel een zogeheten ‘publiek goed’ dat functies vervult die niet op een markt
verhandeld worden. De overheid brengt de behoeften van de samenleving tot uitdrukking en voorziet
hierin namens diezelfde samenleving, vooral bij ingewikkelde en grens- en generatieoverschrijdende
belangenafwegingen.
Maar nu we zien dat burgers en bedrijven meer zelf de verantwoordelijkheid op zich nemen voor een sterke
natuur, wordt de rol die van de overheid wordt gevraagd minder uitvoerend en meer kaderstellend en
faciliterend. Kaderstellend, omdat de overheid het fundament voor een sterke natuur (zie 4.2) moet
beschermen en daarbij bovendien gebonden is aan internationale verdragen en wetgeving. Faciliterend,
omdat de overheid maatschappelijk initiatief kan uitnodigen en vergemakkelijken, en ruimte en
ondersteuning kan bieden aan andere partijen om een actieve rol te behouden of op zich te gaan nemen.
Het nieuwe perspectief waar het kabinet zich met deze visie achter schaart, sluit aan op deze verandering en
heeft twee hoofdlijnen. De eerste is dat we een stap vooruit moeten zetten, van een natuur die moet
worden beschermd tegen de samenleving naar één die ermee is vervlochten, onze welvaart en ons
maatschappelijk welzijn dient en daartoe zelf de ruimte moet krijgen om te kunnen floreren. De tweede is
dat we erkennen dat natuur veelzijdig is en veel meer te bieden heeft dan de kwetsbare soorten en
afgebakende natuurgebieden waar we met recht zuinig op zijn.
In het volgende deel wordt uiteengezet hoe het natuurbeleid al op het nieuwe perspectief inspeelt.

22 | Rijksnatuurvisie 2014

Hoofdstuk 3
Het natuurbeleid van nu: wat er al
klaarligt
3.1 Beleidsconsequenties van het nieuwe perspectief
In het voorafgaande hebben we het perspectief geschetst van een natuur midden in de samenleving. Een
natuur die er mag zijn, die burgers hoog waarderen, die we koesteren en waar we graag in investeren. En
een natuur die we de ruimte willen geven om zich spontaan te ontwikkelen. Dit perspectief is nu al te
herkennen in belangrijke onderdelen van het beleid. Een voorbeeld daarvan is de verantwoordelijkheid
voor ontwikkeling en beheer van de natuur met het Natuurnetwerk Nederland, dat tot voor kort werd
aangeduid als Ecologische Hoofdstructuur EHS. Met het Natuurpact is die verantwoordelijkheid bij de
provincies en dus dichter bij de mensen neergelegd. Op basis van dit pact hebben provincies afspraken
gemaakt met maatschappelijke partners (de Manifestpartijen ) over hun betrokkenheid bij dit beleid.
Het kabinet kiest bewust voor dit perspectief, in de overtuiging dat het natuurbeleid er verder door zal
worden gebracht. Deze nieuwe manier van omgaan met de natuur kan er niet alleen voor zorgen dat we de
natuurdoelen dichterbij brengen die we ons eerder hebben gesteld – met name de doelen op het gebied van
soorten en leefgebieden (habitats). Met dit perspectief kunnen we ook een hoger maatschappelijk
rendement uit de natuur halen. Dat geldt net zo goed voor de natuur binnen onze grenzen als voor die
daarbuiten, waar wij ecologisch of via grondstoffenketens mee verbonden zijn.
Een hoger maatschappelijk rendement van onze natuurlijke rijkdom – er dus meer van genieten en het
duurzamer benutten - is een beslissend onderdeel van het nieuwe perspectief. Het ligt binnen handbereik
als het beleid er expliciete doelen voor zou formuleren. Bijvoorbeeld voor de meerwaarde van natuur, voor
de geestelijke en fysieke volksgezondheid, voor de waterveiligheid, voor de duurzaamheid van onze
samenleving of voor de grondstoffenvoorziening.
Aan het voorgaande verbindt het kabinet een vijftal consequenties:
1. Het natuurbeleid neemt als uitgangspunt dat de verscheidenheid van soorten en habitats een 		
voorwaarde is voor een goed bestaan op aarde. Dit maatschappelijk belang, dat verder reikt dan 		
alleen het behoud van biodiversiteit, rechtvaardigt ons natuurbeleid. Natuur bepaalt mede onze 		
leefomgeving, ons voedsel, schoon water, zuivere lucht, schoonheid, rust en energie.
2. Het beleid dient het maatschappelijk welzijn door bij te dragen aan een verantwoorde, duurzame 		
omgang met natuur; beschermen, benutten en beleven. Daar past een breed natuurbegrip bij, dat 		
niet enkel de bijzondere natuurgebieden en zeldzame planten en dieren dekt maar ook 			
alledaagse, dicht-bij-huis natuur.
3. Het beleid wint aan effectiviteit door mensen meer zeggenschap te bieden bij beslissingen over 		
natuur in hun leefomgeving en meer ruimte te laten voor hun zelforganiserend vermogen en 		
verweving met natuur te stimuleren.
4. Het beleid zal natuur beter laten benutten door te investeren in combinaties van natuur met 		
gezondheid, welzijn, cultuur, economie en veiligheid.
5. Het beleid zal zich er meer op richten natuur tot stand te brengen die tegen een stootje kan en 		
maatschappelijk gedragen wordt.
De geschetste beleidsconsequenties betekenen op onderdelen een breuk met het bestaande beleid. Op een
aantal terreinen zullen accenten verschuiven, op andere moeten we onze inzet volledig veranderen, en op
weer andere terreinen moeten we vooral doorgaan op de huidige weg. In het hierna volgende komen de
gevolgen van dit alles voor het beleid aan de orde. Daartoe wordt eerst gekeken waar het beleid zich tot voor
kort op richtte, en vervolgens hoe het huidige beleid al werkt aan de dubbele opdracht om de natuurdoelen
dichterbij te brengen èn het maatschappelijk rendement van natuur te verhogen. In het derde deel van deze
visienota zet het kabinet zijn ambities uiteen voor de verdere toekomst.

Rijksnatuurvisie 2014| 23

3.2 Achtergronden van het huidige beleid
3.2.1 Bescherming van soorten en gebieden
Een grotere rol voor mensen en instellingen buiten de overheid in het beheer van de natuur is niet nieuw.
Integendeel, toen natuurbescherming in de tweede helft van de negentiende eeuw populair werd kwam de
overheid daar nog in het geheel niet aan te pas. Bij de oprichting van de Vereniging tot Bescherming van
Vogels in 1899 en van de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in 1905 ging het om het behoud
van soorten en van mooie gebieden. Die beweging stond in verband met de industrialisatie in de
voorafgaande periode, en de snelle bevolkingsgroei en verstedelijking die daarmee gepaard gingen. Net als
de aandacht voor natuur waren dat geen puur Nederlandse maar internationale ontwikkelingen.
Het begin van een actieve overheidsrol kwam aan het eind van de negentiende eeuw. De overheid richtte in
1899 Staatsbosbeheer op om de ontbossing te keren door bosaanplant, om stuifzanden vast te leggen en te
voorzien in de behoefte aan hout, vooral mijnhout. In de eerste decennia van de twintigste eeuw werden de
Vogelwet, de Boswet en de Natuurschoonwet uitgevaardigd. In 1929 werd de ‘bescherming van
natuurschoon’ een officiële taak van Staatsbosbeheer. Na de Tweede Wereldoorlog ging de Rijksoverheid
zich intensiever met natuur bemoeien. In 1967 trad de Natuurbeschermingswet in werking, om zowel
gebieden als soorten te beschermen. De behoefte aan natuur nam toe, ook doordat openluchtrecreatie
populair werd. Daarnaast groeide de aandacht voor bedreigde diersoorten.
Vanaf de jaren zeventig kwam er ook aandacht voor de afnemende natuurwaarden in het agrarisch gebied,
1
wat leidde tot de Relatienota , die voor behoud van landschappelijke- en natuurwaarden op agrarische
grond moest zorgen. In deze nota werd ook de basis gelegd voor het veranderen van de bestemming van
landbouwgronden in natuur.

1

Nota betreffende de relatie
landbouw en natuur- en
landschapsbehoud 1974-1975.
Ministerie van Cultuur,
Recreatie en Maatschappelijk
werk, Ministerie van Landbouw
en Visserij en Ministerie van
Volkshuisvesting en Ruimtelijke
Ordening, Den Haag.

24 | Rijksnatuurvisie 2014

In de jaren zeventig van de vorige eeuw groeide in veel westerse landen het milieubewustzijn en werd het
belang van een grensoverschrijdende aanpak almaar duidelijker. Dit leidde tot het sluiten van een reeks
internationale verdragen, soms op initiatief van Nederland, die een grote invloed op het nationale
natuurbeleid kregen. Die verdragen gingen behalve over het beschermen van soorten ook over het
beschermen van leefgebieden. Belangrijk waren bijvoorbeeld de verdragen over de handel in bedreigde
dier- en plantensoorten (CITES , 1973), en over bescherming van trekkende wilde diersoorten (Verdrag van
Bonn , 1979). Daarnaast kwamen er overeenkomsten en verdragen over watergebieden en cultureel en
natuurlijk erfgoed. In 1979 kwam de Vogelrichtlijn tot stand om wilde vogels te beschermen en dertien jaar
later werd een Europese natuurbeschermingsstrategie neergelegd in de Habitatrichtlijn, die zowel soorten
als gebieden beschermt.

3.2.2 Landschap en cultuurhistorie
Landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten geven identiteit aan een gebied. Culturele
voorzieningen en cultureel erfgoed zijn ook van belang voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat en
daarmee voor de concurrentiekracht van Nederland. Het Rijk is verantwoordelijk voor het cultureel en
natuurlijk UNESCO-werelderfgoed (inclusief de zogeheten voorlopige lijst), kenmerkende stads- en
2
dorpsgezichten, rijksmonumenten en cultuurhistorische waarden in of op de zeebodem .
De bescherming van landschappen is tegenwoordig in de eerste plaats een taak van de provincies. Die taak
omvat het behouden door ontwikkelen van karakteristieke landschappen met een sterke identiteit, waar
wonen, werken, recreëren en natuur samengaan. Het Rijk heeft met de Structuurvisie Infrastructuur en
3
Ruimte het beleid ten aanzien van landschap op land overgedragen aan de provincies. Daardoor krijgen die
meer ruimte bij de afweging tussen ruimtelijke ontwikkelingen zoals verstedelijking enerzijds en landschap
anderzijds, dus ook meer ruimte voor regionaal maatwerk. Dat maatwerk is nodig voor een mooi landschap
dat gewaardeerd wordt door de bewoners en door de recreanten.

3.2.3 Natuurnetwerk en verbreding
Het soortenbeleid en het gebiedenbeleid kwamen samen toen het natuurbeleid in de jaren negentig in een
nieuwe fase belandde met het plan voor een samenhangend netwerk van al bestaande en nieuw te
ontwikkelen natuurgebieden, de Ecologische Hoofdstructuur (EHS). Doordat soorten in dit netwerk de kans
krijgen zich over grote afstanden te verplaatsen, lopen ze minder kans om uit te sterven. Het netwerk omvat
nu onder meer alle Natura 2000-gebieden. Die gebieden zijn aangewezen als onderdeel van het Europese
‘natuurnetwerk’ dat een gunstige staat van instandhouding moet helpen realiseren voor Europese soorten
en habitats, volgens de Vogel- en Habitatrichtlijn van de Europese Unie, zodat deze op de lange termijn
kunnen blijven voortbestaan. Ook het soortenbeleid is verder vormgegeven. Rode lijsten met bedreigde
planten en dieren worden opgesteld waarmee overheden rekening houden. Met een leefgebiedenbenadering kan de gebiedskwaliteit voor deze soorten worden verbeterd. Voorts waren soorten
veelal de basis om onze internationale afspraken om te zetten in nationaal beleid, bijvoorbeeld bij
beheerplannen voor Natura 2000-gebieden.

Deze rijksrol is mede ingegeven
door de Europese
Landschapsconventie (verdrag
van Florence), 2000
3
Tweede Kamer, vergaderjaar
2011-2012, 32 660, nr 51
2

De sterke nadruk op ecologische waarden leidde al vroeg tot een roep om verbreding van het natuurbeleid.
In de beleidsnota Natuur voor mensen, Mensen voor natuur van de toenmalige minister van Landbouw,
Natuurbeheer en Visserij uit 2000, werd aandacht besteed aan de belevings- en gebruikswaarden van natuur.
Natuur begint al bij de voordeur, was de gedachte. Ook voor het groen in de stad waren er ambities: een
goed woon– en werkklimaat in de stad en hoogwaardig groen. De nota vroeg om meer aandacht voor de
vele manieren waarop de natuur voor mensen van belang is. De samenleving zou medeverantwoordelijkheid moeten nemen voor het sterker maken en vernieuwen van het natuurbeleid.

Rijksnatuurvisie 2014| 25

Tien jaar later, in 2010, constateerde de interdepartementale werkgroep IBO Natuur dat het brede
natuurconcept bij de realisatie van de EHS op de achtergrond was gebleven. De integratie van het
natuurbeleid met het beleid voor wonen, bedrijvigheid en infrastructuur krijgt nog onvoldoende vorm,
vond die werkgroep.
3.2.4 Biodiversiteit
Aan het eind van de vorige eeuw werd de aandacht in het nationale en internationale natuurbeleid gericht
op een relatief nieuw begrip: biodiversiteit. Daarmee werd de verscheidenheid bedoeld van levensvormen
op aarde, van genen tot soorten en hele ecosystemen. In 1992 werd de Conventie inzake Biologische
Diversiteit (CBD) gesloten, die ook aandacht besteedde aan sociaal-economische ontwikkeling en
internationale ongelijkheid. Dit verdrag toont een nieuwe kijk op natuur, waarin de relatie met economie
veel duidelijker naar voren komt. In deze visie is natuur de basis voor de economie, en bijt een economisch
systeem dat natuur geweld aan doet zich uiteindelijk in de staart.
Inmiddels verplichten 193 landen zich in het kader van de CBD om biologische diversiteit te behouden,
onderdelen ervan duurzaam te benutten, en te zorgen voor een eerlijke verdeling van de voordelen van het
gebruik van genetische bronnen. Bij het verdrag hoort een strategisch meerjarenplan dat regelmatig wordt
herzien. In 2010 werd voor de periode 2011 tot 2020 een geactualiseerd strategisch plan aangenomen,
waarin staat dat alle partijen doen wat nodig is om het verlies aan biodiversiteit volledig stop te zetten en te
zorgen dat alle ecosystemen weer veerkrachtig zijn.
De Europese biodiversiteitstrategie voor 2020 is gebaseerd op de CBD en omvat het volledig uitvoeren van
de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn, het in stand houden en verbeteren van bestaande ecosystemen,
land- en bosbouw laten bijdragen aan biodiversiteit, verduurzamen van de visserij, bestrijden van invasieve
uitheemse planten- en diersoorten en een grotere bijdrage van de EU aan het behoud van biodiversiteit in
de wereld. Nederland voert deze internationale verdragen uit met onder andere het Natuurnetwerk
Nederland , Natura 2000, het interdepartementale beleidsprogramma ‘Biodiversiteit werkt’(2008-2011), en
de huidige Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal (2013). De mariene biodiversiteit wordt mede geregeld
vanuit de Europese Kaderrichtlijn Mariene Strategie.

26 | Rijksnatuurvisie 2014

3.3 Draagvlak natuurbeleid blijkt breekbaar
Inmiddels hebben we het beleid voor de bescherming van natuur en biodiversiteit redelijk op orde, met
wetten en met investeringen in een robuust netwerk van natuurgebieden dat planologisch wordt
beschermd door gemeenten en provincies – inclusief de wateren en de Noordzee. Dat is op zichzelf een
prestatie van formaat, tegen de druk in van verstedelijking, bevolkingsgroei, industrialisering,
intensivering van de landbouw en klimaatverandering.
Tegelijk is het draagvlak voor het beleid in de samenleving breekbaar gebleken. In een klein, dichtbevolkt
land als Nederland is het onvermijdelijk dat verschillende belangen schuren, of dat de beschermingsregels
in bepaalde situaties sterke maatschappelijke druk oproepen. Door de sterke en soms rigide focus op
bescherming heeft het natuurbeleid bovendien een sectoraal karakter gekregen, als stond de natuur los van
en naast andere sectoren in de maatschappij. Gevoegd bij het technische karakter van beleidsinstrumenten,
draagt dit niet bij aan een duurzame omgang met natuur, en evenmin aan de effectiviteit van het beleid.
Dit brengt onbegrip, ergernis en weerstand met zich, waardoor natuur ervaren wordt als hindermacht.
Binnen de wettelijke mogelijkheden en met behoud van de kern-waarden voor de natuur willen de
overheden zulke wrijvingen zoveel mogelijk opvangen. In de eerste plaats door te zorgen voor zekerheid
vooraf en daarbij zoveel mogelijk partijen te betrekken. Verder worden de wettelijke bevoegdheden bij
voorkeur gelegd bij de overheden die daarvoor het meest in aanmerking komen. Ook bezien de bevoegde
overheden hoe een activiteit kan worden toegelaten op een manier die recht doet aan wat in de praktijk
nodig is. Proactief optreden waar vergunningen in het kader van de Natuurbeschermingswet 1998 moeten
worden gegeven voor heel grote projecten, maakt dat procedures relatief snel kunnen gaan. Maar we
beseffen dat er veel meer nodig is om het draagvlak te versterken.

Rijksnatuurvisie 2014| 27

3.4 Hoe werken we nu al aan een veerkachtige en vervlochten natuur?
3.4.1 Beslissingen naar de regio
Met het Bestuursakkoord natuur zijn begin 2012 veel taken op het gebied van natuur aan de provincies
overgedragen. Dat biedt kansen om het natuurbeleid dichter bij de samenleving te brengen. De provincies
brengen in hun rol als gebiedsregisseur belangen bij elkaar en betrekken nieuwe partijen bij de realisatie
van het natuurbeleid. Sinds de start van de beleidsvernieuwing in 20134 zijn meerdere stappen gezet op weg
naar nieuw beleid voor een veerkrachtige natuur. Een advies van bijvoorbeeld de Raad voor de
Leefomgeving en Infrastructuur (RLI) is daar belangrijk in geweest. Een aansprekend beeld uit dat advies is
dat waarin we de natuur beschermen door haar te versterken, zonder een vaststaand eindbeeld waardoor er
4
Tweede Kamer, vergaderjaar
genoeg ruimte blijft voor aanpassingen.
2012–2013, 33 576, nr. 1
Dit is ook het beeld dat aan de basis ligt van de ambities die het Rijk, de provincies en maatschappelijke
partners hebben uitgesproken in het
Natuurpact van september 2013. In dat pact
is overeengekomen te koersen naar een
robuust Natuurnetwerk Nederland. De
provincies hebben het voortouw bij de
uitvoering en de verantwoordelijkheid om
de bescherming van het netwerk
planologisch vast te leggen, en ze brengen
in hun rol als gebiedsregisseur partijen bij
elkaar. Zo komt het Natuurnetwerk dichter
bij mensen, en kunnen partijen die direct
Het Rijk en de provincies hebben in september 2013 het Natuurpact gesloten. Het
belang hebben bij het duurzaam benutten
pact omvat onder meer afspraken over de totstandkoming van het Natuurnetwerk
van de natuur meebeslissen over het
Nederland. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft het Natuurpact
gebruik ervan.
beoordeeld en komt tot de conclusie dat met de uitvoering van de afspraken de
Het Natuurnetwerk Nederland bestaat voor
leefgebieden van veel planten- en diersoorten verbeteren en dat zij duurzaam
ongeveer de helft uit Natura 2000-gebieden,
kunnen voortbestaan.
die er onderling door worden verbonden
waardoor ze als geheel sterker worden.
Het PBL heeft vooral gekeken naar de effecten van het Natuurpact op diersoorten
Mede doordat gebieden in de afgelopen
die onder de Vogel- en Habitatrichtlijn vallen. In de huidige situatie (peiljaar 2010)
jaren relatief snel zijn aangewezen is de
zijn voor ruim 45 procent van deze soorten de condities voldoende voor duurzame
basis gelegd voor beheermaatregelen die dit
instandhouding. Het Natuurpact leidt volgens de berekeningen van het PBL tot een
en volgend jaar in beheerplannen worden
duidelijke verbetering: tot ruim 65 procent in 2027.
opgenomen.

Natuurpact versterkt
biodiversiteit, maar er blijft een
aanzienlijke opgave bestaan

28 | Rijksnatuurvisie 2014

Daardoor is het duidelijk welke natuur bescherming verdient, zodat maatregelen samen met de mensen in
de streek kunnen worden uitgevoerd. Een belangrijk hulpmiddel is de Programmatische Aanpak Stikstof
(PAS). Deze wordt ontwikkeld omdat de hoge stikstofbelasting in Nederland leidde tot spanning tussen
natuur en economische groei. De PAS biedt ruimte voor economische activiteiten in combinatie met
bescherming van natuurwaarden.
3.4.2 Synergie van natuur en cultuur
Natuur en cultuur versterken elkaar en worden vaak in samenhang beleefd. Cultuurhistorisch waardevolle
gebieden hebben vaak hoge natuurwaarden. Dat geldt voor werelderfgoedgebieden, landgoederen,
monumentale stadsparken en zelfs voor woonwijken. Natuur en landschap vormen vaak inspiratiebron en
podium van kunstuitvoeringen (schilderkunst, locatietheater). Nederlandse landgoederen beslaan samen
een oppervlakte ter grootte van de provincie Utrecht en leveren hoogwaardige natuur binnen het
Natuurnetwerk Nederland. En zo biedt het UNESCO Natuurlijk Werelderfgoed Waddenzee een schat aan
zowel ecologisch als maritiem erfgoed. De Natuurschoonwet levert een belangrijke bijdrage aan natuur- en
biodiversiteitsdoelen. En via de onlangs afgeronde Green Deal Het Landgoedbedrijf dragen
landgoedeigenaren bij aan de kwaliteit van de leefomgeving in de vorm van waterveiligheid, lokale
economie en gezondheidszorg, en in de Groene Tafel Natuur en Cultuur zijn afspraken gemaakt om
gezamenlijk nieuwe verdienmodellen te ontwikkelen

Recreatie en toerisme bieden een uitgelezen mogelijkheid om natuur en economie te combineren
3.4.3 Agrarisch natuurbeheer
Sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw is agrarisch natuurbeheer onderdeel van het natuurbeleid van de
rijksoverheid. Dit beheer kan een belangrijke bijdrage leveren aan het behoud van natuur- en
landschapswaarden in het agrarisch gebied, zoals de instandhouding van Habitat- en Vogelrichtlijnsoorten.
In het Natuurpact is de regie van het agrarisch natuurbeheer aan de provincies toegedeeld. Doordat het
instrumentarium zich richtte op de kleine schaal van individuele bedrijven was het echter onvoldoende
effectief, en duur in de uitvoering. Daarom streeft het kabinet naar een nieuw stelsel , waarin wordt gewerkt
met doelen voor een groot gebied en met collectieven van agrariërs die samenwerken en kennis delen met
andere betrokken partijen in zo’n gebied: natuur- en landschapsorganisaties, bewoners en bedrijven. De
omschakeling naar een collectief model van agrarisch natuurbeheer vraagt veel van alle betrokkenen en zal
naar verwachting in 2016 zijn beslag kunnen krijgen.

Rijksnatuurvisie 2014| 29

3.4.4 Schoon water
Drinkwaterbedrijven, waterschappen, Rijkswaterstaat en provincies zorgen voor schoon drink– en
oppervlaktewater. Om te drinken, te kunnen zwemmen, te benutten voor agrarisch gebruik en te zuiveren
na gebruik als basisconditie voor de natuur. Op initiatief van de drinkwatersector verkennen de partijen in
een Groene Tafel hoe door natuurcombinaties met drinkwater nog meer natuurkwaliteit kan worden
toegevoegd. Ook waterschappen werken samen met andere overheden, bedrijven en maatschappelijke
organisaties aan de combinatie van waterbeheer, energieproductie, nutriëntenbeheer, klimaatadaptatie en
natuur.
3.4.5 Investeren in natuur
Een andere ontwikkeling die nu al gaande is, is de steeds belangrijker plaats die ondernemers vragen en
krijgen bij het ontwikkelen en onderhouden van natuur. Het economisch belang van natuur is lange tijd
onderschat, mede door de vanzelfsprekendheid waarmee de rijksoverheid jarenlang investeerde in
natuurontwikkeling en -behoud. Een belangrijk ankerpunt was het advies van de Taskforce Biodiversiteit en
5
Natuurlijke Hulpbronnen eind 2011. Dat advies, dat werd onderschreven door het kabinet , het
bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties, noemde natuur met zoveel woorden de motor van de
economie: een keerpunt na de jarenlange ‘tegenstelling’ tussen natuur en bedrijfsleven.

Bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties zetten zich nu gezamenlijk in voor het behoud van ons
natuurlijk kapitaal via bijvoorbeeld Leaders for Nature, het bedrijvennetwerk van het Nederlandse comité
van de International Union for the Conservation of Nature (IUCN), en het Platform Biodiversiteit,
Ecosystemen en Economie (BEE) dat op initiatief van VNO-NCW, LTO en IUCN NL is opgericht.
De Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal van het kabinet, die mede is gebaseerd op het advies van de
Taskforce, biedt verschillende mogelijkheden om op relatief korte termijn al de weg te effenen naar een
duurzaam gebruik van ons natuurlijke ‘kapitaal’. De agenda bevat bijvoorbeeld acties om productie en
consumptie, ketens, visserij en bescherming van biodiversiteit in zee duurzamer te maken. Ook de
landbouw krijgt in deze Uitvoeringsagenda ruime aandacht. Daarnaast biedt de agenda een aanpak om de
waarde van natuurlijk kapitaal vast te stellen en bevat hij een flink aantal nationale en internationale pilots
en projecten om de natuur robuuster te maken. Met een pilot in de cacaoproducerende streek Bahia in
5

TK 2011–2012, 26 407 nr. 63

30 | Rijksnatuurvisie 2014

Brazilië doet Nederland bijvoorbeeld ervaring op met de combinatie cacao produceren en natuurlijk bos
beschermen op landschapsschaal.
Een mooi voorbeeld van het werken aan een toekomstgericht gebruik van het natuurlijk kapitaal krijgt
gestalte in Caribisch Nederland. Op de eilanden Bonaire, Saba en St. Eustatius werken bedrijven, overheid
en natuurorganisaties aan het verduurzamen van de eilandeconomie. Biodiversiteit vormt daar de basis van
de toeristische industrie. De rijke natuur op het land en het leven onder water trekt toeristen en
investeerders. Zo levert de natuur een belangrijke bijdrage aan de economie van de drie eilanden. Het
kabinet heeft 7,5 miljoen euro vrijgemaakt voor projecten op het gebied van duurzaam gebruik van de
natuur in Caribisch Nederland 6

6

Tweede Kamer, vergaderjaar,
2012-2013, 30 825 nr. 191

Rijksnatuurvisie 2014| 31

De waarde van natuurlijk kapitaal
Door onderzoek onder de noemer van The Economics of
Ecosystems and Biodiversity (TEEB) draagt het kabinet bij
aan kennis over de waarde van natuurlijk kapitaal, de
kosten die het verlies ervan meebrengt en manieren om
natuurlijk kapitaal te laten groeien en slimmer te benutten.
De TEEB-benadering helpt overheden en bedrijven in een
vroeg stadium van hun besluitvorming. Inkomsten uit het
gebruik van natuur vloeien daardoor directer terug naar het
onderhoud ervan. Zo heeft een TEEB-studie op Bonaire

laten zien hoeveel de onderwaternatuur rondom het koraal
bijdraagt aan de lokale economie, wat de argumenten voor
beschermingsmaatregelen kracht bijzet. Ook TEEB-studies
in Nederland laten zien dat investeren in natuur loont, zoals
die naar de economische kanten van groen in de stad
(TEEB-stad). Dat geldt niet alleen voor wonen maar ook
voor werken. Op grond daarvan zijn aan de Groene Tafel
Areas of the Future afspraken gemaakt over de vergroening
van bedrijventerreinen.

Recreatie en toerisme bieden een uitgelezen mogelijkheid om natuur en economische activiteiten elkaar
positief te laten beïnvloeden. Daarom wordt op regionale schaal, door gemeenten en provincies, in het
beleid voor de ruimtelijke ordening en in gebiedsprocessen gezocht naar versteviging van natuur en
recreatie. De Green Deals die het Rijk heeft gesloten met recreatieondernemers zijn hiervan een goed
voorbeeld. Het is daarbij van belang dat er goede routenetwerken zijn voor de ontsluiting van natuur en
voor de verbinding met bijvoorbeeld cultuurhistorie, buitensport en recreatiebedrijven. De
gastvrijheidsector - goed voor 2,9% van ons Bruto Nationaal Product en 3,8% van de werkgelegenheid heeft op de Natuurtop in juni 2013 aangegeven bij te zullen dragen aan een Actieagenda Gastvrijheid en
Natuur voor een grotere onderlinge synergie. Deze agenda wordt in 2014 gepubliceerd als uitwerking van
de Sectorvisie Vinden, Verrassen en Verbinden en koppelt het natuurbeleid van de overheid aan de
topsectoraanpak van de gastvrijheideconomie.
Op verzoek van het kabinet onderzoekt de heer Van Vollenhoven, op basis van een vergelijking met de
monumentenwereld, hoe het natuurbeheer slimmer gefinancierd kan worden. In dit onderzoek wordt ook
gekeken naar financieringsvormen die de betrokkenheid van bedrijven, particulieren en boeren bij
natuurbeheer vergroten. Een interessante eerste bevinding uit zijn onderzoek is dat eigenaarschap
beslissend is om zowel een hogere betrokkenheid als een efficiënter natuurbeheer te realiseren. Het
kabinet kijkt met belangstelling uit naar de resultaten van drie pilots die de heer Van Vollenhoven naar
aanleiding van dit rapport, en in overleg met gemeenten en provincies zal uitvoeren.

32 | Rijksnatuurvisie 2014

3.4.6 Natuurlijke processen als uitgangspunt
De afgelopen decennia was de focus van het natuurbeleid sterk gericht op bepaalde soorten en habitats in
beschermde gebieden, zoals Natura 2000-gebieden. Het natuurnetwerk gaat nu meer samenhang vertonen
en met een programmatische aanpak zoals die voor stikstof komt ook de relatie met de omgeving meer in
beeld. Daardoor verschuift de aandacht van het natuurbeleid van de afzonderlijke beschermde gebieden
naar de schaal van gehele landschappen of regio’s, waarvan een of meer natuurgebieden deel kunnen
uitmaken.
Een vergelijkbare accentverschuiving van beschermde natuurgebieden naar een integrale aanpak op hoger
ruimtelijk schaalniveau zien we ook bij projecten elders in de wereld. Vanuit deze invalshoek is Nederland
in het kader van de Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal intensief betrokken bij internationale projecten
waarin de natuur niet op individuele bedrijven wordt beschermd, maar per gebied door meerdere bedrijven
samen.
In Nederland is er steeds meer aandacht voor aansluiting bij natuurlijke en sociale dynamiek. Veerkrachtige
natuur is natuur die maatschappelijk gedragen wordt, en die omgekeerd van die maatschappij ook ruimte
krijgt om zijn eigen dynamiek te volgen. Een robuust Natuurnetwerk Nederland kan functioneren door
steun, inbreng, bezoek, belangstelling en onderhoud van mensen in de omgeving.
Een voorbeeld is het inspiratiedocument Natuurambitie Grote Wateren voor Waddenzee, Zuidwestelijke
Delta, IJsselmeer, Rivierengebied, Noordzee en de kustwateren. De natuurambitie beoogt een inspirerend
beeld te geven voor de lange termijn (2050-2100), van een natuur die past bij het veranderende klimaat, die
robuust is, en maximaal aansluit bij natuurlijke processen.
3.4.7 Meer ruimte voor een pragmatische aanpak
Een beweging van strikte scheiding van functies naar meer ruimte voor functiecombinaties is nu al gaande.
Zo heeft Staatsbosbeheer onlangs ruimte gekregen om te werken aan vergroting van de maatschappelijke
7
exploitatie . In verschillende gebieden werken natuurbeheerders, waterschappen en provincies gezamenlijk
aan het in samenhang ontwikkelen van waterberging, natuur en recreatieve toegankelijkheid. Een ander
voorbeeld zijn overgangszones rond Natura 2000-gebieden waar een aangepaste vorm van landbouw wordt
bedreven met maatregelen zoals verhoogd waterpeil en extensieve veeteelt. Belangrijke stappen zijn ook de
aanpak die wordt uitgewerkt voor het omgaan met stikstofdepositie bij natuurgebieden, en het maken van
verbindingen tussen natuurgebieden om een samenhangend natuurnetwerk tot stand te brengen.

3.5 Mogelijkheden voor internationaal kenmerkende biodiversiteit
Eerder in deze visie is uiteengezet dat met het uitvoeren van het Natuurpact de situatie voor veel Habitat- en
Vogelrichtlijnsoorten aanzienlijk verbetert, maar dat het doel om voor al deze soorten een duurzame staat
van instandhouding te bereiken, daarmee nog niet wordt gehaald. Is dat wel mogelijk in Nederland?
Modelberekeningen van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in de studie ‘Nederland Later’ laten
zien dat voor vrijwel alle Habitat- en Vogelrichtlijnsoorten een duurzame staat van instandhouding kan
worden bereikt. Maar dat vraagt wel een optimaal milieubeleid en een ruimtelijk samenhangend
Natuurnetwerk Nederland, inclusief beïnvloedingszones rond Natura 2000-gebieden met onder meer een
hogere grondwaterstand en lage stikstofdepositie. Dat kan niet zonder dat natuur- en andere
maatschappelijke functies strikt worden gescheiden.

7

Tweede Kamer, vergaderjaar
2013-2104, 29 659 nr. 122

In deze Natuurvisie, die onder meer een accentverschuiving beoogt van functiescheiding naar
functiecombinaties, wordt een ander perspectief gezocht om hetzelfde doel te bereiken. Inspiratie
voor dat perspectief biedt onder andere de Natuurverkenning 2010-2040 van het PBL. In een van de
‘kijkrichtingen’ die deze verkenning nader onderzoekt (de richting ‘functionele natuur’) is verweving van
functies zelfs uitgangspunt en dus zoveel mogelijk doorgevoerd. De modelberekeningen voor die
kijkrichting laten zien dat het streven naar natuurcombinaties positief kan uitwerken voor biodiversiteit. De
natuurcombinaties moeten dan wel op duurzame wijze worden ingevuld. In hoofdstuk 4 van deze
natuurvisie wordt voor een aantal natuurcombinaties de mogelijke bijdrage geschetst aan internationaal
Rijksnatuurvisie 2014| 33

kenmerkende biodiversiteit (kaders ‘Mogelijkheden voor biodiversiteit: landbouw, stad, landgoederen,
grote wateren’). Dit zijn slechts illustraties. Andere natuurcombinaties zijn denkbaar met recreatie,
waterzuivering, waterveiligheid, productie van duurzame energie en visserij.
Een accentverschuiving naar natuurcombinaties is niet de enige weg die mogelijkheden biedt voor
biodiversiteit. Ook de grotere nadruk die deze natuurvisie legt op ruimte voor natuurlijke processen brengt
zulke mogelijkheden mee. Aansprekende voorbeelden zijn er nu al in het rivierengebied, de
Oostvaardersplassen en het duingebied. Internationaal kenmerkende soorten zoals de zilverreiger en de
bever profiteren hier volop van.
Er zijn ook soorten waarvoor Nederland te klein is om ze een duurzaam voortbestaan te garanderen. Dat
geldt bijvoorbeeld voor de zeearend. Beleid voor deze soorten vraagt afstemming op Europese schaal. Een
dergelijke afstemming is ook nodig om te kunnen reageren op verschuivingen van arealen als gevolg van
klimaatverandering.
Het PBL zal worden gevraagd om aan te geven welke maatregelen genomen kunnen worden om de hier
geschetste mogelijkheden optimaal te benutten.

3.6 Brede betrokkenheid als basis
Een sterke natuur die midden in de samenleving staat, is ook een natuur die de samenleving vooruit helpt
en daar op zijn beurt zelf weer van profiteert. Dat is een wenkend perspectief, dat een beroep doet op veel
partijen om samen te werken. Overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen en
individuele burgers – ze zijn er allemaal bij nodig.
Het nationale natuurbeleid heeft een mandaat nodig van de samenleving. Als het gevoel van eigenaarschap
van de natuur bij de burgers zou gaan vervagen omdat natuurbeleid en –beheer te ver van hen af zijn
komen te staan, komt dat mandaat in gevaar. Daarom mag de verantwoordelijkheid voor natuur niet het
alleenrecht zijn van de overheid, maar moet die in de samenleving breed worden gevoeld en gedragen. Dat
laatste is in toenemende mate het geval, en op die beweging wil de overheid meegaan door de brede
maatschappelijke verantwoordelijkheid niet alleen te erkennen maar ook verder te versterken.
In dit deel van de visie is over het voetlicht gekomen hoe het natuurbeleid is ontstaan, hoe het geleidelijk is
veranderd en op welke fronten er al modernisering heeft plaatsgevonden. In het volgende deel komen de
ambities van het kabinet voor de toekomst aan de orde.

Trektocht langs vernieuwende initiatieven
Onder de noemer ‘NatuurKaravaan’ zijn zes gesprekken gevoerd
met mensen die initiatieven nemen om natuur met hun werk en
dagelijks leven te verbinden. In ieder gesprek stond een alledaags
thema centraal: wonen, consumeren, ontspannen, ondernemen,
zorgen, en leren . De initiatieven maken zichtbaar dat er al veel
gebeurt en zijn een inspiratiebron voor anderen: bewoners die
plantsoenen ombouwen tot bewonersnatuur waarmee ook de
leefbaarheid en sociale betrokkenheid in de wijk groeit;
zorginstellingen die de helende werking van natuur benutten:
“Ritalin eruit, natuur erin”; en ondernemers die producten
ontwikkelen die de ecologische voetafdruk drastisch verkleinen
en daarmee “de wereld weer een stukje groter maken”. De
ervaringen van zulke initiatiefnemers zijn van grote waarde
omdat ze laten zien wat nodig is om de beweging die ze in gang
zetten te versterken. Succesvolle vernieuwende initiatieven

34 | Rijksnatuurvisie 2014

hebben een aantal aspecten gemeenschappelijk: een doementaliteit, ruimte om te experimenteren en vernieuwen en
gedreven initiatiefnemers die elkaar weten te vinden. Voor een
effectieve overheidsrol is het belangrijk daar sterker op in te
spelen . De meeste initiatiefnemers dromen van meer impact,
(nog) meer resultaat, van een betere wereld. Ze vragen de
overheid om een richtinggevende visie, het juiste duwtje in de
rug en waar nodig overheidsinterventie. Ze lopen tegen de
onmogelijkheden en soms zelfs ‘perverse prikkels’ van systemen
op. Ze vragen het kabinet om openingen te creëren in Europa,
zorg en onderwijs. De trektocht levert ook nieuwe ideeën op,
zoals het idee om voor natuurvriendelijk ondernemen in een
regio in Indonesië of Brazilië een soort “appellation contrôlée” te
maken. Of het advies om bij zorg en natuur ook naar
experimenteerruimte in de re-integratie te kijken.

Hoofdstuk 4
Naar een veelzijdige natuur met een
stevige basis
4.1 De ingezette beweging doorzetten
In de twee voorgaande delen van deze natuurvisie bleek dat burgers, ondernemers en maatschappelijke
organisaties zich steeds meer betrokken voelen bij natuur en daar ook in willen investeren. Natuurbeleid
kan daaraan bijdragen door te zorgen dat natuur en maatschappelijke activiteiten wederkerig zijn, en
elkaar kunnen versterken. Het beleid van het Rijk, provincies, gemeenten en veel maatschappelijke
partners is deze beweging al aan het maken. Die beweging naar een natuur midden in de samenleving
moeten we volhouden en meer kracht geven.
Voor alle betrokkenen betekent dit de keuze om burgers en maatschappelijke actoren te zien als
belanghebbenden bij een sterke natuur, eerder dan als potentiële bedreigers. Wanneer een ziekenhuis
investeert in een natuurlijke, groene omgeving omdat dit zorgt voor meer tevreden patiënten, dan is dat op
zichzelf al een forse maatschappelijke winst. De winst kan nog groter worden wanneer die natuurlijke
omgeving ruimte biedt aan internationaal kenmerkende biodiversiteit. Dit is door het Interprovinciaal
Overleg (IPO) ook wel treffend ‘de groene meerwaarde’ genoemd. De effectiviteit van het natuurbeleid
neemt fors toe als dergelijke natuurcombinaties, geïnitieerd door maatschappelijke partijen, eerder regel
dan uitzondering worden. De verwachting is dat de natuur daar stootvaster door wordt, en beter op de
toekomst berekend is dan wanneer de verantwoordelijkheid voornamelijk in handen van de overheid ligt.
Maar liggen hier ook verantwoordelijkheden voor het Rijk, nu veel overheidstaken rond het Natuurnetwerk
Nederland in handen zijn van provincies en ook gemeenten een belangrijke rol in het natuurbeleid
hebben? Waarom zou het Rijk zich niet kunnen terugtrekken en de betrokkenheid bij natuur geheel
overlaten aan anderen?

4.2 De rol van het Rijk en andere overheden
4.2.1 Stelselverantwoordelijkheid moderniseren
Burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties kunnen zelf veel doen om natuur te realiseren en in te
zetten voor duurzaamheid, zoals in de voorgaande paragraaf aan de orde kwam. Er zijn echter ook zaken
die buiten hun bereik liggen; collectieve taken en verantwoordelijkheden die de parlementaire democratie
in handen van de overheid heeft gelegd. Het vervullen daarvan, of zorgen dat andere overheden in de
gelegenheid zijn om ze te vervullen, behoort tot de stelselverantwoordelijkheid van het Rijk voor het
natuurbeleid. Daar horen in elk geval bij: juridische instrumenten (wetten en toezicht), kennis en
informatie, en het schakelen tussen internationale gremia, EU, provincies en gemeenten. Hetzelfde geldt
voor het aanspreken van partijen op hun verantwoordelijkheden en zo nodig ingrijpen.
In de manier waarop het Rijk deze stelselverantwoordelijkheid heeft ingevuld, is de afgelopen jaren veel
veranderd. De decentralisatie van delen van het natuurbeleid naar provincies is daar een goed voorbeeld
van, evenals de nieuwe afspraken met Staatsbosbeheer om de maatschappelijke positie te versterken en de
inspanningen om bedrijven actief te betrekken bij natuur.
Ook de afbakening van het stelsel waar deze verantwoordelijkheid voor geldt is aan verandering
onderhevig. Lang ging het voornamelijk over twee terreinen van overheidsaandacht:
1. Bijdragen aan natuur wereldwijd door deel te nemen aan internationaal overleg en besluitvorming (EU,
VN en multilaterale verbanden), en aan projecten over de hele wereld. Deze activiteiten vloeien voort uit
het internationale karakter van de natuur zelf. Natuur houdt zich immers niet aan landsgrenzen, en
ontwikkelingen buiten Nederland die schadelijk zijn voor natuur ter plaatse kunnen dat uiteindelijk ook
voor de natuur in Nederland zijn.

Rijksnatuurvisie 2014| 35

2. Investeren in een natuur van voldoende omvang en kwaliteit in Nederland. Deze inzet is vooral bedoeld
om de achteruitgang van natuur tot staan te brengen en om daarmee de maatschappelijke betekenis van
natuur te borgen.
Zoals in hoofdstuk 1 van deze natuurvisie al bleek is daar in de loop van de tijd een derde terrein
bijgekomen, waarin de nadruk ligt op de voorwaarden waaraan voldaan moet zijn om natuur duurzaam te
kunnen benutten:
3. Mogelijk maken en bevorderen dat andere overheden, burgers en ondernemers met hun inzet voor een
gezonde leefomgeving en duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen de maatschappelijke en
economische waarde van natuur vergroten.
Dit alles vergt van het Rijk een dubbele inzet om deze stelselverantwoordelijkheid waar te maken: een
stevige basis voor natuur ontwikkelen (punten 1 en 2) en onderhouden, en stimuleren dat natuur duurzaam
wordt benut (punt 3). Provincies, gemeenten, waterschappen, maatschappelijke organisaties en
bedrijfsleven zijn hierin onmisbare partners.
4.2.2 Naar een veelzijdige natuur met een stevige basis: fundament en bouwwerk
Om de samenhang én de verschillen te benadrukken tussen enerzijds de stevige basis en anderzijds het
duurzaam benutten van natuur, kan de vergelijking behulpzaam zijn met een bouwwerk en het fundament
eronder. Duurzaam benutten van natuur en biodiversiteit (het bouwwerk) is alleen mogelijk als ook de
bescherming én ontwikkeling van natuur solide zijn (het fundament). En omgekeerd: investeren in een
stevige natuur (het fundament) is alleen zinvol als die natuur voldoende begrepen en gewaardeerd wordt
door de samenleving (het bouwwerk). Een samenhangende benadering van fundament en bouwwerk is
nodig om de doelen op het gebied van soorten en habitats te halen die Nederland zichzelf heeft gesteld, en
waar ons land zich internationaal aan heeft verbonden.

Bouwwerk
Het Rijk sluit aan bij maatschappelijke doelen.
Initiatief ligt bij de burgers, bedrijven,
maatschappelijke organisaties, provincies en
gemeenten.

Stelsel
Verantwoordelijkheid
Rijk

Stimuleren van maatschappelijke transities toegevoegde waarde Rijksinzet moet helder zijn
Rijk zet diverse instrumenten in, variërend van
lichte ondersteuning (zoals bijdragen aan
samenwerking) tot marktprikkels (zoals certificering)
Rijk neemt belemmeringen voor transitie weg

Fundament
Het Rijk is aan zet om basis te verstevigen,
en werkt hierin samen met provincies,
gemeenten, burgers, bedrijven en
maatschappelijke organisaties.

Rijk zorgt voor normstelling en kaders
Rijk maakt internationale afspraken
Rijk investeert in kwaliteit
kennisinfrastructuur en informatiehuishouding
Eigen handelen van Rijk conform maatschappelijke doelen

In de visie van het kabinet moet de overheid met betrekking tot het fundament anders opereren dan ten
aanzien van het bouwwerk. Voor de kwaliteit van het fundament moet de overheid garant staan en ze dient
daarin dus ook initiatief en regie op zich te nemen. Bij het werken aan het fundament ligt de nadruk in het
overheidsoptreden op kaders en normen stellen, randvoorwaarden op niveau houden, interveniëren en
initiatief nemen. De rollen van Rijk, provincies en andere overheden zijn hier meer onderscheiden dan in
het bouwwerk. Voor het bouwwerk liggen initiatief en regie bij de ‘energieke samenleving’. In de
betrokkenheid van Rijk, provincies en andere overheden ligt de nadruk hier op ondersteunen, prikkelen en
samenwerken, waarbij het initiatief zoveel mogelijk bij anderen zal worden gelaten (zie figuur).
Dit alles betekent echter niet dat er in het fundament en het bouwwerk een strikte scheiding is tussen de
rollen van de overheid en de samenleving. Bij de ontwikkeling van het natuurnetwerk zoeken provincies
bijvoorbeeld nadrukkelijk de samenwerking op met de betrokken maatschappelijke partijen.

36 | Rijksnatuurvisie 2014

4.3 Doelen voortvloeiend uit deze visie
Voor het bouwwerk en het fundament heeft het kabinet een achttal doelen en acties voor ogen die in de
komende vijftien tot twintig jaar richting zullen geven aan de inzet van de rijksoverheid (zie figuur). Die
doelen vertegenwoordigen publieke belangen rond huidige en toekomstige natuur, en sluiten in de visie
van het kabinet goed aan bij de drijfveren en ambities van betrokkenen partijen in samenleving en
economie. In de volgende paragrafen komen ze achtereenvolgend aan de orde. Doelen en acties in de eerste
vier paragrafen hebben in de eerste plaats betrekking op het bouwwerk; die in de laatste vier paragrafen
hebben meer betrekking op het fundament.

Bouwwerk

Groen ondernemerschap: motor van de economie
Natuurinclusieve landbouw: natuur en landbouw als vanzelfsprekende partners
Gebiedsontwikkeling met natuurcombinaties: het gebeurt in de regio
Groen wonen en werken: een wereld te winnen

Veelzijdige natuur
met een stevige basis

Fundament

Toekomstbestendige natuur: meer ruimte voor natuurlijke processen
Effectieve wetgeving: natuur beschermen, bedrijven en burgers ontzorgen
Ontwikkelen en bouwen met natuur: overheid geeft het goede voorbeeld
Bouwen aan een open, lerend kennisnetwerk: samen meer weten

4.3.1 Groen ondernemerschap: motor van de economie
Ondernemers zoeken naar manieren om de natuur met hun bedrijf te verweven, de zorg voor biodiversiteit
en natuurlijke hulpbronnen te verankeren in hun bedrijfsstrategie en te leren van natuurlijke processen.
Om de Nederlandse voetafdruk in het buitenland te verlagen en bedrijven kansen te laten grijpen werken
overheid, consumenten en maatschappelijke organisaties samen met bedrijven die over de grenzen
opereren aan het vergroenen van grensoverschrijdende productieketens. Mede op initiatief van het
bedrijfsleven zijn verschillende Groene Tafels tot stand gekomen en Green Deals gesloten. Zo werken
bedrijven aan transparantie door informatie over hun invloed op natuurlijk en sociaal kapitaal te delen,
bijvoorbeeld in hun jaarverslagen (zie kader). Ook is er een community of practice ‘Financiële sector en
Natuurlijk Kapitaal’ gestart, gericht op het beter verankeren van biodiversiteit in investeringsbeslissingen
en financiële producten. Het kabinet wil deze vormen van groen ondernemerschap blijven ondersteunen,
onder andere via de Groene tafels en Green Deals en door de hiervoor nodige kennisfrastructuur te
verbeteren.

Green Deal ‘Samenwerken aan transparantie
van natuurlijk en sociaal kapitaal’
Dertien bedrijven (AkzoNobel, ARCADIS, BAM, Deloitte, DSM, EY,
FMO, Interface, Heijmans, KPMG, Philips, PwC en Thermaflex)
hebben afgesproken dat zij de maatschappelijke impact van hun
operaties en productieketens in kaart brengen en hierover
rapporteren. Ook de Nederlandse Beroepsorganisatie van
Accountants (NBA) en de Vereniging van Beleggers voor
Duurzame Ontwikkeling (VBDO) hebben getekend. Door de

impact van de bedrijfsvoering op mens en natuur zichtbaar te
maken ontstaat een beter beeld van de prestaties van het bedrijf.
Deze transparantie is een belangrijke stap naar een duurzame,
groene economie die oog heeft voor het welzijn van mensen.
De Green Deal is een initiatief van IUCN NL, MVO Nederland en
True Price, in samenwerking met het ministerie van Economische
Zaken.

Rijksnatuurvisie 2014| 37

Er werkt een groeiend aantal ondernemingen, overheden en instituten aan op de natuur geïnspireerde
duurzame innovatie voor een circulaire economie. In overeenstemming hiermee wil het kabinet dat natuur
een geprofileerd onderdeel wordt van groene groei. Dat kan doordat partijen afzonderlijke eigen
activiteiten ontwikkelen om natuur te bevorderen, en het kan door van natuur een integraal onderdeel van
een bedrijfsstrategie of productieketen te maken. Vanuit haar verantwoordelijkheid voor de regionale
economie faciliteert ook de provincie deze ontwikkeling naar groen ondernemerschap.
Inzet kabinet:
• Duurzame handelsketens: voortbouwend op de succesvolle ketensamenwerking binnen afzonderlijke
natuurlijke grondstoffenstromen (zoals palmolie, soja, koffie en hout) een regionale kringloopbenadering uitwerken voor verduurzaming van ketens.
• Duurzame consumptie: stimuleren van de dialoog tussen producenten, winkeliers, consumenten en
maatschappelijke organisaties over het verduurzamen van de consumptie . Hiertoe laat het kabinet
verkennen wat de drijvende factoren zijn achter het succes van duurzame consumptie in 		
omringende landen, naar de vraag waarom de Nederlandse consument in de winkel wel of niet kiest voor
duurzame producten, en welke rol die keurmerken en certificaten hierbij kunnen spelen.
• Duurzame innovatie: met een bottom-up aanpak stimuleren van groene innovatie die ondernemende
wetenschap, innovatief bedrijfsleven en jongen mensen samenbrengt. Een dergelijke aanpak biedt ook
kansen om de kracht van topsectoren te koppelen aan die van start-ups en kleinere bedrijven, en zo de
bijdragen van topsectoren aan maatschappelijke uitdagingen verder te vergroten. Dit kan door op
gebied van biodiversiteit een pilot uit te werken in samenwerking met het Netherlands Innovation
Acceleration Fund (NIAF). Voorts meewerken aan invoering van de Biomimicry Roadmap 2020 met een
koppeling naar het Groene Brein, waarvan het rijk cofinancier is.
• Transparantie en slimme marktprikkels: verdere opschalen van groen ondernemerschap door te stimuleren dat
bedrijven de waarde van ‘natuurlijk kapitaal’ een expliciete plek geven bij hun financiële afwegingen,
onder andere door bij te dragen aan de Natural Capital Roadmap van de IUCN Leaders for Nature en aan
initiatieven om de ‘echte’ prijs van producten te laten zien (truepricing). Met sectoren - ook de financiële
- verkennen welke economische prikkels natuurinclusief ondernemen stimuleren, en hoe ervoor kan
worden gezorgd dat wat goed is voor de natuur ook economisch aantrekkelijker is dan alternatieven.
• Vrijwillig investeren in natuur: samen met het Platform Biodiversiteit, Ecosystemen en Economie 		
(Platform BEE, het Groenfonds, bedrijven en natuurorganisaties wordt verkend of een systeem 		
van verhandelbare ‘habitatcredits’ kansen biedt voor bedrijven die op vrijwillige basis hun invloed op
biodiversiteit willen compenseren voorzover die resteert nadat ze aan alle wettelijke verplichtingen
hebben voldaan.
• Biobased Economy: aansprekende en kansrijke initiatieven stimuleren voor functiecombinaties van natuur
en biobased economy. Nederlandse natuurgebieden kunnen waardevolle grondstoffen leveren voor de
houtverwerkende industrie, maar ook voor bijvoorbeeld de geneesmiddelenindustrie, de chemie en de
energiesector. Het kabinet ondersteunt het initiatief van de bos- en houtsector om samen met
natuurorganisaties en andere betrokkenen een actieplan ‘Bijdrage van bos aan een groene economie’ op
te stellen. Wanneer biomassa uit natuur en landschap tot waarde wordt gebracht, kan dat een stimulans
betekenen voor investeringen in natuur.
• Houtketens en duurzaam bosbeheer: inspanningen leveren om wereldwijd multilaterale afspraken te maken
voor duurzaam bosbeheer. Verduurzaming van de houtketen door legale en duurzame houtoogst te
stimuleren; verduurzaming van handelsketens van grondstoffen die bijdragen aan ontbossing;
productievere en efficiëntere landbouw die de druk op het bosareaal helpt verminderen; duurzame
financiering. Veel landen en steeds meer bedrijven werken samen aan behoud en duurzaam gebruik van
bossen over de hele wereld. Een kleine verbetering kan al veel effect hebben voor de mondiale
biodiversiteit.
38 | Rijksnatuurvisie 2014

4.3.2 Natuurinclusieve landbouw: natuur en landbouw als vanzelfsprekende partners
Over de hele wereld gezien moet de landbouwsector een groeiende bevolking voeden en tegelijkertijd moet
daarbij de agrarische productie in evenwicht worden gebracht met de draagkracht van gebieden. Duurzame
productiviteitsverhoging in de landbouw en verlaging van het grondstoffengebruik in de voedselketen zijn
dan ook een absolute noodzaak, niet alleen voor voedselzekerheid, de lokale economische ontwikkeling en
de kwaliteit van de leefomgeving , maar ook om de biodiversiteit te beschermen. Doordat uitbreiding van
het landbouwareaal minder nodig is kan het bovendien helpen de ontbossing tot staan te brengen.
Omgekeerd is biodiversiteit, bijvoorbeeld een gezonde bodem en functionele agrobiodiversiteit,
onontbeerlijk voor het duurzaam verhogen van de productiviteit van de landbouw. Meer landbouw én meer
natuur kortom.
Beslissend voor het realiseren van duurzame productiviteitsverhoging is dat werk wordt gemaakt van
climate-smart agriculture : verbeteren van de voedselzekerheid, terugdringen van de uitstoot van
broeikasgassen en aanpassen van de landbouw aan klimaatverandering. Deze aanpak moet regionaal
plaatsvinden (op landschapsniveau) en in de vaak wereldwijde voedselketens van producent tot consument.

Mogelijkheden voor internationaal kenmerkende
biodiversiteit: landbouw
Boeren hebben grote invloed op natuur en landschap. Veel
boeren zetten zich daar ook voor in, vanuit eigen motivatie of
omdat ze er baat bij hebben. Wanneer ze bijvoorbeeld houtsingels
of natuurvriendelijke oevers en akkerranden aanleggen, vestigen
zich daar insecten die ziekten en plagen bestrijden in hun gewas.
Of bijen, die zorgen voor de bestuiving van gewassen. Wanneer ze
voorzichtig omgaan met bodemschimmels is dat goed voor de
kwaliteit van de gewassen.
Een natuurvriendelijke inrichting van sloten en oevers kan de
soortenrijkdom in het landelijk gebied ten goede komen, zeker in
de buurt van Natura 2000-gebieden. Het gaat dan bijvoorbeeld
om de Vogel- en Hatitatrichtlijnsoorten purperreiger, zwarte stern

en modderkruiper. De noordse woelmuis is gebaat bij gefaseerd
rietmaaien. Soorten als de steenuil, kerkuil en grauwe kiekendief
profiteren van natuurvriendelijke akkerranden.
Met de stelselherziening van het agrarisch natuurbeheer verwacht
de overheid dat agrarische collectieven een belangrijke bijdrage
kunnen leveren aan de instandhouding van Habitat- en
Vogelrichtlijnsoorten, zowel binnen als buiten Natura
2000-gebieden. Een goede samenwerking met andere partijen in
een gebied, zoals natuurorganisaties en andere overheden, is
daarbij van groot belang. De uitgevoerde pilots in het kader van
het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid bieden goede hoop.

De toekomst van de landbouw wordt daarnaast sterk bepaald door twee vraagstukken rondom
grondstoffen: dat van de ecologische invloed van grondstoffengebruik (bijvoorbeeld soja) en dat van de
afhankelijkheid van de agrosector van steeds schaarser wordende grondstoffen (bijvoorbeeld fosfaat). Op
beide vlakken worden dan ook intensieve acties ondernomen, bijvoorbeeld om verduurzaming van
internationale grondstofketens te bereiken, concurrerende productie van grondstoffen in de EU te
stimuleren en productiekringlopen te sluiten. Daarmee kunnen we onze marktpositie niet alleen behouden
maar ook, door innovaties op dit gebied, versterken. Nederland heeft de verantwoordelijkheid en de
mogelijkheid om belangrijk bij te dragen aan het duurzaam verhogen van de voedselproductie in de wereld.
Dat doen we vanuit onze ervaring: ook wij zitten immers midden in een proces van verdere verduurzaming.
De maatschappelijke omgeving van agrarisch ondernemers en hun toeleveranciers en afnemers stelt eisen
aan de kwaliteit en de veiligheid van voedsel, maar heeft ook wensen die samenhangen met duurzaamheid,
inclusief biodiversiteit: productieomstandigheden, effecten van de agrarische productie op natuur, bodem,
water, lucht en landschap. Aan de agrarisch ondernemer de taak om die wensen om te zetten in
economisch renderende activiteiten. Dat kan hij niet alleen doen door het effect van zijn bedrijfsvoering op
de natuur zo klein mogelijk te laten zijn, maar ook door omgekeerd te streven naar een zo groot mogelijk
effect van de natuur op zijn bedrijfsvoering.
Een zo klein mogelijk effect op de omgeving van het bedrijf vergt een ontwikkeling naar gesloten
kringlopen. Dat resulteert in een efficiënter gebruik van grondstoffen en een kleinere invloed van de
bedrijfsvoering op de omgeving.
Rijksnatuurvisie 2014| 39

Maximaal effect van de natuur vereist inzicht in de relaties tussen productie en ecologie. Dat inzicht biedt
dan weer veel manieren om de natuur duurzaam te benutten, bijvoorbeeld door te zorgen voor een
gezonde en levende bodem. Vergroening van de productie levert een meerwaarde op van het product, die in
de markt te gelde kan worden gemaakt.
Het omzetten van maatschappelijke wensen en behoeften in economisch renderende activiteiten vraagt
samenwerking in de keten en dialoog met de omgeving. Als er in de wereld één agrofoodcluster is dat die
opgave aankan, dan is dat het Nederlandse. Dat blijkt ook uit verschillende initiatieven zoals de
Uitvoeringsagenda Duurzame Veehouderij 2023 , het succes van de Stichting Veldleeuwerik en het ontstaan
van gebiedscollectieven voor agrarisch natuurbeheer.
Het zijn de agrarische ondernemers en de keten die deze ontwikkeling tot stand moeten brengen. De
Rijksoverheid dient geen voorschrijvende of dwingende rol te hebben, maar te ondersteunen en te
stimuleren: voorlopers helpen met kennis, de dialoog tussen maatschappelijke partijen op gang brengen
en houden, meer aandacht in het agrarisch onderwijs voor de relatie tussen landbouw en natuur en het
vergroenen van de eigen subsidie-instrumenten, zoals het GLB . De provincies nemen de regie op zich en
zorgen ervoor dat de betrokken partijen en belangen in de regio’s bij elkaar worden gebracht. Tegelijkertijd
houdt het Rijk de taak om kaders vast te stellen.
Het beleid op het gebied van mest en gewasbescherming brengt bijvoorbeeld betere milieucondities voor
natuur tot stand. Zulke kaders zijn niet alleen volgens het kabinet maar ook volgens velen in de sector zelf
belangrijk voor de verduurzaming van de landbouw.
Inzet kabinet:
• Climate-smart agriculture: met kennis en kunde van Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen wereldwijd
in de praktijk brengen van deze vorm van duurzame landbouwontwikkeling in mondiaal verband.
• Europese groene coalitie: in Europees verband bijdragen aan een toekomstvisie voor natuurinclusieve
landbouw en ontwikkeling van bijbehorend stimuleringsinstrumentarium.
• Gebiedscoalities: samen met provincies stimuleren van gebiedscoalities die synergie tot stand willen
brengen tussen waterbeheer, landbouw, duurzame productie van energie en natuur, onder meer door het
koppelen van middelen uit Kaderrichtlijn Water en Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. Zulke coalities
kunnen bestaan uit bijvoorbeeld agrarische collectieven, terreinbeherende organisaties energiecoöperaties en waterschappen.
• Duurzame ketens: ondersteunen van initiatieven om nationale en
internationale grondstoffenketens te verduurzamen, te werken aan gesloten
kringlopen en groene en blauwe diensten en duurzame grondstoffen tot
grotere waarde te brengen. Stimuleren dat de hele agroketen
vergroeningsdoelen stelt en verantwoordelijkheid neemt in de uitwerking
ervan. De coöperatieve samenwerkingsvorm is daarbij ook in de toekomst
kansrijk. Ook het subsidie-instrumentarium biedt mogelijkheden voor
vergroening.
Een fraai voorbeeld van synergie tussen
landbouw, voedsel, biodiversiteit, landschap,
recreatie, waterbeheer en nog veel meer biedt
het Overijsselse bedrijf Keizersrande. Of
‘Natuurderij’ zoals de mensen van het bedrijf het
liever noemen. Het bedrijf ligt in de uiterwaarden
van de IJssel en beheert het Natura 2000-gebied
waar het onderdeel van uitmaakt. Ook kan het
bedrijf door de manier van beweiding en door de
bouwvormen ‘meebewegen’ met eventueel
hoogwater en past het daardoor heel goed in het
programma Ruimte voor de rivier. Het
melkveebedrijf slaagt erin veel meer
biodiversiteit te realiseren dan reguliere
bedrijven, en landschappelijke kwaliteiten te
versterken.

Natuurinclusieve
landbouw

40 | Rijksnatuurvisie 2014

Mogelijkheden voor internationaal
kenmerkende biodiversiteit: landgoederen
Een soortgroep waar landgoedeigenaren veel voor kunnen betekenen, is die van de vleermuizen. Dit zijn soorten die
onder de Habitatrichtlijn vallen en waar met niet al te veel moeite veel voor kan worden gedaan, zoals het aanplanten
en onderhouden van houtsingels, die ze als oriëntatiemiddel gebruiken. Ook het laten staan van oude, holle bomen is
een goede maatregel, omdat die als slaapplaats worden gebruikt. IJskelders en andere gebouwen zijn belangrijke
overwinteringsplaatsen.
Veel oudere landgoederen zijn ook belangrijk als broedgebied voor roofvogels en uilen. Dat geldt niet alleen voor
algemenere soorten als de buizerd en havik, maar ook voor soorten als de boomvalk en wespendief. Ook de
boommarter voelt zich hier prima thuis. Een soort die eveneens profiteert van de afwisseling die landgoederen bieden,
mits er voldoende schoon water aanwezig is, is de ijsvogel. Afwisseling is eveneens een sleutelwoord bij het
spectaculaire herstel van de das, in dit geval gecombineerd met het maken van faunapassages.

4.3.3 Gebiedsontwikkeling met natuurcombinaties: het gebeurt in de regio
De regio is bij uitstek de plaats waar functiecombinaties worden gerealiseerd. Daarom hebben de regionale
overheden hier een belangrijke regisserende en stimulerende rol. Met een aanpak per gebied zorgen
provincies ervoor dat economische ontwikkelingen in zo’n gebied gecombineerd kunnen worden met
natuurinvesteringen. Het kabinet wil de synergie bevorderen tussen natuur en andere maatschappelijke
functies zoals economie en de voorziening van water en energie. Als natuur midden in de samenleving
staat, betekent dat ook dat iedereen dezelfde mogelijkheden moet hebben om deel te nemen in het beheer
van de natuur. Nu al hebben terreinbeherende organisaties en particulieren zoals landgoedeigenaren,
agrariërs en private investeerders in beginsel dezelfde mogelijkheden om gronden voor natuur te
verwerven.
Om die mogelijkheden ook voor het ontwikkelen en beheren van natuur op gelijk niveau te krijgen, hebben
Rijk en provincies in het Natuurpact afspraken gemaakt die door de provincies uiterlijk in 2015 worden
uitgevoerd.

8

TK 2010-2011, Kamerstuk 32156
nr. 29

De komende periode zal het kabinet nog meer inzetten op de volgende natuurcombinaties:
• Gastvrijheideconomie: acties ondersteunen op het gebied van synergie tussen natuur en gastvrijheid, 		
in het bijzonder de acties die voortkomen uit de Actieagenda Gastvrijheid en Natuur. Daartoe 		
behoren hervorming van de verblijfsrecreatie in combinatie met natuurontwikkeling; verkennen 		
van een flexibeler natuurbeschermingsregime met minder regeldruk voor ondernemers en meer 		
kansen voor natuur; ontwikkelen van nieuwe samenwerkingsvormen tussen overheden, 		
ondernemers, natuurorganisaties, buitensporters en andere recreanten voor een toegankelijke 		
en beleefbare natuur en duurzame bedrijvigheid.
• Cultuur en landschap: streven naar meer synergie tussen natuur en cultureel erfgoed, onder meer 		
8
door projecten uit de beleidsvisie ‘Kiezen voor karakter; Visie erfgoed en ruimte’ van het kabinet . 		
Via de Groene Tafel Natuur en Cultuur de samenwerking tussen natuur- en cultuurorganisaties 		
verbeteren en nieuwe verdienmodellen verkennen. Ook via de Groene Tafel met private 			
investeerders investeringen in natuur stimuleren en tot stand brengen.
• Drinkwater: verder verkennen en stimuleren van natuurcombinaties met drinkwater via de Groene 		
Tafel. Het kabinet steunt het streven van drinkwaterbedrijven om een rol als volwaardig 			
natuurbeheerder te vervullen.
• Klimaataanpassing: pilots in gebieden stimuleren die opgaven vanuit de Kaderrichtlijn Water 		
(waterkwaliteit), Deltaprogramma (waterveiligheid, zoetwatervoorziening), 				
klimaatbestendigheid (water vasthouden, warmteregulatie in steden etc.) en natuur combineren. 		
Een kansrijke pilot met internationale mogelijkheden is te vinden in de Oostelijke Betuwe: 		
Waterrijk.

Rijksnatuurvisie 2014| 41

• Energie: natuurgebieden en zon, water en zee bieden vele mogelijkheden voor de productie van 		
energie. Stimuleren van terreinbeherende organisaties en particulieren om duurzame energie te 		
produceren tegelijk met het verbeteren van de kwaliteit van milieu, natuur en landschap. Hierin 		
samen optrekken met lokale overheden om nationale en lokale belangen goed te kunnen 		
afwegen. Ook energie-infrastructuur kan zo worden ingezet voor natuur. Bijvoorbeeld: hoe kunnen
windparken op zee bijdragen aan natuurwaarden? Een ander aansprekend voorbeeld van meervoudig
ruimtegebruik is het concept Ecologisch Energie Netwerk (EEN): de ruimte onder hoogspanningslijnen
benutten voor extra natuur en recreatie.
4.3.4 Groen wonen en werken: een wereld te winnen
Groen komt de gezondheid en het welbevinden van mensen ten goede. Daarbij speelt een rol dat groen in
de leefomgeving mensen aanzet tot bewegen, met een positief effect op de gezondheid en de sociale
samenhang, en dat het leidt tot minder stress. Maar ook het leveren van koelte, het absorberen van fijnstof
en het aantrekkelijker maken van de omgeving voor volwassenen en kinderen hebben hun invloed. Een
groene omgeving biedt daarmee ook een aantrekkelijke vestigingsplaats voor bedrijven en hun
werknemers. Het kabinet hecht er daarom veel waarde aan, deze welzijnseffecten ten volle de ruimte te
geven en te bevorderen. Daarbij kan het om veel verschillende vormen gaan van natuur en om veel
verschillende situaties of locaties. In een stedelijke omgeving kunnen investeringen in natuur snel leiden
tot besparingen op andere maatschappelijke kosten, zoals voor waterbeheer en koeling, en kunnen een
bijdrage leveren aan de gezondheid.
De omgang met groen in deze omgeving is in de eerste plaats de verantwoordelijkheid van de plaatselijke
en regionale besturen. Dat neemt niet weg dat het Rijk hier een stimulerende rol kan en wil spelen.

42 | Rijksnatuurvisie 2014

Mogelijkheden voor internationaal kenmerkende
biodiversiteit: stad en omgeving
De relatie tussen natuur, stad en omgeving krijgt steeds meer
aandacht. Steden leggen ‘groene wiggen’ aan en creëren
natuurvriendelijke oevers langs de waterlopen die vanuit het
platteland door de stad lopen. De stedelijke omgeving biedt
daardoor steeds betere kansen voor biodiversiteit. Het mes
snijdt hier aan twee kanten: stedelingen krijgen mooie routes
waarlangs zij vanuit de stad naar het platteland kunnen
wandelen en fietsen; planten en dieren kunnen vanuit het
platteland de stad in trekken. Dat doen allerlei vissoorten,
libellen, amfibieën, reptielen (zoals de ringslang), vogels (zoals
dodaars, ijsvogel en zwaluwen) en zoogdieren (vleermuizen, das,

bunzing etc). Vanzelfsprekend geldt datzelfde voor soorten die
zich thuis voelen in een stenige omgeving. Daarbij valt niet alleen
te denken aan muurplanten, maar ook aan een soort als de
gierzwaluw. De laatste tijd zien we steeds meer slechtvalken op
gebouwen broeden. Dat wijst op een mooie verweving van
natuur en stad: de in de stad broedende slechtvalk zoekt dikwijls
zijn voedsel (duiven, eenden etc) in de directe omgeving van de
stad. In veel steden leven meerdere vleermuissoorten – in Leiden
bijvoorbeeld zeven. De gewone dwergvleermuis, die tussen
spouwmuren van gebouwen leeft, is daarvan het meest
algemeen.

Inzet kabinet:
• Groen in de Stad: stimuleren dat gemeenten en provincies, bedrijven
en maatschappelijke partners samen werk maken van groen in
woon- en werkomgeving. TEEB-Stad kan hier een belangrijke rol bij
spelen om de waarde van groen in de gemeentelijke
besluitvorming te integreren. Via het stimuleren van groene
kinderopvang of schoolinitiatieven kan de jeugd in de stad al vroeg
natuurervaringen opdoen. Natuurbeleving begint voor mensen
dichtbij huis, op het balkon, in de tuin of in de wijk. Het kabinet
wil daarom initiatieven uit de tuin-branche en stadslandbouw
stimuleren, zoals met de Green Deal Levende Duurzame
Buitenruimtes.
• Areas of the Future: stimuleren van groene bedrijventerreinen via de
Groene Tafel, waarbij kennis van en bewustwording over
biodiversiteit centraal staat. Het kabinet wil in 2016 een prijs
uitreiken aan de tien groenste bedrijventerreinen, tijdens een te
organiseren conferentie in het kader van het EU-voorzitterschap.
• Groen-blauwe dooradering: naast groen in de stad is ook de verbinding
tussen stad en platteland van belang. Juist omdat de verstedelijking
in Nederland alleen maar zal toenemen vindt het kabinet het van
belang om de toegankelijkheid van de groene omgeving rond de
stad te verbeteren.

	  

Rijksnatuurvisie 2014| 43

4.3.5 Toekomstbestendige natuur: meer ruimte voor natuurlijke processen
De provincies spannen zich in om, zoals ze in het Natuurpact hebben afgesproken met het kabinet, het
Natuurnetwerk Nederland te realiseren. De Natura 2000-gebieden zijn belangrijke bouwstenen van dat
netwerk. Nu het meer samenhang gaat vertonen, en met een programmatische aanpak zoals die voor
stikstof ook de omgeving buiten de Natura 2000-gebieden meer in beeld komt, kan de aandacht van het
natuurbeleid verschuiven van afzonderlijke beschermde soorten en gebieden naar de schaal van
landschappen. Voorbeelden zijn het rivierengebied en het duingebied. Naast sturen op soorten en habitats
op specifieke plekken, zal een zwaarder accent komen te liggen op het creëren van ruimte voor natuurlijke
processen in de dynamische delta die aan de Nederlandse natuur mede zijn unieke karakter geeft. Daardoor
kunnen robuuste systemen ontstaan: lage beheerlasten, en haalbare doelen die op natuurlijke wijze mee
kunnen bewegen met veranderende omstandigheden zoals door het klimaat.
Nederland zal daartoe in Europees verband de aandacht vestigen op de noodzaak om beleid en regels voor
gezonde en veerkrachtige ecosystemen te combineren met bijvoorbeeld waterveiligheid, duurzame
economische ontwikkeling, en klimaataanpassing (in verband met geleidelijk verschuivende leefgebieden
van soorten). Dit vergt in sommige gevallen een meer flexibele aanpak bij het behalen van de doelen van
EU-richtlijnen.
Sommige soorten en habitats zijn – ook op Europese schaal – nog ver verwijderd van een goede
instandhoudingsituatie. Het is een harde verplichting van ons land om te zorgen dat de populaties of
habitats die een kritische ondergrens naderen, daar niet onder komen en op termijn weer in een gunstige
staat van instandhouding verkeren. Daarvoor spannen we ons maximaal in. Waar veel tot stand gebracht
moet worden, moeten en kunnen we hier enige tijd voor nemen. Er kan ook bezinning nodig zijn in het
geval van een onevenredig grote of onhaalbare opgave, zoals bij het behoud van het korhoen in Nederland.
Dan is er behoefte aan een benadering waarbij landen zich niet achter elkaar kunnen verschuilen, maar
juist een extra accent leggen op de eigen natuur als die op Europese schaal van bijzonder belang is. Voor
Nederland kan dit extra inzet betekenen voor deltanatuur en daarmee verbonden soorten, en voor andere
landen extra inzet voor bijvoorbeeld hoogveengebieden en daarmee verbonden soorten.

44 | Rijksnatuurvisie 2014

Inzet kabinet:
• Natuurlijke processen: streven naar een zwaarder accent op natuurlijke dynamiek, in ieder geval bij het in
2015 kwantificeren van de doelen van de Vogel- en Habitatrichtlijnen en waar mogelijk ook al bij
gebiedsprojecten. Vasthouden aan enkele aanwezige soorten en habitats kan het toegroeien naar een
biodiverser systeem in de weg staan. Goede natuur is dan de vijand van betere natuur. Voor natuur en
economie is het daarom aantrekkelijk om natuurinclusief ontwerpen in deze richtlijnen beter mogelijk
te maken, in het bijzonder in de grote wateren.
• Europese schaal: meer samenwerken op het niveau van het Europese natuurnetwerk en de biogeografische
regio waartoe Nederland behoort, en bepalen welke inzet het best kan plaatsvinden om op Europese
schaal de natuur weer op orde te brengen.
• Europese conferentie: organiseren van conferentie om op Europese schaal dynamische natuurontwikkeling
te bereiken waar het Europese netwerk als geheel sterker van wordt.
• Doelen praktisch toepassen: uitgaande van de bestaande Europese doelen voor behoud en ontwikkeling van
biodiversiteit zoeken naar dynamische en flexibele toepassing van Europese regels in Nederland en
Europa, en verkennen hoe de regels verbeterd kunnen worden om de uitvoerbaarheid te vergroten en
verbinding van natuur met andere maatschappelijke opgaven te verbeteren. Deze benadering binnen
Europa bespreken, en inbrengen bij de Europese Commissie (Natura 2000).
• Toekomstverkenning: de natuurverkenning die het PBL heeft gedaan voor Nederland, laten uitvoeren op
Europese schaal.

4.3.6 Effectieve natuurwetgeving: natuur beschermen, bedrijven en burgers ontzorgen
Wetgeving is niet alleen onmisbaar voor een eenduidige en logische verdeling van taken en bevoegdheden
rond natuur maar ook om te voorzien in instrumenten. Instrumenten die gebiedsontwikkeling mogelijk
maken, en bijvoorbeeld een programmatische aanpak. Daarnaast is wetgeving nodig om aan
internationale verplichtingen op het vlak van bijvoorbeeld biodiversiteit, water en landschappen te
voldoen, en om de andere overheden van het instrumentarium te voorzien waarmee zij hun taak in het
natuurbeleid uit kunnen voeren. Wetgeving draagt bij aan een stevig fundament onder het
natuurbouwwerk in Nederland.
Met het oog op de toekomst wordt de wetgeving op het vlak van natuur en leefomgeving herzien en
vereenvoudigd. Het kabinet gaat voor een krachtige, nieuwe Wet natuurbescherming die de basis legt voor
het natuurbeleid. Ook een goede uitvoering van de nieuwe wet is belangrijk. De gemeenten en provincies
en het bedrijfsleven worden hierbij actief betrokken. Dit proces kan deels ook al helpen bij het toepassen
van de geldende wetgeving.
Rijksnatuurvisie 2014| 45

Met de komende Wet natuurbescherming en de toekomstige Omgevingswet beoogt het kabinet de
werkbaarheid van de wetgeving in de praktijk te verbeteren, onnodige lasten voor burgers en
ondernemingen te schrappen, beter aan te sluiten bij internationale afspraken, vroegtijdig het natuur- en
landschapsbelang te betrekken bij gebiedsontwikkeling en grote projecten, actieve
beschermingsmaatregelen beter te faciliteren en meer flexibiliteit en ruimte te bieden voor maatwerk. Het
eindperspectief is dat de Wet natuurbescherming zal opgaan in de Omgevingswet.

Green Deal Tijdelijke Natuur
Grondeigenaren kunnen een ontheffing Tijdelijke Natuur aanvragen om tijdelijk natuur te laten ontwikkelen op hun
braakliggende terreinen. Daarmee voorkomen zij dat de ontstane natuur later een streep zet door eventuele
bouwplannen. Private partijen, zoals Havenbedrijf Amsterdam en Cascade, werken samen met de Rijksoverheid en
natuurorganisaties, waaronder de Vlinderstichting. Alle partijen nemen een risico, omdat zij hun grond beschikbaar stellen
voor het project en de gevolgen van tijdelijke natuur niet in detail bekend zijn. Ook hebben sommige grondeigenaren
vrijwillig de moeite genomen om de inrichting op hun terrein zo aan te passen dat het aantrekkelijker wordt voor
(beschermde) planten- en diersoorten. De partijen hebben soms tegengestelde belangen, maar zetten hier hun eigen
expertise en netwerk in om samen aan een gemeenschappelijk belang, te werken: het uitbreiden van tijdelijke natuur.
Door de natuur zichzelf te laten ontwikkelen, komen er meer natuurgebieden in Nederland. Zaden en jonge dieren kunnen
zich vanuit een tijdelijk natuurgebied verspreiden en zo een blijvende bijdrage leveren aan de natuur in Nederland.

Om doelen op het gebied van natuur en andere maatschappelijke terreinen in het beleid op elkaar af te
stemmen kan ook de omgevingsvisie, zoals die wordt opgenomen in de komende Omgevingswet, een
behulpzaam instrument zijn. Dit wordt een veelomvattende visie met strategische hoofdkeuzen voor het
beleid op lange termijn en over de volle breedte van de leefomgeving. De inhoudelijke uitgangspunten van
deze natuurvisie kunnen de omgevingsvisie mede voeden.
Cruciaal daarbij is een praktijkgerichte toepassing, een werkwijze dus die binnen de wet en de Europese
regels ruimte vindt om activiteiten zo uit te voeren dat deze de natuur eerder versterken dan beschadigen,
en met zo min mogelijk lasten voor ondernemers en bedrijven. Met een dergelijke praktijkgerichte
toepassing van de wetten op het gebied van de natuur wordt al ervaring opgedaan, bijvoorbeeld bij het
ontwikkelen van gedragscodes en de Green Deal Tijdelijke Natuur (kader).
Inzet kabinet:
• Anticiperen: bij de invoering van de Wet natuurbescherming vroeg betrekken van brede belangen 		
bij de ontwikkeling van initiatieven die effect kunnen hebben op natuur en landschap.
• Combineren: ruimte scheppen om het idee achter tijdelijke natuur ook toe te passen bij andere 		
activiteiten, zoals met betrekking tot rijksvastgoed (volgens de Rijksvastgoedportefeuillestrategie 		
van 2013).
• Van elkaar leren: in kaart brengen van voorbeelden om proactief om te gaan met wetten en regels 		
(over natuurbescherming).
• Implementeren: ondersteunen en betrekken van burgers, bedrijfsleven en gemeenten zodat 		
wetgeving eenvoudig uitvoerbaar is.

46 | Rijksnatuurvisie 2014

4.3.7 Ontwikkelen en bouwen met natuur: overheid geeft het goede voorbeeld
Het kabinet streeft naar een robuuste natuur, die goed gedijt onder menselijke invloed en die zich kan
ontwikkelen, dus kan aanpassen aan veranderende omstandigheden. We moeten daarbij op grote schaal
en op lange termijn durven denken. De verbinding van natuur met maatschappelijke belangen moet
duurzaam zijn: een natuur die uit welbegrepen eigenbelang wordt gedragen is veel robuuster dan een
natuur die het van haar ‘sectorale’ belang moet hebben. De natuur moet divers kunnen zijn en veel
overgangsvormen hebben. Hoe vloeiender en gevarieerder de overgangen tussen bijvoorbeeld natuur en
landbouw, tussen platteland en stad, tussen nat en droog, des te krachtiger zal die natuur zijn. Waar het
natuurbeleid een landschappelijke en ruimtelijke dimensie krijgt en in contact komt met andere
ruimtelijke rijksprogramma’s, kan het College van Rijksadviseurs bijdragen aan het tot stand brengen van
ruimtelijke kwaliteit. Dat kan door een rol te nemen in het op gang brengen en begeleiden van
rijksinitiatieven waarin natuurinclusieve resultaten kunnen worden geboekt.
Het Rijk heeft hierin een speciale rol omdat het verantwoordelijkheden heeft en het initiatief neemt voor
projecten die direct of indirect gevolgen kunnen hebben voor de robuustheid van de natuur. Vooral de
ontwikkeling van natuur in en rond de rijkswateren stuit op grote uitdagingen door de klimaatverandering
en de daarmee samenhangende keuzes in verband met waterveiligheid en zoetwatervoorziening (zoals ook
beschreven in het Deltaprogramma). In het programma ‘Ruimte voor de Rivier’ is duidelijk geworden dat
werk aan water goed kan samengaan met het verbeteren van de omstandigheden voor natuur. Daarnaast
zal het Rijk nationaal en internationaal het goede voorbeeld geven door de mogelijkheid van
natuurcombinatie al in de verkenningenfase van andere nieuwe grote projecten zoals wegen, waterwegen
en dijken te betrekken. Natuurinclusief bouwen kan overigens in het ene geval meer mogelijkheden
bieden dan in het andere. Architecten, projectontwikkelaars en aannemers worden dan uitgedaagd om
oplossingen te presenteren waarin de natuur is verweven. Het beste kan in een vroeg stadium de
natuurwinst van zo’n uitvoering in beeld worden gebracht, zodat projecten geen vertraging oplopen. Voor
rijksprojecten zijn de bestaande financiële kaders en de afgesproken doorlooptijden leidend. Door middel
van mede-opdrachtgeverschap en cofinanciering zouden aanvullende middelen beschikbaar kunnen
komen om meer waarde te realiseren (‘meekoppelen’). Deze aanpak maakt ons land niet alleen mooier, hij
zorgt er ook voor dat Nederland makkelijker kan voldoen aan de biodiversiteitsdoelen. Dat brengt op zijn
beurt het moment dichterbij om flexibeler om te gaan met de regels voor de natuur.

9

Zie het Meerjarenprogramma
Infrastructuur, Ruimte en
Transport (MIRT). In dit traject
onderzoekt het ministerie van
I&M hoe duurzaamheid beter
verankerd kan worden in het
MIRT.

Inzet kabinet:
• Natuurambitie Grote Wateren: dit document, dat in de eerste helft van 2014 wordt uitgebracht, schetst hoe
een robuuste natuur er aan de tijdshorizon van 2050/2100 uit kan zien. Een heldere ambitie die ertoe
uitnodigt uit om belangen goed op elkaar af te stemmen en samen te werken.
• Strategie Noordzee: met de Kaderrichtlijn Mariene Strategie bouwen aan een gezonde en duurzaam 		
benutte Noordzee. Met de Gebiedsagenda voor de Noordzee, een van de meest intensief 			
gebruikte zeeën ter wereld, zal het kabinet multifunctioneel gebruik van de zee stimuleren.
• Natuurcombinaties rijkswateren: ervaring opbouwen via pilots gericht op synergie tussen onder meer 		
waterveiligheid, zoetwatervoorziening, recreatie en natuur. Eén van de pilots is een 			
9
ontwerpstudie voor het Markermeer .
• Natuurcombinaties klimaatbestendigheid: samen met provincies en waterschappen de 			
overheidsinbreng bepalen bij pilotprojecten voor natuurlijke klimaatbuffers in gebieden, waarbij 		
wordt gestreefd naar een gelijktijdige ontwikkeling van natuur, waterveiligheid, 			
zoetwatervoorziening en andere gebiedsfuncties.
• Natuurinclusief bouwen: bij het ontwerpen van plannen voor alle infrastructurele investeringen van 		
het Rijk vanaf het begin de mogelijkheden voor natuurcombinaties betrekken. Andere overheden 		
en particuliere initiatiefnemers uitnodigen hetzelfde te doen. De rijksinfrastructuur is het 		
onderwerp van de Groene Tafel Natuurinclusief Bouwen. Diverse stakeholders, waaronder 		
Bouwend Nederland en overheden, hebben aangegeven te streven naar een ‘natuurinclusieve 		
infrastructuur’. Met hen zal het kabinet enkele pilotprojecten uitwerken.

Rijksnatuurvisie 2014| 47

4.3.8 Bouwen aan een open, lerend kennisnetwerk: samen meer weten
Om goede beslissingen te kunnen nemen is kennis nodig. Kennis over de toestand van ons natuurlijk
kapitaal, over effectiever samenwerken binnen de energieke netwerksamenleving en over de effecten van
ons handelen. Overheden gebruiken deze kennis om hun beleid te sturen, bedrijven om investeringen te
plannen en burgers om beslissingen te nemen over aankopen of activiteiten.
De manier waarop kennis wordt verzameld en ontwikkeld is de laatste decennia fors veranderd. Door de
opkomst van internet bijvoorbeeld, waardoor kennis toegankelijker is geworden. In een visie waarbij
burgers en bedrijven zelf het initiatief nemen om zorg te dragen voor natuur, zijn natuurbewustzijn, kennis
delen, leren van elkaar en zicht op de kwaliteit en betrouwbaarheid van de informatie kritische
succesfactoren. Om de ambities van het kabinet voor een veelzijdige natuur met een stevige basis waar te
maken, zijn daarom veranderingen nodig op het gebied van onderzoek, wetenschap en educatie. Lerende
netwerken staan daarbij centraal: netwerken van ondernemers, onderzoekers, overheden, onderwijs,
burgers en maatschappelijke organisaties. Het kabinet wil dit stimuleren en ziet daarbij voor zichzelf een rol
in het ontsluiten en verspreiden van kennis, en in het stimuleren van het bewustzijn over de eigen invloed
op natuur.
Een speciale rol is weggelegd voor de meetnetten waaraan inmiddels via de vrijwilligersorganisaties zo’n
zestienduizend vrijwilligers meewerken. Zij leveren gegevens over populatieveranderingen en de
verspreiding van soorten aan bij Particuliere Gegevensbeherende Organisaties (PGO’s ), die via het Centraal
Bureau voor de Statistiek verwerkt worden tot beleidsinformatie. Een voorbeeld daarvan vormen rode
lijsten (zie 3.2.3), waarvan de meeste sinds 2004 geactualiseerd zijn in de vorm van basisrapporten door
PGO’s. Het kabinet is van plan om geactualiseerde lijsten in 2014 en uiterlijk 2015 in de Staatscourant te
publiceren. Een belangrijk onderdeel van het lerend netwerk is onderwijs. Tal van onderzoeken wijzen uit
dat ervaringen die kinderen opdoen met natuur beslissend onderdeel zijn van de persoonlijke ontwikkeling
en de betrokkenheid bij natuur op latere leeftijd sterk bepalen.

Mogelijkheden voor internationaal kenmerkende
biodiversiteit: Grote Wateren
De Natuurambitie Grote Wateren is een inspiratiedocument van het
Rijk, dat weergeeft hoe de natuur er in 2050 uit zou kunnen zien. De
ambitie gaat over de Waddenzee, de Noordzee, de kust, de
zuidwestelijke Delta, het IJsselmeergebied en het rivierengebied.
Het herstellen en benutten van natuurlijke processen speelt in de
Natuurambitie een belangrijke rol. Een start daarmee is al gemaakt,
bijvoorbeeld met het traject ‘ruimte voor de rivier’ en de Zandmotor
die voor de kust van Zuid-Holland is aangelegd.
De ambities voor de langere termijn, gericht op ruimte voor
natuurlijke processen en daarmee voor functiecombinaties, kunnen
hierop voortbouwen. Voor het rivierengebied bijvoorbeeld is op
lange termijn een natuur denkbaar die past bij het levende

9

Zie het Meerjarenprogramma
Infrastructuur, Ruimte en
Transport (MIRT). In dit traject
onderzoekt het ministerie van
I&M hoe duurzaamheid beter
verankerd kan worden in het
MIRT.

48 | Rijksnatuurvisie 2014

rivierensysteem van een laaglanddelta. Er zijn dan bijvoorbeeld
stroomdalgraslanden; typen natuur die internationaal gezien onder
grote druk staan. De Habitat- en Vogelrichtlijnsoorten otter,
roerdomp en oeverzwaluw vinden er hun plek, evenals de bever en
de zwarte ooievaar.
De overgang tussen zoet en zout water is van groot belang voor
vissoorten die tussen zee en rivieren trekken, diep onze buurlanden
in. Doorgangen tussen rivieren, IJsselmeer en zeearmen zoals de
Oosterschelde, maken het mogelijk dat deze vissen hun natuurlijke
levenscyclus kunnen voltooien. Het gaat dan om
Habitatrichtlijnsoorten als zalm, zeeprik, rivierprik, fint en elft, maar
ook om paling en Atlantische steur.

Inzet kabinet:
• Kennis ontwikkelen: stimuleren van sectoroverstijgend onderzoek dat bijdraagt aan innovatie op 		
het gebied van groene groei, in netwerken van ondernemers (groot, midden en klein). Daardoor 		
kunnen samenwerkingsverbanden ontstaan en kunnen kleine ondernemers met hulp van 		
kapitaalkrachtiger grotere ondernemers hun vindingen opschalen.
• Kennis delen: samen met provincies opzetten van kennisnetwerken om burgers, particulieren en 		
bedrijven te helpen bij het ontwikkelen en beheren van natuur op basis van het succesvolle 		
programma OBN (Ontwikkeling en Beheer Natuurkwaliteit). Natuur een grotere rol geven in groepen die

kennis uitwisselen over onder meer Gemeenschappelijk Landbouwbeleid en het Plattelands
Ontwikkelingsprogramma.
• Kennis toepassen: voortzetten van het programma Groen en Doen , waarin het Rijk bijdraagt aan het
verkrijgen van kennis door groene vrijwilligers, aansluitend op de initiatieven die al ondernomen 		
worden door provincies en gemeenten.
• Onderwijs en educatie: ondersteunen van Groene Tafel Human Capital Agenda Natuurlijke Leefomgeving, die
met vertegenwoordigers van het (groene) onderwijs en partners uit het bedrijfsleven is opgezet om
toekomstige arbeidskrachten en onderwijsinstellingen op te leiden voor een groene toekomst.
Ondersteunen van groene educatie binnen en buiten school, bijvoorbeeld door stimuleren van groene
schoolpleinen en stadslandbouw, en het educatieprogramma Duurzaam Door. Ook blijft het kabinet de
coördinatie ondersteunen van natuureducatie-activiteiten die het Instituut voor natuureducatie en
duurzaamheid IVN uitvoert in de Nationale Parken.
• Onderzoeknetwerk: vergroten van de betrokkenheid van andere overheden, maatschappelijke organisaties
en ondernemingen bij het door de rijksoverheid aangestuurde onderzoeknetwerk. Onderzoekers worden
uitgedaagd om resultaten in te brengen in maatschappelijke netwerken en het vergaren en ontwikkelen
van kennis en door burgers (citizen science) te stimuleren.
• Beleidsinformatie: samen met de provincies werken aan een samenhangend systeem voor de ecologische
informatievoorziening voor landelijke, provinciale en gebiedsdoelen, volgend uit het Natuurpact. In dit
systeem spelen vrijwilligers, PGO’s en het Netwerk Ecologische Monitoring (NEM) een belangrijke rol. De
nadruk bij deze informatievoorziening ligt op leren, niet op afrekenen.

4.4 Visie in praktijk
4.4.1 Beleidsaanpassing versneld doorzetten
Deze visie een stap in een langer proces van verandering. Het document bevat de grote lijnen van het beleid
voor de komende decennia, aan de hand van de acht doelen voor de lange termijn en de te ondernemen
acties voor de kortere termijn. Om deze doelen concreet te maken en te zorgen dat ze worden gerealiseerd
gaat deze visie vergezeld van een oproep aan alle betrokkenen bij natuur, in het bijzonder provincies en
gemeenten, maatschappelijke organisaties, bedrijven en deelnemers aan de Groene Tafels. Geef aan, zo
luidt die oproep, op welke manieren u kunt bijdragen aan het realiseren van de doelen. Zo wil het
ministerie van EZ zich sterk maken voor natuurcombinaties met energie, bedrijven en landbouw. Op basis
van de reacties zal het Rijk samen met provincies en andere betrokkenen in de tweede helft van 2014 een
maatschappelijk uitvoeringsprogramma opstellen.

Rijksnatuurvisie 2014| 49

4.4.2 Financiering
Voor de financiering van de beleidsaanpassingen kan worden geput uit meerdere bronnen. Een groot deel
van de nodige acties is onderdeel van lopende beleidstrajecten door de niet-financiële instrumenten te
richten op activiteiten die voortbouwen op het nieuwe perspectief. Daartoe kan het instrumentarium
worden bijgesteld. Dat geldt bijvoorbeeld voor het vergroten van streekbetrokkenheid in het agrarisch
natuurbeheer, het breder toepassen van uitgangspunten voor tijdelijke natuur en het geven van ruimte aan
dynamische processen in het natuurbeleid.
Evenzo kunnen slimme natuurcombinaties bijdragen aan het bereiken van natuurdoelen met sectorale
middelen zonder dat dit leidt tot extra financiële druk, bijvoorbeeld door natuur niet als extra opgave
achteraf in te bouwen maar te gebruiken als deel van de oplossing vanaf het begin.
Green Deals spelen een voorname rol in het prikkelen van een verder gaande maatschappelijke
betrokkenheid bij natuur en biodiversiteit. In de huidige begroting van het ministerie van EZ is rekening
gehouden met het stimuleren van vergroening van de economie, onder meer door het afsluiten van zulke
Green Deals.
De maatregelen in deze natuurvisie worden gedekt binnen de begroting van het ministerie van EZ. Een
aantal ervan is concreet ingevuld, zoals de voortzetting van Groen en Doen, waarin het Rijk bijdraagt aan
het verkrijgen van kennis door groene vrijwilligers.
Een deel van de maatregelen zal in de maatschappelijke uitvoeringsagenda worden uitgewerkt. Het totaal
hiermee gemoeide budget is 1 miljoen euro dit jaar, oplopend naar 10 miljoen per jaar vanaf 2017.
De gewenste maatschappelijke veranderingen worden ondersteund door eigen expertisecapaciteit vrij te
maken op het gebied van cultureel erfgoed, landschap, ontwerp en gebiedsontwikkeling. Deze zal onder
meer worden benut om de Natuurambitie Grote Wateren verder uit te werken en voor aanpassingen om de
kennisinfrastructuur beter te laten aansluiten bij de wensen uit de energieke samenleving.
Het doel van een natuur midden in de samenleving kan niet door een overheid worden afgedwongen met
wetten, regels of subsidies. Dat doel kan alleen met inbreng vanuit de gehele samenleving worden bereikt.
Deze natuurvisie bevat veel voorbeelden van private partijen die zelf hun verantwoordelijkheid hebben
genomen en natuur en biodiversiteit in hun handelen en strategieën hebben opgenomen – plaatselijk,
nationaal of mondiaal. Private middelen zoals bijdragen van bedrijven, weldoeners, ledenverenigingen en
groene fondsen zijn altijd een belangrijke bron geweest voor de financiering van natuur en zullen dat ook in
de toekomst blijven. Het Nationaal Groenfonds is een belangrijke organisatie om partijen daarin bij te
staan.

50 | Rijksnatuurvisie 2014

4.4.3 Vinger aan de pols
Deze natuurvisie is gestoeld op het uitgangspunt (zie 2.4.1) dat een natuur die midden in de samenleving
staat, bijdraagt aan onze welvaart en ons welzijn. Bekende voorbeelden zijn voedselvoorziening, levering
van grondstoffen en de bijdrage aan de leefomgeving en daardoor de gezondheid. Een ander belangrijk
onderdeel van de hier beschreven visie is dat een natuur die midden in de samenleving staat, sterker zal zijn
en meer biodiversiteit zal bieden dan wanneer ze vooral wordt afgeschermd tegen de samenleving.
Het fundament voor deze robuuste natuur wordt gelegd met een toekomstbestendig Natura 2000, een
nieuwe Wet natuurbescherming, natuurinclusief bouwen door de overheid en een solide kennisinfrastructuur. Het beleid op het gebied van biodiversiteit heeft, met name in het kader van Natura 2000, de
uitgangssituatie voor natuur aanzienlijk verbeterd of minimaal de achteruitgang afgeremd of gestopt. In
het Bestuursakkoord natuur en het Natuurpact zijn afspraken gemaakt over de wijze waarop dit met
monitoring en evaluatie gevolgd zal worden. Het Natuurpact heeft de basis gelegd voor een succesvolle
voortzetting van dit beleid maar is nog niet voldoende. Natuurcombinaties en het betrekken van natuur in
ons dagelijks leven kunnen helpen natuur en biodiversiteit ook buiten natuurgebieden te versterken. Uit
Europees onderzoek blijkt ook dat in gebieden met veel natuurcombinaties, de staat van instandhouding
van Europees beschermde natuur gemiddeld hoger is.
Resultaten van de zorg voor het fundament voor een robuuste natuur en voor het bouwwerk van
natuurcombinaties, natuurinclusief werken en een groter zelforganiserend vermogen kunnen elkaar
positief beïnvloeden. Zo zal een natuurinclusieve landbouw met meer gesloten water-, energie en
nutriëntenkringlopen de natuurkwaliteit in het fundament versterken, en een landbouw of infrastructuur
met groene randen kan een verbindende functie hebben voor Natura 2000-gebieden.
Als het in de landbouw lukt op grote schaal natuurinclusief te werken en bijvoorbeeld gebruik te maken van
een rijk bodemleven, inpassing van landschappelijke elementen en een natuurvriendelijk waterbeheer, zal
het aantal kenmerkende soorten sterk toenemen (zie kader in 4.3.2). Omdat Nederland veel biotische
grondstoffen importeert zal verduurzaming van de productie hier bovendien in het buitenland leiden tot
winst uit oogpunt van biodiversiteit.
Lukt het in de stedelijke omgeving te vergroenen met natuurlijk tuinieren, groene daken, bij het landschap
passende parken en een voor urbane soorten vriendelijke bebouwing, dan kan de stad het leefgebied
worden voor nóg meer rodelijstsoorten dan nu al het geval is (zie kader in 4.3.4). Kunnen we stad en
ommeland beter ecologisch verbinden met groene lopers, faunaverbindingen en groenblauwe routes, dan
zullen de bewoners tot diep in de stad rijke natuurervaringen opdoen. Als het vervolgens ook lukt om
natuurlijke processen op landschapsschaal hun werk te laten doen voor het behoud van soorten zal een
afwisselende, dynamische natuur ontstaan die minder afhankelijk is van voortdurend menselijk onderhoud. Eerdere berekeningen van het Planbureau voor de Leefomgeving laten zien dat er goede mogelijkheden zijn om internationale biodiversiteitsdoelen te behalen door maatregelen gericht op waterkwaliteit,
waterkwantiteit, leefgebieden en het meer toelaten van natuurlijke processen.
Het kabinet is ervan overtuigd dat het mogelijk is deze rijkere, robuuste natuur te bereiken door het
maatschappelijk belang van natuur duurzaam te benutten, door de inzet te richten op een natuur die
uitstijgt boven omgrensde gebieden en soorten, door het zelforganiserend vermogen rond natuur te
versterken en door te investeren in natuurcombinaties en in natuur die tegen een stootje kan.
Overtuiging is echter nog iets anders dan zekerheid, en die zekerheid hebben we nodig om de generaties na
ons dezelfde natuur en biodiversiteit te kunnen bieden die wij in onze omgeving en wereldwijd onmisbaar
vinden. Daarom werkt het kabinet samen met provincies, bedrijven en maatschappelijke organisaties aan
een maatschappelijk uitvoeringsprogramma en zal het aan het Planbureau voor de Leefomgeving vragen
om driejaarlijks te evalueren of de beleidswijzigingen die voortkomen uit deze visie, samen met het
Natuurpact tussen Rijk en provincies leiden tot de voorziene resultaten voor de natuur. Die evaluatie zal niet
alleen ingaan op de vraag in hoeverre het ingezette beleid bijdraagt aan het bereiken van de ecologische
doelen, maar ook of de maatschappelijke meerwaarde van natuur is toegenomen is en in hoeverre het
ingezette beleid bijdraagt aan een betere benutting daarvan.

Rijksnatuurvisie 2014| 51

Geraadpleegde bronnen
Arnouts, R.C.M., D.A. Kamphorst, B.J.M. Arts & J.P.M. van Tatenhove, Innovatieve governance voor het
groene domein , 2012. Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu, WOt-werkdocument 306.
Boonstra, F.G.; Fontijn, R.J.; Wielen, N. van der; Borgstein, M.H., Leren van beleidsinstrumenten voor
ondernemen met natuur
College van Rijksadviseurs, Voorbij de EHS – Koers voor het nieuwe natuurbeleid , 2012.
Commissie van de Europese Unie, EU-biodiversiteitsstrategie 2020, 2011. Mededeling COM(2011) 244
definitief.
Compendium voor de Leefomgeving.
Genootschap voor Natuurontwikkeling, Natuurontwikkeling: een onmisbare strategie in de nieuwe
natuurvisie, 2014.
InnovatieNetwerk, Het natuurdebat ontward , 2012
Idem, Waardevol groen - De groeiende rol van de markt in landschap en natuur , 2012.
Interprovinciaal Overleg (IPO), Provinciaal profijt van biodiversiteit, Den Haag, 2012.
Maes, J., M.L. Paracchini, G. Zulian, M.B. Dunbar, R. Alkemade, Synergies and trade-offs between ecosystem
service supply, biodiversity, and habitat conservation status in Europe , Biological Conservation Journal, vol
155, october 2012.
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Bestuur in samenhang. De bestuurlijke
organisatie in Nederland , 2013. Kamerstuk 33047 nr. 8.
Ministerie van Economische Zaken, Natuurbeleidsplan van Caribisch Nederland, 2012.
Kamerstuk 3025 nr. 191.
Idem, Vooruit met Natuurbeleid , 2013. Kamerstuk 33576, nr. 1.
Idem, Kamerbrief over de Natuurtop en de 24 uur van de Natuur , 2013. Kamerstuk 33576, nr. 5.
Idem, Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal , 2013 Kamerstuk 26 407 nr. 85.
Idem, Vooruit met natuurbeleid – Tussenbalans , 2013. Kamerstuk 33576, nr. 9.
Natuurmonumenten, Visie op natuur en landschap in 2040 , 2012.		
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), Energieke samenleving , 2011. Rapportnummer 500246001.
Idem, Natuurverkenning 2010-2040, Visies op de ontwikkeling van natuur en landschap , 2012.
Idem, Leren van het energieke platteland , 2013. Rapportnummer 769.
Idem, Vergroenen en verdienen; op zoek naar kansen voor de Nederlandse economie , 2013.
Rapportnummer 1061.
Provincie Drenthe: Omgevingsvisie Drenthe, 2010.
Provincie Friesland: Natuurbeheerplan 2014, 2013.
Provincie Gelderland: Beleidsuitwerking natuur en landschap 2012-2016 , 2012.
Provincie Groningen: Groning, Groen van Wad tot Westerwolde - Beleidsnota Natuur 2013-2021 , 2013.
Provincie Flevoland: Flevoland biedt ruimte , 2013 (Natuurvisie is in ontwikkeling).
52 | Rijksnatuurvisie 2014

Provincie Limburg: Natuurbeleid: Natuurlijk eenvoudig – Programma Natuur- en landschapsbeleid
2013-2020, 2013.
Provincie Noord-Brabant: Brabant Uitnodigend Groen (BRUG) - Integrale provinciale natuur- en
landschapsvisie 2012-2022 , 2012.
Provincie Noord-Holland: Agenda Groen – Licht op groen , 2013.
Provincie Overijssel: Omgevingsvisie, 2013.
Provincie Utrecht: Natuurbeleid 2.0 - Utrecht, netwerk van natuur , 2013.
Provincie Zeeland: Zeeland biodivers – Natuurlijke variatie in de regio , 2011.
Provincie Zuid-Holland: Beleidsvisie Groen , 2012.
Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (RLI), Onbeperkt houdbaar –
Naar een robuust natuurbeleid, 2013.
Idem, Draagvlak voor natuurbeleid in de energieke samenleving: van acceptatie naar betrokkenheid
en legitimatie , 2012.
Idem, De effectiviteit van Agrarisch Natuurbeheer , 2013.
Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB), Loslaten in vertrouwen - Naar een nieuwe verhouding tussen
overheid, markt en samenleving , 2012.
Salverda, I., M. Pleijte en A. Papma, Meervoudige overheidssturing in open, dynamische en lerende
netwerken , 2012.
Schaminée, J., J. Janssen, M. van der Heide, Natuur in de uitverkoop? Beschouwingen over ecologie en
economie, 2013. KNNV Uitgeverij.
Silvis, H.J. and C.M. van der Heide, Economic Viewpoints on ecosystems services , 2013. Wageningen UR.
WOT-rapport 123.
Stichting Bio-Wetenschappen en Maatschappij (BWM), Cahier Biodiversiteit, meer dan
alleen soorten , 2012.
Taskforce Biodiversiteit & Natuurlijke Hulpbronnen, Groene Groei, investeren in biodiversiteit en
natuurlijke hulpbronnen , 2011.
Veldkamp, Kennis en houding van Nederlandse burgers ten aanzien van de nieuwe natuurvisie , 2013.
Wergroep IBO-natuur, Eindrapportage Interdepartementaal beleidsonderzoek , 2008-2009, nr. 2.
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), Vertrouwen in burgers , 2012.

Rijksnatuurvisie 2014| 53

Colofon
Uitgave:
Ministerie van Economische Zaken
Bezuidenhoutseweg 73
Postbus 20401 | 2500 EK Den Haag
www.minez.nl
© Rijksoverheid | April 2014
Tekstredactie: Martijn de Groot
Foto’s: Buiten-Beeld
Johan van der Wielen (kaft), Luc Hoogenstein (p.3, p.49),
Han Bouwmeester (p.6), Karl van Ginderdeuren (p.7),
Nico van Kappel (p.8, p.42, p.44), Wouter Pattyn (p.9, p.50),
Otto Kalkhoven (p.13), Laurence Denderfield (p.15),
Karin Broekhuijsen (p.17), Arno ten Hoeve (p.22, p.38, p.40),
Dirk-Jan van Unen (p.24), Wil Meinderts (p.25),
Ernst Kremers (p.26), Sjon Heijenga (p.28, p.31 boven),
Els Branderhorst (p.29), Ron Offermans (p.31 onder),
Mark Schuurman (p.32),
Overige illustraties:
Projectbureau A2 Maastricht (p.20), Leo Linnartz/ARK
Natuurontwikkeling (p.45), Marcel van den Bergh/
EZ-Beeldbank (p.19, p.21, p.27), Planbureau voor de
Leefomgeving (p.11, p.16, p.30)

54 | Rijksnatuurvisie 2014

Rijksnatuurvisie 2014| 55

Uitgave:
Ministerie van Economische Zaken
Bezuidenhoutseweg 73
Postbus 20401 | 2500 EK Den Haag
www.minez.nl