Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

21 501-04

Ontwikkelingsraad

Nr. 252

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 mei 2022
Hierbij bied ik u het verslag aan van de Raad Buitenlandse Zaken
Ontwikkelingssamenwerking van 20 mei 2022.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.N.A.J. Schreinemacher

kst-21501-04-252
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-04, nr. 252

1

VERSLAG RAAD BUITENLANDSE ZAKEN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING VAN 20 MEI 2022
Introductie
Op 20 mei nam de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking deel aan de Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking in Brussel. De Raad sprak uitgebreid over de wereldwijde
gevolgen van de oorlog in Oekraïne, met name op het gebied van
voedselzekerheid. Eurocommissaris Urpilainen gaf onder Any Other
Business een toelichting op de stand van zaken met betrekking tot de
Europese Financiële Architectuur voor Ontwikkeling en op de voorbereidingen voor de VN Onderwijstop in september. De Raad nam conclusies
aan over «Een hernieuwd partnerschap met de Minst Ontwikkelde
Landen1» en conclusies over het «Jaarverslag 2021 over de uitvoering van
de instrumenten voor extern optreden van de Europese Unie in 20202.»
Wereldwijde gevolgen van de oorlog in Oekraïne
In zijn inleiding op het agendapunt «wereldwijde gevolgen van de oorlog
in Oekraïne» gaf Hoge Vertegenwoordiger Borrell aan dat de wereldwijde
voedselzekerheid reeds voor de oorlog tegen Oekraïne onder druk stond.
Deze is door de oorlog verder verslechterd. Er zal stevig ingezet moeten
worden op het verbeteren van de voedselzekerheid, zowel op de korte als
middellange termijn. Borrell gaf aan dat er reeds verschillende coördinerende initiatieven zijn op het gebied van voedselzekerheid, zoals de UN
Global Crisis Group on Food, Energy and Finance, de G7 Global Alliance
for Food Security (GAFS) en het Food and Agriculture Resilience Mission
(FARM) initiatief, dat wordt getrokken door Frankrijk. Deze initiatieven
moeten allen gesteund worden waarbij we als EU zoveel mogelijk
gezamenlijk moeten optrekken, zo stelde Borrell. Hiertoe vroeg de Hoge
Vertegenwoordiger steun voor een Team Europe benadering voor een EU
«Mondiale Voedselzekerheid», bestaande uit vier onderdelen. Ten eerste
betoont de EU-solidariteit met het steunen van kwetsbaren in partnerlanden via humanitaire hulp en inzet op de betaalbaarheid van voedsel.
Zo heeft de EU EUR 225 miljoen beschikbaar gesteld voor Food and
Resilience Facility in het Zuidelijk Nabuurschap ten behoeve van de korte
termijn voedselzekerheid. Ten tweede zet de EU in op het versterken van
voedselproductie en -weerbaarheid op de middellange termijn, in lijn met
de Green Deal en de Farm to Fork strategie. Ten derde zet de EU in op het
faciliteren van de handel in voedsel. Zo heeft de Europese Commissie op
12 mei jl. een mededeling uitgebracht om graan, zonnebloemolie en
landbouwproducten via alternatieve transportroutes uit Oekraïne te
krijgen3. Ook zet de EU in op het voorkomen van handelsbeperkende
maatregelen; deze leiden doorgaans tot tegenmaatregelen en prijsstijgingen. Ten vierde zet de EU in op het bevorderen van effectief multilateralisme, onder meer via steun aan VN-organisaties en internationale
financiële instellingen. De Hoge Vertegenwoordiger riep lidstaten op om
aan te sluiten bij deze Team Europe benadering en zoveel mogelijk
gecoördineerd op te treden. Voorts benadrukte de Hoge Vertegenwoordiger het belang van strategische communicatie vanuit de EU, mede om
Russische desinformatie tegen te gaan. De wereldwijde voedselcrisis is
niet het gevolg van westerse sancties, zoals Rusland suggereert, maar het
gevolg van de door Rusland gestarte oorlog tegen Oekraïne.

1

https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-9336-2022-INIT/nl/pdf.
https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-9331-2022-INIT/nl/pdf.
3
https://transport.ec.europa.eu/news/european-commission-establish-solidarity-lanes-helpukraine-export-agricultural-goods-2022-05-12_en.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-04, nr. 252

2

Eurocommissaris Urpilainen noemde de mededelingen die de Europese
Commissie recentelijk uitbracht over voedselzekerheid4 en het reduceren
van energie-afhankelijkheid5. In beide mededelingen wordt ook ingegaan
op de inzet buiten de EU. Urpilainen gaf aan dat de focus nu sterk op
Oekraïne ligt, maar zij riep de Raad op om aandacht te blijven houden
voor de rest van de wereld, in het bijzonder voor de partnerlanden die te
maken hebben met een negatieve impact van de oorlog tegen Oekraïne.
De EU moet laten zien dat we deze partnerlanden (blijven) steunen, zo
stelde de Eurocommissaris. Urpilainen reisde hiertoe recentelijk naar de
Sahel, Ivoorkust en Ghana. Tevens onderstreepte Urpilainen het belang
van het versterken van de lokale productiecapaciteit van partnerlanden.
Zo importeren Afrikaanse landen nu 80% van hun voedsel. Tijdens de
COVID-19 crisis constateerde de EU volgens Urpilainen dat Afrikaanse
landen het overgrote deel van hun vaccins en gezondheidsproducten
importeerden. Om hen meer zelfvoorzienend te maken, is de EU een Team
Europe initiatief gestart op het gebied van Health Manufacturing.6
Urpilainen gaf aan dat hetzelfde moet gebeuren op het gebied van
voedselproductie waarvoor aanvullende financiering nodig zal zijn. De
Europese Commissie wil hiervoor niet-gebruikte fondsen uit het Europees
Ontwikkelingsfonds (EOF) inzetten en vroeg hiervoor steun van de Raad.
Veel lidstaten spraken steun uit voor de inzet van de Commissie om
graan, zonnebloemolie en andere landbouwproducten uit Oekraïne te
krijgen, via alternatieve routes, de zogenoemde Solidarity Lanes. Zoals
aangegeven in het Schriftelijk Overleg naar aanleiding van de Geannoteerde Agenda voor deze Raad, komt de kabinetsappreciatie van deze
mededeling uw Kamer binnen de daarvoor geldende termijn toe. Ook was
er brede steun binnen de Raad voor een Team Europe benadering op het
gebied van mondiale voedselzekerheid, onder meer door de
EU-coördinatie op een aantal terreinen te versterken. Ook Nederland riep
op tot optimale internationale coördinatie en riep op om zoveel mogelijk
aan te sluiten bij het werk van de VN Global Crisis Response Group.
VN-organisaties die actief zijn op het gebied van voedselzekerheid zouden
volgens Nederland gesteund moeten worden, het liefst ongeoormerkt.
Nederland noemde de recente steun van EUR 10 miljoen aan het
International Fund for Agricultural Development (IFAD). Voorts riep
Nederland op om te werken aan weerbare voedselsystemen, met
specifieke aandacht voor de rol van vrouwen als consumenten en
producenten. Daarnaast benoemde Nederland het belang van het
openhouden van de wereldhandel op het gebied van voedsel.
Met betrekking tot steun aan Oekraïne benadrukte Nederland het belang
van internationale coördinatie, zowel tijdens de korte termijn steun als bij
de wederopbouw. De mededeling van de Commissie van 18 mei jl.7 acht
Nederland een goed startpunt voor verdere discussie hierover. Ook pleitte
Nederland ervoor om de Oekraïense autoriteiten eigenaarschap te geven
van het wederopbouwproces en om te voorkomen dat zij in de toekomst
te maken krijgen met een onhoudbare schuldenlast. Tenslotte riep
Nederland op om financiering gerelateerd aan Oekraïne zoveel mogelijk
additioneel te laten zijn aan bestaande ontwikkelingsbudgetten, om steun
aan de Minst Ontwikkelde Landen en fragiele staten zoveel mogelijk
overeind te houden en bestaande verplichtingen en toezeggingen op het

4

https://ec.europa.eu/info/sites/default/files/food-farming-fisheries/key_policies/documents/
safeguarding-food-security-reinforcing-resilience-food-systems.pdf.
5
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/IP_22_3131.
6
https://ec.europa.eu/international-partnerships/news/eu1-billion-team-europe-initiativemanufacturing-and-access-vaccines-medicines-and-health_en.
7
https://ec.europa.eu/info/sites/default/files/ukraine-relief-reconstruction_en.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-04, nr. 252

3

gebied van bijvoorbeeld klimaatfinanciering en het EU-Afrika partnerschap na te komen.
Any Other Business
Eurocommissaris Urpilainen gaf een korte toelichting op de implementatie van de Raadsconclusies over het versterken van de Europese
financiële architectuur voor ontwikkeling (EFAD)8. De Commissie bracht
hierover op een zogenoemde Roadmap uit9. Uw Kamer is hierover nader
geïnformeerd in de jaarlijkse brief over EU Ontwikkelingssamenwerking10.
Urpilainen gaf aan dat de Commissie op de vier onderdelen van deze
Roadmap actie onderneemt. Ten eerste via het geven van een policy steer
aan de betrokken banken op basis van het policy first principe. Ten tweede
via het versterken van de coördinatie tussen de betrokken banken. Ten
derde via het realiseren van meer inclusiviteit en een rol voor de (kleinere)
nationale ontwikkelingsbanken; en ten vierde via het werken aan
zichtbaarheid.
Succes op EFAD is volgens Urpilainen essentieel om de Global Gateway
tot een succes te maken, maar ook om te leveren op externe aspecten van
de Green Deal. De COVID-19 response liet volgens Urpilainen zien dat de
EU meer impact behaalt als in Team Europe verband wordt samengewerkt. Nu is het van belang om dat bij de Oekraïne crisis weer te doen.
Urpilainen gaf aan dat de Commissie intensieve (wekelijkse) afstemming
heeft met de Europese Investeringsbank (EIB), de Europese Bank voor
Wederopbouw en Ontwikkeling (EBRD), de Wereldbank en het IMF over
steun aan Oekraïne.
Urpilainen stond ook kort stil bij de voorbereiding voor de UN Transforming Education Summit in september. Dit is volgens haar een goede
gelegenheid voor de EU en lidstaten om ons politieke commitment aan
onderwijs te tonen. EU en lidstaten zijn gezamenlijk met 55% de grootste
donor wereldwijd op het terrein van ODA-financiering voor onderwijs. Het
is belangrijk om die bijdragen onderling goed te coördineren en zichtbaar
te maken, onder andere via Team Europe initiatieven.
Informele lunch met HV UNHCR Grandi
Tijdens een informele lunch met VN Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen Filippo Grandi wisselde de Raad van gedachten over de wereldwijde vluchtelingensituatie, met specifieke aandacht voor Oekraïne,
Afghanistan, Myanmar, de Sahel, Libië en Jemen. Eurocommissaris
Urpilainen noemde enkele voorbeelden van de goede samenwerking met
UNHCR. Zo wordt in Oekraïne samengewerkt op het gebied van cash
assistance en contingency planning. Zij refereerde ook aan het Team
Europe Initiatief in Afghanistan en buurlanden dat gericht is op steun aan
vluchtelingen en ontheemden, met deelname van 13 EU-lidstaten.
Grandi schetste een somber beeld van de wereldwijde vluchtelingensituatie. Voor het eerst in de geschiedenis zijn meer dan 100 miljoen
mensen ontheemd. Voor de oorlog in Oekraïne stond het totaal aantal op
84 miljoen ontheemden. Het is nog onzeker of de piek van het aantal
ontheemden in Oekraïne bereikt is. Contingency planning is nodig om
voorbereid te zijn op een eventuele nieuwe vluchtelingstroom naar de
8

https://ec.europa.eu/international-partnerships/news/commission-adopts-roadmap-improveeuropean-financial-architecture-development_en.
https://ec.europa.eu/international-partnerships/news/commission-adopts-roadmap-improveeuropean-financial-architecture-development_en.
10
Kamerstuk 34 952, nr. 172.
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-04, nr. 252

4

buurlanden. UNHCR is zeer actief in deze omringende landen, via onder
meer cash-steun aan vluchtelingen, psychosociale hulp en steun aan het
onderwijssysteem en kinderen die gescheiden zijn van hun familie. Het
feit dat deze vluchtelingencrisis in Europa plaatsvindt, vraagt om een
aanpassing van de modus operandi van UNHCR, zo stelde Grandi. Grandi
sprak waardering uit voor de tijdelijke beschermingsstatus die de EU aan
Oekraïense vluchtelingen biedt.
De mondiale impact van de oorlog in Oekraïne zorgt voor verslechtering
van de dynamiek van andere crises, via afnemende voedselzekerheid,
toename van brandstofkosten, inflatie et cetera. Grandi betoonde zich in
het bijzonder bezorgd om de situatie in de Sahel, een regio die in hoge
mate afhankelijk is van voedselimporten, terwijl de regio ook sterk geraakt
wordt door klimaatgerelateerde veranderingen. Grandi gaf vier aanbevelingen aan de Raad. Ten eerste zouden donoren hun ODA-bijdragen niet
moeten verlagen, vanwege nieuwe crises zoals die in Oekraïne. Ten
tweede zouden donoren zoveel mogelijk een flexibele inzet van hulporganisaties als UNHCR mogelijk moeten maken, door meerjarige programmering en zoveel mogelijk ongeoormerkte steun. Ten derde vond Grandi
dat de EU ook humanitair geëngageerd zou moeten blijven in landen met
regimes die we niet erkennen, zoals de Taliban in Afghanistan. Ten vierde
gaf hij aan dat ontheemding niet alleen als een humanitair maar ook als
een ontwikkelingsprobleem beschouwd zou moeten worden. Elke
ontheemding zorgt voor het vertragen van economische en menselijke
ontwikkeling. Daarom is het essentieel om humanitaire hulp en ontwikkelingssamenwerking hand in hand te laten gaan, via werk aan de
zogenoemde nexus-benadering (humanitair, ontwikkelingssamenwerking
en vrede). Hij noemde als voorbeeld het werken aan zelfvoorziendheid
van ontheemden op het gebied van voedsel, in plaats van voedsel uit te
delen.
Lidstaten gaven aan de analyse van Grandi grotendeels te delen en
benadrukten de noodzaak om aandacht te blijven geven aan alle humanitaire crises, ondanks de urgente noden gerelateerd aan Oekraïne. In hun
interventies was er onder meer aandacht voor het belang van de nexus
humanitair, ontwikkelingssamenwerking en vrede, het verbreden van de
donorbasis, de noodzaak voor flexibele financiering van humanitaire
organisaties en samenwerking met internationale financiële instellingen
zoals de Wereldbank en het IMF. Nederland sprak onder meer waardering
uit voor de wijze waarop UNHCR aandacht geeft aan Mental Health and
Psychosocial Support (MHPSS), onder andere in het door Nederland
gesteunde Prospects Partnerschap en nu ook in de Oekraïne response.
Nederland heeft in het kader van crisispreventie in een kwetsbare regio
voorts gebruik gemaakt van de gelegenheid om aandacht te vragen voor
de berging van de tanker Safer voor de kust van Jemen en vroeg lidstaten
en de Europese Commissie om hieraan financieel bij te dragen. Op 11 mei
jl. vond een door Nederland en de VN georganiseerde pledging conferentie plaats om fondsen te vergaren voor de reddingsoperatie. Ongeveer
de helft van het benodigde bedrag voor de eerste fase werd daarbij
opgehaald (ong. USD 40 miljoen van de benodigde USD 80 miljoen).
Nederland steunt de VN in het ophalen van het resterende bedrag om een
desastreuze olieramp te voorkomen (kosten zijn in totaal
USD 144 miljoen).
In zijn afsluitende woorden gaf Grandi aan dat niet aangenomen kan
worden dat er wereldwijd meer vrede in de toekomst dan nu zal zijn.
Conflicten worden minder opgelost en de VN Veiligheidsraad is minder
efficiënt in het voorkomen en oplossen van conflicten. Dit betekent dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-04, nr. 252

5

behoeften op het gebied van humanitaire hulp en opvang van vluchtelingen mogelijk verder zullen toenemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 21 501-04, nr. 252

6