13
Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond
Aan de orde is de behandeling van:
- het Voorstel van wet van de leden Hammelburg, Bromet
en De Hoop houdende verandering in de Grondwet, strekkende tot toevoeging van handicap en seksuele gerichtheid
als non-discriminatiegrond ( 35741 ).
De voorzitter:
Aan de orde is het debat over het Voorstel van wet van de
leden Hammelburg, Bromet en De Hoop houdende verandering in de Grondwet, strekkende tot toevoeging van
handicap en seksuele gerichtheid als non-discriminatiegrond, Kamerstuk 35741. Dit is de eerste termijn van de
kant van de Kamer. Ik heb mezelf als vrijwilliger opgegeven
om dit debat te mogen begeleiden. Het initiatiefwetsvoorstel
werd in 2010 door de leden Van der Ham, Azough en Timmer bij de Eerste en Tweede Kamer ingediend. Uiteindelijk
werd het in februari 2021 door de Eerste Kamer aangenomen, waarbij de leden Özütok, Van den Hul en ondergetekende het voorstel hebben verdedigd. Het is erg mooi dat
het nog lukt om voor het kerstreces de eerste termijn van
de kant van Kamer te doen. Het is een grondwetswijziging.
Die vraagt om twee lezingen. We zijn nu bezig met de
tweede lezing.
Ik heet de initiatiefnemers van harte welkom. Zij worden in
vak-K ondersteund door de heer Sijtsema, beleidsondersteuner van D66. Hartelijk welkom ook aan de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Zij is hier in de
rol van adviseur. Nogmaals, vandaag is de eerste termijn
van de zijde van de Kamer. De voortzetting wordt zoals
gebruikelijk in overleg met de initiatiefnemers vastgesteld.
Ik ga ervan uit dat dat na het kerstreces is. Ik wens de initiatiefnemers veel plezier. Dit is natuurlijk alleen maar luisteren, maar toch is het spannend.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
Dan geef ik als eerste het woord aan mevrouw Kröger van
GroenLinks voor haar inbreng in de eerste termijn.

Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Het is altijd bijzonder als collegaKamerleden in vak-K een initiatiefwet verdedigen. Je zou
kunnen zeggen dat deze initiatiefwet nog iets specialer is,
omdat het hier de tweede lezing van een wijziging van de
Grondwet betreft. Ik wil de drie initiatiefnemers en hun
medewerkers daarmee complimenteren. Via hen breng ik
vanaf deze plek ook graag de complimenten over aan de
drie voorgangers: collega Vera Bergkamp en oud-collega's
Nevin Özütok en Kirsten van den Hul. Zij hebben de eerste
lezing van deze grondwetswijziging met veel passie en
succes door beide Kamers geloodst. Nog los van de inhoud
van deze wet, is dat een groot compliment waard. Ook
speciale dank aan de heer Van der Ham. Hij is toch eigenlijk
de initiatiefnemer van deze wetswijziging. Hij is vandaag

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

aanwezig. Ik wens de nieuwe initiatiefnemers in vak-K veel
succes bij de tweede lezing van het voorstel.
Voorzitter. Dan ga ik nu naar de inhoud van de wet. Het
betreft hier een tweede lezing. De meest inhoudelijke
argumenten zijn in de eerste lezing in beide Kamers de
revue gepasseerd, maar het is goed dat wanneer we onze
Grondwet aanpassen, we hier dan in een tweede lezing
opnieuw bij stilstaan. Het is immers niet wenselijk dat we
de Grondwet, ons belangrijkste constitutionele document,
te gemakkelijk eventjes wijzigen. De tweede lezing is
bedoeld om er na de verkiezingen als parlement opnieuw
goed naar te kijken, onze gedachtes op een rij te zetten en
de grondwetswijziging nog een keer goed te overwegen.
Voorzitter. GroenLinks wil graag dat Nederland een vrije,
tolerante en inclusieve samenleving is, waar iedereen
zichzelf moet kunnen zijn. Ik heb het over een samenleving
waarin niemand wordt gediscrimineerd. Artikel 1 van onze
Grondwet regelt dit en is daarmee een van de meest fundamentele principes waarop onze samenleving is gebouwd.
Vandaag spreken we over het initiatief om artikel 1 aan te
passen. In de huidige tekst van artikel 1 worden een aantal
specifieke gronden genoemd en daarnaast een soort algemene restcategorie. In het voorliggende initiatiefwetsvoorstel wordt voorgesteld om naast discriminatie op grond
van godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid,
ras en geslacht ook discriminatie op grond van handicap
en seksuele gerichtheid op te nemen. GroenLinks vond dit
in de eerste lezing een goede explicitering van het artikel
en vindt dit in de tweede lezing nog steeds een goed voorstel.
Het voorstel is niet bedoeld om twee nieuwe gronden toe
te voegen aan het artikel van de Grondwet. Het is bedoeld
om ze expliciet te benoemen, omdat deze twee non-discriminatiegronden in de afgelopen jaren, sinds het moment
dat de huidige vorm van artikel 1 is ingevoerd, in de
samenleving steeds meer aandacht hebben gekregen. Met
dit voorstel expliciteren we dat er aandacht nodig is voor
mensen die vanwege hun seksuele gerichtheid of vanwege
hun handicap met extra drempels en weerstand in de
samenleving te maken kunnen krijgen. Daarmee is de heldere boodschap van deze grondwetswijziging dat in
Nederland je seksualiteit en je fysieke beperkingen geen
grond mogen zijn om belemmerd te worden in je functioneren en deelnemen aan onze samenleving. Met het benadrukken van die boodschap onderstrepen we hier vandaag
vooral de normstelling. De Grondwet heeft een sober
karakter en vraagt daarom altijd om uitwerking in onderliggende wetten, zoals de Algemene wet gelijke behandeling.
In de eerste lezing is onder anderen door mijn oud-collega
Renkema gesproken over de wetsbehandeling begin jaren
tachtig, toen deze discussie ook speelde, zowel over seksuele gerichtheid als over handicap. Mede in het licht van de
tijdsgeest van begin jaren tachtig is er destijds voor gekozen
om deze gronden niet expliciet in de Grondwet op te nemen.
De bezwaren die toen speelden, zijn naar het oordeel van
onze fractie niet meer hetzelfde. De samenleving is veranderd. Wat ons betreft zijn die bezwaren dus nu niet meer
aan de orde. De initiatiefnemers hebben wat mijn fractie
betreft in de eerste lezing goed toegelicht waarom dit
voorstel nu constitutioneel rijp is. Voor de wetsgeschiedenis
zou het, denk ik, wel goed zijn als zij ook in deze tweede
lezing hier nog een nadere toelichting op kunnen geven.

9 december 2021
TK 33

33-13-1

Voorzitter. In juridische zin hebben we het met onze
Grondwet behoorlijk goed geregeld. Als het voorliggende
voorstel wordt aangenomen, wordt dat nog iets beter. De
praktijk is evenwel natuurlijk weerbarstiger. Helaas moeten
we constateren dat veel mensen het gevoel hebben er niet
helemaal bij te horen omdat ze zich gediscrimineerd voelen.
Als overheid moeten we daarom niet alleen via wetgeving,
maar ook via concreet beleid proberen discriminatie zo veel
mogelijk tegen te gaan. Ik zou graag aan de minister willen
vragen hoe we ervoor gaan zorgen dat burgers ook in de
praktijk gaan ervaren dat discriminatie effectiever wordt
bestreden.
Voorzitter. Tot slot een vraag die mijn fractie nog aan de
minister heeft. Die gaat over het facultatief protocol bij het
VN-verdrag voor mensen met een beperking. In maart heeft
het kabinet een brief gestuurd aan de Kamer waarin het
aangaf dat het aan het nieuwe kabinet is om hiermee verder
te gaan. Wat GroenLinks betreft sluit Nederland zich zo
spoedig mogelijk aan bij dit facultatieve protocol. Ik kan me
zomaar voorstellen dat de beantwoording van deze vragen
pas plaatsvindt als er een nieuw kabinet zit. Daarom mijn
concrete vraag of het kabinet ervoor gaat zorgen dat
Nederland zich hierbij aansluit.
Voorzitter, ik sluit af. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Kröger. Ook namens mij hartelijk
welkom aan de heer Van der Ham. Ik had u niet gezien. Heel
fijn dat u ook aanwezig bent. Dan geef ik het woord aan
mevrouw Van der Laan van D66. Gaat uw gang.

Mevrouw Van der Laan (D66):
Dank u wel, voorzitter. Ik ga niet met andermans veren
pronken. Dat past niet bij mij. Het is ruim tien jaar geleden
dat de leden Van der Ham, Azough en Timmer de aftrap
deden voor deze grondwetswijziging. Daarna is het opgepakt door u, voorzitter, mevrouw Van den Hul en mevrouw
Özütok. Vervolgens is het nu aan de leden Hammelburg,
Bromet en De Hoop. Dank allen voor jullie inzet. Er is in die
tien jaar een interessant maatschappelijk en parlementair
debat gevoerd. Ik ben dankbaar en ook wel vereerd dat ik
hier een bescheiden bijdrage aan mag leveren, want zo'n
veertien jaar geleden is letterlijk de Grondwet mijn leven
in gekomen. Tijdens mijn studie bestuurskunde moest ik
voor het onderdeel staats- en bestuursrecht de Grondwet
namelijk van voor naar achter bestuderen om die goed te
kunnen begrijpen en toe te passen.
Voorzitter. Bescheiden, maar duidelijk. Er is al veel gezegd,
maar het standpunt van mijn partij is overduidelijk. Wij zijn
een groot voorstander van dit initiatief. De uitbreiding van
artikel 1 van de Grondwet met de gronden handicap en
seksuele gerichtheid is om veel redenen belangrijk, maar
ik wil er specifiek één uitlichten. Artikel 1 van de Grondwet
gaat niet enkel over het verbod op discriminatie, maar legt
ook het recht op gelijke behandeling vast. Dit zijn twee
kanten van dezelfde medaille. Toch leggen beide onderdelen
een verschillend accent. Het verbod op discriminatie legt
in de eerste plaats een negatieve verplichting op: iedereen
moet afzien van het maken van onderscheid waar dat niet
gerechtvaardigd is. Daarbij wordt een aantal gronden dus
expliciet genoemd. Het principe van gelijke behandeling

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

behelst ook een positieve verplichting: allen die zich in
Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk
behandeld. Dat vraagt iets van ons, van de manier waarop
we onze maatschappij inrichten en hoe we een gelijk
speelveld creëren. Ik moet helaas constateren dat dit
speelveld nog niet gelijk is voor mensen met een handicap
of een seksuele gerichtheid die afwijkt van wat de norm
heet. Een op de vijf personen met een handicap ervaart
discriminatie. Seksuele gerichtheid is na herkomst de aanleiding waarover de politie de meeste meldingen en aangiften ontving in 2020. Het speelveld is ongelijk; alsof je tegen
de stroom in moet zwemmen en af en toe kopje-onder gaat.
Je moet een stuk harder werken dan de rest. Dat is geen
gelijke behandeling.
Ik zie deze wijziging, als die er komt, ook als een opdracht
aan de maatschappij, aan deze Kamer, om meer werk te
maken van de gelijke behandeling van mensen met een
handicap of een seksuele gerichtheid die afwijkt van de
"norm". Het is een opdracht om barrières weg te halen,
zodat iedereen op gelijke voet mee kan in de samenleving,
en dat is in mijn ogen ten diepste een sociaalliberaal principe.
Voorzitter, ik heb nog wel twee vragen. Voor de bescherming van grondrechten zijn burgers in de praktijk vaak niet
afhankelijk van de Grondwet maar van internationale verdragen. De discussie over mogelijke afschaffing van het
toetsingsverbod heeft mede naar aanleiding van de toeslagenaffaire een vlucht genomen. Kunnen de initiatiefnemers
reflecteren op wat deze Grondwetswijziging betekent in het
licht van een mogelijke afschaffing van het toetsingsverbod
in de toekomst?
De Grondwet kent een sterke symbolische betekenis en
draagt de kern uit van de waarden waar dit land op is
gestoeld. Een wijziging van die Grondwet verdient dan ook
alle égards. Ik vraag de minister en de initiatiefnemers op
welke manier zij voor zich zien dat er kenbaarheid wordt
gegeven aan de eventuele nieuwe tekst.
Voorzitter, tot slot. Wij zijn blij met dit voorstel van de leden
Hammelburg, Bromet en De Hoop. Ik dank u allemaal. Het
was een proces van een lange adem, maar ik hoop dat dit
voorstel nu spoedig realiteit zal worden.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan mevrouw Werner
van het CDA.

Mevrouw Werner (CDA):
Dank, voorzitter. Natuurlijk ook mijn complimenten aan de
indieners en voor het initiatief.
Voorzitter. Verschillen zijn er om te verbinden. Verschillen
zorgen dat we verhalen hebben, dat we inspireren en dat
we hoop geven. Maar er is iets mis met verschillen als we
mensen uitsluiten, beoordelen of negeren. Dan moeten we
in actie komen en springen we ervoor in de bres, of je nu
man of vrouw bent, homo of hetero, met rechte of scheve
voeten.

9 december 2021
TK 33

33-13-2

Recht doen kan alleen als we de zekerheid hebben dat we
voor de wet gelijk zijn, dat er een Grondwet is die ons
beschermt als we door een van onze verschillen anders
worden behandeld dan een ander in dezelfde situatie. En
dat gebeurt nog te vaak als je een handicap hebt, of op
basis van je seksuele geaardheid. Te vaak worden mensen
dan buitengesloten, achtergesteld of anders behandeld:
geen toegang tot onderwijs of openbaar vervoer, minder
kans op werk op basis van uiterlijke kenmerken.
Het is essentieel om discriminatie op grond van een handicap te benoemen in de Grondwet, om hopelijk belangrijke
stappen te zetten in de emancipatie van mensen met een
handicap, om in te laten zien dat we de samenleving
tekortdoen als we de talenten en capaciteiten niet benutten
van mensen die sneller het doelwit zijn van discriminatie.
En daarom hoort het in de Grondwet thuis, naast godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras of
geslacht.
De Grondwet is de hoogst geldende Nederlandse wet. Door
deze aanpassing voorkomen we dat verworven rechten
voor mensen met een handicap en lhbti'ers in de toekomst
worden teruggedraaid en geven we een strenge eis voor
toekomstige wetten. Het moedigt aan om concreet beleid
te maken dat discriminatie op deze gronden voorkomt.
Artikel 1 in de Grondwet is het bekendste artikel. Om die
reden zal het zorgen voor meer erkenning van mensen met
een handicap en natuurlijk ook uit de lhbti-gemeenschap.
Voorzitter. Artikel 1 van de Grondwet gaat over gelijke
behandeling en het verbod op discriminatie. Gronden
benoemen geeft de urgentie aan. Het biedt een belangrijke
basis voor de bestrijding van discriminatie in Nederland en
het bevorderen van gelijke behandeling voor iedereen. Ik
heb een vraag aan de indieners. Het is nu van belang dat
seksuele gerichtheid en handicap in de Grondwet worden
opgenomen; we moeten ze benoemen. Die zie ik, maar hoe
zorgen we ervoor dat bijvoorbeeld discriminatie op leeftijd,
iets wat ook niet mag, niet minder erg wordt gevonden
omdat het niet letterlijk wordt benoemd?
Voorzitter. Insluiting, verbinding en begrip op alle fronten:
daar moeten we met elkaar naar streven, altijd en overal.
De inbreng van de CDA-fractie was misschien kort en wellicht hebben de initiatiefnemers het over het hoofd gezien,
en daarom herhaal ik het volgende hier graag. De leden
van de CDA-fractie zijn van mening dat discriminatie de
samenleving tekortdoet, omdat burgers daardoor belet
worden om hun talenten ten volle in te zetten. Dat is niet
uit gunst, en ook niet uit luxe, maar omdat iedereen zo
knetterhard nodig is. De samenleving is niet compleet als
niet iedereen meedoet. Het CDA steunt het voorstel dan
natuurlijk ook van harte.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Werner.
Dan geef ik het woord aan mevrouw Kathmann van de
PvdA.

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

Mevrouw Kathmann (PvdA):
Dank u, voorzitter. De PvdA wil vooral de indieners en hun
voorgangers graag bedanken voor het hele, hele vele werk.
Het was een hele klus, maar dan heb je ook wat. Ik ben er
natuurlijk ook hartstikke trots op dat mijn collega hier
namens de Partij van de Arbeid zit met collega's van
GroenLinks en D66.
De initiatiefwet die vandaag voorligt, stemt vrolijk en verdrietig tegelijk. Het begon allemaal in 2010. De voorgangers
van de Kamerleden die vandaag hier zitten, meenden dat
de reeks die is opgenomen in artikel 1 van de Grondwet
niet voldoende was. Zij meenden dat de strijd tegen discriminatie onverminderd daadkrachtig moest worden voortgezet en, sterker nog, dat het grondrecht van gehandicapten
om niet gediscrimineerd te worden niet genoeg geborgd
was. Zij meenden dat niet gediscrimineerd worden om je
seksuele gerichtheid niet voldoende geborgd was. Dat je
opstaat om de Grondwet te willen wijzigen, dat is nogal
wat. Als je je als Kamerlid geroepen voelt de Grondwet te
wijzigen omdat groepen nog zo in de knel zitten, dan stemt
dat verdrietig. Want die strijd voor gelijkheid en tegen discriminatie moet nog onverminderd hard gevoerd worden.
Dat was in 2010 zo. Dat is nu zo. We hebben dus zaken te
bewaken. Daarom steunt de PvdA dit voorstel en deze toevoeging, want hiermee kunnen we de zaken bewaken.
Ik zei het al: het stemt ook vrolijk. Wat stemt dan vrolijk?
Vrolijk stemt de intentie van de indieners om juist de toevoeging van deze gronden aan artikel 1 te zien als een
bevestiging, als een verankering van hetgeen reeds bereikt
is in de strijd tegen discriminatie van deze groepen. Eigenlijk
is het een soort tussentijdse bekroning op al het werk dat
reeds verricht is.
De Partij van de Arbeid heeft ook een aantal vragen. Het
valt op dat tijdens de schriftelijke ronde veel vragen over
geslacht gingen, terwijl de initiatiefwet aan het begrip
"geslacht" niets verandert, maar daar wel, en terecht, een
brede uitleg aan geeft. Kunnen de initiatiefnemers, wellicht
een beetje ten overvloede, daar nog eens op ingaan?
Deze grondwetswijziging dient ook als een aansporing om
de gelijke behandeling van gehandicapten te bevorderen
en discriminatie op basis van seksuele gerichtheid tegen
te gaan. Hoe zien zowel de initiatiefnemers als de minister
dat voor zich? Wat gaat de minister doen om deze vormen
van discriminatie in de praktijk verder te bestrijden? Mijn
collega van het CDA stipte dit ook al aan. Kunnen de initiatiefnemers nog eens uitleggen waarom verboden vormen
van seksuele gerichtheid door de uitbreiding van artikel 1
geen extra bescherming krijgen? Dat is belangrijk, want
hierover zijn veel vragen. Dat zie je als je het maatschappelijke debat een beetje volgt. Dan denk ik aan pedoseksualiteit
en aan bestialiteit. Deelt de minister de mening dat het,
door expliciet in de Grondwet vast te leggen dat discriminatie op grond van seksuele gerichtheid verboden is,
moeilijker wordt om verworven rechten van lhbti'ers terug
te draaien? Deze situatie zou zich onverhoopt voor kunnen
doen als partijen die vanwege hun geloofsachtergrond de
rechten van lhbti'ers niet bepaald hoog in het vaandel
hebben staan, een hele dikke vinger in de pap zouden kunnen krijgen.

9 december 2021
TK 33

33-13-3

En als laatste, tot slot: delen de initiatiefnemers en de
minister de mening dat, als de rechter voortaan wel mag
gaan toetsen of wetten al dan niet in overeenstemming zijn
met de Grondwet, de kracht van het antidiscriminatieartikel
1 in kracht zou kunnen toenemen? En wat gaat de minister
doen om ervoor te zorgen dat die constitutionele toetsing
niet langer verboden wordt? Andere landen zijn immers
vaak allang zover.
Tot zover, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Kathmann. Dan geef ik het woord
aan de heer Ellian van de VVD.

De heer Ellian (VVD):
Dank, voorzitter. Ik beschouw het als zeer eervol dat ik hier
vanavond mag staan. En waarom? Toen ik studeerde — ik
heb rechten gestudeerd aan de VU — moest ik tijdens wat
ik toen nog het taaie vak staatsrecht vond artikel 137 van
de Grondwet bestuderen. Dat artikel bepaalt hoe de
Grondwet uiteindelijk gewijzigd kan worden. Toen had ik
eerlijk gezegd niet durven dromen dat ik ooit een grondwetswijziging in tweede lezing zelf zou mogen meemaken - laat
staan die behandelen. Dus voorzitter, dit is een mooi
moment voor mij persoonlijk, maar ook een mooi moment
natuurlijk voor de Kamer. Helemaal mooi — en dat heeft
een aantal collega's al gememoreerd — is natuurlijk dat het
initiatief tot wijziging van de Grondwet van onze eigen
collega's komt. En hun namen zijn al gepasseerd, maar
voor de Handelingen wil ik ze toch maar ook een keer noemen: Van der Ham, Azough, Timmer, natuurlijk uzelf,
voorzitter, mevrouw Bergkamp, Van den Hul en Özütok. Er
is hard gewerkt door deze leden aan dit initiatiefvoorstel
tot wijziging van de Grondwet.
Voorzitter. Er zijn al veel belangrijke en mooie dingen
gezegd. Ik kan me bij veel woorden van vorige sprekers
aansluiten, dus ik houd het verder ook kort vanaf deze plek.
In mijn fractie werd wel de vraag gesteld: zou je de bepaling
eigenlijk tekstueel niet moeten versmallen, omdat er immers
staat "op welke grond dan ook"? Maar een handicap of
seksuele gerichtheid is zó fundamenteel een onderdeel van
wie je bent, van je identiteit, van je mens-zijn, dat het
eigenlijk helemaal niet gek is om dat te expliciteren in artikel
1 van onze Grondwet.
In eerste lezing zijn veel argumenten gewisseld, en alle
voorgangers van de initiatiefnemers hebben al veel toegelicht, dus mijn fractie heeft geen nadere vragen hier in
tweede lezing. En natuurlijk wens ik de huidige initiatiefnemers heel veel succes toe bij de verdere behandeling van
dit initiatiefvoorstel.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Elian. Dan geef ik het woord aan de
heer Ceder van de ChristenUnie.

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

De heer Ceder (ChristenUnie):
Voorzitter, dank u wel. Het is best bijzonder om het vandaag
te hebben over een aanpassing van de Grondwet. Dat
gebeurt niet elke dag. Daarom neem ik het ook niet licht,
ook al gaat het inmiddels alweer om de tweede lezing. En
zoals eerder aangegeven, zijn er vele jaren overheen gegaan
om tot dit moment te komen. En ik zie ook een oud-indiener
achterin zitten, ik zie de voorzitter, ik zie de huidige indieners. Wat mooi en wat bijzonder.
En voorzitter, heb ik heel veel vragen? Nee, omdat de vragen al gesteld zijn in de eerste lezing en in het schriftelijk
overleg voorafgaand aan dit debat. Maar daarom wil ik toch
even de tijd nemen om stil te staan bij de Grondwet, en het
doel ervan, ook in relatie tot vrijheid, en waarom we dat zo
moeten koesteren. Ik hoop dat de indieners daar ook op
willen reflecteren. Er leven namelijk veel gedachten over
de rollen van wetten, en de Grondwet in het bijzonder, in
onze samenleving. Laat ik beginnen met het gegeven dat,
hoe gek het ook klinkt, er een tijd was in dit land dat er geen
grondwet was, en dat er vandaag de dag ook nog landen
zijn zonder grondwet, waar het overwegend prima gaat.
De Grondwet kan daarom niet het richtinggevend fundament zijn waar onze maatschappij op gebouwd is, maar op
zijn best een stevige en belangrijke verankerde uiting van
dat fundament.
Maar waar komt onze richting dan wel vandaan? Als we
hoe we met elkaar omgaan en leven, wat we belangrijk
vinden en wat we beschermwaardig vinden, zoals de twee
toevoegingen van vandaag, niet per se kunnen ontlenen
aan de Grondwet maar aan iets diepers, wat is dan wel de
rol? Waar ontlenen we onze richting dan wel aan? In het
christelijk-sociaal gedachtegoed wordt verondersteld dat
de wet an sich niet tot vrijheid leidt maar wel een uiting
van die vrijheid is, en ook een belangrijk schild en een
bescherming kan zijn van de vrijheid die we als samenleving
menen te hebben.
Maar waar komt de vrijheid die daarachter zit dan vandaan?
In de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens
heeft men geprobeerd dat in woorden te vatten. De preambule begint met de volgende woorden. "Overwegende, dat
erkenning van de inherente waardigheid en van de gelijke
en onvervreemdbare rechten van alle leden van de mensengemeenschap grondslag is" — daar heb je dat woord:
grondslag — "voor de vrijheid, gerechtigheid en vrede in
de wereld". Er wordt gesproken over de inherente menselijke waardigheid. We gaan er dus van uit dat ieder mens
van waarde is, en niet op grond van wie iemand is of wat
iemand doet, of op grond van of iemand een handicap heeft
of niet, of op grond van geaardheid. Dat maakt allemaal
niet zoveel uit. De inherente waardigheid bestaat, omdat
de persoon er is. Dat is ook de grond en het fundament
waarop we onze samenleving bouwen. Daar is de Grondwet
een uiting van, en alle besluiten en wetten die daaruit
voortvloeien vervolgens ook.
Voorzitter. De ChristenUnie is er ten diepste van overtuigd
dat die waardigheid, die inherente waardigheid, niet plotseling is ontstaan een paar eeuwen terug, maar er altijd is
geweest. Die is dus niet geschapen door de mens, maar
gegeven door een liefdevolle schepper. Daarvan zouden
de preambule, de Grondwet en alle andere wetten die
daaruit voortvloeien, een uiting van moeten zijn. Ik zeg

9 december 2021
TK 33

33-13-4

bewust: zouden moeten zijn. Want de geschiedenis leert
dat dat met materiële wetten helaas niet altijd het geval is.
Maar juist daarom zijn momenten als deze zo belangrijk.
We geven juist uiting aan hetgeen wat wij ten diepste
belangrijk vinden. Laten we daar ook bij stilstaan. Laten we
daar waar nodig, daar waar we vinden dat het versterkt zou
moeten worden, als medewetgever de tijd nemen om dat
te verankeren.
Voorzitter. Mensen hebben de vrijheid gekregen om vanuit
hun diepste geloof en overtuigingen keuzes te kunnen
maken in het leven. De ChristenUnie gelooft dat we geroepen zijn om elkaar in deze vrijheden te laten delen: gelijkwaardigheid, naastenliefde, verdraagzaamheid, zorgen voor
de schepping en geloofsvrijheid. Dat vertaalt zich ook in de
verschillende grondwettelijke vrijheidsrechten, zoals
geloofsvrijheid, vrijheid van meningsuiting, onderwijsvrijheid en het recht op gelijke behandeling. Deze vrijheden
zijn ons dierbaar. Deze vrijheden hebben wat ons betreft
dan ook geen rangorde en zijn stuk voor stuk van waarde.
Je zult altijd in de praktijk, zoals we ook in deze Kamer het
debat voeren, een weging moeten maken tussen deze verschillende vrijheden, die soms kunnen botsen. Deze vraag
aan de indieners heb ik al eerder gesteld, maar ik daag ze
toch uit om erop in te gaan: de weging van die grondrechten. Is artikel 1 de kapstok waaraan je alles hangt? Of neem
je de Grondwet als geheel, waarin je de grondrechten,
zonder rangorde maar juist stuk voor stuk, ziet als onderdeel
van de totale vrijheid, de uiting daarvan en daarmee ook
de bescherming daarvan? Ik hoor graag hoe de indieners
daarnaar kijken.
Voorzitter. Die vrijheid is overigens niet vrijblijvend, maar
vraagt om een gevoel van verantwoordelijkheid, van
bescherming. We hebben die vrijheid niet gekregen om de
ander te kwetsen of om onvrijheid te vestigen, we hebben
haar en dus ook de Grondwet gekregen om elkaar op te
bouwen. Ik ben blij dat de indieners dat ook doen door
middel van deze inbreng en deze toevoeging, die overigens
ook in ons verkiezingsprogramma staat.
Voorzitter. Ik had één vraag, maar die is al gesteld door
GroenLinks. We zijn namelijk nog niet in staat geweest, of
we hebben in elk geval nog niet de stap gezet, om het VNverdrag omtrent mensen met een handicap volledig te
implementeren en te ratificeren in Nederland aan de andere
kant van de oceaan, de BES. Daar wil ik toch ook bij stilstaan, omdat deze grondwetswijziging niet alleen wat
betekent voor Nederland in het Europees gebied, maar ook
overzees. Ik zou graag aan de indieners willen vragen hoe
zij daarnaar kijken. En hoe kunnen we ervoor zorgen dat
we ook de BES-eilanden hierin meenemen? Hoe kijken zij
aan tegen de ratificatie van het VN-verdrag? En hoe zien zij
het tijdpad voor zich?
Ik mag geen amendementen indienen, maar volgens mij
wel een motie, voorzitter. Dus afhankelijk van het antwoord
en hoe de Kamer daarnaar kijkt, hoop ik dat we daar nog
een extra stap en een duw in de goede richting kunnen
geven.
Succes, en dank jullie wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Ceder. Dan geef ik het woord aan
mevrouw Leijten van de SP.

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

Mevrouw Leijten (SP):
"Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke
gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst,
levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op
welke grond dan ook, is niet toegestaan." Dit eerste artikel
van onze Grondwet is in 1983 aangepast. Het volgde toen
uit een alreeds bestaand non-discriminatiebeginsel in het
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens van de
Raad van Europa. De heer Ceder had het hier ook al over.
Dat verdrag is in werking getreden in 1953. Dit verdrag is
dwingend recht: het gaat boven onze nationale wetten.
Artikel 14 van het verdrag zegt dat het genot van de rechten
en vrijheden die het vermeldt, moet worden verzekerd
zonder enig onderscheid op welke grond dan ook, zoals
geslacht, ras, kleur, godsdienst, politieke of andere mening,
nationale of maatschappelijke afkomst, het behoren tot een
nationale minderheid, vermogen, geboorte of andere status.
Ondanks het geldend recht van het Europees Verdrag voor
de Rechten van de Mens en dus ondanks dit artikel 14
besloten regering en parlement in 1983 na lang beraad om
onze Grondwet een specifieke toevoeging te geven op
artikel 1, die destijds stamde uit 1885. Dat artikel luidde
toen: "Allen die zich op het grondgebied bevinden, hebben
gelijke aanspraak op bescherming van persoon en goederen." Dat werd dus: "Discriminatie wegens godsdienst,
levensovertuiging, politieke gezindheid, ras of geslacht, is
niet toegestaan." Bij amendement van deze Kamer, te weten
van Marcus Bakker, voegde de Kamer daaraan toe "op welke
grond dan ook", in lijn met de tekst van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.
Discriminatie is helaas niet iets van vroeger. Te vaak worden
mensen slachtoffer van ongelijkwaardige behandeling.
Melding van discriminerende algoritmen heeft onlangs nog
plaatsgevonden door Amnesty International bij de Verenigde Naties. Zij presenteerden daar het rapport "Xenofobe
machines: Discriminatie door ongereguleerd gebruik van
algoritmen in het Nederlandse toeslagenschandaal". Zij
wijzen terecht op het onterechte gebruik, het discriminerende gebruik, van nationaliteit. Dat leidde tot een megaboete aan de Belastingdienst van de Autoriteit Persoonsgegevens, zoals we deze week zagen. Ik denk dan om heel
eerlijk te zijn: wat hebben al die mensen die gediscrimineerd
zijn daaraan? Maar goed, dat is een ander debat. Dat zal ik
deze indieners niet vragen. Ze wijzen er in dat rapport ook
op dat het systeem van selecteren zichzelf steeds verder
verdiepte, waardoor ook bijvoorbeeld mensen met lage
inkomens steeds vaker naar boven kwamen als risico en je
met een hoog risico juist uit de risicoselectie viel.
Discriminatie is van alledag. Het kan iedereen overkomen
in Nederland. Als het toeslagenschandaal iets heeft laten
zien, is het dat dat zo is. Dan heb ik toch een gewetensvraag
aan de indieners. Vinden zij dat het behoren tot een economische klasse of het hebben van een nationaliteit ook moet
worden opgenomen in artikel 1 van onze Grondwet, gezien
de afgelopen onthulling van het toeslagenschandaal, wat
er allemaal achter weg is gekomen, het advies van de
Venetië-Commissie en noem het allemaal maar op? Zou
dat eigenlijk met dezelfde argumentatie als waarover dit
wetsvoorstel in tweede lezing gaat, ook te rechtvaardigen
zijn? Is "op welke grond dan ook" dan eigenlijk niet
afdoende? Biedt dat niet voldoende bescherming?

9 december 2021
TK 33

33-13-5

Voorzitter, u zult het zelf herkennen: de SP heeft dit in eerste
lezing ook opgebracht. Waarom zeg ik dat tegen deze
voorzitter? Zij was toen de verdediger van dit wetsvoorstel.
Zij was niet de indiener. Dit wetsvoorstel gaat terug tot
2010. Ik zie de heer Van der Ham zitten. Het waren de leden
Azough van GroenLinks en Timmer van de Partij van de
Arbeid die dat toen samen met de heer Van der Ham
indienden. En het waren de leden Bergkamp van D66,
Özütok van GroenLinks en Van der Hul van de Partij van de
Arbeid die het twee jaar geleden weer oppakten en toch —
dat was een knappe prestatie — door de Tweede Kamer en
Eerste Kamer wisten te loodsen. Toen hebben wij deze
vragen ook al opgeworpen, zowel in deze Kamer als in de
Eerste Kamer.
Deze tweede lezing lijkt een formaliteit, maar dat is het
natuurlijk niet. Een grondwetswijziging — vele leden hebben
het al gezegd — is geen sinecure. Dat gebeurt niet voor
niets. Daar moet een verkiezing overheen gaan. Ik hoop
hier binnenkort ook te staan met een grondwetswijziging
in tweede lezing. Ik hoop dan natuurlijk ook op u aller
warme woorden en steun. Maar wij hebben destijds gezegd
dat wij, ondanks dat we denken dat de zinsnede in de
Grondwet "op welke grond dan ook" aan eenieder in
Nederland bescherming biedt tegen discriminatie, toch
sympathiek tegenover dit voorstel staan. Het heeft een
symbolische waarde en daarom hebben we het gesteund.
Dat zullen we in tweede lezing ook doen, maar dat neemt
niet weg dat wij ons er zorgen over maken, want je kunt
altijd gerechtvaardigde redenen hebben, zoals ik net
betoogde, om de lijst van gronden waarop je gediscrimineerd kan worden, uit te breiden, maar dat zegt niets over
het al dan niet belangrijk vinden van de discriminatie die
plaatsvindt. Ik hoop op een reflectie van de indieners. Ik
wens hun veel succes met de verdediging in tweede lezing,
zowel in deze Kamer als in de Eerste Kamer.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Leijten. Tot slot geef ik het woord
aan de heer Bisschop van de SGP.

De heer Bisschop (SGP):
Mevrouw de voorzitter, zeer bedankt voor het woord. Alle
wetsvoorstellen die zich in Nederland bevinden, worden in
gelijke gevallen gelijk behandeld, maar ja, er zijn nu eenmaal wetsvoorstellen die een beetje meer gelijk zijn dan
andere. Daar hoort een wetsvoorstel tot wijziging van de
Grondwet in elk geval bij. Het is belangrijk om elk wetsvoorstel zorgvuldig te bekijken, maar juist omdat het om de
Grondwet gaat, is het een hele goede zaak om dat wetsvoorstel in tweede lezing nog eens goed onder de loep te
nemen. Ook de Eerste Kamer heeft daar een belangrijke rol
in. We zijn daarom blij dat we vandaag opnieuw inbreng
mogen leveren over de wijziging van artikel 1 van de
Grondwet. De SGP spreekt haar waardering uit voor de
bereidheid van de initiatiefnemers, de overgeërfde initiatiefnemers zal ik maar zeggen, om die taak op zich te nemen
en zo het proces verder te brengen.
Voorzitter. Gelukkig is er geen verschil van mening over de
norm dat alle mensen in gelijke gevallen gelijk moeten
worden behandeld. De uitwerking van die norm kan wel
tot legitieme verschillen van inzicht leiden, want wat zijn
nou eigenlijk precies gelijke gevallen? Dat is geen wiskunde.

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

De weging van de feiten hangt voor een belangrijk deel ook
af van je levensbeschouwelijke overtuiging.
Voorzitter. De SGP heeft in tweede lezing een aantal vragen
gesteld over de discriminatiegrond geslacht. De regering
en de initiatiefnemers wijzen er vervolgens op dat dit thema
eigenlijk niet aan de orde is. Natuurlijk, dat klopt; dat snap
ik ook. De SGP zou de wetsbehandeling ook het liefst
beperkt hebben tot een discussie over seksuele gerichtheid
en handicap, maar wij zien ook dat door andere fracties al
eerder juist vragen gesteld zijn over geslacht, en dat die
vragen ook zijn beantwoord. In de Eerste Kamer gebeurde
dat overigens ook. De SGP vindt vooral dat het vraagstuk
van geslacht en genderidentiteit in de Grondwet echt meer
doordenking eist. Het lijkt alsof dat voor iedereen helder
en duidelijk is, maar wil je dat juridisch borgen, dan moet
er nog wel even een denkslag gemaakt worden. Overigens
waardering voor de bijdrage die de initiatiefnemers hieraan
in de beantwoording leveren. Daar is serieus een begin
mee gemaakt en dat is een goed stukje werk. Waardering
daarvoor. Tegelijk maakt het ook wel duidelijk dat de
beantwoording en de uitwerking nog niet zo heel erg eenvoudig zijn.
De SGP wijst erop dat het College voor de Rechten van de
Mens zich primair richt op de Algemene wet gelijke
behandeling. Dat hoeft niet hetzelfde te zijn als de uitleg
van de Grondwet, zoals de regering en de initiatiefnemers
ook onderkenden. Ook wijs ik erop dat Europese jurisprudentie tot op heden eigenlijk alleen gaat over situaties van
geslachtsaanpassingen en geslachtsregistratie. Dat is toch
echt iets anders dan over de volle breedte de onverkorte
bescherming van genderidentiteit te veronderstellen. Mijn
vraag aan de initiatiefnemers is of zij dit verschil onderkennen.
Dat lijkt me temeer relevant omdat we zien dat het Europees
Hof voor de Rechten van de Mens unaniem kritisch was
over een volstrekt subjectieve definitie van genderidentiteit.
Ik heb daarbij een specifieke vraag aan de minister. Zij
haalde de definitie van de WHO aan, de World Health
Organization: genderidentiteit betreft een diepgevoelde
individuele beleving die al dan niet overeenkomt met het
geboortegeslacht. Ja, die definitie kennen we. Maar de
vraag die hierdoor opgeworpen wordt, is: waar zijn hierin
dan de objectiveerbare kenmerken? Of blijft het alleen maar
de subjectieve beleving? Dat is vanuit maatschappelijk
oogpunt en vanuit juridisch oogpunt een niet onbelangrijk
punt. Ik zou daar graag de reactie van de minister op horen.
Aan de initiatiefnemers zou ik willen vragen wat zij zich
voorstellen bij de door hen benoemde toets door de rechter
of een beroep op genderidentiteit terecht is. Wat voor procedure, wat voor overwegingen, wat voor afwegingen
mogen we dan verwachten?
Mevrouw de voorzitter, tot slot. In ons land blijft het hardnekkige misverstand de kop op steken dat sommige
grondrechten, met name die in artikel 1, meer gelijk zouden
zijn dan andere grondrechten. Zoals we allemaal weten,
klopt dat natuurlijk niet. Het is eigenlijk een vorm van juridisch nepnieuws. Grondrechten vragen namelijk een zorgvuldige afweging, waarbij niet op voorhand absolute
voorrang aan een bepaald artikel bestaat. Ik begrijp wel hoe
die onjuiste gedacht ontstaat en blijft bestaan, want ze krijgt
op allerlei ongelukkige manieren telkens bevestiging. Dat
gebeurt niet alleen door het aanbrengen van plaquettes en
monumenten voor artikel 1. Ook de plaatsing van gelijke

9 december 2021
TK 33

33-13-6

behandeling als artikel 1 lijkt dat al in de hand te werken,
maar de keuze voor artikel 1 is eigenlijk meer toeval dan
opzet.
Voorzitter. Ik wil mij vermeten een wat gewaagd voorstel
te doen. Soms is het goed om de kussens wat op te
schudden. Door vergaderdeskundigen wordt weleens het
advies gegeven om niet altijd op dezelfde stoel te gaan zitten, maar eens van stoel te veranderen. Dat voorkomt in
elk geval dat je in een bepaald perspectief vastroest. Zou
het niet nuttig zijn om de inhoud van artikel 1 eens te verplaatsen naar een ander stoeltje? Ik zou daar graag de
reactie van de minister op willen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bisschop. Daarmee zijn we aan het
einde gekomen van deze beraadslaging.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Ik dank de initiatiefnemers. Succes met de voorbereiding
op het vervolg. Ik dank de ondersteuners. Ik dank de
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Ik
dank de kijkers. Er wordt een nieuwe datum vastgesteld in
overleg met de initiatiefnemers.

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

9 december 2021
TK 33

33-13-7