BS-Jaarbericht-2009-omslag 14-01-10 13:10 Pagina 1

BREDE SCHOLEN
IN NEDERLAND
JA A R B E R I CH T 2 0 09

Hoe staat de brede school er in 2009 voor in Nederland? Hoeveel brede scholen
zijn er in het primair - en voortgezet onderwijs? Hoe verloopt de samenwerking?
Hoe staat het met gebouwen en financiën? En wat moet het opleveren? In dit jaarbericht 2009 presenteren we de meest recente stand van zaken, feiten en cijfers
over de brede school. De gegevens zijn verzameld bij brede scholen zelf, gemeenten en schoolbesturen. U kunt de jaarberichten bij Oberon bestellen.

In opdracht van het Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

ONDERZOEK & ADVIES
POSTBUS 1423

3500 BK UTRECHT
TEL.

: 030 - 230 60 90
: 030 - 230 60 80
E-MAIL
: info@oberon.eu
INTERNET : www.oberon.eu
FAX

JA A R B E R I CH T 2 0 09

BS-Jaarbericht-2009-omslag 14-01-10 13:10 Pagina 2

Colofon

Uitgave & tekst
Claudy Oomen
Joke Kruiter
Michiel van der Grinten
Jessica van der Linden
Edwin Dubbelman
Vormgeving
Cas de Vries, Dvada, Utrecht
Druk
KDS, Den Haag
Fotografie
Sijmen Hendriks
ISBN/EAN:
978 90 77737 61 3
Utrecht, december 2009

© Oberon
Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op wat voor wijze dan ook, of opgeslagen worden in een
gegevensbestand zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 1

BREDE SCHOLEN IN NEDERLAND

JA A R B E R I C H T 2 0 0 9

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 2

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 3

INH OU DSOPG AVE

Voorwoord 4
Inleiding 6
Trends 10

1

De cijfers 16

2

De brede school in het primair onderwijs 22

3

De brede school in het voortgezet onderwijs 42

4

Gemeenten over de brede school 58

5

Slotbeschouwing 74

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 3

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 4

VO O R WO O R D

We leven in dynamische tijden en in een
samenleving waarin we snel en adequaat
moeten inspelen op verandering. En die
verandering heeft, of we dat nu willen of niet,
grote consequenties voor ons onderwijs. Deze
maatschappelijke ontwikkelingen vragen om
een samenhangend antwoord. Van belang is dat
we dat op een zodanige manier organiseren dat
het uitdagend is voor kinderen en jongeren,
werkbaar voor leraren en aantrekkelijk voor
ouders. Brede scholen kunnen daaraan een
bijdrage leveren. Daarom vinden wij het
fantastisch om te zien dat Nederland in 2009
zo’n 1200 brede basisscholen kent en ruim 400
brede scholen in het voortgezet onderwijs. Ook
zien we dat de brede school al lang geen
randstedelijk fenomeen meer is, maar dat brede
scholen overal in Nederland te vinden zijn: in
alle provincies, in grote en kleine steden en op
het platteland, in achterstands- én
nieuwbouwwijken. In maar liefst 88% van de
gemeenten staat al een brede school. Omdat de
doelstelling van het kabinet voor het realiseren
van 1200 brede basisscholen in 2011 al in 2009

4 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

is gehaald, ondersteunen wij gemeenten nu om
te komen tot 1500 brede scholen voor primair
onderwijs.
In het voortgezet onderwijs is de brede school
ook niet meer weg te denken. Daar treffen we
brede scholen aan onder grote en kleine scholen
en in alle schooltypen, van vmbo tot
gymnasium. Eenderde van de vo-locaties
beschouwt zichzelf als brede school en opereert
ook als zodanig. Daarom stellen wij vast dat de
brede school de afgelopen jaren definitief voet
aan de grond heeft gekregen in het voortgezet
onderwijs.
De ontwikkeling van brede scholen wordt door
verschillende motieven ingegeven. Aanvankelijk
is deze samenwerking vooral op gang gekomen
in achterstandswijken in de grote steden. Juist
omdat een breed aanbod aan voorzieningen
voor kinderen die extra zorg nodig hebben veel
kansen biedt. Maar daarin is verandering
gekomen. Talentontwikkeling voor álle
leerlingen is nu de drijfveer.

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 5

Hebben we met de ontwikkeling van de brede
scholen nu een stadium bereikt waarin we ook
het beste onderwijs bieden? Wij denken dat we
op dit punt nog veel meer kunnen bereiken als
we ook inhoudelijk de handen steviger ineen
slaan. Want juist dat samenwerken aan een
geïntegreerd programma om kinderen en
jongeren maximale talentontwikkeling te
bieden, staat nog in de kinderschoenen. Maar
het is wél een belangrijke toekomstambitie van
veel brede scholen in zowel primair als

voortgezet onderwijs. En dat is juist ook ónze
ambitie: brede scholen die werken vanuit de
inhoud – één doorlopende leerlijn, één
pedagogische visie en één geïntegreerd binnenen buitenschools curriculum.

Sharon A. M. Dijksma

Marja van Bijsterveldt

STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP

STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP

Het enthousiasme en de bevlogenheid die
samenhangen met de brede school ontwikkeling
spreekt voor ons ook weer uit dit jaarbericht. Wij
zullen de komende jaren ons best doen om u
hierin te ondersteunen.

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 5

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 6

INLEIDING

In de jaarberichten brede school rapporteert Oberon in
opdracht van het ministerie van OCW over brede scholen in
Nederland1. Vanaf 2001 monitoren en beschrijven we de
ontwikkeling van brede scholen. In het nu voor u liggende
jaarbericht 2009 presenteren we, op basis van gegevens
die we bij gemeenten, schoolbesturen en brede scholen
hebben verzameld, een actueel beeld van de brede school
in het primair- en voortgezet onderwijs.

1

In 2001, 2002, 2003 en 2005 verschenen jaarberichten over de brede school in
het primair onderwijs. In 2003 en 2005 rapporteerden we over de brede school
in het voortgezet onderwijs. Vanaf 2007 zijn alle gegevens opgenomen in één
jaarbericht over brede scholen in het primair – en voortgezet onderwijs.

6 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 7

INLEIDING

Definitie
Sinds de eerste brede scholen rond 1995 van
start gingen, zijn er honderden brede scholen in
het po en vo bijgekomen in Nederland. Die
brede scholen ontwikkelen zich op hun eigen
manier en hebben hun eigen ‘gezicht’. Scholen,
instellingen en gemeenten bepalen gezamenlijk
hoe hun brede scholen er uit zien. Niettemin
blijkt dat een paar kenmerken steeds terugkeren:
• Verbreding van functie en doelstellingen;
• Verbreding van organisatie(s);
• Verbreding van het aanbod;
• Verbreding van de doelgroep.
Op basis van onderzoeksresultaten, literatuur
en overleg met experts hebben we de volgende
beknopte beschrijving opgesteld:
Er is sprake van brede school wanneer een school
een bredere maatschappelijke functie heeft dan die
van onderwijsgever alleen, daarbij structureel
samenwerkt met instellingen voor welzijn, zorg,
kinderopvang, sport en/of cultuur en samen met
die voorzieningen zorg draagt voor een substantiële
uitbreiding van het aanbod.

De uitbreiding van het aanbod wordt gerealiseerd door het onderwijsaanbod te combineren
met activiteiten op het gebied van kunst en
cultuur, sport en bewegen, zorg, welzijn, veiligheid, burgerschap, techniek en multimedia
en/of educatie. In het primair onderwijs dient
de samenwerking verder te gaan dan de
wettelijk verplichte afspraken tussen onderwijs
en kinderopvang. Verder geldt dat de scholen
zichzelf als brede school dienen te beschouwen.
Verbreding van de doelgroep is geen criterium:
leerlingen staan centraal, extra activiteiten
voor ouders of wijkbewoners zijn denkbaar maar
niet vereist. Ook huisvesting hanteren we niet
als criterium: een multifunctionele accommoda-

tie is niet per definitie een brede school en
omgekeerd kan een brede school ook heel goed
opereren vanuit bestaande ‘stand alone’
gebouwen.

Werkwijze
Gemeenten
De dataverzameling bij gemeenten heeft net als
voorgaande jaren in twee ronden plaatsgevonden. In de eerste ronde (begin 2009) is
per fax of telefonisch bij alle gemeenten in
Nederland nagegaan of er brede scholen zijn of
worden ontwikkeld. In de tweede ronde (april en
mei 2009) hebben we gemeenten met brede
scholen nogmaals benaderd met een digitale
vragenlijst. Bij gemeenten die de digitale
vragenlijst niet hebben ingevuld, is telefonisch
een verkorte vragenlijst afgenomen.
Brede scholen in het primair onderwijs
Ook de dataverzameling bij brede scholen in het
primair onderwijs verliep in twee delen. In het
najaar van 2008 hebben we alle schoolbesturen
een lijst met hun scholen gestuurd met de vraag
daarop aan te geven welke van die scholen
brede school zijn of onderdeel uitmaken van een
brede school. Vervolgens hebben we begin 2009
de contactpersonen van die brede scholen benaderd met een digitale vragenlijst. Bij brede
scholen die de digitale vragenlijst niet hebben
ingevuld, is telefonisch een verkorte vragenlijst
afgenomen.
Brede scholen in het voortgezet onderwijs
De dataverzameling in het voortgezet onderwijs
heeft, net als bij gemeenten en primair onderwijs, in twee ronden plaatsgevonden. In november 2008 zijn alle vo-scholen (op locatieniveau)
in Nederland benaderd voor een eerste
screening. Hierbij was de centrale vraag of de
school een ‘brede school’ is. Zij kregen hierbij de
definitie van de brede school (zoals hierboven
beschreven) voorgelegd. In de tweede ronde
zijn alle vo-scholen die op basis van de eerste

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 7

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 8

screening als ‘brede school’ kunnen worden
aangemerkt, benaderd met een digitale vragenlijst. Bij brede scholen die de digitale vragenlijst
niet hebben ingevuld, is een verkorte
telefonische vragenlijst afgenomen.

Respons
Gemeenten
Voor de eerste dataverzamelingsronde onder
gemeenten zijn alle 441 gemeenten benaderd
én bereikt: de respons in deze ronde bedroeg
100%. Deze 388 (88%) gemeenten geven aan
dat ze één of meer brede scholen hebben. Deze
388 gemeenten hebben we in de tweede ronde
opnieuw benaderd. 176 van hen vulden een
digitale vragenlijst in en 92 werkten mee aan
een telefonische verkorte versie van de vragenlijst. Op die manier zijn uiteindelijk bij 268
gemeenten gegevens verzameld. De totale

8 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

respons van de tweede ronde komt daarmee op
69%. Responsanalyse heeft uitgewezen dat de
respons representatief is wat betreft provincie,
stedelijkheid en gemeentegrootte.
Brede scholen in het primair onderwijs
In het primair onderwijs hebben we eerst alle
schoolbesturen met po-scholen benaderd. Dit
zijn 1184 besturen met 7059 scholen onder hun
beheer. Van die schoolbesturen hebben 556
(47%) aangegeven welke van hun scholen brede
school zijn. Deze schoolbesturen hebben
gezamenlijk 3590 scholen onder hun hoede, dat
is 51% van het totaal aantal scholen voor
primair onderwijs. Dat betekent dus dat we van
de helft van de po-scholen weten of ze een
brede school zijn of daar deel van uitmaken.
Volgens de besturen is dat voor 855 (24%) het
geval. Een aantal van deze 855 scholen vormen
samen met één of meer andere po-scholen een

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 9

INLEIDING

brede school. In totaal gaat het om 751 brede
scholen (waar dus 855 po-scholen bij betrokken
zijn). De contactpersonen van de 751 brede
scholen zijn vervolgens benaderd met een
digitale vragenlijst. Deze vragenlijst werd
ingevuld door 282 brede school coördinatoren.
Daarmee is er in de tweede ronde een respons
van 38% bereikt. Responsanalyse heeft
uitgewezen dat de respons representatief is wat
betreft provincie, met Noord-Brabant als uitzondering (daar hebben relatief minder brede
scholen de vragenlijst ingevuld). Wanneer we
naar stedelijkheid kijken, valt op dat brede
scholen in middelgrote gemeenten (20-50.000
inwoners) ondervertegenwoordigd zijn en brede
scholen uit grote gemeenten (150-250.000
inwoners) oververtegenwoordigd. Op die
gebieden is het beeld dat geschetst wordt in
hoofdstuk 1 en 2 van dit jaarbericht niet helemaal representatief voor alle brede scholen in
het po. Wel komt de verdeling over de
verschillende wijken overeen met het landelijke
beeld.

Leeswijzer
We openen met de trends. Daarin zetten we de
meest opvallende resultaten uit dit jaarbericht
voor u op een rij. We vergelijken de stand van
zaken in 2009 met die van eerdere jaren en
geven aan welke ontwikkelingen het meest in
het oog springen. In hoofdstuk 1 presenteren
we de belangrijkste cijfermatige gegevens. Hoe
veel brede scholen zijn er, waar staan ze en hoe
zien ze er uit? We vervolgen met drie inhoudelijke hoofdstukken over de ontwikkelingen in
het primair onderwijs (hoofdstuk 2), het
voortgezet onderwijs (hoofdstuk 3) en gemeenten (hoofdstuk 4). We beschrijven telkens de
inhoud, het proces, de opbrengsten, de successen en knelpunten en het toekomstperspectief.
We sluiten het jaarbericht af met een slotbeschouwing waarin we de ontwikkeling van
brede scholen in een breder perspectief bezien.

Brede scholen in het voortgezet onderwijs
Voor de eerste screening zijn alle 1267 vo-scholen in Nederland benaderd (locatieniveau). 632
scholen werkten mee aan deze screening (50%
respons). Van de 632 locaties die hebben
deelgenomen aan de screening voldoen er 306
aan de criteria van de brede school: er is sprake
van verbreding van functie, aanbod en organisatie. Responsanalyse heeft uitgewezen dat de
respons op de screening representatief is naar
schoolsoort, schoolgrootte, stedelijkheid en
provincie.
De locaties die voldoen aan de criteria van de
brede school zijn benaderd voor het verdiepingsdeel van het onderzoek. Hiervan hebben
er in totaal 147 gerespondeerd (48%). 119 van
hen hebben een digitale vragenlijst ingevuld en
28 scholen werkten mee aan een verkorte telefonische vragenlijst. Ook hier is de respons
representatief wat betreft schoolsoort, schoolgrootte, stedelijkheid en provincie.

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 9

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 10

T RE N D S
Hoe staat de brede school er in Nederland voor in 2009?
Welke zaken springen het meest in het oog? Wat is er
veranderd ten opzichte van voorgaande jaren?

10 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 11

TRE NDS

1

Aantal brede scholen stijgt

2

Brede scholen staan overal

TREND

TREND

verder

De brede school is niet meer weg te denken uit de Nederlandse samenleving. Inmiddels staan er brede scholen in
negen van de tien gemeenten (88%) en zien we het aantal
brede scholen verder stijgen, zij het wat minder hard dan
voorheen. Op dit moment komen er jaarlijks zo’n 100 brede
scholen bij in het primair onderwijs en zo’n 30 in het
voortgezet onderwijs.
In 2009 telt Nederland 1200 brede scholen in het primair
onderwijs en ruim 400 in het voortgezet onderwijs. Dat
betekent dat éénderde van alle locaties voor voortgezet
onderwijs als brede school opereert. In het primair
onderwijs gaat het om een kwart van alle basisscholen.
Omdat daar soms meerdere scholen samen één brede
school vormen, ligt het totaal aantal betrokken scholen in
het primair onderwijs hoger dan de genoemde 1200,
namelijk op 1700.

De brede school is al lang geen randstedelijk fenomeen
meer. In de beginjaren troffen we brede scholen vooral aan
in achterstandswijken van grote steden. Maar tegenwoordig zijn brede scholen overal in Nederland te vinden:
in alle provincies, in grote en kleine steden en op het
platteland, in achterstands- én nieuwbouwwijken. In het
voortgezet onderwijs treffen we brede scholen aan onder
grote en kleine scholen en in alle schooltypen, van vmbo
tot gymnasium. Sinds 2007 zijn er vooral veel brede
scholen bijgekomen in nieuwbouwwijken en sociaal-economisch sterke wijken. De komende jaren verwachten we de
groei vooral in dorpskernen. De helft van de nog te
realiseren brede scholen in het primair onderwijs is daar
gepland.

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 11

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 12

3

TREND

4

TREND

Talentontwikkeling is het
nieuwe leidmotief

Het activiteitenprogramma
is uitgebreid

12 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

De ontwikkeling van brede scholen wordt door verschillende motieven ingegeven. Dat is terug te zien in de mix van
profielen waarmee brede scholen hun imago vormgeven.
Het kansenprofiel heeft lang op nummer één gestaan. Het
ging in de beginjaren van de brede school vooral om het
terugdringen van onderwijsachterstanden. Maar daarin is
verandering gekomen. Tweederde van de huidige brede
scholen opereert in de eerste plaats vanuit een verrijkingsprofiel. Talentontwikkeling voor álle leerlingen is het
motief. Daartoe wordt een gevarieerd programma van
activiteiten en verdiepingsmogelijkheden op diverse
gebieden aangeboden. Sport en cultuur zijn daarbij dominant en winnen steeds meer terrein. Daarnaast is het wijkprofiel in opkomst. Ruim de helft van de brede scholen
herkent zich in dat profiel. Zowel in nieuwbouw- als in
achterstandswijken zien we dat brede scholen het hart van
de wijk willen zijn. Een toenemend aantal brede scholen
voegt ook het opvangprofiel aan haar werkwijze toe. Deze
brede scholen willen een sluitend dagarrangement van
onderwijs en opvang bieden voor kinderen van werkende
ouders.

Het programma van brede scholen is uitgebreid en heeft
aan diversiteit gewonnen. Het aantal activiteiten voor leerlingen is de afgelopen jaren flink gestegen. Het programma
is zeer gevarieerd, met aanbod op het gebied van sport &
bewegen, kunst & cultuur, educatie, zorg, techniek, multimedia en diverse vormen van voorschoolse-, tussenschoolse en naschoolse opvang. Elk van deze disciplines
biedt weer een scala aan activiteiten, denk bijvoorbeeld
aan clinics van sportverenigingen, musicalproducties,
exposities, huiswerkbegeleiding, natuurtochten, weerbaarheidstrainingen, voedingslessen, websites bouwen en
techniekdagen. Deze activiteitenprogramma’s staan niet
los van het reguliere onderwijs. Driekwart van de brede
scholen geeft aan dat er (op onderdelen) een doorgaande
lijn is gerealiseerd tussen het binnen-en het buitenschoolse programma.

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 13

TRE NDS

5

Samenwerking verloopt

6

Te weinig personeel

TREND

TREND

soepel

De school is de spil van de brede school. De belangrijkste
partners zijn de kinderopvang, welzijninstellingen, sportverenigingen, instellingen voor kunst & cultuur en zorgverleners. Brede scholen zijn positief over het verloop van
de samenwerking. Op de helft van de brede scholen wordt
face-to-face samengewerkt. Dat wil zeggen dat de partijen
elkaar kennen, expertise uitwisselen, activiteiten op elkaar
afstemmen en elkaars ruimten gebruiken. Een groot aantal
brede scholen (30% in het voortgezet onderwijs en ruim
40% in het primair onderwijs) gaat nog een stap verder en
werkt hand-in-hand: in onderlinge synergie komen de disciplines gezamenlijk tot een samenhangend aanbod. De
overtreffende trap daarvan, cheek-to-cheek samenwerking,
waarbij partijen opgaan in één organisatie, komt in de
praktijk maar weinig voor. De gemeente is voor brede scholen een belangrijke partner. Onmisbaar als het gaat om het
meefinancieren en randvoorwaarden creëren. Maar
daarnaast zien brede scholen voor de gemeente ook een
coördinerende rol weggelegd ten aanzien van het bijeenbrengen van organisaties, zorgen voor afstemming en
stroomlijnen van initiatieven.

De meerderheid van de brede scholen geeft aan dat ze te
weinig personeel en budget hebben om de brede school
draaiende te houden. Samenwerken kost tijd. Scholen en
instellingen moeten elkaar zien te vinden, in onderling
overleg een visie ontwikkelen, het programma opzetten,
de voortgang volgen en bijsturen. Dat vraagt om coördinatie, maar die is lang niet overal voorhanden. Tweederde
van de brede scholen moet het zonder coördinator doen en
als er wel een coördinator is, zijn daar maar weinig uren
voor beschikbaar. Ook op gemeentelijk niveau is er in minder dan de helft van de gevallen een coördinator aangesteld. Op de werkvloer laat de personele capaciteit eveneens te wensen over. Al met al constateren brede scholen
dat er te weinig mensen en uren zijn om het beoogde programma goed uit te kunnen voeren. De komst van
combinatiefunctionarissen lijkt hierin snel verandering te
brengen. Op veel brede scholen zijn inmiddels combinatiefuncties ingericht op het snijvlak van onderwijs en sport of
cultuur.

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 13

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 14

7

Huisvesting onder één dak

8

Rendement nog nauwelijks

TREND

TREND

heeft de voorkeur

aangetoond

14 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

Brede scholen en gemeenten geven de voorkeur aan een
multifunctionele accommodatie waarin meerdere disciplines onder één dak zijn gehuisvest. In werkelijkheid zit
slechts de helft van de brede scholen in zo’n multifunctionele accommodatie. In het primair onderwijs
betreft dat veelal nieuwbouw of een bestaand gebouw dat
met een verbouwing of aanbouw is aangepast aan de eisen
van brede school. In het voortgezet onderwijs is het
aantal nieuwe accommodaties nog zeer beperkt. Daar
opereert men meestal vanuit een bestaand schoolgebouw.
Ruimtegebrek is niet het probleem, de meeste brede voscholen beschikken over voldoende vierkante meters.
Maar bijna de helft vindt wel dat de huidige gebouwen qua
inrichting en indeling ongeschikt zijn om de brede school
programmering behoorlijk te kunnen vormgeven.

Brede scholen zelf en ook gemeenten zijn ervan overtuigd
dat de brede school werkt. Zij zien resultaten van brede
scholen bij kinderen, ouders en op wijkniveau maar
kunnen dat niet altijd met cijfers onderbouwen. De helft
van de brede scholen voert zelf evaluaties uit en een kwart
van de gemeenten doet dat op schooloverstijgend niveau.
Maar het gros van die evaluaties is gericht op het proces.
Het rendement van brede scholen in termen van bijvoorbeeld leerprestaties, sociale vaardigheden of
ontwikkelingskansen van kinderen is nog nauwelijks in
beeld gebracht.
Aan de proceskant melden brede scholen dat de samenwerking tussen scholen en instellingen is versterkt, dat
het activiteitenaanbod is uitgebreid en dat kinderen vaker
in aanraking komen met kunst en sport. De komende
periode verwachten ze onder andere de doorgaande lijn
en de zorg voor leerlingen verder te versterken. Brede
scholen zijn redelijk tevreden over waar ze nu staan. De
meerderheid is naar eigen zeggen goed op weg, een klein
deel ziet zichzelf als koploper in Nederland.

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 15

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 15

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 16

1

D E C IJ F E RS

16 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 17

DE CIJFE RS

Brede scholen overal in Nederland

De Cijfers

Met een zo hoog percentage gemeenten die aan
brede scholen werken, is het niet verwonderlijk
dat brede scholen overal in Nederland te vinden
zijn. In alle provincies, in vrijwel alle grote,
middelgrote en kleinere steden en als het gaat
om brede scholen in het primair onderwijs ook
in het overgrote deel van de dorpen (80%). De
groei in het aantal gemeenten met brede scholen sinds 2007 komt vooral op het conto van de
plattelandsgemeenten. Er zijn dan ook
opvallend veel gemeenten in meer landelijke
provincies als Drenthe, Zeeland en Limburg die
aan brede scholen in het primair onderwijs werken. Mogelijk heeft dit te maken met de kansen
die de brede school biedt om voorzieningen in
kleine gemeenten te behouden. In de provincies
Zuid-Holland, Utrecht en Overijssel zijn er
relatief iets meer gemeenten die nog geen brede
scholen hebben, maar ook in deze provincies
heeft ruim driekwart van de gemeenten inmiddels één of meer brede scholen. In het voortgezet onderwijs zijn brede scholen evenwichtig
verdeeld over alle provincies, over stad en
platteland, over alle schooltypes en grote en
kleine scholen.

Hoeveel brede scholen zijn er in
Nederland? In welke gemeenten en
wijken zijn ze te vinden? En hoe zijn ze
gehuisvest?

Brede scholen in 9 van de 10 gemeenten
In het overgrote deel van de gemeenten wordt
gewerkt aan de ontwikkeling van brede scholen.
In de afgelopen jaren steeg het percentage al
tot 76% in 2007, nu zijn er zelfs brede scholen in
88% van de gemeenten. Dat betekent dat er in
387 van de 441 gemeenten brede scholen zijn of
worden ontwikkeld. Zes procent van de gemeenten heeft voornemens om brede scholen te
ontwikkelen en eveneens zes procent ziet niks in
het concept.

Figuur 1.1 Brede schoolontwikkeling in Nederlandse gemeenten, in procenten (n=441)

100
88

brede scholen worden
ontwikkeld

76

75
62

voornemens om brede
scholen vorm te geven

54

53

50
36

geen brede school
ontwikkeling

35
29

25

25

22

24

22

21

17

15
9
6

6

0
2001

2002

2003

2005

2007

2009

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 17

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 18

Figuur 1.2 Gemeenten met brede scholen

gemeenten waar brede scholen worden
gerealiseerd
gemeenten met het voornemen om een
brede school vorm te geven
gemeenten waar geen brede
schoolontwikkeling is

18 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 19

DE CIJFE RS

Figuur 1.3 Gemeentegrootte en ontwikkeling van
brede scholen (n=441)
Inwonertal

Stand van zaken 2009

100.000+

Alle grote gemeenten (n=25)
werken, soms al vanaf de jaren 90,
aan brede school ontwikkeling.

50.000100.000

Bijna alle (98%) middelgrote
gemeenten (n=43) werken aan de
brede school

20.00050.000

Ook in het grootste deel (92%) van
de kleinere gemeenten (n=190)
staan of ontstaan brede scholen

Minder dan
20.000

80% van de plattelandsgemeenten
(n=183) heeft of ontwikkelt brede
scholen.

Aantal brede scholen in het primair
onderwijs blijft stijgen
In 2007 gaven de gemeenten aan dat ze in 2010
zo’n 1200 brede scholen in het primair onderwijs gerealiseerd wilden hebben. Nu, in 2009, is
dat aantal al bereikt: gemeenten geven op dit
moment aan dat er ruim 1200 brede scholen
gerealiseerd zijn. Daarnaast zijn er momenteel

500 brede scholen in voorbereiding voor het
primair onderwijs. Het tempo van de groei
neemt af: tussen 2005 en 2007 kwamen er zo’n
200 brede scholen per jaar bij, tussen 2007 en
2009 zijn dat er ongeveer 100 per jaar.

Kwart van de basisscholen maakt onderdeel
uit van een brede school
Het aantal basisscholen dat deel uitmaakt van
een brede school ligt hoger dan het aantal brede
scholen, omdat in een aantal gevallen meerdere
basisscholen deel uitmaken van één brede
school verband. We hebben dat cijfer
geverifieerd via de schoolbesturen. De schoolbesturen geven aan dat 24% van hun scholen
een brede school is of daar onderdeel van
uitmaakt. Dat betekent dat er landelijk op een
totaal van ruim 7000 scholen voor primair
onderwijs zo’n 1700 scholen bij een brede
school betrokken zijn.

Groei van het aantal brede scholen in het
voortgezet onderwijs
Van alle 1267 vo-scholen in Nederland kan 33%
als brede school worden aangemerkt. Dat wil
zeggen dat zij voldoen aan de drie bindende
criteria voor de brede school, namelijk
verbreding van functie, aanbod en organisatie

Figuur 1.4 Aantal brede scholen in het primair onderwijs volgens gemeenten (n=387)

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 19

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 20

Figuur 1.5 Aantal operationele brede scholen in het voortgezet onderwijs (n=623)

én dat zij zelf vinden dat ze een brede school (in
ontwikkeling) zijn. Naar schatting zijn er daarmee in totaal ruim 400 brede vo-scholen in
Nederland. De stijging in het aantal brede scholen zet zich voort, maar is minder sterk dan in
voorgaande jaren. Tussen 2005 en 2007 nam het
aantal brede vo-scholen met ongeveer 70 per
jaar toe. Tussen 2007 en 2009 kwamen er jaarlijks zo’n 30 brede vo-scholen bij.

Toename in sociaal-economisch sterke
wijken

2 In de analyse hebben

In 2007 stond nog de helft van de brede scholen
in een achterstandswijk. Op dit moment geldt
dat nog maar voor een derde. Het percentage
brede scholen in dorpskernen bleef ten opzichte
van 2007 vrijwel gelijk. Er zijn verhoudingsgewijs vooral brede scholen bijgekomen in sociaaleconomisch sterke wijken, in herstructureringswijken en in nieuwbouwwijken.

4.10tsingen gemaakt
naar het type wijk
waarin de brede

Nieuwe brede scholen verwacht in
dorpskernen

school staat. Wanneer
hier relevante verschillen uitkomen,
wordt dat in de tekst
gemeld.

De grootste groei voor de komende periode
wordt verwacht in dorpskernen: de helft van de
nog te realiseren brede scholen is daar gepland.
Ook in nieuwbouwwijken en sociaal-economisch

20 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

sterke wijken staat nog een redelijk aantal
brede scholen in de planning. In achterstandswijken en herstructureringswijken zullen er naar
verwachting niet veel brede scholen meer
bijkomen; met name achterstandswijken zijn al
voor een groot deel voorzien van brede scholen.

Figuur 1.6 Waar zijn brede scholen in het primair
onderwijs te vinden volgens gemeenten
(n=268)2
% Operationele brede
scholen

% brede
scholen in
voorbereiding

In achterstandswijken

34

10

In sociaal-economisch
sterke wijken

16

16

In herstructureringswijken

12

7

In nieuwbouwwijken

11

19

In dorpskernen

26

48

Totaal

100

100

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 21

DE CIJFE RS

De helft opereert vanuit een
multifunctionele accommodatie
De helft van de brede scholen in het primair
onderwijs is dus gehuisvest onder één dak. De
andere helft maakt gebruik van meerdere
gebouwen, een kwart doet dat in accommodaties in elkaars directe nabijheid en eveneens een
kwart gebruikt locaties verspreid over de wijk. Er
is iets vaker sprake van nieuwbouw (37%) en
verbouwing (17%) dan in 2007. De verschillen in
huisvesting tussen brede scholen in verschillende typen wijken zijn groot. In nieuwbouwwijken
zitten véél meer brede scholen in multifunctio-

Figuur 1.7 Wijze van huisvesting van brede scholen in het primair
onderwijs volgens gemeenten (n=219)
Onder 1 dak
(multifunctionele
accommodatie
(MFA))
In accommodaties
in elkaars directe
nabijheid
Verspreid over
locaties in de wijk

Figuur 1.9 Wijze van huisvesting van brede scholen in het
voortgezet onderwijs (n=123)

nele accommodaties (63%) dan in achterstandswijken (24%).
Van de brede scholen in het voortgezet onderwijs zit ruim de helft onder één dak in een multifunctionele accommodatie. Dat is in de meeste
gevallen (79%) een bestaand schoolgebouw dat
multifunctioneel wordt gebruikt. De overige
brede vo-scholen zitten in een verbouwd of een
nieuw gebouw.

Figuur 1.8 Aard van de locatie van brede scholen in het primair
onderwijs volgens gemeenten (n=221)

Bestaande gebouwen
Verbouwing
bestaande gebouwen
Nieuwbouw

Figuur 1.10 Aard van de locatie van brede scholen in het voortgezet
onderwijs (n=122)

Onder 1 dak
(multifunctionele
accommodatie
(MFA))

Bestaand gebouw

In accommodaties
in elkaars directe
nabijheid

Verbouwing van een
bestaand gebouw
t.b.v. de brede school

Verspreid over
locaties in de wijk

Nieuwbouw

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 21

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 22

2

DE BREDE SCHOOL
IN HET PRIMAIR ONDERWIJS

22 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 23

DE BRE DE S CHO OL I N HET P R I MA I R ONDER W I J S

Doelen: betreffen in de eerste plaats
kinderen

Inhoud

●

Waarom is men met de brede school
begonnen? Welke doelen zijn er
geformuleerd? Welke profielen zijn
populair en hoe ziet het activiteitenprogramma er uit?

‘’De partijen moeten kijken naar hun eigen
winst en de winst bij de andere partij. Je
moet duidelijk voor ogen hebben wat je
komt halen en brengen. Hiervoor moeten je
doelen scherp gesteld zijn.’’
●

Aanleiding: optimale ontwikkelingskansen
Kinderen optimale ontwikkelingskansen bieden:
dat is de belangrijkste aanleiding om brede
scholen in het primair onderwijs op te zetten.
Bijna driekwart van de brede scholen noemt dit
als één van de aanleidingen. Daarnaast willen
steeds meer brede scholen inspelen op maatschappelijke ontwikkelingen en de veranderende rol van de school in de samenleving. Bijna
twee derde noemt dit als aanleiding (in 2007
was dat de helft van de brede scholen).
Figuur 2.1 Aanleidingen om een brede school te ontwikkelen voor brede
scholen in het po (n=179)

De brede scholen hebben verschillende doelstellingen geformuleerd. Deze gaan zowel over het
proces, als over de verwachte resultaten. We
onderscheiden doelen voor kinderen, ouders, de
wijk en de organisaties die betrokken zijn bij de
brede school. Als we die categorieën samen
nemen worden de volgende doelen het meeste
genoemd:
Doelen top 5
1. Ontwikkelingskansen bieden aan kinderen
2. Een doorgaande lijn in het aanbod realiseren
3. Uitbreiding/verbetering van het
activiteitenaanbod voor kinderen
4. Samenwerking tussen instellingen verbeteren
5. Sociale cohesie/veiligheid in de wijk versterken

(%)
Optimale ontwikkelingskansen voor kinderen

71

Maatschappelijke ontwikkelingen/veranderende rol van de school in
de samenleving

65

Ontwikkelen van nieuwe huisvesting

34

Professionals meer laten samenwerken

32

Initiatieven van derden (bijvoorbeeld de gemeente)

32

Op initiatief van de gemeentelijke politiek

26

Aansluiten bij de belevingswereld van kinderen

21

De concurrentiepositie van de school en andere organisaties versterken

18

Andere onderwijsinnovaties

9

Op verzoek van ouders

3

Iets anders

10

De doelen in deze top 5 hebben betrekking op
kinderen, het aanbod, de instellingen en de
wijk. Opvallend is dat doelstellingen voor
ouders in deze lijst niet voorkomen.
Doelen voor kinderen
Kinderen ontwikkelingskansen bieden, daar
draait het om in brede scholen. Dat kan onder
andere door uitbreiding of verbetering van het
activiteitenaanbod, bijvoorbeeld door kinderen
meer te laten sporten en bewegen, meer in aanraking te brengen met kunst en cultuur en door
te werken aan sociale vaardigheden.

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 23

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 24

Top 5 doelen voor kinderen (n=172)
1. Ontwikkelingskansen bieden
2. Uitbreiding/verbetering activiteitenaanbod
3. Kinderen meer laten sporten en bewegen
4. Kinderen meer in aanraking brengen met kunst
en cultuur
5. De sociale vaardigheden van kinderen verbeteren

Er zijn verschillen zichtbaar tussen brede
scholen in verschillende type wijken. In
nieuwbouwwijken en sociaal-economisch sterke
wijken staat het bieden van ontwikkelingskansen lager in de top vijf dan in herstructureringswijken en achterstandswijken. Ook het
verbeteren van sociale vaardigheden en het
meer laten sporten en bewegen wordt vaker
genoemd door brede scholen in achterstandswijken dan door scholen in sociaal-economisch
sterke wijken.
●

“Kinderen een harmonieuze ononderbroken
ontwikkelingslijn bieden”
●

Doelen voor ouders
De meeste brede scholen hebben naast doelen
voor kinderen ook doelen voor ouders
opgesteld, maar dit is niet het hoofddoel van de
brede school, eerder een nevendoel. Meestal
gaat het om doelen die (indirect) de
ontwikkeling van kinderen betreffen, zoals het
versterken van de ouderbetrokkenheid en het
bieden van opvoedingsondersteuning. Een aantal brede scholen richt zich daarnaast ook rechtstreeks op ouders: op de derde plaats staat het
vergemakkelijken van de combinatie van arbeid
en zorg voor werkende ouders.

Bij de doelen voor ouders zijn verschillen zichtbaar tussen de brede scholen in verschillende
type wijken. Zo vinden brede scholen in
herstructureringswijken en achterstandswijken
het versterken van ouderbetrokkenheid en het
bieden van opvoedingsondersteuning belangrijker dan brede scholen in sociaal-economisch
sterke wijken en nieuwbouwwijken. Het tegenovergestelde is te zien bij het vergemakkelijken
van de combinatie arbeid-zorg. Dit doel staat bij
brede scholen in nieuwbouw- en herstructureringswijken hoger in de top 5 dan in achterstandswijken.
Doelen voor de wijk
Veel brede scholen richten zich ook op de wijk
als geheel, dat wil zeggen op alle wijkbewoners
en niet alleen op ouders en kinderen. Het gaat
dan vooral om het versterken van de sociale
cohesie en de veiligheid in de wijk, en om het
bieden van activiteiten en voorzieningen voor
de wijkbewoners.
Top 3 doelen voor de wijk (n=172)
1. Sociale cohesie/veiligheid in de wijk versterken
2. Activiteiten/voorzieningen voor wijkbewoners
3. Iets anders, zoals behoud van voorzieningen.

Ook hier is weer verschil te zien tussen brede
scholen in verschillende type wijken. Brede
scholen in achterstandswijken vinden het
versterken van de sociale cohesie en veiligheid
in de wijk een belangrijker doel dan scholen in
dorpskernen.
●

“De school als laagdrempelige spil in de
wijk”
●

Top 3 doelen voor ouders (n=172)
1. Ouderbetrokkenheid versterken
2. Opvoedingsondersteuning bieden
3. Combinatie arbeid-zorg gemakkelijker maken

24 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

Doelen voor instellingen
De instellingen hopen dat de brede school ook
een meerwaarde heeft voor de betrokken organisaties. Zij streven vooral naar een doorgaande
lijn in het aanbod van de verschillende partners
en naar verbeteringen in de samenwerking.

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 25

DE BRE DE S CHO OL I N HET P R I MA I R ONDER W I J S

Top 3 doelen voor instellingen (n=172)
1. Een doorgaande lijn in het aanbod realiseren
2. Samenwerking tussen instellingen verbeteren
3. Onderwijs aantrekkelijker maken

achterstandswijken kiezen vaker voor een
kansenprofiel dan brede scholen in sociaal-economisch sterke wijken. Het wijkprofiel wordt in
achterstandswijken én in nieuwbouwwijken vaak
gehanteerd.

Doelgroep: vooral 4-12 jarigen
Profiel: verrijking en wijk staan voorop

Kinderen in de basisschoolleeftijd vormen vanzelfsprekend de belangrijkste doelgroep van
brede scholen in het primair onderwijs. Vrijwel
alle brede scholen organiseren activiteiten voor
deze doelgroep. Een behoorlijk aantal brede
scholen organiseert ook activiteiten of opvang
voor baby’s en peuters, maar verhoudingsgewijs

Brede scholen kleuren hun aanbod anders in
dan voorheen. Ten opzichte van 2007 hebben
het verrijkingsprofiel en het wijkprofiel aan
kracht gewonnen. Dat is ten koste gegaan van
het kansenprofiel dat van de eerste naar de
derde positie is gezakt. Brede scholen in

Figuur 2.2 Profielen van brede scholen in het primair onderwijs (n=270)

64

Verrijking
Wijk

56

Kansen

43

30

Opvang
Zorg

28

0

10

20

30

40

50

60

70

80%

Beschrijving van de profielen
Verrijkingsprofiel

De brede school is gericht op talentontwikkeling bij alle leerlingen met een breed aanbod aan
sportieve -, sociale - en culturele activiteiten

Wijkprofiel

De brede school is gericht op versterking van de wijk met aanbod voor kinderen, ouders én
overige buurtbewoners

Kansenprofiel

De brede school is gericht op het scheppen van kansen en het voorkomen en bestrijden van
onderwijsachterstanden

Opvangprofiel

De brede school is gericht op het bieden van sluitende arrangementen van onderwijs en opvang
voor werkende ouders

Zorgprofiel

De brede school is gericht op verbreding en verbetering van de zorg voor kinderen met
problemen

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 25

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 26

zijn dat er minder dan in 2007 (het aandeel is
gedaald van 93% naar 71%). Het aandeel brede
scholen dat activiteiten voor ouders organiseert
is eveneens gedaald (van 74% naar 63%). Ook
het aandeel brede scholen met activiteiten voor
12+ tieners (van 42% naar 28%) en wijkbewoners (van 57% naar 36%) daalde sterk
sinds 2007. Dat betekent dat zowel de nieuwe
generatie brede scholen als vorige lichtingen
zich steeds sterker concentreren op het aanbod
voor kinderen van vier tot twaalf jaar.
0-4 jarigen
Het aanbod voor baby’s en peuters bestaat in de
eerste plaats uit opvang. Ruim een derde van de
brede scholen biedt educatieve activiteiten in de
voorschoolse periode en er is aandacht voor
zorg en begeleiding van baby’s en peuters.
Bewegingsaanbod of kunstzinnige activiteiten
staan minder vaak op het programma.
4-12 jarigen
Voor kinderen in de basisschoolleeftijd is onderwijs, logischerwijs, het meest genoemde onderdeel van de brede school. Maar ook sport &
bewegen en kunst & cultuur scoren hoog, tien

procent hoger dan in 2007. Op ruim de helft van
de brede scholen wordt ook opvang geboden en
is er aandacht voor zorg & begeleiding en techniek & multimedia, maar hun aandeel ligt lager
dan voorheen. Er zijn verschillen tussen brede
scholen in verschillende type wijken: brede
scholen uit herstructurerings- en nieuwbouwwijken bieden meer op opvanggericht aanbod
aan dan brede scholen in aandachtswijken.
Tieners
Het aanbod voor deze doelgroep is, net als in
voorgaande jaren, gering. Als er al activiteiten
voor kinderen in de 12+ leeftijd worden georganiseerd, betreft dat meestal sport.
Ouders
Het aanbod voor ouders is vooral gericht op
educatie en zorg, bijvoorbeeld in de vorm van
opvoedingsondersteuning. Een beperkt aantal
brede scholen organiseert daarnaast ook
sportieve en culturele activiteiten voor ouders.
Wijkbewoners
Er zijn relatief weinig brede scholen met aanbod
voor wijkbewoners. Het percentage brede

Figuur 2.3 Brede school aanbod naar doelgroep (n=162)
97

100%
90
80

71

70

63

60
50
36

40
28

30
20
10
0
0-4 jarigen

26 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

4-12 jarigen

12+

Ouders

Wijkbewoners

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 27

DE BRE DE S CHO OL I N HET P R I MA I R ONDER W I J S

Figuur 2.4 Brede school aanbod naar type activiteit (n=162)
Educatief (%)
100

Kunst en cultuur (%)

90

Sport en bewegen (%)

80

Opvang (%)

70

Zorg en begeleiding (%)
Techniek en multimedia (%)

60
50
40
30
20
10
0
0-4 jarigen

4-12 jarigen

12+

Ouders

scholen dat culturele en sportieve activiteiten
voor wijkbewoners organiseert is sinds 2007 met
ruim 10% gedaald. Dat is opvallend gezien de
groeiende populariteit van het wijkprofiel.
Kennelijk zijn brede scholen wel gericht op de
wijk maar komt dat (nog) niet tot uiting in
activiteiten voor wijkbewoners.

De helft biedt wekelijkse activiteiten
Voor de belangrijkste doelgroep, kinderen van 4
tot 12 jaar, hebben we uitgebreider naar het
aanbod gekeken. We keken niet alleen naar

Wijkbewoners

welke activiteiten worden uitgevoerd, maar ook
hoe vaak. Sport en bewegen worden het meest
aangeboden. Op ruim de helft van de brede
scholen in een wekelijkse frequentie. Ook
educatieve activiteiten en zorg & begeleiding
kennen vaak een wekelijkse frequentie.
Overigens zijn er ook flink wat brede scholen die
deze activiteiten hooguit enkele keren per jaar
aanbieden. Voor kunst & cultuur is dat op
relatief veel brede scholen het geval. Dat geldt
ook voor het aanbod op het vlak van techniek en
multimedia. Dat heeft in hoge mate een
incidenteel karakter.

Figuur 2.5 Frequentie van het aanbod van 4-12 jarigen (n=145)
Een keer per
jaar (%)

Enkele keren
per jaar(%)

Maandelijks
(%)

Wekelijks (%)

Nvt (%)

Sport en bewegen

2

25

9

57

7

Educatief

3

30

10

47

10

Zorg en begeleiding

5

28

13

39

15

Kunst en cultuur

7

37

15

35

7

Techniek en multimedia

11

29

12

26

23

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 27

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 28

Voorbeelden van activiteiten
Aan de brede scholen is gevraagd welke activiteiten kenmerkend zijn voor hun aanbod. We geven
hieronder per discipline een overzicht van activiteiten die veel worden genoemd.
Sport en bewegen
• Atletiek, teakwondo, skaten, hockey, basketbal, tennis,
judo, dans, tai chi, kleutergym, zwemmen, skeeleren,
streetdance, voetbal, korfbal, turnen, softbal, volleybal
• Sport scoort, Cruijff Courts, dagelijks gebruik
playground, straatspeeldag, sporttoernooien
• Samenwerking met sportvereniging, gastlessen van
sportverenigingen, clinics
• Beweegteams, bewegingslessen
• Spelen olv volwassenen na schooltijd, sport en spel,
spelinstuif, begeleid buitenspel in de wijk
Educatief
• Voorlezen, bibliotheekbezoek, boekenpret, leestassen,
leesweekend, klasoverstijgend lezen, maak je eigen
boek, taalspeelgroepen, verhalen vertellen
• Bliksemstages (bezoeken van bedrijven waar kinderen
een ochtend komen kijken en meehelpen)
• Creatief schrijven, Kinderpersbureau, typecursus,
wijkkrant
• Engels (voor kleuters), Spaans
• Gastlessen door externen, extra lessen buiten
schooltijd, huiswerkbegeleiding
• Natuur- en milieueducatie, ontdek je natuurtalent,
natuurpad in de wijk, natuurtochten, proefjes doen,
gezonde voeding
Kunst en cultuur
• Spelen met muziek, musical, blazersklassen, gitaar,
djembé, koor, percussie, kleutermuziek, rappen,
kinderboek & muziek
• Drama, improvisatietoneel, circus, straattheater, toneel
• Dans, capoeira, jazzballet, kinderdansfestival,
streetdance
• Beeldhouwen, tekenen en schilderen, illustreren,
keramiek, klei/boetseren, knutselen, graffiti
• Film, een soap maken, fotograferen (met een
kunstenaar uit de wijk)
• Een tentoonstelling/expositie maken, beeldentuin
maken,
• Mode, lopen op de catwalk, pimp je kleding
• Bezoeken van voorstellingen, tentoonstellingen,

28 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

museum, museumnacht, concerten
• Afname kunstmenu, kunstenplan, kinderkunstatelier,
creatieve instuif, kunstroute, cultuurwijzer
Opvang
• Opvang van 07.00-19.00, sluitende dagarrangementen
• Naschoolse opvang, tussenschoolse opvang,
voorschoolse opvang, ontbijtservice, huiskamer
• Kinderopvang (0-4 jarigen)
• Peuterspeelzaal
• Gezamenlijke activiteiten door school, naschoolse
opvang en welzijn
• Kleuters kunnen worden opgevangen als de oudere
kinderen met naschoolse activiteiten bezig zijn
Zorg en begeleiding
• Buurtnetwerk, zorg(advies)team, centrum voor jeugd
en gezin, consultatiebureau, preventieteam, zorgloket
• EHBO lessen, cursus weerbaarheid, Club Extra
(motoriek), fijn spelen, gezond eten, sociale vaardigheden, zelfverdediging, rots en water training,
speelleerclub
• Overleg, procedures, één lijn,
• Ondersteuning van creatief therapeut, schoolmaatschappelijk werk, gezinscoaches, logopedie,
oudercontactmedewerkers, wijkverpleegkundige
• Koffiesteunpunt, ouderbijeenkomsten, cursus
opvoeden doe je zo, positief opvoeden, themabijeenkomsten, voorlichting
• Huiswerkbegeleiding
Techniek en multimedia
• Computercursus, smartboarden, website bouwen,
digitale fotografie/video/film, digitaal trapveld,
toetsenbordvaardigheid
• Workshop over de invloed van media, lessen in de
mediatheek
• Houtbewerking, timmeren, bandenplakcursus
• Technika 10, dag van de techniek, deelname first lego
league, technieklessen, techniek en elektro,
Slingertouw, wetenschap en techniek

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 29

DE BRE DE S CHO OL I N HET P R I MA I R ONDER W I J S

scholen al gerealiseerd. Ruim de helft geeft aan
dat het bij sommige activiteiten wel al is gelukt,
en bij andere nog niet. De overige brede scholen
hebben nog geen doorgaande lijn in het
aanbod.

Sluitende dagarrangementen op bijna de
helft van de brede scholen
Als een brede school een doorlopend aanbod
heeft van ’s ochtends vroeg (vóór – of vanaf de
aanvang van de school) tot het eind van de
middag of het begin van de avond, hebben we
het over een sluitend dagarrangement. Bijna de
helft van de brede scholen (41%) biedt zo’n
arrangement. Op de grote meerderheid van die
brede scholen sluiten alle activiteiten qua
begin- en eindtijden netjes op elkaar aan, maar
op sommige scholen mist er nog een schakel. Op
het gros van de brede scholen lopen de dagarrangementen ook door tijdens schoolvakanties.

Opvang in de brede school
Lang niet alle brede scholen bieden dagarrangementen, maar een behoorlijk deel van de brede
scholen biedt wel meerdere vormen van opvang.
Op het grootste deel van de brede scholen
worden in elk geval tussenschoolse opvang
(87%), naschoolse opvang (78%) en naschoolse
activiteiten (81%) aangeboden. In vergelijking
met 2007 bieden brede scholen vaker naschoolse opvang aan. Ook opvang voor schooltijd
(58%) en vakantieopvang (32%) voor 4-12 jarigen komt regelmatig voor. Een weekendschool
voor 4-12 jarigen wordt nog nauwelijks aangeboden. Voor de kinderen die nog niet naar
school gaan is er op driekwart van de brede
scholen een peuterspeelzaal, op ruim een derde
van de brede scholen is een voorschool, en op
bijna de helft wordt kinderopvang voor 0-4 jarigen geboden. Tieneropvang komt bijna nergens
voor.

Doorgaande lijn binnen-buitenschools
gedeeltelijk gerealiseerd
Veel brede scholen streven nadrukkelijk naar
een doorgaande lijn in het aanbod. Dat kan
betrekking hebben op een doorgaande lijn van
voorschoolse voorziening naar de basisschool
en van de basisschool naar het voortgezet
onderwijs, maar ook op een doorgaande lijn van
binnenschoolse naar buitenschoolse activiteiten. Dat laatste heeft een kwart van de brede
Figuur 2.6 Soorten opvang in de brede school (n=160)

Opvang voor 0-4 jarigen: kinderopvang

46

Opvang voor 0-4 jarigen: peuterspeelzaal

75

Voorschool voor 2-4 jarigen

38

Opvang voor schooltijd (voor 8.30)

58

Tussenschoolse opvang (overblijven)

87

Naschoolse opvang/BSO

78

Naschoolse activiteiten

81

Weekendschool

6

(Zomer)vakantieopvang

32

Tieneropvang

6

0

10

20

30

40

50

60

70

80

90 100%

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 29

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 30

Proces
●

‘’Cheek to cheek samenwerking is niet beter
dan andere samenwerkingsvormen. Iedere
organisatie moet voor zichzelf bepalen bij
welke vorm van samenwerking zij zich prettig voelt.’’
●

Welke organisaties participeren in de
brede school? Welke rol spelen zij? Hoe
verloopt de samenwerking? En wat is er
geregeld met betrekking tot financiën
en andere randvoorwaarden?
De partijen: basisschool is de spil
In vrijwel alle brede scholen speelt de
basisschool een actieve rol. Samen met de
peuterspeelzaal of voorschool en de kinderopvang vormen zij het hart van de brede school.
Ook de gemeente is meestal betrokken, zij het
soms wat meer op afstand. Belangrijke partners
zijn verder het welzijnswerk, sportverenigingen,
bibliotheken en centra voor kunst en cultuur of
muziekscholen. Met name de sportverenigingen
zijn de afgelopen twee jaar in hoog tempo actief
bij brede scholen betrokken geraakt.
Gezien de grote rol van basisscholen is het niet
verwonderlijk dat zij door bijna de helft van de
brede scholen als voortrekker van het proces
worden gezien. Daarnaast worden ook gemeenten (25%) regelmatig als voortrekker genoemd.

Gemeenten financieren en faciliteren
Veel gemeenten zijn actief betrokken bij de brede school. Volgens de brede scholen heeft de
gemeente met name de volgende rollen:
1. Financieren: subsidies verstrekken en geldstromen ontschotten (72%)

30 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

2. Faciliteren: randvoorwaarden scheppen
(55%)
3. Regisseren: regie voeren en het proces
managen (31%)
4. Initiëren: aanjagen, stimuleren en coördineren (29%)
5. Coördineren: afstemmen, organisaties bijeen
brengen, initiatieven stroomlijnen (26%)
Brede scholen zien voor gemeenten vooral een
rol in de randvoorwaardelijke sfeer weggelegd:
financieren en faciliteren. Gemeenten zijn het
hier mee eens maar dichten zichzelf een grotere
rol toe op het vlak van regisseren, initiëren en
coördineren (zie hoofdstuk 4).

Verschil in draagvlak bij management en
werkvloer
Het valt op dat het draagvlak voor de brede
school vooral gezocht moet worden bij het
management van de betrokken organisaties. Op
de werkvloer, onder andere binnen de schoolteams is er wat dat betreft nog werk aan de
winkel. Dat heeft overigens geen consequenties
voor de kwaliteit van de samenwerking: die
verloopt op driekwart van de brede scholen
soepel. Op een behoorlijk deel van de brede
school is er een gedegen organisatie en een
vaste overlegstructuur en op ruim de helft van
de brede scholen kent en gebruikt men elkaars
expertise. Een punt van zorg is de personele
capaciteit: slechts 39% geeft aan dat deze
voldoende is.

Samenwerking: komt goed van de grond
Er zijn enkele brede scholen waar de partners
nog teveel met de ruggen tegen elkaar staan
maar over het algemeen komt de samenwerking
goed van de grond. De helft van de brede scholen werkt “face to face”: scholen en instellingen
stemmen af, wisselen expertise uit en gebruiken
af en toe elkaars ruimten. Een bijna even grote
groep werkt nog intensiever samen, in een
“hand in hand” relatie: synergie is het uitgangspunt en samen realiseren de partners een

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 31

DE BRE DE S CHO OL I N HET P R I MA I R ONDER W I J S
Figuur 2.7 Ranglijst van betrokken partijen volgens brede scholen in het po (n=132-163)
Basisschool
Peuterspeelzaal
Kinderopvang
Welzijnswerk
Sportvereniging
Voorschool/vve
Gemeente
Bibliotheek
Centrum voor kunst en cultuur
Muziekschool
Maatschappelijk werk
GGD
Jongerencentrum
Thuiszorg/consultatiebureau
Bewonersvereniging
Oudervereniging
Bureau jeugdzorg
Speeltuin(vereniging)
ROC
Politie
Woningbouwvereniging
Onderwijsbegeleidingsdienst
Allochtonenorganisatie
Hogeschool
School voor voortgezet onderwijs
School voor speciaal onderwijs
Horeca
0

10

20

% Actief betrokken

30

40

50

60

70

% Wel betrokken, geen activiteit

80

90

100%

% Niet betrokken

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 31

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 32

Figuur 2.8 Brede scholen in het po over samenwerking (n=156-158)
% (zeer) eens
Er is breed draagvlak voor de brede school bij het management van de organisaties

75

De samenwerking tussen de organisaties verloopt soepel

74

Er is een gedegen organisatie en een vaste overlegstructuur

66

De verschillende disciplines kennen elkaar en gebruiken elkaars expertise

59

Er is breed draagvlak voor de brede school op de werkvloer

54

Er is voldoende personele capaciteit om de brede school draaiende te houden

39

Er is concurrentie tussen de betrokken organisaties

18

Figuur 2.9 Typering van de samenwerking in de brede school in het po (n=158)

voorzieningenniveau van hogere kwaliteit. Het
integrale bedrijfsmodel waarin partners opgaan
in één organisatie wordt weliswaar veel besproken, maar komt in de praktijk nog nauwelijks
voor.

Back tot back

Face to face

Hand in hand

Cheek to Cheek

Samenwerkingsvormen
Back to back: De organisaties hebben geen zicht op elkaar, er is geen of
minimale samenwerking en ruimten worden niet gedeeld of multifunctioneel
gebruikt.
Face to face: De organisaties hebben een open houding naar elkaar. Ze
kennen elkaars expertise, stemmen hun werkzaamheden op elkaar af en
enkele ruimten worden multifunctioneel gebruikt.
Hand in hand: Het geheel is meer dan de som der delen. Er is sprake van
synergie en door nauw samen te werken kunnen de organisaties samen een
kwalitatief hoger voorzieningenniveau realiseren. Waar mogelijk wordt van
elkaars ruimten gebruik gemaakt.
Cheek to cheek: De afzonderlijke organisaties geven hun autonomie
(gedeeltelijk) op en gaan op in één organisatie, die een integraal aanbod
verzorgt. Wat het gebruik van het gebouw betreft geldt: niets is van iemand,
alles is voor iedereen.

32 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

Een minderheid van de brede scholen heeft
een coördinator
Op 30% van de brede scholen is een locatiemanager of coördinator brede school aangesteld.
Ruim twee derde moet het dus zonder coördinator op locatie stellen. Bij de brede scholen met
een coördinator is daar gemiddeld 12,5 uur per
week voor beschikbaar. De helft heeft 8 uur of
minder per week voor deze taak, een klein deel
(9%) heeft een fulltime functie van 36 uur.

Breed overleg tussen partners
Op vrijwel alle brede scholen is een overlegstructuur opgezet waaraan de partners deelnemen (89%). Bij een derde van de brede
scholen neemt een deel van de partners deel
aan dat overleg, bij ruim de helft worden alle
partners bij het overleg betrokken. Bijna een
kwart van de brede scholen overweegt om de
partijen samen te brengen in één rechtspersoon
(14%) of heeft dat al gedaan (9%). Meestal gaat
het dan om een stichting, soms kiest men voor
een vereniging.

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 33

DE BRE DE S CHO OL I N HET P R I MA I R ONDER W I J S

Combinatiefuncties slaan aan
Op driekwart van de brede scholen zijn naar
aanleiding van de impuls brede scholen, sport
en cultuur één of meerdere combinatiefunctionarissen aangesteld. Een “combinatiefunctie” is
een functie waarbij een werknemer in dienst is
bij één werkgever, maar tegelijk – of in ieder
geval voor een substantieel deel – werkt ten
behoeve van tenminste twee werkvelden/sectoren. De combinatiefunctionarissen werken met
name in de sectoren sport, onderwijs en cultuur.
Figuur 2.10 Sectoren waarin combinatiefunctionarissen
opereren (n=167)
Ja (%)

Ook maakt men regelmatig gebruik van elkaars
ruimtes. Maar op ruim de helft van de brede
scholen (60%) is er onvoldoende geschikte
accommodatie voorhanden. Ook de afspraken
over beheer en exploitatie zijn op meer dan de
helft van de brede scholen (59%) nog niet naar
wens. Als er afspraken daarover worden vastgelegd, kiest men relatief vaak voor gesplitst
beheer (33%): elke instelling zorgt voor het
beheer van zijn eigen ruimtes. Een kleiner deel
(24%) kiest voor gebundeld beheer in de vorm
van een zelfstandige beheersorganisatie voor
het hele gebouw. Gebundeld beheer door één
gebruiker die het beheer van het hele gebouw
verzorgt, komt evenveel voor (23%). Uitbesteding van het beheer aan een derde partij is minder populair (11%). Op een kwart van de brede
scholen is een beheerder aangesteld, meestal
voor 10 à 20 uur per week.

Sport

76

Onderwijs/educatie

54

Cultuur

32

Opvang

22

Welzijn

16

Zorg

0

Er wordt efficiënt gebruik gemaakt van
de beschikbare ruimtes

72

Anders (alle uitvoerende taken,
naschoolse activiteiten)

11

Betrokken organisaties maken regelmatig
gebruik van elkaars ruimtes

66

Er zijn duidelijke afspraken over beheer
en exploitatie

41

Er is voldoende geschikte accommodatie
voorhanden

40

De brede scholen zijn uitermate goed te spreken
over komst van de combinatiefunctionarissen.
De meerwaarde zit hem volgens hen onder meer
in:
• de bekendheid met kinderen, ouders en
school
• de mogelijkheden om de doorgaande lijn in
het programma aan te brengen/te versterken
• praktische afstemming en coördinatie
• kwaliteitsverbetering van activiteiten

Gebouwen: te krap en beheer nog niet goed
geregeld
Over het algemeen vinden brede scholen dat er
efficiënt gebruik gemaakt wordt van ruimtes.

Figuur 2.11 Brede scholen in het po over gebouwen
(n=147-150)
% (zeer)
eens

Financiering: beperkt
Brede scholen brengen verschillende extra
kosten met zich mee. De meest genoemde
kostenposten zijn het activiteitenaanbod voor
kinderen, de kosten voor uitvoerend personeel
en kosten voor PR en communicatie. Twee derde
van de brede scholen heeft voor alle kostenposten samen minder dan €25.000 per jaar te
besteden. Een derde doet het zelfs met minder
dan €10.000. Er zijn echter ook een paar brede

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 33

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 34

scholen die jaarlijks meer dan €100.000 kunnen besteden. De belangrijkste financieringsbronnen zijn subsidies, eigen budget van de
school en eigen budget van de participerende
organisaties. Bij subsidies gaat voor het
overgrote deel om gemeentelijke subsidies, al
dan niet toegekend voor specifieke onderdelen
(bijvoorbeeld coördinatie, activiteiten, startsubsidies). Daarnaast wordt ook gebruik
gemaakt van rijksregelingen, provinciale
subsidies en incidenteel van fondsen als Jantje
Beton of het Oranjefonds.
Figuur 2.12 Extra kostenposten (n=155)

Activiteitenaanbod voor kinderen

59

Uitvoerend personeel

49

PR en communicatie

45

Exploitatielasten

41

Beheer

39

Locatiemanagement

38

Activiteitenaanbod voor ouders

35

Externe ondersteuning/advies

25

Evaluatie

23
19

Kosten voor extra zorg en begeleiding
Anders

16

0

34 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

10

20

30

40

50

60

70

80

90 100%

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 35

DE BRE DE S CHO OL I N HET P R I MA I R ONDER W I J S

Opbrengsten worden in kaart gebracht

Opbrengst
Hoe ver zijn brede scholen? Evalueren
zij? En zijn er al resultaten zichtbaar?
Brede scholen zijn naar eigen zeggen aardig
op weg
De brede scholen in het primair onderwijs zijn
positief over de voortgang. Ruim de helft is naar
eigen zeggen aardig op weg, een klein deel ziet
zichzelf als koploper. Een kleiner deel van de
brede scholen geeft aan dat ze nog in de startblokken staan.
Figuur 2.13 Hoe zou u uw brede school op dit moment
willen typeren? (n=248)
(%)
wij zijn koploper in Nederland

8

wij zijn aardig op weg

60

onze brede school staat eigenlijk nog in
de kinderschoenen

27

we moeten eigenlijk nog echt beginnen

5

Zelfevaluatie aan de hand van
kwaliteitscriteria
Kwaliteitsbeleid is in opkomst. Bijna twee derde
van de brede scholen evalueert zichzelf aan de
hand van kwaliteitscriteria. Dit is meer dan in
2007, toen was dat slechts een derde. Een klein
deel van de brede scholen laat door een onafhankelijke partij controleren of zij aan de
kwaliteitscriteria voldoen. Een kwart van de
brede scholen maakt (nog) geen gebruik van
kwaliteitscriteria.

Op iets meer dan de helft van de brede scholen
worden de opbrengsten geëvalueerd (48%) of is
evaluatie al afgerond (6%). Sommige brede
scholen treffen voorbereidingen voor de evaluatie (19%), anderen zijn daar nog helemaal niet
mee bezig (28%).

Veel resultaten, maar moeilijk aantoonbaar
Brede scholen zien veel resultaten van hun
aanpak, met name bij kinderen. Maar het blijft
lastig om deze aan te tonen. Brede scholen
benoemen vooral resultaat op het vlak van
uitbreiding van het activiteitenaanbod, behoud
van voorzieningen en versterking van samenwerking. Ongeveer de helft van brede scholen
kan deze resultaten ook onderbouwen met
gegevens.
Resultaten voor kinderen
Driekwart van de brede scholen geeft aan dat
het activiteitenaanbod voor kinderen is uitgebreid. Daarnaast komen op ongeveer de helft
van de brede scholen de kinderen vaker in aanraking met kunst en cultuur en zijn kinderen
meer gaan sporten en bewegen. Brede scholen
geven ook aan dat er meer sluitende dagarrangementen onderwijs en opvang zijn. Ook is een
deel van de brede scholen van mening dat kinderen met problemen beter geholpen worden.
Anderen zien op dat vlak echter geen resultaten.
Op het gebied van sociale vaardigheden en
ontwikkelingskansen van kinderen worden ook
resultaten gesignaleerd, maar die kunnen in
veel gevallen nog niet worden aangetoond.
Resultaten op het gebied van leerprestaties en
gedragsproblemen komen langzamerhand ook
in beeld maar zijn nog moeilijk te onderbouwen.
Ten opzichte van 2007 is het totaalbeeld min of
meer gelijk, hoewel het percentage brede
scholen dat resultaten ziet iets is toegenomen.

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 35

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 36

Figuur 2.14 Resultaten voor kinderen (n=133-229)

Ik zie nog geen
resultaat
(%)

Ik zie nog geen
Ik zie resultaat
resultaat, maar maar kan dat nog
verwacht het wel
niet aantonen
(%)
(%)

Er zijn
aantoonbare
resultaten
(%)

Kinderen
Het activiteitenaanbod voor kinderen is uitgebreid

6

9

12

74

Kinderen komen vaker in aanraking met kunst en cultuur

14

14

20

52

Kinderen zijn meer gaan sporten en bewegen

16

17

18

49

Er zijn meer sluitende dagarrangementen onderwijs-opvang
(bijv. van 7.30 tot 18.30)

34

14

8

45

Kinderen met problemen worden beter geholpen

31

23

21

26

De sociale vaardigheden van kinderen zijn verbeterd

14

23

40

23

De ontwikkelingskansen voor kinderen zijn groter

7

23

52

19

De leerprestaties van kinderen zijn verbeterd

33

27

29

11

Gedragsproblemen bij kinderen zijn afgenomen

39

28

24

10

Ik zie nog geen
Ik zie resultaat
resultaat, maar maar kan dat nog
verwacht het wel
niet aantonen
(%)
(%)

Er zijn
aantoonbare
resultaten
(%)

Figuur 2.15 Resultaten voor ouders (n=133-229)

Ik zie nog geen
resultaat
(%)
Ouders
Er zijn meer sluitende dagarrangementen onderwijs-opvang
(bijv. van 7.30 tot 18.30)

39

15

8

39

Er is een ontmoetingsplek voor ouders

38

16

10

36

Het activiteitenaanbod voor ouders is uitgebreid

40

20

12

28

Ouders worden beter begeleid bij opvoedingsproblemen

29

24

21

27

De betrokkenheid van ouders bij de ontwikkeling van hun
kind is vergroot

38

22

23

18

Het scholingsniveau van ouders (bijvoorbeeld taal of ict) is
verbeterd

63

18

9

10

36 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 37

DE BRE DE S CHO OL I N HET P R I MA I R ONDER W I J S

Resultaten voor ouders
Brede scholen geven aan dat zij ouders meer
sluitende dagarrangementen van onderwijs en
opvang kunnen aanbieden. Datzelfde geldt voor
ontmoetingsplekken voor ouders. Dit beeld is
gekanteld ten opzichte van 2007. Toen lagen de
meest genoemde resultaten op het vlak van uitbreiding van activiteiten voor ouders en hulp bij
opvoedingsproblemen. Die categorieën scoren
nu lager.

Resultaten voor de wijk
De belangrijkste resultaten in de wijken zijn
volgens de brede scholen dat het voorzieningenniveau is behouden en uitgebreid. In
ongeveer een derde van de brede scholen is een
concentratie van voorzieningen en een
ontmoetingsplaats voor wijkbewoners gerealiseerd. Op het gebied van concentratie van voorzieningen en het verminderen van overlast van
rondhangende jongeren ziet men nog minder
vaak resultaat.

Figuur 2.16 Resultaten voor de wijk (n=133-229)

Ik zie nog geen
resultaat
(%)

Ik zie nog geen
Ik zie resultaat
resultaat, maar maar kan dat nog
verwacht het wel
niet aantonen
(%)
(%)

Er zijn
aantoonbare
resultaten
(%)

De wijk
Het voorzieningenaanbod is behouden

19

15

15

51

Het activiteitenaanbod voor de wijk is uitgebreid

23

18

13

46

Er is een concentratie van voorzieningen

39

15

10

36

Er is een ontmoetingsplaats voor wijkbewoners

44

16

7

33

De sociale cohesie in de wijk is versterkt

41

24

21

14

Er is minder last van rondhangende jongeren

60

16

10

14

Ik zie nog geen
Ik zie resultaat
resultaat, maar maar kan dat nog
verwacht het wel
niet aantonen
(%)
(%)

Er zijn
aantoonbare
resultaten
(%)

Figuur 2.17 Resultaten voor de organisaties (n=133-229)

Ik zie nog geen
resultaat
(%)
Organisaties
De samenwerking is versterkt

5

16

32

47

Er wordt expertise uitgewisseld

12

20

27

41

Er is een gezamenlijke visie ontwikkeld

13

24

27

36

Er is een doorgaande lijn ontwikkeld

14

33

24

30

Zorg en signalering zijn verbeterd

20

31

26

23

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 37

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 38

Resultaten voor de organisaties
Brede scholen geven aan dat de samenwerking
tussen instellingen is versterkt, expertise wordt
uitgewisseld en een gezamenlijke visie is
ontwikkeld. Daarnaast verwachten brede
scholen verbeteringen op het vlak van de
doorgaande lijn en rond zorg en signalering,
maar deze resultaten zijn nog minder vaak
aangetoond.

38 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 39

DE BRE DE S CHO OL I N HET P R I MA I R ONDER W I J S

Successen en knelpunten
Welke successen boeken brede scholen?
Waar gaan ze de mist in?
Successen: samenwerking en
activiteitenaanbod

De grootste successen zijn volgens brede
scholen gelegen in de samenwerking tussen de
verschillende disciplines en de uitbreiding van
het activiteitenprogramma. Een kleiner aantal
brede scholen noemt de deelname aan activiteiten, de betrokkenheid van ouders en kinderen
en realisatie van dagarrangementen als
grootste succes.

Knelpunten: financiën en
tijdsdruk/werkdruk

●

“Eén en één is drie: door gezamenlijke
inspanningen is meer mogelijk.”

●

“Er zijn geen faciliteiten voor zowel de
financiële, inhoudelijke als de beheersmatige ontwikkeling.”

●

●

Figuur 2.18 Grootste succes volgens brede scholen in het po (n=126)

Het grootste knelpunt voor brede scholen zijn
de financiën, dat wil zeggen geldgebrek.
Daarnaast worden ook tijdsdruk/werkdruk en
huisvesting als knelpunt ervaren. Een kleinere
groep brede scholen ziet de verkokering van het
beleid en het niet van de grond komen van
activiteitenaanbod en de samenwerking als
grootste knelpunten.

samenwerking
activiteitenaanbod
deelname aan activiteiten
betrokkenheid ouders en kinderen
dagarrangementen
dynamiek/enthousiasme
overig

Figuur 2.19 Grootste knelpunten volgens brede scholen in het po (n=155)

financiën

61

tijdsdruk/werkdurk

52

huisvesting

36

verkokering van beleid

9

activiteitenaanbod komt niet van de grond

8

samenwerking komt niet van de grond

7

overig

24

0

10

20

30

40

50

60

70

80

90 100%

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 39

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 40

Toekomst
Waar willen brede scholen heen? Hoe
ziet de school van de toekomst er uit?

Ambities: versterken en uitbreiden
Brede scholen hebben uiteenlopende ambities
voor de toekomst. Ze willen vooral de inhoud
van de brede school versterken. Een kleiner deel
zoekt het in uitbreiding of verbetering van activiteiten of in versterking of uitbreiding van de
samenwerking. We vatten de ambities hieronder
samen en geven daar telkens een citaat bij.

Ambitie

Citaat

1. Versterken van de inhoud van de brede school
(23%)

‘’Komen tot een doorgaande lijn in de pedagogische
aanpak’’.‘

2. Meer/betere activiteiten (18%)

’Meer gezamenlijke activiteiten en meer scholing en
informatie, zoals themabijeenkomsten voor ouders’’.

3. Versterken/uitbreiden samenwerking (17%)

’’Consolidatie en uitbouwen van de samenwerking en
realiseren van een passend aanbod bij de vragen die
op ons afkomen’’.

4. Betere huisvesting/beheer/exploitatie (11%)

‘’In een nieuw gebouw vele maatschappelijke,
welzijns- en zorginstellingen bundelen in één
omgeving’’.

5. Dagarrangementen bieden (10%)

‘’Dagarrangementen van 07.00 tot 19.00 waarbij er
ook warme maaltijden aangeboden kunnen worden’’.

6. Overig (13%)

‘’Meer vanuit de visie en de doelen voor de wijk
werken en daarop aansluiten’’.

40 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 41

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 41

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 42

3

DE BREDE SCHOOL
I N H E T VO O R TG E Z E T O N D E R W I J S

42 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 43

DE BRE DE S CHO OL I N HET VOOR TG EZ ET ONDER W I JS

Inhoud
Hoe is de brede school in het voortgezet
onderwijs inhoudelijk ingevuld? Welke
doelen hebben brede vo-scholen voor
ogen, voor welk brede schoolprofiel
kiezen ze en hoe ziet het
activiteitenaanbod er uit?3

gaan met de maatschappelijke ontwikkeling: ze
zien dat de school een andere rol krijgt binnen
de samenleving. Het versterken van de concurrentiepositie van de school is voor zo’n 40% van
de brede vo-scholen een reden om met de brede
school te starten. Dit is veel meer dan in 2007
(19%). De ontwikkeling van nieuwe huisvesting
speelt voor 29% van de scholen een rol. In 2007
was dat nog maar voor 21% een aanleiding.

Doelen: participatie belangrijker dan
leerprestaties
●

Aanleidingen: ontwikkelingskansen en
nieuwe rol binnen samenleving
Waarom starten vo-scholen met de ontwikkeling
van een brede school? Het bieden van optimale
ontwikkelingskansen voor leerlingen is de
belangrijkste reden. Ook willen scholen meeFiguur 3.1 Aanleidingen om een brede school te
ontwikkelen voor brede scholen in het vo
(n=108)
(%)

3 Brede vo-scholen in
Nederland zijn gelijkmatig verdeeld over
alle schoolsoorten. In
de analyse hebben we
uitsplitsingen
gemaakt naar schoolsoort. Wanneer hier
relevante verschillen

optimale ontwikkelingskansen voor
leerlingen

76

maatschappelijke ontwikkeling /
veranderende rol van de school in de
samenleving

73

aansluiting bij de belevingswereld van
leerlingen

61

wens tot samenwerking met partners
buiten de school

52

concurrentiepositie van de school
versterken

39

initiatieven van derden (gemeenten,
externe partijen)

33

ontwikkeling van nieuwe huisvesting

29

andere onderwijsinnovaties

23

politieke keuzes

4

uitkomen, wordt dat
in de tekst gemeld.

‘’Zonder visie, missie, regie en structuur van
alle betrokken partijen is het moeilijk om
een succesvolle brede school te
ontwikkelen.’’
●

Wat willen de vo-scholen met de brede school
bereiken? We hebben de scholen een aantal
doelen voorgelegd en aan ze gevraagd of dat
doelen zijn die zij nastreven voor de brede
school. De doelen gaan zowel over het proces als
over de beoogde resultaten. Als we alle categorieën samennemen komt de volgende top 5 van
meest gestelde doelen naar voren:
Doelen top 5 (n=107)
1. Voorbereiding op de maatschappij/
maatschappelijke participatie van leerlingen
verhogen
2. Uitbreiding/verbetering van het
activiteitenaanbod
3. Sociale vaardigheden van leerlingen versterken
4. Maatwerk/mogelijkheden tot talentontwikkeling
bieden voor leerlingen
5. Leerlingen in aanraking brengen met kunst en
cultuur

Opvallend is dat al deze doelen betrekking
hebben op de leerlingen. Doelen voor ouders of
de school en de omgeving (partners in de wijk)
zijn kennelijk minder belangrijk.

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 43

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 44

Doelen voor leerlingen
Omdat de doelen voor leerlingen het belangrijkst
zijn voor brede vo-scholen, komt de algemene
top 5 overeen met de top 5 voor leerlingen.
Top 5 doelen voor leerlingen (n=107)
1. Voorbereiding op de
maatschappij/maatschappelijke participatie van
leerlingen verhogen
2. Uitbreiding/verbetering van het
activiteitenaanbod
3. Sociale vaardigheden van leerlingen versterken
4. Maatwerk/mogelijkheden tot talentontwikkeling
bieden voor leerlingen
5. Leerlingen in aanraking brengen met kunst en
cultuur

Doelen voor ouders
Bij de doelen voor ouders is geen top 5 samen te
stellen, omdat eerder is gebleken dat er
eigenlijk maar twee belangrijke doelen die
brede vo-scholen hebben voor ouders. Het
versterken van ouderbetrokkenheid wordt door
63% van de brede scholen nagestreefd.
Opvoedingsondersteuning bieden staat bij veel
minder brede scholen op de doelenlijst (36%).
Doelen school en omgeving
Hier kunnen we een top 3 samenstellen. Ruim de
helft van de brede scholen streeft naar versterking van de samenwerking met de partners en
het verhogen van de sociale cohesie. Opvallend
is ook dat minder dan de helft van de scholen
gericht wil werken aan een doorgaande lijn in
het aanbod.

●

‘’Leerlingen zo veel bagage meegeven dat
ze zich kunnen voorbereiden op de
maatschappij’’
●

Figuur 3.2 Profielen brede scholen VO (n=106)

Verrijking/talenten

65

Kansen

54

Zorg

44

Wijk

27
12

Opvang
0

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100%

Beschrijving van de profielen
Verrijkings/talentenprofiel

De brede school is gericht op talentontwikkeling bij alle leerlingen met een
breed aanbod aan sport, cultuur, natuur & techniek en ICT

Kansenprofiel

De brede school is gericht op het scheppen van kansen en het voorkomen en
bestrijden van onderwijsachterstanden

Zorgprofiel

De brede school is gericht op verbreding en verbetering van de zorg voor
leerlingen met problemen

Wijkprofiel

De brede school is gericht op versterking van de wijk met aanbod voor
leerlingen en overige jongeren in de wijk, ouders en buurt

Opvangprofiel

De brede school is gericht op het bieden van sluitende dagarrangementen van
onderwijs en opvang voor leerlingen

44 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 45

DE BRE DE S CHO OL I N HET VOOR TG EZ ET ONDER W I JS

Top 3 doelen school en omgeving (n=107)
1. Samenwerking met organisaties in de wijk
versterken
2. Sociale cohesie/veiligheid in de wijk versterken
3. Doorgaande lijn in het aanbod realiseren

●

‘’Samenwerking en bevorderen sociale
cohesie in het dorp’’

minder gangbaar, in tegenstelling tot het PO.
Dit is niet verwonderlijk, omdat vo-scholen vaak
een groter afzetgebied hebben en omdat
opvang minder belangrijk is bij oudere kinderen.
Een aanvullende analyse laat zien dat nieuwere
brede scholen (vanaf 2007) minder vaak kiezen
voor een kansen- en een wijkprofiel dan scholen
die voor 2007 gestart zijn.

Activiteitenaanbod: breed programma

●

Profielen: vooral talent en kansen
De brede school bestaat niet, iedere brede
school is verschillend. Wel kunnen we binnen de
brede school onderscheid maken tussen verschillende profielen. We geven hieronder aan
om welke profielen het gaat en hoeveel procent
van de brede vo-scholen dit profiel heeft. De
profielen zijn niet onderscheidend, dat wil
zeggen dat brede scholen onder meerdere
profielen tegelijk kunnen vallen.
Het verrijkings/talentenprofiel is het profiel
waar de meeste brede scholen in het vo onder
vallen. Brede scholen richten zich daarbij vooral
op kunst en cultuur (86%) en sport (83%). Ook
valt een flink aantal brede vo-scholen onder het
kansenprofiel en/of het zorgprofiel. Het wijkprofiel en het opvangprofiel zijn in het vo veel

Het activiteitenaanbod van de brede school is
zeer divers (Figuur 3.3). Driekwart of meer
brede vo-scholen bieden activiteiten op het
gebied van sport en bewegen en kunst en
cultuur. Activiteiten op het gebied van zorg en
begeleiding worden door bijna driekwart van de
scholen aangeboden. Educatieve brede schoolactiviteiten komen iets minder vaak voor, maar
toch nog op meer dan de helft van de scholen.
Uitsplitsing naar schoolsoort laat zien dat brede
scholen met havo/vwo minder sportactiviteiten
aanbieden dan de andere brede scholen en
relatief meer techniek. Brede scholen voor
praktijkonderwijs bieden meer zorgactiviteiten
aan dan andere brede scholen.
Hoe vaak vinden brede schoolactiviteiten
plaats? Dit verschilt per type activiteit. Activiteiten op het gebied van sport en bewegen, zorg
en begeleiding en educatie worden op zo’n 60%
van de brede scholen wekelijks aangeboden.

Figuur 3.3 Overzicht van het aanbod voor leerlingen, inclusief frequentie (n = 125; n frequentie = 41–79)

Activiteiten

% brede
scholen dat
activiteit
aanbiedt

frequentie activiteiten
% één maal
% enkele
% maandelijks
per jaar malen per jaar

% wekelijks

Sport en bewegen

84

4

25

11

60

Kunst en cultuur

79

2

41

24

33

Zorg en begeleiding

73

1

17

15

67

Educatief

58

4

24

13

59

Techniek en multimedia

44

7

44

10

39

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 45

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 46

Activiteiten op het gebied van kunst en cultuur
en techniek en multimedia vinden minder vaak
plaats: de meeste scholen bieden deze enkele
malen per jaar aan.
44% van de brede scholen in het VO zegt zich
niet op andere doelgroepen te richten dan de
eigen leerlingen. 56% van de brede scholen
doet dat dus wel. Eén derde richt zich op ouders,
één derde op andere wijkbewoners en 16% op
jongeren van buiten de school.

Activiteiten voor andere doelgroepen: ouders,
wijkbewoners, jongeren van buiten de school
Kenmerkende activiteiten voor ouders zijn met
name cursussen. Deze zijn meestal gericht op
opvoedingsvraagstukken die te maken hebben
met pubergedrag, maar ook wel op het leren van
het Nederlands of ICT. Daarnaast betrekken veel
brede scholen ouders ook bij brede schoolactiviteiten voor leerlingen.
Voorbeelden van het aanbod voor wijkbewoners
zijn een lees/internetcafé en activiteiten op het
gebied van bewegen, sport en spel.
Jongeren van buiten de school kunnen op de
brede school terecht voor onder andere sportactiviteiten, lessen techniek of Nederlands, of
specifieke activiteiten voor de wijk.

Voorbeelden van activiteiten
Aan de brede scholen is gevraagd welke activiteiten kenmerkend zijn voor hun brede schoolaanbod. We geven hieronder per discipline een overzicht van activiteiten die het vaakst zijn
genoemd.
Sport en bewegen
• Sportoriëntatie/kennismaking
• Clinics
• Workshops
• Extra sportaanbod/buitenschools sportprogramma
• Toernooien/competities
• Sportklassen/talentklassen
Kunst en cultuur
• Workshops/cursussen in verschillende disciplines
(met name dans, zang, toneel)
• Projecten
• Naschools programma
• Bezoek aan culturele instellingen (exposities
musea, voorstellingen theater)
• Eigen producties (toneel, dans of musical)
• Kunstklassen/talentklassen
Zorg en begeleiding
• Trainingen (sociale vaardigheden, weerbaarheid,
faalangstreductie, agressiebeheersing, etc.)

46 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

• (extra) Inzet van zorgteams
• Schoolmaatschappelijk werk
• (extra) Mentoruren
• Leerlingmediation
Educatief
• Huiswerkbegeleiding
• Extra lessen/steunlessen
• Projecten
• Maatschappelijke stages
• Talentlessen
Techniek en multimedia
• Computercursus
• Projecten (in samenwerking met hoger onderwijs
en bedrijfsleven)
• Technasium of betalab
• Talentklas of scienceklas
• Film, licht, geluid
• Ontwerpen (websites/mediaproducten)

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 47

DE BRE DE S CHO OL I N HET VOOR TG EZ ET ONDER W I JS

Proces
Hoe gaat het met de voortgang van de
brede school in het voortgezet
onderwijs? In welke fase van het proces
bevinden brede scholen zich nu, hoe
verloopt de samenwerking met externe
partners en zijn de noodzakelijke
randvoorwaarden gerealiseerd?

Start en ontwikkeling: brede scholen in
verschillende fasen
De meerderheid van de brede scholen in het vo
(52%) is gestart tussen 2004 en 2008. Eénderde
is daarvoor gestart, en ruim 10% is net van start
gegaan (in 2008 of 2009). De ontwikkeling van
de brede school kan in verschillende fasen worden opgedeeld (Figuur 3.4).

2009. Dat zijn dus ‘nieuwe’ brede scholen die
vaker in de initiatieffase zitten.

Partners: veel partners, niet allemaal even
actief
Behalve de gemeente zijn partners uit de sectoren sport, cultuur en zorg de actiefste partners
in de brede vo-school (Figuur 3.5). In
vergelijking met 2007 zijn de zorginstellingen
schoolmaatschappelijk werk en GGD/schoolarts/jeugdhulpverlening uit de ‘Top 3 van
actiefste partners’ verdwenen, ten gunste van
sportverenigingen en centra voor kunst en
cultuur.
De politie, theaters/podia, bibliotheken,
welzijnsinstellingen en kunstenaars maken de
top 10 van actiefste partners compleet.
Wanneer we een verdere vergelijking maken met
het beeld van 2007, valt op dat met name een
aantal culturele partners actiever is geworden
sinds 2007. Het gaat dan om theaters/podia,
individuele kunstenaars en amateurkunstverenigingen (hoewel de laatste nog steeds bij
maar weinig brede vo—scholen betrokken zijn).

De brede scholen bevinden zich in verschillende
fasen van het proces. Ruim een derde is bezig
met uitvoering, een kwart zit in de oriënterende
fase, een kwart is al aan het consolideren en een
klein deel is zich aan het voorbereiden. Het
beeld is vergelijkbaar met dat van 2007, in 2009
zitten er wel iets meer scholen in de initiatief fase. Dat kan verklaard worden door de startdatum: relatief veel brede scholen in de
responsgroep zijn gestart in 2007, 2008 of
Figuur 3.4 Fase van het brede schoolproces waarin de brede scholen zich bevinden (n=139)
2007 (%)

2009 (%)

Initiatief: oriëntatie en visieontwikkeling

14

24

Voorbereiding: projectorganisatie- en planning, financiering, bouwprocessen

20

16

Uitvoering: implementatie van inhoudelijke en organisatorische veranderingen

42

37

Consolidatie: evaluatie en bijstelling en/of uitbreiding van de aanpak

24

24

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 47

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 48

Figuur 3.5 In hoeverre nemen de volgende scholen, instellingen en organisaties deel aan uw brede school? (n=103 – 114)

Gemeente
Sportvereniging
Centrum voor kunst & cultuur
(School)maatschappelijk werk
Politie
Theater/podium
GGD/schoolarts/jeugdhulpverlening
Bibliotheek
Welzijnswerk
Kunstenaar(s)
Bedrijfsleven
Bureau Jeugdzorg
Jongerencentrum
Commerciële sportschool
Oudervereniging
PO-school
Museum/galerie
ROC
Andere VO-scholen
Muziekschool
Buurtvereniging
HBO/Universiteit
Amateurkunstvereniging
Woningbouwvereniging/corporatie
0
Actief betrokken

10

Wel betrokken, geen activiteit

48 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

20

30
Niet betrokken

40

50

60

70

80

90

100%

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 49

DE BRE DE S CHO OL I N HET VOOR TG EZ ET ONDER W I JS

Samenwerking: nog altijd face to face
●

‘’Idealiter wordt er gezamenlijk tussen vrager (school) en aanbieder (externe partij)
een win-win situatie gecreëerd waarbij ieder
het maximale voordeel behaalt’’.
●

Binnen de brede school zijn verschillende
samenwerkingsvormen denkbaar. Het model van
Willemsen maakt onderscheid tussen vier
mogelijke vormen van samenwerking. In het
voortgezet onderwijs wordt vooral face to face
Figuur 3.6 Hoe kunt u de samenwerking met externe partners het best typeren?
(n= 98)

samengewerkt; meer dan de helft van de
scholen staat open voor de partners en stemt
werkzaamheden af. Eén derde gaat een stap
verder en werkt hand in hand samen. Op slechts
2% van de brede scholen is er sprake van cheek
to cheek samenwerking. Blijkbaar kiest vrijwel
niemand ervoor om de eigen autonomie op te
geven en op te gaan in één organisatie. Ruim
tien procent staat back to back en werkt dus
haast niet samen binnen de brede school. De
cijfers zijn vergelijkbaar met die van 2007.
Wie is de trekker van de brede school? Veel
scholen (41%) vinden dat zij dat zelf zijn. Daarnaast wordt de gemeente regelmatig als trekker
gezien (21%), of een combinatie van de school
en de gemeente (11%). 10% van de scholen ziet
welzijn als trekker van de brede school.

Meer gemeenten met coördinerende rol
Back tot back

Face to face

Hand in hand

Cheek to Cheek

Samenwerkingsvormen
Back to back: De organisaties hebben geen zicht op elkaar, er is geen of
minimale samenwerking en ruimten worden niet gedeeld of multifunctioneel
gebruikt.
Face to face: De organisaties hebben een open houding naar elkaar. Ze
kennen elkaars expertise, stemmen hun werkzaamheden op elkaar af en
enkele ruimten worden multifunctioneel gebruikt.
Hand in hand: Het geheel is meer dan de som der delen. Er is sprake van
synergie en door nauw samen te werken kunnen de organisaties samen een
kwalitatief hoger voorzieningenniveau realiseren. Waar mogelijk wordt van
elkaars ruimten gebruik gemaakt.
Cheek to cheek: De afzonderlijke organisaties geven hun autonomie
(gedeeltelijk) op en gaan op in één organisatie, die een integraal aanbod
verzorgt. Wat het gebruik van het gebouw betreft geldt: niets is van iemand,
alles is voor iedereen.

De gemeente is actief als partner en wordt regelmatig als trekker gezien, maar wat is de precieze
rol van de gemeente in de brede school? Het
scheppen van randvoorwaarden, door te financieren en faciliteren, staat nog steeds voorop.
Opvallend is dat de gemeente in vergelijking
met 2007 vaker een coördinerende rol heeft
(stijging van 22% in 2007 naar 36% in 2009).
Dat wil zeggen dat de gemeente zorgt voor
afstemming, het bijeenbrengen van organisaties en het stroomlijnen van initiatieven.

Combinatiefunctionarissen in opkomst
Een ruime helft van de scholen (58%) zet
medewerkers van externe partners in bij de
uitvoering van brede schoolactiviteiten. De
helft hiervan doet dat voor 5 t/m 16 uur, één
derde voor 1 t/m 4 uur en 16% voor 17 uur of
meer. Zo’n 80% van de scholen vindt dat deze
medewerkers deskundig genoeg zijn om invulling te geven aan de activiteiten, de overige
scholen hebben hier enige twijfel over.
Een kwart van de brede scholen in het vo (27%)
zet combinatiefunctionarissen in. De meerder-

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 49

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 50

heid van de scholen die combinatiefunctionarissen inzet, heeft één of twee functionarissen.
Een kwart van de scholen heeft 3 t/m 6 functionarissen, 11% heeft er 7 of meer. Zij zijn vooral
werkzaam in de sectoren onderwijs en sport en
daarnaast ook in de welzijnssector, cultuur en
zorg. In de meeste gevallen gaat het om
combinaties van onderwijs met één van de
andere sectoren. Andere combinaties die
voorkomen zijn zorg en cultuur, zorg en sport en
sport en cultuur.
Welke meerwaarde hebben combinatiefunctionarissen voor de brede school? Scholen noemen
hier het volgende:
• Bekendheid met de school én organisaties
buiten de school
• Betere samenwerking school-partners
• Bredere kijk, bredere expertise
• Ontlasting voor docenten vo

Coördinatie en overleg: lang niet op alle
scholen aanwezig
39% van de brede vo-scholen heeft een brede
schoolcoördinator aangewezen, dat wil zeggen,
iemand die de verantwoordelijkheid heeft over
de ontwikkeling en organisatie van brede school
activiteiten. Dit percentage is iets gestegen ten
opzichte van 2007 (32%). Maar nog steeds moet
de ruime meerderheid van de brede scholen het
zonder coördinator doen.
Het aantal uren dat een brede school-

coördinator heeft voor zijn of haar taken,
varieert sterk per school. De helft van de
coördinatoren heeft 1 t/m 4 uur per week
beschikbaar, ruim een derde (38%) heeft 5 t/m
16 uur en 12% heeft 17 uur of meer per week ter
beschikking.
We vroegen de brede scholen ook of er een
overlegorgaan is voor de brede school waarin de
partners participeren. Op ongeveer de helft van
de brede scholen is dit aanwezig. In de meeste
gevallen doet een deel van de partners daar aan
mee (40%), in slechts enkele gevallen doen alle
partners mee (13%).

Randvoorwaarden: nog werk te verzetten
Is de school zodanig ingericht dat deze ruimte
biedt voor de brede school? Met andere woorden: zijn de noodzakelijke randvoorwaarden
gerealiseerd?
Draagvlak is vooral aanwezig bij het management van de organisaties en in mindere mate op
de werkvloer. Ook met de rest van de randvoorwaarden is het niet zo goed gesteld: slechts
op de helft van de scholen is er sprake van een
soepele samenwerking en een rooster dat
voldoende ruimte biedt; een vaste overlegstructuur is er maar op een derde van de brede
scholen; en slechts een kwart van de scholen
heeft voldoende personele capaciteit om de
brede school draaiende te houden. Er is geen
verbetering zichtbaar ten opzichte van 2007.

Figuur 3.7 Brede vo-scholen over de randvoorwaarden (n=97)
(zeer) eens (%)
Er is een breed draagvlak voor de brede school bij het management van de organisaties

59

De samenwerking tussen de organisaties verloopt soepel

55

Het rooster van de school biedt ruimte om brede schoolactiviteiten te organiseren

52

Er is een breed draagvlak voor de brede school op de werkvloer

45

Er is een gedegen organisatie en een vaste overlegstructuur

37

Er is voldoende personele capaciteit om de brede school draaiende te houden

27

50 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 51

DE BRE DE S CHO OL I N HET VOOR TG EZ ET ONDER W I JS

Figuur 3.8 Inbedding van de brede school in de schoolorganisatie (n=96 – 124)

84 %

16 %

Inzet van docenten in brede
schoolactiviteiten is geïntegreerd
in het taakbeleid

Inzet van docenten in brede
schoolactiviteiten wordt
‘gestapeld’ op de reguliere uren

De brede school is een integraal
onderdeel van het schoolbeleid

De brede school is een op
zichzelf staand project

80 %

20 %

67 %

33 %

Brede schoolactiviteiten vinden
voornamelijk binnenshuis plaats

Brede schoolactiviteiten vinden
veelal buiten de school plaats

De schoolorganisatie verzorgt
een groot deel van de uitvoering

De uitvoering wordt voornamelijk door externen verzorgd

65 %

38 %

Het brede schoolaanbod is
onlosmakelijk met het
curriculum verweven

Brede schoolactiviteiten zijn
aanvullend aan het onderwijs
57 %

43 %

Brede schoolactiviteiten vinden
grotendeels onder lestijd plaats

0

10

20

30

40

Brede schoolactiviteiten starten
grotendeels na schooltijd

50

60

70

80

90

●

Beschikbare financiën variëren sterk
35 %

62 %

●

‘’Soms lijkt het alsof brede schoolactiviteiten een zeer forse investering
vergen, maar dat is soms ook een
mentaliteitskwestie: probeer het concept
brede school niet als extra taak te zien
bovenop de reguliere schoolactiviteiten
maar bekijk het meer als onderdeel van de
school - dus vanuit de core business.’’

100%

De brede school in het voortgezet onderwijs is
voornamelijk een schoolse aangelegenheid. Het
is doorgaans een integraal onderdeel van het
schoolbeleid, de inzet van docenten is
geïntegreerd in het taakbeleid, brede schoolactiviteiten vinden voornamelijk binnenshuis
plaats en de schoolorganisatie verzorgt een
groot deel van de uitvoering. Toch is de brede
school niet altijd geïntegreerd in het onderwijs.
Op ongeveer de helft van de brede scholen
vinden de activiteiten grotendeels onder lestijd
plaats, op de andere helft starten ze meestal
pas na schooltijd. Op 62% van de brede scholen
worden de activiteiten gezien als aanvullend
aan het onderwijs, in plaats van verweven met
het curriculum (38%). Dat laatste lijkt een
achteruitgang ten opzichte van 2007, toen was
deze verdeling nog fifty-fifty.

Het ontwikkelen en realiseren van de brede
school kost (extra) geld. Welk budget is er
beschikbaar, waar halen scholen dat vandaan en
waar zetten ze het voor in?
Het beschikbare budget varieert sterk per brede
school (Figuur 3.9). Eén derde moet het doen
met een zeer beperkt budget van minder dan
€10.000 per jaar. Bijna de helft van de brede
scholen heeft tussen de €10.000 en € 50.000
beschikbaar. Een kleinere groep heeft nog meer
te besteden. Het beeld is vergelijkbaar met dat
van 2007.
Voldoet het beschikbare budget? Een ruime
helft (54%) komt er mee uit, de andere (krappe)
helft dus niet. Financieringsbronnen die worden
ingezet zijn hoofdzakelijk het eigen schoolbudget (84%) en subsidies (64%), bijvoorbeeld
vanuit de gemeente, BOS of maatschappelijke
stage. Budget van de participerende organisaties en ouderbijdragen worden slechts door
éénderde van de brede scholen ingezet.
Sponsoring komt nauwelijks voor (7%).
Meer dan driekwart van de scholen besteedt
geld aan coördinatie en uitvoerend personeel.
Ook aan het activiteitenaanbod voor leerlingen
wordt vaak geld besteed. Het verschil met 2007
is minimaal. Huisvesting is hier buiten beschouwing gelaten. De kosten voor nieuwbouw liggen
bij benadering tussen de 2,5 en 48 miljoen euro
per brede school; een verbouwing kost bij benadering tussen de v 50.000 en 1 miljoen euro.

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 51

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 52

Figuur 3.9 Welk budget is er jaarlijks beschikbaar voor uw brede school?
(n=117)

Huisvesting: niet voldoende, wel efficiënt
gebruikt
Brede scholen zijn niet erg enthousiast over de
ruimtes die gebruikt worden voor de brede
schoolactiviteiten. Volgens iets minder dan de
helft van de scholen is er voldoende geschikte
accommodatie voorhanden en maken de partners regelmatig gebruik van elkaars ruimtes. De
helft van de brede scholen heeft afspraken
gemaakt over beheer en exploitatie (de andere
helft dus niet). Het beeld ziet er iets positiever
uit dan in 2007, maar het gaat dan slechts om
stijgingen van enkele procenten. Ondanks dit
overwegend negatieve beeld vinden veel
scholen (65%) wel dat er efficiënt gebruik wordt
gemaakt van de beschikbare ruimtes.

Minder dan € 10.000

€ 10.000 – € 50.000

€ 50.000 – € 100.000

> € 100.000

Figuur 3.10 Welke extra kostenposten brengt de brede school met zich mee? (n=95)

81

Coördinatie

78

Uitvoerend personeel
74

Activiteitenaanbod voor leerlingen
51

Beheer/exploitatie
Overleg

44

Kosten voor extra zorg en begeleiding van leerlingen

43
39

Externe ondersteuning/advies
31

Evaluatie
27

Activiteitenaanbod voor ouders/wijkbewoners
0

52 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

10

20

30

40

50

60

70

80

90 100%

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 53

DE BRE DE S CHO OL I N HET VOOR TG EZ ET ONDER W I JS

2007) evalueren minder vaak dan oudere. Door
de jaren heen is het beeld niet veranderd.

Opbrengst
Hoe brengen brede scholen de
resultaten in beeld en welke resultaten
nemen zij waar?

Brede scholen aardig op weg
Hoe plaatsen scholen hun eigen brede school in
die van de algehele ontwikkeling in Nederland?
We hebben scholen gevraagd hoe zij hun brede
school zouden typeren (Figuur 3.12). Slechts 5%
ziet zichzelf als koploper. De meerderheid van
de brede scholen is naar eigen zeggen ‘aardig op
weg’. Toch nog een aardig deel ziet zichzelf als
beginneling en ruim 10% vindt dat de brede
school eigenlijk nog moet starten. Nieuwe brede
scholen vinden zichzelf minder vaak koploper of
aardig op weg dan oudere brede scholen. Het
beeld komt overeen met dat van 2007.
Figuur 3.12 Hoe zou u uw brede school op dit moment
willen typeren? (n=120)
(%)
wij zijn koploper in Nederland

5

wij zijn aardig op weg

51

onze brede school staat eigenlijk nog in
de kinderschoenen

32

we moeten eigenlijk nog echt beginnen

12

De helft evalueert de opbrengsten
Op 42% van de brede scholen vindt géén evaluatie plaats. Een derde van de scholen evalueert
de ontwikkeling van de brede school wel, 16%
treft voorbereidingen daartoe en 8% heeft de
evaluatie al afgerond. Hoe verder de brede
school is, hoe verder men is gevorderd met de
evaluatie. Nieuwe brede scholen (gestart vanaf

Resultaten moeilijk aan te tonen
Welke resultaten zien scholen zelf van de brede
school? Hierbij zien we grote verschillen tussen
resultaten die volgens de scholen ‘aantoonbaar’
zijn en resultaten die wel opgemerkt worden,
maar nog niet aan te tonen zijn (Figuur 3.13).
Duidelijk is in ieder geval dat het activiteitenaanbod op een groot aantal brede scholen is
verbeterd of uitgebreid. Andere resultaten voor
leerlingen zijn moeilijker aantoonbaar, maar
veel scholen hebben het idee dat leerlingen
vaker in aanraking komen met kunst en cultuur,
dat ze meer maatwerk ontvangen, dat leerlingen
met problemen beter worden geholpen en dat
leerlingen vaker deelnemen aan maatschappelijke activiteiten. Het minste resultaat zien
scholen op het voortijdig schoolverlaten en de
leerprestaties, al zijn de verwachtingen van het
laatste wel hooggespannen.
Wat betreft ouders en de wijk zien brede scholen
veel minder resultaat. In de relatie school-thuis
hebben de scholen het meeste vertrouwen.
Opvallend is ook dat scholen vinden dat de
relatie met de partners ten goede komt aan de
leerlingen: het onderwijs is volgens veel scholen
aantrekkelijker geworden, er is sprake van
expertise-ontwikkeling en volgens het merendeel van de scholen is er ook van een doorgaande lijn in het aanbod.
Wanneer we de waargenomen resultaten
vergelijken met de doelen die scholen hebben
geformuleerd voor de brede school, dan komt
het beeld op een aantal punten aardig overeen.
Het verbeteren van het activiteitenaanbod is
een belangrijk doel dat volgens veel scholen ook
gerealiseerd is. Maatschappelijke participatie
staat bij veel scholen hoog op de agenda en
komt ook weer terug in de resultaten. Dit geldt
ook voor sociale vaardigheden, al zijn resultaten
op dit gebied moeilijker aantoonbaar.

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 53

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 54

Figuur 3.13 Resultaten van de brede school (n=92)
Ik zie nog
geen
resultaat (%)

Ik zie nog
geen resultaat, maar ik
verwacht het
wel(%)

Ik zie
Er zijn
resultaat,
aantoonbare
maar kan dit resultaten(%)
nog niet
aantonen(%)

Resultaten voor leerlingen
Het activiteitenaanbod voor leerlingen is
verbeterd/uitgebreid

7

13

20

61

Leerlingen komen vaker in aanraking met kunst
en cultuur

16

11

26

47

Leerlingen ontvangen maatwerk (ze krijgen
mogelijkheden voor talentontwikkeling)

12

25

29

34

Leerlingen met problemen worden beter
geholpen

16

21

33

30

De sociale participatie is gestegen (leerlingen
nemen meer deel aan maatschappelijke
activiteiten)

15

20

36

29

Leerlingen zijn meer gaan sporten en bewegen

19

15

39

27

Het schoolklimaat is veiliger geworden

15

23

37

25

Het voortijdig schoolverlaten is verminderd

36

14

25

25

De sociale vaardigheden van leerlingen zijn
verbeterd

10

20

46

24

De leerprestaties van leerlingen zijn verbeterd

26

32

31

11

Het activiteitenaanbod in de wijk is uitgebreid

44

33

11

12

De relatie tussen school en thuis (driehoek
ouders-school-kind) is verbeterd

31

24

35

10

De sociale cohesie/veiligheid in de wijk is
versterkt

39

32

22

7

Er is minder last van rondhangende jongeren

47

33

15

5

Het onderwijs is aantrekkelijker geworden

9

21

38

32

Partners wisselen expertise uit

12

27

42

19

Er is sprake van een doorgaande lijn in het
aanbod

17

23

43

17

Resultaten voor ouders/wijk

Resultaten voor school en partners

54 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 55

DE BRE DE S CHO OL I N HET VOOR TG EZ ET ONDER W I JS

Successen en knelpunten
Wat gaat er goed in de brede school? En
wat kan er nog verbeterd worden?
Breed activiteitenaanbod grootste succes
Wat zien brede vo-scholen zelf als grootste
succes van de brede school? De meeste scholen
spreken hier van het brede activiteitenaanbod
(28%), het vaakst noemen zij dan activiteiten
op het gebied van sport en cultuur. Daarnaast
zien scholen (16%) dat de brede school leidt tot
meer enthousiasme en betrokkenheid van leerlingen en dat de brede school leidt tot meer
sociale cohesie, betere sociale vaardigheden of
een betere sfeer op school (15%). Een aantal
brede scholen ziet de goede samenwerking met
externe partners als de grootste verdienste van
de brede school (11%). Een goede relatie met de
omgeving is volgens hen essentieel en zorgt er
ook voor dat de samenleving de school binnenkomt. Enkele scholen noemen het multifunctionele gebouw dat openstaat voor de wijk en de
mogelijkheden tot talentontwikkeling van
leerlingen als het grootste succes.

Tijds-werkdruk en financiën grootste
knelpunten
Wat belemmert brede scholen in het voortgezet
onderwijs in hun ontwikkeling? We zien hier een
aantal klassieke knelpunten naar voren komen:
tijds- en werkdruk en financiële tekorten werken nog steeds het meest belemmerend (Figuur
3.14). Twee derde van de scholen ervaart
problemen met het afstemmen met de partners,
maar slechts voor enkele brede scholen is dat
een ernstig knelpunt. Ook ruimtegebrek of het
gebrek aan kwalitatief goede ruimte wordt door
meer dan de helft als knelpunt gezien – één
vijfde ziet dit als een groot knelpunt. Er worden
haast geen andere knelpunten genoemd. Een
enkeling noemt hier de roosters van leerlingen
of de bouwvergunning.

Figuur 3.14 Wat zijn de knelpunten voor de verdere ontwikkeling van de brede school? (n=94)

Tijds- en werkdruk personeel en coördinatie

groot knelpunt
klein knelpunt

Financiële tekorten

Moeilijk om tot afstemming te komen met partners

Gebrek aan (kwalitatief goede) ruimte
0

10

20

30

40

50

60

70

80

90 100%

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 55

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 56

Toekomst
Hoe zien brede vo-scholen de toekomst van de
brede school? Wat willen ze de komende jaren
bereiken?

activiteitenaanbod. Daarnaast willen scholen de
brede school graag beter inbedden in het
curriculum, waarbij de doorgaande lijn
prioriteit heeft. Ook het versterken van de
samenwerking met de externe partners staat op
de agenda.

Brede scholen hebben uiteenlopende ambities
voor de toekomst. We vatten ze hieronder samen
en geven daar telkens een citaat bij.
Brede scholen willen de brede school in ieder
geval graag voortzetten en mogelijk verder
uitbouwen, graag met een uitgebreid

Scholen die aangeven dat ze geen brede school
zijn maar wel overwegen het concept in de
toekomst vorm te geven, hebben grotendeels
dezelfde ambities als brede scholen (in ontwikkeling). Andere ambities die ze noemen zijn het
versterken van het profiel van de school, het
vastleggen en implementeren van de ambities,
en het creëren van draagvlak binnen de eigen
school.

Ambitie

Citaat

Continueren/uitbouwen/borgen (33%)

‘’Uitbouwen waar nodig, stabiliseren wat werkt,
afbouwen wat overbodig is’’.

Uitbreiden activiteiten (22%)

‘’Dagopvang (7.30-17.30) realiseren in samenwerking
met sportorganisaties, ouders, leerlingen,
cultuurinstellingen, school, welzijnscentrum en
gemeente’.’

Inbedden brede school in programma/doorgaande lijn
(10%)

‘’Het binnen- en buitenschoolse leren met elkaar
verbinden, waardoor de ontwikkeling van elke leerling
en de voorbereiding op de samenleving versterkt
wordt’’.

Samenwerking met partners versterken (10%)

‘’Nog veel meer gebruik gaan maken van elkaars
expertise, tijd en energie. Krachtenbundeling’’

Wijkfunctie (nader) vormgeven (7%)

‘’De school zou meer een functie in de wijk kunnen
vervullen t.a.v. culturele, kunstzinnige en
sportactiviteiten’’.

Overig (19%)

‘’Insteken op talentontwikkeling en recht doen aan
verscheidenheid. Kinderen een geweldige schooltijd
geven met een optimaal rendement’’.

Ambities: borgen, uitbouwen, inbedden

56 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 57

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 57

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 58

4

GEM E E N T E N
OVER DE BREDE SCHOOL

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 59

GEMEENTEN OVER DE BREDE SCHOOL

Inhoud

Doelen: doorgaande lijn in aanbod en meer
ontwikkelingskansen

Wat was voor gemeenten de aanleiding
om te starten met de brede school? Wat
willen ze bereiken? Welke andere
beleidsontwikkelingen raken aan de
brede school?

De doelen die gemeenten noemen lopen net als
in 2007 uiteen, maar in de doelen die genoemd
worden zien we wel een verschuiving ten
opzichte van 2007. Toen bestond de top vijf achtereenvolgens uit: ontwikkelingskansen bieden,
verbeteren van de samenwerking, sociale
cohesie versterken, ouderbetrokkenheid
vergroten en combinatie arbeid zorg makkelijker
maken. Sociale cohesie versterken en ouderbetrokkenheid zijn nu uit de top vijf verdwenen.
Nieuw in de top vijf van 2009 zijn het realiseren
van een doorgaande lijn in het aanbod en het
uitbreiden en verbeteren van het activiteitenaanbod voor kinderen.

Aanleidingen: breder aanbod voor kinderen
in geclusterde gebouwen
De aanleiding voor de meeste gemeenten om
brede schoolontwikkeling in gang te zetten, is
het creëren van een breed aanbod op sociaal,
cultureel en sportief gebied. Daarnaast spelen
schaalvoordelen door clustering van gebouwen
een rol. Ook het bieden van sluitende dagarrangementen voor werkende ouders en
wijkontwikkeling is voor gemeenten een reden
om brede scholen te ontwikkelen. De aanleidingen vormen dus een combinatie van inhoudelijke
zaken zoals het creëren van een breed aanbod en
praktische zaken zoals huisvesting en dagarrangementen voor ouders en aspecten als
wijkontwikkeling.

Doelen top 5
1. Een doorgaande lijn in het aanbod realiseren
2. Ontwikkelingskansen bieden voor kinderen
3. Samenwerking tussen instellingen verbeteren
4. Uitbreiding/verbetering van het
activiteitenaanbod voor kinderen
5. Combinatie arbeid-zorg makkelijker maken voor
ouders

Figuur 4.1 Aanleidingen voor gemeenten om brede school te ontwikkelen (n=184)
(%)
Het creëren van een breed aanbod op sociaal, cultureel en sportief gebied

78

Schaalvoordelen door clustering van gebouwen

53

Sluitende dagarrangementen voor werkende ouders bieden

52

Wijkontwikkeling

50

Achterstandsbestrijding

34

Behoud van voorzieningen op het platteland

33

Tegengaan van segregatie

11

Anders, namelijk: ontwikkelingskansen bieden, doorlopende lijn, talentontwikkeling, leefbaarheid

20

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 59

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 60

Doelen voor kinderen
Het merendeel van de door gemeenten genoemde doelen voor kinderen heeft betrekking op het
bieden van ontwikkelingskansen voor kinderen.
Een ander veel genoemd doel dat hieraan kan
bijdragen is het uitbreiden en verbeteren van
het activiteitenaanbod. Zo wil een aantal
gemeenten met brede scholen kinderen meer in
aanraking brengen met kunst en cultuur.
Daarmee willen brede scholen kinderen dus
vooral meer bieden naast het reguliere
onderwijsaanbod.
Top 3 doelen voor kinderen (n=182)
1. Ontwikkelingskansen bieden
2. Uitbreiding/verbetering activiteitenaanbod
3. Kinderen meer in aanraking brengen met kunst
en cultuur

●

“Kinderen gelijke kansen bieden om hun
talenten te ontwikkelen”

Doelen voor de wijk
De doelen van de brede scholen voor de wijk
richten zich vooral op het versterken van de
sociale cohesie. Daarnaast worden het bieden
van activiteiten en voorzieningen voor wijkbewoners, het behoud van voorzieningen en het
verbeteren van de leefbaarheid van de wijk
genoemd als doelen voor de wijk.
Top 3 doelen voor de wijk (n=182)
1. Sociale cohesie/veiligheid in de wijk versterken
2. Activiteiten/voorzieningen voor wijkbewoners
3. Anders, namelijk: behoud voorzieningen,
leefbaarheid verbeteren

Doelen voor professionals en gemeente
Voor professionals en gemeente is het belangrijkste doel het realiseren van een doorgaande
lijn in het aanbod. Hierbij is het belangrijk dat
de organisaties hun onderlinge samenwerking
verbeteren en integraal gemeentelijk beleid
realiseren.

●

Doelen voor ouders
Gemeenten met brede scholen willen met name
de combinatie arbeid en zorg makkelijker maken
en daarnaast de ouderbetrokkenheid bij de
brede school versterken. Enerzijds zijn er dus
brede scholen die zich vooral richten op het
betrekken van ouders (vooral kansenprofiel),
anderzijds zijn er brede scholen die er vooral
voor willen zorgen dat ouders makkelijker arbeid
en zorg kunnen combineren (vooral opvangprofiel). Brede scholen richten zich dus op twee
doelgroepen ouders. Soms gebeurt dat binnen
één brede school, soms richt een brede school
zich op één van beide doelgroepen.
Top 3 doelen voor ouders (n=182)
1. Combinatie arbeid-zorg makkelijker maken
2. Ouderbetrokkenheid versterken
3. Opvoedingsondersteuning bieden

60 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

Top 3 doelen voor professionals en de gemeente
(n=182)
1. Een doorgaande lijn in het aanbod realiseren
2. Samenwerking tussen instellingen verbeteren
3. Integraal gemeentelijk beleid realiseren

●

“Af van losse projecten en meer structureel
aanbod van voorzieningen en activiteiten”
●

Beleid: positieve gevolgen verwacht van
nieuw beleid
Net als in 2007 is er een aantal nieuwe beleidsontwikkelingen rondom onderwijs en jeugd die
raken aan de brede school. Deze ontwikkelingen
kunnen de brede schoolontwikkeling zowel positief als negatief beïnvloeden. De gemeenten
verwachten vooral positieve gevolgen van de
harmonisatie van kinderopvang, peuterspeelzaal en vve en van de ontwikkeling van Centra

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 61

GEMEENTEN OVER DE BREDE SCHOOL

voor Jeugd en Gezin. Ook de Impuls brede scholen, sport en cultuur en de Lokale Educatieve
Agenda dragen volgens meer dan de helft van
de gemeenten in positieve zin bij aan de brede
school. Van de overige beleidsontwikkelingen

verwacht meer dan de helft van de gemeenten
geen gevolgen; negatieve gevolgen van de
beleidsontwikkelingen zien de meeste gemeenten niet.

Figuur 4.2 Gevolgen van recente beleidsontwikkelingen voor de brede school (n=163-169)
positieve
gevolgen (%)

negatieve
gevolgen (%)

geen
gevolgen (%)

Harmonisatie van kinderopvang, peuterspeelzaal en vooren vroegschoolse educatie

65

5

30

De ontwikkeling van Centra voor Jeugd en Gezin

57

0

43

Impuls brede scholen, sport en cultuur

54

0

46

Lokale Educatieve Agenda

52

0

48

Het instellen van Zorg- en Adviesteams

38

1

62

Passend onderwijs

32

1

67

VSV: aanval op de uitval

13

0

87

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 61

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 62

De rolverdeling: gemeente neemt veel
rollen op zich

Proces
Welke organisaties zijn betrokken bij de
brede school? Spelen zij een actieve rol
of zijn ze meer zijdelings betrokken?
Hoe zijn de rollen verdeeld? Hoe staat
het met de financiering? En wat is er
geregeld met betrekking tot eigendom,
beheer en exploitatie van gebouwen?

Voortgang van het proces: nieuwkomers en
oudgedienden
Brede scholen bevinden zich in verschillende
fasen, omdat er nog altijd nieuwe brede scholen
bijkomen, maar er ook brede scholen zijn die al
meer dan tien jaar bestaan. Een deel van de
brede scholen bevindt zich nog in de initiatieffase. Dit houdt in dat ze zich oriënteren en een
visie ontwikkelen. Ongeveer een kwart is zich
aan het voorbereiden. Iets minder dan de helft
van de brede scholen is daadwerkelijk bezig met
de uitvoering van de brede school. Deze brede
scholen bevinden zich in de uitvoerings- en
consolidatiefase.
Figuur 4.3 Fases van het brede schoolproces volgens
gemeenten (n=268)
brede
scholen (%)

Bij het brede schoolproces zijn veel verschillende rollen denkbaar voor de deelnemende partijen. De gemeenten zien voor zichzelf veel verschillende rollen weggelegd, maar ook de
schoolbesturen vervullen enkele belangrijke
rollen.
De rol van de gemeente in het po en vo
De meeste gemeenten vinden dat de vijf hieronder genoemde rollen allemaal op hen van
toepassing zijn als het gaat om brede scholen in
het po, net als in 2007. Daarbij vindt iets minder
dan twee derde van de gemeenten dat de brede
school op den duur zonder de steun van de
gemeente moet functioneren. Ook in het voortgezet onderwijs wordt op steeds grotere schaal
aan brede schoolontwikkeling gewerkt. Van de
gemeenten met brede scholen is 15% betrokken
bij de ontwikkeling van de brede school in het
vo. Meestal is hun rol bij de brede school in het
voortgezet onderwijs meer op afstand dan bij de
brede school in het primair onderwijs.

Figuur 4.4 Rollen gemeenten in het po (n=182) en vo
(n=33)
PO (%)

VO (%)

Faciliteren: randvoorwaarden scheppen

79

45

78

48

Initiatief: oriëntatie en visieontwikkeling

29

Financieren: subsidies
verstrekken, geldstromen
ontschotten

76

45

Voorbereiding: projectorganisatie en –
planning, financiering,
bouwprocessen

24

Regisseren: regie voeren en
proces managen
Initiëren: aanjagen, stimuleren en coördineren

68

36

Uitvoering: implementatie van
inhoudelijke en organisatorische
veranderingen

21

Coördineren: afstemmen,
organisaties bijeen brengen,
initiatieven stroomlijnen

62

36

Consolidatie: evaluatie en bijstelling
en/of uitbreiding van de aanpak

27

Geen rol

2

3

62 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 63

GEMEENTEN OVER DE BREDE SCHOOL

De rol van de schoolbesturen en woningcorporaties
Schoolbesturen en woningcorporaties hebben
volgens gemeenten ieder hun eigen rol binnen
de brede schoolontwikkeling. De schoolbesturen
hebben volgens ongeveer de helft van de
gemeenten vooral een faciliterende en initiërende rol. Ook de coördinerende rol van de
schoolbesturen wordt door veel gemeenten
genoemd. Woningcorporaties hebben in iets
minder dan de helft van de gemeenten (47%)
een rol binnen de brede schoolontwikkeling. Die
rol bestaat volgens de gemeenten met name uit
faciliteren en financieren.

Politiek draagvlak
In de meeste gemeenten is er bij de politiek voldoende draagvlak voor de brede school: wethouders staan achter de brede school en de
Figuur 4.5 Gemeenten over hun rol in de brede school
(n=173-175)
(zeer) mee
eens (%)
Onze wethouders staan achter de
brede school

96

Onze gemeente steekt eigen
gemeentelijk geld in de
ontwikkeling van brede scholen

87

Onze gemeente heeft de leiding bij
de ontwikkeling van brede scholen

76

Onze gemeenteraad heeft zich
positief uitgelaten over de
ontwikkeling van brede scholen

64

Op den duur zouden brede scholen
zonder steun van de gemeente
moeten functioneren

61

Onze gemeente heeft voldoende
speelruimte (wettelijk, beleidsmatig)
om brede scholen te realiseren

59

Onze gemeente heeft vooral een
makelaarsfunctie in de brede
school: ze brengt partijen bij elkaar

51

gemeenteraad is positief over de brede schoolontwikkeling. Dit blijkt ook uit de bereidheid om
eigen gemeentelijk geld in de brede school te
investeren. Meer dan de helft van de gemeenten
is ook tevreden over de wettelijke en beleidsmatige ruimte die beschikbaar is om een brede
school te realiseren.

Combinatiefunctionarissen: aangesteld bij
onderwijs en sport
Van de gemeenten geeft 16% aan dat er op de
brede scholen combinatiefunctionarissen zijn
aangesteld. Nog niet alle gemeenten zijn
gestart met combinatiefunctionarissen; de
invoering ervan verloopt in tranches. De
sectoren waar de meeste combinatiefunctionarissen werken, zijn onderwijs/educatie, sport en cultuur. Volgens een aantal
gemeenten zit de meerwaarde van de
combinatiefunctionarissen met name in de
doorgaande lijn en de samenhang en daarnaast
ook in het versterken en uitbreiden van het
aanbod.
Figuur 4.6 Sectoren waarin combinatiefunctionarissen
werkzaam zijn (n=26)
(%)
Onderwijs/educatie

81

Sport

73

Cultuur

54

Welzijn

27

Opvang

15

Zorg

0

Anders, namelijk: ouderbetrokkenheid
en iets anders

4

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 63

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 64

Figuur 4.7 Door de gemeente (gedeeltelijk) betaalde brede school zaken (n=173)

Projectleiding

57

Activiteitenaanbod voor kinderen

44

Onderhoud gebouw

42

Externe ondersteuning/advies

28

PR en communicatie

28

Exploitatielasten

26

Beheer

25

Activiteitenaanbod voor ouders

21

Evaluatie

16

Locatiemanagement

15

Kosten voor extra zorg en begeleiding van kinderen

14

Uitvoerend personeel

13

0

De organisatie: stuurgroep en
projectleiding in de helft van de gemeenten
De organisatie rondom een brede school bestaat
op gemeentelijk niveau vaak uit een projectleider en een stuurgroep. Op locatieniveau zijn
veelal locatiecoördinatoren actief.
Projectleiding en coördinatie
Minder dan de helft (43%) van de gemeenten
heeft een gemeentelijk projectleider brede
scholen aangesteld. Het aantal uren varieert
van 2 tot 40 uur per week. Gemiddeld gaat het
om 15 uur in de week. Net als in 2007 heeft iets
minder dan een derde van de gemeenten
coördinatoren op brede scholen aangesteld.
Gemiddeld gaat het om een aanstelling van 11
uur, de aanstellingen variëren van 1 tot 36 uur.
Stuurgroep
Net als in 2007 is in 59% van de gemeenten een
gemeentelijke stuurgroep (ook wel regiegroep
genoemd) ingesteld, die verantwoordelijk is
voor de koers en de voortgang van het brede

64 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

10

20

30

40

50

60%

schoolproces. Ambtenaren maken bijna altijd
deel uit van de stuurgroep (85%). Ook bestuurders van bij de brede school betrokken scholen
en instellingen (68%), portefeuillehouders
(63%) en directieleden (59%) maken deel uit
van de stuurgroep. Externe adviseurs (38%) zijn
minder vaak betrokken net als vertegenwoordigers van andere partijen zoals kinderopvang,
woningcorporatie, peuterspeelzaalwerk en welzijn (30%).

Financiering: diverse financieringsbronnen
en kostenposten
Wat kost een brede school? Welke budgetten
worden daarvoor gebruikt? Hebben gemeenten
voldoende financiële armslag?
Budgetten en kostenposten
De totale hoeveelheid geld voor huisvesting die
gemeenten beschikbaar hebben voor de brede
school loopt uiteen: 32% heeft minder dan
€50.000 te besteden en 6% meer dan 20 miljoen euro. Deze verschillen hebben vooral te

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 65

GEMEENTEN OVER DE BREDE SCHOOL

maken met de keuze voor wel of geen nieuwbouw en met het aantal brede scholen in een
gemeente.

brede school gebruik maken van de stimuleringsregeling. In de overige gemeenten kan dat
niet, omdat ze daarvoor niet voldoende middelen hebben. Van de gemeenten met een stimuleringsregeling geeft een klein deel aan dat alleen
brede scholen, die aan gemeentelijke criteria
voldoen, gebruik kunnen maken van de regeling.

De budgetten die binnen gemeenten beschikbaar zijn naast het budget voor huisvesting
lopen eveneens uiteen: 38% heeft minder dan
€50.000 te besteden en 1% meer dan 20 miljoen. De periodes waar de budgetten betrekking
op hebben lopen uiteen van één jaar tot enkele
tientallen jaren. De gemiddelde duur van een
periode waarover budgetafspraken zijn gemaakt
is ongeveer vijf jaar.

Financieringsbronnen
Driekwart van de gemeenten betaalt de brede
school (gedeeltelijk) vanuit eigen middelen. Bij
nieuw- of verbouw van gebouwen wordt het
onderwijshuisvestingsbudget ingezet. Daarnaast maakt 40% van de gemeenten gebruik van
subsidieregelingen van het rijk om de brede
school te bekostigen. Budgetten van participerende instellingen en provinciale subsidies
worden minder gebruikt.

Het beschikbare budget wordt in veel gemeenten besteed aan projectleiding (Figuur 4.7).
Minder dan de helft van de gemeenten besteedt
het geld ook aan activiteitenaanbod voor
kinderen en onderhoud van gebouwen.

Begrotingstekort in veel gemeenten
Bij meer dan een derde van de gemeenten
(39%) is sprake van een begrotingstekort voor
de brede school. De tekorten lopen op tot 10
miljoen euro. Gemiddeld ligt het tekort tussen
de €800.000 en €900.000. Sommige gemeenten hebben echter geen idee hoe groot het
tekort precies is.

Per jaar besteden gemeenten gemiddeld zo’n
€7.500 aan activiteiten en organisatie van
brede scholen. In een aantal gemeenten loopt
dit bedrag op tot €100.000 euro. 28% van de
gemeenten heeft een gemeentelijke financiële
stimuleringsregeling voor brede scholen. In
bijna de helft van die gemeenten kan iedere

Figuur 4.8 Financieringsbronnen voor brede scholen (n=173)

Eigen geld/ gemeentelijke reserves

77

Onderwijshuisvesting

57

Subisdieregelingen rijksoverheid

40

Eigen bijdrage van participerende instellingen

38

Subsidies provincies

30

Opbrengst verkoop vrijkomende gronden

24

Onderwijsachterstandenbeleid

22

Eigen bijdragen van woningcorporties

20

Subsidiebudgetten van instellingen

20

Sociaal beleid/Welzijnsbeleid

17

0

10

20

30

40

50

60

70

80

90%

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 65

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 66

Eigendom, beheer en exploitatie: gemeente
meestal eigenaar van MFA
Eigendom, beheer en exploitatie van een brede
schoolgebouw spelen een grote rol in het brede
schoolproces. Tweederde van de gemeenten
vindt dat brede scholen beter gedijen in een
multifunctionele accommodatie. Eenderde vindt
dat de huisvestingsverordening te weinig mogelijkheden biedt om goede huisvesting voor brede scholen te realiseren.
Eigendom
Het eigendom van multifunctionele
accommodaties ligt in meer dan de helft van de
gemeenten bij het gemeentebestuur (57%). Ook
schoolbesturen zijn regelmatig eigenaar van de
MFA (35%). Woningcorporaties (20%), een
stichting brede school (8%) en Vereniging van
Eigenaren (7%) zijn minder vaak eigenaar.
Beheer
Voor veel brede scholen is geen beheerconstructie ingericht. Brede scholen die dat wel
hebben, hebben meestal een zelfstandige
beheerorganisatie die zorgt voor het beheer van
het hele gebouw (gebundeld beheer). Deze
beheerorganisatie is vaak samengesteld uit
vertegenwoordigers van de verschillende
Figuur 4.9 Beheerconstructies voor de brede school
(n=177)
(%)
Er is geen beheerconstructie

35

Gebundeld beheer: er is een
zelfstandige beheersorganisatie voor het
hele gebouw

24

Gesplitst beheer: elke instelling zorgt
voor het beheer van zijn eigen ruimtes

19

Gebundeld beheer: men wijst
gezamenlijk één gebruiker aan die het
beheer verzorgt

14

Uitbesteding: het beheer is uitbesteed
aan een derde partij

8

66 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

partijen. In 19% van de gemeenten is er sprake
van gesplitst beheer, waarbij elke instelling voor
het beheer van zijn eigen ruimtes zorgt.
Wanneer het beheer is uitbesteed, dan wordt dit
meestal overgelaten aan een woningcorporatie
(43%) of aan een andere organisatie zoals een
schoolbestuur of ‘stichting voor beheer
welzijnsgebouwen’ (36%).
Exploitatie
De gemeente en andere organisaties, zoals een
schoolbestuur of één van de partijen zijn het
vaakst verantwoordelijk voor de exploitatie van
de brede school (respectievelijk 27% en 26%).
In een deel van de gemeenten zijn een beheerder of beheerstichting verantwoordelijk voor
exploitatie van de brede school (19%). Dat geldt
in mindere mate ook voor woningcorporaties
(8%) en ‘stichtingen brede school’ (6%).
Organisaties voor ‘facility management’ zijn
nauwelijks in beeld (1%).

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 67

GEMEENTEN OVER DE BREDE SCHOOL

Figuur 4.11 Evaluatie van de brede school (n=245)

Opbrengst

(%)

Hoe ver zijn de brede scholen op weg?
Wordt er al geëvalueerd? Zijn er al
resultaten te zien?

Gebruik van kwaliteitscriteria stabiel
Net als in 2007 maakt meer dan een derde van
de gemeenten gebruik van kwaliteitscriteria
waaraan brede scholen moeten voldoen om
brede school te mogen heten of om voor
gemeentelijke subsidie in aanmerking te komen.
In de meeste gevallen gebeurt dat in de vorm
van een zelfevaluatie voor de brede school.
Figuur 4.10 Kwaliteitscriteria voor de brede school
(n=175)
(%)
Nee

63

Ja, in de vorm van zelfevaluatie

33

Ja, met een onafhankelijke controle
door een andere partij

4

Beperkte evaluatie
In bijna driekwart van de gemeenten met brede
scholen wordt niet geëvalueerd. Een deel treft
voorbereidingen voor evaluatie, in een ander
deel is evaluatie gaande. Bij een paar gemeenten is evaluatie afgerond.

Er is nog geen sprake van systematische
evaluatie

72

Er worden voorbereidingen getroffen
voor evaluatie

11

Evaluatie is gaande

12

Evaluatie is afgerond

5

Resultaten verwacht, maar moeilijk
aantoonbaar
In veel gemeenten verwacht men verschillende
opbrengsten van de brede school. Voor een deel
zijn die resultaten al zichtbaar, het is echter
moeilijker om ze aan te tonen. Gemeenten zien
vooral resultaat waar het gaat om het activiteitenaanbod en behoud en concentratie van voorzieningen. Ongeveer de helft van de gemeenten
kan deze resultaten ook aantonen. Men ziet minder resultaat als het gaat om lange termijn doelen, zoals het verbeteren van het scholingsniveau van ouders, verminderen van kosten op het
gebied van huisvesting en het verminderen van
overlast van rondhangende jongeren. Gemeenten verwachten hier op termijn wel resultaat.
Resultaten voor kinderen
Eén van de belangrijkste aantoonbare resultaten is dat het activiteitenaanbod voor kinderen
is uitgebreid. Daarnaast zijn er volgens een derde van de gemeenten meer sluitende dagarrangementen onderwijs en opvang. Kinderen
zijn volgens gemeenten meer gaan sporten en
bewegen en komen vaker in aanraking met
kunst en cultuur. Gemeenten zien ook resultaten op het gebied van ontwikkelingskansen en
hulp aan kinderen met problemen, maar kunnen
die nog niet aantonen. Er zijn nog niet veel
gemeenten die resultaat zien op het gebied van
gedragsproblemen, leerprestaties en sociale
vaardigheden. Resultaten op deze punten
worden door ongeveer de helft van de gemeenten wel verwacht.

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 67

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 68

Figuur 4.12 Resultaten voor kinderen volgens gemeenten (n= 156 - 192)

Ik zie nog geen
resultaat (%)

Ik zie nog geen
Ik zie resultaat
resultaat, maar maar kan dat nog
verwacht het wel
niet aantonen
(%)
(%)

Er zijn
aantoonbare
resultaten (%)

Kinderen
Het activiteitenaanbod voor kinderen is uitgebreid

4

28

16

52

Er zijn meer sluitende dagarrangementen onderwijsopvang

19

31

15

35

Kinderen zijn meer gaan sporten en bewegen

18

33

22

28

Kinderen komen vaker in aanraking met kunst en cultuur

19

35

19

28

Kinderen met problemen worden beter geholpen

18

40

28

14

De ontwikkelingskansen voor kinderen zijn groter

9

44

34

12

De sociale vaardigheden van kinderen zijn verbeterd

19

45

27

9

De leerprestaties van kinderen zijn verbeterd

28

48

17

8

Gedragsproblemen bij kinderen zijn afgenomen

44

38

14

5

Ik zie nog geen
Ik zie resultaat
resultaat, maar maar kan dat nog
verwacht het wel
niet aantonen
(%)
(%)

Er zijn
aantoonbare
resultaten (%)

Figuur 4.13 Resultaten voor ouders volgens gemeenten (n=166-189)

Ik zie nog geen
resultaat (%)

Ouders
Er zijn meer sluitende dagarrangementen onderwijsopvang (bijv. van 7.30-18.30 uur)

22

31

15

32

Er is een ontmoetingsplek voor ouders

31

31

11

27

Het activiteitenaanbod voor ouders is uitgebreid

44

27

10

19

Ouders worden beter begeleid bij opvoedingsproblemen

28

42

18

12

De betrokkenheid van ouders bij de ontwikkeling van hun
kind is vergroot

30

39

22

9

Het scholingsniveau van ouders (bijvoorbeeld taal of ict)
is verbeterd

68

22

5

5

68 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 69

GEMEENTEN OVER DE BREDE SCHOOL

Figuur 4.14 Resultaten voor de wijk volgens gemeenten (n= 169-191)

Ik zie nog geen
resultaat (%)

Ik zie nog geen
Ik zie resultaat
resultaat, maar maar kan dat nog
verwacht het wel
niet aantonen
(%)
(%)

Er zijn
aantoonbare
resultaten (%)

Wijk
Het voorzieningenaanbod is behouden

13

24

14

49

Er is een concentratie van voorzieningen

17

27

11

45

Het activiteitenaanbod voor de wijk is uitgebreid

28

30

12

30

Er is een ontmoetingsplek voor wijkbewoners

35

27

11

27

De sociale cohesie in de wijk is versterkt

30

41

21

8

Er is minder last van rondhangende jongeren

65

23

6

7

Ik zie nog geen
Ik zie resultaat
resultaat, maar maar kan dat nog
verwacht het wel
niet aantonen
(%)
(%)

Er zijn
aantoonbare
resultaten (%)

Figuur 4.15 Resultaten voor professionals en gemeenten volgens gemeenten (n=113-121)

Ik zie nog geen
resultaat (%)

Professionals
De samenwerking is versterkt

4

27

32

36

Er is een gezamenlijke visie ontwikkeld

10

30

28

32

Er wordt expertise uitgewisseld

7

33

35

25

Zorg en signalering zijn verbeterd

8

41

33

18

Het werkklimaat is verbeterd

16

41

25

18

Er is een doorgaande lijn ontwikkeld

5

39

41

15

Regiovoering door de gemeente is verbeterd

18

28

29

25

Er wordt integraal beleid gevoerd

8

37

33

23

Er zijn minder kosten gemaakt op het gebied van
huisvesting

66

24

4

7

Gemeente

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 69

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 70

Resultaten voor ouders
Ongeveer een derde van de gemeenten geeft
aan dat er meer sluitende dagarrangementen
onderwijs en opvang zijn. Een kwart van de
gemeenten heeft een ontmoetingsplek gerealiseerd voor ouders en heeft het activiteitenaanbod voor ouders uitgebreid. Een deel van de
gemeenten ziet wel resultaten op het gebied
van begeleiding van ouders bij opvoedingsproblemen en betrokkenheid van ouders bij de
ontwikkeling van hun kind, maar kunnen die
nog niet aantonen.
Resultaten voor de wijk
De belangrijkste aantoonbare resultaten voor
de wijk zijn volgens de gemeenten dat het voorzieningenniveau is behouden en dat een concentratie van voorzieningen gerealiseerd is. In
minder dan een derde van de gemeenten is een
activiteitenaanbod voor de wijk gerealiseerd;
iets meer dan een kwart van de gemeenten

70 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

heeft een ontmoetingsplek voor wijkbewoners
gerealiseerd. Er zijn nog niet veel gemeenten
die resultaat zien op het gebied van sociale
cohesie in de wijk en rondhangende jongeren.
Resultaten voor professionals en gemeente
Een deel van de gemeenten geeft aan dat de
samenwerking tussen instellingen is versterkt,
dat er een gezamenlijke visie wordt ontwikkeld
en dat expertise wordt uitgewisseld. Meer dan
een kwart van de gemeenten ziet wel resultaten
op het gebied van zorg en signalering, het werkklimaat en ontwikkeling van een doorgaande
lijn, maar kan die nog niet aantonen. Een kwart
van de gemeenten ziet dat de regievoering binnen de gemeente is verbeterd en dat er integraal beleid wordt gevoerd. Meer dan de helft
van de gemeenten ziet nog géén resultaat als
het gaat om het verminderen van kosten op het
gebied van huisvesting.

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 71

GEMEENTEN OVER DE BREDE SCHOOL

Successen en knelpunten
Wat gaat er goed in de brede school? En
wat kan er nog verbeterd worden?
Grootste succes: samenwerking tussen
partijen
De belangrijkste successen binnen de brede
school hebben te maken met de inzet van en
samenwerking tussen organisaties. Een aantal
gemeenten noemt als grootste succes het

activiteitenaanbod. Ook het realiseren van
huisvesting, de doorgaande lijn, draagvlak en
het vergoten van ontwikkelingskansen worden
gezien als successen van de brede school.

Het grootste knelpunt: financiën
Net als bij de brede scholen in het primair en
voortgezet onderwijs is bij de gemeenten het
grootste knelpunt in de ontwikkeling van brede
scholen geldgebrek. Een ander groot knelpunt is
tijdsdruk en werkdruk. Andere knelpunten
hebben te maken met huisvesting, gebrek aan
samenwerking, knellende wet- en regelgeving
en verkokering van beleid.

Figuur 4.16 Grootste successen volgens gemeenten (n=115)

Inzet van / samenwerking tussen partijen
Activiteitenaanbod
Huisvesting
Doorgaande lijn
Draagvlak
Ontwikkelingskansen vergroten
Overig

Figuur 4.17 Grootste knelpunten volgens gemeenten (n=156)
Financiën
Gebrek aan samenwerking
Huisvesting, beheer en exploitatie
Tijdsdruk/werkdruk
Verkokering van beleid
Knellende wet- en regelgeving, namelijk: arbeidsvoorwaarden en CAO’s, Wet kinderopvang
Iets anders

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 71

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 72

Toekomst
Hoe zien gemeenten de toekomst van
de brede school? Wat willen ze de
komende jaren bereiken?
Ambities: uitbreiden
Gemeenten hebben uiteenlopende ambities
voor de brede school. Veel gemeenten willen het
aantal brede scholen uitbreiden. Sommige
gemeenten willen dat in specifieke delen van de
gemeente (achterstands- en herstructureringswijken of juist nieuwbouwwijken). Het hangt
vaak van de financiële mogelijkheden af hoeveel
scholen er breed kunnen worden. Daarnaast is
er aandacht voor de kwaliteit van bestaande
brede scholen. Zo willen gemeenten de huidige
voorzieningen versterken en/of behouden en de
samenwerking verbeteren. Ook willen gemeenten de bestaande brede scholen verder professionaliseren en verdiepen. Dit willen ze doen

door de samenwerking te verbeteren en het
activiteitenaanbod uit te breiden en/of te verbeteren. Daarnaast wil een kleiner deel van de
gemeenten de ontwikkelingskansen van kinderen vergroten, de doorgaande lijn verbeteren en
het beleid rondom de brede school verder
uitwerken. We vatten de ambities hieronder
samen en geven daar telkens een citaat bij.

Alle scholen breed of op zijn minst in elke
wijk een brede school
Ondanks dat veel gemeenten het aantal brede
scholen willen uitbreiden, vindt minder dan de
helft (44%) dat op termijn alle scholen breed
moeten worden. Een vergelijkbare groep (43%)
vindt dat er tenminste in elke wijk een brede
school zou moeten staan. Ongeveer een kwart
vindt juist dat dat helemaal niet de bedoeling is.
49% vindt dat de brede school op termijn alle
voorzieningen voor 0-12 jarigen zou moeten
omvatten. De gemeenten zijn dus verdeeld in
hun opvattingen.

Ambitie

Citaat

Brede scholen (gebouwen) realiseren/ aantal brede
scholen uitbreiden (30%)

‘’De ambitie is om alle scholen tot brede school te
maken en dan met name in een brede school netwerk.’’

Behouden/versterken huidige voorzieningen (9%)

‘’Het borgen, versterken en verdiepen van de
bestaande brede school.’’

Verbeteren van de samenwerking (8%)

‘’Ook inhoudelijke samenwerking realiseren als de
partners niet in één gebouw gehuisvest zijn.’’

Verbeteren/uitbreiden activiteitenaanbod (3%)

‘’Uitbreiding van het huidige aantal thema’s. Nu
alleen nog maar op zorg en kinderen gericht.’’

Verbeteren doorgaande lijn (3%)

‘’Verbetering doorgaande lijn: onderlinge uitwisseling,
overdracht, professionalisering.’’

Beleid is nog niet geformuleerd/moet nog verder vorm
krijgen (3%)

‘’We zijn in de voorbereidende fase om een nieuw
plan te maken voor de brede school ontwikkeling in
de komende jaren in de hele gemeente.’’

Realiseren van combinatiefuncties (2%)

‘’Creëren van combinatiefuncties.’’

72 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 73

GEMEENTEN OVER DE BREDE SCHOOL

Figuur 4.19 Gewenste ondersteuning door de rijksoverheid (n=85)
Meer of andere financiering / subsidies / middelen

71

Regelgeving

8

Structurele ondersteuning

7

Meer communicatie / bekendheid

2

Harmonisatie psz / kov

2

0

Meer steun van het rijk gewenst
De rijksoverheid ondersteunt de ontwikkeling
van brede scholen door middel van het faciliteren van communicatie, het uitzetten van onderzoek, de ontwikkeling van brochures en handreikingen, regelingen voor extra investeringen
in huisvesting en de invoering van combinatiefuncties op het snijvlak van onderwijs, sport en
cultuur. Iets meer dan de helft van de gemeen-

10

20

30

40

50

60

70

80%

ten vindt dat voldoende. De overige gemeenten
verwachten meer steun van het rijk op het
gebied van de brede school, met name in de
vorm van financiële ondersteuning. Maar de
overheid kan wat betreft gemeenten ook zorgen
voor versoepeling van de regelgeving (bijvoorbeeld door bundeling van subsidiestromen vanuit verschillende departementen) en voor meer
structurele ondersteuning (minder ad hoc).

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 73

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 74

5

SLOTBESCHOUWING

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 75

SLOTBESCHOUWING

Slotbeschouwing
De brede school is omstreeks 1995 in Nederland
geïntroduceerd. In een handvol gemeenten
startten toen de eerste pilots. Daarin werd een
nog niet eerder vertoonde verregaande samenwerking tussen onderwijs en andere disciplines
nagestreefd, in eerste instantie met name welzijn. Achterstandsbestrijding was in die dagen
het leidmotief. Schoolleiders gaven aan dat zij
met de rug tegen de muur stonden en andere
partijen nodig hadden om hun leerlingen meer
kansen op een voorspoedige schoolloopbaan te
kunnen bieden.
Tien jaar later stapte de kinderopvang definitief
aan boord toen schoolbesturen verantwoordelijk werden voor het (laten) organiseren van
voor- en naschoolse opvang of van faciliteiten
waarbinnen andere partijen dat doen. Aan deze
maatregel lag een geheel ander motief ten
grondslag, namelijk de behoefte van werkende
ouders aan sluitende dagarrangementen van
onderwijs en opvang. Maar de uitwerking ervan
sloot naadloos aan bij het principe van multidisciplinaire samenwerking dat in brede scholen
inmiddels gangbaar was. Ondertussen zaten
architecten en onderwijshuisvesters ook niet
stil en verrees de ene na de andere multifunctionele accommodatie. Meer recent is met
de introductie van combinatiefunctionarissen
op het personele vlak een impuls gegeven aan
de verbindingen tussen onderwijs, sport en
cultuur. Voortgestuwd door een mix van deze en
andere maatschappelijke trends heeft de brede
school de afgelopen jaren een gestage opmars
doorgemaakt.

Van adoptie naar implementatie en
consolidatie
4 Jaarbericht – Brede
scholen in Nederland.
Oberon, 2001, 2002,
2003, 2005, 2007,
2009.

Inmiddels is de brede school niet meer weg te
denken uit de Nederlandse samenleving.
Scholen en instellingen voor kinderopvang, welzijn, sport, cultuur en zorg zoeken elkaar steeds
vaker op om de samenwerking rondom kinderen

en jongeren te intensiveren. Aanvankelijk was
de opkomst van brede scholen vooral zichtbaar
in het primair onderwijs maar inmiddels wordt
het concept in het voortgezet onderwijs zeker
zo sterk neergezet. In vrijwel alle gemeenten
zijn brede scholen gerealiseerd en de ambities
van de betrokkenen reiken nog veel verder. De
brede school ontwikkelt zich in hoog tempo tot
een standaardvoorziening in alle wijken en
buurten in de stad en op het platteland. Nederland staat daarin overigens niet alleen. In de
ons omringende landen komen soortgelijke
voorzieningen tot stand.
Vanaf 2001 hebben we de ontwikkeling van
brede scholen in Nederland systematisch
gevolgd en in beeld gebracht met de Jaarberichten4. Dit jaarbericht 2009 markeert volgens ons
de overgang naar een nieuwe fase in die
ontwikkeling. De brede school heeft in Nederland vaste voet aan de grond gekregen. De
adoptiefase lijkt daarmee achter de rug. Het is
niet meer de vraag óf de brede school er komt.
De vraag is nu hoe nieuwe brede scholen het
beste tot stand kunnen worden gebracht en hoe
de kwaliteit van bestaande brede scholen kan
worden gewaarborgd en verbeterd. Daarmee
staat het komende decennium in het teken van
implementatie en consolidatie. Dat stelt
uitvoerders en bestuurders van scholen,
instellingen, gemeenten, woningcorporaties,
provincies en rijksoverheid de komende jaren
voor nieuwe opgaven. In deze slotbeschouwing
schetsen we de hoofdlijnen daarvan.

Variatie in motieven en
verschijningsvormen
Een in het oog springend kenmerk van brede
scholen is dat ze op lokaal niveau door scholen,
gemeenten en instellingen worden vormgegeven. Dat maatwerk, gestuurd door behoeften en wensen van kinderen, jongeren en ouders
in nieuwbouwwijken, dorpskernen en
aandachtswijken, resulteert in brede scholen
van zeer verschillende snit. Maar het onderliggende principe is steeds hetzelfde, namelijk
structurele samenwerking tussen meerdere

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 75

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 76

5 Jeanette Doornenbal
in Nieuwe tijden in
onderwijs en opvang.
Oberon & Duin. 2009

disciplines op basis van een gedeelde pedagogische visie. De diversiteit in verschijningsvormen
van brede scholen komt voort uit de mix van
motieven van verschillende aard die er aan ten
grondslag liggen. We zetten de belangrijkste
daarvan hier nog eens kort op een rij. Het is
overigens goed denkbaar dat onderstaande lijst
de komende jaren verder groeit als gevolg van
nieuwe ontwikkelingen in de samenleving.
• Talenten ontwikkelen: kinderen en jongeren
een verrijkend programma bieden op het
gebied van onder meer sport & bewegen,
kunst & cultuur en techniek & media;
• Kansen creëren: terugdringen van cognitieve
en sociaal-emotionele achterstanden van
leerlingen en het bevorderen van een
gezonde leefstijl door middel van extra
educatie, zorg en begeleiding;
• Dagarrangementen bieden: de combinatie van
arbeid en zorg voor ouders vereenvoudigen
door schooltijden en opvangtijden beter op
elkaar af te stemmen en een sluitend arrangement van onderwijs en voor-, tussen- en
naschoolse opvang te realiseren;
• Sociale cohesie versterken: met de brede
school een ontmoetingsplek bieden voor
kinderen, ouders en overige wijkbewoners,
het hart in de buurt, de school meer
verbinden met de directe omgeving en de
veiligheid in de buurt verbeteren;
• Behoud van voorzieningen op het platteland:
het voorzieningenniveau in dorpskernen op
peil houden door basisscholen en kinderopvang te combineren met dorpshuizen,
bibliotheekfilialen en overige diensten;
• Efficient bouwen: gebouwen van een hogere
kwaliteit en met meer mogelijkheden realiseren door op één kavel meerdere voorzieningen in een multifunctionele accommodatie
onder te brengen;
• Goed werkgeversschap: op een krappe arbeidsmarkt aantrekkelijkere, bredere functies met
meer uren en mogelijkheden creëren.
Deze motieven prikkelen schoolleiders en
managers van kinderopvang, zorg en welzijn om
samen met culturele instellingen en sportverenigingen een brede school te realiseren. Dat

76 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

is het beste te kenschetsen als een krachtenbundeling van maatschappelijke ondernemers
in de wijk. Schoolbesturen en gemeenten zijn
daarbij onmisbaar, maar ook de inbreng van
woningcorporaties en ondersteuning door
provincies en rijk dragen bij aan het welslagen
van de onderneming.

Werken aan vijf pijlers tegelijk
De brede school is te beschouwen als een
nieuwe pedagogische infrastructuur voor kinderen van 0-12 en jongeren van 12-18 jaar. Nieuw
in die zin dat de lappendeken van voorzieningen
voor onderwijs, kinderopvang, welzijn, zorg,
sport en cultuur plaats maakt voor een samenhangende multidisciplinair aanbod van hoge
kwaliteit, in en rondom scholen. Die samenhang
zit hem in de volgende pijlers:

1. Visie
Een brede school kan niet zonder een visie op de
wijze waarop de ontwikkelingsomgeving voor
kinderen moet worden vormgegeven. Eén
gezamenlijke visie is niet per definitie vereist,
maar de samenwerkingspartners moeten het wel
over een aantal basale zaken eens zijn. Bijvoorbeeld over de balans tussen inspannen en
ontspannen, tussen veiligheid en uitdaging,
tussen minimale controle en maximale steun5.

2. Programma
De inhoud van de brede school wordt bepaald
door het aanbod aan activiteiten van de participerende disciplines. Brede scholen bieden een
gevarieerd programma van onderwijs, opvang,
zorg en vrijetijdsbesteding. De kunst is om in
dat programma doorgaande lijnen aan te brengen opdat de verschillende activiteiten elkaar
versterken. De kunst is ook om begin- en
eindtijden zodanig op elkaar af te stemmen dat
ouders hun werk en de zorg voor hun kinderen
beter kunnen combineren. Naar verwachting
zullen veel scholen er dan ook voor kiezen om de
traditionele schooltijden te veranderen.

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 77

SLOTBESCHOUWING

3. Organisatie
Multidisciplinaire samenwerking is de essentie
van de brede school. Bestuurders en managers
van scholen en instellingen zullen daarover een
en ander moeten afspreken, bijvoorbeeld over
de inzet en aansturing van combinatiefuncties,
werving en selectie, scholing en dagelijks
beheer. Integrale bedrijfsvoering is daarbij het
leidende principe. Alle organisaties hebben te
maken met dezelfde kinderen en ouders. Dus het
ligt voor de hand om die eenheid van werken
ook te laten terugkomen in het organisatiemodel.

bijdragen vanuit de kinderopvang en woningcorporaties, subsidieregelingen van diverse
departmenten van de rijksoverheid en bijdragen
van provincies. Binnen de gemeentelijke
begroting volgen diverse geldstromen weer hun
eigen koers, denk aan onderwijshuisvesting en
subsidiecontracten met welzijnsinstellingen en
sportverenigingen. De uitdaging is om deze
vaak tijdelijke middelen te bundelen in een zo
stabiel mogelijk meerjarig financieringskader.
Want de brede school kan moeilijk als een
tijdelijke voorziening worden beschouwd, maar
de financiering is dat nog wel.

4. Financiering

5. Huisvesting

De financiering van brede scholen is opgebouwd
uit een groot aantal geldstromen van verschillende aard: de gemeentelijke middelen in het
gemeentefonds, de lumpsum en het eigen
vermogen van schoolbesturen, private

Uit dit jaarbericht blijkt dat de huisvesting van
veel brede scholen te wensen overlaat. Brede
scholen geven zelf aan dat ze bij voorkeur met
meerdere disciplines onder één dak opereren.
Daar ligt een bouwopgave voor de komende

Brede scholen in Nederland - Jaarbericht 2009 ● 77

BS-Jaarbericht-2009-binnen 26-01-10 16:16 Pagina 78

jaren. Bestaande gebouwen moeten aan de
eisen van de brede school worden aangepast.
Maar vooral zullen er in een hoger tempo multifunctionele accommodaties gerealiseerd moeten worden. Dat is een gemeentelijke aangelegenheid. Zij zullen in overleg met schoolbesturen, woningcorporaties en overige
partners hun onderwijshuisvestingsbeleid
moeten verruimen tot integraal accommodatiebeleid.
De implementatie van brede scholen in Nederland is in volle gang. Een weg terug is moeilijk
voorstelbaar. Daarvoor zijn de organisatorische
en personele ingrepen en multifunctionele
gebouwen te definitief van aard. Dat betekent
dat brede scholen niet als een project, maar als
een structurele innovatie beschouwd dienen te
worden. Die innovatie is nog niet ten einde, eerder halverwege, met alle strubbelingen van
dien. Een brede school tot stand brengen is vaak
een lokale worsteling van gemotiveerde partijen, veelal op alle bovengenoemde terreinen
tegelijk. Scholen en instellingen hebben de
verantwoordelijkheid om er voor te zorgen dat
de brede scholen die zij realiseren van de beste
kwaliteit zijn. Dat is een zaak van ondernemen
in de wijk, elkaar blijven opzoeken, budgetten
bijeen sprokkelen en woekeren met personele
inzet in gebouwen die daar soms nog verre van
geschikt voor zijn. Beleidsvoerders en bestuurders hebben de verantwoordelijkheid hen in de
gelegenheid te stellen om die kwaliteit te
realiseren en te waarborgen. Zij dienen de
partijen niet aflatend steun te bieden, ook in
tijden dat rijks- en gemeentebegrotingen
krimpen, reserves van woningcorporaties verdampt lijken en nieuwe colleges zich aandienen.
Gemeenten hebben daarin een spilfunctie. Zij
moeten samen met schoolbestuurders en
managers van instellingen de benodigde multidisciplinaire verbindingen blijven initiëren en
bewaken. Gemeenten hebben ook het voortouw
in het voorzien in geschikte huisvesting voor
brede scholen. Samen met de rijksoverheid
kunnen gemeenten, schoolbestuurders en
private partners een efficiencyslag maken door

78 ● Jaarbericht 2009 - Brede scholen in Nederland

beleid en geldstromen rond de brede school te
bundelen. Het rijk dient ondertussen inspiratie
en steun te blijven bieden door haar subsidiebeleid ten aanzien van huisvesting en personeel
voort te zetten, eventuele belemmeringen in
regelgevingen uit de weg te ruimen en zorg te
blijven dragen voor onderzoek, evaluatie,
informatievoorziening en communicatie.

BS-Jaarbericht-2009-omslag 14-01-10 13:10 Pagina 2

Colofon

Uitgave & tekst
Claudy Oomen
Joke Kruiter
Michiel van der Grinten
Jessica van der Linden
Edwin Dubbelman
Vormgeving
Cas de Vries, Dvada, Utrecht
Druk
KDS, Den Haag
Fotografie
Sijmen Hendriks
ISBN/EAN:
978 90 77737 61 3
Utrecht, december 2009

© Oberon
Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd, op wat voor wijze dan ook, of opgeslagen worden in een
gegevensbestand zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

BS-Jaarbericht-2009-omslag 14-01-10 13:10 Pagina 1

BREDE SCHOLEN
IN NEDERLAND
JA A R B E R I CH T 2 0 09

Hoe staat de brede school er in 2009 voor in Nederland? Hoeveel brede scholen
zijn er in het primair - en voortgezet onderwijs? Hoe verloopt de samenwerking?
Hoe staat het met gebouwen en financiën? En wat moet het opleveren? In dit jaarbericht 2009 presenteren we de meest recente stand van zaken, feiten en cijfers
over de brede school. De gegevens zijn verzameld bij brede scholen zelf, gemeenten en schoolbesturen. U kunt de jaarberichten bij Oberon bestellen.

In opdracht van het Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

ONDERZOEK & ADVIES
POSTBUS 1423

3500 BK UTRECHT
TEL.

: 030 - 230 60 90
: 030 - 230 60 80
E-MAIL
: info@oberon.eu
INTERNET : www.oberon.eu
FAX

JA A R B E R I CH T 2 0 09