STRATEGIE 2015 – 2018

VOORWOORD

Al ruim tachtig jaar is TNO actief in het Nederlandse innovatielandschap. De gedachte dat voor
innovatie fundamentele kennis vertaald moet worden naar toepassingen in de praktijk, vormde
het uitgangspunt bij de oprichting van TNO. Tegenwoordig vormt deze visie nog steeds ons
fundament. Vraagstukken rond duurzaamheid, circulaire economie, schaarste van grondstoffen,
de leefomgeving, veiligheid, de energietransitie en het vitaal houden van de verouderende
samenleving, zijn grote uitdagingen. Het onderzoek van TNO is erop gericht om de samenleving te
ondersteunen bij het oplossen van zulke vraagstukken. En het zijn deze uitdagingen die voeding
geven aan de gedrevenheid van de TNO-onderzoekers; gedrevenheid om impactvolle innovaties
te creëren.
Vijf transities stelt TNO daarbij centraal. Grote veranderingen waar wij de komende vier jaar
onze bijdrage aan willen leveren. Veranderingen die ook passen binnen de topsectoren en het
Europese beleid. Het is onze ambitie deze transities te versnellen als een katalysator. Door kennis
te ontwikkelen en vernieuwend toe te passen. Door duurzame oplossingen te realiseren en door
mensen en organisaties te verbinden: publieke en private partijen. Door zo samen te werken
worden grote (open) innovatieprogramma’s mogelijk en komen oplossingen tot stand die snel
naar de markt gebracht kunnen worden. In deze oplossingen gaan welzijn en welvaart hand in
hand en versterken ze elkaar.
Grote vraagstukken houden niet op bij de landsgrenzen, maar gelukkig heeft onderzoek altijd al
een internationale dimensie gehad. Nederland kan op een aantal gebieden een vooraanstaand
voorbeeld zijn van het vinden van oplossingsrichtingen. In de internationale kennisinfrastructuur
is samenwerken met private en publieke organisaties, nationaal en internationaal, absoluut
noodzakelijk. TNO zoekt die samenwerking ook actief op. Complementariteit van de TO2-partners
(Marin, Deltares, NLR, DLO en ECN), afstemming met NWO en samenwerking met universiteiten
en hogescholen en de VSNU streeft TNO dan ook nadrukkelijk na. Juist intensief elkaar opzoeken
en samenwerken in binnen- en buitenland verstevigt de positie van alle partners en onze stakeholders. Het topsectorenbeleid en het Europese programma Horizon 2020 zijn hierbij versterkend.
Onze missie blijft onverkort gericht op het creëren van innovaties die de concurrentiekracht van
Nederland en het welzijn van de samenleving duurzaam versterken. Dit doen we met gepassioneerde
onderzoekers van topniveau die het verschil maken. Dit doen we ook door voldoende kritische
massa te houden waardoor TNO aan de vragen van haar stakeholders kan blijven voldoen, op
veranderingen kan inspelen en dagelijks relevant en actueel kan zijn.
Wij zijn ervan overtuigd dat de strategie die u nu in handen heeft, aansluit bij de trends en behoeftes
van de samenleving en bij de transities die plaatsvinden. Met vertrouwen bieden wij u dan ook het
TNO Strategisch Plan 2015-2018 aan.
Innovation for life!

1

INHOUDSOPGAVE

Onze missie en visie voor…

5

…de veranderende wereld…

6

… in vijf transities…

7

…met een innovatierol voor TNO…

29

…vanuit verschillende invalshoeken.

32

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door
middel van druk, foto-kopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van TNO.
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden
voor opdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten
overeenkomst.
Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belang-hebbenden is toegestaan.
© 2014 TNO

2

3

ONZE MISSIE EN VISIE VOOR…

TNO gelooft in de gezamenlijke creatie van waarde in zowel economische als maatschappelijke
termen. Met focus en kritische massa willen wij een onderscheidende bijdrage aan innovatie
leveren. Wij manifesteren ons in innovatie-ecosystemen van publieke en private partijen waarin
samenwerking van groot belang is. Dat doen we daar waar wij transities van complexe systemen
kunnen versnellen en onze klanten in de economische en maatschappelijke voorhoede bij hun
innovatievragen kunnen ondersteunen.
Transities kenmerken zich door vele gelijktijdige veranderingen die op elkaar ingrijpen. Ze vragen
om geïntegreerde innovaties. Het multidisciplinaire profiel van TNO sluit hier uitstekend op aan.
Vijf specifieke transities met een horizon naar 2030, vormen dan ook het vertrekpunt van onze
strategie voor 2015-2018. Enerzijds omdat TNO met ruim 81 jaar ervaring een uitstekende
uitgangspositie heeft opgebouwd in deze onderwerpen, anderzijds omdat noch de markt, noch
overheden, noch toegepaste kennisinstellingen en universiteiten de innovaties in deze transities
alleen kunnen bewerkstelligen. Deze complexe uitdagingen, met veelal hoge risico’s, zijn
maatschappelijk urgent en vragen om innovatieve oplossingen en om snel handelen.
Het zijn vijf transities waar TNO in wil en kan bijdragen. We verbinden in deze transities het topsectorenbeleid, de maatschappelijke thema’s en Horizon 2020. Dat doen we in samenwerking
met bedrijven, overheden, universiteiten en andere toegepaste kennisinstellingen, waaronder de
Nederlandse TO2-partners: DLO, NLR, ECN, Deltares en Marin en gerenommeerde instituten als
Fraunhofer, IMEC, VTT en MIT.
TNO verbindt mensen en kennis, om innovaties te creëren. Innovaties die de concurrentiekracht van
grote en kleinere bedrijven en het welzijn van de Nederlandse samenleving duurzaam versterken en
stevig positioneren in de nieuwe economische wereldorde. TNO kan en wil het verschil maken in
deze vijf transities:
• Industrie: Van economische stagnatie naar groei in hoogtechnologische industrie.
• Gezondheid: Van ziekte en zorg naar gezondheid en gedrag.
• Defensie en veiligheid: Van veelsoortige dreigingen naar beheersbare risico’s.
• Leefomgeving: Van knelpunten door urbanisatie naar vitale stedelijke regio’s.
• Energie: Van conventionele bronnen naar duurzame energiesystemen.
Dit is wat ons motiveert en daarmee is dit de kern van ons strategisch plan voor de periode
2015 - 2018.

4

5

…DE VERANDERENDE WERELD…

De verhoudingen in de wereld herschikken zich. Onderlinge posities veranderen en er ontstaat
een nieuw machtsevenwicht. De bevolking wordt steeds ouder en dat brengt langlopende kosten
voor een vitale oude dag met zich mee. Een groeiende wereldbevolking moet eten en drinken en
raakt steeds meer gewend aan kwaliteit.
Urbanisatie neemt nog steeds toe. Steden vervullen daarmee een steeds belangrijkere rol in de
wereldeconomie. Dit vraagt om een aantrekkelijke en duurzame gebouwde omgeving, veiligheid,
goede bereikbaarheid en continue zorg voor het leefmilieu. Investeringen in stedelijke gebieden
zullen steeds meer vanuit publiek-private samenwerkingen gedaan moeten worden.
Ook de technologie ontwikkelt zich en verandert ons leven revolutionair. Een belangrijke technologische driver voor innovatie is ICT. Nieuwe ICT-gebaseerde services zullen zich ook ontwikkelen
om de veranderende rol van overheden, burgers en bedrijven te ondersteunen. Maar informatie- en communicatietechnologie is zowel grensverleggend als verwarrend. Complexiteit en
onoverzichtelijkheid nemen toe. Bestaande branches en diensten verdampen door internet en
informatisering en er ontstaan nieuwe producten, ketens, organisatiestructuren en samenwerkingsverbanden.
Na het vertrek van de maakindustrie naar lagelonenlanden in de jaren 80, komt een deel
daarvan nu terug: reshoring. Voor Nederland liggen met name kansen in de gespecialiseerde,
hoogwaardige en kennisintensieve industrie. Het stimuleren van de werkgelegenheid is van groot
belang om niet alleen de welvaart, maar ook ons welzijn te verbeteren.
Daarnaast is het voor welzijn en welvaart nodig dat ons land veilig is en veilig voelt. Dreigingen
en risico’s nemen nieuwe vormen aan, nationaal en internationaal, fysiek en digitaal, militair
en civiel. Als open samenleving en grote handelsnatie is Nederland daar bij uitstek gevoelig
voor. Met onze afnemende gasvoorraden in het noorden en de discussies rond schaliegas en
duurzame energiebronnen staan we ook midden in de energietransitie. Fossiele brandstoffen
zijn steeds moeilijker winbaar, belasten het milieu en beïnvloeden het klimaat. Technologie kan
ons helpen om op een meer verantwoorde wijze olie en gas te produceren. Tegelijkertijd is het
noodzakelijk fossiele brandstoffen te vervangen door duurzame bronnen.
Het innovatiespeelveld verandert eveneens. Innovaties moeten sneller, goedkoper en internationaal concurrerend zijn. Het innovatielandschap is niet aan grenzen gebonden, de veranderingen
treden Europees en mondiaal op. Nederland heeft gekozen voor maatschappelijke thema’s en
een topsectorenbeleid waar publieke en private partijen samenwerken. Bedrijven, overheid en
kennisinstellingen vormen daarbij een zogenaamde ‘Gouden Driehoek’. Focus op maatschappelijke vraagstukken en de industrie speelt ook in het Europese innovatie- en onderzoeksprogramma
Horizon 2020.
Het zijn deze transities, die zich in alle delen van de wereld manifesteren, waar TNO een rol voor
zich ziet. Het zijn transities waar vele gevestigde zekerheden over ordening en instituties ter discussie staan. Transities waar Nederland zich opnieuw in heeft te positioneren. Dit gaat gepaard
met het afscheid nemen van oude zekerheden en patronen, en het vinden van nieuwe aansluitingen. Dit is noodzakelijk om in de voorhoede van de internationale economische competitie te
blijven en om maatschappelijke uitdagingen aan te kunnen.

Samenwerken, kennisdisciplines integreren en tot waarde brengen voor markt en maatschappij
is hierbij essentieel. Dit alles vraagt om een kennisportfolio van internationale kwaliteit en een
impact-gedreven kijk op innovatie: vindingrijk, verbindend en doordacht.
Wij organiseren dit vanuit diepgaande technologische en domeinkennis en de combinatie van
expertises. Dit leidt tot grensverleggende doorbraken. Daarom zet TNO een breed palet aan
expertises in op innovatievraagstukken. Doorbraken vragen om onze diepgaande domeinkennis.
De TNO-ers staan daarom in continu contact met, en worden uitgedaagd door, de wereldtop
op hun vakgebied. In innovatie-ecosystemen verbinden wij ons talent en onze technologie aan
die van onze partners voor oplossingen die het verschil maken. Wij verbinden ondernemers met
kansen en partners waarmee ze kunnen samenwerken. Niet hun herkomst is van belang maar
een gedeelde toekomst. Innovatie is een complex spel en elk traject kent zijn eigen oplossingen;
intensieve programma’s, met een duidelijke ambitie waarbij door verbindingen vindingrijke
oplossingen tot stand komen.

… IN VIJF TRANSITIES…
De mondiale, Europese en Nederlandse trends vertalen wij naar vijf transities die ons uitdagen
en focus geven. Wij kiezen voor deze vijf transities omdat in deze transities:
• Er innovatie eco-systemen zijn met publiek en privaat commitment
• Er naast verbetering van welzijn ook economische groei plaatsvindt
• TNO relevante kennis heeft.
In alle transities worden door onze multidisciplinaire kennis componenten tot systemen
gekoppeld en brengen wij mensen en organisaties in netwerken samen. TNO ontwerpt systemen
en een onderliggende architectuur die in de vijf transities de virtuele en fysieke wereld aan elkaar
verbindt.
Onze inzet van diepgaande kennis in combinatie met onze brede expertise, reputatie en unieke
onderzoeksfaciliteiten draagt bij aan het oplossend vermogen dat wij leveren. Dit wordt elke vier
jaar beoordeeld door externe en onafhankelijke visitatiecommissies. Mede door deze continue
aandacht voor kwaliteit behoort TNO tot de top van de Europese toegepaste kennisinstellingen.
TNO ziet en omarmt vijf transities als vertrekpunt van haar strategie:
• Industrie: Van economische stagnatie naar groei in hoogtechnologische industrie.
• Gezondheid: Van ziekte en zorg naar gezondheid en gedrag.
• Defensie en veiligheid: Van veelsoortige dreigingen naar beheersbare risico’s.
• Leefomgeving: Van knelpunten door urbanisatie naar vitale stedelijke regio’s.
• Energie: Van conventionele bronnen naar duurzame energiesystemen.

Voor de innovaties in deze transities zullen we publieke en private krachten moeten bundelen. Het is van belang de kennis en investeringsruimte juist te vergroten ook al loopt de vaste
financiering uit Nederland voor toegepaste kennisinstellingen zoals TNO terug. Om de concurrentiekracht van Nederland te versterken is commitment van alle partijen essentieel.
Deze ontwikkelingen betekenen dat ook TNO in een transitie zit. Een transitie van kennisinstituut
naar een innovatieorganisatie. Kennis wordt flexibel, efficiënt en snel gecombineerd tot
innovaties. Het speelveld waarin dit gebeurt is niet langer Nederland of Europa, maar de wereld.

6

7

VAN ECONOMISCHE STAGNATIE NAAR GROEI IN HOOGTECHNOLOGISCHE INDUSTRIE

GROOT ECONOMISCH
POTENTIEEL

3D PRINTING

MICRO- EN NANOTECHNOLOGIE

8

9

VAN ECONOMISCHE STAGNATIE NAAR GROEI IN HOOGTECHNOLOGISCHE INDUSTRIE

In de wereldwijde industriële concurrentie kan
Nederland groeien door haar voorhoederol in
niches met gespecialiseerde en hoogwaardige
industrie te versterken.

DE TRANSITIE

DE BIJDRAGE VAN TNO

DE ROL VAN TNO

KERNTECHNOLOGIEËN

ONS VOORSTEL VOOR 2015 - 2018

In een toekomstbestendige economie van
Nederland is de industrie onontbeerlijk voor
economische groei en nieuwe concurrentiekracht. Meer en nieuwe bedrijven zijn nodig. Zij
realiseren de grootste toegevoegde waarde en
regisseren de global value chains. Hoogwaardige specialisatie is hier de sleutel tot waarde.
Globalisering en nieuwe en convergerende
technologieën (Key Enabling Technologies)
drijven de vernieuwingen in de industrie en
maken specialisaties mogelijk; nano- en microtechnologie, embedded electronica, (biobased)
materialen en digitalisering. Nu het internet
of things zijn intrede doet, zullen business
en industriële processen zich ontwikkelen tot
wereldwijde netwerken. Doordat, bijvoorbeeld
met 3D-printing, steeds meer plaatsonafhankelijk geproduceerd kan worden, zullen industriële
activiteiten in het Westen weer toenemen: een
industriële renaissance. De opkomst van deze
nieuwe industrie biedt oplossingen voor uiteenlopende maatschappelijke vraagstukken zoals
het efficiënter omgaan met materiaal en energie
en nieuwe vormen van werkgelegenheid.
Nederland is in deze ontwikkeling goed gepositioneerd door haar voorhoede rol in technologie
voor halfgeleiders, flexibele elektronica,
micro- en nanotechnologie, nieuwe (biobased)
materialen, chemie en hoogwaardige instrumenten- en machinebouw. Nederland is ook
de ideale proeftuin voor deze nieuwe ontwikkelingen onder meer doordat hier de hoogste
internetdichtheid van Europa is.

Wij hebben kennis en faciliteiten voor de
ontwikkeling van:
• Semiconductor equipment (onder andere
contamination control)
• Precisie-instrumenten (bijvoorbeeld
satelliet-instrumentatie) en sensoren voor
extreme condities (bijvoorbeeld voor zero
defects productietechnieken)
• Productietechnologie voor flexibele materialen (bijvoorbeeld elektronica op folies) en
met grote vormvrijheid (bijvoorbeeld nieuwe
vormen van 3D-printen)
• Technologie voor de productie van slimme
chemicaliën en materialen gebaseerd op
groene chemie.
• ICT-technologie (combinatie van data en
communicatie en embedded systems)

Om te komen tot nieuwe industriële activiteiten
is de focus op niches en vroege samenwerking
tussen partijen essentieel. Hierbij richten we
ons op het creëren van innovatieve doorbraken
in de waardeketen. Met bedrijven creëren wij
innovatieprogramma’s waarin we gezamenlijk
kennis versneld kunnen ontwikkelen maar ook
om de hoge risico’s van deze ontwikkeling te
kunnen delen. In het Holst Centre werken we
in open innovatie aan elektronica op flexibele
materialen. Ook maken we nieuwe technologie
toepasbaar voor bedrijven en eindgebruikers.
Zo werken we bijvoorbeeld in de semi-conductor
industrie aan het op nano-niveau schoon houden
van de productieketen. Tenslotte ontwikkelen
we met markt- en kennispartijen nieuwe
productietechnologieën rondom pilot installaties:
shared facilities. Dit doen we bijvoorbeeld in de
topsector chemie voor het gebruik van nieuwe
materialen waaronder biobased grondstoffen.

• Instrumentatie & sensortechnologieën
• Micro- en nanogestructureerde materialen
• Biobased grondstoffen
• Electronica op folie
• Extreem schone processen voor nano- en
quantumtoepassingen
• Technologieën voor minimaal energie en
materiaalverbruik
• (Embedded) systeemarchitecturen

• Vanuit vragen helpen wij bedrijven nieuwe
maaktechnologieën te adopteren, waaronder het gebruik van geavanceerde nieuwe
meet- en regelinstrumentatie, zodat deze
bedrijven in staat zijn om extreem schone,
precieze (nanonauwkeurig) productie op
steeds grotere oppervlaktes (450 mm
wafers, roll-to-roll sheets) te realiseren.
• Wij helpen bedrijven met nieuwe materialen
verbeterde producten te maken. CIGS
zonnecellen en organische-electronica
zonnecellen, organische LED en displays.
Maar ook producten gebaseerd op chemicaliën uit biomassa en additieve manufacturing (3D-printing) om materiaal te
besparen.
• We starten nieuwe bedrijvigheid daar waar
bestaande bedrijven een economische
activiteit nog niet kunnen adopteren, zoals
op het terrein van de biobased economie
waar de chemie- en agrofood-kennis wordt
gebundeld om processen te bedenken
waarin op basis van lignocellulose feedstock chemicaliën worden geproduceerd.
• Samen met partners werken we aan
pilotinstallaties als stap op weg naar
grootschalige nieuwe bedrijvigheid, met
name in de chemie, zoals het vervaardigen
van aromaten uit biomassa, als bouwstenen
voor de productie van plastics, chemicaliën
en coatings.
• We helpen bedrijven door met hen zeer
geavanceerde instrumenten te ontwikkelen,
kennis hier over met hen te delen en
gezamenlijk te produceren voor toepassingen
in de ruimtevaart, astronomie en grote
wetenschappelijke proefinstallaties zoals
kernfusiereactoren.

“ De opkomst van deze nieuwe industrie
biedt oplossingen voor uiteenlopende 				
maatschappelijke vraagstukken…”
10

11

VAN ZIEKTE EN ZORG NAAR GEZONDHEID EN GEDRAG

GEPERSONALISEERD

LANGER VITAAL

KOSTENEFFECTIEF

12

13

VAN ZIEKTE EN ZORG NAAR GEZONDHEID EN GEDRAG

Preventie, predictie, participatie en personalisatie, de 4P’s, staan centraal in vitaler ouder
worden en zijn een antwoord op de exploderende zorgkosten.

14

DE TRANSITIE

DE BIJDRAGE VAN TNO

DE ROL VAN TNO

KERNTECHNOLOGIEËN

ONS VOORSTEL VOOR 2015 - 2018

De Raad voor Volksgezondheid en Zorg formuleerde in 2010 de transitie: “Van ziekte en zorg
naar gezondheid en gedrag”. Deze transitie is
nog steeds volop actueel. Onze gezondheidszorg
behoort tot de beste van de wereld, maar staat
onder druk vanwege de sterk stijgende zorguitgaven. Zorg van hoge kwaliteit, preventie en
beheersing van kosten zijn daarmee de belang–
rijkste kwesties in de komende jaren. De
toename van leefstijlziekten en chronische aandoeningen maken bovendien een andere kijk op
gezondheid en zorg nodig. Een kijk waarbij gezondheid en participatie, en niet de ziekte centraal staat. De opkomst van slimme monitoring
en data-analyse, maar vooral ook van effectieve
gezondheidsinterventies zorgt ervoor dat jonge
mensen gezond blijven en werkenden en
ouderen langer vitaal kunnen participeren in
onze samenleving. Innovaties in goede en
gezonde voeding en dito arbeidsomstandigheden
blijven hierbij van groot belang. En als ziekte zich
toch eenmaal aandient, bieden effectieve en
meer op de persoon toegesneden geneesmiddelen ‘personalised medicine’, enorme
kansen voor een kosteneffectieve behandeling.
Ontwikkelingen in techniek, zoals sensoren,
robotica en domotica, maken het mogelijk dat
zieken en ouderen langer zelfstandig in hun
eigen omgeving kunnen blijven wonen en
dragen bij om de groeiende kosten voor de zorg
beheersbaar te houden.
Gezien het bijzondere karakter van het
gezondheids- en zorgdomein is daarnaast ook
een andere kijk op het innovatieproces in deze
sector nodig. Innovatietrajecten zijn sterk multidisciplinair en multisectoraal en kennen een
sterke publiek-private verwevenheid. Dat vraagt
om een hecht innovatie-ecosysteem waar ruimte
is voor onverwachte coalities. Een ‘open’ en
‘cyclisch’ innovatiemodel waar nieuwe interventies in proeftuinen of living labs geïmplementeerd worden.
De grote uitdaging is deze technologische en
sociale trends en innovaties te combineren en
tegelijk de zorguitgaven beheersbaar te houden.
Met als doel een vitale, gezonde en productieve
bevolking.

Wij hebben kennis van en faciliteiten voor:
• Technologische innovaties zoals medische
instrumentatie voor thuisgebruik en
individuele monitoring, het ontwikkelen van
gezonde voeding en effectieve geneesmiddelen.
• Sociale innovaties zoals opzetten en
evalueren van implementatietrajecten in
proeftuinen.
• Effectieve interventies: leefstijl, gedrag
en organisatie op het werk, (gepersonaliseerde) medicatie en voeding.
• Vitaal menselijk kapitaal: het verminderen
van de gezondheidsrisico’s, het vergroten
van de gezondheidskansen van werk en een
effectieve organisatie van de (mantel)zorg.
• Ondersteunen van gemeenten op gebied
van gezondheid, preventie en participatie.

TNO brengt partijen bij elkaar in een open
en cyclisch innovatiemodel met als doel
gezamenlijk nieuwe effectieve interventies te
ontwikkelen en deze te implementeren.
Hierbij brengen we onze multidisciplinaire
kennis samen met producenten, (toekomstige) gebruikers, bedrijven, overheden,
financiers en professionals. Dit doen we
in een publiek-private samenwerking waar
we nieuwe technologische, preventie en
zorg-concepten toepassen in zogenaamde
proeftuinen of living labs.
Het is evident dat we veel aandacht besteden
aan eigen kennis maar vooral ook aan het
verbinden van kennis en ervaring van andere
spelers in het ecosysteem.

• Medische biologie en Systeembiologie
• Preventie en gezondheidswetenschappen
• Medische technologie en Domotica/Robotica
• Informatietechnologie zoals E-health en big
data
• Levensmiddelentechnologie, en Microbiologie
• Arbeids-, gedrags- en organisatiewetenschappen
• Modellering van kosteneffectiviteit
• Combinaties van voorgaande kerntechnologieën

• Voor publieke en private stakeholders en
kennispartners zijn we strategisch partner
om doorbraken te realiseren naar een toekomstbestendig, toegankelijk en betaalbaar
gezondheidszorgsysteem waarbij (betere)
predictie, preventie, participatie en personalisatie (de 4 P’s) centraal staan.
• Voor het bedrijfsleven en de gezondheid- en
zorgsector spelen we een verbindende rol.
Samen met het bedrijfsleven ontwikkelen
we nieuwe producten en diensten op het
gebied van ICT, voeding, geneesmiddelen
en medische technologie. Samen met de
zorgverleners implementeren we deze
nieuwe innovaties in de veranderende
omgeving van de gezondheidszorg.
• Voor de ministeries van SZW en VWS en
voor de decentrale overheden zijn wij
strategische partner voor het behoud
van een gezonde en vitale maatschappij
met burgers, werknemers, patiënten en
consumenten die gezond opgroeien en
gezond, vitaal, inzetbaar blijven in werk en
maatschappij.

“ Innovatietrajecten zijn sterk multidisciplinair
en multisectoraal en kennen een sterke
publiek-private verwevenheid”
15

VAN VEELSOORTIGE DREIGINGEN NAAR BEHEERSBARE RISICO’S

OPEN ECONOMIE

DUAL USE
TECHNOLOGIE

FYSIEKE EN
VIRTUELE VEILIGHEID

16

17

VAN VEELSOORTIGE DREIGINGEN NAAR BEHEERSBARE RISICO’S

Veiligheid is een primaire voorwaarde voor
welzijn en economische ontwikkeling. Angst en
bedreiging beperken onze handelingsvrijheid.

DE TRANSITIE

DE BIJDRAGE VAN TNO

DE ROL VAN TNO

KERNTECHNOLOGIEËN

ONS VOORSTEL VOOR 2015 - 2018

Het moderne conflict heeft vele fysieke en
virtuele gezichten. Burgeroorlogen, vredesoperaties, terrorisme, piraterij, misdaad en
cybercrime kennen geen grenzen meer. Noch
die van staten, noch van een fysieke en/of
virtuele werkelijkheid. En daar waar de fysieke
veiligheid in Nederland is toegenomen,
hebben veel vormen van onveiligheid zich
verplaatst naar het cyberdomein. In de open
economie van een ogenschijnlijk veilig land
maakt de veelheid van risico’s ons kwetsbaar. Interne of maatschappelijke veiligheid
en externe veiligheid ofwel defensie raken zo
steeds meer verweven. Operationeel vertaalt
zich dit in toenemende mate in de drie-eenheid van defensie, diplomatie en ontwikkeling.
In het civiele domein van de politie, veiligheidsregio’s en andere diensten (veiligheidsdiensten, operationele diensten, parate
diensten, hulpverleningsdiensten) uit het zich
onder meer in civiel-militaire samenwerking
en inzet van dual use technologie. Dit alles in
het besef dat 100% veiligheid een illusie is en
dat ook de balans tussen veiligheid en privacy
aandacht behoeft.

Wij hebben kennis en faciliteiten voor:
• Optreden, operaties en crisisbeheersing
• Informatie en communicatie
• Bescherming, wapens en uitrusting
• Mensen en organisaties
• Systemen en ‘systems of systems’.

Een hoogwaardige krijgsmacht, een politie die
op al haar taken berekend is, en bedrijven
en burgers die veiligheid vragen: technologie
en innovatie maken het verschil. TNO doet
onderzoek gericht op de gevraagde transities
in defensie en veiligheid. Hierbij ligt de nadruk
op effectiviteit, bescherming, flexibiliteit en
betaalbaarheid, en maken we veel gebruik
van concept development and experimentation (CD&E). Van pure data en informatie
gaan we naar duiding en informatiegestuurd
optreden, van bemande systemen naar
onbemande en van defensieve naar offensieve
cybercapaciteiten. Nieuwe materialen zorgen
voor een revolutie in bescherming en sensoriek. Van eigenstandig optreden gaan we naar
samenwerken, met mensen, systemen en
andere organisaties. We zien een toenemende
betrokkenheid van burgers. En als laatste:
bij alle hoogwaardige technologie staat in
defensie- en veiligheidsoperaties de mens
toch centraal. Veel technologie en kennis
van TNO komen hier samen: van wapens en
platforms, uitrusting en materialen, sensoren
en ICT, samenwerking en gedrag. Dit leidt tot
innovaties en borduurt voort op een lange
traditie in alle domeinen van externe en
interne veiligheid.

• Operationele analyse en simulatietechnologie
• Informatie- en communicatietechnologie en
cyber security
• Sensortechnologie
• Geavanceerde materialen voor sensoren en
bescherming
• Biochemie en energetische materialen
• Robotica en kunstmatige intelligentie
• Menselijk gedrag en prestaties, training en
opleiding
• Complexe systemen en organisaties.

• Voor het ministerie van Defensie zijn we
strategisch partner met unieke defensiespecifieke kennis en faciliteiten
• Wij ontwikkelen technologie voor een kleinere
krijgsmacht met veel impact
• Wij helpen veiligheidsorganisaties en
bedrijven met toegepast onderzoek.

De defensierol van TNO en de relatie met het
ministerie van Defensie gaan decennia lang
terug. Ook in het maatschappelijke veiligheidsdomein zoekt TNO met haar stakeholders bij de overheid – het ministerie van
Veiligheid en Justitie, de nieuwe nationale
politie, de veiligheidsregio’s en andere – een
strategisch partnerschap. Dat zal mede de
verdere ontwikkelingen op dit gebied bepalen.

“ In de open economie van een ogenschijnlijk 			
veilig land maakt de veelheid van risico’s
ons kwetsbaar.”
18

19

VAN KNELPUNTEN DOOR URBANISATIE NAAR VITALE STEDELIJKE REGIO’S

LEEFBAARHEID

DUURZAAMHEID

KOSTENEFFICIËNT ONDERHOUD

SMART CITY

20

21

VAN KNELPUNTEN DOOR URBANISATIE NAAR VITALE STEDELIJKE REGIO’S

Verdere urbanisatie en concurrentie tussen
regio’s vraagt om vernieuwen en versterken
van stedelijke functies, de bereikbaarheid en
de fysieke omgeving zodat leefbaarheid en
aantrekkelijkheid voor inwoners en bedrijven
verbeteren op een kostenefficiënte wijze.

DE TRANSITIE

DE BIJDRAGE VAN TNO

DE ROL VAN TNO

KERNTECHNOLOGIEËN

ONS VOORSTEL VOOR 2015 – 2018

Vitale, concurrerende stedelijke gebieden
vormen economisch sterke centra en een
stimulans voor innovatieve bedrijvigheid
en mensen die de initiatieven nemen en
de ontwikkelingen dragen, zoals creatieve
ondernemers, bekwame vaklui, hoogopgeleide
kenniswerkers en verbindende bestuurders.
Hier ligt een cruciale factor in de positionering
van Nederland naar de toekomst: de stedelijke
gebieden verder ontwikkelen, onderhouden en
benutten zodat ze aantrekkelijk zijn qua wonen,
werken, transport, zorg, en andere services
op hoog niveau. In een tijd met beperkte
middelen vraagt dit om slimmere aanpak en
oplossingen voor duurzaam ontwerp, onderhoud en benutting.

Wij hebben kennis en faciliteiten voor:
• Milieu en verkeersveiligheid
• Verkeersnetwerken, -systemen en logistiek
• Intelligente transportsystemen inclusief
automotive
• Gebouw- en voertuiggeïntegreerde waarnemingssystemen
• Levensduur gebouwen & infrastructuur
• Energie en materialen in de gebouwde
omgeving
• Human factors
• ICT infrastructuren en toepassingen

Nederland concurreert als sterk verstedelijkte en
hoogwaardige regio met vergelijkbare gebieden
binnen en buiten Europa. TNO doet onderzoek,
initieert en ondersteunt ontwikkelingen die
de aantrekkelijkheid als vestigingsland voor
bedrijven en de bijbehorende kenniswerkers
versterken. Hiervoor leveren we kennis aan de
overheid voor beleidvorming, maar leveren
we ook technologie aan de industrie voor
oplossingen. Dit levert diensten en producten
die ook buiten Nederland worden afgenomen.
We leggen de nadruk op hoogwaardige,
connected mobiliteitssystemen, multimodale
netwerken en slimme gebouwen en infrastructuur. We maken gebruik van grote hoeveelheden
data om prestaties van vitale stedelijke functies
en milieu te monitoren en geven advies hoe
hiermee te sturen en de middelen beter te
benutten. We gebruiken daarbij data gegenereerd door mensen, voertuigen, gebouwen en
infrastructuur. Data die de basis vormen voor
geïntegreerde modellen die ons, beleidsmakers
en de industrie in staat stellen vitale functies
beter te sturen, stedelijke gebieden beter en
flexibeler te ontwerpen en de levensduur van
gebouwde omgeving en infrastructuur beter te
voorspellen en te optimaliseren. Doorbraken
op het gebied van materialen, voertuigintelligentie en sensortechnologie vormen daarvoor
belangrijke fundamenten. Daarmee draagt
TNO bij aan stedelijke regio’s met een sterkere
concurrentiepositie en geven wij inhoud aan het
begrip ‘Smart City’.

• Advanced materials en -components
• Sensoren, sensornetwerken en regelsystemen
en communicatietechnologie
• Beslissingsondersteunende Tools & Systems
in ontwerp en gebruik
• Veiligheid, prestatie en duurzaamheid van
gebouwen, infrastructuur, voertuigen, verkeer
• Milieukwaliteit
• Human Factors
• Informatieontsluiting,-koppeling en
-presentatie.

• Voor het ministerie van Infrastructuur en
Milieu zijn we strategisch kennispartner met
technologie en modellen op het gebied van
bouw en infra, milieu en duurzaamheid,
mobiliteit en logistiek en informatie en
gedrag. Hiermee geven we invulling aan
de kennisagenda’s van dit ministerie.
• Wij richten ons op het versnellen van de
mogelijkheden die innovatie biedt om
stedelijke regio’s te versterken qua leefomgeving, bereikbaarheid en concurrentiekracht. Het toepassen van nieuwe informatieen communicatietechnologische mogelijkheden speelt hierbij een belangrijke rol.
• Wij ontwikkelen sensor-, analyse- en
modelleringstechnieken om de milieu- en
duurzaamheids-kwaliteiten van de leefomgeving te monitoren en te voorspellen,
alsmede de impact op de mens.
• Wij ondersteunen de overheid en het
bedrijfsleven met kennis en informatie over
de leefomgeving om hun processen te
verbeteren en om aan hun wettelijke
verplichtingen te voldoen.
• Voor overheid en bedrijfsleven ontwikkelen we
technieken en systemen om de CO2-emissies en het energiegebruik in gebouwen, de
infrastructuur en het mobiliteitssysteem te
reduceren.
• Om onderhoudskosten van bestaande
gebouwen en infrastructuur te verlagen
ontwikkelen we methoden, materialen
en systemen. Daarnaast ontwikkelen we
gebouw- en infrastructuurgeïntegreerde
technieken en informatiesystemen om
constructies gedurende hun levensduur
te monitoren en te verbeteren.

“ …versnellen van de mogelijkheden die innovatie
biedt aan bedrijven en overheden om stedelijke 		
regio’s te versterken...”

22

23

VAN CONVENTIONELE BRONNEN NAAR DUURZAME ENERGIESYSTEMEN

RENEWABLES

SMART GRIDS

ZELFVOORZIENEND

PROSUMEREN

24

25

VAN CONVENTIONELE BRONNEN NAAR DUURZAME ENERGIESYSTEMEN

Makkelijk winbare fossiele energiebronnen
worden schaars en zijn schadelijk voor milieu
en klimaat. Wereldwijd is er een transitie
naar een lokale, betrouwbare, betaalbare en
duurzame energievoorziening.

DE TRANSITIE

DE BIJDRAGE VAN TNO

DE ROL VAN TNO

KERNTECHNOLOGIEËN

ONS VOORSTEL VOOR 2015 - 2018

Wereldwijd worden de fossiele energievoorraden olie en gas schaarser. Nieuwe technologie maakt het mogelijk om ook oorspronkelijk
niet of moeilijk te winnen energievoorraden te
ontginnen. Fossiele brandstoffen hebben echter
een ongewenste impact op milieu en klimaat. In
de toekomst moeten we dan ook overschakelen
naar een duurzame energievoorziening.
De fossiele brandstoffen die voorlopig nog
nodig zijn, zullen zo veilig en duurzaam mogelijk
gewonnen moeten worden. Om het CO2-gehalte
in de atmosfeer niet te ver op te laten lopen zal
het de komende decennia nodig zijn om deze in
de bodem op te slaan of beter nog: nuttig te
gebruiken. De energievoorziening van de
toekomst zal naar verwachting bestaan uit een
complex systeem van lokale energiesystemen
met duurzame bronnen van energie zoals
zonne-energie, windenergie en/of geothermie.
Voor deze energietransitie zijn zeer vele grensverleggende technische, economische en
sociale innovaties noodzakelijk.

Wij hebben kennis en faciliteiten over:
• Exploratie en productie van olie en gas
• Gastechnologie en LNG
• Scheiding, gebruik en opslag van CO2
• Duurzame energiebronnen: solar en geothermie
• Smart grids, inclusief nieuwe businessmodellen
• Energieopslagsystemen
• De opbouw, eigenschappen en gebruiksmogelijkheden van de Nederlandse
ondergrond en van in deze ondergrond
voorkomende bodemschatten.
Samen met ECN stemmen wij onze kennis
en faciliteiten af om er voor te zorgen dat
deze complementair zijn.

Met technologie en kennis ondersteunt TNO
het bedrijfsleven met het op verantwoorde
wijze opsporen en winnen van olie en gas
in extreme omstandigheden onder water of
uit complexe geologische aardlagen; grote
diepe, hoge druk en extreme temperaturen.
Daarnaast zetten wij onze kennis en technologie in op de ontwikkeling van systemen
voor het genereren van duurzame energie uit
zonnekracht en aardwarmte, op de ontwikkeling van slimme, lokale duurzame energiebronnen, op de lokale opslag van energie en
op de scheiding, gebruik en opslag van CO2.
Wij passen onze kennis internationaal toe. We
leveren oplossingen bestaande uit onverwachte combinaties door de inzet van ons multidisciplinair kennisportfolio. Steeds opnieuw
gericht ingezet om oplossingsrichtingen te
creëren met een combinatie van beleidsadvisering en technologische vernieuwingen in de
industrie en energiesector.

• Fluid dynamics en Gas treatment
• Process & instrumentation development
• Geo energy, geo modelling en geo ICT
• Solar systems and advanced materials
• Information & communication technology
• Human behavior and business modelling
• Modelling energy systems

• Wij ontwikkelen methoden en technieken
voor de exploratie, transport en productie
van olie en gas en het scheiden, gebruik en
opslag van CO2.
• Voor slimme lokale duurzame energiesystemen ontwikkelen wij technieken en kennis.
• Wij positioneren Nederland als kennisexporteur van innovatieve energieoplossingen.
• Wij beheren, op een innovatie wijze,
informatie en kennis van de Nederlandse
ondergrond en maken deze beschikbaar
voor de Nederlandse maatschappij.

Tenslotte zorgt TNO, als Geologische Dienst
van Nederland, voor het beheer van informatie en kennis van de Nederlandse ondergrond en in deze ondergrond voorkomende
natuurlijke bestaansbronnen, ten behoeve van
een efficiënt en duurzaam gebruik en beheer
van de Nederlandse bodem en ondergrond.

“ Onverwachte combinaties gegenereerd 		
door de inzet van ons multidisciplinair
kennisportfolio, steeds opnieuw gericht
ingezet om oplossingen te creëren…”
26

27

…MET EEN INNOVATIEROL VOOR TNO…
TNO heeft een vitale rol in de acceleratie van de vijf transities die nooit op zich staan en niemand
alleen op kan eisen. Wij innoveren dan ook altijd in coöperatie met bedrijven, kennisinstellingen
en overheden. En omdat het dynamische innovatielandschap om kwaliteit, snelheid en flexibiliteit
vraagt, kiezen wij voor verschillende innovatierollen. Wij initiëren innovaties als partner in publiekprivate samenwerkingen vanuit de rol van Innovation Catalyst en brengen deze verder naar de
markt en toepassing via contractonderzoek als Innovation Factory en Valorization Incubator.
In een aantal gevallen doen wij dit vanuit een specifieke taak die door de overheid aan TNO is
toegekend (de ‘taakrol’), bijvoorbeeld voor onze strategische partner het Ministerie van Defensie
en als de Geologische Dienst Nederland.
Verschillende rollen, gescheiden in financiering, met allemaal een eigen focus, gericht op behoeften
uit de overheid, kennisinstellingen en het bedrijfsleven. Rollen die niet zonder elkaar kunnen en
alle relevant zijn in het innovatielandschap.

Kennisontwikkeling en valorisatie

“ Verschillende rollen, gescheiden in
financiering, met allemaal een eigen focus,
gericht op behoeften uit de overheid,
kennisinstellingen en het bedrijfsleven.”
28

29

TNO IN PUBLIEK PRIVATE SAMENWERKINGEN

INNOVATION-CATALYST

De Nederlandse kenniswereld werkt steeds
intensiever samen. Kennis ververst sneller
en internationale concurrentie dwingt ons
kennis sneller toe te passen. Alleen daarom
al is samenwerking met de universiteiten en
het bedrijfsleven van groot belang voor TNO,
zowel nationaal als internationaal. Bovendien
geloven wij dat we door samenwerking meer
snelheid creëren. De vijf transities bevatten
ieder voor zich een set aan complexe vraagstukken, zijn stuk voor stuk maatschappelijk
urgent en vragen om actie. Niemand kan dat
alleen, niet qua kennis en niet qua financiële
omvang en risico.
Het kan alleen in samenwerking tussen
krachtige en kansrijke (inter)nationale publieke
en private partijen, in de zogenaamde Gouden
Driehoek van overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen. Zo creëren we tegelijkertijd
massa, focus en snelheid voor internationale
zwaartepunten in innovatie die regionale
clusters kunnen versterken. Zo trekken we ook
weer nieuwe investeringen aan.
Deze rol noemen we Innovation Catalyst en
we zien deze rol als leidend voor TNO in de
komende periode. TNO bouwt aan innovatieecosystemen en creëert in programmatische
samenwerking met bedrijven en overheden
oplossingen en versnellers in en voor de vijf
transities. De oplossingen leiden tot wereldwijde business voor Nederlandse bedrijven
omdat ze ook op veel plekken elders in de
wereld toepasbaar zijn.
Als Innovation Catalyst stimuleren we precompetitieve samenwerking tussen bedrijven,
universiteiten, toegepaste kennisinstellingen
30

en overheden in innovatietrajecten met
een groot risico, waarin resultaten door de
deelnemende partijen met elkaar gedeeld
worden. Onze rol start met een kennispositie
die waarde toevoegt aan onze partners en
klanten. Daarvoor doet TNO onderzoek naar
technologieën die nog in een relatief vroeg
stadium van ontwikkeling zijn. Technologieën
die grote kansen bieden om op termijn
industrieel leiderschap en maatschappelijke
doorbraken in meerdere toepassingsdomeinen
te bereiken. Deze Early Research Programs
(ERP’s) zijn gericht op het versterken van
de kennisbasis en zijn gekoppeld aan een
toepassingsgebied waar een “eerste landing”
van de nieuwe kennis wordt verwacht. Dit kan
zijn in Shared Innovation Programs (ShIP’s) of
in contractonderzoek en uiteindelijk in nieuwe
bedrijven direct in de markt of als tussenstap
bij TNO Bedrijven B.V. TNO werkt zowel in deze
Early research Programs als in de Shared
Innovation Programs samen met nationale en
internationale kennispartners, universiteiten,
bedrijven en zusterorganisaties zoals in TO2.
Belangrijke gebieden voor kennisontwikkeling
voor TNO zijn:
• Het ontwerpen en produceren van (nano)
materialen en (hightech) systemen door
assemblage vanaf vrijwel atomaire schaal.
Dit biedt geheel nieuwe ontwerpvrijheden
en eigenschappen bij minimaal materiaalgebruik, bijvoorbeeld voor energieconversie
en –opslag, coatings en unieke complexe
producten.
• Het benutten van nieuwe fysische eigenschappen, zoals negatieve brekingsindex
en stabiele kwantumverstrengeling voor
hightech instrumenten en sensoren met
ongekende nauwkeurigheden.
• Nieuwe modellen voor de complexe samenhang tussen sociaal gedrag en omgevingsfactoren en de effecten van interventies, ter
verhoging van veerkracht en aanpassingsvermogen van organisatie, gemeenschap en maatschappij bij natuurlijke of
menselijke verstoringen.
• Het ontrafelen van de biologie van weerbaarheid en veerkracht op het niveau van cellen,
weefsels en organen met inzet van mens op
een chip meetsystemen en modellering, om
individugericht gezondheid te ondersteunen.

•  Het ontwerpen van chemische processen
met extreem lage energiebehoefte en hoge
specificiteit door modellering, fysische
manipulatie op moleculaire schaal en
unieke procesomstandigheden (bijvoorbeeld
micro-/nanoreactoren).
•  Schaalbare ICT-architecturen om de
enorme hoeveelheden data, Big data,
real time te vergaren, te analyseren en tot
zinvolle informatie te brengen voor een grote
diversiteit aan gebruikers.
•  Nieuwe, krachtige modellen gekoppeld aan
ICT en real life data (sensornetwerken)
voor veel intelligentere en doelmatiger informatievoorziening in domeinen als leefomgeving, exploratie & productie, onderhoud,
verkeer en vervoer en veiligheid. Eventuele
behoefte aan grootschalige onderzoeksfaciliteiten zullen uit deze kennisgebieden
voortvloeien.
In de veelal meerjarige Early Research
Programs en Shared Innovation Programs
investeren wij alle financiële middelen die
door de overheid aan TNO ter beschikking
worden gesteld voor deze doeleinden. Economische contributie, impact en het oplossen
van maatschappelijke vraagstukken gaan hier
hand in hand. TNO streeft er naar om in 2018
twintig grote Shared Innovation Programs
ontwikkeld te hebben.
De programma’s hebben een specifiek
toepassingsdomein, de opgebouwde kennis
kan daarna ook in andere domeinen toegepast worden. Onze oplossingen die wij in
verschillende ontwikkelstadia beschrijven en
aanbieden worden wereldwijd toegepast door
de bedrijven die onze kennis en innovaties
afnemen. Het creëert de beste kansen voor
internationaal toptalent.
De programma’s zijn gebaseerd op open
innovatie. Ze hebben als doel kennis breed
toe te laten passen door alle deelnemers aan
het programma. Het open karakter zorgt er
voor dat ontwikkelde kennis ook aan nieuwe
toetreders beschikbaar kan komen en in
andere programma’s en projecten buiten het
programma ingezet kan worden. Zo scheppen
wij de voorwaarden dat de kennis zo breed
mogelijk kan worden toegepast op een voor de
deelnemers profijtelijke wijze, steeds gericht
op gewenste innovaties.

TNO IN CONTRACTONDERZOEK

TNO COMPANIES

INNOVATION
FACTORY

VALORIZATION
INCUBATOR

TNO EN
HAAR TOEGEWEZEN
TAKEN

Wij versterken de innovatiekracht van private
en publieke partijen met op maat gesneden
contractonderzoek. Zo brengen we kennis
snel naar de markt omdat deze direct bruikbaar is. De innovatievragen van de klant zijn
hierbij leidend en sluiten aan op de erkende
kennisposities van TNO. Het is belangrijk dit
economisch potentieel te verzilveren in de
vorm van contractonderzoek omdat zo kennis
direct wordt ingezet voor verbetering van
de concurrentiekracht van de bedrijven of
maatschappelijk nut. We beschouwen daarom
contractonderzoek als een belangrijke pijler
voor valorisatie. Contractonderzoek heeft
vaak een sterk competitief karakter voor de
opdrachtgever. Dit werk wordt volledig door de
opdrachtgever betaald, bevat dan ook geen
overheidsfinanciering, en is een belangrijke
erkenning voor onze kennispositie.
In contractonderzoek worden onze opdrachtgevers eigenaar van de opgeleverde producten,
prototypes en andere uitvoeringen. De richtlijn
hierbij is dat zij twee jaar lang een exclusief
gebruiksrecht op ontwikkeld intellectueel
eigendom binnen het gebied van de opdracht.
Op die wijze kan een opdrachtgever een voorsprong opbouwen op de markt. Tegelijkertijd
kan TNO deze kennis op andere gebieden
inzetten zodat er optimaal gebruik van wordt
gemaakt voor Nederland.

TNO Bedrijven B.V., een volle dochter maar
volledig onafhankelijk opererend van TNO, heeft
een belangrijke rol in het valoriseren en toepassen van kennis. Daar waar kennis op de
plank blijft liggen, creëert TNO Bedrijven B.V.
impact door deze kennis tegen een marktconforme prijs over te nemen en hiermee
bijvoorbeeld spin outs en spin offs op te zetten;
nieuwe bedrijven die ontstaan vanuit TNO. Zij
creëert op deze wijze waarde door kennis met
privaat geld en externe partners te valoriseren
waar andere partijen dat nog niet zelfstandig
kunnen of willen. Waar mogelijk en gewenst
doet TNO Bedrijven B.V. dat ook voor andere
kennisinstellingen. Zij zoekt mede-investeerders
om op deze wijze juist bedrijvigheid te starten
waar deze bedrijven er nog niet zijn.
Vanuit bijvoorbeeld de grote programma’s
waarin TNO deelneemt als Innovation Catalyst
spot TNO Bedrijven B.V. actief welke kennis zij
snel tot nieuwe bedrijvigheid kunnen brengen.
Het gaat hier om onderwerpen waarbij risicodragende businessmodellen de sleutel tot
succes zijn. Zodra een business case kansrijk
is en het onderwerp niet door onze reguliere
klanten wordt geadopteerd, stopt de publieke
financiering en kan TNO Bedrijven B.V. de rol
van venturing oppakken. Ze verwerft privaat,
extern kapitaal en brengt de valorisatie tot
stand in het bestaande bedrijf of in een nieuw
op te richten vennootschap. Concreet betekent
dit bijvoorbeeld dat TNO Bedrijven B.V. een
activiteit van TNO koopt, deze activiteit gereed
maakt voor verzelfstandiging en na verloop van
tijd weer verkoopt. De opbrengst hiervan wordt
geïnvesteerd in nieuwe activiteiten als een
revolving fund.

Voor het Ministerie van Defensie en als
Geologische Dienst Nederland vervult TNO een
speciale innovatierol. Gedelegeerd vervult TNO
kennisintensieve en innovatieve overheidstaken. In deze ‘taakrol’ houdt TNO een
kennisinfrastructuur met expertise, capaciteit en
faciliteiten in stand en zijn de vraaggestuurde
onderzoeksprogramma’s voor de lange termijn
vastgelegd. Afhankelijk van de behoefte wordt
het portfolio bijgesteld. Als onderdeel van de
strategische relatie met het Ministerie van Defensie treedt TNO als overheidsvertegenwoordiger op in de internationale defensiesamenwerking. In totaal omvat het partnership van
TNO voor Defensie verder ook samenwerking
met het bedrijfsleven en andere kennisinstellingen in de Gouden Driehoek, naast innovatieve contractonderzoek voor Defensie zelf
en voor partijen in binnen- en buitenland.
Ook met het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid maken wij afspraken over
een dergelijk kennisintensieve en innovatieve
rol. Ook hier worden bij de uitvoering publieke
en private stakeholders.

31

…VANUIT VERSCHILLENDE INVALSHOEKEN.

TNO & TO2
De toegepaste onderzoeksinstellingen Deltares, Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN),
Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NLR), Dienst Landbouwkundig Onderzoek (DLO),
Marin en TNO vormen samen TO2. Iedere partner binnen deze samenwerking heeft een eigen
inhoudelijke focus en is complementair aan de overige partners. Iedere partij heeft eigen onderzoeks- en testfaciliteiten die gericht zijn op die kernactiviteiten.
TO2 heeft een gezamenlijke strategie opgesteld waarin de focus ligt op kennisdeling, efficiënt
gebruik maken van elkaars faciliteiten en capaciteiten en samenwerking op crossovers met
andere partijen. Ook wordt gewerkt aan een meer uniforme werkwijze en condities zodat voor
klanten en partners samenwerking met meerdere TO2-partijen eenvoudiger wordt.

TNO & MKB
Nederland is een uitgesproken land van middelgrote en kleine bedrijven (MKB). TNO ondersteunt
graag het MKB met een innovatief profiel. De 100.000 bedrijven die technologie ontwikkelen en
toepassen hebben onze bijzondere belangstelling. Evenals de 15.000 koplopers binnen de vijf
transities en topsectoren. TNO heeft bijzondere aandacht voor het MKB omdat daar de grootste
groei in werkgelegenheid is te verwachten. Voor hen is er een speciaal team dat deze ondernemers helpt de kennis te ontsluiten. Onze ambitie is om het MKB partner te laten zijn in Shared
Innovation Programs en EU projecten. Daarnaast is het MKB soms klant en soms leverancier.
Wij hebben specifieke instrumenten gericht op het MKB. ‘Technologie zoekt ondernemer’ is
het instrument gericht op kennisoverdracht. Hierin presenteren wij onze technologie aan het
innovatieve MKB wat hen op ideeën brengt voor nieuwe producten of productiemethoden.
Andere instrumenten waarin we specifiek met het MKB samenwerken zijn de Technologieclusters en Branche Innovatie Agenda’s. Door deze intensieve samenwerking met MKB
Nederland, brancheorganisaties, Syntens en de hogescholen, willen wij het bereik onder het
MKB vergroten en de drempel naar impactvolle innovaties verlagen.

TNO & DEFENSIEONDERZOEK
Om de ambities voor de Nederlandse krijgsmacht te realiseren moet Defensie structureel in staat
zijn haar militaire capaciteiten te innoveren. Dat vraagt om wetenschappelijke ondersteuning op
een groot aantal kennis- en technologiegebieden. Een deel daarvan is zo defensiespecifiek dat
het ministerie zelf moet zorgen dat zij beschikbaar komen. Omwille van de synergie en efficiency
vindt het leeuwendeel van het defensieonderzoek in Nederland al sinds 1947 plaats bij TNO. Dit
strategisch partnerschap, waarbinnen TNO voor defensiespecifieke expertisegebieden optreedt
als single-source knowledge provider, vormt de hoeksteen van de relatie tussen TNO en Defensie.
Het defensieonderzoek bij TNO en de bestuurlijke aansturing van het ‘Defensiedeel’ van TNO
door de Raad voor het Defensie Onderzoek (RDO) zijn verankerd in de TNO-wet. Binnen TNO
vormt dit Defensiedeel een aparte entiteit met eigen jaarrekening, vermogen en reserves en met
eigen infrastructuur.

Werk voor andere opdrachtgevers in het defensie- en veiligheidsdomein verbreedt en verdiept
de defensiekennisbasis en houdt haar voor Defensie betaalbaar. Dit is integraal onderdeel van
het Defensie-TNO businessmodel. Het helpt TNO ook om de rol van kennismakelaar te vervullen,
zowel naar de rest van TNO als naar kennisinstellingen, overheden en bedrijven in binnen- en
buitenland. Als onderdeel van zijn ‘taakrol’ verkrijgt het Defensiedeel van TNO veel kennis uit
inter-gouvernementele samenwerking met buitenlandse defensieministeries. Van cruciaal belang
daarbij is dat TNO geloofwaardig blijft in de rol als overheidsvertegenwoordiger en trusted partner
van Defensie. Dit vereist een herkenbare eigen plaats van het Defensiedeel binnen TNO. Het legt
ook beperkingen op aan de landen en opdrachtgevers waarvoor het Defensiedeel werkt. Dit laatste verhindert niet dat buitenlandse opdrachten al jaren een substantieel deel van de portefeuille
uitmaken.
De rol van TNO voor Defensie houdt een natuurlijke symbiose in van de taakrol, samenwerking
met bedrijven in de Gouden Driehoek, en directe opdrachten voor Defensie en derden. ‘Pooling
& sharing’ van middelen en faciliteiten is een groeiende trend én financiële noodzaak. In de
topsectoren werkt TNO met Defensie aan de aansluiting van het defensieonderzoek bij het
nationale innovatiebeleid. Defensie kan daardoor haar innovatiedoelen beter verwerkelijken. Ook
in Europese programma’s zijn voor Defensie multipliers te realiseren. Dual use technologie vormt
daarbij een verbinding tussen de defensie- en veiligheidssector. Investeringen in defensietechnologie vinden toepassing voor politie en veiligheidsregio’s en omgekeerd dragen civiele kennisinvesteringen bij aan de vitaliteit van de defensiekennis. Defensie stemt daartoe nauw af met de
ministeries van Veiligheid & Justitie en Economische Zaken.

TNO & TOPSECTOREN EN MAATSCHAPPELIJKE THEMA’S
Door vraagsturing beïnvloeden bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties de
onderzoeksactiviteiten van de toegepaste kennisinstellingen en de universiteiten. Dit gebeurt op
negen topsectoren en vijf maatschappelijke thema’s. De verwachting is dat hiermee de private
bijdrage aan de publieke kennisinvesteringen zal toenemen en er zo meer en betere innovaties
zullen ontstaan. Bij onze inzet op de topsectoren zullen wij dit commitment van stakeholders in
belangrijke mate laten meewegen.
De innovatieagenda’s van de Gouden Driehoek beschrijven belangrijke onderwerpen voor deze
samenwerking. TNO, de overige TO2-partners en NWO faciliteren in het opstellen van deze
innovatieagenda’s.
Met de topsectoren en op de maatschappelijke thema’s zijn Vraaggestuurde Programma’s
afgesproken. De innovatieagenda’s van de topsectoren en de strategische kennisagenda’s
van de departementen zijn het vertrekpunt voor deze vraaggestuurde programma’s. Dit zijn (bij
voorkeur) publiek-private meerjarige onderzoeksprogramma’s waarin de meerwaarde van onze
rol tot uiting komt. Een vorm waarin dit beslag krijgt zijn de Shared Innovation Programs van TNO
waarvan het Holst Centre een klinkend voorbeeld is. Hier werkt TNO samen met het Vlaamse
Imec en diverse bedrijven. Samen ontwikkelen wij technologie voor onder meer Wireless
Autonomous Sensors en Flexible Electronics.

De kennisbehoefte van Defensie ontwikkelt zich voortdurend en de kennisportfolio bij TNO wordt
daarom periodiek geactualiseerd. Uniciteit, breedte versus diepgang, excellentie en vernieuwing
spelen daarbij alle een rol. Voorafgaand aan de nieuwe strategieperiode wil Defensie samen met
TNO en haar andere kennispartners opnieuw een dergelijke ‘herijking’ doorvoeren. De uitkomsten
hiervan werken vanaf 2015 door in het Defensiedeel van TNO.
32

33

TRANSITIE

TOPSECTOREN

Tuinbouw en
uitgangsmaterialen
Van economische
stagnatie naar groei
in hoogtechnologische industrie.

Water

Agri & food

Life
Sciences
& Health

Chemie

Energie

Logistiek en
High Tech
Systemen en Mobiliteit
Materialen

Creatieve
Industrie
(ICT)

**

Van ziekte en zorg
naar gezondheid
en gedrag.

*

Op 1 januari 2014 is het nieuwe kaderprogramma voor Europees onderzoek van start gegaan:
Horizon 2020. Doel ervan is via excellent onderzoek de concurrentiekracht van het bedrijfsleven te versterken en maatschappelijke issues aan te pakken. Gericht op economische groei
en meer welzijn. Het programma heeft een budget van € 75 miljard en duurt zeven jaar. TNO
ziet grote kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven hiervan te profiteren. Ook in de voorganger
van Horizon 2020, het zevende kaderprogramma (KP7), speelde TNO een prominente rol samen
met bedrijven en andere kennisinstellingen. De opdracht die TNO zich stelt is om ook in Horizon
2020 deel te nemen in projecten die er toe doen. Via dit programma wil TNO kennis die hierin
door onderzoeksinstellingen in samenwerking met het bedrijfsleven wordt ontwikkeld naar ons
land halen. Zo vormt TNO een brug tussen Europees onderzoek en de kennisinfrastructuur en het
bedrijfsleven in Nederland.

***

Van conventionele
bronnen naar
duurzame
energiesystemen

****

TNO wil de komende periode haar samenwerkingen intensiveren met andere Europese toegepaste
kennisinstellingen (Research and Technology Organisations, RTO’s). Horizon 2020 biedt een
uitstekende basis om met de beste Europese kennisinstellingen te werken aan oplossingen voor
de uitdagingen van vandaag en morgen.
Afstemming en samenwerking met onze collega’s in Europa in joint programs vergroot de synergie
tussen nationale en internationale onderzoeksprogramma’s waar het Nederlandse bedrijfsleven
van kan profiteren.

Maatschappelijke veiligheid is in het Bedrijvenbeleid van Economische zaken als doorsnijdend thema aangemerkt.
*In samenwerking met DLO
**In samenwerking met Marin
***In samenwerking met Deltares
****In samenwerking met ECN
1

TRANSITIE

MAATSCHAPPELIJK THEMA

Duurzame
leefomgeving

Van economische
stagnatie naar groei
in hoogtechnologische industrie.
Van ziekte en zorg
naar gezondheid
en gedrag.
Van veelsoortige
dreigingen naar
beheersbare
risico’s.

Maatschappelijke
veiligheid

In de opbouw van nieuwe kennis voor oplossingen in de transities is samenwerking met
universiteiten evident. Met NWO en afzonderlijke universiteiten wordt gewerkt aan een afgestemde
of gezamenlijke programmering op onder andere de vraagstukken in de topsectoren. Dit geldt
in het bijzonder voor de samenwerking in de Shared Innovation Programs. TNO stimuleert ook
uitwisseling van kennis tussen haar medewerkers en die van de universiteiten en heeft circa 60
deeltijdhoogleraren in dienst.

TNO & HORIZON 2020

*

Van veelsoortige
dreigingen naar
beheersbare
risico’s1.
Van knelpunten
door urbanisatie
naar vitale
stedelijke regio’s

TNO & NWO

Defensie

Arbeid en
Gezondheid

Geologische Dienst
Nederland (DINO)

De keuzes aan welke programma’s en projecten van Horizon 2020 TNO deelneemt, worden
vooral bepaald door de vijf transities waar wij ons op richten. Het is onze ambitie om daarbij het
Nederlandse MKB intensiever te betrekken.
Smart specialisation, onderdeel van het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling, biedt
een goede basis om regionale specialisatie binnen Europa verder te ontwikkelen zoals dat nu al
gebeurt in de hightechregio Eindhoven of rond Utrecht met duurzaam leven en wonen. Gevolg
daarvan is dat RTO’s in hun land niet langer alle kennisgebieden afdekken maar er excellente
specialismen in bepaalde Europese regio’s ontstaan. Doordat de RTO’s hun onderzoek onderling
beter afstemmen in joint programs gericht op smart specialisation zijn voor het bedrijfsleven
snellere en betere resultaten te realiseren.

Van knelpunten
door urbanisatie
naar vitale
stedelijke regio’s
Van conventionele
bronnen naar
duurzame
energiesystemen

34

35

TRANSITIE

Health,
demographic
change and
well-being

Van economische
stagnatie naar groei
in hoogtechnologische industrie.
Van ziekte en zorg
naar gezondheid
en gedrag.
Van veelsoortige
dreigingen naar
beheersbare
risico’s1.
Van knelpunten
door urbanisatie
naar vitale
stedelijke regio’s
Van conventionele
bronnen naar
duurzame
energiesystemen

TNO & INTERNATIONALISERING

HORIZON 2020

Food security,
sustainable
agriculture
and forestry,
marine and
maritime and
inland water
research,
and the bio
economy

Secure, clean
and efficient
energy

Smart, green
and integrated
transport

Climate
action,
environment,
resource
efficiency
and raw
materials

Europe in a
changing
world inclusive,
innovative
and reflective
societies

Secure
societies protecting
freedom and
security of
Europe and
its citizens

Competitive
Industries

De concurrentiepositie van Nederland speelt zich af in internationale context en vraagt om kennis
van wereldklasse. TNO is internationaal actief om twee redenen:
• Versterken van onze kennisbasis door samen te werken met de internationale top.
• Creëren van voordelen voor het Nederlandse bedrijfsleven door participatie in consortia.
Deze internationalisering versterkt de mondiale kennispositie van Nederland en is noodzakelijk
voor voldoende kritische massa voor TNO om in de wereldtop mee te draaien.
In deze strategie wil TNO grote meerjarige Shared Innovation Programs met internationale excellentie opzetten in Nederland en daarmee als een magneet participatie door sterke internationale
bedrijven en kennisinstellingen creëren. TNO versterkt hiermee de aantrekkelijkheid van Nederland als
vestigingsplaats voor buitenlandse bedrijven en maakt Nederland tot de innovatieve internationale
proeftuin voor de wereld op de gekozen onderwerpen.
Ook is TNO actief in het buitenland, zowel in Europa als daarbuiten. Samen met het Nederlandse
bedrijfsleven, universiteiten en andere RTO’s pakt TNO mondiale kansen op en maakt Nederlandse
kennis tot exportproduct. Dat geldt ook voor het werken in contractonderzoek voor buitenlandse
overheden en bedrijven, waar mogelijk in samenwerking met lokale organisaties en onderzoekscentra. Doel van deze samenwerkingen is het ontwikkelen en verder toepasbaar maken van
nieuwe kennis en technologieën. Dit doen we bijvoorbeeld in volwassen markten zoals Duitsland
en de VS, maar ook in opkomende economieën. Een deel van dit onderzoek wordt uitgevoerd
in onze branche offices in Aruba en Qatar. Daarnaast vormen deze branche offices ‘hubs’ voor
contacten met respectievelijk Zuid Amerika en het Midden Oosten.
Daarnaast implementeren we met TNO Bedrijven B.V. volwassen technologieën in stabiele groeimarkten. Hieruit vloeien vaak weer nieuwe onderzoeksopdrachten voort.

TNO EN HAAR FINANCIËN
Ongeveer de helft van de omzet in de vijf transities genereren we met onderzoeksactiviteiten die
deels of volledig betaald worden met overheidsfinanciering. Dit werk vindt met name plaats in de
innovatierol van de Innovation Catalyst en in de speciale taken voor de overheid. De andere helft
van de omzet in de vijf transities genereert TNO met opdrachten die volledig door opdrachtgevers
worden betaald en waar geen overheidsfinanciering aan wordt besteed. Met name ons werk in de
rol van Innovation Factory valt hieronder.
Voor de missie en transities waar TNO voor staat, is de continue ontwikkeling van onze hoogwaardige kennisbasis van cruciaal belang. Het samenspel van specialisten op diverse expertisegebieden
leidt vaak tot innovatieve oplossingen. De financiering hiervan staat echter onder druk: de afnemende vaste overheidsfinanciering en slechts gedeeltelijke substitutie met flexibele financiering. Dit
maakt het een aanzienlijke opgave om onze kennisbasis actueel, relevant en impactvol te houden
en een aantrekkelijke innovatiepartner te zijn. Hierbij gaan we er van uit dat er geen verdere krimp
in overheidsfinanciering zal zijn dan in de huidige kabinetsplannen is voorzien en dat de flexibele
financiering tijdig beschikbaar zal komen.
Behalve de afnemende overheidsfinanciering vormen ook de krappe en vaak negatieve projectresultaten een financiële uitdaging. De oorzaak daarvan is tweeërlei. Enerzijds is het ons op basis
van overheids- en EU-regelgeving niet toegestaan om alle kostprijselementen op te nemen in de
tarieven. Anderzijds zijn onze kostprijzen op onderdelen aan de hoge kant.
Wij zullen daarom in deze strategieperiode ons verdienmodel herijken en in overleg met de overheid bezien op aanpassingen. Ook zullen we voortdurend onze eigen kostenstructuur kritisch
36

37

beschouwen en waar mogelijk maatregelen treffen. Daarnaast zullen we de nog verder teruglopende overheidsfinanciering proberen te compenseren door andere financieringsbronnen aan
te boren. Naast het bedrijfsleven gaat het daarbij vooral om EU, regionale en lokale fondsen. Wij
zullen daarbij maximaal samenwerken in TO2-verband.
We verwachten dat TNO Bedrijven B.V., in de rol van de Valorization Incubator, een toenemende
bijdrage zal kunnen gaan leveren aan het rendement van het geconsolideerde resultaat van TNO.
Dit rendement wordt vervolgens geïnvesteerd in kennisontwikkeling. Ook zullen wij in onderzoeksfaciliteiten blijven investeren. Bij deze investeringen streven we naar een optimale aansluiting bij de
faciliteiten van universiteiten, NWO en de andere TO2 partijen.

• Vitale organisatie: het sturen van operationele activiteiten richting duurzame oplossingen,
practice what you preach en het nemen van onze verantwoordelijkheid in de waarde- en
innovatieketen.
• Vitale samenleving: door het creëren van impact voor de samenleving en de bijdrage van
TNO-projecten aan de duurzame ontwikkeling en het opzetten van maatschappelijke projecten.
Deze drie pijlers beïnvloeden elkaar en vergroten de sociale impact van TNO. We zijn ons bewust
van onze bijzondere maatschappelijke positie als onafhankelijk instituut. Met de kennis en ervaring
die TNO in haar onderzoek en advisering op de verschillende onderzoeksterreinen opdoet, leveren
we immers een bijdrage aan de maatschappelijke dialoog. Een dialoog met vaak een ethische
kant. Dit maakt dat we zorgvuldig zijn in welke dingen we doen en hoe we dingen doen.

TNO & HUMAN CAPITAL
Innovatie ontstaat in de samenwerking tussen de allerbeste specialisten, klanten en partners en
in teams van mensen met verschillende perspectieven, kwaliteiten, disciplines en focus. Daarom
ontwikkelt TNO in deze periode naast de bestaande competenties waar veel aandacht voor
topkennis is, nieuwe competenties zoals coalities bouwen (voor langdurige Shared Innovation
Programs en voor kortere innovatie projecten), impactgericht programmamanagement, regie
voeren over meerdere rollen en disciplines maar ook (internationale) agendasetting.
TNO’ers zijn uitstekende praktijkgerichte onderzoekers of voldoen aan een breed profiel met
potentie voor programmamanagement, consultancy of commercie. Beide profielen zijn belangrijk:
kennis (top specialist of integrator) én het vermogen innovatie in coalities en bij klanten tot stand
te brengen. TNO biedt medewerkers een rijke leeromgeving waarin ze veel kansen en mogelijkheden
kunnen benutten. Onder meer via onze deeltijdhoogleraren verbinden wij onze topkennis met die
van de universiteiten.
TNO is een Nederlandse organisatie die opereert in een internationale kennisarena. Er zal een
steeds groter aantal TNO’ers niet-Nederlander zijn. TNO werft in toenemende mate op een
internationale markt voor toponderzoekers waardoor steeds meer talenten in internationale
teams in Nederland of in het buitenland werken. De organisatie wil deze internationale signatuur
versterken en meer mensen uitwisselen. Dit doen wij zo flexibel en wendbaar mogelijk. TNO
gaat zich meer richten op een beperkter aantal kernexpertises waardoor andere expertises die
in multidisciplinaire projecten nodig zijn, zullen worden ingehuurd of worden betrokken van
partners. Omdat kennis steeds sneller ontwikkelt, zullen onze medewerkers ook vaker mee
ontwikkelen van het ene naar het andere kennisgebied. Zo ontstaat het vermogen om vraagstukken multidisciplinair te adresseren en komen experts tot onverwachte creatieve oplossingen.

TNO ALS VITALE ORGANISATIE
Maatschappelijk verantwoord ondernemen betekent voor TNO naast het dragen van onze verantwoordelijkheid voor de effecten van ons werk op mens en milieu ook het uitdragen van verantwoordelijkheid naar de markt en maatschappij. Dit doen we door mensen in staat te stellen actief eigen
kennis en oplossingen binnen en buiten de TNO-organisatie in te brengen. Hiermee maken we de
maatschappelijke impact van TNO zichtbaar, geven we aandacht aan duurzame projecten en zijn
we voortdurend in dialoog met onze interne en externe stakeholders. Door het ondersteunen van
maatschappelijke discussies met feiten en het beoordelen van onze projecten vanuit duurzaamheid
en circulariteit zijn we in staat om ook buiten onze eigen organisatie maatschappelijke impact te
stimuleren en activeren.

In onze aanpak onderscheiden wij drie pijlers:
• Vitale medewerkers: ondersteuning van medewerkers om onvoorwaardelijk geïnspireerd,
geïnteresseerd, creatieve en duurzame oplossingen te bedenken.
38

39

COLOFON

40