Schoolloopbanen van leerlingen met en leerlingen zonder
extra ondersteuningsbehoeften in de periode 2014-2018

Pjotr Koopman
Guuske Ledoux

Koopman, P.N.J., Ledoux, G.
Schoolloopbanen van leerlingen met en leerlingen zonder extra ondersteuningsbehoeften in de periode
2014-2018.
Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
(Rapport 1043, projectnummer 20689.05)
Dit is publicatie nr.70 in de reeks Evaluatie Passend Onderwijs.

ISBN: 978-94-6321-107-9
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een
geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
All rights reserved. No parts of this publication may be reproduced or transmitted in any form or by any
means without prior written permission of the author and the publisher holding the copyrights of the
published articles.

Uitgave en verspreiding:
Kohnstamm Instituut
Roetersstraat 31, Postbus 94208, 1090 GE Amsterdam
Tel. 020-525 1226
www.kohnstamminstituut.uva.nl
© Copyright Kohnstamm Instituut, 2020

Deze publicatie maakt deel uit van het door het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek gefinancierde
onderzoeksprogramma Evaluatie Passend Onderwijs (2014-2020).
NRO-projectnummer: 405-15-750

2

Inhoudsopgave
Samenvatting

1

1.

5

Inleiding

1.1 De onderzoeksvragen

7

2.

9

Uitwerking van de onderzoeksvragen en onderzoeksopzet

2.1 Onderzoeksvraag 1: ontwikkeling in de groep leerlingen met extra
ondersteuningsbehoeften
2.2 Onderzoeksvraag 2: exploratie stapelingsmonitor
2.3 Onderzoeksvraag 3: schoolloopbanen in het vo

9
10
10

3.

11

Beantwoording van de onderzoeksvragen

3.1 Ontwikkeling in het label leerling met extra ondersteuningsbehoeften
3.2 Exploratie stapelingsmonitor
3.3 Schoolloopbanen in het vo
3.4 Conclusies

11
12
17
24

4.

25

Epiloog

Bijlagen

27

Samenvatting
Aard van het onderzoek
Een verwacht (eind)effect van passend onderwijs is dat leerlingen met specifieke
onderwijsbehoeften uiteindelijk betere onderwijsloopbanen zullen doorlopen dan het geval
was voor de invoering van passend onderwijs. Een analyse van volledige
onderwijsloopbanen van leerlingen die sinds passend onderwijs in het onderwijs zijn
ingestroomd is nog niet mogelijk, maar kan wel voor leerlingen die passend onderwijs
gedurende een deel van hun onderwijsloopbaan hebben meegemaakt. In dit onderzoek zijn
schoolloopbanen geanalyseerd van leerlingen in het voortgezet onderwijs.
De onderzoekspopulatie bestaat uit de leerlingen van het COOL5-18 cohortonderzoek die in
2013/14 in groep 8 van het basisonderwijs zaten. Zij zijn in het schooljaar 2014/15 in het
voortgezet onderwijs gestart, gelijk met de invoering van passend onderwijs.
Met behulp van het zorgprofiel is in het COOL5-18 onderzoek van deze leerlingen vastgesteld
of ze al of niet zorgleerlingen zijn in het basisonderwijs. Inmiddels, sinds de invoering van
passend onderwijs, wordt de term zorgleerling niet meer gebezigd, en is deze vervangen
door de omschrijving leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften.
Van de leerlingen van het COOL5-18 cohortonderzoek in groep 8 is 21% volgens hun
leerkracht een leerling met extra ondersteuningsbehoeften. Dit percentage is tamelijk
stabiel in alle drie metingen van COOL5-18.1
In een exploratie is nagegaan in hoeverre de variabelen in de stapelingsmonitor
samenhangen met variabelen gemeten met het zorgprofiel van het COOL518
cohortonderzoek. De stapelingsmonitor is op verzoek van het ministerie van SZW door
het CBS ontwikkeld. Voor de Nederlandse populatie is nagegaan in hoeverre er in de
periode 2011-2017 bij de persoon zelf, of in het gezin (huishouden) waar de persoon
opgroeit, sprake is van gebruik van (een cumulatie van) regelingen op het gebied van
sociale zekerheid, zorg en onderwijs. Voor de individuele leerlingen en voor het gezin waar
de leerling opgroeit is onderzocht of er indicatoren kunnen worden ontwikkeld voor ‘extra
zorg buitenschools’. Op basis van de stapelingsmonitor zijn de volgende clusters
onderscheiden:
-

arbeidsmarktparticipatie
zorg & welzijn
inkomensondersteuning
jeugdzorg zonder ggz
jeugdzorg ggz.

1 Het COOL5-18 onderzoek heeft metingen gehad in de schooljaren 2007, 2010 en 2013.

1

Het gebruik van deze vijf regelingen is nagegaan voor het huishouden of gezin waarin de
leerlingen wonen. Voor de eerste drie is nagegaan of er in het gezin van een leerling sprake
is van ondersteuning op het gebied van arbeidsmarktparticipatie. De laatste twee gaan over
gebruik van voorzieningen door jongeren zelf. Het gaat er hier om of de leerling met extra
ondersteuningsbehoeften op school zelf jeugdzorg heeft ontvangen, en of er een ander
gezinslid is dat jeugdzorg heeft ontvangen. In totaal gebruiken we uit de stapelingsmonitor
zeven indicatoren.
Samenhang tussen data stapelingsmonitor en aanwezigheid van extra
ondersteuningsbehoeften
De leerlingen van het COOL5-18 cohortonderzoek zijn in de Remote Access omgeving van
het CBS gekoppeld aan de stapelingsmonitor. De variabele uit de stapelingsmonitor die het
best voorspelt of een leerling een leerling met extra ondersteuningsbehoeften is, is of die
leerling zelf jeugd-ggz krijgt of heeft gehad. Van alle leerlingen in groep 8 van COOL5-18
heeft 10% zelf jeugd-ggz ontvangen. Voor de leerlingen zonder extra
ondersteuningsbehoeften is dit voor 6% van de leerlingen het geval, voor de leerlingen met
extra ondersteuningsbehoeften gaat het om 25% .
Het leerkrachtoordeel wel of geen extra ondersteuningsbehoeften hangt middelmatig sterk
samen met de jeugd-ggz problematiek uit de stapelingsmonitor. Voor de overige
indicatoren uit de stapelingsmonitor is de samenhang wel significant, maar gering. Met
indicatoren uit de stapelingsmonitor kunnen de leerlingen met extra
ondersteuningsbehoefte niet nader worden getypeerd.
Onderwijsgegevens basisonderwijs
Leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften behalen én een gemiddeld lagere eindscore
op de eindtoets van het basisonderwijs, én ten opzichte van leerlingen zonder extra
ondersteuningsbehoeften krijgen ze bij een gelijke eindscore een iets lager advies.
Onderwijsgegevens voortgezet onderwijs
In een multivariate analyse is nagegaan hoe het de leerlingen is vergaan in het voortgezet
onderwijs. Op het moment van onderzoek zijn de onderwijsgegevens van maximaal vijf jaar
bekend. Dit is voor wat betreft een mogelijke impact van passend onderwijs een
tussenbalans, een eindbalans moet later worden opgemaakt. In die eindbalans kan dan ook
worden vergeleken met een eerder onderzoek dat we hebben uitgevoerd: "Loopbanen van
zorgleerlingen en niet-zorgleerlingen, van voor de invoering van Passend Onderwijs" en dat
fungeert als nulmeting (Koopman & Rossen, 2016).2
Voor de schoolloopbaan in het vo blijkt het van belang of een leerling in groep 8, aan het
begin van zijn of haar vo-loopbaan, volgens de leerkracht extra ondersteuning nodig had. In
dat geval verloopt de vo-loopbaan doorgaans iets minder voorspoedig. Dat begint al bij een

2

Koopman, P.N.J, Rossen L. (2016). Loopbanen van zorgleerlingen en niet-zorgleerlingen, van voor de invoering
van Passend Onderwijs. Amsterdam: Kohnstamm Instituut.

2

lager advies (zie boven). Vervolgens behalen ze na vijf jaar gemiddeld een iets lager
onderwijsniveau dan de leerlingen zonder extra ondersteuningsbehoeften, bij gelijk advies.
De informatie uit de stapelingsmonitor heeft toegevoegde waarde bij de analyse van de voloopbanen van leerlingen in de lagere adviescategorieën. In de hoogste adviescategorie
(advies havo/vwo) heeft een verklaringsmodel met de informatie uit de stapelingsmonitor
ongeveer gelijke verklaringskracht als een verklaringsmodel met alleen het
leerkrachtoordeel aangaande extra ondersteuningsbehoeften.
Na vijf jaar vo is 2,8% van de leerlingen voortijdig gestopt. Voor de leerlingen zonder extra
ondersteuningsbehoeften is dat 2,1%, voor de leerlingen met extra
ondersteuningsbehoeften is dat 5,7%. Alleen in de twee hoogste adviescategorieën is het
verschil tussen leerlingen met en zonder extra ondersteuningsbehoeften significant,
leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften stoppen vaker voortijdig.

3

4

1. Inleiding
Een verwacht (eind)effect van passend onderwijs is dat leerlingen met specifieke
onderwijsbehoeften uiteindelijk betere onderwijsloopbanen zullen doorlopen en betere
arbeidsmarktposities bereiken dan het geval was voor de invoering van passend onderwijs3.
De looptijd van het Evaluatieonderzoek Passend Onderwijs4 is te kort om te kunnen nagaan
of er al zulke langetermijneffecten zichtbaar zijn. Er is echter in het evaluatieprogramma
wel een begin gemaakt met analyses op data over (vooral) schoolloopbanen van leerlingen.
Voor de periode vóór invoering van passend onderwijs zijn in het deelproject secundaire
analyses de loopbanen van leerlingen in kaart gebracht over een lange periode5. De
onderzoekspopulatie in dit project bestaat uit leerlingen van het Prima-Cohortonderzoek6
die in het schooljaar 2004/2005 in het basisonderwijs zaten. In de onderzoeksopzet zijn
leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften vergeleken met leerlingen zonder extra
ondersteuningsbehoeften, destijds nog zorgleerlingen en niet-zorgleerlingen genoemd.
Hun gang door het onderwijs en voor een deel van de leerlingen hun eerste schreden op de
arbeidsmarkt kon in totaal tien jaar lang gevolgd worden, door gebruik te maken van de
onderwijsgegevens die via het CBS beschikbaar zijn voor onderzoek7.
In dit project ( secundaire analyses 1, Koopman & Rossen, 2016) bestaat de
onderzoekspopulatie geheel uit leerlingen die het nieuwe stelsel passend onderwijs
helemaal niet hebben meegemaakt. Ten tijde van de eerste fase van het opstellen van het
onderzoeksplan voor het Evaluatieonderzoek Passend Onderwijs was de veronderstelling
dat op termijn ook een dergelijke analyse gedaan zou kunnen worden met leerlingen die ná
de invoering van passend onderwijs in het basisonderwijs zijn ingestroomd, dus vanaf
schooljaar 2014/15. Deze veronderstelling is niet uitgekomen. De reden is dat in 2014 het
cohortonderzoek (eerst Prima geheten, daarna COOL5-18) is beëindigd. Sindsdien is het niet
meer mogelijk om in grote databestanden te onderscheiden welke leerlingen extra
ondersteuning krijgen (‘zorgleerling’8 zijn). We beschikken daardoor niet meer over deze
gegevens van leerlingen die sinds 2014 aan een schoolloopbaan in het basisonderwijs zijn
begonnen. Een volledige replicatie van het eerdere deelproject secundaire analyses, maar
nu voor leerlingen die passend onderwijs wel helemaal hebben meegemaakt, is dus helaas
niet mogelijk.

3 Zie Onderzoeksplan Evaluatie Passend Onderwijs (2017-2020).
4 Zie voor meer informatie over het evaluatieprogramma www.evaluatiepassendonderwijs.nl. Dit programma

wordt gefinancierd door het NRO en uitgevoerd door een consortium van zes onderzoeksinstituten.
5 Zie Koopman, P.N.J, Rossen L. (2016). Loopbanen van zorgleerlingen en niet-zorgleerlingen, van voor de
invoering van Passend Onderwijs. Amsterdam: Kohnstamm Instituut.
6 Voor een korte beschrijving van de PRIMA-cohortonderzoeken, en zijn opvolger de Cool-cohortonderzoeken,
zie Geert Driessen, Lia Mulder, Guuske Ledoux, Jaap Roeleveld & Ineke van der Veen (2009). Cohortonderzoek
COOL5-18. Technisch rapport basisonderwijs, eerste meting 2007/08. Nijmegen: ITS / Amsterdam: SCOKohnstamm Instituut.
7 Binnen de remote access omgeving van het CBS. Zie https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/maatwerk-enmicrodata/microdata-zelf-onderzoek-doen.
8 Tot en met COOL5-18 was de term zorgleerling gebruikelijk. Vanaf de invoering van passend onderwijs is de
omschrijving leerling met extra ondersteuningsbehoeften (EOB) gangbaar.

5

Wat wel mogelijk is, en ook uitgevoerd, is loopbanen onderzoeken van leerlingen die
passend onderwijs gedeeltelijk hebben meegemaakt. Het voorliggende verslag gaat over
dit onderzoek (secundaire analyses 2). De keuze die hierbij is gemaakt, is om als
onderzoekspopulatie leerlingen te kiezen die in het schooljaar 2013/14 in groep 8 van het
basisonderwijs zaten. Zij zijn in 2014/15 gestart met hun loopbaan in het voortgezet
onderwijs en konden binnen het evaluatieprogramma nog gevolgd worden tot en met
schooljaar 2018/19. Door opnieuw gebruik te maken van de data van het cohortonderzoek
is voor deze groep bekend wie van hen wel en niet leerlingen met extra ondersteuning
waren in het basisonderwijs. Het gaat aldus om de loopbanen van leerlingen die in hun
loopbaan in het voortgezet onderwijs passend onderwijs hebben meegemaakt (maar niet in
het basisonderwijs).
Voor het onderscheid wel-niet leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften maken we
gebruik van het in de laatste meting van het Prima cohortonderzoek ontwikkelde
instrument zorgprofiel, waarmee leerlingen die volgens hun leerkracht extra ondersteuning
nodig hebben kunnen worden geïdentificeerd. Dit instrument is ook in de drie metingen van
COOL5-18 gebruikt. Door de longitudinale opzet van het COOL5-18 cohortonderzoek kan ook
worden onderzocht in hoeverre leerlingen in het basisonderwijs die in de ene meting
volgens hun leerkracht een leerling met extra ondersteuningsbehoeften zijn, dat bij de
volgende meting (drie jaar later9) ook nog zijn. Dat maakt het mogelijk om onderscheid te
maken tussen leerlingen die over een langere periode een leerling met extra
ondersteuningsbehoeften waren (ze zijn als zodanig benoemd op verschillende momenten
in hun basisschoolloopbaan) en leerlingen die voor een kortere periode dit kenmerk
hebben. De verwachting is dat dit iets zou kunnen zeggen over de mate waarin een leerling
extra ondersteuningsbehoeften heeft (namelijk in sterkere mate als het om een langere
periode gaat) , en dat dit mogelijk verschil zou kunnen maken voor hun loopbaan in het
voortgezet onderwijs.
In dit onderzoek hebben we geëxploreerd in hoeverre data die bij het CBS beschikbaar zijn
over kinderen en gezinnen behulpzaam zouden kunnen zijn bij het nader typeren van
leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften op school. Met nader typeren we bedoelen
we nagaan of met deze CBS data nadere indelingen te maken zouden zijn in de groep
leerlingen met extra ondersteuningsbehoefen, naar aard of zwaarte (bijvoorbeeld door
combinatie van factoren). Door data uit de zogenoemde stapelingsmonitor van SZW/CBS te
koppelen met data van COOL5-18 en met data die eveneens bij het CBS beschikbaar zijn over
onderwijspositie van leerlingen, zijn wij nagegaan of die typering te maken valt en of er
relevante buitenschoolse factoren zijn die van invloed zijn op succes in het voortgezet
onderwijs. De stapelingsmonitor10 is door het CBS ontwikkeld op verzoek van het ministerie
van SZW. Voor de Nederlandse populatie is nagegaan in hoeverre er in de periode 20112017 bij de persoon zelf, of in het gezin (huishouden) waar de persoon opgroeit, sprake is

9 De COOL-metingen zijn om de drie jaar gehouden.
10 https://www.cbs.nl/-

/media/cbs%20op%20maat/microdatabestanden/documents/2018/15/stapelingsbestand.pdf

6

van (een cumulatie van) regelingen op het gebied van sociale zekerheid, zorg en onderwijs.
Voor de individuele leerlingen en voor het gezin waar de leerling opgroeit is onderzocht of
er indicatoren kunnen worden ontwikkeld voor ‘extra zorg buitenschools’. Door een
koppeling van het COOL5-18 cohortonderzoek met de stapelingsmonitor is vervolgens
nagegaan in hoeverre de zorgindicaties uit beide bronnen overeenkomen.

1.1

De onderzoeksvragen

De onderzoeksvragen die we in dit onderzoek willen beantwoorden zijn aldus:
1.

Ontwikkeling in de groep leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften.
Hoe is de verhouding tussen leerlingen die dit kenmerk voor langere tijd hebben, op
twee momenten in het basisonderwijs, en leerlingen die dit kenmerk voor kortere tijd
hebben, op één van beide momenten?

2.

Exploratie stapelingsmonitor.
In hoeverre is er een samenhang tussen de individuele identificatie van leerling met
extra ondersteuningsbehoeften via het zorgprofiel in COOL5-18 en de individuele en de
gezinsindicatoren van de stapelingsmonitor?

3.

Schoolloopbanen in het voortgezet onderwijs.
Verschillen schoolloopbanen in het vo van leerlingen met en zonder extra
ondersteuningsbehoeften? Maakt het daarbij uit of ondersteuningsbehoeften een
langduriger of een kortduriger kenmerk was van de leerling gedurende het
basisonderwijs?
Welke bijdrage levert de stapelingsmonitor van SZW/CBS aan het onderzoek naar de
schoolloopbanen van leerlingen met en zonder extra ondersteuningsbehoeften?

7

8

2. Uitwerking van de onderzoeksvragen en
onderzoeksopzet
2.1 Onderzoeksvraag 1: ontwikkeling in de groep leerlingen met extra
ondersteuningsbehoeften
Ondanks de longitudinale opzet van het COOL5-18 cohortonderzoek zijn er toch weinig
leerlingen die over de drie meetmomenten van COOL5-18 gevolgd kunnen worden.11 Van de
13.843 leerlingen in groep 2 in de eerste meting van COOL, in 2007/08, komen er 2.433
(18%) voor in alle drie COOL5-18-metingen. Of een leerling al of niet een leerling met extra
ondersteuningsbehoeften is12 kan vervolgens van 661 van deze 2.433 leerlingen worden
bepaald (27%). Het grootste deel hiervan is de groep van 405 leerlingen (61% van de 661
leerlingen) die in geen enkele meting een leerling met extra ondersteuningsbehoeften is. En
er zijn 27 leerlingen (4% van de 661 leerlingen) die in alle drie de metingen een leerling met
extra ondersteuningsbehoeften zijn volgens de leerkracht. Deze aantallen zijn te klein om
leerlingen in hun ontwikkeling wat betreft extra ondersteuningsbehoeften over de gehele
basisschoolperiode in groepen in te delen13.
We kiezen er daarom voor als onderzoeksgroep alleen de leerlingen te selecteren uit de
laatste twee metingen van COOL5-18, dat wil zeggen, de leerlingen die bij de tweede meting
in 2010/11 in groep 5 zitten en bij de derde meting in 2013/14 in groep 8. Voor de typering
van de leerlingen beginnen we met een vierdeling:
(0,0) in beide metingen geen leerling met extra ondersteuningsbehoeften,
(0,1) in groep 5 niet maar drie jaar later in groep 8 wel een leerling met extra
ondersteuningsbehoeften,
(1,0) in groep 5 wel een leerling met extra ondersteuningsbehoeften, maar drie jaar later
niet meer en
(1,1) zowel in groep 5 als drie jaar later in groep 8 een leerling met extra
ondersteuningsbehoeften. Het gaat dus steeds om identificatie van extra
ondersteuningsbehoeften door de leerkracht in de desbetreffende groep.14

11 Het COOL5-18-cohortonderzoek kent drie meetjaren: 2007/08, 2010/11, 2013/14. In elk meetjaar zijn data

verzameld bij leerlingen in groep 2, 5 en 8 van het basisonderwijs. In principe worden de leerlingen vanaf groep 2
gevolgd, maar door uitval op leerlingenniveau (leerlingen die blijven zitten, verwezen worden naar het speciaal
onderwijs of van school wisselen, maar ook leerlingen die ziek/afwezig zijn op het moment van
dataverzameling) en op schoolniveau (scholen die bij een volgende meting niet langer willen of kunnen
meedoen) neemt het aantal leerlingen van wie longitudinale gegevens beschikbar zijn in de loop van de jaren af.
12 Dit is gebaseerd op het oordeel van de leerkracht, met behulp van een steundefinitie vanuit het onderzoek, het
zorgprofiel.
13 Vanwege deze kleine aantallen zijn we ook niet nagegaan hoe representatief de groep van 661 leerlingen is.
14 Het is belangrijk voor ogen te houden dat het om een leerkrachtoordeel gaat en dat dus de eigen normen van
de leerkracht over wanneer van extra onderwijsbehoeften sprake is een rol (kunnen) spelen. Er is weliswaar
gebruik gemaakt van een steundefinitie vanuit het onderzoek voor de identificatie van deze leerlingen (zie de
volgende paragraaf), maar interpretatieverschillen zijn desondanks mogelijk.

9

2.2 Onderzoeksvraag 2: exploratie stapelingsmonitor
De onderzoekscontext van het CBS biedt de mogelijkheid de leerlingen van het COOL5-18cohortonderzoek een-op-een te verbinden met de jongeren in de stapelingsmonitor, en hun
kenmerken in beide bronnen te vergelijken. Uit de 49 regelingen waarvan data voorkomen
in de stapelingsmonitor kiezen we de regelingen uit vier clusters: zorg en welzijn,
arbeidsparticipatie, inkomensondersteuning, jeugdzorg. In elk cluster maken we een
onderscheid of de regeling in een cluster betrekking heeft op de leerling zelf, of op iemand
anders in de huishouding.
Voor de leerlingen uit de onderzoeksgroep gaan we na in hoeverre er een samenhang is
tussen de individuele meting met het zorgprofiel in COOL5-18 en de individuele en de
gezinsindicatoren van de stapelingsmonitor.

2.3 Onderzoeksvraag 3: schoolloopbanen in het vo
Van de leerlingen van de onderzoeksgroep, die in 2014/15 in het vo zijn gestart, zijn vijf
onderwijsposities15 beschikbaar, tot en met het gevolgde onderwijs in schooljaar 2018/19.
We gaan na welk onderwijsniveau de leerlingen in die vijf jaar bereikt hebben, of ze zijn
vertraagd en of ze zijn op-, af- of uitgestroomd. Voor analyse van succes in termen van
diplomering is de onderzoeksperiode nog net te kort16.
Evenals in het deelproject secundaire analyses 1 (Koopman & Rossen, 2016), matchen we de
leerlingen met en zonder extra ondersteuningsbehoeften op advies, in vijf
adviescategorieën. Bij de indeling van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften
beginnen we met de bij de eerste onderzoeksvraag genoemde tweedeling, in wel- en niet
extra ondersteuningsbehoeften in groep 8. Daarna analyseren we met de vierdeling.
Vervolgens gaan we na of de variabelen uit de stapelingsmonitor extra verklaringskracht
bieden bij de analyse van de schoolloopbanen in het vo.

15 Met onderwijspositie doelen we hier op de combinatie van het onderwijsniveau en het leerjaar dat een leerling

aan het begin van een schooljaar heeft bereikt. Zie verder paragraaf 4, Schoolloopbanen in het vo. en voetnoot
15.
16 Op het moment van het onderzoek zijn de diploma's bekend die de leerlingen na vier en na vijf jaar vo hebben
behaald. Dat betekent dat alleen van de leerlingen uit het vmbo die hun diploma onvertraagd of met een
vertraging van een jaar hebben behaald, en van de leerlingen uit het havo die hun diploma onvertraagd hebben
behaald diploma’s bekend waren, en nog helemaal niet van vwo-leerlingen. .

10

3. Beantwoording van de onderzoeksvragen
3.1

Ontwikkeling in het label leerling met extra ondersteuningsbehoeften

Of een leerling extra ondersteuningsbehoeften heeft is geoperationaliseerd door aan de
leerkrachten voor alle leerlingen te vragen of het volgende van toepassing is:
-

voor de leerling bestaat een individueel handelingsplan, en/of
de leerling heeft een specifieke aanpak of extra hulp nodig, en/of
de leerling heeft een specifiek probleem of beperking.

Een leerling heeft extra ondersteuningsbehoeften als één of meer van deze vragen positief
is beantwoord.
In groep 8 zitten in de derde meting van COOL5-18 (2013/14) 4442 leerlingen. Voor 929 van
deze leerlingen, oftewel 21%, is door hun leerkracht in groep 8 aangegeven dat ze een
leerling met extra ondersteuningsbehoeften zijn.
Tabel 1 Verdeling leerlingen met en zonder extra ondersteuningsbehoeften in groep 8 in COOL5-18 meting 3.
N

%

leerlingen zonder extra ondersteuningsbehoeften

3513

79%

leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften

929

21%

totaal (100%)

4442

Van 1999 leerlingen (45% van 4442) kan de ontwikkeling in de behoefte aan extra
ondersteuning tussen groep 5 en groep 8 worden vastgesteld.
Tabel 2 Ontwikkeling in de behoefte aan extra ondersteuning tussen de meting in groep 5 (COOL 5-18 meting 2) en
in groep 8 (COOL5-18 meting 3).
leerling met behoefte aan extra ondersteuning in:
groep 5

groep 8

N

%

nee

Nee

(0,0)

1357

68%

nee

Ja

(0,1)

127

6%

ja

Nee

(1,0)

269

13%

ja

Ja

(1,1)

246

12%

totaal (100%)

1999

68% van de leerlingen is in beide metingen geen leerling met extra ondersteuningsbehoeften, 12% in beide metingen wel, 6% van de leerlingen was in groep 5 niet, en in
groep 8 wel leerling met extra ondersteuningsbehoeften, en 13% van de leerlingen was in
groep 5 wel, maar in groep 8 geen leerling met extra ondersteuningsbehoeften meer.
Van eens behoefte aan extra ondersteuning, altijd behoefte aan extra ondersteuning, of geen
behoefte aan extra ondersteuning, nooit behoefte aan extra ondersteuning is dus zeker geen
11

sprake. Van de in totaal 515 leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften in groep 5 is na
drie jaar minder dan de helft nog steeds een leerling met extra ondersteuningsbehoeften,
246 leerlingen, dat is 48%. De aanwas van nieuwe leerlingen met extra
ondersteuningsbehoeften in groep 8 bestaat uit 127 leerlingen. Leerlingen staan niet stil in
hun ontwikkeling, en kunnen bij de ene meting wel, en drie jaar later, bij de volgende
meting, geen behoefte meer te hebben aan extra ondersteuning. Daarnaast bestaat de
mogelijkheid dat leerkrachten, ondanks de geboden definitie, verschillen in hun
beoordeling van wanneer sprake is van extra ondersteuningsbehoeften .

3.2 Exploratie stapelingsmonitor
In de stapelingsmonitor wordt informatie over in totaal 49 regelingen en voorzieningen
verzameld. Wij hebben daaruit de volgende keuze en clustering gemaakt.
Regelingen en voorzieningen17

Cluster
1.
2.
3.

zorg en welzijn
arbeidsparticipatie
inkomensondersteuning

4.
5.

jeugdzorg
rugzak en/of speciaal onderwijs

1. awbz, wmo
2. wajong, ww, wsw, bijstand, wao, waz, wia
3. bijzondere bijstand, ziektewet, wtcg, cer, aftrek
bijzondere ziektekosten, wsnp
4. jeugdzorg, bijzondere jeugdzorg, ggz (1e, 2e lijns, overig)
5. rugzak en/of speciaal onderwijs

Figuur 1 Keuze en clustering van regelingen en voorzieningen in de stapelingsmonitor.

Wij hebben hierbij de clustering gevolgd van Huijzer e.a. (2015)18.
Voor de clusters op het niveau van het huishouden hebben we de volgende indicatoren
geconstrueerd:
-

arbeidsmarktparticipatie
zorg & welzijn
inkomensondersteuning
jeugdzorg zonder ggz
jeugdzorg ggz.

Voor de clusters op het niveau van de leerlingen hebben we de volgende indicatoren
geconstrueerd19:
-

jeugdzorg zonder ggz
jeugdzorg ggz.

17 AWBZ: Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten ; WMO: Wet Maatschappelijke Ondersteuning ; Wajong: Wet

Arbeidsongeschiktheidsvoorziening JONGgehandicapten; WW: Werkloosheidswet; WSW: Wet Sociale
Werkvoorziening; WAO: Wet op de Arbeidsongeschiktheidsverzekering; WIA: wet Werk en Inkomen naar
Arbeidsvermogen; WTCG: Wet Tegemoetkoming Chronisch zieken en Gehandicapten; CER: Compensatie Eigen
Risico zorgverzekeringswet; WSNP: Wet Schuldsanering Natuurlijke Personen; Eerstelijns GGZ, Tweedelijns
GGZ, Overige GGZ: vanuit de Zorgverzekeringswet door jongeren <18 jaar.
18 We volgen hierbij de indeling die de Amsterdamse afdeling Onderzoek , Informatie en Statistiek hanteert. Zie
Huijzer, A., Hazeleger, F., De Jong, I, & Slot, J. (2015). Stapelingsmonitor 2012. Amsterdam, OI&S.
19
Welke variabelen uit de stapelingsmonitor hiervoor precies zijn gebruikt staan in bijlage 1.

12

In de exploratie van de stapelingsmonitor zijn van de gegevens op het niveau van de
huishoudens en van de leerlingen dichotomieën gemaakt, nee of ja. De indicator krijgt een
score '1' als minstens een van de regelingen geldt voor het huishouden of voor de leerling.
Het totaal aantal regelingen, of het totaal aantal personen waarvoor een regeling geldt,
wordt hierbij niet meegeteld. Bijvoorbeeld, een score '1' op inkomensondersteuning
betekent dat voor iemand anders in het huishouden dan de leerling zelf, een of meer
regelingen gelden voor bijzondere bijstand, ziektewet, wtcg, cer, aftrek bijzondere
ziektekosten, wsnp. Ook bij het gegeven of er andere gezinsleden zijn met jeugdzorg is er
nog geen rekening mee gehouden of er überhaupt andere gezinsleden zijn jonger dan 18
jaar.
Het onderzoeksbestand voor deze onderzoeksvraag bestaat uit maximaal 4.141 leerlingen20
van groep 8 van de derde meting van Cool5-18, in 2013/14. Van de stapelingsmonitor rekenen
we met de gegevens van het kalenderjaar 2012, een jaar voorafgaand aan de derde meting
van COOL5-18.
In Tabel 3 geven we voor leerlingen van groep 8 zonder en met behoefte aan extra
ondersteuning de score op de indicatoren van de stapelingsmonitor.

20 Deze analyses zijn uitgevoerd in de Remote Access toepassing (RA) van het CBS. Hiervoor zijn de leerlingen

van het COOL5-18-bestand verrind, waarmee een anonieme koppeling tot stand kan worden gebracht tussen een
extern onderzoeksbestand en de onderzoeksbestanden van het CBS. Voor 4141 van de 4442 cases, 93%, is de
verrinning gelukt.

13

Tabel 3 De leerlingen uit groep 8 van de derde meting van COOL5-18 en de variabelen uit de stapelingsmonitor
2012. De leerlingen zijn onderscheiden naar wel en geen behoefte aan extra ondersteuning.
Links: aantallen. Rechts: percentage leerlingen met een indicator uit de stapelingsmonitor, leerlingen
onderscheiden naar wel en geen behoefte aan extra ondersteuning.

geen extra ondersteuningsbehoeften
wel extra ondersteuningsbehoeften
Totaal

leerling zelf jeugdzorg ggz
Nee
ja
totaal
3074
209
3283
640
218
858
3714
427
4141

geen extra ondersteuningsbehoeften
wel extra ondersteuningsbehoeften
Totaal

leerling zelf andere
jeugdzorg
Nee
ja
3238
45
807
51
4045
96

totaal
3283
858
4141

geen extra ondersteuningsbehoeften
wel extra ondersteuningsbehoeften
Totaal
3353

gezinslid jeugdzorg ggz
Nee
ja
2683
593
670
185
3353
778

totaal
3276
855
4131

geen extra ondersteuningsbehoeften
wel extra ondersteuningsbehoeften
Totaal

gezinslid andere
jeugdzorg
Nee
ja
3174
102
809
46
3983
148

geen extra ondersteuningsbehoeften
wel extra ondersteuningsbehoeften
Totaal
3150

huishouden met steun
arbeidsparticipatie
Nee
ja
2544
732
606
249
3150
981

geen extra ondersteuningsbehoeften
wel extra ondersteuningsbehoeften
Totaal

huishouden met steun
zorg en welzijn
Nee
ja
3158
118
800
55
3958
173

geen extra ondersteuningsbehoeften
wel extra ondersteuningsbehoeften
Totaal

huishouden met
inkomensondersteuning
Nee
ja
totaal
2174
1102
3276
503
352
855
2677
1454
4131

totaal
3276
855
4131

totaal
3276
855
4131

totaal
3276
855
4131

% leerling zelf jeugdzorg sign.
ggz
verschil
6%
.254
*
25%
10%
phi

phi
.123

phi
.037

phi
.049

phi
.114

phi
.057

phi
.064

% leerling zelf andere
jeugdzorg
1%
6%
2%
% gezinslid jeugdzorg
ggz
18%
22%
19%
% gezinslid andere
jeugdzorg
3%
5%
4%

sign.
verschil
*

sign.
verschil
*

sign.
verschil
*

sign.
% huishouden met steun
verschil
arbeidsparticipatie
22%
29%
24%

*

sign.
% huishouden met steun
verschil
zorg en welzijn
4%
6%
4%

*

sign.
% huishouden met
verschil
inkomensondersteuning
34%
41%
35%

*

Voor alle problematieken uit de stapelingsmonitor is het gemiddelde beeld voor alle
leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften ongunstiger. De kolom met phi geeft de
sterkte weer van de associatie tussen het oordeel van de leerkracht en de indicator uit de

14

stapelingsmonitor21. Het verband is het sterkst voor de ggz-ondersteuning die de jongeren
zelf hebben ontvangen, .254, een middelmatige samenhang. Van de leerlingen met jeugdggz heeft 51% extra ondersteuningsbehoeften, en andersom, van de leerlingen met extra
ondersteuningsbehoeften 25% jeugd-ggz ontvangt. Voor de overige indicatoren uit de
stapelingsmonitor is elke samenhang met extra ondersteuningsbehoeften gering. Er is geen
aanleiding verder te onderzoeken in hoeverre de indicatoren gezamenlijk samenhangen
met het leerkrachtoordeel al of niet extra ondersteuningsbehoefte. De gedachte van een
nadere typering van de leerlingen met extra ondersteuningsbehoefte met behulp van de
data uit de stapelingsmonitor is daarom ook weer verlaten. Wel zijn die gegevens nog
gebruikt in de hierna volgende analyse van de schoolloopbanen in het vo.
Intermezzo: het gebruik van data over jeugdhulpgebruik voor identificatie van leerlingen met
extra ondersteuningsbehoeften in het onderwijs
De conclusie uit het voorgaande is dat van de indicatoren uit de stapelingsmonitor alleen
gebruik van jeugd-ggz samenhangt met het leerkrachtoordeel wel of geen extra
ondersteuningsbehoeften, maar het is (maar net, zie noot 21) een middelmatige
samenhang. Voor de overige indicatoren was de samenhang heel gering. Dat betekent dat
volgens deze gegevens de data uit de stapelingsmonitor niet kunnen worden gebruikt om
leerlingen nader te typeren die in het onderwijs extra ondersteuningsbehoeften hebben.22
De aanname dat dit wel zou kunnen is onlangs gehanteerd in een onderzoek van de
inspectie van het onderwijs. In de Staat van het onderwijs 202023 constateert de inspectie
dat er sinds de invoering van passend onderwijs een beperkt zicht is op leerlingen met extra
ondersteuningsbehoeften. Vóór de invoering van passend onderwijs kon het aantal
leerlingen met een rugzakje worden opgevat als indicatie van het aantal leerlingen met een
extra ondersteuningsbehoeften, maar sinds de invoering van passend onderwijs ontbreekt
een centrale, uniforme indicator, aldus de inspectie.24 Verschillende definities – oordeel van
de leerkracht, de leerlingen die extra ondersteuning krijgen blijkens een geregistreerd

21

Phi
phi < -0,4 of phi > 0,4
-0,4 < phi < -0,2
0,2 < phi < 0,4
-0,2 < phi < 0,2

verschil is
groot
middelmatig
gering

22 Als dit wel het geval zou zijn, zouden we met de stapelingsmonitor beschikken over een databron waarmee

leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften geïdentificeerd kunnen worden, los van gegevens die
scholen/leraren zouden moeten leveren. Dat blijkt dus echter niet zo te zijn.
23
De Staat van het Onderwijs 2020. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
https://www.onderwijsinspectie.nl/documenten/rapporten/2020/04/22/staat-van-het-onderwijs-2020
24
Op deze stelling valt het een en ander af te dingen. Een rugzakje werd pas toegekend (en geregistreerd) nadat
een indicatie was afgegeven door een onafhankelijke Commissie voor Indicatiestelling, op basis van landelijke
criteria. Voor het reguliere basisonderwijs zou op grond van het aantal rugzakjes het aantal leerlingen met extra
ondersteuningsbehoeften uitkomen op 1% (Zie Koopman en Ledoux (2013), p. 14. Kengetallen passend
onderwijs. Amsterdam, Kohnstamm Instituut.).Het is niet bekend hoeveel leerlingen er waren die eveneens aan
deze criteria voldeden, maar voor wie nooit een indicatie is aangevraagd.

15

ontwikkelingsperspectief – leiden tot evenzovele verschillende groepen en percentages.
"De inspectie heeft gekeken naar informatie uit de jeugdwet en gezondheidszorg, waar er
via geanonimiseerde gegevens wel zicht is op verschillende groepen kinderen met een extra
ondersteuningsbehoefte"25. Net als in ons onderzoek heeft zij gebruik gemaakt van
gegevens van het domein jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering die via het
CBS beschikbaar zijn voor onderzoek. De tien variabelen die de inspectie heeft onderzocht
vallen allemaal in de indicator 'leerling zelf andere jeugdzorg' zoals wij die hebben
geconstrueerd op basis van dertien variabelen uit hetzelfde domein. In bijlage 1 geven we
een overzicht van de variabelen die wij en die de inspectie heeft gebruikt. Omdat wij de
gegevens gebruiken van vóór de transitie van de jeugdzorg in 2015, en de inspectie de
gegevens van na de transitie, zijn de gegevens van ons en van de inspectie niet een-op-een
vergelijkbaar. Uit de grafieken in de Staat 2020 lezen we af dat, op een na, alle percentages
erg laag zijn, maximaal 2%. De uitzondering is ambulante jeugdhulp, die door 9% van de
leerlingen wordt ontvangen. Dit is beduidend hoger dan de 2% die wij vinden over alle
dertien variabelen gezamenlijk. Blijkbaar is ambulante jeugdzorg na de transitie in de
jeugdzorg op een andere manier in de wet- en regelgeving opgenomen, waardoor de
uitkomsten in ons onderzoek en in het onderzoek van de inspectie op dit punt zo kunnen
verschillen
Wij vinden in ons onderzoek dat 10% van de leerlingen in groep 8 jeugd-ggz ontvangt. In
het onderzoek van de inspectie komt jeugd-ggz niet voor. Dat kan komen doordat vanaf
2015 de jeugd-ggz (18-) niet meer onder de Zorgverzekeringswet en het DBC-systeem
valt26, en daardoor op een andere manier wordt geregistreerd. Het zou daardoor goed
mogelijk kunnen zijn dat de behandelingen in het kader van de jeugd-ggz vanaf 2015
(groten)deels onder de ambulante jeugdzorg zijn gefinancierd en geregistreerd. Hoe dit ook
zij, zowel ons onderzoek als het onderzoek van de inspectie laten zien dat ongeveer 10%
van de leerlingen jeugdhulp ontvangt. Volgens de in ons onderzoek gebruikte COOLcohortgegevens heeft volgens leerkrachten in het basisonderwijs in groep 8 21% van de
leerlingen een extra ondersteuningsbehoefte. De helft van de leerlingen die gebruik maken
van jeugd-ggz heeft volgens leraren een extra ondersteuningsbehoefte, maar de andere
helft niet. Tussen jeugd-ggz en extra ondersteuningsbehoeften op basis van het oordeel
van de leerkracht bestaat slechts een middelmatige samenhang, zoals we hebben gezien.
Helaas heeft de inspectie de resultaten van het daadwerkelijke gebruik van jeugdhulp,
jeugdbescherming en jeugdreclassering niet gelegd naast de daadwerkelijk extra
ondersteuning die leerlingen hebben ontvangen, zodat de overlap of de samenhang tussen
daadwerkelijk gebruik van jeugdhulp etc. en daadwerkelijke extra ondersteuning op school
niet kon worden onderzocht. Ons onderzoek laat zien dat de aanname dat
jeugdhulpgebruik gezien kan worden als een benadering van extra
ondersteuningsbehoeften in het onderwijs niet gemaakt mag worden. We concluderen dat
met behulp van de gegevens uit de jeugdhulp, de jeugdbescherming en de
jeugdreclassering voor de leerlingen in groep 8 van het basisonderwijs het zicht op de
behoefte aan extra ondersteuning niet verbetert.

25

De Staat van het Onderwijs 2020, p. 94.

26

Gebruikershandleiding Zorgregisters, p. 18

16

3.3

Schoolloopbanen in het vo

Voor de analyse van de schoolloopbanen in het voortgezet onderwijs onderscheiden we
twee outputmaten. De eerste maat is het bereikte onderwijs na vijf jaar voortgezet
onderwijs, dus maximaal tot en met schooljaar 2018/19. Het bereikte onderwijsniveau
operationaliseren we conform de ordening van onderwijsniveaus in een leerjarenladder, te
beginnen op 0, waarbij elk onderwijsniveau, elk leerjaar en elk diploma wordt gewaardeerd
met 10 punten27. Voor een eerlijke vergelijking van leerlingen met en zonder extra
ondersteuningsbehoeften analyseren we de leerlingen per adviescategorie (het vo-advies
dat leerlingen gekregen hebben in groep 8). Hiervoor hanteren we een vijfdeling:
-

Praktijkonderwijs
vmbo-b
vmbo bk-kg

-

vmbo g – vmbo-t/havo

-

havo-vwo

vmbo-k
combinatieadviezen vmbo-bk en vmbo-kg
vmbo-g, vmbo-t
combinatieadviezen vmbo-gt en vmbo-t/havo;
havo, vwo
combinatieadvies havo/vwo.

Vervolgens analyseren we of een leerling in het schooljaar 2018/19 of eerder voortijdig is
gestopt, dat wil zeggen of een leerling in 2018/19 geen onderwijs meer volgt en ook geen
vo-diploma heeft behaald.
Een vergelijking met Koopman & Rossen (2016) kunnen we helaas hier niet maken, om
twee redenen. In 2016 hebben we bij de analyses van advies en bereikt onderwijsniveau
ervoor gekozen geen onderscheid te maken tussen de leerlingen van groep 4, 6 en 8.28 In de
tweede plaats zijn destijds de leerlingen na het verlaten van de basisschool maximaal 10
jaar in het vo gevolgd, dus toen hadden vrijwel al deze leerlingen hun vo afgesloten en kon
een eindbalans worden opgemaakt. In deze analyses kunnen we de leerlingen slechts vijf
jaar volgen, en is er sprake van een tussenbalans.

27

Zie ook Roeleveld, J., Smeets, E., Ledoux, G., Wester, M., Koopman, P.N.J. (2013). Prestaties en
loopbanen van zorgleerlingen. Secundaire analyses op COOL-data ten behoeve van evaluatie
Passend Onderwijs. Amsterdam, Kohnstamm Instituut. Bijvoorbeeld vmbo-t begint in het eerste jaar
op 30 punten, elk succesvol afgerond jaar wordt gewaardeerd met 10 punten, tot 60 punten in het
vierde jaar; het slagen voor het diploma wordt vervolgens gewaardeerd met 70 punten.
28
In het Prima cohortonderzoek zijn gegevens verzameld bij leerlingen in de groepen 2, 4, 6 en 8, en
in de analyse van zorgleerlingen zijn de leerlingen van de groepen 4, 6 en 8 bij elkaar genomen, er is
geen onderscheid gemaakt naar de afzonderlijke groepen. Dit blijkt nu een ongelukkige keuze,
voornamelijk omdat nu is gebleken dat de leerkrachtbeoordeling zorgleerlingen in een volgende
meting om meerdere redenen vaak tot een ander oordeel kan leiden. Koopman & Rossen (2016) zou
een heranalyse verdienen met als onderzoeksgroep alleen groep 8, waarna een goede vergelijking
zou kunnen worden gemaakt met de hier uitgevoerde analyses van alleen groep 8. Een heranalyse
paste helaas niet in het bestek van dit onderzoek.

17

3.3.1 Bereikt onderwijsniveau
Een belangrijk onderdeel van de schoolloopbanen van leerlingen is het vo-advies dat ze
krijgen aan het einde van de basisschool. De eerste vraag die we in dit verband willen
beantwoorden is of leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften worden
ondergeadviseerd, oftewel een lager advies krijgen dan leerlingen zonder extra
ondersteuningsbehoeften, bij een gelijke score op de eindtoets. Hierbij wordt een strikte
definitie van onderadvisering gehanteerd, waarbij alleen wordt gekeken naar eindscore en
advies. Bij het opstellen van een advies zal een leerkracht ook zaken als werkhouding en
sociaal-emotionele ontwikkeling meenemen, en op grond daarvan kan een advies natuurlijk
afwijken van wat geïndiceerd wordt door toetsresultaten. Voor onderadvisering kunnen dus
redenen zijn. Hier brengen we slechts in kaart in hoeverre sprake is van een verschil tussen
toetsresultaat en advies.
Tabel 4. Het aantal leerlingen met een eindscore op de CITO eindtoets, per vo-advies en voor leerlingen met en
zonder extra ondersteuningsbehoeften. Leerlingen in groep 8 van meting 3 van COOL 5-18.
extra ondersteuningsbehoeften
nee

ja

totaal

2.

Vmbo-b

112

195

307

3.

Vmbo-bk-kg

368

198

566

4.

Vmbo-g-t/havo

940

178

1118

5.

havo - vwo

1366

120

1486

2792

712

3477

totaal

Voor deze analyse zijn de gegevens beschikbaar van 3477 leerlingen.
In de volgende figuur geven we per eindtoetsscore het gemiddelde vo-advies29 van de
leerlingen, onderscheiden naar leerlingen met en zonder extra ondersteuningsbehoeften.

29 Het gemiddelde advies wordt berekend op basis van een score 1 voor praktijkonderwijs tot 5 voor een havo-

vwo-advies. Voor de precieze categorisering zie de vijfdeling op de vorige pagina.

18

5

4

3

2

1

0
512 514 516 518 520 522 524 526 528 530 532 534 536 538 540 542 544 546

geen extra ondersteuningsbehoefte

wel extra ondersteuningsbehoefte

Figuur 2 Het gemiddelde vo-advies van de leerlingen per eindscore op de eindtoets, onderscheiden naar
leerlingen met en zonder extra ondersteuningsbehoeften.

Bij vrijwel elke eindtoetsscore krijgen leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften een
iets lager advies dan de leerlingen zonder ondersteuningsbehoeften.
Om de grootte van het effect vast te stellen hebben we een regressieanalyse30 gedaan, met
advies als afhankelijke variabele en eindtoetsscore en leerling met extra
ondersteuningsbehoefte als onafhankelijke variabelen.
Tabel 5 Uitkomsten regressieanalyse.
model 1
afhankelijk

vo advies

onafhankelijk cito eindtoets

model 2

b

bêta

b

bêta

sign

,078

0,834

,075

0,800

0,000

-,219

-0,090

0,000

extra ondersteuningsbehoeften
r-kw

0,696

0,703

Gemiddeld is het advies van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften .219 lager.
De score van de eindtoets hangt (uiteraard) sterk samen met de hoogte van het advies
(bêta=0.800).
Daarboven heeft extra ondersteuningsbehoeften nog een klein, negatief, effect (bêta=-.090).
Het model 1 met alleen de eindtoets verklaart vrijwel evenveel als het model 2 met
eindtoets én extra ondersteuningsbehoeften. Het effect van de eindtoets wordt in model 2
kleiner dan in model 1, als we het oordeel van de leerkracht toevoegen. Dit wordt

30

OLS

19

veroorzaakt doordat leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften gemiddeld al een
lagere eindscore behalen.
Leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften behalen dus én een gemiddeld lagere
eindtoetsscore, én ze worden iets lager geadviseerd ten opzichte van leerlingen zonder
extra ondersteuningsbehoeften, bij gelijke eindtoetsscore.
Vervolgens gaan we het verband na tussen leerlingen met en zonder extra
ondersteuningsbehoeften en het bereikte onderwijsniveau in het voortgezet onderwijs.
In Tabel 6 en Figuur 3 geven we het gemiddeld bereikte onderwijsniveau weer, per
adviescategorie31, uitgesplitst naar leerlingen met en zonder extra
ondersteuningsbehoeften32.
Tabel 6 Bereikt onderwijsniveau in het vijfde jaar voortgezet onderwijs, in 2018. Leerlingen met en zonder
extra ondersteuningsbehoeften (ja-nee); per adviescategorie. Leerlingen van groep 8 in COOL5-18 meting 3
(2013/14).
advies
vmbo-b

extra ondersteuningsbehoeften
Nee

gem. niveau
52

N
124

Ja

51

229

Nee

58

414

Ja

57

209

Nee

68

1097

Ja

66

198

Nee

80

1554

Ja

78

128

vmbo-bk-kg
vmbo-g-t/havo
havo-vwo

sign. verschil*
ns
*
*
*

*: variantieanalyse, F-test

31 Het vo-advies is zowel geregistreerd in COOL5-18 als in de onderwijsbestanden van het CBS. In die gevallen dat

in de COOL5-18-bestanden het advies ontbrak is dit aangevuld met het advies uit de onderwijsbestanden. In deze
analyse is dit voor 66 leerlingen het geval.
32 Variantieanalyse.

20

vmbo- vmbo- havopro vmbo-b bk-kg g-t/h vwo

ja
nee
ja
nee
ja
nee
ja
nee
ja
nee
0

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Figuur 3 Bereikt onderwijsniveau na vijf jaar voortgezet onderwijs in 2018. Leerlingen met en zonder extra
ondersteuningsbehoeften (ja-nee); per adviescategorie. Leerlingen van groep 8 in Cool5-18 meting 3 (2013/14).

In alle adviescategorieën bereiken leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften
gemiddeld een lager onderwijsniveau dan de leerlingen zonder extra
ondersteuningsbehoeften, maar in de twee laagste adviescategorieën praktijkonderwijs en
vmbo-b is dit verschil niet significant. In Figuur 4 in de bijlage is te zien dat het bereikt
onderwijsniveau van de (0,1)-leerlingen, dat zijn de leerlingen die in groep 5 nog niet, maar
in groep 8 wel behoefte hebben aan extra ondersteuning, na vijf jaar voortgezet onderwijs
vrijwel op het niveau ligt van de leerlingen in groep 8 met extra ondersteuningsbehoeften;
en dat het onderwijsniveau van de (1,0)-leerlingen, de leerlingen die in groep 5 nog wel,
maar in groep 8 geen behoefte meer hebben extra ondersteuning dan vrijwel op het niveau
ligt van de leerlingen in groep 8 zonder extra ondersteuningsbehoeften. We concluderen
dat de vierdeling met betrekking tot de onderwijsloopbaan nauwelijks toegevoegde waarde
heeft boven een tweedeling leerling met en zonder extra ondersteuningsbehoeften in
groep 8. We presenteren daarom hier verder alleen gegevens uit de analyses met de
tweedeling.
Apart voor leerlingen met en zonder extra ondersteuningsbehoeften zijn we nagegaan of er
een verschil is in bereikt onderwijsniveau tussen jongens en meisjes33. Voor de leerlingen
mét extra ondersteuningsbehoeften is er in geen enkele adviescategorie een significant
verschil tussen jongens en meisjes, zij bereiken vrijwel eenzelfde niveau. Voor de analyse
van het bereikte onderwijsniveau is er voor de leerlingen met extra
ondersteuningsbehoeften vooralsnog, i.e. na vijf jaar vo, geen verschil tussen jongens en
meisjes. Voor de leerlingen zónder extra ondersteuningsbehoeften is er wel een verschil
tussen jongens en meisjes, in de drie hoogste adviescategorieën behalen meisjes gemiddeld
een hoger onderwijsniveau.

33 Zie

Tabel 9 en Figuur 5 in de bijlage.

21

In een multivariate analyse zijn we nagegaan in hoeverre naast de variabelen leerling met
en zonder extra ondersteuningsbehoeften en sekse de indicatoren uit de stapelingsmonitor
samenhangen met het bereikte onderwijsniveau. Sekse nemen we hierin ook mee, omdat
in een multivariate analyse een onafhankelijke variabele die overall niet samenhangt met
de afhankelijke variabele, in combinatie met andere onafhankelijke variabelen wel
significant kan samenhangen.
In de volgende tabel geven we daarvan de resultaten weer. We geven alleen de
onafhankelijke variabelen weer die, onder constanthouding van de andere variabelen,
significant samenhangen met het bereikte onderwijsniveau. Voor de interpretatie van de
grootte van de samenhangen staan tussen haakjes staan de eta's (η). De indicatoren met
geen enkele significante samenhang zijn niet in de tabel opgenomen.

Tabel 7 Significanties en eta’s van de multivariate samenhang tussen bereikt onderwijsniveau in het vo na vijf
jaar en extra ondersteuningsbehoeften, geslacht en de vier indicatoren met een significante samenhang uit de
stapelingsmonitor 2012. Per vo-advies. Leerlingen groep 8 in COOL5-18 meting 3.
Adviezen
vmbo-b

vmbo-bk-kg

vmbo-g-t/h

havo-vwo

* (.110)

* (.097)

*(.095)

-

geslacht

-

-

*(.159)

*(.149)

zelf jeugdzorg, ggz

-

-

*(.094)

*(.065)

*(.099)

-

-

-

arbeidsparticipatie

-

-

-

*(.111)

inkomensondersteuning

-

-

*(.123)

-

extra ondersteuningsbehoeften

ander gezinslid jeugdzorg, geen ggz

Leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, jongens, leerlingen met jeugd-ggz,
leerlingen met andere jeugdzorg, leerlingen uit gezinnen met steun op het gebied van
arbeidsparticipatie en inkomensondersteuning behalen gemiddeld een lager
onderwijsniveau dan de andere leerlingen. Met alle eta's kleiner dan .30 zijn de gevonden
samenhangen echter klein.
Uitgesplitst naar advies valt het volgende op:
• Voor de leerlingen met vmbo-b advies zijn extra ondersteuningsbehoeften en een
ander gezinslid met jeugdzorg, niet zijnde ggz van invloed, deze factoren hangen
samen met een lager bereikt onderwijsniveau.
Andere factoren, zoals sekse, maken in deze groep geen verschil.
• Voor de leerlingen met een vmbo-b en vmbo-bk-kg advies hangt alleen extra
ondersteuningsbehoeften significant samen met bereikt onderwijsniveau .
• Voor de leerlingen met weer een iets hoger advies, vmbo-g-t/h, hangen extra
ondersteuningsbehoeften, geslacht, jeugd-ggz en inkomensondersteuning samen met
het bereikte onderwijsniveau.
22

•

Voor de leerlingen met havo-vwo-advies hangt extra ondersteuningsbehoeften als
zodanig niet meer samen met bereikt onderwijsniveau, maar sekse, jeugd-ggz en
arbeidsparticipatie in het gezin wel.

In de adviescategorieën verlopen de loopbanen in het vo aldus niet volgens dezelfde
patronen. Voor de twee laagste adviezen is extra ondersteuningsbehoeften de variabele
waarlangs een lager bereikt onderwijsniveau tot uiting komt. Voor de leerlingen met een
advies vmbo-g-t/h zijn zowel extra ondersteuningsbehoeften als enkele indicatoren uit de
stapelingsmonitor factoren die samenhangen met een lager bereikt onderwijsniveau. Voor
de leerlingen met de hoogste adviezen speelt de behoefte aan extra ondersteuning zoals
vastgesteld in het basisonderwijs als zodanig geen rol, maar zijn alleen enkele indicatoren
uit de stapelingsmonitor factoren die samenhangen met een lager bereikt onderwijsniveau.
Van de clusters uit de stapelingsmonitor hangt met name de jeugd-ggz voor de hogere
adviezen (negatief) samen met de schoolloopbaan.

3.3.2 Voortijdig schoolverlaten
Naast bereikt onderwijsniveau is ook nagegaan of er verschillen zijn tussen leerlingen met
en zonder extra onderwijsbehoeften in de mate waarin ze voortijdig (zonder diploma)
stoppen met hun schoolloopbaan in het vo.
Tabel 8 Percentage voortijdig schoolverlaters (vsv) na vijf jaar vo. Leerlingen met en zonder extra
ondersteuningsbehoeften (ja-nee); per adviescategorie. Leerlingen van groep 8 in Cool5-18 meting 3
(2013/14).
advies

extra ondersteuningsbehoeften

% vsv

N sign. verschil

pro

Nee

9,1%

11

Ja

7,0%

43

Nee

10,1%

138

Ja

6,2%

244

Nee

2,8%

426

Ja

5,9%

222

Nee

1,5%

1114

Ja

5,7%

210

Nee

1,5%

1577

Ja

4,5%

134

Nee

2,1%

3266

Ja

5,7%

853

2,8%

4119

vmbo-b
vmbo-bk-kg

vmbo-g-t/h

havo, vwo
totaal
totaal

ns

ns
ns

*

*

Na vijf jaar voortgezet onderwijs is 2,8% van de leerlingen voortijdig gestopt. Voor de
leerlingen zonder extra ondersteuningsbehoeften is dat 2,1%, voor de leerlingen met extra
ondersteuningsbehoeften is dat 5,7%. Alleen in de twee hoogste adviescategorieën is het
verschil tussen leerlingen met en zonder extra ondersteuningsbehoeften significant. De
aantallen vsv-ers zijn (op dit moment) te klein om andere factoren toe te voegen in de
analyse.
23

3.4 Conclusies
De indeling naar extra ondersteuningsbehoeften in vier categorieën levert geen extra
informatie boven de tweedeling wel-niet extra ondersteuningsbehoeften.
Van de indicatoren uit de stapelingsmonitor hangt alleen gebruik van jeugd-ggz
middelmatig sterk samen met het leerkrachtoordeel wel of geen extra
ondersteuningsbehoeften.
Voor de schoolloopbaan in het vo blijkt het van belang of een leerling in groep 8, aan het
begin van zijn of haar vo-loopbaan, volgens de leerkracht extra ondersteuning nodig had. In
dat geval verloopt de vo-loopbaan doorgaans iets minder voorspoedig. Dat begint al bij een
lager advies. Vervolgens behalen ze na vijf jaar gemiddeld een iets lager onderwijsniveau
dan de leerlingen zonder extra ondersteuningsbehoeften, bij gelijk advies.
Mogeljk wordt de onderadvisering verklaard door het feit dat de leerkrachten vinden dat
het gedrag van de leerlingen de kans op succes in een hoger schooltype vermindert. Maar
op grond van dit onderzoek kunnen daar geen nadere uitspraken over worden gedaan.
De informatie uit de stapelingsmonitor heeft toegevoegde waarde bij de analyse van de voloopbanen van leerlingen in de lagere adviescategorieën. In de hoogste adviescategorie
(advies havo/vwo) heeft een verklaringsmodel met de informatie uit de stapelingsmonitor
ongeveer gelijke verklaringskracht als een verklaringsmodel met alleen het
leerkrachtoordeel aangaande extra ondersteuningsbehoeften.
Na vijf jaar vo is 2,8% van de leerlingen voortijdig gestopt. Voor de leerlingen zonder extra
ondersteuningsbehoeften is dat 2,1%, voor de leerlingen met extra
ondersteuningsbehoeften is dat 5,7%. Alleen in de twee hoogste adviescategorieën is het
verschil tussen leerlingen met en zonder extra ondersteuningsbehoeften significant,
leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften stoppen vaker voortijdig.

24

4. Epiloog
Voor ons onderzoek hebben we de gegevens gebruikt van de leerlingen van groep 8 van
Cool5-18 in 2013/14 en van een vo-loopbaan van vijf jaar. Er zijn nog drie andere cohorten
met vergelijkbare groep-8 gegevens beschikbaar. Vanaf schooljaar 2004/05, met
tussenpozen van steeds drie jaar, zijn dat de laatste meting van het PRIMAcohortonderzoek in 2004/05 en nog twee metingen van Cool5-18 in 2007/08 en 2010/11. Van
deze andere groep 8-cohorten heeft vrijwel iedereen het vo afgerond, en kan de eindstand
in het vo worden opgemaakt. Voor groep 8 van 2013/14 is dat binnen afzienbare tijd het
geval. Een aanbeveling voor vervolgonderzoek zou zijn om de vier groep-8 cohorten te
analyseren, zodat de schoolloopbanen van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften
van een heel decennium geanalyseerd kunnen worden. Echter, feit blijft dat slechts de
leerlingen van de derde meting van COOL5-18 een deel van hun schoolloopbaan passend
onderwijs hebben meegemaakt. Verdere analyses die gericht zijn op de impact van passend
onderwijs op schoolloopbanen zijn alleen voor deze groep mogelijk (dat betreft dan
analyses op eindstand vo en van opleidingen of arbeidsmarktsituatie na het vo). Vanaf 2014
zijn er geen databestanden meer waarin leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften in
het basisonderwijs geïdentificeerd worden.
Net als in het voorgaande onderzoek (Koopman & Rossen, 2016) hebben we in de
regressieanalyses naar onderadvisering het advies als interval-variabele verondersteld.
Hoewel dit een gangbare werkwijze is, zou het in een vervolgonderzoek wellicht beter zijn
om advies als ordinale variabele te behandelen, met de bijpassende analysetechnieken
(ordered logistic of probit).
Een vervolgonderzoek zou uitgebreid kunnen worden met andere voorhanden informatie.
Met name het sociaal economisch milieu (SES) van de leerlingen lijkt een belangrijke
factor, omdat deze variabele naar verwachting samenhangt met alle belangrijke variabelen
in ons onderzoek, zoals extra ondersteuningsbehoeften, eindscore in het basisonderwijs,
advies en bereikt niveau in het voortgezet onderwijs.
Daarnaast is er in COOl5-18 nog veel andere informatie waarmee de extra
ondersteuningsbehoefte kan worden uiteengerafeld.
Onderzoek naar de extra ondersteuningsbehoefte van leerlingen ontbeert nog steeds een
goede afbakening van de onderzoeksgroep. In de Staat van het Onderwijs 2020 constateert
de inspectie dat er sinds de invoering van passend onderwijs een beperkt zicht is op
leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften. Vóór de invoering van passend onderwijs
kon het aantal leerlingen met een rugzakje worden opgevat als indicatie van het aantal
leerlingen met een extra ondersteuningsbehoeften, maar sinds de invoering van passend
onderwijs ontbreekt een centrale, uniforme indicator, aldus de inspectie. Hoewel er ook het
nodige af te dingen valt op de stelling dat het rugzakje de betreffende leerlingen goed zou

25

identificeren 34, is wel duidelijk dat sinds passend onderwijs verschillende definities –
oordeel van de leerkracht, de leerlingen die extra ondersteuning krijgen blijkens een
geregistreerd ontwikkelingsperspectief, gebruik maken van de gegevens uit het domein
jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering – leiden tot evenzovele verschillende
groepen en percentages. Voor het reguliere basisonderwijs zou op grond van het aantal
vroegere rugzakjes het aantal leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften kunnen
worden gesteld op 1%35. In COOL5-18 is aan leerkrachten gevraagd te beoordelen welke
leerlingen zogenoemde zorgleerlingen zijn. Voor de groepen 8 komt dit in elk cohort uit op
ruim 21%. De inspectie heeft in een recent onderzoek onder basisscholen gevraagd welk
deel van de leerlingen daadwerkelijk extra ondersteuning krijgt36, en komt dan uit op 8%. Of
dit het percentage van alleen groep 8 is, of is berekend over meerdere groepen is nog niet
na te gaan, het technisch rapport is op dit moment37 nog niet vrijgegeven. Op basis van de
gegevens uit het domein jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering komt de
inspectie uit op een aandeel van 9% á 10% leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften.
Wat zich hier wreekt, is dat er geen geaccepteerde en objectief toe te passen omschrijving
bestaat van leerlingen die behoefte hebben aan ‘extra steun’ in het onderwijs. Evenmin zijn
er registraties van leerlingen die die extra steun feitelijk ontvangen, en in welke mate.
Vooralsnog is de beste benadering het oordeel van de leerkracht over welke leerlingen een
bijzonder kenmerk hebben of speciale aandacht nodig hebben; dit is de benadering die in
het cohortonderzoek is toegepast.

34

Een rugzakje werd destijds toegekend na een onderzoek door een Commissie van Indicatiestelling,
aan de hand van landelijke criteria. Maar dat gebeurde alleen als een leerling voor dat onderzoek
werd aangemeld. Er waren ongetwijfeld meer leerlingen die, als dat gescreend zou zijn, aan de
criteria zouden hebben voldaan. Het aantal rugzakjes is dus een onderschatting van het aantal
leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften, al is onbekend is hoe groot de onderschatting is.
Bekend is wel dat in het verleden in het voortgezet onderwijs steeds meer leerlingen als zodanig
geïdentificeerd werden dan in het basisonderwijs, vooral door het indiceren van leerlingen die in
aanmerking kwamen voor leerwegondersteuning in het vmbo. Zie Eck, P. van, Schoevers, E., Aarsen,
E. van, Ledoux, G., Grinten, M. van der, Walraven, M. & Bomhof, M. (2020). Centrale thema’s in de
Evaluatie Passend onderwijs, Deel 3. Onderzoek naar samenwerkingsverbanden, leerlingen en de
verbinding onderwijs en jeugdhulp.
35

Koopman en Ledoux (2013), p. 14. Kengetallen passend onderwijs. Amsterdam, Kohnstamm Instituut.

36 Extra ondersteuningsbehoeften in het basisonderwijs. Onderwijsinspectie, februari 2020

37

Mei 2020

26

.

Bijlagen
Bijlage 1
In het volgende overzicht geven we de tien variabelen weer die in het onderzoek van de
inspectie zijn gebruikt en de dertien variabelen die wij in dit onderzoek hebben gebruikt. De
onderwerpen zijn identiek, maar wij hebben voor 2012 de gegevens gebruikt van voor de
transitie in de jeugdzorg, de inspectie heeft de gegevens gebruikt van na die transitie.
omschrijving
Jeugdhulp zonder verblijf

de 10 variabelen gebruikt

de 13 variabelen gebruikt

door inspectie

in dit onderzoek

Jhzwijk

-

in het netwerk van de jeugdige

JHznetwerk

-

ambulante jeugdhulp op de locatie

JHzambulant

JEUGDambjz

JHzdagv

JEUGDdagbh

pleegzorg

JHmpleeg

JEUGDpleegz

gezinsgericht

JHmgezin

anders dan bovenstaand

JHmov

residentiële instelling

-

JEUGDresijz

OTS: ondertoezichtstelling en

JBots

JEUGDots

JBvoogdij

JEUGDvoogdij

uitgevoerd door het wijk- of
buurtteam

van de aanbieder
daghulp op de locatie van de
aanbieder
Jeugdhulp met verblijf,

jeugdbescherming

voorlopige ondertoezichtstelling
Voogdij: voogdij, voorlopige
voogdij en tijdelijke voogdij
jeugdreclassering

reclassering

JEUGDrecl

JEUGDrecl

AWBZ, tot en met 2014.

individuele begeleiding

-

indAWBZbgi_bjz

Voor zorg uit AWBZ was

groepsbegeleiding

-

indAWBZbgg_bjz

een indicatie nodig,

persoonlijke verzorging

-

indAWBZpers_bjz

waarin staat welke zorg

verpleging

-

indAWBZverp_bjz

er nodig is en hoeveel.

behandeling, kort verblijf

-

indAWBZkortv_bjz

Een persoon kan een

zorg met verblijf

-

indAWBZzmv_bjz

indicatie krijgen voor:

De door ons geconstrueerde indicator 'leerling zelf andere jeugdzorg' is een ja-nee
variabele, waarin de score 1 betekent dat een leerling minstens één van de dertien vormen
van jeugdhulp, –bescherming of –reclassering heeft ontvangen. De kwantitatieve cijfers
van ons onderzoek staan in Tabel 3: van de leerlingen in groep 8 heeft 2% zelf een andere
vorm van jeugdzorg ontvangen dan jeugd-ggz. De kwantitatieve cijfers van de inspectie
staan in het Technisch rapport leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte, een van de
technische rapporten die is uitgebracht bij de Staat van het Onderwijs 2020. In Figuur 1 van
het technisch rapport staan onder andere voor het basisonderwijs in tien afzonderlijke
grafieken de percentages leerlingen die jeugdhulp, -bescherming of –reclassering hebben
27

ontvangen. Uit de grafieken lezen we af dat, op een na, alle percentages erg laag zijn,
maximaal 2%. De uitzondering is ambulante jeugdhulp, die door 9% van de leerlingen
wordt ontvangen. Dit is beduidend hoger dan de 2% die wij vinden over alle dertien
variabelen gezamenlijk. Blijkbaar is ambulante jeugdzorg na de transitie in de jeugdzorg op
een andere manier in de wet- en regelgeving opgenomen, waardoor de uitkomsten in ons
onderzoek en in het onderzoek van de inspectie op dit punt zo kunnen verschillen.

Bijlage 2
85
80
75
70
65

vmbo-b

60

vmbo-bk-kg

55

vmbo-g-t/h

50
45

havo-vwo
(0,0)

(0,1)

(1,0)

(1,1)

vmbo-b

53

52

51

51

vmbo-bk-kg

58

57

58

57

vmbo-g-t/h

67

67

66

67

havo-vwo

81

76

80

76

Figuur 4 Bereikt onderwijsniveau in 2018, naar vierdeling leerlingen met en zonder extra
ondersteuningsbehoeften; per adviescategorie (aangevuld). Leerlingen van groep 8 in Cool5-18 meting 3
(2013/14).

28

Tabel 9 Bereikt onderwijsniveau in 2018, van leerlingen met en zonder extra ondersteuningsbehoeften (janee); per adviescategorie (aangevuld) en sekse. Leerlingen van groep 8 in Cool5-18 meting 3 (2013/14).
Zonder praktijkonderwijs, vanwege te kleine aantallen.
advies

extra ondersteuningsbehoeften

sekse

gem. niveau

N

vmbo-b

nee

jongen

52

60

meisje

53

61

jongen

51

109

meisje

51

115

jongen

57

191

meisje

59

211

jongen

57

108

meisje

56

92

jongen

67

504

meisje

69

567

jongen

65

121

meisje

67

70

jongen

79

690

meisje

82

826

jongen

78

87

meisje

79

39

ja

nee

vmbo-bk-kg

ja
nee

vmbo-g-t/h

ja
nee

havo-vwo

ja

sign. verschil*
ns

ns

*
ns
*
ns
*

ns

ja
nee
ja
nee
ja
nee
ja
nee

vmbo-b

vmbo-bk-kg vmbo-g-t/h

havo-vwo

*: variantieanalyse, F-test

meisje
jongen
meisje
jongen
meisje
jongen
meisje
jongen
meisje
jongen
meisje
jongen
meisje
jongen
meisje
jongen
0

10

20

30

40

50

60

70

80

90

Figuur 5 Bereikt onderwijsniveau in 2018, van leerlingen met en zonder extra ondersteuningsbehoeften (janee); per adviescategorie (aangevuld) en sekse. Leerlingen van groep 8 in Cool5-18 meting 3 (2013/14).
Zonder praktijkonderwijs, vanwege te kleine aantallen.

29

30