Tussenevaluatie TKI-toeslagregeling
In opdracht van:
Ministerie van Economische Zaken
Project:
2016.034
Publicatienummer:
2016.034.1626
Datum:
Utrecht, 30 september 2016
Auteurs:
Dr. Ir. Matthijs Janssen
Dr. Pim den Hertog
Leonique Korlaar MSc
Bram Erven MSc
Drs. Robbin te Velde
Maya Bogers BSc
Ir. Arthur Vankan

De werkzaamheden voor deze evaluatie vonden plaats in opdracht van het Ministerie van
Economische Zaken. Graag bedanken wij hier de leden van de begeleidingscommissie (zie
bijlage 6) voor de interessante discussies, feedback op het concept eindrapport en
constructieve suggesties. Ook zijn wij dank verschuldigd aan de kennisinstellingen en
bedrijven die de moeite hebben genomen om de online survey te beantwoorden, en aan de
interviewpartners (zie bijlage 1) voor hun tijd en openheid. Tot slot willen we Martijn Janmaat
van het Ministerie van Economische Zaken danken voor het zorgvuldig coördineren van de
tussenevaluatie.

2

Dialogic innovatie ● interactie

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting ....................................................................... 5
1

2

3

4

5

Inleiding ........................................................................................... 11
1.1

Aanleiding............................................................................................... 11

1.2

Doel- en vraagstelling van de evaluatie ...................................................... 12

1.3

Aanpak van de evaluatie op hoofdlijnen ...................................................... 13

1.4

Leeswijzer .............................................................................................. 14

TKI-toeslagregeling .......................................................................... 15
2.1

Topsectorenbeleid en TKI’s ....................................................................... 15

2.2

TKI-toeslagregeling .................................................................................. 17

2.3

Taakverdeling EZ, RVO en TKI’s ................................................................ 23

2.4

Kengetallen op basis van portfolioanalyse ................................................... 24

Efficiëntie (werking en uitvoering) ................................................... 35
3.1

Ontstaansgeschiedenis TKI-toeslag ............................................................ 35

3.2

Maatwerk in de toepassing van de TKI-toeslag door TKI’s ............................. 37

3.3

Tevredenheid betrokkenen ........................................................................ 40

3.4

Verantwoording ....................................................................................... 46

3.5

Administratieve lasten .............................................................................. 49

3.6

Uitvoeringskosten .................................................................................... 51

Effectiviteit ....................................................................................... 53
4.1

Maatschappelijk en economisch potentieel roadmaps ................................... 53

4.2

Effect op publieke onderzoeksagenda’s ....................................................... 55

4.3

Samenwerking ........................................................................................ 60

4.4

Additionaliteit .......................................................................................... 74

Conclusies en aanbevelingen ............................................................ 77
5.1

Conclusies .............................................................................................. 77

5.2

Aanbevelingen ......................................................................................... 90

Bijlage 1.

Interviewrespondenten ........................................................ 95

Bijlage 2.

Portfolio-analyse .................................................................. 96

Bijlage 3.

Netwerkanalyse ................................................................. 105

Bijlage 4.

Methodologie enquête ........................................................ 127

Bijlage 5.

Enquête .............................................................................. 130

Bijlage 6.

Begeleidingscommissie ...................................................... 142

Dialogic innovatie ● interactie

3

4

Dialogic innovatie ● interactie

Managementsamenvatting
Dit rapport bevat een tussenevaluatie van de TKI-toeslagregeling, met als doel een eerste
beeld van de effectiviteit en efficiëntie te geven. Het onderliggende onderzoek is gebaseerd
op een combinatie van ruim 30 diepte-interviews, een portfolio-analyse op basis van
administratieve data, een netwerkanalyse en een survey met 79 respondenten. Deze
managementsamenvatting beschrijft de belangrijkste bevindingen en aanbevelingen. 1
De TKI-toeslagregeling
Het Ministerie van Economische Zaken heeft de TKI-toeslagregeling in 2013 geïntroduceerd
als onderdeel van haar Topsectorenaanpak voor innovatie. De regeling heeft als doel de
publiek-private samenwerking binnen de Topsectoren te versterken door een toeslag te
verlenen op de private bijdrage aan de onderzoeksorganisaties in het kader van de
samenwerkingsprojecten van een Topconsortium voor Kennis en Innovatie (TKI).2 Bij de
start van het Topsectorenbeleid was de doelstelling dat in 2015 tenminste € 500 mln. aan
gezamenlijke publiek-private investeringen in de TKI’s zouden omgaan, waarvan 40%
privaat.
Elke Topsector kent één of meerdere TKI’s, die belast zijn met de taak om de Kennis- en
Innovatieagenda’s (KIA’s) en daaruit volgende innovatiecontracten van hun Topsector te
programmeren met daarin afspraken over de inzet van middelen. Hiertoe stellen de TKI’s
samen met hun achterban de zogenaamde TKI-programma’s op3. De TKI-toeslagregeling
dient ter ondersteuning van publiek-private samenwerkingsprojecten (PPS) op basis waarvan
kennisinstellingen en bedrijven de roadmaps verwezenlijken. Kenmerkend voor PPS is dat
beide typen partijen actief deelnemen in het definiëren en uitvoeren van de
onderzoeksprojecten. Het gaat met andere woorden om het samen ‘bepalen’, ‘betalen’ en
‘uitvoeren’ van PPS waarbij de resulterende kennis ruimer wordt gedeeld.
De essentie van de regeling is dat elke euro die private partijen bijdragen aan PPS-projecten
een toeslag genereert van 25%, mits het project past binnen een TKI-roadmap. Er zijn twee
typen TKI-toeslag. Voor de zogenaamde ‘programmatoeslag’ registreren de TKI’s de
gerealiseerde private bijdragen in relevante publiek-private samenwerkingsprojecten
(‘grondslagprojecten’), en doen hiermee jaarlijks een toeslagaanvraag bij RVO. Deze
controleert de aanvraag en kent de toeslag toe aan de TKI’s, die er vervolgens weer voor
zorgen dat de toeslag belandt in zogenaamde inzetprojecten.
Omdat de Topsectoren erg variëren in de manier waarop ze (PPS-)onderzoek organiseren,
hebben de TKI’s zelf de nodige vrijheid om te bepalen hoe ze toeslag verdelen. Soms gebeurt
dit door de toeslag in te zetten in calls die bijvoorbeeld vanuit NWO/STW aangeboden
worden, maar er zijn ook TKI’s die zelf calls uitzetten of werken op basis van open indiening
van PPS-projecten (door kennisinstellingen en bedrijven). De TKI’s doen zelf geen

1

In het conclusiehoofdstuk worden de bevindingen in meer detail beschreven, aan de hand van de
hypotheses die in dit onderzoek centraal staan. Het betreft nadrukkelijk een tussentijdse evaluatie
waarbij de effectiviteit van de regeling niet met behulp van econometrie is beoordeeld. In een separate
notitie is stilgestaan bij de (on)mogelijkheden van een effectiviteitsbepaling m.b.v. econometrie.

2

De 19 oorspronkelijke TKI’s zijn inmiddels geconsolideerd tot 12. Nu ook de TKI’s uit de Topsector
Energie samengevoegd zijn, kent alleen de Topsector Water nog meerdere TKI’s. Daarnaast is er ook
een TKI voor het cross-sectorale thema Biobased Economy.

3

Deze TKI programma’s worden in de praktijk ook vaak roadmaps genoemd. In dit rapport komen beide
begrippen voor maar wordt dus hetzelfde bedoeld.

Dialogic innovatie ● interactie

5

onderzoek. Ze kunnen de programmatoeslag wel gebruiken om, behalve PPS-onderzoek, ook
netwerkactiviteiten en innovatieadviesdiensten te bekostigen.
Sinds 2015 is het daarnaast ook mogelijk om met ‘projecttoeslag’ te werken. Hierbij dienen
kennisinstellingen en bedrijven een samenwerkingsovereenkomst te overleggen voor een
nieuw PPS-project dat binnen de TKI-programmering past. Wordt er aan de vereiste condities
voldaan, dan ontvangt ditzelfde project de toeslag van wederom 25%. In dit geval zijn de
grondslagprojecten dus zelf ook inzetprojecten en is de rol van het TKI dus beperkter.
Overigens is het bij inzetprojecten op basis van programmatoeslag eveneens zo dat de
private bijdragen daarin weer nieuwe toeslag genereren. De inzetprojecten van nu zijn met
andere woorden de grondslagprojecten van morgen. Het op gang brengen van dit
zelfversterkende mechanisme is een wezenlijk onderdeel van de stimulans voor
vraaggestuurde PPS-projecten via de TKI-toeslagregeling.

Belangrijkste feiten

In 2014 bedroegen de private bijdragen aan PPS in grondslagprojecten in totaal €359
miljoen. De twee grootste TKI’s (HTSM: 34%) en LSH (13%) zijn samen goed voor
bijna de helft daarvan.

De totale omvang van de 361 inzetprojecten die in 2014 liepen bedroeg €499m. Ze
bestonden voor 17% uit TKI-toeslag en voor 47% uit private bijdragen. Van de
overige 36% leverden kennisinstellingen nog eens 16%-punt, vooral in natura, en
20%-punt bestaat uit overige bijdragen.4 Mede dankzij de 348 nieuwe inzetprojecten
uit 2015 liep de totale omvang van (overwegend meerjarige) inzetprojecten per
ultimo 2015 op tot €821m. Het percentage private bijdragen bleef ongewijzigd, maar
het aandeel cash bijdrage steeg daarin ten koste van de natura bijdrage (van 23%
naar 28%).

Meer dan de helft van de ca. 5500 unieke deelnemers in de projectadministratie is
MKB’er. Aangezien MKB’ers gemiddeld in minder projecten deelnemen vormt het
aantal deelnames (participaties) vanuit het MKB 29% van het totaal (in
grondslagprojecten), gevolgd door 35% uit het grootbedrijf, 27% uit
kennisinstellingen, en 9% overige organisaties als ANBI’s en overheden. Deze
verhouding is in inzetprojecten nagenoeg hetzelfde.

Het grootbedrijf levert 58% van alle bijdragen aan grondslagprojecten, tegen 21%
van het MKB en 21% van andere partijen. In de inzetprojecten belandt in 2015 bijna
95% van de toeslag bij kennisinstellingen (waarvan ongeveer de helft bij TO2instellingen), tegen 2,2% bij het MKB, 0,4% voor het grootbedrijf, en ca. 2,5%
overig. Er zijn maar zes TKI’s waar bedrijven überhaupt toeslag kunnen ontvangen;
de rest van de TKI’s kent programmatoeslag alleen toe aan kennisinstellingen. In
2015 waren er nog maar 12 projecttoeslagprojecten, met een gezamenlijke
toeslagverlening van €12m.

Belangrijkste bevindingen
1. De TKI-toeslagregeling is een innovatieve beleidsvorm om PPS aan te jagen. In
overleg met het veld zijn er diverse aanpassingen gedaan om de regeling en het
gebruik daarvan te verbeteren. Voor alle aanpassingen geldt dat minstens 70% van
de surveyrespondenten het als een verbetering ziet.
2. In zijn essentie is het een aantrekkelijke stimulans voor het continu gericht inzetten
van publieke en private onderzoeksmiddelen op gezamenlijk onderzoek. De stijging

4

6

Het gaat hier om ANBI’s, overheid, particulieren en in de administratie ongeklassificeerde bijdragen.

Dialogic innovatie ● interactie

3.

4.
5.

6.

7.

8.

van bijna €500 mln. naar ruim €800 mln. aan meerjarige PPS-omvang in
inzetprojecten, met daarin 47% private bijdragen, is een positief signaal v.w.b. de
effectiviteit van de regeling. De tussentijds bijgestelde doelstelling voor 2020 is
daarmee nu al behaald.5
Bedrijven dragen financieel bij aan PPS-projecten, profiteren van vraaggestuurde
kennisontwikkeling bij (publieke) onderzoeksinstellingen en versterking van een voor
hen relevante onderzoeksinfrastructuur. Vanuit de regeling ontvangen ze nauwelijks
middelen, maar over het algemeen waarderen alle betrokkenen de basisideeën van
toeslag op private bijdragen en sturing vanuit de TKI-roadmaps op relevante
thema’s, waardoor de kennisinstellingen meer voor bedrijven relevant onderzoek
uitvoeren.
De financiële prikkel ligt vooral bij kennisinstellingen die extra middelen kunnen
ontvangen wanneer ze onderzoek uitvoeren dat voor bedrijven relevant is.
Hoewel vrijwel alle betrokkenen in interviews aangeven dat na afschaffing van FESprojecten en Innovatieprogramma’s sprake was van een verschraald PPS-landschap,
geven ze ook aan dat de TKI-toeslagregeling – zij het met enige vertraging –
bijdraagt aan een toename in PPS-activiteiten.
Uit de uitgevoerde netwerkanalyses blijkt dat enerzijds bestaande PPS-netwerken
bestendigen, maar ook dat netwerken uitbreiden en nieuwe spelers (inclusief MKB)
toetreden. In de inzetprojecten neemt het aantal betrokken spelers met 16% toe ten
opzichte van de spelers die in grondslagprojecten deelnemen.
De gekozen vorm van vraagsturing zorgt ervoor dat kennisinstellingen (vooral TO2instituten) zich toeleggen op thema’s waar privaat commitment voor is. De regeling
is in zijn ontwerp minder geschikt voor technologiegebieden en maatschappelijke
vraagstukken waar vooralsnog geen koopkrachtige vraag van bedrijven is.
De uitvoering van de regeling wordt op een aantal punten als complex gezien, vooral
doordat de maatwerkopzet heeft geresulteerd in een uitvoeringspraktijk die per TKI
(te) sterk verschilt.

Aanbevelingen
Op basis van de gehanteerde onderzoeksmethoden en daaruit volgende conclusies bevelen
we aan de regeling te verlengen, zeker nu het veld de werking ervan beter in de vingers
heeft. Samengevat is de TKI-toeslagregeling een effectieve manier om vraaggestuurde PPSprojecten op voor het bedrijfsleven belangrijke technologiegebieden te stimuleren. Partijen
in het veld krijgen meer invloed op wat voor soort PPS-onderzoek er plaatsvindt. Bedrijven
leren dat ze mee kunnen bepalen op welke gebieden de voor hen relevante kennisinstellingen
onderzoek uitvoeren als ze bereid zijn zelf te investeren in R&D met een
kennisdelingscomponent. Kennisinstellingen – TO2 instellingen voorop - leren dat er een
harde noodzaak is rekening te houden met de kennisvraag van bedrijven en daar zonodig
ook de inzet van andere financieringsstromen op aan te passen. Een meer kwantitatief
onderbouwd oordeel over de effectiviteit zal moeten blijken uit de periodieke evaluatie die
een grotere periode met waarnemingen zal beslaan. Voor de opzet en benodigde data zijn
separaat aanbevelingen gedaan in een separate notitie getiteld ‘Ontwerp kwantitatieve
evaluatie TKI-toeslagregeling’.

5

Dit betreft een doelstelling van het Bedrijvenbeleid. De oorspronkelijke doelstelling was een totale PPSomvang van €500 mln. in projecten die liepen in 2015. Deze ambitie is in de EZ-begroting 2016
verlengd naar 2020 en verhoogd naar €800 mln., waarvan wederom 40% privaat gefinancierd. Dit
doel is behaald in 2015 als we kijken naar de totale meerjarige begroting van het toen lopende
inzetprojectportfolio (men kan ook naar grondslagprojecten kijken, maar dat is in het licht van de
regeling minder relevant). Projecten duren vaak enkele jaren, dus de begroting per jaar is lager.

Dialogic innovatie ● interactie

7

Voor wat betreft eventuele aanpassingen presenteren we hier onze belangrijkste suggesties:
● Verhoog het toeslagpercentage. Er is een aanzienlijke bereidheid van bedrijven om in
PPS te investeren, maar op dit moment lijkt de TKI-toeslagregeling daar geen
doorslaggevende (doch wel positieve) rol bij te spelen. In deze tussenevaluatie is uiteengezet
hoe de verstrekte prikkel vooral van invloed is op kennisinstellingen, en dat bedrijven vooral
baat hebben bij de kennisproductie die daarmee gemoeid is. Met een hoger
toeslagpercentage wordt voor hen de prikkel om in PPS-projecten te investeren - grondslag
of inzet - groter. Administratief gezien is dit een eenvoudige aanpassing, vergeleken met
bijvoorbeeld aanpassingen in mogelijkheden om in-kind bijdragen mee te tellen of
grondslagprojecten ruimer te definiëren. EZ zou daarmee duidelijker de boodschap afgeven
dat PPS een prioriteit is. Een hoger toeslagpercentage is gerechtvaardigd omdat PPS’en een
cruciaal onderdeel zijn van goed werkende innovatie-ecosystemen en naar verwachting
hogere externe effecten kennen dan het faciliteren van R&D van individuele ondernemingen.
Een praktisch voordeel is dat de neiging om in PPS met verschillende financieringsstromen
te werken afneemt en PPS‘en zo eenvoudiger tot stand kunnen komen en de
verantwoordingslast wordt teruggebracht.
● Wees terughoudend met het wijzigen van de regeling zelf. Het imago van complex
instrument ontleent de TKI-toeslagregeling deels aan de diverse wijzigingen die de eerste
jaren hebben plaatsgevonden, waarvan sommige op zichzelf zelfs vereenvoudigingen waren.
Het is dus zaak om vooral slim met de regeling om te gaan en formele wijzigingen zo beperkt
mogelijk te houden. In dit licht bevelen we aan om te overwegen de administratieve
toepassing van de TKI-toeslagregeling (op termijn) meer van de TKI’s naar RVO te halen
(wat op zichzelf wel een formele wijziging zou vergen) en de TKI’s zich vooral te laten
concentreren op agendavorming en aanzetten tot PPS-vorming passend bij de betreffende
Topsector. Op dit moment zijn TKI’s feitelijk belast met uitvoeringswerkzaamheden die niet
noodzakelijkerwijs gekoppeld zijn aan hun activiteiten om PPS-vorming te bespoedigen (e.g.
het administreren en uitleggen van de regeling). Het loskoppelen daarvan zou het vooral
voor kennisinstellingen met substantieel privaat commitment eenvoudiger kunnen maken
om snel van toeslag genereren naar inzet te schakelen, voor zover ze dat nog niet via
projecttoeslagprojecten doen.
● Stimuleer het gebruik van projecttoeslag. Dit kan bijvoorbeeld door vooral
grootschalige PPS-initiatieven hier gebruik van te laten maken en de mogelijkheden te bieden
om deze, na een toets aan de roadmaps door de TKI’s, rechtstreeks bij RVO in te laten
dienen. Inzet via programmatoeslag geeft TKI’s een positie bij de besteding van de middelen.
Inzet via projecttoeslag ontlast de TKI-bureaus (die hoeven alleen te toetsen of de PPS past
in de onderzoeksagenda/roadmap) en er wordt meer langjarig geprogrammeerd in grotere
projecten. Daarbij moet aangetekend worden dat juist de huidige ‘indirectheid’ van de
regeling partijen ook noodzaakt tot afstemming en agendavorming. Dat element is een
belangrijke verdienste van de regeling en moet behouden blijven.
● Zie erop toe dat er binnen de bredere beleidsmix van het Bedrijvenbeleid ruimte
is om ook onderwerpen waar nog onvoldoende private bijdragen voor zijn, te ‘kickstarten’. Het principe van de TKI-toeslagregeling is dat er toeslag komt op economisch en
maatschappelijk relevant PPS-onderzoek. Zolang bedrijven onvoldoende kansen zien om bij
te dragen aan het initiëren van een cyclus van toeslag genereren en inzetten op nieuwe
thema’s versterkt de TKI-toeslagregeling vooral de doorontwikkeling van bestaande kennis
en thema’s. Om ook een kans te geven aan nieuwe domeinen besluiten sommige TKI’s daar
zelf programmatoeslag op in te zetten. Echter, als dit gepaard gaat met lage private

8

Dialogic innovatie ● interactie

bijdragen aan inzetprojecten 6 , komt de toeslagcyclus in een potentieel opkomend
technologiegebied daardoor niet of te langzaam op gang. Door de koppeling met andere
regelingen te versterken kan er ruimte ontstaan om in opkomende technologiegebieden ook
een toeslagcyclus voor PPS te creëren.
● Ga na in hoeverre het aantal TKI’s verder kan worden teruggebracht. Sommige
TKI’s zijn meer roadmaps en de administratieve afhandeling kan door één TKI gebeuren.
Ook kan worden overwogen het TKI Maritiem onder te brengen bij HTSM waar het getuige
de netwerkanalyses sterker mee verbonden is dan de twee overige Water-gerelateerde TKI’s.
● Maak nog duidelijker hoe TKI’s worden gefinancierd en voorkom dat TKI’s
uiteenlopen in het percentage dat ze voorbehouden voor hun eigen activiteiten. De
bureaus van de TKI’s worden deels uit een bijdrage van EZ, via detachering van
medewerkers van kennisinstellingen en bedrijven en via inhouding van programmatoeslag
gefinancierd. De inhoudingspercentages verschillen tussen TKI’s en door de tijd afhankelijk
van de activiteiten die de sector wenselijk acht. Beperk dit percentage. Als TKI’s meer taken
willen oppakken, dan dient dit bij voorkeur op een andere wijze te worden gefinancierd.
● Zorg dat de uitvoeringspraktijk van TKI’s geen belemmering kan vormen voor
meer crossovers. De TKI’s mogen niet verzuilend werken. Wijs bijvoorbeeld een leidend
regime aan i.p.v. verschillende regimes op elkaar te willen afstemmen.
● Maak zo veel mogelijk gebruik van voorlopige toetsing bij RVO. Er bestaat bij TKI’s,
kennisinstellingen en bedrijven bijvoorbeeld soms onzekerheid of de inzetprojecten een
fundamenteel, industrieel of experimenteel karakter hebben; dit kan leiden tot onzekerheid
en terughoudendheid bij totstandkoming van inzetprojecten. Indien deze mogelijkheid van
voorlopige toetsing beter wordt benut door het veld, kan de onzekerheid over inzetprojecten
worden weggenomen.
● Stroomlijn en systematiseer de monitoring van de TKI-toeslagregeling verder,
niet in de laatste plaats met het oog op de periodieke evaluatie. Het is vooral van
belang om cijfers uit algemene rapportages als de Monitor Bedrijvenbeleid (EZ) op
consistente wijze te koppelen met de cijfers in uitgebreidere en specifiekere studies als de
jaarlijkse ‘Terugblik TKI-toeslagregeling’ van RVO. Een aantal van de tabellen die in
paragraaf 2.4 en Bijlage 2 zijn gepresenteerd zouden standaard kunnen worden
aangemaakt. Dit zou de transparantie van de regeling richting politiek en het bredere publiek
aanzienlijk kunnen verbeteren, en een solide basis leggen voor de evaluatie van 2018.

6

In fundamentele inzetprojecten mogen die private bijdragen zelfs nul zijn.

Dialogic innovatie ● interactie

9

10

Dialogic innovatie ● interactie

1 Inleiding
In opdracht van het ministerie van Economische Zaken (hierna EZ) heeft Dialogic een
tussentijdse evaluatie uitgevoerd van de toeslagregeling voor Topconsortia voor Kennis en
Innovatie (ofwel de TKI-toeslag), die het stimuleren van publiek-private samenwerking als
doel heeft. In dit hoofdstuk staan we stil bij de aanleiding van dit onderzoek (paragraaf 1.1),
het doel en de vraagstelling (paragraaf 1.2) alsook de aanpak die is gehanteerd voor deze
evaluatie (paragraaf 1.3). Tot slot bevat dit hoofdstuk een leeswijzer (paragraaf 1.4).

1.1 Aanleiding
De ambitie van Nederland is om tot de top vijf van kenniseconomieën te behoren. In de
bedrijfslevenbrief ‘Naar de top’ (2011) wordt gesteld dat globalisering, evenals een aantal
maatschappelijke uitdagingen, kansen biedt voor Nederlandse bedrijven. Met de
Topsectorenaanpak is een nieuwe beleidsstrategie in het leven geroepen waarin tripartite
samenwerking in innovatiesystemen centraal staat. In 2011 zijn er negen Topsectoren
aangewezen: AgriFood, Tuinbouw en Uitgangsmaterialen, High Tech Materialen en
Systemen, Energie, Logistiek, Creatieve Industrie, Life-Sciences & Health, Chemie en Water.
Deze Topsectoren kenmerken zich door een sterke markt- en exportpositie, een stevige
kennisintensiteit, intensieve samenwerking tussen ondernemers en kennisinstellingen en de
potentie een innovatieve bijdrage aan maatschappelijke uitdagingen te leveren.
Iedere Topsector heeft een onderzoeksagenda opgesteld. De Topconsortia voor Kennis en
Innovatie (TKI’s) vullen deze onderzoeksagenda’s verder in. Het doel van de TKI’s is om
excellente privaat-publieke samenwerking in Topsectoren op het gebied van onderzoek en
innovatie aan te jagen. Binnen de TKI’s werken bedrijven en kennisinstellingen daartoe
samen aan een publiek-privaat gefinancierd meerjarig TKI-programma dat bestaat uit
fundamenteel onderzoek, toegepast onderzoek, experimentele ontwikkeling (of een
combinatie hiervan). De TKI’s coördineren de activiteiten en zorgen voor netwerkvorming en
kennisdeling.
De TKI’s kunnen een TKI-toeslag aanvragen voor de uitvoering van hun TKI-programma. De
omvang van de toeslag hangt af van de totale private bijdrage aan de privaat-publieke
samenwerkingsprojecten waarin kennisinstellingen en bedrijfsleven samen onderzoek ten
uitvoering brengen. Een TKI kan de toeslag inzetten voor samenwerkingsprojecten,
netwerkactiviteiten en innovatiemakelaars. Ook kan een TKI optioneel met de toeslag het
budget ophogen van de regeling MKB-Innovatiestimulering Topsectoren (MIT-regeling)7. In
hoofdstuk 2 staan we nader stil bij de opzet van de TKI-toeslagregeling.
Bij de invoering van de TKI-toeslagregeling werd een tussentijdse evaluatie voorzien om de
regeling te kunnen voortzetten na 1 november 2017. Afgezien van het onderbouwen van
een eventuele verlenging van de horizonbepaling kan een tussentijdse evaluatie worden
gebruikt om de regeling te verbeteren. Een ‘reguliere’ periodieke evaluatie is voorzien voor
2018. Tegen die tijd zullen er voldoende inzetprojecten afgerond zijn om uitspraken te doen
over het gehele traject van aanvragen naar vaststellen. De in deze studie gerapporteerde
portfolio- en netwerkanalyses dragen bovendien bij aan het verkennen van mogelijkheden
om in de periodieke evaluatie onderzoek te verrichten op basis van de uitgangspunten die
de Commissie Theeuwes presenteerde in haar rapport ‘Durf te meten’ (2012).

7

Zie
voor
de
meest
recente
beschrijving
http://wetten.overheid.nl/BWBR0035474/2016-07-06.

Dialogic innovatie ● interactie

van

de

TKI-toeslagregeling:

11

1.2 Doel- en vraagstelling van de evaluatie
Het doel van deze tussentijdse evaluatie is drieledig:
1. Het beantwoorden van evaluatievragen met betrekking tot de effectiviteit en
efficiëntie van de TKI-toeslagregeling:
o

Effectiviteit: heeft de TKI-toeslagregeling geleid tot meer private deelname
en financiële bijdrage aan publiek-private samenwerking op gebied van
fundamenteel-, industrieel- en experimenteel onderzoek dat op
(middel)lange termijn maatschappelijk en economisch relevant is?

o

Efficiëntie: Is/wordt de TKI-toeslagregeling op efficiënte wijze uitgevoerd?

2. Het formuleren van aanbevelingen m.b.t. de werking van de TKI-toeslagregeling.
3. Het maken van een ontwerp voor de periodieke evaluatie van de TKI-toeslagregeling,
die uitgevoerd zal worden in 2018. Deze rapporteren we in een separate notitie.
Voor wat betreft de effectiviteits- en efficiëntievraag zijn in de Terms of Reference van deze
evaluatie diverse hypotheses aangereikt:
Effectiviteitsvraag
Hypothese A1

De geselecteerde roadmaps hebben een wezenlijk maatschappelijk en
economisch potentieel op korte, middellange en lange termijn. Ze zijn
onderscheidend en selectief.

Hypothese A2

De formulering van roadmaps heeft geleid tot meer focus van publieke
onderzoeksmiddelen op onderwerpen die voor Nederland op (middel)lange
termijn belangrijk zijn.

Hypothese A3

De
TKI-toeslagregeling
heeft
geleid
tot
excellente
publiek-private
samenwerkingsprojecten die op (middel)lange termijn maatschappelijk en
economisch relevant zijn en die zonder toeslagregeling niet of in beperktere vorm
tot stand zouden zijn gekomen of die zonder de TKI-toeslagregeling niet voor
niet-deelnemers beschikbaar zouden zijn gekomen (deze betreffen de
zogenoemde TKI relevante opdrachten die grondslag kunnen vormen).

Hypothese A4

De TKI-toeslagregeling heeft nieuwe samenwerkingsverbanden en netwerken
gecreëerd.

Hypothese A5

De TKI-toeslagregeling heeft ertoe geleid dat publieke onderzoeksinstellingen
zich meer dan voorheen zijn gaan richten op de (middel)lange termijn
kennisbehoefte van maatschappij en bedrijven (missie-gedreven onderzoek).

Hypothese A6

De TKI-toeslagregeling heeft geleid tot een andere combinatie van fundamenteel
onderzoek, industrieel onderzoek en experimentele ontwikkeling in PPS verband.

Hypothese A7

Met netwerkactiviteiten en innovatie-adviesdiensten hebben TKI’s een nieuwe
groep MKB’ers weten te bereiken en aan doen sluiten bij de roadmaps en PPSprojecten.

Efficiëntievraag
Hypothese B1

De huidige uitvoeringspraktijk is transparant voor potentieel belanghebbenden.
Geïnteresseerde partijen weten waar ze moeten aankloppen, hebben toegang tot
relevante netwerken en kunnen eenvoudig kennis hebben van de procedures en
criteria.

Hypothese B2

De huidige uitvoeringspraktijk resulteert in een inzet van TKI-toeslag die: i)
transparant is (iedereen kan nagaan waar het publieke geld aan wordt besteed);
ii) verantwoord kan worden (het is traceerbaar of publiek geld rechtmatig en
effectief is ingezet); iii) is ingezet conform de EU-staatssteunregels.

Hypothese B3

De taakverdeling tussen RVO en TKI’s is helder.

Hypothese B4

De uitvoeringskosten zijn minimaal gegeven die eisen die gesteld worden m.b.t.
transparantie, verantwoording en rechtmatigheid (w.o. staatssteunregels).

12

Dialogic innovatie ● interactie

1.3 Aanpak van de evaluatie op hoofdlijnen
Een eerste missie van het voor deze tussenevaluatie uitgevoerde onderzoek is het in kaart
brengen van hoe de regeling werkelijk werkt. De formele kaders zijn weliswaar opgesteld in
publiekelijk beschikbare documenten, maar het vergt de nodige verdieping om een gevoel
te krijgen van hoe EZ, RVO, de TKI’s, kennisinstellingen en bedrijven in de praktijk met de
regeling omgaan. Pas als dit goed in beeld is gebracht wordt het mogelijk om een oordeel te
vellen van de mate waarin de regeling ook efficiënt en effectief wordt uitgevoerd.
Evalueren is antwoord vinden op de vraag wat er gebeurd zou zijn zonder interventie. De
situatie die zich dan zou voordoen noemen we de counterfactual. Soms is een counterfactual
eenvoudig te identificeren, bijvoorbeeld als er sprake is van een sociaal experiment waarbij
op basis van willekeur is bepaald welke actoren wel een behandeling krijgen (experimentele
groep) en welke niet (controlegroep). Vooralsnog wordt er in het innovatiebeleid nog
nauwelijks gebruik gemaakt van zogenoemde randomized controlled trials. De uitdaging voor
evaluatoren is daarom om te identificeren welke actoren of situaties buiten de invloedssfeer
van een regeling zoveel mogelijk gemeenschappelijk hebben met de actoren/situaties die
wél direct door een regeling beïnvloed worden. Bijzonder aan de TKI-toeslagregeling is haar
systeemkarakter: ze grijpt niet aan op het gedrag van individuele organisaties, maar vooral
op de interacties en afstemming daartussen. Als er als gevolg van gezamenlijke
onderzoeksprogrammering meer kennis beschikbaar komt over Biotech is dat gunstig voor
iedereen die met dat onderwerp bezig is, of men nu bij de TKI’s betrokken is of niet. De
uiteindelijke impact van de TKI-toeslagregeling zal dus lastig te bepalen zijn. Om dit zo goed
mogelijk te doen is het zaak grip te krijgen op de exacte mechanismen die dankzij de regeling
in werking treden, en de veranderingen die zich als gevolg daarvan aan het voltrekken zijn.
Dat is de focus geweest van deze tussenevaluatie. We hebben hiertoe gebruik gemaakt van
verschillende onderzoeksmethoden:


Deskstudie: Op basis van bestaande documentatie (zoals beleidsbrieven en –nota’s,
innovatieagenda’s, roadmaps en jaarraporten van de TKI’s) is getracht inzicht te
krijgen in de opzet en werking van de TKI-toeslagregeling. Ook verschillen tussen de
TKI’s zijn op deze manier (deels) in kaart worden gebracht.



Portfolio-analyse: Met behulp van data uit de TKI-administratie bij RVO is een
financieel en inhoudelijk overzicht gecreëerd van het portfolio aan TKI-projecten.
Deze administratie omvat zowel de zogenaamde grondslag- als inzetprojecten, voor
die laatste ook uit 2015. De gegevens maakten het mogelijk om een eerste indruk
te vormen van de primaire karakteristieken in het (recente) verloop van het gebruik
van de toeslagregeling, bijvoorbeeld als het gaat om ontwikkelingen in het
bijeenbrengen van toeslag en het inzetten daarvan.



Netwerkanalyse: Om vast te stellen of de TKI-toeslagregeling daadwerkelijk een
verandering teweeg heeft gebracht wat betreft publiek-private samenwerking en het
type onderzoek dat wordt uitgevoerd in Nederland is een netwerkanalyse uitgevoerd.
Aan de hand van TKI-administratie is onderzocht welke universiteiten,
onderzoeksinstellingen en bedrijven met elkaar samenwerken, en vooral hoe dit
verschilt tussen grondslag- en inzetprojecten. Aanvullend is de situatie voor TKI
HTSM verdiept door ook bibliometrische gegevens te inspecteren.



Diepte-interviews: interviews zijn uitermate geschikt om – naast het meer feitelijke
en kwantitatieve materiaal – te vragen naar meer subjectieve zaken zoals
verwachtingen, opinies en attitudes. In deze tussentijdse evaluatie is daarom gebruik
gemaakt van een uitgebreide interviewronde onder diverse betrokkenen én nietbetrokkenen. Zie Bijlage 1 voor een overzicht van de interviewrespondenten. In dit

Dialogic innovatie ● interactie

13

kader werden ook enkele groepsgesprekken georganiseerd, zoals met de RVOliaisons, de EZ-accounthouders, met NWO/STW alsook met bedrijven.


Online enquête: in aanvulling op bovenstaande onderzoeksmethoden is ook gebruik
gemaakt van een online enquête om informatie te verzamelen onder betrokkenen
(kennisinstellingen, alsook betrokken bedrijven). Uiteindelijk hebben 79
respondenten de vragenlijst beantwoord (response van ca. 30%; zie Bijlage 5).

De genoemde methoden zijn gebruikt voor het beantwoorden van de vragen m.b.t.
effectiviteit en efficiëntie en het formuleren van aanbevelingen. Daarnaast is in gekeken naar
een (mogelijk) ontwerp voor de periodieke evaluatie van de TKI-toeslagregeling die in 2018
dient plaats te vinden. Hiertoe is op basis van principes uit het rapport van de Commissie
Theeuwes gekeken naar geschikte controlegroepen en statistische methoden. De
haalbaarheid van het toepassen hiervan hebben we onderzocht door te bepalen welke
gegevens er praktisch beschikbaar zijn. De analyse is gerapporteerd in een separate notitie.
Aanvullend op bovenstaande opmerking merken we voor de zekerheid nogmaals op dat
voorliggende studie geen definitief uitsluitsel geeft over zaken als de exacte mate van PPSinvesteringen en netwerkuitbreiding a.g.v. de TKI-toeslagregeling. De gerapporteerde
bevindingen op dit vlak zijn ontleend aan interviews, de survey en eerste verkenningen van
de beschikbare TKI-administratie. Zoals aangegeven in de respectievelijke methodesecties
zijn er diverse redenen waarom deze gegevens verder verrijkt zouden moeten worden
voordat het mogelijk wordt om op het niveau van individuele organisaties en volgens
gedegen econometrische methoden onderzoek te doen naar gedragsveranderingen op het
vlak van PPS-investeringen en –deelname.

1.4 Leeswijzer
In hoofdstuk 2 beschrijven we de TKI-toeslagregeling in meer detail, alsook de taakverdeling
tussen EZ, RVO en de TKI’s bij de uitvoering van deze regeling. Daarnaast presenteren we
enkele kengetallen op basis van de portfolio-analyse. In hoofdstuk 3 staan we vervolgens
stil bij de werking en uitvoering van de regeling. In dat hoofdstuk bespreken we kort de
ontstaansgeschiedenis en bespreken we het maatwerk in de uitvoering, de tevredenheid van
betrokkenen, de verantwoording en de administratieve lasten en uitvoeringskosten. In
hoofdstuk 4 onderzoeken de effectiviteitsvraag en kijken we naar het maatschappelijke en
economische potentieel van de PPS-projecten, het effect van de regeling op het publieke
onderzoek, samenwerking en additionaliteit. In hoofdstuk 5 presenteren we tot slot de
belangrijkste hoofdboodschappen en aanbevelingen. Zoals aangegeven is het ontwerp voor
de periodieke evaluatie opgenomen in een notitie die dit rapport begeleidt.
Om de omvang van de hoofdtekst te beperken kent deze studie ook een serie bijlagen.
Bijlage 1 is slechts een overzicht van de geïnterviewde stakeholders, maar bijlagen 2 en 3
bevatten reeksen analyses die aanvullingen vormen op (respectievelijk) de portfolio- en
netwerkanalyses. De belangrijkste bevindingen worden uiteraard in de hoofdtekst
gepresenteerd, maar voor de geïnteresseerde bieden de bijlagen op een aantal punten nog
interessante verdiepingen of illustraties. Bijlagen 4 en 5 zijn methodologische toelichtingen
bij de enquête, en bijlage 6 verschaft een overzicht van de leden van de
begeleidingscommissie.

14

Dialogic innovatie ● interactie

2 TKI-toeslagregeling
In dit hoofdstuk lichten we het ontwerp en de werking van de TKI-toeslagregeling toe. In
paragraaf 2.1 beschrijven we eerst de positie van de TKI’s binnen het Topsectorenbeleid.
Vervolgens staan we in paragraaf 2.2 stil bij de opzet van de TKI-toeslagregeling. De rol van
EZ en RVO wordt in paragraaf 2.3 besproken. In paragraaf 2.4 presenteren we de
belangrijkste kentallen, op basis van de portfolio-analyse.

2.1 Topsectorenbeleid en TKI’s
De Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI’s) vormen een onderdeel van het
Topsectorenbeleid. De doelstelling van het Topsectorenbeleid is om de Nederlandse welvaart
te vergroten, o.a. door steun te verlenen aan onderzoeks- en innovatieactiviteiten die de
potentie hebben om de economie te bestendigen en zelfs te transformeren. Behalve steun
voor incrementele innovatie richt het Topsectorenbeleid zich ook op ‘systeemveranderingen’
die zowel economisch als maatschappelijk veelbelovend zijn. Een mix van
beleidsmaatregelen moet eraan bijdragen dat kennisinstellingen en bedrijfsleven
gezamenlijk nieuwe technologische ontwikkelingspaden verkennen.
Een belangrijk aspect van het Topsectorenbeleid is dat de overheid intensief deelneemt in
netwerken van kennisinstellingen en bedrijfsleven, georganiseerd rondom de negen
Topsectoren8 en bijbehorende TKI’s. Iedere Topsector maakt ongeveer eens in de vier jaar
een meerjarige Kennis- en Innovatie Agenda (KIA). Dit proces wordt aangestuurd door het
Topteam: een tripartite samenwerking tussen mensen uit het bedrijfsleven, de wetenschap
en de overheid. De voorzitter van dit Topteam is doorgaans ook het Boegbeeld van de
Topsector. De afspraken rondom de KIA worden vastgelegd in tweejaarlijkse
innovatiecontracten, waarin ondernemingen en onderzoeksinstellingen afspraken maken
over samenwerking op het gebied van onderzoek en innovatie. Bij de start van het
Topsectorenbeleid was de doelstelling dat in 2015 tenminste € 500 mln. aan gezamenlijke
publiek-private investeringen in de TKI’s zouden omgaan, waarvan 40% privaat
gefinancierd.9
In de EZ-begroting 2016 is die grens voor 2020 verlegd naar €800 mln.10
De TKI’s vullen de onderzoeksagenda’s verder in. Het doel van het TKI’s is: “om excellente
privaat-publieke samenwerkingen 11 in Topsectoren op het gebied van onderzoek en
innovatie te bundelen. Hiermee wordt synergie en samenhang gestimuleerd van onderzoeksen innovatieactiviteiten op economische en maatschappelijke speerpunten. Tevens dragen
TKI’s bij aan het vergroten van de efficiëntie en effectiviteit van onderzoek en ontwikkeling
door meer (strategische) samenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen en de
overheid”.12

8

AgriFood, Tuinbouw en Uitgangsmaterialen, High Tech Materialen en Systemen, Energie, Logistiek,
Creatieve Industrie, Life-sciences, Chemie en Water.

9

De doelstelling is op meerdere manieren uit te leggen. Het kan gaan om éénjarige of meerjarige
begroting van projecten die in een zeker jaar liepen, en om grondslag- en/of inzetprojecten.

10

Ministerie van Economische Zaken (2015). Monitor Bedrijvenbeleid 2015.

11

Publiek-private samenwerking (PPS) in de context van de TKI’s betekent dat overheden,
kennisinstellingen én bedrijven samenwerken in onderzoek.

12

Staatscourant nr. 18236 – 4 september 2012.

Dialogic innovatie ● interactie

15

In de begrotingswet voor 2013 werden negentien TKI’s opgenomen die elk betrekking
hebben op een van de innovatiecontracten van de Topsectoren. Inmiddels is het aantal
teruggebracht en zijn de volgende 12 TKI’s actief:13














TKI Tuinbouw & Uitgangsmaterialen (T&U)
TKI AgriFood
TKI Biobased Economy (BBE)
TKI Energie
o
TKI Urban Energy
o
TKI Wind op Zee
o
TKI Gas
o
TKI Energy and Industrie
TKI Chemie
TKI Dinalog (voormalig TKI Logistiek)
TKI Maritiem
TKI Deltatechnologie
TKI Watertechnologie
TKI High Tech Systemen en Materialen (HTSM)
TKI Life Sciences and Health (LSH)
TKI ClickNL (Creatieve Industrie)

Voorheen bestonden er vier TKI’s binnen de Topsector Chemie, namelijk: TKI Institute for
Sustainable Process Technology (ISPT), TKI Smart Polymeric Materials (waar het eerdere
Polymeren Innovatieprogramma werd ondergebracht), TKI Nieuwe Chemische Innovaties en
TKI Biobased Economy (waar het voormalige BE-Basic programma werd ondergebracht).
Inmiddels zijn de eerste drie TKI’s samengevoegd tot het TKI Chemie.
Ook in de Topsector Energie werden meerdere TKI’s samengevoegd. Zo bestaat het TKI
Urban Energy (gestart in 2015) uit de TKI’s EnerGo, Solar en Swicht2SmartGrids. Tot eind
2015 was ook het Institute for Sustainable Process Technology (ISPT) hier actief als TKI.
Deze TKI voerde binnen de Topsector Energie projecten uit voor het thema energiebesparing
in de industrie (EBI) en was ook actief op thema’s binnen de Topsectoren Chemie en
AgriFood. ISPT is verder gegaan als instituut dat zelf projecten indient. Omdat de
administratieve data die in dit onderzoek gebruikt is terugkijkt op 2013-2015 zal ISPT in de
resultaten nog wel als TKI figureren. Per 2016 kent de Topsector Energie ook een
overkoepelende TKI Energie, maar doordat de vier onderliggende TKI’s nog altijd bestaan
behandelen we die hier afzonderlijk.
Activiteiten TKI’s
De TKI’s zijn private rechtspersonen en hebben ieder hun eigen statuten, regelementen en
taken. In algemene zin worden binnen de TKI’s privaat-publieke onderzoeksinitiatieven over
de hele keten van fundamenteel onderzoek tot dicht bij de markt staande innovaties
samengebracht.
Voor de uitvoering van haar activiteiten kan een TKI’s optioneel gebruik maken van de TKItoeslagregeling. Deze regeling is in 2013 geïntroduceerd met als doel de publiek-private
samenwerking binnen de Topsectoren te versterken door een toeslag te verlenen op de
private bijdrage aan de onderzoeksorganisaties in het kader van de samenwerkingsprojecten
van een TKI. Deze activiteiten dienen te worden samengebracht in een meerjarig TKIprogramma. Dit programma omvat samenwerkingsprojecten van fundamenteel onderzoek
tot en met experimentele ontwikkeling, steeds in pre-competitieve samenwerking tussen
private en publieke partijen (PPS-projecten). Ook omvat het de innovatieactiviteiten van het

13

http://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/tki-toeslag

16

Dialogic innovatie ● interactie

TKI. Dit zijn ondersteunende activiteiten, gericht op het betrekken van MKB-ondernemers
bij een PPS-project of het stimuleren van de valorisatie van de kennis op het terrein van het
TKI-programma.14 Het TKI-programma wordt doorgaans uitgewerkt in diverse roadmaps.
Enkel een TKI kan de toeslag aanvragen en is daarmee ook ontvanger van de toeslag. Indien
een TKI-toeslag ontvangt, is zij zelf verantwoordelijk voor de inzet van de ontvangen TKItoeslag (zie paragraaf 2.2). Het relatieve belang van de TKI-toeslagregeling verschilt per
TKI. Dit komt enerzijds omdat sommige domeinen veel meer bestaande PPS kennen en dus
meer toeslag genereren, en anderzijds omdat de uitvoering van het innovatieprogramma
voor sommige TKI’s slechts een van de (vele) taken is en zij in dat geval nog diverse andere
financieringsstromen kennen. Zo ontvingen de TKI’s binnen de Topsector Energie de
afgelopen jaren bijv. ook middelen vanuit EZ (EZ-Energiemiddelen) en uit de SDE+.

2.2 TKI-toeslagregeling
In deze paragraaf beschrijven we kort de huidige opzet van de regeling in generieke zin. In
de praktijk wordt er door de TKI’s in sommige gevallen op een andere manier invulling
gegeven aan de uitvoering. Bij de analyses waar dit relevant is zullen we hier in meer detail
bij stilstaan.

2.2.1 Huidige opzet van de TKI-toeslagregeling (2016)
Het doel van de TKI-toeslag is het stimuleren van privaat-publieke samenwerking binnen de
programma’s van de TKI’s door een impuls te geven aan de private bijdragen aan PPSprojecten die daarin passen. De TKI-toeslag dient er tevens voor om onderzoek een grotere
maatschappelijke/economische relevantie te geven, o.a. door te zorgen dat zij hier
inhoudelijk bij aansluit en dat er interactie is die een dergelijke afstemming waarborgt en
die geproduceerde kennis ook daadwerkelijk doet belanden bij bedrijven die er producten
van kunnen maken (of andere organisaties die er maatschappelijke toepassingen bij
hebben). Alleen TKI’s kunnen de TKI-toeslag aanvragen.
Onderstaande figuur illustreert op hoofdlijnen hoe de regeling is opgezet. Bedrijven leveren
private bijdrage in PPS-projecten (grondslag en/of inzet; zie verderop) die passen binnen de
gezamenlijk opgestelde programmering van een TKI, en die daarmee toeslag genereert. De
bijdragen en toeslag vormen een prikkel voor kenninsinstellingen om PPS-onderzoek uit te
voeren waarin kennis geproduceerd wordt die maatschappelijk en economisch relevant is.
Bedrijven die zelf actief betrokken zijn in PPS-projecten met TKI-toeslag hebben profijt van
directe interactie met kennisinstellingen, maar de kennis die uiteindelijk geproduceerd wordt
(en in breder zin de onderzoekscapaciteit die in stand gehouden wordt) is idealiter ook voor
een groot aantal andere organisaties relevant.

14

Staatscourant nr. 18236 – 4 september 2012.

Dialogic innovatie ● interactie

17

1. Grotere omvang PPS?

2. Inhoudelijk andere PPS?

3. Meer/andere interacties?

Onderzoeksinstellingen
PPS-onderzoek
o.b.v.
TKI-toeslag
€

TKI

EZ / RVO

Relevante kennis

€

€
Inzet-bedrijven
Grondslag-bedrijven
Bedrijfsleven

Figuur 1: Werking van de TKI-toeslagregeling. TKI’s programmeren soms ook meer dan toeslag-PPS.

Werking van de regeling in het kort
Een TKI kan TKI-toeslag ‘verdienen’ door de private bijdrage aan publiek-private
samenwerkingsprojecten (PPS’en) en/of TKI-relevante onderzoeksopdrachten 15 als
grondslag in te dienen. Deze PPS’en zijn onderzoeken waaraan meerdere partijen meedoen
en kunnen variëren in de aard van het onderzoek (van fundamenteel tot experimenteel) en
de duur. Een partij kan aan meerdere onderzoeksprojecten meedoen. De verdiende toeslag
is een vast % van de grondslag. In 2015 gold een percentage van 25%. Voor de eerste
20.000 euro per deelnemer (per project) gold een hoger percentage van 40%. De eerste
20.000 euro mag bovendien in natura zijn. De rest van de private bijdrage moet in cash zijn
om mee te tellen in de grondslag.
Door grondslag te verzamelen en in te dienen bij RVO kunnen de TKI’s de toeslag verdienen.
RVO controleert de aanvraag en kent op basis van de goedgekeurde grondslag een bepaalde
hoeveelheid toeslag toe. Een TKI kan deze vervolgens inzetten in nieuwe projecten
(zogenoemde inzetprojecten), netwerkactiviteiten en innovatiemakelaars. Hoe de toeslag
over inzetprojecten en dus consortia verdeeld wordt mag ze zelf bepalen. Het TKI kan er
bijvoorbeeld voor kiezen om met de verdiende toeslag het budget op te hogen van bestaande
calls van bijvoorbeeld NWO of STW, of het budget van de regeling MKB-Innovatiestimulering
Topsectoren (MIT-regeling).
Er zijn verschillende type partijen te onderscheiden die deelnemen aan PPS-projecten. Het
gaat om bedrijven (MKB-bedrijven en grootbedrijf), en kennisinstellingen en de overheid.
Ook Algemeen Nuts Beogende Instellingen (ANBI’s), e.g. gezondheidsfondsen zoals de
Hartstichting, kunnen participeren in projecten en kunnen toeslag genereren voor de TKItoeslag met hun ‘private’ bijdrage.16 De regeling richt zich voornamelijk op kennisinstellingen

15

Dit zijn opdrachten die worden uitgevoerd door een onderzoeksorganisatie, die bestaan uit
fundamenteel onderzoek, industrieel onderzoek, experimentele ontwikkeling of een combinatie
daarvan, én die kennis opleveren voor de onderzoeksorganisatie die toepasbaar is in binnen het TKIprogramma mogelijke samenwerkingsprojecten. Deze TKI-relevante opdrachten zijn te beschouwen
als de meest minimale vorm van PPS.

16

RVO. Topconsortia voor Kennis en Innovatie – Een terugblik op de TKI-toeslagregeling 2014.

18

Dialogic innovatie ● interactie

in de zin dat verdiende toeslag uiteindelijk vooral bij hen terechtkomt. Het uitgangspunt is
immers dat het onderzoek wordt uitgevoerd door en/of uitgezet wordt via universiteiten, de
TO2-instituten 17 , NWO, KNAW en/of hogescholen. Bedrijven profiteren van de regeling
doordat het voor hen relevante onderzoek extra financiering ontvangt. De TKItoeslagregeling fungeert daarmee soms als een ‘meta-regeling’, die niet altijd bij alle
eindgebruikers bekend is.
Toeslag genereren: onderscheid tussen project- en programmatoeslag
Er kunnen 2 soorten TKI-toeslag worden aangevraagd door het TKI:
 Programmatoeslag: de grondslag wordt in dit geval berekend op basis van de
private bijdrage voor een set van projecten in één jaar. Een TKI kan de verdiende
toeslag vervolgens wel meerjarig inzetten. Sinds 2015 gaat het daarbij om de
gerealiseerde private bijdrage in het jaar voorafgaand aan de aanvraag. De
grondslag voor de programmatoeslag in 2016 is dus gebaseerd op de private
bijdragen aan PPS’en (incl. de bijdrage van ANBI’s) en eventuele private bijdragen
aan
TKI-relevante
onderzoekopdrachten
in
2015.
TKI-relevante
onderzoeksopdrachten
zijn
onderzoeken
die
worden
uitgevoerd
door
onderzoeksorganisaties die kennis oplevert die toepasbaar is binnen PPS’en binnen
het TKI-programma18. De programmatoeslag heeft daarmee het karakter van een
indirecte subsidie.



Projecttoeslag: Hierbij wordt er toeslag aangevraagd voor losse PPS-projecten. Het
gaat hierbij om nieuwe projecten (start na indiening van de toeslag) die meerwaarde
leveren voor het TKI-programma en bijdragen aan de Nederlandse
kennisinfrastructuur. De toeslag wordt berekend over de private bijdrage in de hele
looptijd van het project. De projecttoeslag heeft daarmee het karakter van een
directe subsidie.

Voor beide type toeslagen gelden er een aantal aanvullende criteria:

De PPS-projecten moeten binnen het TKI-programma/de roadmaps vallen.

De kennis moet ten goede komen aan partijen buiten de onderzoeksopdracht
(contractonderzoek is hiermee in principe uitgesloten19).

De private bijdrage wordt alleen in aanmerking genomen als dit niet leidt tot
verlaging van de bestaande publieke of private bijdragen aan het toeslaggenererende PPS-project.
Daarnaast geldt voor projecttoeslag:

Er moet een getekende samenwerkingsovereenkomst zijn op het moment van de
aanvraag waaruit de private bijdrage blijkt.

De looptijd van het PPS-project is maximaal 10 jaar (voor 2016 was dit vijf jaar).

De private bijdrage mag niet ook in aanmerking worden genomen voor de
programmatoeslag.

17

TNO, DLO, Deltares, ECN, Marin en NLR

18

De private bijdragen in TKI-relevante onderzoeksopdrachten tellen mee tot 40% van de private
bijdragen

19

Uitzondering is contractonderzoek dat bedrijven uitzetten bij kennisinstellingen, en dat valt onder
‘TKI-relevante onderzoeksopdrachten’. Hierbij dient de gegenereerde kennis gedeeld te worden en te
passen binnen de TKI-programmering.

Dialogic innovatie ● interactie

19

Inzetten van de verdiende toeslag
De TKI’s kunnen de verdiende toeslag op verschillende manieren inzetten. Daarbij zit er ten
eerste verschil tussen project- en programmatoeslag.
Inzet van projecttoeslag: indien er sprake is van projecttoeslag vloeit de verdiende toeslag
via het TKI direct terug naar de kennisinstelling die dit project uitvoert.20 Het type project
bepaalt hoeveel TKI-toeslag mag worden ingezet: het aandeel TKI-toeslag mag 50%
bedragen voor industrieel onderzoek 25% voor experimentele ontwikkeling en 100% voor
fundamenteel onderzoek. De projecttoeslag wordt daarmee meteen in het project ingezet en
maakt dus onderdeel uit van de financiering. De toeslag heeft daarmee het karakter van een
directe subsidie. Het inzetproject is immers gelijk aan het grondslagproject.
Inzet van programmatoeslag: De verdiende programmatoeslag kan door het TKI ingezet
worden voor de financiering van nieuwe PPS’en of innovatieactiviteiten (netwerkactiviteiten
en innovatiemakelaars). De inzetprojecten zijn daarmee meestal niet gelijk aan de
grondslagprojecten, al kan het wel voorkomen dat programmatoeslag belandt bij
voortzetting van grondslagprojecten.
Voor de selectie van de inzetprojecten kan het TKI een eigen toewijzingssystematiek kiezen:



Het organiseren van een eigen call: sommige TKI’s organiseren een eigen call/ tender
om inzetprojecten te selecteren. Andere hebben deze call continu open staan, of één
à twee keer per jaar.



Het organiseren van een call via derden (bijv. NWO, STW): sommige TKI’s maken
gebruik van derden voor de organisatie van een call/tender om inzetprojecten te
selecteren.



Terugstorten van de toeslag naar de bron: sommige TKI’s hebben besloten om de
verdiende programmatoeslag niet in ‘de grote pot’ te stoppen, maar evenredig terug
te laten vloeien naar de kennisinstellingen die de grondslag hebben gegenereerd.
Hier gaat wel een onderhandelingsprocedure aan vooraf, waarbij de
kennisinstellingen aangeven wat ze met de TKI-toeslag gaan doen. Vervolgens toetst
het TKI of deze voorstellen passen binnen het TKI-programma.

Voor de innovatieactiviteiten geldt dat de toeslag mag worden gebruikt voor de aan derden
verschuldigde kosten van netwerkactiviteiten (bijv. masterclasses, workshops, conferenties
etc.). De hieruit voortkomende resultaten moeten voor iedere MKB-onderneming
toegankelijk zijn. 21 De programmatoeslag kan ook worden ingezet voor innovatieadviesdiensten (o.a. managementconsulting, technologische bijstand etc.), uitgevoerd door
innovatiemakelaars. Daarbij geldt de toeslag ingezet mag worden voor maximaal 50% van
de kosten met een maximum van € 10.000 per MKB-ondernemer over een periode van één
jaar. Bovendien mag een MKB-ondernemer maximaal gedurende drie jaar gebruik maken
van deze innovatieadviesdiensten.22

20

Daarbij heeft het TKI de mogelijkheid om een % van het bedrag af te romen en te gebruiken voor de
werking van het TKI. Dit % verschilt per TKI.

21

Indien de netwerkactiviteiten niet voortdurend en voor eenieder vrij toegankelijk zijn, per € 1000 TKItoeslag minstens één MKB-ondernemer deelneemt aan de netwerkactiviteiten.

22

Staatscourant nr. 31015 – 5 november 2013.

20

Dialogic innovatie ● interactie

Synthese
De figuur op de volgende pagina vat de belangrijkste financiële stromen nog eens samen.
Private bijdragen van het bedrijfsleven aan PPS-projecten leveren een grondslag waaruit
toeslag voorkomt. In het geval van programmatoeslag kan die door het TKI ingezet worden
voor het bekostigen van innovatieactivititeiten als innovatieadvies en netwerkactiviteiten.
Tevens kan de gegenereerde programmatoeslag later op nieuwe PPS-projecten ingezet
worden; hoe bepaald wordt naar welke projecten (en dus naar wie) de toeslag gaat hangt af
van de uitvoeringspraktijk die de Ti’s zelf mogen invullen. Als het bedrijfsleven bijdraagt aan
het opzetten van projecttoeslagprojecten (per definitie nieuw) is er nauwelijks tussenkomst
van het TKI, zolang er maar hard commitment is en het PPS-project in een roadmap past.
De figuur laat zien dat TKI’s ook direct financiering van EZ kunnen ontvangen. Er zijn geen
pijlen getekend bij de lijnen tussen de onderzoeksinstellingen en de diverse soorten PPSprojecten, omdat kennisinstellingen zowel toeslag kunnen ontvangen als dat ze zelf
investeren in projecten. Bij enkele TKI’s kan het bedrijfsleven overigens ook toeslag
ontvangen.
Ministerie van OCW
NWO
(incl. SIA, STW)

Regio / provincie
/ gemeente

KNAW

Publieke partijen

TKI
Programma / Roadmaps
GProgramma
= grondslag , /I Roadmap
= inzet

Onderzoeksinstellingen
(Universiteiten,
hogescholen,
NWO/KNAWinstituten, TO2
Centers of
Expertise,
etc.)

Projectgrondslag

G+I: PPS-project (nieuw)
G: TKI-relevante onderzoeksopdrachten (ook bestaand)

G: PPS-project (bestaand/nieuw)

Private bijdrage
vorig jaar

Bedrijfsleven

I: PPS-project (nieuw)
I: Innovatieactiviteiten

Programmagrondslag

Projecttoeslag
(Directe financiering)

(Directe financiering
TKI-bureau /-netwerk)

Programmatoeslag

Ministerie van Economische Zaken

Figuur 2: Overzicht van belangrijkste financiële stromen in de uitvoering van de TKItoeslagregeling

2.2.2 Belangrijkste wijzigingen in de regeling t.o.v. 2013
Zoals eerder gemeld zijn er de afgelopen jaren meerdere wijzigingen doorgevoerd. Eind 2013
werden de volgende aanpassingen aangekondigd en doorgevoerd voor de regeling van
201423:



23

Berekening programmatoeslag op basis van meerjarige grondslag-PPS’en: In 2013
bleek dat het aanvragen van TKI-toeslag op basis van te verwachten private
bijdragen te veel onzekerheid met zich meebracht en daarmee over de
mogelijkheden om de toeslag in te zetten. In de regeling van 2014 werd daarom

Staatscourant Nr. 31015, 5 november 2013

Dialogic innovatie ● interactie

21

besloten om ook de mogelijkheid te bieden om de programmatoeslag aan te vragen
op basis van meerjarig publiek-private grondslagprojecten waarvan de private
bijdragen al vastliggen.



Meer ruimte voor sectorspecifieke invulling: op basis van de ervaringen in 2013 werd
besloten om in 2014 meer rekening te houden met sectorspecifieke omstandigheden
door ook een bijdrage van bedrijven in natura te erkennen. Bij een aantal
Topsectoren kunnen hierdoor meer MKB-bedrijven betrokken worden. Tevens
werden de mogelijkheden verruimd voor maatschappelijke goede doelen, stichtingen
en fondsen (ofwel de zogenaamde algemeen nut beogende instellingen, ANBI’s) om
via het TKI-instrument te investeren in publiek-privaat gefinancierd onderzoek.



Introductie projecttoeslag: in 2014 werd tevens de mogelijkheid geboden om toeslag
aan
te
vragen
voor
de
uitvoering
van
een
bepaald
(meerjarig)
samenwerkingsproject. Het doel was om meer zekerheid te creëren voor
deelnemende partijen over de omvang van de toeslag en meer zekerheid over de
inzet van deze toeslag. Een TKI kan daarbij eventueel kiezen voor zowel een mix van
programmatoeslag als projecttoeslag.



Meerdere indieningsmomenten: In 2014 zijn de mogelijkheden om een aanvraag in
te dienen verruimd: er zijn twee indieningsmomenten voor de programmatoeslag en
een continue indiening voor de aanvragen op projectbasis.



Verruiming van de grondslag: in-kind bijdragen. In 2014 werd besloten dat voor de
eerste 20.000 euro die een bedrijf bijdraagt, niet alleen de cash bijdrage meetelt
maar ook de in-kind (i.e. in natura) bijdrage. De hoogte van de toeslag is hiervoor
40%. Op deze wijze wordt getracht het MKB meer mogelijkheden te bieden om aan
te sluiten bij de TKI’s. De omvang van de in-kind bijdragen dient te blijken uit de
betreffende samenwerkingsovereenkomst.



Verruiming van de grondslag: TKI-relevante onderzoeksopdrachten en ANBI’s. In
2014 werd ook voor het eerst geëxperimenteerd met het laten meetellen van de TKIrelevante onderzoeksopdrachten (meest minimale vorm van PPS) en de bijdragen
van ANBI’s bij het genereren van grondslag.

Eind 2014 werden ook nog een aantal aanpassingen doorgevoerd voor 201524:

24



Berekening programmatoeslag op basis van gerealiseerde private bijdragen: er werd
besloten om de programmatoeslag van 2015 te baseren op de private bijdragen die
zijn verkregen in het jaar voorafgaand aan het jaar waarop de aanvraag van
toepassing is. Daarmee wordt de grondslag voor de programmatoeslag sinds 2015
gebaseerd op het jaar er voor (de zogenaamde T-1 regel).



Wijziging omvang TKI-relevante onderzoekopdrachten & plafond ANBI’s: De TKIrelevante onderzoeksopdrachten tellen mee tot ten hoogste 40% van de totale
private bijdragen voor zowel de programma- als de projecttoeslag. Voor 2015 betrof
het 40% van de programmatoeslag per aanvraag (dus per TKI). Ook werd de
inrichting van het plafond voor de bijdrage van ANBI’s aangepast: waar voorheen
een maximum gold van 8 mln. euro per Topsector, worden nu de private bijdragen
van ANBI’s in aanmerking genomen voor de TKI-toeslag tot een maximum van 75
mln. euro.

Staatscourant Nr. 34071, 26 november 2014

22

Dialogic innovatie ● interactie



Verplichte private bijdrage bij de inzet van TKI-toeslag vervalt: Sinds 2015 worden
er bij de inzet van de TKI-toeslag niet langer aanvullende verplichtingen gesteld aan
het aandeel private financiering in PPS-projecten. Voor deze inzetprojecten gold
eerder dat maximaal 50% van de programmatoeslag ingezet mocht worden voor
industrieel onderzoek, 25% voor experimentele ontwikkeling en 100% voor
fundamenteel onderzoek indien het gaat om economische activiteiten 25 . Voor
projecttoeslag gold een minimum private bijdrage (cash of in-kind) van 15% voor
fundamenteel onderzoek, 50% voor industriële ontwikkeling, en 75% voor
experimentele ontwikkeling.

In de eerdere beschrijving van de regeling zijn deze wijzigingen al opgenomen.

2.3 Taakverdeling EZ, RVO en TKI’s
RVO voert de TKI-toeslagregeling uit en is daarmee verantwoordelijk voor de verlening,
vaststelling en uitbetaling van de TKI-toeslag. RVO toetst of de aanvragen die worden
ingediend door de TKI’s voldoen aan de criteria van de regeling (zoals gepubliceerd in de
Staatscourant) en of de begroting klopt. RVO toetst niet of de projecten inhoudelijk relevant
zijn en/of maatschappelijk en economische potentieel hebben; dat gebeurt door de TKI’s
zelf.
De TKI’s zijn aanvrager (en ontvanger) van de TKI-toeslag. Hiertoe stelt het bestuur van het
TKI ten eerste een publiek-privaat gefinancierd meerjarig TKI-programma op. De wijze
waarop deze programma’s (en onderliggende roadmaps) tot stand komen verschilt per TKI.
De ene TKI is zelf actief betrokken bij de programmering, de ander heeft veel meer een
faciliterende rol en brengt vooral partijen bij elkaar die gezamenlijk de roadmap
programmeren (zie ook paragraaf 3.2).
Vervolgens worden er grondslagprojecten verzameld door de TKI’s; zowel PPS die
projecttoeslag genereren als PPS’en die programmatoeslag genereren. Ook hier zien we TKI’s
die zelf actief op zoek (moeten) gaan naar grondslagprojecten en TKI’s die zelf actief worden
benaderd door kennisinstellingen (en soms bedrijven). Het TKI is verantwoordelijk voor de
inhoudelijke toetsing van de grondslagprojecten: passen deze projecten in de opgestelde
roadmap(s)? Zodra de totale toeslag (programmatoeslag en/of projecttoeslag) is bepaald
door RVO, wordt deze verleend aan het TKI. Vervolgens verdeelt het TKI de middelen over
de partners binnen de inzetprojecten (veelal de betrokken kennisinstellingen). Bij
projecttoeslag is het nog te beginnen grondslagproject ook het inzetproject. Bij
programmatoeslag is dit niet het geval en is het TKI verantwoordelijk voor de selectie van
de inzetprojecten. Dit kan zij doen via directe toekenning aan de kennisinstelling die de
grondslag genereerde (‘terug naar de bron’), of via de organisatie van een eigen of een
externe call (bijv. via NWO).
Daarnaast zijn er RVO-liaisons betrokken bij het gebruik van de regeling. Zij vormen een
verbindende schakel tussen RVO en de diverse TKI’s. Ze zijn het aanspreekpunt m.b.t. het
Topsectorenbeleid en hebben interactie met zowel beleid (ministerie van EZ) als het veld.
Voor ieder Topsector is er vanuit EZ bovendien een accounthouder die contact onderhoudt
met o.a. de TKI’s. De accounthouders nemen de TKI-toeslag integraal mee in hun interactie
met de Topsectoren.

25

Bij niet-economische activiteiten geldt een maximum percentage van 100% voor de subsidiabele
kosten. Deze kosten kunnen berekend worden via het EZ-kaderbesluit.

Dialogic innovatie ● interactie

23

2.4 Kengetallen op basis van portfolioanalyse
In deze sectie geven we middels een aantal beschrijvende tabellen weer hoe het gebruik van
de regeling eruit ziet (in aantallen projecten en in euro’s). De hier gepresenteerde tabellen
en kentallen zijn afkomstig uit de TKI-administratie die RVO verstrekt heeft. Deze
administratie is opgebouwd uit de formulieren die TKI’s zelf bij RVO aanleveren om
grondslag- en inzetprojecten op te geven. De administratie omvat daardoor alleen
programmatoeslag; de projecttoeslagprojecten worden immers apart ingediend en apart
bijgehouden. Onze rapportage over het gebruik daarvan, verderop in deze sectie, is
gebaseerd op gegevens die RVO aanvullend verstrekt heeft.
Navolgende tabellen en kengetallen zijn gebaseerd op de laatste versie van de volledige
administratie tot en met 2014, plus de eerste opgeschoonde versie van administratie over
de inzetprojecten uit 2015. Informatie over de grondslagprojecten uit 2015 was bij het
uitvoeren van de huidige studie nog niet beschikbaar. In deze sectie geven we enkele
sleuteltabellen en kengetallen weer. Een uitgebreide versie van de portfolioanalyse is
opgenomen in Bijlage 2. De resultaten hebben ook de analyses in hoofdstuk 3 en 4 gevoed.

2.4.1 Totaal aantal projecten
Om een indruk te geven van de omvang van grondslag- en inzetprojecten, en de verhouding
daartussen, geven we eerst een overzicht van projectaantallen in 2014 en 2015. 26 In 2014
liepen er in totaal 3818 projecten, waarvan 60% werkelijke samenwerkingsprojecten en 34%
TKI-relevante onderzoeksopdrachten.27 Dat deze laatste groep zo groot is (terwijl het geen
echte PPS betreft) komt vooral doordat we bij HTSM een uitsplitsing hebben gemaakt voor
alle projecten die oorspronkelijk alleen de naam hadden van de roadmap waartoe ze
behoren. Onderstaande tabel laat zien dat TKI’s Deltatechnologie, ISPT en LSH maar weinig
TKI-relevante onderzoeksopdrachten als grondslagproject opvoeren, terwijl het – in
aantallen uitgedrukt – voor TKI’s als AgriFood en vooral Gas juist een heel belangrijke bron
van toeslag is.
Van de 361 inzetprojecten in 2014 zijn er 120 die in de administratie ook de status van
grondslagproject hebben, bijvoorbeeld omdat de private bijdragen in inzetprojecten op hun
beurt weer grondslag genereren of omdat de programmatoeslag bij lopende
grondslagprojecten belandt. In 2015 zijn er nog eens 348 inzetprojecten bijgekomen. Dit
aantal ligt net wat lager dan het aantal inzetprojecten dat in 2014 al liep, maar in die laatste
categorie zitten ook een paar projecten die in 2013 al gestart zijn.
De 670 lopende inzetprojecten ultimo 2015 zijn erg scheef verdeeld over de TKI’s. Sommige
TKI’s (Chemie, BBE en met name Deltatechnologie, Urban Energy, Wind op Zee en Creatieve
Industrie) hebben niet of nauwelijks inzetprojecten. Hieraan kunnen heel verschillende
oorzaken ten grondslag liggen, variërend van relatief beperkte grondslag, moeite om met
kennisinstellingen en industrie tot formulering van inzetprojecten te komen of bijvoorbeeld
bestuurlijke perikelen die bijdragen aan de vertraging van de inzet van de gegenereerde
toeslag. Soms duurde het ook enige tijd voordat men gewend was aan de systematiek van
inzetprojecten, worden inzetprojecten gereserveerd voor ‘slechtere tijden’ of wordt de

26

De gegevens in deze paragraaf betreffen steeds inzetprojecten op basis van programmatoeslag. Alleen
in tabel Tabel 7 worden gegevens gepresenteerd over inzetprojecten op basis van projecttoeslag.

27

Het getal 3818 is een optelling van de in de tabel getoonde aantallen. Aangezien er 9 projecten zijn
die als beide soorten grondslagproject geadministreerd zijn is het aantal unieke projecten eigenlijk
3809.

24

Dialogic innovatie ● interactie

toeslag weggezet in meerjarige projecten (waardoor het verdiende bedrag over meerdere
jaren uitgesmeerd raakt). De toeslag moet binnen 5 jaar besteed worden.
Tabel 1. Aantallen projecten per TKI. Cursief gedrukte kolommen zijn uitsplitsingen.
Grondslag
TKI-relevant
2014
lopend
81

Grondslag
TKI-rel.
(origineel)
2014
lopend

223
49

128
61

128

194

40

135

55

16

39

Urban Energy

168

117

ISPT

205

Chemie
Logistiek

TKI

Totaal

Grondslag
samenw.

Inzet

Inzet én
grondslag

Tuinb. & uitg.

2014
lopend
280

2014
pend
194

2014
lopend
24

2014
pend
19

BBE

380
113

50
4

Gas
Wind op Zee

135
39

50

158

169

2015
(nieuw)
31

2015 (lopend)
55

21
1

33
6

82
9

20

1

39

52

0

0

0

0

50

1

0

0

0

30

30

17

0

6

20

93

68

8

0

7

12

89

68

15

52
15

11

5

4

13

Maritiem

53

31

11

11

13

2

12

21

Watertech.

173

99

29

29

64

19

50

107

Deltatech.

218

206

15

13

0

3

32

35

HTSM

1291

582

613

122

26

77

192

324
106

309
102

11
4

77
11

27
0

23
0

49
2

Agri&Food

lo-

81
61

lo-

Inzet

70
2
Creatieve Ind.
4
3818
2287
1290
361
120
348
670
Totaal
736
*Leeswijzer: Er liepen in 2014 in totaal 3818 projecten, waarvan 2287 op basis van samenwerkingsgrondslag, 1290
op basis van grondslag in de vorm van TKI-relevante onderzoeksopdrachten, en 361 inzetprojecten. De som van deze
projecten is hoger dan 3818 omdat er 120 inzetprojecten zijn die tegelijkertijd ook grondslagproject zijn.
LSH

2.4.2 Participanten, participaties en private bijdragen
Van 5.487 van de ±5.500 organisaties die volgens de TKI-administratie voorkomen in
grondslag- en/of inzetprojecten, is iets bekend over het organisatietype waartoe ze behoren
(soms zijn dit zelfs meerdere types). De linker taartdiagram in Figuur 3 toont aan dat meer
dan de helft van deze organisaties een MKB-bedrijf is, gevolgd door 28% grootbedrijf (GRB)
en 7% kennisinstellingen (KI). De categorie ‘overig’ betreft in deze portfolio-analyse o.a.
enkele private donateurs (vooral bij Tuinbouw & Uitgangsmaterialen en AgriFood), maar
bestaat voor het merendeel alsnog uit ‘onbekend’; de TKI’s geven in hun aanvraag niet altijd
volledig of correct aan wat het organisatietype van de betrokken partijen is.

Aandeel in unieke participanten

Aandeel in participaties

7%

10%
1%
1%

1%

2%

8%
26%

28%
29%

53%
KI

GRB

MKB

35%
ANBI

Overheid

Overig

KI

GRB

MKB

ANBI

Overheid

Overig

Figuur 3: Unieke participanten en participaties, naar type organisatie (grondslag/inzet, 2014-2015).

Gemiddeld genomen doen organisaties mee in 3,1 projecten. Bij MKB en ANBI’s is dit minder
– 1,7 en 2,3 respectievelijk –, en bij grootbedrijf (3,9) en kennisinstellingen (11,9) juist
meer. Aangezien de TKI-toeslagregeling betrekking heeft op PPS-projecten hebben vooral
kennisinstellingen dus een disproportioneel grote rol ten opzichte van het aantal unieke
kennisinstellingen dat in TKI-projecten actief is.

Dialogic innovatie ● interactie

25

In de grondslagprojecten betreft in totaal 26% van de participaties een kennisinstelling. Ook
het grootbedrijf is relatief veel vertegenwoordigd (35%), wat impliceert dat zij vaker in
meerdere projecten participeren dan MKB’ers. Tabel 2 laat zien wat de MKB-intensieve TKI’s
zijn: o.a. de Creatieve Industrie, Tuinbouw & Uitgangsmaterialen, Urban Energy en Logistiek.
Tabel 2. Participaties in grondslagprojecten (lopend in 2014), naar type organisatie. Percentages op
basis van totaalwaarde in laatste kolom.
2014 (lopend)
Tuinb. en uitg.
AgriFood
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve ind.
Totaal

KI

GRB
17%
25%
22%
29%
40%
27%
33%
25%
17%
15%
27%
21%
33%
26%
25%
26%

MKB
21%
29%
39%
52%
46%
24%
51%
40%
29%
59%
32%
43%
44%
21%
9%
35%

45%
27%
33%
16%
13%
42%
10%
24%
40%
22%
37%
31%
19%
36%
51%
29%

ANBI
1%
1%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
7%
8%
1%

Overheid
1%
2%
1%
0%
0%
0%
1%
6%
2%
1%
1%
1%
0%
9%
0%
2%

Overig
15%
16%
4%
3%
1%
7%
5%
5%
13%
4%
2%
4%
3%
3%
7%
7%

Totaal (#)
1678
1575
506
555
143
859
577
554
496
336
477
1099
3724
964
528
14071

Het algemene beeld is voor inzetprojecten niet veel anders dan voor grondslagprojecten (zie
Tabel 3). Er zijn wel sterke verschillen als we naar de specifieke TKI’s kijken. Bij TKI Maritiem
worden de projecten nu bijvoorbeeld nog meer gedomineerd door het grootbedrijf. In het
geval van LSH hebben de ANBI’s een relatief hoog aandeel in het totale aantal participaties.
De tabel laat verder ook de verschillen zien voor participaties in inzetprojecten die in 2014
al liepen, versus de projecten die in 2015 nieuw waren. Het grootbedrijf is daar qua
participaties een grotere rol gaan spelen, ten koste van het MKB.
Tabel 3. Participaties in inzetprojecten, naar type organisatie. Percentages op basis van totaalwaarde in
laatste kolom.
2014 (lopend)
Tuinb. en uitg.
AgriFood
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve ind.
Totaal
2015 (nieuw)
Tuinb. & uitg.
AgriFood
BBE
Gas
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve ind.
Totaal

26

KI
19%
27%
31%
31%

GRB
19%
22%
27%
45%

49%
29%
34%
14%

ANBI
0%
0%
0%
0%

Overheid
1%
2%
6%
0%

Overig
13%
19%
2%
9%

33%
25%
57%
15%
21%
31%

33%
33%
14%
37%
65%
29%

33%
41%
24%
30%
9%
25%

0%
0%
0%
0%
0%
0%

0%
0%
0%
3%
3%
2%

0%
2%
4%
15%
2%
13%

28%
42%

41%
20%

20%
25%

0%
11%

2%
0%

8%
2%

27%

1%
ANBI
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
3%
0%
0%
3%
0%
1%

2%
Overheid
2%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
7%
9%
0%
0%
18%
3%

10%
Overig
8%
17%
0%
3%
0%
0%
15%
3%
3%
6%
4%
3%
0%
5%

27%
KI

MKB

33%
GRB

18%
25%
40%
38%
24%
100%
15%
22%
24%
21%
39%
47%
36%
29%

MKB
34%
33%
0%
59%
48%
0%
26%
67%
51%
25%
40%
25%
0%
38%

38%
25%
60%
0%
28%
0%
44%
8%
12%
39%
15%
20%
45%
23%

Totaal (#)
381
623
62
163
0
3
189
49
191
176
489
0
1181
178
0
3685
Totaal (#)
207
48
5
102
29
3
34
36
178
159
275
118
11
1205

Dialogic innovatie ● interactie

Als variant kunnen we ook een uitsplitsing maken op basis van bijdragen in
grondslagprojecten, in plaats van o.b.v. aantallen participaties. In dat geval blijkt 58% van
de totale bijdragen van €347 mln. afkomstig van het grootbedrijf. Bij ISPT is dit maar liefst
90%, al hebben MKB’ers daar in aantal wel een grote rol in de inzetprojecten (zie Tabel 4).
Tabel 4. Bijdragen - cash en natura - aan grondslagprojecten (2014), naar type organisatie. Percentages
op basis van totaalwaarde in laatste kolom.
KI
Tuinb. en uitg.
AgriFood
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve ind.
Totaal

GRB
3%
1%
0%
0%
24%
2%
1%
0%
0%
0%
1%
3%
9%
6%
23%
5%

MKB
36%
56%
63%
86%
64%
46%
90%
79%
37%
79%
64%
68%
57%
34%
15%
58%

36%
16%
33%
9%
12%
41%
6%
20%
47%
20%
34%
24%
12%
37%
41%
21%

ANBI
1%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
1%
22%
12%
3%

Overheid
0%
0%
1%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
0%
1%
0%
0%
0%
0%

Overig
25%
26%
3%
5%
1%
11%
2%
0%
16%
1%
1%
4%
22%
1%
8%
14%

Totaal (M€)
23,74
32,16
6,86
12,64
2,59
10,66
24,20
13,89
8,29
18,76
15,32
14,09
122,21
37,11
4,66
347,17

2.4.3 Aangevraagde TKI-toeslag op basis van grondslagprojecten
In totaal is er in 2014 in eerste instantie bijna €95M aan toeslag aangevraagd op basis van
grondslagprojecten.28 Onderstaande tabel laat zien dat 75% van de toeslag aangevraagd is
via grondslagprojecten op basis van samenwerking. Dit percentage ligt hoger dan de 60%70% die samenwerkingsprojecten van het portfolio vormen als we enkel kijken naar
aantallen projecten. Oftewel: grondslagprojecten genereren gemiddeld meer toeslag dan de
1-op-1 TKI-relevante onderzoeksopdrachten.
Tabel 5. Aangevraagde TKI-toeslag per TKI, met opsplitsing naar type grondslag. Lopend in 2014.
o.b.v. Grondslag
o.b.v. Grondslag
samenwerking
TKI-relevante onderzoeksopdr.
€
€
%
€
%
Tuinb. en uitg.
6,82
5,72
84%
1,09
16%
AgriFood
8,66
7,25
84%
1,41
16%
BBE
2,00
1,41
70%
0,59
30%
Gas
3,37
1,67
50%
1,70
50%*
Wind op Zee
0,72
0,24
33%
0,48
67%*
Urban Energy
3,60
2,85
79%
0,75
21%
ISPT
6,29
5,95
95%
0,34
5%
Chemie
3,73
2,06
55%
1,68
45%*
Logistiek
1,66
1,58
95%
0,08
5%
Maritiem
4,90
2,39
49%
2,51
51%*
Watertech.
4,22
4,01
95%
0,22
5%
Deltatech.
4,22
3,86
92%
0,36
8%
HTSM
32,45
21,48
66%
10,96
34%
LSH
10,43
8,83
85%
1,60
15%
Creatieve ind.
1,49
1,39
94%
0,09
6%
Totaal
94,57
70,71
75%
23,86
25%
*Het percentage TKI-relevante onderzoeksopdrachten is bij een aantal TKI’s hoger dan het maximale percentage wat
binnen de TKI regeling is toegestaan. De reden hiervoor is dat het hier gaat om de gerealiseerd private bijdrage zoals
opgegeven door de TKI’s. Bij de uiteindelijke toekenning van de verdiende TKI-toeslag is de private bijdrage voor TKI
relevante onderzoeksopdrachten gemaximaliseerd op 40%.
2014 (lopend)

28

Aangevraagde toeslag

Op basis van de aangevraagde programmatoeslag en de realisitie is uiteindelijk maar €84M
daadwerkelijk ‘verdiend’. De €95M is de TKI-toeslag die aanvankelijk op basis van de opgave van de
TKI van de gerealiseerde private bijdrage is geregistreerd door RVO. Dit betreft dus de aanvraag. Na
beoordeling door RVO is niet alle aangevraagde toeslag ook goedgekeurd en daarom valt de verdiende
toeslag lager uit. Vanwege de consistentie met de monitoringgegevens zoals die eerder door RVO zijn
gepubliceerd is hier gewerkt met de aangevraagde toeslag.

Dialogic innovatie ● interactie

27

In 2014 bedroegen de private bijdragen in totaal 359 miljoen euro. De twee grootste TKI’s
(HTSM: 34%) en LSH (13%) zijn samen goed voor bijna de helft van de totale private
bijdragen. De verhouding van de aangevraagde toeslag ten opzichte van de private bijdragen
is gemiddeld 26% resulterend in een totale verdiende TKI-toeslag van bijna 95 mln. euro in
2014. Deze verhouding was exact hetzelfde in 2013 (€50m/€190m). Dat dit getal zo dicht
bij de 25% ligt toont aan dat er maar weinig moeite wordt gedaan om de ‘40%-zone’
maximaal te benutten, bijvoorbeeld door participaties steeds zoveel mogelijk tot €20.000
per deelnemer per TKI per jaar te begrenzen. Dit sluit aan bij het beeld dat de regeling maar
beperkt een financiële prikkel vormt voor een bedrijven (in hun bijdragen is nauwelijks
strategisch gedrag te zien), maar vooral de kennisinstellingen raakt.
Tabel 6. Aangevraagde TKI-toeslag in grondslagprojecten per TKI, met details over samenstelling, 2014.
Aangevraagde TKItoeslag in
grondslag-projecten Toeslag / private
Totale private waarvan in
waarvan bijdrage
(M€)
bijdragen
bijdragen
natura (%)
ANBI (%)
T&U
6.8
29%
23.9
13.6%
0.5%
AgriFood
8.7
27%
32.3
9.0%
0.5%
BBE
2.0
29%
6.9
18.6%
0.0%
Gas
3.4
27%
12.6
2.1%
0.0%
Wind op Zee
0.7
28%
2.6
11.1%
0.0%
Urban Energy
3.6
34%
10.7
56.8%
0.0%
ISPT
6.3
26%
24.2
4.8%
0.0%
Chemie
3.7
27%
13.9
2.8%
0.0%
Logistiek
1.7
20%*
8.3
52.4%
0.0%
Maritiem
4.9
26%
18.7
0.0%
0.0%
Watertech.
4.2
28%
15.3
6.1%
0.0%
Deltatech.
4.2
29%
14.5
2.6%
0.0%
HTSM
32.4
26%
122.9
7.6%
0.5%
LSH
10.4
22%**
47.6**
9.3%
17.8%
Creatieve Ind.
1.5
31%
4.8
44.8%
3.2%
Totalen
94.6M€
26%
359.2
10.3%
2.7%
* In de herziende opgave van juni 2015 is sprake van €6,7 mln. aan private bijdragen en 2,0 mln. aan toeslag; hiermee
komt het percentage op 29%. ** Na administratieve herziening komt LSH uit op een private bijdrage van €39,1 mln.,
waarmee de private bijdrage uitkomt op 26%.

Logistiek en LSH kennen een gemiddeld feitelijk toeslagpercentage dat significant lager is
dan bij de rest, en zelfs onder de 25% ligt. In het geval van Logistiek komt dat waarschijnlijk
door het hoge aandeel in natura bijdragen (afgetopt per deelnemer), in het geval van LSH
voor het relatief hoge aandeel van ANBI-bijdragen (afgetopt op €75M per TKI). Daardoor
genereren ze na een bepaald punt geen toeslag meer. Urban Energy en Creatieve industrie
vallen eveneens uit de toon: zij hebben juist een relatief hoog percentage TKI-toeslag (maar
wel ook een hoge in natura bijdrage).

2.4.4 Overzicht inzetprojecten: Trends in type inzet
Inzetprojecten op basis van projecttoeslag
Inzetprojecten kunnen onderscheiden worden in twee groepen: projecten op basis van
programmatoeslag, en projecten op basis van projecttoeslag. Deze laatste manier om
grondslag te genereren en in te zetten is betrekkelijk nieuw. Om die reden wordt zij nog
zelden gebruikt en komt ze niet in de hier gehanteerde administratie voor. Middels een
separate overzichtstabel rapporteren we hieronder welke projecten vooralsnog op basis van
projecttoeslag tot stand gekomen zijn. In aantallen wordt er bij Chemie het meest van de
projecttoeslag gebruik gemaakt, maar in bedragen springt HTSM er juist uit: QuTech is daar
met €6,4M goed voor meer dan de helft van de in 2015 projecttoeslag. Aangezien er over
de projecttoeslagprojecten verder niets bekend is betreft de rest van de analyse hier
uitsluitend de programmatoeslagprojecten.

28

Dialogic innovatie ● interactie

Tabel 7. Goedgekeurde projecttoeslagprojecten (2015). Bron: RVO.
Projecttoeslag 2015
Hybrid soft materials: from physical mechanisms to designer products
Expertisecentrum OV-betalen
Smart Monitoring
High Tech Systems: towards system integration
QuTech
QUVA
Water Nexus
A holistic catalysis and reaction engineering approach to methane dehydroaromatization into
chemicals
Rock-on-a-Chip: Salt-controlled wettability alteration in oil-water-solid systems for applications
in enhanced oil recovery
Development of a Vibrational Optical Activity analysis toolbox: from chiroptical spectra to molecular stereochemistry and conformation
Targeting Histone Lysine Methyltransferases for Cancer Therapy
Synthesis, self-assembly, structure and stability of sequence controlled polyurethanes in water:
PUSYNSTAB
Targeting membrane proteins
Multi-scale Chemical Imaging of Multi-component Catalyst Materials: New Opportunities to Understand Catalytic Activity and Related Deactivation Phenomena of Ziegler-Natta Catalysts
Outfitting the Factory of the Future with ON-line analysis
High-end Analytical Detection coupled to a Gut-on-a-Chip
Preclinical Introperative Image-Guided Surgery and Postoperative Radiotherapy of Tumours
A high speed revolution in 3D analysis of (supra-)molecular structures
Electrochemical, catalytic and process engineering aspects of gasforming electrolysis
Hyphenation of suprcritical fluid Chromatography and nuclear magnetic resonance spectroscopy
Making Analitically Incompatible Approaches Compatible

Totaal

Verleende
toeslag
€ 508.000
€ 68.111
€ 654.957
€ 1.549.356
€ 6.471.750
€ 940.500
€ 392.150

TKI
AgriFood
ClickNL
HTSM
HTSM
HTSM
HTSM
Watertech.

€ 62.500

Chemie

€ 355.000

Chemie

€ 30.750

Chemie

€ 32.500

Chemie

€ 47.500

Chemie

€ 80.000

Chemie

€ 59.687

Chemie

€ 15.000
€ 24.500
€ 30.000
€ 25.000
€ 60.875
€ 26.250
€ 39.000
€ 11.473.386

Chemie
Chemie
Chemie
Chemie
Chemie
Chemie
Chemie

Inzetprojecten op basis van programmatoeslag
Zoals eerder getoond waren er in 2014 in totaal 361 actieve programmatoeslaginzetprojecten. Hoewel er in 2015 348 bijkomen, zorgt het vervallen van projecten ervoor
dat er in dat jaar uiteindelijk 670 liepen. Vooral Deltatechnologie, LSH en Gas hebben in
2015 veel meer inzetprojecten geïnitieerd dan voorheen. Van de TKI’s die in 2014 al veel
inzetprojecten hadden vallen Maritiem, AgriFood en HTSM op doordat het aantal projecten
daar maar relatief beperkt is toegenomen (t.o.v. het portfolio dat ze al hadden lopen).
Van de programmatoeslagprojecten weten we precies hoe hun begroting eruit ziet. Zie
hiervoor Tabel 8. De totale onderzoekskosten zijn gestegen van €500 mln. euro in 2014 tot
ruim €800 mln. euro in 2015. Het gaat hier om de meerjarige projectomvang. Vanuit het
Bedrijvenbeleid hebben de ministeries van EZ en OCW de doelstelling neergelegd dat er in
2015 €500M zou omgaan in PPS-projecten. Kijken we naar de meerjarige begroting van de
inzetprojecten29 die toen liepen (dus niet het begrotingsdeel dat specifiek dat jaar betreft)
dan is deze doelstelling in 2014 al behaald. In 2016 is de doelstelling verhoogd naar €800
mln. in 2020. Met een totale begroting van €821 mln. in de inzetprojecten die in 2015 liepen
(waarvan enkele ook grondslagprojecten zijn of worden) is ook daar de doelstelling behaald
als we blijven aannemen dat de beleidsdoelstelling betrekking heeft op de meerjarige
projectomvang van inzetprojecten. Conform de doelstellingen van het Bedrijvenbeleid liggen
de private bijdragen met 47% bovendien ook ruim boven de gestelde doelstelling van 40%.
De begrote private bijdragen op inzetprojecten zijn inmiddels opgelopen zijn tot €386 mln.,
wat weer een grondslagbasis levert voor het verkrijgen van vervolgtoeslag. De aard van de
toeslagregeling is immers dat TKI’s voor hun toekomstige grondslagprojecten vooral kunnen
kijken naar de private bijdragen op hun eigen inzetprojecten. Gegeven de gemiddelde

29

Het is ook mogelijk om naar grondslagprojecten te kijken, maar dat ligt minder voor de hand omdat
deze studie primair betrekking heeft op de vraag wat er met de TKI-toeslag gedaan wordt.

Dialogic innovatie ● interactie

29

projectduur van 3,2 jaar per inzetproject (zie Bijlage 2) komt de jaarlijkse private bijdrage
neer op zo’n €120 mln.
De totale kosten per project zijn in 2015 met zeker 10% gedaald, van 1.38 M€ naar 1.23
M€. Vooral de private bijdrage in natura is in 2015 achtergebleven, en de cash bijdrage van
onderzoeksorganisaties is zelfs afgenomen. De private cash bijdragen zijn juist relatief wat
toegenomen, net als het aandeel TKI-toeslag in de totale onderzoekskosten.
Ook hier zijn weer grote verschillen tussen TKI’s. De totale kosten per project blijven bij de
meeste TKI’s gelijk, maar dalen bij BBE, AgriFood en Chemie en stijgen flink bij T&U (+10%)
en LSH (+37%). De laatste stijging komt vooral voort uit een sterke stijging van de private
bijdrage in cash. Ook bij HTSM stijgen de private bijdragen in cash sterk (+58%), net als de
overige bijdragen. Die stijgingen gaat echter gepaard met een achterblijvende toename van
de private bijdragen in natura. Bij ISPT neemt de bijdrage in natura juist sterk toe. Bij
Creatieve industrie daalt de bijdrage in natura, maar deze daling wordt grotendeels
opgevangen door een stijging in de overige bijdragen.
Tabel 8. Overzicht totale (meerjarige) projectomvang in M€ per TKI, op basis van inzetprojecten.
2014
(lopend)

# inzetprojecten

Tuinb. & uitg.
AgriFood
BBE
Gas
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve ind.
Totaal
% van totaal
M€ / project

24
50
4
20
1
17
8
11
13
64

Totale
kosten
(M€)
34
144
3
4
1
18
5
6
5
17

10,6
9,4
1,2
2,3
7,5
1,6
1,5
0,9
7,6
0,0

Private
bijdrage
(cash)
13
46
0
2
0
4
2
1
4
4

Private
bijdrage
(natura)
7
40
0.5
0.04
0.2
4
0
3
0
4

122
27

240
24

36,1
3,9

31
7

361

499
100%

82,6
17%

1,38

0,23

2015
(lopend)

# inzetprojecten

Tuinb. & uitg.
AgriFood
BBE
Gas

TKItoeslag

OO
cash

OO in
natura

Overige
bijdragen

Overige
subsidies

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,1
0,0
0,1
0,0
0,0

3,3
48,6
0,4
0,0
0,0
0,4
0,0
0,7
0,2
0,7

0,2
0,0
0,0
0,0
0,2
0,6
1,9
0,0
0,0
0,1

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
1,5

58
4

5,4
0,0

12,9
5,1

95,5
0,1

1,1
4,2

113
23%

120
24%

5,6
1%

72,4
15%

98,5
20%

0,31

0,33

0,02

0,20

0,27

6,8
1%
0,02

Private
bijdrage
(natura)
13

OO
cash

OO in
natura

Overige
bijdragen

Overige
subsidies

55

Totale
kosten
(M€)
85

27,1

Private
bijdrage
(cash)
30

0,0

0,0

0,4

0,0

82

169

17,4

55

45

0,0

50,0

2,1

0,0

9
52

2
10

1,3
5,9

0
3

1
0.4

0,0
0,0

0,0
0,0

0,0
0,0

0,0
0,0

20

22

9,7

4

7

0,1

0,0

0,6

0,0

12

6

3,0

2

0,0

0,0

1,9

0,0

Maritiem

13
21

7
8

1,8
2,2

1
5

3
0

0,1
0,0

0,8
0,5

0,0
0,0

0,0
0,2

Watertech.
Deltatech.

107
35

28
9

12,5
3,4

7
2

6
2

0,0
0,1

1,0
0,3

0,1
0,2

1,5
0,9

HTSM
LSH

192

388

65,8

77

70

3,2

18,4

152,8

0,0

70
2

86
1

20,8
0,4

42
0

10
0

0,3
0,0

11,8
0,0

0,1
0,0

4,2
0,0

670

821
100%

171,3
21%

228
28%

158
19%

3,8
0%

97,5
12%

158,0
19%

6,9
1%

1,23

0,26

0,34

0,24

0,01

0,15

0,24

0,01

Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek

Creatieve ind.
Totaal
% van totaal
M€ / project

TKItoeslag

2.4.5 Trends in de (te) ontvangen toeslag per type deelnemer
Hier kijken we kort naar de verdeling naar type deelnemer voor inzetprojecten. De
verdelingen zijn gebaseerd op het aandeel in de totale te ontvangen toeslag in plaats van

30

Dialogic innovatie ● interactie

het totale aantal participaties. We geven hier alleen de eindstand voor 2015 (voor 2014, zie
Bijlage 2). Uiteraard zijn kennisinstellingen de grootste ontvangers van TKI-toeslag. In 2015
gaat 94% van alle ontvangen toeslag naar binnenlandse en buitenlandse kennisinstellingen.
De getallen in deze figuur tellen niet op naar 100% omdat er nog een groep ‘overige’
organisaties is (de overige ca. 3%) maar ook omdat, zoals eerder vermeld, sommige partijen
met meerdere organisatietypen geadministreerd staan.
Tabel 9. Verdeling van de toeslag in inzetprojecten, naar type deelnemende organisatie per TKI (als %
van de totale opgegeven toeslag per TKI), lopend in 2015.
T&U
Agri&Food
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve Ind.
Gemiddelde

KI
99.1%
66.9%
100.0%
98.9%

MKB
0.0%
0.0%
0.0%
0.0%

GRB
0.0%
0.0%
0.0%
1.1%

ANBI
0.0%
0.0%
0.0%
0.0%

83.4%
100.0%
25.8%
100.0%
96.2%
91.8%
100.0%
91.6%
100.0%
94.3%

10.4%
0.0%
0.9%
0.0%
2.3%
8.0%
0.0%
7.8%
0.0%
2.2%

6.3%
0.0%
2.8%
0.0%
1.4%
0.2%
0.0%
0.0%
0.0%
0.4%

0.0%
0.0%
0.0%
0.0%
0.0%
0.0%
0.0%
0.5%
0.0%
0.1%

De groep van kennisinstellingen (KI’s) valt uiteen in binnenlandse en buitenlandse
instellingen. Binnen de Nederlandse KI’s kunnen we vervolgens een onderscheid maken
tussen
universiteiten
en
academische
ziekenhuizen
(UMC’s),
overige
kennisinstellingen
(zoals KNAW en NWO-instituten) en TO2-instituten. Voor de laatste subgroep zijn ook per
individuele instelling totalen berekend. Er bestaat uiteraard een sterke thematische
verwantschap tussen TKI’s (zoals Maritiem) en TO2-instellingen (zoals Marin). De meeste
TKI’s hebben één of twee ‘huisleveranciers’. Tabel 10 en Tabel 11 laten respectievelijk het
beeld per TKI en per type kennisinstelling zien. Uit Tabel 11 blijkt nog duidelijker de eerder
genoemde thematische verwantschap tussen specifieke TO2-instellingen en specifieke TKI’s.
Tabel 10: Verdeling van de toeslag in inzetprojecten, (2014+2015), horizontaal = 100%.*
#
NL
Overige
KI
participaties Deltares DLO ECN Marin NLR TNO Uni. UMC NL KI's buitenland
Tuinb. & uitg.
106
67%
2% 25%
6%
AgriFood
197
49%
3% 34% 2%
12%
2%
BBE
23
17%
13% 65%
4%
Gas
84
4%
45% 45%
5%
1%
Urban Energy
1
100%
ISPT
42
24%
5% 57%
7%
7%
Chemie
30
73% 13%
10%
3%
Logistiek
32
28% 31%
38%
3%
Maritiem
42
69%
10% 7%
14%
Watertech.
163
5%
2% 14%
77%
2%
Deltatech.
35
71%
11%
14%
3%
HTSM
432
8% 22% 27% 3%
24%
16%
LSH
132
8% 32% 52%
8%
Creatieve ind.
4
50% 50%
Eindtotaal
1323 = 100%*
2%
13% 1%
2%
3% 13% 30% 7%
22%
7%
* De percentages in deze kolom geven aan welk aandeel de kennisinstellingen respectievelijk hebben in het totale
aantal participaties van kennisinstellingen.

Dialogic innovatie ● interactie

31

Tabel 11: Verdeling van de toeslag in inzetprojecten, (2014+2015), verticaal = 100%.*
#
NL
Overige
KI
participaties Deltares DLO ECN Marin NLR TNO Uni. UMC NL KI's buitenland
Tuinb. & uitg.
106
42%
1%
7%
2%
AgriFood
197
56%
3% 17% 3%
8%
3%
BBE
23
24%
2%
4%
0%
Gas
84
18%
21% 10%
1%
1%
Urban Energy
1
0%
ISPT
42
59%
1%
6%
1%
3%
Chemie
30
6%
5%
1%
1%
Logistiek
32
5%
3%
4%
1%
Maritiem
42
100%
2%
1%
7%
Watertech.
163
24%
2%
6%
43%
5%
Deltatech.
35
76%
2%
1%
0%
HTSM
432
100% 55% 30% 15%
35%
78%
LSH
132
6% 11% 77%
4%
Creatieve ind.
4
1%
1%
* De percentages in deze tabel geven aan hoe de participaties van een specifieke kennisinstelling verdeeld zijn over
de TKI’s.

Uit Tabel 12 blijkt dat de TO2-instellingen 51% ontvangen van de toeslag die in totaal aan
Nederlandse kennisisntellingen is toegekend. Naast dat er nog ruim een kwart van dit
subtotaal naar universiteiten (vooral TU’s) en UMC’s gaat, belandt er ook nog meer dan €40
mln. bij ongeveer vijftig andere kennisinstellingen.
Tabel 12. Overzicht van toegezegde toeslag, lopend 2015. Percentages zijn verticaal uit te lezen.

TO2 - Deltares
TO2 - DLO
TO2 - ECN
TO2 - Marin
TO2 - NLR
TO2 - TNO
NL universiteit
UMC
Overige NL kennisinst.
Subtotaal
kennisinst.
Niet-kennisinstellingen
(o.a. bedrijfsleven)
Eindtotaal

Te ontvangen toeslag tijdens
de looptijd van de projecten
€
%
3,4
2%
38,1
19%
0,9
2,5
4,0
54,5

0%
1%
2%
27%

45,5
9,8
42,0

23%
5%
21%

200,8

100%

34,7

15%

235,5

100%

2.4.6 Trends in output van inzetprojecten
Er zijn drie soorten onderzoeksoutput geregistreerd: wetenschappelijke publicaties,
octrooien en spin-offs. Dat er op dit moment nog maar weinig van dergelijke output
gerealiseerd is, heeft alles te maken met feit dat veel PPS-projecten aio-projecten zijn die
vier jaar duren: de output wordt in die gevallen vaak pas op het einde gegenereerd. Zeker
ten opzichte van de publicaties is het aantal spin-offs dat tot stand komt opmerkelijk hoog.
Op het eerste oog lijken de aantallen publicaties en spin-offs nagenoeg constant over 2014
en 2015. Het aantal octrooien is wel bijna verdubbeld, maar dat geldt ook voor het totale
aantal projecten waarvoor inzet is gebruikt. Daardoor is het aantal octrooien per project
constant gebleven (0.011), maar zijn het aantal publicaties en spin-offs per project in 2015
gedaald met circa 40%. Uiteraard komt dit omdat projecten uit dat jaar nog maar net gestart
zijn, zeker ten opzichte van projecten die in de 2014-administratie voorkomen omdat ze al
in 2013 begonnen.

32

Dialogic innovatie ● interactie

Tabel 13. Wetenschappelijke output van inzet, naar type output, totalen en per project, 2014-2015
(lopend).
#
Alle inzet

2014
2015

Publicaties
#/project
206
0.571
234
0.354

#

Octrooien
#/project
4
0.011
7
0.011

#

Spin-offs
#/project
26
0.072
28
0.042

Het TKI AgriFood produceert 5 tot 6 keer zoveel wetenschappelijke publicaties en spin-offs
als het gemiddelde. Deze verhoudingen blijven hetzelfde in 2015. Maritiem produceert ook
bovengemiddeld veel publicaties en is bovendien met een inhaalslag bezig ten opzichte van
AgriFood.
Tabel 14. Wetenschappelijke output van inzetprojecten, naar type output, per project, 2014-2015
(lopend).

T&U
AgriFood
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve Ind.
Totalen

Publicaties
2014
0.542
3.040
0
0
1
0
0
0
1.154
0.109
0.033
0.519
0.571

2015
0.327
1.973
0
0
0
0
0
1.190
0.093
0
0.021
0.443
0
0.354

Octrooien
2014
0
0.040
0
0
0
0
0
0
0
0.016
0.008
0
0.011

2015
0
0.027
0
0
0
0
0
0
0.009
0
0.005
0.043
0
0.011

Spin-offs
2014
0.250
0.400
0
0
0
0
0
0
0
0.016
0.008
0
0.072

2015
0.145
0.270
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0.042

Er is opmerkelijk genoeg geen enkel verband tussen het aantal publicaties en het aandeel
fundamenteel onderzoek (Science) van een TKI (zie Tabel 28). Voor zover er een verband
bestaat is dat er eerder tussen het aandeel toegepast onderzoek (Technology) en het aantal
publicaties. LSH heeft echter een relatief hoog aantal publicaties maar is meer science-based
dan technology-based. Andersom heeft ISPT geen enkele publicatie terwijl het een
percentage toegepast onderzoek kent dat relatief hoog is. Dergelijke patronen moeten
wellicht deels worden toegeschreven aan de wijze van administreren.

2.4.7 Enkele overige trends
Onderstaand geven we kort een aantal trends weer die we in Bijlage 2 uitgebreider
behandelen.
Aard van het onderzoek
In Bijlage 2 is weergegeven hoe de aard van de inzetprojecten zich heeft ontwikkeld over
2014 en 2015. Daaruit blijkt dat waar in de lopende projecten uit 2014 nog 80% van de
onderzoekskosten naar toegepast onderzoek ging was dat in het (gehele) portfolio uit 2015
slechts 68% is. Fundamenteel onderzoek steeg ondertussen van 18% naar 27%. Deze
ontwikkeling wijst erop dat er in de nieuwere inzetprojecten relatief een stuk meer in precompetitief onderzoek wordt geïnvesteerd dan in de eerste lichting inzetprojecten.
Inzet op duurzame projecten
RVO heeft alle inzetprojecten gelabeld op duurzaamheid volgens de Groene Groei-indeling.30
Groene groei is een onderdeel is van de Europese societal challenge m.b.t. duurzaamheid.

30

Ministerie van Economische Zaken (Maart 2013). Groene Groei: voor een sterke, duurzame economie.

Dialogic innovatie ● interactie

33

Zoals blijkt uit de in bijlage opgenomen tabellen kon meer dan de helft van de inzetprojecten
(60% in termen van aandeel in de TKI-toeslag) niet worden ondergebracht bij één van de
acht domeinen van de Groene Groei-indeling. Deze ‘dekkingsgraden’ zijn in 2015 nog iets
afgenomen. De verdeling over de verschillende thema’s is nogal scheef. ‘Voedsel’ heeft
verreweg het grootste aandeel (21%). Dat aandeel is bovendien nog verder toegenomen ten
opzichte van 2014 (18%). Voor de bredere Societal Challenges-indeling van de EU is de
dekkingsgraad beter: bijna 70% van de inzetprojecten kan daar in één van de 7 thema’s
worden ondergebracht (ruim 60% in termen van budget).
Management van inzetprojecten
In de TKI-administratie van RVO zijn er twee basistypen voor het management van
inzetprojecten c.q. het beheer van projecten en calls. Bij het eerste type worden alle
projecten beheerd door de TKI-organisatie zelf. Dit is bij het merendeel van de relevante
TKI’s het geval. Ook bij AgriFood (92%) en LSH (79%) beheert de TKI-organisatie zelf het
gros van alle projecten. Bij deze twee TKI’s wordt de rest door NWO respectievelijk ZonMw
beheerd. Bij het tweede basistype is het beheer van de projecten volledig uitbesteed. Het
gaat hier om de TKI’s Deltatechnologie en HTSM. Deze TKI’s hebben het beheer verspreid
over verschillende soorten publieke kennisinstellingen (universiteiten, GTI’s, TTI’s en overige
consortia). HTSM heeft ook nog een significant deel (33%) uitbesteed aan NWO/STW.
Chemie is een mengvorm. Dit is de enige TKI waarbij zowel de TKI-organisatie zelf als NWO
een belangrijke rol spelen in het beheer van de inzetprojecten.
Deelname vanuit het buitenland
Het aandeel buitenlandse participanten verschilt ook behoorlijk per type deelnemende
organisatie. Met name het aantal buitenlandse grootbedrijven (multinationals) die grondslag
genereren is hoog (28%). Ze spelen, samen met buitenlandse kennisinstellingen, ook een
relatief belangrijke rol in inzetprojecten. Anders gesteld: inzetmiddelen vinden ook hun weg
naar buitenlandse multinationals en universiteiten, maar alleen als wordt voldaan aan de
voorwaarde dat de inzetprojecten waarin zij participeren ten goede komen aan de
versterking van de Nederlandse kennisinfrastructuur. Daarbij stelt dit Nederlandse partijen
in staat kennis die aanwezig is bij buitenlandse kennispartners te absorberen en te benutten.

34

Dialogic innovatie ● interactie

3 Efficiëntie (werking en uitvoering)
De TKI-toeslagregeling is een generieke regeling waarbij TKI’s deels een eigen invulling
kunnen geven aan de uitvoering. In dit hoofdstuk staan we nader stil bij de
ontstaansgeschiedenis van de regeling (paragraaf 3.1), het maatwerk in de uitvoering
(paragraaf 3.2), de tevredenheid van betrokkenen met de werking en uitvoering van de
regeling (paragraaf 3.3) en beschrijven we hoe verantwoording is geregeld en in de praktijk
plaats heeft (paragraaf 3.4). Tot slot staan we stil bij de administratieve lasten en
uitvoeringskosten (paragraaf 3.5 en 3.6).

3.1 Ontstaansgeschiedenis TKI-toeslag
De ontstaansgeschiedenis van de TKI-toeslagregeling start met het regeerakkoord van het
Kabinet Rutte I in 2010. Hierin wordt onder andere besloten om innovatiemiddelen op de
EZ-begroting te schrappen met nadruk op de themagerichte innovatiesubsidies (o.a.
Syntens, luchtvaartbeleid, ruimtevaartbeleid en innovatieprogramma’s). Deze bezuiniging
wordt deels gecompenseerd door de verhoging van de WBSO en de introductie van de RDAregeling (in werking getreden in 2012). Ook was er een intentie tot het introduceren van een
RDA-plus-regeling, die was te beschouwen als regeling bedoeld om PPS langs fiscale weg te
stimuleren. Dit bleek in de uitvoering lastig en om die reden is alsnog besloten om dit via de
EZ-begroting vorm te geven in de vorm van een ‘directere’ vorm van stimulering, te weten
de TKI-toeslagregeling.31
Het bevorderen van publiek-private samenwerking (in de Topsectoren) vormt een centraal
onderdeel van het Bedrijvenbeleid zoals dat met name in 2012 in de steigers is gezet. Vanaf
2012 worden innovatiecontracten opgesteld. Hierdoor wordt een aanzienlijk deel van de
middelen die het Rijk aan NWO, KNAW en TO2-instituten verschaft voor
onderzoeksdoeleinden mede geprogrammeerd door bedrijven. De Topconsortia voor Kennis
en Innovatie (TKI’s) werden ingericht voor het stimuleren van deze publiek-private
samenwerking. Deze werden merendeels in het najaar van 2012 opgericht (zie ook paragraaf
2.1). De TKI’s kunnen voor de uitvoering van hun TKI-programma (optioneel) gebruik maken
van de TKI-toeslagregeling.
De TKI-toeslag als compensatie voor bezuinigingen
In de door ons uitgevoerde interviews wordt in veel gevallen gerefereerd aan deze
ontstaansgeschiedenis. Veel van de betrokkenen ervaren de TKI-toeslagregeling niet als een
extra stimulans voor PPS’en, maar eerder als een ‘troostprijs’ voor het afschaffen van
substantiëler budgetten (FES) of subsidiestromen die minder geclausuleerd richting
kennisinstellingen, financiers van onderzoek en bedrijven vloeiden. In dit verband wordt ook
wel gesproken over een “verschraald regime voor PPS’en”. De aankondiging van de overgang
van een vaste naar flexibele financiering van PPS’en is in de ogen van sommigen feitelijk een
bezuinigingsoperatie geweest. Daarbij wordt door interviewrespondenten eveneens gewezen
op het volgende:


31

De TKI-toeslagregeling betreft een bescheiden impuls voor PPS’en. Zeker de grotere
bedrijven kennen een grotere portefeuille aan PPS’en, bijvoorbeeld in de vorm van
Europese onderzoeksprojecten. De TKI-toeslagregeling is vooral voor de TO2instellingen en in mindere mate de overige kennisinstellingen een essentiële
geldstroom om die typen kennis aan publieke kennisinstellingen ‘in de benen te

Vanaf 1 januari 2016 is de RDA met de WBSO samengevoegd tot één instrument met de naam WBSO.

Dialogic innovatie ● interactie

35

houden’ waarop bedrijven bereid zijn tot cofinanciering. De rol van bedrijven bestaat
dus uit het aanreiken van grondslag om kennisinstellingen aan inzetmiddelen te
helpen op voor hen relevante kennisdomeinen.


De TKI-toeslag, vooral in de vorm van de tot dusver meest gebruikte variant van
programmatoeslag, is geen directe subsidie maar een indirecte subsidie. De toeslag
wordt immers niet rechtstreeks verstrekt aan de kennisinstellingen, maar via de
TKI’s uitgezet. Hierbij staat het voor de TKI’s vrij hoe ze de verkregen inzetmiddelen
exact inzetten, zolang het conform de wettelijke kaders gebeurt.



De TKI-toeslag is een van de weinig resterende instrumenten om PPS’en te bouwen
(naast EU- en regionale middelen). Kenmerkend is dat het geen directe stimulans is
voor bedrijven, maar vooral de financiering van kennisinstellingen regelt. De
bedrijven moeten nog steeds eigen geld meebrengen om eerst grondslag te
genereren en vervolgens om met de projecten die met de aldus gegenereerde
toeslag worden gefinancierd te co-financieren. 32 Ergo, vanuit het perspectief van
bedrijven moet er na het genereren van de grondslag opnieuw geïnvesteerd worden
om te kunnen participeren in PPS’en die voor hen relevant zijn. Als het werkt komt
er zo een cyclus van meer bedrijfsinvesteringen in PPS’en op gang. Per saldo lopen
alleen de PPS’en en thema’s door waarop telkens weer grondslag is te genereren.
Dit mechanisme impliceert dat er in de praktijk mogelijk eerder incrementeel wordt
doorgegaan met de zaken waarop bedrijven al inzetten, en dat de regeling minder
een uitnodiging is om zaken te verkennen waar bedrijven nog geen geld voor over
hebben en dus nog geen toeslag gegenereerd kan worden.



De TKI-toeslagregeling is feitelijk een prikkel om middelen te verschuiven van R&D
met eigen middelen, naar collectief uitbesteden via PPS-bekostiging. Daarbij kan
tevens een verschuiving optreden van PPS’en waarbij bedrijven zelf direct in natura
participeren, naar PPS’en waarbij bedrijven vooral financieren en mogelijk minder
zelf direct met eigen onderzoekers participeren (zie ook paragraaf 4.2).

TKI-toeslagregeling is vooral een metaregeling
De TKI-regeling is niet zozeer een regeling die direct gericht is op kennisinstellingen,
bedrijven of op andere gebruikers, maar primair een regeling die gebruikt kan worden door
de TKI’s. De verdiende toeslag wordt immers aangevraagd en ingezet door de TKI’s. Toch
voelt een deel van de bedrijven zich ook deels eigenaar van de regeling omdat zij (vanwege
de private R&D-investeringen) onmisbaar zijn voor het genereren van de grondslag en het
co-financieren van de inzetprojecten. Ook de kennisinstellingen voelen zich meer afhankelijk
van de (nu) flexibele manier van financiering van de kennisbasis die zij ten behoeve van
derden in stand houden. Zij zien de regeling als compensatie voor de bezuinigingen (zie
bovenstaande sectie). Bovendien spelen ze een belangrijke rol bij het verwezenlijken van
PPS-projecten, aangezien ze de taak hebben om onderzoek uit te voeren dat op voldoende
private bijdragen kan rekenen.
De TKI-toeslagregeling is ook in een tweede opzicht een meta-regeling. Hoewel dit beeld per
TKI verschilt, wordt een deel van de gegenereerde toeslag weggezet via bestaande
mechanismen en regelingen, dat wil zeggen veelal als ‘top-up’ ervan. Zo wordt in een flink
aantal TKI’s inzet weggezet via bestaande NWO/STW-calls en is in de begindagen van het
TKI AgriFood bijvoorbeeld een deel van de inzet gebruikt voor het verhogen van de MIT-

32

Aanvankelijk kende de regeling formele bepalingen voor de minimum hoeveelheid private bijdragen
in inzetprojecten. Nu dit aangepast is (zie sectie 2.2) dienen de ontvangers van toeslag nog altijd te
zorgen dat ze ergens de vereiste co-financiering vandaan halen, en blijft privaat belangrijk.

36

Dialogic innovatie ● interactie

regeling. De TKI-toeslag is dan een van de financieringsbronnen, naast andere die
bijvoorbeeld bij NWO zelf vandaan komen. Daarmee wordt het zicht op wat de inzet uit de
TKI-toeslagregeling oplevert moeilijker na te gaan. Als TKI’s naast de TKI-toeslag ook nog
eens mede richting geven aan de inzet van andere financieringsstromen, zoals bijvoorbeeld
een deel van de EZ-bijdrage aan DLO en TNO in de TKI’s AgriFood en T&U, of zoals bij de
Energie-TKI’s, dan wordt het nog lastiger de verschillende stromen uit elkaar te houden en
effecten te attribueren. Ook Watertechnologie is een voorbeeld van een TKI waarbij de
toeslag gegenereerd en ingezet wordt volgens een meta-regeling waar veel
kennisinstellingen en bedrijven zelf maar weinig mee te maken hebben.

3.2 Maatwerk in de toepassing van de TKI-toeslag door TKI’s
Uitgangspunt is dat middels het Topsectorenbeleid en meer specifiek ook de uitvoering van
de TKI-regeling maatwerk mogelijk is. Het centrale idee daarbij is dat de Topsectoren zo
verschillen dat ze niet alleen een verschillende mix van instrumenten nodig hebben om
innovatie aan te jagen, maar dat ook in de uitvoering van individuele instrumenten behoefte
is aan maatwerk.
De TKI-regeling als juridisch instrument is uniform en stelt bijvoorbeeld criteria wanneer een
PPS-project of TKI-relevant onderzoek kwalificeert als grondslag. Ook stelt de regeling als
eis dat de inzetprojecten getoetst moeten worden aan de roadmap. Het maatwerk zit in de
uitvoeringspraktijk, de wijze waarop de TKI’s omgaan met de TKI-toeslagregeling, de
vormgeving van de lange termijn programmering en hoe uiteindelijk de toeslag voor PPS’en
bij de participanten terecht komt.
Veel van de verschillen in de wijze waarop de TKI’s het proces inrichten rondom de aanvraag
en inzet van de TKI-toeslag is niet alleen te herleiden tot het verschillende karakter van de
betreffende sector/Topsector (de reden om maatwerk in uitvoering toe te laten), maar ook
tot de wijze waarop bedrijven, kennisinstellingen en de overheid zich tot elkaar verhouden.
In sectoren waar sprake is van grote, krachtige R&D-bedrijven zijn het eerder de bedrijven
die een grotere rol spelen bij de uitvoering van de TKI-regeling. In sectoren waar dit minder
het geval is spelen of de kennisinstellingen of de TKI’s een grotere rol bij de inzet van de
toeslagmiddelen.
Verschillen in toepassing van de TKI-toeslagregeling door TKI’s
Door op basis van deskresearch en interviews na te gaan hoe de TKI’s opereren hebben we
inzicht verkregen in enkele prominente verschillen in hun werkwijzen:


Agendasetting. In termen van agendasetting zijn er sectoren die bij aanvang al
konden beschikken over een gedeelde onderzoeksagenda (bijvoorbeeld TKI
Maritiem), waar het TKI min of meer de onderzoeksagenda van de kennisinstellingen
voortzet (bijvoorbeeld TKI Watertechnologie), of waar juist bedrijven volop de ruimte
wordt gegeven om in onderling overleg en met de kennisinstellingen roadmaps te
ontwikkelen (zoals bijvoorbeeld bij TKI HTSM). Veel is hier ook afhankelijk van het
feit of sprake is van een of twee of juist meerdere kennisinstellingen die een rol
spelen in het TKI (met gevolgen voor de mate waarin een agenda kan worden
gedomineerd door een enkele kennisinstelling), de mate waarin het bedrijfsleven
overwegend bestaat uit grootbedrijf (o.a. bij TKI HTSM, TKI Deltatechnologie en ook
TKI Maritiem), kleinbedrijf (zoals o.a. bij TKI ClickNL, TKI T&U en TKI Dinalog)
danwel een mix van beide (zoals o.a. bij TKI AgriFood). Ook zaken als het wel of niet
hebben van een trackrecord op het gebied van contract-R&D en/of PPS’en speelt
daarbij een rol. Tevens zien we dat in TKI’s waar ook andere departementen dan EZ
zijn betrokken als financier het relatieve belang van de TKI-toeslagregeling als

Dialogic innovatie ● interactie

37

financieringsbron geringer is en de agendasetting anders verloopt. Bij de TKI’s
Watertechnologie, Deltatechnologie en Urban energy is bijvoorbeeld IenM een
belangrijke co-financier en bij AgriFood en LSH is dat VWS. Veelal zijn dit ook de
TKI’s waarin nadrukkelijker een aantal maatschappelijke vraagstukken worden
geadresseerd (zie ook paragraaf 4.1). 33

33



Genereren toeslag. Zoals we in hoofdstuk 2 al hebben gezien verschillen de TKI’s
aanzienlijk als het gaat om de mate waarin zij grondslag weten te verzamelen om
zo TKI-toeslag te genereren (en dus ook het aantal participaties dat kwalificeert).
Waar deze bij TKI HTSM veruit het grootst is, maar ook bij TKI LSH (zeker nu de
ANBI-toeslag kunnen genereren) en bij de TKI’s Watertechnologie, AgriFood en T&U
aanzienlijk zijn, zijn er ook diverse TKI’s waar vooralsnog zeer beperkt toeslag wordt
gegenereerd (bijvoorbeeld ClickNL). Wel hebben veel TKI’s met elkaar gemeen dat
het aandeel van de TKI-toeslag in de totale publieke financiering van TKI’s relatief
beperkt is. Dit wijst er nog eens op dat het uitvoering van de TKI-toeslagregeling
veelal slechts een van verantwoordelijkheden is van TKI’s en dat TKI en uitvoering
van de TKI-toeslagregeling twee verschillende zaken zijn.



Besteding toeslag. TKI’s verschillen niet alleen sterk in het aantal inzetprojecten dat
ze hebben weten te genereren (waarvan de schaal aanzienlijk kan verschillen), maar
bijvoorbeeld ook de mate waarin ze gebruik maken van projecttoeslag (naast
programmatoeslag), de verhouding tussen cash en in kind bijdragen en de mate
waarin ze leunen op calls van derden (overwegend NWO/STW en soms SIA) voor het
wegzetten van de inzetmiddelen en/of ze er ook eigen calls op nahouden (zoals
bijvoorbeeld de TKI’s HTSM, ClickNL, AgriFood en T&U doen). De mate waarin
inzetmiddelen worden aangewend voor financiering van innovatienetwerken en
innovatieadviseurs verschilt evenzeer. Overigens zijn deze instrumenten ook vanuit
de MIT beschikbaar, en worden ze van daaruit ook benut.



Lichte en zware TKI-regimes. Het zijn de TKI’s in overleg met de Topteams, de
betrokken kennisinstellingen en bedrijven die gezamenlijk tot de invulling komen van
de wijze waarop ze het proces inrichten om gebruik te maken van de TKItoeslagregeling. Hoewel de inrichting van het proces verschilt per TKI, zien we wel
patronen ontstaan:
o

In een aantal sectoren met een traditie van PPS’en en gezamenlijke
programmering is de taakopvatting van de TKI’s bescheiden en zijn ze
overwegend faciliterend. Dit is bijvoorbeeld het geval bij de TKI’s HTSM, Chemie
en de Maritiem. Als er minder sprake is van een dergelijke traditie en/of ook het
grootbedrijf ontbreekt, is er eerder sprake van een brede taakopvatting. Het TKI
lijkt dan eerder zelf mee te sturen met de bepaling van de bestemming van de
inzetmiddelen.

o

Hoe sterker de verdiende toeslag wordt teruggegeven aan die partijen die de
grondslag hebben gegenereerd (in de praktijk spreekt men van ‘terugploegen
naar de bron’, zie ook paragraaf 2.2), des te lichter is de sturing c.q. taakopvatting

Typisch zijn in deze TKI’s allerhande maatschappelijke thema’s als schoon drinkwater, bescherming
tegen overstromingen of voedselveiligheid aan de orde waar bedrijven typisch minder financiële
inbreng leveren. Op een aantal van deze thema’s waar geen kapitaalkrachtige vraag van bedrijfsleven
aanwezig is of waar het ‘bedrijfsleven’ bestaat uit overheidsdiensten die geen grondslag kunnen
genereren, hebben de kennisinstellingen het moeilijk om de kennisbasis overeind te houden. De vraag
is hier wellicht opportuun of EZ hier geen maatschappelijke variant mogelijk zou moeten maken om
hier grondslag te genereren.

38

Dialogic innovatie ● interactie

door het TKI. Als besloten wordt om een deel en soms aanzienlijk deel van de
gegenereerde toeslag niet direct terug te geven aan die partijen die de grondslag
hebben gegenereerd, creëert dit ruimte voor TKI’s om middelen alternatief aan
te wenden, waar niet zelden nieuwe verdeelmechanismen voor in het leven
worden geroepen. Niettemin is uit de interviews gebleken dat er over de gehele
linie sprake lijkt te zijn van het terugleiden van toeslag naar de kennisinstelling
waarbij die gegenereerd is. Niet in de laatste plaats omdat partijen die grondslag
aanleveren – bijvoorbeeld technische universiteiten – zich steeds zelfbewuster
opstellen en de grondslag daar aanbieden waar sprake is van het hoogste
terugploeg-percentage. Daarmee krijgt de subsidie die via de TKI-regeling voor
PPS’en wordt gegeven steeds meer een direct in plaats van een indirect karakter.



o

In TKI’s waar bestaande TTI’s nog een rol spelen is de complexiteit groter. Er
bestaat de neiging deze TTI’s te behouden en dat maakt het bij de besteding van
de inzetmiddelen complexer.

o

In algemene zin wordt er nog vooral met programmatoeslag gewerkt. De
hoeveelheid projecttoeslag die in 2015 verdiend is bedraagt met €11,5 mln. zo’n
12% met de hoeveelheid programmatoeslag die in 2014 verdiend werd in
reguliere grondslagprojecten (grondslaggegevens over 2015 zijn nog niet
bekend). Projecttoeslag lijkt een aantrekkelijke vorm van financieren voor vooral
de kennisinstellingen en de bedrijven met wie ze in PPS’en samenwerken. Het
project waarop de inzet wordt verdiend, kan meteen ook profiteren van de inzet
(een ultieme vorm van ‘terugploegen’). De redenen waarom nog maar in enkele
TKI’s gebruik wordt gemaakt van de projecttoeslag zijn onder andere dat de
mogelijkheid van projecttoeslag pas later is geïntroduceerd en dat gebruik van de
projecttoeslag up front veel zekerheid vereist van de kennisinstelling over de
mate waarin bedrijven hun cofinanciering daadwerkelijk gaan leveren voor de
hele looptijd van het project. Met andere woorden: Projecttoeslag vereist harde
toezeggingen. Wat ook meespeelt is dat TKI’s projecttoeslag wellicht minder snel
als optie suggereren, omdat zij in dat geval geen zeggenschap hebben over de
inzet van de middelen, anders dan een toets aan het TKI-programma (en
bijbehorende roadmaps)

Verschillende jaarregimes voor de TKI-toeslagregeling. Door het grote aantal
wijzigingen dat in de loop van drie jaar in de regeling is doorgevoerd, is de toepassing
van de regeling verder gecompliceerd. Medewerkers van TKI’s en kennisinstellingen
moeten nagaan wanneer een TKI-inzetproject is gestart om te weten welk regime
van toepassing is. In zekere zin kan dit gezien worden als maatwerk van de
ontwerpers en uitvoerders van de regels aan het veld bij een innovatief
beleidsinstrument, maar wel een vorm van maatwerk die ontlast en belast
tegelijkertijd aangezien in het portfolio van inzetprojecten gelet moet worden op de
verschillende jaarregimes. In die zin hebben een groot aantal van de
interviewpartners gepleit om het aantal veranderingen in de regeling (nu) te
beperken.

Hoeveel maatwerk is nog functioneel?
Een zeer belangrijke vraag is hoeveel maatwerk nog functioneel is. Maatwerk vergt in de
regel namelijk hogere kosten. Dat kan voor lief worden genomen als de regeling zo op maat
wordt gesneden van de betreffende sector en zo effectiever is. Onze indruk op basis van de
interviews is dat bij de uitvoering van de TKI-regeling er sprake is van te veel maatwerk.
Aan de kant van de overheid gaat het dan om aanpassingen in de regeling die op zich
generiek zijn, maar waar enkele TKI’s beduidend meer aan hebben dan anderen. Vervolgens

Dialogic innovatie ● interactie

39

gebruiken de TKI’s zelf ook hun vrijheid om het inzetten van verdiende toeslag te regisseren.
Hiervoor hebben ze allemaal gezocht naar geschikte uitvoeringspraktijken, wat in een aantal
gevallen een kostbaar leerproces was. Het resultaat is dat er veel diversiteit is in hoe er in
verschillende domeinen met de toeslagregeling omgegaan wordt, wat weer belastend is voor
kennisinstellingen en bedrijven die in meerdere domeinen actief zijn. De verschillende
aanpakken belemmeren daarmee cross-overs tussen verschillende Topsectoren / TKI’s,
omdat organisaties hun PPS-projecten volgens de regimes van meerdere TKI’s dienen op te
zetten (i.e. een administratieve barrière) of juist nergens echt terecht kunnen.
Bij het inrichten van administraties, het bepalen van grondslag, het interpreteren van de
regeling, het regelen van de IP-bepalingen, het opzetten van een stichting die daadwerkelijk
voorlopige beschikkingen kan afgeven hadden de TKI’s meer samen kunnen optrekken. In
de gesprekken is bijvoorbeeld aangegeven dat basisbegrippen soms verschillend
geïnterpreteerd worden door verschillende TKI’s en dat vooral kennisinstellingen niet altijd
de interpretatie van de TKI-regeling door de TKI’s vertrouwen (zie ook paragraaf 3.3). Omdat
men niet in PPS’en wil stappen waar men niet 100% zeker van is of bijvoorbeeld de aard van
het onderzoek (en dus de vereiste cofinanciering van bedrijven) goed is ingeschat, ontstaat
onzekerheid. Veel kennisinstellingen hebben het gevoel dat zij pas bij de definitieve
vaststelling van het project door RVO zeker zijn van de TKI-inzetmiddelen die zij hebben
ontvangen.34 Dit is een van de redenen, naast o.a. het meerjarige karakter van de meeste
PPS-projecten, waarom nog niet alle verdiende toeslag ook daadwerkelijk (direct) is besteed.

3.3 Tevredenheid betrokkenen
In deze paragraaf kijken we ten eerste naar de motivatie van bedrijven en kennisinstellingen
om deel te namen aan PPS’en die ofwel grondslag leveren of mede gefinancierd worden door
de TKI-toeslag (inzetprojecten). Ten tweede beschrijven we op basis van de interviews en
de enquête enkele knelpunten, zoals ervaren door betrokkenen. Hier reflecteren we op vanuit
het gecreëerde inzicht in hoe de regeling bedoeld is. Tot slot staan we stil bij de vraag in
hoeverre de TKI-toeslagregeling transparant is.

3.3.1 Motivatie van bedrijven en kennisinstellingen om deel te nemen
Redenen voor aanleveren van grondslag
Organisaties leveren voornamelijk grondslag aan met het oog op de project- of
programmatoeslag die hiermee gegenereerd wordt, blijkt op basis van de surveyresultaten
(zie Figuur 4). Hoewel toeslag niet per definitie wordt teruggegeven aan de toeslaggenererende organisaties, is dit wel de belangrijkste insteek voor de meeste partijen. Toeslag
die direct wordt teruggegeven aan de grondslaggenererende partij, lijkt vooral ingezet te
worden voor het versterken van PPS’en met bestaande partners. Oftewel, het aanleveren
van de grondslag uit een PPS vergroot de kans dat de partners uit het PPS hun samenwerking
zullen voortzetten. Daarmee is niet gezegd dat het er sprake is van een ‘closed shop’. We
zien dat de PPS’en in werkelijkheid ook uitbreiden in termen van nieuw toetredende
organisaties en dat er ook sprake kan zijn van verdichting (meer en intensievere onderlinge
verbindingen). Dit komt in de orde in hoofdstuk 4 als we de netwerkanalyse toelichten. Het
is in ieder geval interessant dat veel partijen van zichzelf niet een sterke ambitie is om hun
netwerk te vernieuwen, en dat dat eerder een resultaat is van hoe de regeling hun gedrag
beïnvloed.

34

Er bestaat een mogelijkheid van tussentijdse vaststelling bij RVO, maar daar lijkt niet iedereen van
op de hoogte te zijn.

40

Dialogic innovatie ● interactie

Uit de enquête blijkt verder dat ook de totstandkoming van nieuwe kennis voor het TKI/de
Topsector wordt aangeduid als een prominente reden voor het aandragen van grondslag (zie
Figuur 4). Opvallend is dat er maar weinig partijen zeggen grondslag in te brengen omdat
ze relatief meer aan PPS willen doen; blijkbaar is de koppeling tussen grondslag aandragen
en PPS intensiveren maar zwak.
Versterken publiek−private samenwerking
met bestaande partners

14

Genereren van projecttoeslag die ons direct
ten goede komt

13

Vergroten omvang totale
onderzoeksportefeuille van mijn organisatie

12

Genereren van programmatoeslag die ons
direct ten goede komt

11

Totstandkoming van nieuwe kennis die vooral
onze TKI/Topsector ten goede komt

10

Verlagen kosten onderzoek waarin mijn
organisatie participeert

6

Initiëren publiek−private samenwerking met
nieuwe partners

5

Vergroten aandeel publiek−private
samenwerking in de onderzoeksportefeuille
van mijn organisatie

4

Genereren goodwill richting de TKI−bureaus
en kennisinstellingen

3

Anders

1
0

2

4

6

8

10

12

14

16

Figuur 4. Survey: belangrijkste redenen om grondslagprojecten in te brengen (n=42).

Redenen voor deelname aan PPS’en gefinancierd uit TKI-toeslag
Zowel voor ondernemingen als kennisinstellingen geldt dat de directe financiële stimulans
van de toeslag de belangrijkste reden is om te participeren in PPS’en met TKI-toeslag (zie
Figuur 5). Voor een deel van de bedrijven zou dit per saldo tot meer R&D en innovatie leiden;
anderen noemen lagere kosten. Kennisinstellingen zien de toeslag (en bijkomende private
bijdrage van deelnemende bedrijven) vooral als een significante aanvulling op het
onderzoeksbudget. Sommige projecten zouden niet of beperkter van de grond komen zonder
de toeslag, aldus surveyrespondenten.
Minder genoemd maar alsnog substantieel zijn indirecte effecten van PPS’en met TKItoeslag. Voor bedrijven gaat het hier met name om het netwerk- en organisatie-effect dat
uitgaat van PPS’en: deelname aan dergelijke samenwerkingsverbanden betekent beter
contact met andere bedrijven of kennisinstellingen en een beter zicht op relevante
technologische ontwikkelingen. Kennisinstellingen geven aan dat de interactie met bedrijven
richting geeft aan onderzoeksvragen. Andere voordelen van interactie met bedrijven,
bijvoorbeeld een verbeterde valorisatie van kennis of het vinden van praktischere
oplossingen, worden minder genoemd door kennisinstellingen die deelnamen aan de survey.
Dit suggereert dat ze in de PPS-projecten niet zoeken naar kennis die bruikbaar is in het
onderzoek of de valorisatie daarvan, maar naar informatie over de thematiek waar hun
onderzoek het beste over kan gaan. Ook al ligt het accent daardoor meer op relevant
onderzoek programmeren dan op onderzoek relevant maken, er zijn in ieder geval indicaties
dat het met toeslag gefinancierde onderzoek beter aansluit bij economische en
maatschappelijke behoeften.

Dialogic innovatie ● interactie

41

Per saldo meer R&D en innovatie

13

Kostenverlaging R&D en innovatie
(kosten en risico´s worden
gedeeld)

6

Contact met nieuw R&D− en
innovatietalent

4

Meer gestructureerde R&D en
innovatie

4

Op peil houden relevante kennis
binnen Nederlandse
kennisinstellingen

2

Radicaler/meer risicovolle R&D en
innovatie

2

Anders

2

8

De TKI−toeslag maakt het voor
bedrijven goedkoper om kennis
bij ons in te kopen

7

De betrokkenheid van
bedrijven helpt bij het vinden
van praktische oplossingen

5

De interactie met andere
partijen helpt ons om onze
kennis te valoriseren

1

0

11

De private bijdragen van
bedrijven zijn een significante
aanvulling op ons
onderzoeksbudget

7

Versnelling proces van R&D en
innovatie

16

De interactie met bedrijven
geeft richting aan de
onderzoeksvragen

8

Beter zicht op ontwikkeling
technologiegebieden en
toepassingen

23

De toeslag is belangrijk voor
het van de grond krijgen van
specifieke projecten

9

Contact met andere bedrijven
en/of kennisinstellingen

De toeslag is een significante
aanvulling op ons
onderzoeksbudget

4

6

8

10

12

14

4

Anders

3

Door de inzetprojecten hebben
wij een beter beeld van
relevante kennis bij andere
partijen

3

0

5

10

15

20

25

Figuur 5. Survey: belangrijkste redenen om deel te nemen aan PPS’en gefinancierd uit TKI-toeslag.
Links: bedrijven (n=21). Rechts: kennisinstellingen (n=30). Meerdere antwoorden mogelijk.

De logica van de regeling wordt herkend, maar de financiële prikkel is beperkt
De meeste gesprekspartners uit de ruim 30 interviews zien de logica van de regeling: private
bijdragen aan PPS’en worden beloond met een financiële prikkel. Het genereren van toeslag
vergt echter doorgaans veel inspanning van alle partijen. De lasten zijn per TKI verschillend
verdeeld: soms zijn het vooral de TKI’s die het meeste voetenwerk doen en soms vooral juist
de kennisinstellingen.
Door enkele kennisinstellingen wordt opgemerkt dat het verzamelen en aandragen van
grondslagprojecten relatief bewerkelijk (en daarmee belastend) is. Dit is zeker het geval als
de kennisinstellingen niet over een centrale database beschikken met daarin lopende PPSprojecten en er per instituut, onderzoeksafdeling en/of vakgroep geïnventariseerd moet
worden welke projecten er lopen. Als de gegenereerde grondslag niet gegarandeerd
terugvloeit, kan dit een negatieve impact hebben op de motivatie van kennisinstellingen om
toeslag te genereren. Voor universiteiten is het bijvoorbeeld niet altijd duidelijk wat zij eraan
hebben om hun PPS aan te melden als grondslagproject. Al met al lijkt de financiële prikkel
is sommige gevallen te indirect (en te beperkt) om partijen daadwerkelijk te motiveren om
meer dan voorheen deel te nemen aan PPS’en. Die indirectheid heeft wel als voordeel dat
hierdoor partijen aangezet worden om met elkaar af te stemmen, te bezien welke PPS’en al
lopen en in hoeverre er behoefte is aan meer van dergelijke projecten.

3.3.2 Knelpunten
De diverse wijzigingen en het maatwerk dragen bij aan perceptie van complexiteit
Uit de cijfers zoals gepresenteerd in het vorige hoofdstuk is af te lezen dat het enige jaren
duurt voordat een regeling als de TKI-toeslagregeling op stoom en uitgetrild is. Hierdoor is
er toch een gat gevallen in de financiering van PPS’en tussen het aflopen van de diverse
FES-programma’s en innovatieprogramma’s en de volledige ontplooiing van de TKItoeslagregeling. De meeste TKI’s zijn in de laatste maanden van 2012 opgericht en vooral
2013 is een leerjaar geweest waarbij de 12 TKI’s zich elk apart moesten organiseren en het

42

Dialogic innovatie ● interactie

TKI-programma (en bijbehorende roadmaps) mede vorm moesten geven. De TKI’s die
gebruik maakten van de TKI-toeslagregeling moesten ook gewend raken aan de regeling en
de inzetmiddelen op een verantwoorde manier wegzetten.35
Verschillende interviewpartners spreken van een regeling die wat te snel en onvoldragen is
geïmplementeerd, waardoor in de loop van de jaren een groot aantal wijzigingen in de
regeling zelf moest worden aangebracht (zie paragraaf 2.2.2 voor een overzicht hiervan).
Deze wijzigingen - in opeenvolgende rondes – hebben geleid tot het bestaan van per jaar
verschillende regimes. Dat laatste betekent dat administrateurs bij de TKI’s, de
kennisinstellingen en de bedrijven (alsook RVO) zeer scherp moeten letten op het jaar en
dus regime waaronder een specifiek project is gestart. Er bestaan bijvoorbeeld verschillen
tussen de jaren in welke projecten kwalificeren voor het genereren van toeslag of verschillen
in eisen ten aanzien van verplichte private bijdrage bij de inzet van de TKI-toeslag. Het grote
aantal aanpassingen in de regeling draagt bij aan een beeld van de regeling die door een
aanzienlijk deel van de spelers in het veld (kennisinstellingen, bedrijven, TKI’s) als complex
en onstabiel wordt ervaren. Dat proces van aanpassen heeft meer dan twee jaar geduurd.
Tegelijkertijd kan de TKI-toeslagregeling ook gekwalificeerd worden als een nieuw soort
beleidsinterventie waarbij EZ (en ook RVO) openstond voor verbeteringen en waar in overleg
met het veld successievelijk aanpassingen zijn gedaan. De TKI-toeslagregeling is een
innovatief instrument waarbij volop sprake is geweest van beleidsleren. Tegelijkertijd worden
de aanpassingen afzonderlijk wel gezien als verbeteringen op de regeling; voor alle
aanpassingen geldt dat minstens 70% van de surveyrespondenten het als een verbetering
ziet (zie Figuur 6). Dit laat onverlet dat de lange aanlooptijd voordat de TKI’s zelf volledig
operationeel waren een negatieve impact heeft gehad. De sterke time-lag in de besteding
van de toeslag die inmiddels was gegenereerd is problematisch geweest bij de
totstandkoming van PPS’en, en vooral ook voor de kennisinstellingen die sterk aangewezen
waren op de TKI-toeslagmiddelen voor het vormgeven van PPS’en. Overigens is een
aanzienlijk deel van de timelag ook te verklaren uit het feit dat de toeslag wordt ingezet op
meerjarige projecten en de besteding van de toeslag dus uitgesmeerd wordt over meerdere
jaren.
Wat uit Figuur 6 ook blijkt is hoe verschillend er tegen de wijzigingen wordt gekeken. Neem
de mogelijkheid om TKI-relevante onderzoeksopdrachten en in-kind bijdragen in aanmerking
te laten komen voor het genereren van toeslag. Hoewel dit enkele TKI’s enorm geholpen is
er uit enkele hoeken toch ook weerstand tegen specifiek deze verruimingen van de regeling.

35

Een indicatie is dat interviewpartners desgevraagd het doel van de TKI-toeslagregeling telkens (licht)
anders formuleren bijvoorbeeld: “versterken goede vormen van PPS”, “smeermiddel om PPS met
bedrijven aan kennisinstellingen te behouden”, “veiligstellen middelen voor kennisinstellingen op voor
industrie relevante domeinen”, “meer private bijdrage aan PPS en meer samenwerking bedrijven en
kennisinstellingen”, “meer vraagsturing richting kennisinstellingen”, “meer PPS”. Het inhoudelijk
richting geven aan PPS (anders dan vraagsturing) wordt nauwelijks genoemd.

Dialogic innovatie ● interactie

43

Minder stringente eisen ten aanzien van aandeel
1 3
private financiering bij inzet TKI-toeslag (2015)

Aanpassing plafond voor bijdrage ANBI’s (van
0
€8m per Topsector naar €75m in totaal) (2015)
Private bijdragen aan TKI-relevante
onderzoeksopdrachten (“openbaar contractonderzoek”) mogen tot max. 40% van de totale
private bijdragen voor programma- en projecttoeslag meetellen (2015)

4

23

3

6

2

5

Berekening projecttoeslag over de hele looptijd
01
van maximaal 10 jaar (2015)

7

Programmagrondslag bepaald op basis van
0
private bijdrage in voorgaande jaar (2015)

4

Verslechtering

Geen verbetering

3

13

3

10

19

9

4

10

3

6

29

8

8

Aanvragen projecttoeslag doorlopend in te dienen
0 3
(2014)

0%

12

5

Aanvragen programmatoeslag twee keer per jaar
02
in te dienen (2014)

Introductie van projecttoeslag naast
1
programmatoeslag (2014)

3

5

15

Algemeen Nut Beogende Instellingen (ANBI)
0 3
kunnen ook grondslag genereren (2014)

2

9

9

Introductie van categorie TKI-relevante
02
onderzoeks-projecten (2014)

Eerste eigen bijdrage (20.000 euro) ook in
natura/in kind mogelijk (2014)

10

18

3

4

25

5

4

8

20%

Nauwelijks verbetering

19

40%

60%

Verbetering

5

80%

100%

Grote verbetering

Figuur 6. Survey: hebben de aanpassingen op de TKI-toeslagregeling tot verbeteringen geleid? (n= 46).

Onduidelijkheid rondom de interpretatie van de regeling zorgt voor onzekerheid
Op basis van de interviews en de enquête zien we dat deelnemers niet altijd een goed inzicht
hebben in de procedures en de eisen van de regeling. De eisen die worden gesteld aan
programma- en projecttoeslag zijn niet voor iedereen helder, het is niet altijd duidelijk hoe
de verdiende toeslag door het TKI wordt ingezet, en het is soms onduidelijk wanneer een
samenwerkingsproject mag dienen als grondslagproject (zie Figuur 7;).36 Dit zorgt in het

36

Uitsplitsing naar type respondent is hier niet weergegeven, maar levert voor elke groep een
vergelijkbaar beeld op.

44

Dialogic innovatie ● interactie

geval van grondslagprojecten voor vertraging in de definitieve toekenning van de TKItoeslag. Bij inzetprojecten is dit ook problematisch, omdat de TKI’s vaak de middelen al
hebben toegezegd aan de betrokken partners in de geselecteerde PPS’en. Problematisch is
ook dat kennisinstellingen twijfelen aan de categorisering fundamenteel, industrieel of
experimenteel onderzoek door het TKI. Hoewel er wel mogelijkheden zijn voor een toetsing
door RVO, leidt onbekendheid met deze mogelijkheid tot onzekerheid en dus vertraging bij
betrokkenen.
Helderheid hoe de verdiende
programmatoeslag door TKI-bureau wordt
ingezet

4

Beoordeling inzetprojecten

4

Duidelijk eisen gesteld aan projecttoeslag
projecten

3

Duidelijk eisen gesteld aan
programmatoeslag projecten

2

Duidelijkheid wanneer een
samenwerkingsproject mag worden
aangemerkt als grondslagproject

3

Inzicht in procedures en eisen regeling

5
0%

Zeer ontevreden
Niet ontevreden / niet tevreden
Zeer tevreden

12

6

4

4

12

3

9

11

4

9

12

4

7

12

4

8
20%

7

5

4

4

3

6
40%

9
60%

4
80%

100%

Tamelijk ontevreden
Tamelijk tevreden

Figuur 7. Survey: tevredenheid met uitvoeringsaspecten van de TKI-toeslagregeling (n=28-32)

Het niet kennen van de inzetprojecten door RVO (omdat dit buiten hen om getoetst wordt
door de TKI’s of door derden zoals NWO of STW etc.) is daarmee een belangrijk knelpunt in
de uitvoering van de regeling volgens diverse respondenten. Niet alle TKI’s hebben de juiste
kennis en expertise in huis om te beoordelen of de inzetprojecten voldoen aan de regeling.
Dit zorgt voor onzekerheid en onrust bij diverse kennisinstellingen: zij lopen het risico dat
de inzetprojecten uiteindelijk door RVO worden afgekeurd bij vaststellingsverzoek terwijl
deze in een eerder stadium zijn goedgekeurd door het TKI. Andersom geldt ook dat sommige
TKI’s uit voorzorg strenger lijken te zijn dan RVO en daarmee sommige projecten (onnodig)
afkeuren.
Nogmaals merken we hier op dat bovenstaande niet betekent dat de regeling niet deugt,
maar dat in de praktijk van de uitvoering sprake is van complexiteit, verschillende
interpretaties (ook tussen verschillende TKI’s) en dus onzekerheid. Dit is eigenlijk onnodig
omdat er bij RVO de mogelijkheid bestaat inzetprojecten waarbij twijfel bestaat een toetsing
door RVO te laten uitvoeren. Dit blijkt echter onvoldoende bekend.
Omdat veel van de inzetprojecten pas recent gestart zijn en meerdere jaren lopen is er op
dit moment nog maar weinig ervaring met het definitief vaststellen ervan. Gegeven de
onzekerheden die zich voor hebben gedaan bij het toekennen van toeslag aan projecten
bestaat er in het veld dat ook de uiteindelijke verantwoording richting RVO problemen zou
kunnen opleveren, bijvoorbeeld als er in dat stadium nog discussie zou ontstaan over de
aard van een project (fundamenteel / industrieel / experimenteel). Hoewel het publieke
belang gediend is bij een correcte gang van zaken moet vermeden worden dat ook de
vaststelling een element vormt die PPS-vorming zou belemmeren.

Dialogic innovatie ● interactie

45

Tussenkomst TKI’s werkt soms complicerend
In principe is de taakverdeling tussen RVO en de TKI’s helder. Voor kennisinstellingen en
bedrijven is het in sommige gevallen wel even wennen dat ze voor deze regeling geen directe
toegang hebben tot RVO, maar dat alles verloopt via het TKI. Het is daarbij de vraag in
hoeverre de tussenkomst van de TKI’s in de aanvraag en uitbetaling van de TKI-toeslag
noodzakelijk (en wenselijk is). Doordat niet alle TKI’s even goed geëquipeerd zijn voor
administratie en/of selectie van projecten pleiten diverse interviewrespondenten voor directe
indiening bij RVO, en het weghalen van de pure administratieve taken bij de TKI’s.
Diverse respondenten melden dat de tussenkomst van de TKI’s in de aanvraag en uitbetaling
nu vooral complicerend werkt. Enerzijds heeft dit te maken met de verschillen in interpretatie
van de regeling tussen RVO en de TKI’s (zie hierboven). Anderzijds is er als het ware een
extra tussenlaag tussen kennisinstellingen/bedrijven en RVO gecreëerd die het vormen van
projecten kan versnellen maar ook vertragen. Dit creëert de nodige onzekerheid voor vooral
de kennisinstellingen. Het neerleggen van de verantwoordelijkheid voor het selecteren van
de grondslagprojecten en inzetprojecten bij de TKI’s, zorgt er tevens voor dat er als het ware
12 losse uitvoeringspraktijken ontstaan (met eigen interpretaties, eigen aanvullende criteria
etc.). Respondenten oordelen dan ook zeer wisselend over de duidelijkheid van de
taakverdeling tussen RVO en de TKI’s (zie Figuur 8). Inderdaad blijken met name
kennisinstellingen onduidelijkheden te ondervinden in huidige taakverdeling. Dit heeft o.a.
te maken met het feit dat kennisinstellingen meer gewoon zijn in PPS-verband te opereren,
en daardoor duidelijk het verschil ervaren met regelingen waarbij ze direct subsidie kunnen
aanvragen. Tussenkomst van de TKI’s dient nu natuurlijk ook om te waarborgen dat de
projecten aansluiten bij de programmering die volgt uit de KIA’s, en dat er bedrijven
aanhaken.

Kennisinstelling

4

Bedrijf

1

0%

4

5

5

2

1

2

20%

40%

60%

1

2

80%

Zeer ontevreden

Tamelijk ontevreden

Niet ontevreden / niet tevreden

Tamelijk tevreden

100%

Zeer tevreden

Figuur 8. Survey: tevredenheid over de duidelijkheid van de taakverdeling tussen RVO en de TKI’s
(n=31).

3.4 Verantwoording
Rapportages dienen verschillende doelen, mate van detail verschilt
De TKI’s zijn volgens de TKI-toeslagregeling verplicht om jaarlijks hun activiteiten te
rapporteren. Deze rapportage omvat in ieder geval: “een overzicht van de mate waarin de
samenwerkingsprojecten en de private bijdragen aan deze projecten van het lopende jaar
zijn gerealiseerd, een opgave van de afwijkingen in het TKI-programma, en een overzicht
van de activiteiten en doelen voor het eerstvolgende jaar”37. Blijkens de toelichting op het

37

Regeling
nationale
EZ-subsidies,
artikel
http://wetten.overheid.nl/BWBR0035474/2016-07-06.

46

3.2.12.

Meest

recente

versie:

Dialogic innovatie ● interactie

betreffende artikel in de regeling zijn de jaarrapportages primair bedoeld om de voortgang
van projecten te volgen met het oog op de conformiteit met de staatsteunkaders en op
daadwerkelijke, tijdige realisatie van het project conform de voorwaarden, en de uiteindelijke
subsidievaststelling. Deze rapportageverplichting houdt ook verband met de
bevoorschotting: indien er bijv. vertraging ontstaat, moet deze wellicht worden aangepast.
Bovendien moet actuele informatie (in ieder geval een beschrijving van het onderzoek, de
deelnemende partijen, de planning en de begroting) over de inzetprojecten op eenvoudige
wijze beschikbaar zijn voor het brede publiek inclusief bedrijven en kennisinstellingen. Het
wordt van belang geacht om partijen op de hoogte te houden en geïnteresseerd te krijgen
en te houden van wat er zoal gebeurt in een Topsector op basis van TKI-toeslagen.38 Dit
betreft de noodzakelijke transparantie. Op conformiteit staatssteunregels en bijdrage aan
transparantie gaan we onderstaand apart in.
Nadat in 2013 bleek dat de TKI’s zeer verschilden in de mate waarin zij de rapportages
uitwerkten, is er in 2014 een uitgebreider format opgesteld. 39 Hoewel dit format niet
verplicht is, zien we dat de TKI’s dit over het algemeen vrij nauwkeurig hanteren in de
rapportages. De focus ligt hierbij op de kwalitatieve aspecten van het functioneren van de
TKI’s van het afgelopen jaar. Wel stellen we ook nu nog grote verschillen vast tussen de
rapportages als het gaat om de mate van detail.
Daarnaast vraagt RVO eenmaal per jaar kwantitatieve gegevens op m.b.t. de inzetprojecten:
de kosten en financiering van projecten, de status van deze projecten, outputgegevens
(aantal wetenschappelijke artikelen, octrooien en spin-offs), deelnemers etc. Het doel van
deze jaarlijkse uitvraag is het informeren van de Tweede Kamer en het brede publiek over
de voortgang van het Topsectorenbeleid op het deel dat de TKI’s uitvoeren. De informatie
wordt verwerkt in het EZ-jaarverslag en de aparte publicatie “Topconsortia voor Kennis en
Innovatie - een terugblik op de TKI-toeslagregeling40. De informatie wordt ook gebruikt voor
een juiste afhandeling van de TKI-toeslag.
Naleving EU Staatssteunregels goed geregeld, maar interpretatie blijkt in
uitvoeringspraktijk toch nog complex
TKI-toeslag behoort ingezet te worden conform de EU-staatssteunregels. Er is daarbij
belangrijk onderscheid te maken tussen projecttoeslag en programmatoeslag. Bij
projecttoeslag wordt de toeslag berekend over de private bijdrage in de hele looptijd van het
project. De projecttoeslag heeft daarmee meer het karakter van een directe subsidie waarbij
de steunintensiteit altijd 25% is.
De uitvoering van de TKI-toeslagregeling in relatie tot de gegeven staatssteunkaders blijkt
complexer voor wat betreft inzet van programmatoeslag. De vrijheidsgraden die de TKI’s
hebben bij de inzet van toeslag in PPS’en brengt hier dus ook enige verantwoordelijkheden
met zich mee. Het TKI zet zelf de toeslag in en moet daarbij zelf de regels interpreteren.
RVO kan hierbij adviseren. Hierbij schat het TKI dus ook in over wat voor type onderzoek

38

Om die reden is in het tweede lid van de in voorgaande voetnoot genoemde artikel een bepaling
opgenomen die transparantie borgt.

39

RVO (2014). Voortgangsrapportage TKI – standaardmodel. Dit model omvat de volgende
onderwerpen: voorwoord, korte profielschets & kerncijfers, visie op rol TKI, doelstellingen TKI,
strategie en realisatie, bestuur, verdeling van middelen en projectselectie, vraagsturing en MKBbetrokkenheid, internationaal, kennisverspreiding, transparantie en publiciteit, andere TKI’s en crossovers naar andere Topsectoren, onderzoeksthema’s, efficiëntie en effectiviteit, belemmeringen en een
financieel jaarverslag.

40

Beschikbaar voor het brede publiek via www.VolgInnovatie.nl

Dialogic innovatie ● interactie

47

(fundamenteel/industrieel/experimenteel) het gaat, wat implicaties heeft voor de toegestane
steunintensiteit. Als het TKI besluit tot inzet zal RVO na afronding van het project tot een
definitieve vaststelling komen. Hierbij volgt de toetsing of het gerealiseerde project voldoet
aan de regeling. Omdat RVO vooraf niet betrokken is, doet zij een stevige toets, ook voor
wat betreft de staatssteun regels. Dit betekent dat het RVO-oordeel achteraf kan verschillen
van de inschatting door de TKI’s subsidieaanvragers vooraf aan de start van het inzetproject.
Dit komt ook wel eens voor. TKI’s missen soms de kennis en /of capaciteit om een aanvraag
op correcte wijze te beoordelen op staatssteuncriteria en of de eisen van de TKI regeling.
Een dergelijk negatief oordeel bij vaststelling door RVO kan belangrijke gevolgen hebben.
Indien de toegestane steunintensiteit lager blijkt dan eerder gecommuniceerd door het TKI
kan het voorkomen dat minder toeslag ingezet mag worden. Wanneer een project al is
begonnen behoort de ontvangende partij (in de regel kennisinstellingen) toeslag terug te
storten. De verschillende uitvoeringspraktijken van de TKI’s, in combinatie met de
beoordeling vooraf door het TKI en de controle door RVO bij vaststelling creëren
onduidelijkheid, maar dus ook een belangrijk risico voor de uiteindelijke begunstigde van de
TKI-toeslag (afhankelijk van de keuzes van het TKI m.b.t. de inzet). Het gevolg is dat
projectaanvragers wachten met de uitvoering totdat RVO goedkeuring heeft gegeven. Dit
leidt tot vertraging, en draagt bij aan de time-lag tussen het genereren van grondslag en
het inzetten van toeslag.
Vanaf 2014is het voor de TKI of een consortium mogelijk om voorstellen voor inzet van TKItoeslag al op voorhand advies te vragen bij RVO. Dit leidt dus niet tot een formeel besluit;
de aanvraag behoort uiteraard bij vaststelling door het TKI te worden ingediend wanneer er
gerealiseerd is. De zekerheid voor aanvragers neemt hierdoor wat toe, maar mogelijk wel
ten koste van duidelijkheid over de rolverdeling tussen RVO en het TKI.
Geruime tijd was er ook onduidelijkheid over de voorwaarden voor TKI-toeslag die naleving
van de Europese steunkaders borgen in de regeling zelf. In het veld leefde - en in een enkel
geval leeft - het beeld dat “EZ strenger was dan nodig”. Ook bestond er onzekerheid over
de status van bijvoorbeeld 1-op-1 samenwerkingen en eigenaarschap van
onderzoeksresultaten, in relatie tot de vereiste ‘openheid’ van onderzoek om te kwalificeren
voor een verhoging van de steunintensiteit van 15 procentpunt. De diverse wijzigingen in de
regeling (zie ook paragraaf 3.3.2) hebben sindsdien wel tot opheldering geleid, met minder
onzekerheid over staatssteun- als gevolg.
De rapportages dragen bij aan transparantie, maar het leereffect is beperkt
De verplichte jaarrapportages zijn zoals gezegd primair bedoeld om de voortgang van
projecten te beoordelen en te bezien of ze conform de staatssteunkaders zijn, maar dragen
er ook toe bij dat de TKI’s zich kunnen verantwoorden richting de politiek, de bedrijven en
kennisinstellingen. Over het algemeen zijn de betrokkenen van mening dat de regeling dan
ook redelijk transparant is als het gaat om de verantwoording. Wel wordt door enkele
respondenten opgemerkt dat de niet alle inzetprojecten inzichtelijk zijn voor buitenstaanders
(ze zijn lastig vindbaar).
De jaarrapportages hebben ook als doel om de TKI’s zichzelf kritisch te laten bekijken en
eventueel activiteiten bij te sturen. Tot slot wordt beoogd dat de TKI’s van elkaar leren. Op
basis van de interviews stellen we vast dat er wel veel overleg en afstemming plaatsvindt
tussen de TKI’s (ook buiten de verplichte rapportage om), maar er vraagtekens gezet kunnen
worden bij de mate waarin de TKI’s daadwerkelijk van elkaar leren. In veel gevallen hebben
de TKI’s een eigen (context specifieke) uitvoeringspraktijk ontwikkeld.

48

Dialogic innovatie ● interactie

3.5 Administratieve lasten
In deze paragraaf staan we stil bij de mate waarin de regeling efficiënt wordt uitgevoerd.
Hierbij kijken we naar de administratieve lasten voor de TKI’s. Het gaat hier nadrukkelijk om
indicaties op basis van de ons ter beschikking staande informatiebronnen in deze tussentijdse
evaluatie. In een periodieke evaluatie kan een gedetailleerder beeld worden geschetst.
Beperkte formele administratieve lasten TKI-regeling, maar in de praktijk
behoorlijke kosten bij TKI’s en uiteindelijke begunstigden van de regeling
Bij publicatie van de regeling werden de administratieve lasten voor de TKI-toeslagregeling
geschat op 330.980,- euro (0,41% van het beschikbare budget). Dit heeft betrekking op de
kosten die de burger maakt om te voldoen aan informatieverplichtingen voortvloeiend uit de
TKI-regelgeving, oftewel de formele administratieve lasten voor de TKI’s. 41
De TKI-toeslagregeling vermeldt een aantal activiteiten voor de TKI’s waar administratieve
lasten uit voortvloeien. Hierbij gaat het om activiteiten met betrekking tot het doen van
aanvragen ter verkrijging van de toeslag en rapportage- en administratieverplichtingen. De
meeste TKI’s kiezen er echter voor om méér activiteiten uit te voeren m.b.t. de TKI-toeslag.
Dit zijn keuzes van de TKI’s als private rechtspersonen, en leiden dus niet tot administratieve
lasten van de TKI-toeslagregeling in de formele zin van het woord. Niettemin worden deze
activiteiten vaak als essentieel gezien voor een effectieve werking van de regeling. EZ geeft
een aparte bijdrage voor de bureaukosten voor de TKI’s. Hiermee kan alleen een basaal
“TKI-bureau” worden ingericht. Een aantal TKI’s slaagt erin om de omvang van de bureaus
(zeer) beperkt te houden, zeker wanneer het inzetten van de toeslagmiddelen verloopt via
andere organisaties (bijvoorbeeld door mee te lopen in calls van derden). Er zijn ook TKI’s
die actiever consortiumvorming bevorderen, een ruimer takenpakket hebben en/of waarbij
het Topteam meer zaken laat uitvoeren door het TKI anders dan de uitvoering van de TKItoeslagregeling. De benodigde capaciteit wordt daar vaak geleverd door het detacheren van
mensen uit de achterban of deels gefinancierd met een percentage van de verkregen toeslag
op de verzamelde grondslag. Aangezien de toeslag bedoeld is voor PPS-projecten worstelen
die TKI’s nog met de vraag hoe ze hun activiteiten m.b.t. PPS-ontwikkeling het best kunnen
bekostigen; een voorlopige oplossing die soms gehanteerd wordt is door dit onder te brengen
in programmamanagement van inzetprojecten.
Zoals eerder beschreven zijn de TKI-besturen verantwoordelijk voor het opstellen van het
TKI-programma en de onderliggende roadmaps, het verzamelen van de grondslagprojecten
en het verdelen van de toeslag over de kennisinstellingen en bedrijven (bijv. door een eigen
call te organiseren en/of gebruik te maken van de calls van derden). De administratieve
lasten voor het TKI bestaan met name uit het aanvragen van de TKI-toeslag (het invullen
van het aanvraagformulier en het aanleveren van informatie over de projecten waarop de
toeslag wordt verdiend) en het aanleveren van voortgangsinformatie m.b.t. de
inzetprojecten (zie ook paragraaf 3.4). De TKI’s voegen daar zelf andere (coördinerende en
programmerende) werkzaamheden aan toe voor de feitelijke toepassing van de regeling van
belang zijn en die ook kosten kennen, zoals het opstellen van een TKI-programma en de
onderliggende roadmaps, het actief verzamelen van grondslagprojecten en het actief
selecteren van voorstellen voor een aanvraag aan RVO door middel van eigen calls, calls van
derden of andere mechanismen.

41

Hierin zijn nog niet de uitvoeringskosten van RVO en EZ opgenomen, noch gemaakte kosten van
bedrijven en kennisinstellingen met betrekking tot de TKI-toeslagregeling.

Dialogic innovatie ● interactie

49

Over het algemeen wordt de systematiek van grondslag genereren relatief bewerkelijk
gevonden. Ook de systematiek van het verdelen van de toeslag (selecteren van
inzetprojecten) kan bewerkelijk zijn, vooral als er sprake is van veel kleine projecten. De
totale kosten verschillen echter per TKI en hangen o.a. af van de mate waarin het TKI zelf
een actieve rol speelt bij het verzamelen van bijv. grondslagprojecten (of dat dit meer bij de
bedrijven en kennisinstellingen ligt) en/of het TKI zelf een call organiseert of dit uitbesteed
aan derden voor de selectie van inzetprojecten. Er zijn TKI’s waar de last met name bij
bedrijven en kennisinstellingen ligt (bijvoorbeeld bij HTSM), maar ook TKI’s die zelf een
dominantere rol spelen bij het genereren van grondslag (vaak in sectoren waar het MKB
domineert). Ook de organisatiegraad van de sector speelt een belangrijke rol: hoe groter het
organiserend vermogen vanuit het veld, hoe makkelijker partijen bij elkaar zijn te brengen
in PPS’en en hoe lager de administratieve lasten voor het TKI.
In veel gevallen geven de TKI’s aan dat zij aanzienlijke kosten kennen, zowel om de
grondslag te genereren (of kennisinstellingen en bedrijven daartoe aan te zetten die te
genereren) als om de inzet te plegen. Sterker nog, een aantal TKI’s heeft aangegeven vooral
bij de start van de TKI-toeslagregeling het merendeel van de tijd kwijt geweest te zijn aan
het opstarten van het TKI, het identificeren van de grondslagprojecten en het interpreteren
van de regeling. Ditzelfde geldt voor de kennisinstellingen en in mindere mate de bedrijven
(wiens bijdrage vaak via de kennisinstellingen wordt geïdentificeerd). Ook zij hebben direct
te maken met diezelfde kosten. De gemiddelde projectgrootte van de PPS’en is in sommige
TKI’s klein of aan individuele PPS’en doen in sommige sectoren tientallen bedrijven mee. In
beide gevallen levert dit relatief hogere kosten op. Een trend die nu zichtbaar is in diverse
TKI’s is dat grotere PPS’en of grotere pakketten van PPS’en worden gebouwd om zo
versplintering en kosten tegen te gaan. Er wordt met andere woorden geprogrammeerd in
grotere brokken. Een trend daarbij is ook dat kant-en-klare (grootschalige) PPS’en zich
aanbieden voor het verkrijgen van inzetmiddelen.
Kosten bedrijven en kennisinstellingen
In de publicatie van de regeling wordt gesteld dat deelnemers (onderzoeksorganisaties en
bedrijven) aan de projecten waarop toeslag wordt verkregen en/of waaraan toeslag wordt
besteed, in principe geen extra werkzaamheden hoeven te verrichten in het kader van de
TKI-toeslagregeling. De bij publicatie van de regeling berekende administratieve lasten
hebben dan ook geen betrekking op hen.42
In de praktijk blijken bedrijven en kennisinstellingen wel substantiële kosten te maken met
betrekking tot de regeling. Met name kennisinstellingen spenderen veel tijd aan het
verzamelen van grondslagprojecten en het bijhouden van administratieve gegevens m.b.t.
de inzetprojecten. Interviewpartners bij kennisinstellingen en TKI’s geven aan dat de
gevraagde administratieve gegevens als zeer gedetailleerd worden ervaren, bijvoorbeeld als
het gaat om het aanleveren van KvK-nummers van betrokken bedrijven (hetgeen wel
essentieel is voor monitoring en evaluatie). Ook het opstellen van contracten met bedrijven
kost volgens sommige kennisinstellingen veel tijd; er moeten veel individuele
onderhandelingen worden gevoerd. Zeker voor kennisinstellingen die te maken hebben met
verschillende TKI’s, en daarmee ook verschillende formats en eisen, is dit relatief belastend.
Hoewel de meerderheid van deze kosten bij de kennisinstellingen liggen, maken daarnaast
ook deelnemende bedrijven de nodige kosten voor het bijhouden van administratieve
gegevens (soms via subsidieadviseurs). Beide groepen geven in de survey aan de kosten en
inspanningen voor het verkrijgen van TKI-toeslag hoog te vinden; maar één respondent

42

Staatscourant 2012 nr. 18236. Meest recente versie: http://wetten.overheid.nl/BWBR0035474/201607-06.

50

Dialogic innovatie ● interactie

kwalificeert de kosten en inspanningen als zeer laag. Als we de resultaten in Figuur 9
uitsplitsen naar type respondent leidt dat tot onderling vergelijkbare resultaten. Bedrijven
en kennisinstellingen verschillen echter sterk in hun tevredenheid met de lasten van
rapportage aan RVO en het TKI (zie Figuur 10). Hoewel bedrijven unaniem aangeven tamelijk
tot zeer tevreden te zijn, zijn kennisinstellingen overwegend ontevreden over de lasten. De
resultaten weerspiegelen dan ook de zwaardere belasting die kennisinstellingen ondervinden
van de TKI-toeslagregeling.
16

14

14
12
10

9

8

8
6
4

1

2

0

0
Zeer laag

Tamelijk laag Niet hoog/
niet laag

Tamelijk
hoog

Zeer hoog

Figuur 9. Survey: beoordeling van de kosten c.q. inspanningen voor het verkrijgen van de TKI-toeslag
inclusief de eventuele inzet van externe adviseurs in de periode 2013-2015 (n=32).
7

6

6

5

5

4

4

3

3

2

2

1

1

0

0
Zeer
Tamelijk
Niet
Tamelijk
ontevreden ontevreden ontevreden tevreden
/ niet
tevreden

Bedrijf

Kennisinstelling

Zeer
tevreden

Zeer
Tamelijk
Niet
Tamelijk
ontevreden ontevreden ontevreden tevreden
/ niet
tevreden

Bedrijf

Zeer
tevreden

Kennisinstelling

Figuur 10. Survey: tevredenheid over lasten van rapportage aan TKI (links, n=26) en RVO (rechts,
n=22).

3.6 Uitvoeringskosten
Uitvoeringskosten RVO en EZ zijn te overzien door ‘uitbesteding’ aan TKI’s
De uitvoeringskosten van RVO ramen we, op basis van overleg met hen, op ongeveer
900.000 euro (arbeidskosten incl. adviseurs, coördinatie van de regeling, klantcontact,
juridische zaken en out of pocket kosten). RVO heeft zogenaamde RVO-liaisons ingesteld.
Dit zijn adviseurs die de ‘olie’ tussen EZ en de TKI’s vormen. Ze geven advies over de uitleg
van de regeling, denken mee, verbinden en jagen aan. Ze zijn (ruimer) het aanspreekpunt
voor Topsectorenbeleid, en hebben interactie met zowel beleid als het veld. De RVO-liaisons
besteden naar schatting ongeveer 1/3 deel van hun tijd aan de TKI-toeslagregeling en er
zijn bijna net zo veel RVO-liaisons als er (gefuseerde) TKI’s zijn. Dit omvat echter een aparte

Dialogic innovatie ● interactie

51

opdracht en wordt daarom niet meegerekend in de kosten. Al met al zijn de totale
uitvoeringskosten van RVO daarmee nog steeds beperkt te noemen.
Aanvullend heeft EZ nog 1,5 fte in de boekhouding staan voor de beleidsontwikkeling rondom
de TKI-toeslag. Voorts kent EZ zogenaamde accounthouders. Zij schakelen met de TKI’s,
vooral daar waar het gaat om TKI-regeling zelf. De accounthouders nemen de TKI-toeslag
integraal mee in hun interactie met Topsectoren. Er is geen zinnige schatting te geven van
het aantal fte dat hier mee gemoeid is anders dan dat het gemiddeld een klein tijdsbeslag
vergt ten opzichte van de andere taken van accounthouders.

52

Dialogic innovatie ● interactie

4 Effectiviteit
Het doel van de TKI-toeslag is het stimuleren van vraaggestuurde PPS-projecten op thema’s
die binnen de TKI-programmering vallen. In dit hoofdstuk onderzoeken we in hoeverre de
regeling hierin slaagt. In paragraaf 4.1 kijken we ten eerste naar het maatschappelijke en
economische potentieel van de roadmaps. Vervolgens analyseren we het effect van de
regeling op de publieke onderzoeksagenda’s (paragraaf 4.2) en de mate waarin er (extra)
wordt samengewerkt (paragraaf 4.3). Tot slot behandelen we de additionaliteit van de
regeling (paragraaf 4.4).

4.1 Maatschappelijk en economisch potentieel roadmaps
Zoals beschreven in hoofdstuk 2 vullen de TKI’s de meerjarige Kennis en Innovatie Agenda’s
(KIA’s) van de Topsectoren verder in binnen het TKI-programma. Veel TKI’s hebben dit TKIprogramma verder gespecifieerd in een of meerdere TKI programma’s of roadmaps. Zo heeft
het TKI HTSM 17 roadmaps, TKI AgriFood 9 en TKI Chemie 4. De grondslagprojecten en
inzetprojecten dienen te passen binnen het TKI-programmering. In deze paragraaf
analyseren we in hoeverre de TKI-programma’s (en -roadmaps) maatschappelijk en
economisch potentieel hebben, en de mate waarin ze onderscheidend en selectief zijn.
Toenemende aandacht voor maatschappelijke en economische relevantie
Door per TKI in samenspraak met het veld een TKI-programma en bijbehorende roadmaps
op te stellen, beoogt men ervoor te zorgen dat de kennisinstellingen (de TO2-instituten,
universiteiten etc.) meer oog hebben voor maatschappelijke en economische vraagstukken.
Op basis van de deskstudie en de interviews stellen we vast dat de roadmaps vrijwel allemaal
expliciet aandacht besteden aan de maatschappelijke en economische relevantie van het
onderzoek. De roadmap BBE stelt bijvoorbeeld dat “[…] de transitie naar een biobased
economy kansen biedt voor een zorgvuldig gebruik en betere benutting van natuurlijke
(groene) grondstoffen (inclusief zijstromen), het ontsluiten van nieuwe afzetmarkten en
creëren van mogelijkheden om de concurrentiekracht van de sector te vergroten. En de
roadmap ‘High tech to Feed the World’ (TKI AgriFood) stelt dat “Door toepassingen van
hightech systemen en materialen en de nieuwe mogelijkheden van ICT, zullen de agrarische
en voedingssectoren de grote maatschappelijke uitdagingen waarvoor ze zich gesteld zien
beter aan kunnen. Bovendien zal de concurrentiepositie van deze sectoren in Nederland
verbeteren en ontstaan kansen om de nieuwe systemen met deze toepassingen te
exporteren”. Ook TKI Logistiek (nu Dinalog) beschrijft bijvoorbeeld de wijze waarop de
roadmaps aansluiten op de maatschappelijke uitdagingen zoals geïdentificeerd door de
Europese Commissie, NWO (en HBO-SIA) en TNO.
De meeste TKI’s geven aan relatief weinig moeite te hebben gehad de maatschappelijke
uitdagingen een plek te geven in het TKI-programma en/of de roadmaps. Ze stellen dat
dergelijke maatschappelijke doelstellingen al integraal onderdeel waren van de
sectoragenda’s of nevengeschikt zijn aan de economische doelstellingen. We concluderen
dan ook dat de aandacht voor maatschappelijke en economische relevantie niet zo zeer de
ontwikkelrichting van onderzoek en innovatie heeft veranderd; inhoudelijk zijn de opgestelde
roadmaps
veelal
een
voortzetting
van
eerdere
innovatieprogramma’s
en/of
onderzoeksrichtingen. Het is wel zo dat er bij het identificeren van gemeenschappelijkheden
in de onderzoeksambities van de achterban van een TKI meer ruimte is ontstaan om
aandacht te schenken aan die overeenkomstigheden die ook een maatschappelijk belang
dienen. Soms zijn het de kennisinstellingen die hier op voorhand net wat meer oog voor
hadden, en soms zijn het juist de bedrijven die kennisinstellingen nu beter kunnen betrekken

Dialogic innovatie ● interactie

53

in onderzoek dat mogelijk leidt tot oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen. Vooral
laatstgenoemden geven aan dat er meer dan voorheen wordt gefocust op maatschappelijke
uitdagingen (zie Figuur 11). De TKI-programma’s en bijbehorende roadmaps lijken dus
weliswaar een voortzetting van eerdere onderzoeks- en innovatieagenda’s, maar de toeslag
zou bedrijven wel een zetje kunnen geven om hier sterker bij betrokken te raken en bepaalde
gemeenschappelijke interesses meer gewicht te geven.

Kennisinstelling

2

Bedrijf 0

7

5

0%

9

6

20%

3

5

40%

60%

Zeer oneens

Tamelijk oneens

Niet oneens / niet eens

Tamelijk eens

2

5

80%

100%

Zeer eens

Figuur 11. Survey: zijn kennisinstellingen en bedrijven zich door de TKI-toeslag meer gaan richten op
maatschappelijke uitdagingen dan voorheen? N=44. (Antwoorden uitgesplitst naar type respondent).

De roadmaps zijn vrij breed, maar worden (vooral bij inzet) selectief toegepast
De mate waarin de maatschappelijke en economische doelen concreet worden uitgewerkt
wisselt sterk per roadmap. De roadmaps geven doorgaans wel een specifieke
onderzoeksrichting aan, maar de mate waarin er een concrete visie en ambitie wordt
neergelegd wisselt volgens interviewrespondenten. Ook het ambitieniveau verschilt per
roadmap.
Enerzijds zijn er signalen dat het opstellen van een roadmap helpt om overzicht te krijgen
over waar een bepaald domein naartoe wil en wie daar een rol in spelen. Anderzijds is er ook
het geluid dat de roadmaps een algemene weergave zijn van onderwerpen waar het veld
toch al mee bezig was. Het opstellen van een roadmap helpt dan wel bij de internationale
profilering van de sector, maar zorgt er niet voor dat er (in die gevallen) harde keuzes
gemaakt worden voor bepaalde ontwikkelingstrajecten. Daarbij zijn de roadmaps over het
algemeen vrij breed ingestoken. De indruk die daaruit ontstaat is dat veel PPS-projecten met
enige moeite wel in een van de roadmaps te passen zijn. Er zijn onderwerpen die raken aan
meerdere roadmaps. Het lijkt erop dat bepaalde partijen goed moeten zoeken naar de
roadmap waar hun project het beste in past. Daar waar het project in meerdere roadmaps
past, wordt soms ‘geshopt’ bij de verschillende TKI’s om te kijken waar de voorwaarden het
meest aantrekkelijk zijn. Voor veel kennisinstellingen geldt dat TKI’s die de grondslag
‘terugploegen’ en een beperkt percentage van de verdiende toeslag afromen voor de werking
van het TKI het meest aantrekkelijk worden gevonden. 43
Dat partijen met hun projectvoorstel meerdere roadmaps of zelfs TKI’s langsgaan, wil niet
zeggen dat dat altijd is omdat ze keuzevrijheid hebben. Voor het opvoeren van grondslag is

43

Op dit punt constateren gesprekspartners ook dat er verschillen bestaan in de mate waarin men in
diverse TKI’s ‘creatief’ is met het verzamelen van grondslag. Dit kan gaan om het opvoeren van
internationale projecten waarin de in-kind bijdrage van een groot aantal buitenlandse partijen wordt
meegenomen, of het administratief omvormen van contractonderzoek naar PPS-onderzoek.

54

Dialogic innovatie ● interactie

veel plaats, maar bij het toekennen van verdiende toeslag lijken TKI’s soms wat selectiever
met hun roadmap om te gaan (hoe breed die ook is). Bij inzetprojecten is er blijkbaar meer
urgentie dat ze echt goed aansluiten bij de collectieve agenda die het TKI-programma
vertegenwoordigt.
De antwoorden van survey-respondenten, die voor het merendeel intensief bij de regeling
betrokken zijn, sluiten het beste aan bij de tweede manier van kijken naar de selectiviteit
van roadmaps. Respondenten menen dat roadmaps niet breed zijn ingestoken, en dat ze
bijdragen aan het maken van duidelijke keuzes en prioriteiten (zie Figuur 12). Uiteraard is
dit algemene beeld een weergave van de verschillende rol van roadmaps in verschillende
TKI’s. Desalniettemin wijzen de resultaten erop dat er selectief met de toeslag wordt
omgegaan en dat er in die zin dus sturing plaatsvindt. Voor wat betreft de richting van die
sturing menen respondenten dat de roadmaps weinig overlappen. Hoewel (of juist omdat)
ze met input van een grote groep stakeholders tot stand kwamen zijn de roadmaps volgens
de respondenten vooral een continuering van bestaande onderzoekslijnen.
Er bestaat overlap in de roadmaps van de
verschillende TKI's
De roadmaps zijn over het algemeen te
breed qua thematiek

9

2

Dankzij de roadmaps overzie ik beter wat de
centrale thema's en spelers zijn in mijn
1
werkveld
De roadmaps zijn duidelijk afgestemd op de
verschillende maatschappelijke uitdagingen

15

12

21

7

De roadmaps zijn met input van een brede
groep stakeholders (bottom-up) tot stand 03
gekomen
0%

Zeer oneens

Tamelijk oneens

9

20

8

10

6
20%

19

27

8

23

20

19

20

40%

Niet oneens / niet eens

3

7

22

23 5

5

17

15

De huidige roadmaps bouwen vooral voort
op bestaande onderzoekslijnen die al
1 4
bestonden voor de TKI
De roadmaps dragen bij aan het maken van
duidelijke keuzes en het stellen van
prioriteiten door de TKI

10

60%

80%

Tamelijk eens

100%

Zeer eens

Figuur 12. Survey: stellingen met betrekking tot de roadmaps (n=39-53).

4.2 Effect op publieke onderzoeksagenda’s
In deze paragraaf staan we stil bij de vraag in hoeverre de opgestelde TKI-programma’s en
bijbehorende roadmaps ook daadwerkelijk leiden tot meer focus van publieke
onderzoeksmiddelen die voor Nederland op de (middel)lange termijn belangrijk zijn en in
hoeverre de TKI-toeslagregeling ertoe leidt dat publieke onderzoeksinstellingen zich meer
dan voorheen zijn gaan richten op de (middel)lange termijn kennisbehoefte van
maatschappij en bedrijven (missie-gedreven onderzoek). Ook onderzoeken we in hoeverre
de TKI-toeslagregeling tot een andere combinatie van fundamenteel, industrieel en
experimenteel onderzoek in PPS-verband heeft geleid.
De regeling leidt tot meer vraaggestuurd onderzoek
Door gezamenlijk een TKI-programma op te stellen en dit vervolgens verder te specificeren
in diverse roadmaps, heeft het veld in een aantal gevallen een duidelijk signaal afgegeven
van waar men mee bezig is en wil zijn. Zoals hierboven beschreven is er wel variatie in mate
waarin het om voortzetten en ‘omlabelen’ gaat, versus daadwerkelijk iets nieuws opzetten.

Dialogic innovatie ● interactie

55

Het algemene beeld is echter dat focus aanbrengen een grote vooruitgang is, zelfs al is het
soms eerder een kwestie van het beter articuleren van een bestaande visie. De TKItoeslagregeling zorgt er immers voor dat het duidelijker wordt waar vooral het bedrijfsleven
behoefte aan heeft. Het wordt daarmee voor kennisinstellingen wel moeilijker om
maatschappelijke onderzoeksthema’s waar geen koopkrachtige vraag naar bestaat in de
markt in de lucht te houden.
Het opstellen van roadmaps, deels aangedreven door het vooruitzicht op extra middelen,
heeft over de gehele linie tot meer interactie en daarmee koersbepaling geleid. De TO2instellingen houden als gevolg meer rekening met de (maatschappelijk en economische
relevante) onderwerpen die in de TKI’s centraal worden gesteld. Ook de financiële prikkel
die uitgaat van de TKI-toeslagregeling speelt hierbij een rol. Waar kennisinstelling voorheen
minder afhankelijk waren van externe financiering is dat de afgelopen jaren sterk
toegenomen. De TKI-toeslag is belangrijk omdat ze de kennisinstellingen helpt bij het
verkrijgen van private bijdragen én toeslag. Om de toeslag te mogen inzetten is er op de
inzetprojecten ook weer co-financiering nodig (hoewel tegenwoordig niet meer per se
privaat). Dit mechanisme impliceert dat kennisinstellingen genoodzaakt zijn om onderzoek
te programmeren waar ze voldoende commitment voor kunnen vinden. Binnen de regeling
is de betrokkenheid van bedrijven daarmee veel minder vrijblijvend; ze moeten harde(re)
toezeggingen doen. Tegelijkertijd moeten kennisinstellingen zich ook meer aanpassen aan
de onderzoeksvragen/wensen van de bedrijven.
Handelend vanuit de financiële prikkels hebben kennisinstellingen een reden om zich te
richten op activiteiten waar relatief veel bedrijfsbijdragen voor zijn. Omdat kennisinstellingen
niet genoeg financiële middelen (zowel TKI-toeslag als overige financiering) tot hun
beschikking hebben om zich volledig op alle relevante thema’s te richten is er soms sprake
van focus op bepaalde relevante thema’s ten koste van een ander thema dat eveneens als
relevant is aan te merken.
Kijken we naar de middelen die de TO2-instituten in totaal ontvangen van de TKI’s vanuit de
TKI-toeslagregeling in relatie tot de totale financiering van de instituten, dan zien we
aanzienlijke verschillen in zowel de absolute bedragen als het aandeel van de TKI-toeslag in
de totale jaarlijkse financiering per instituut (zie Tabel 1544). De genoemde jaarlijkse toeslag
in Tabel 15 is geschat door de totaal toegekende financiering uit inzetprojecten (2014-2015)
te wegen naar de looptijden die voor de projecten uit 2014 bekend zijn; zie Bijlage 2. TNO
en DLO ontvangen beduidend meer toeslag dan de andere TO2-instituten. Tegelijkertijd
varieert ook het belang in de totale (publieke) financiering. Waar de toeslag voor TNO en
DLO nog 15% van de totale publieke middelen bevat, is dat voor ECN ongeveer 1%. Met
uitzondering van Deltares en ECN betreft de TKI-toeslag in ieder geval een omvangrijke
bijdrage aan de totale publieke financiering. Op de totale financiering (publiek + privaat)
wordt dit aandeel wel beduidend lager. Niettemin is duidelijk dat de TKI-toeslag voor de
meeste instituten inderdaad een substantiële financiële prikkel is.

44

Te ontvangen toeslag is geschat op basis van inzetgegevens over 2014-2015. Publieke financiering
en totale omzet betreft 2014 data, met uitzondering van TNO (2015) en Deltares (2015). 2015 data
voor de overige instituten was nog niet beschikbaar. Met uitzondering van de te ontvangen TKI-toeslag
is de data uit jaarverslagen van de respectievelijke instituten gehaald.

56

Dialogic innovatie ● interactie

Tabel 15. Geschatte jaarlijkse TKI-toeslag toegezegd aan TO2-instituten, in verhouding tot de totale
omzet en de publieke financiering van deze instituten.

Kennisinstelling
TNO
NLR
DLO
Deltares
Marin
ECN

Te
ontvangen
TKI-toeslag
(mln)
24,4
1,3
10,4
1,2
1,3
0,2

Publieke
financiering
(mln)
168
17
140
56
9
32

Totale
omzet /
financiering
(mln)
518
73
281
108
43
140

Toeslag/totale
publieke
financiering

Toeslag/totale
financiering

15%
8%
7%
2%
15%
1%

5%
2%
4%
1%
3%
0%

Universiteiten lijken in directe zin minder beïnvloed door de roadmaps, maar in indirecte zin
hebben ze te maken met het feit dat enkele TKI’s ook samen met NWO en STW richting
geven aan de middelen die zij beschikbaar stellen. In beide gevallen is het gevolg dat
onderzoeksmiddelen worden verschoven naar thema’s met relevantie (ook al hebben
kennisinstellingen zelf wat invloed op wat er in TKI-programmering staat). Toch zijn ook met
name de TU’s de TKI-toeslag gaan ontdekken als aanvullende financieringsbron.45
Om het belang van de TKI-toeslag voor verschillende onderzoeksinstituten beter te kunnen
duiden dient als laatste NWO genoemd te worden. NWO zet per jaar een substantieel bedrag
in voor het Topsectorenbeleid. In 2014 was dit €210 miljoen; in 2015 ging het om €275
miljoen.46 In totaal zette NWO in 2015 €681 miljoen aan financiering weg. Hoewel de TKItoeslag een omvangrijke additionele financieringsbron is voor een aantal instituten, is
belangrijk in het achterhoofd te houden dat het zeker niet de énige financieringsstroom voor
het Topsectorbeleid is.47 Instituten als ECN maken daarnaast sterk gebruik van bijvoorbeeld
de nationale subsidie-instrumenten van Economische Zaken ter stimulering van duurzame
energie.
De taakopvatting en feitelijke sturing door de TKI’s verschilt
De TKI’s verschillen in de mate waarin de programmering daadwerkelijk bottom up tot stand
komt en probleemgericht is. In een aantal domeinen, zoals Energie, wordt het opstellen van
het TKI-programma en de bijbehorende roadmaps gezien als een belangrijke ontwikkeling
die duidelijk maakt welke gemeenschappelijke doelen er nagestreefd worden en hoe men
daar samen naar toe werkt. In meer gevestigde domeinen, zoals HTSM, zijn de roadmaps
veelal voortzettingen van bestaande agenda’s van gevestigde gebieden; de roadmaps en
bijbehorende projecten gaan niet heel nadrukkelijk over radicale vernieuwing
(uitzonderingen daargelaten). Deze roadmaps geven daarmee vooral inzicht in waar het veld
mee bezig en vormen minder een nieuwe gezamenlijke routekaart met doelen die men
voorheen nog niet in het vizier had.
De sturing vindt niet alleen plaats op het niveau van het TKI-programma en/of de
bijbehorende roadmaps, maar ook bij de selectie van grondslag- en inzetprojecten. Zeker

45

Het valorisation centre van de TU Delft coördineert bijvoorbeeld de aanvragen voor TKI-toeslag vanuit
de TU Delft richting de TKI’s (o.a. de TKI’s binnen de Topsectoren Water, Energie, Chemie en HTSM).
Daartoe worden eerst intern alle PPS’en die lopen of gaan lopen binnen alle faculteiten geïdentificeerd.
Vervolgens wordt bekeken welke projecten het beste binnen welke roadmap pasen. Af en toe worden
onderzoeksgroepen direct benaderd door TKI’s. Maar over het algemeen vinden TKI’s het lastig om
een ingang te vinden. Daarom coördineert de TU Delft dit nu centraal. Voor de door de TU Delft
geselecteerde grondslagprojecten worden vervolgens grondslagformulieren ingevuld en worden de
projecten ingediend. De verdiende toeslag gaat terug naar de faculteiten die het meeste hebben
gegenereerd. Met deze verdiende toeslag worden vervolgens geheel nieuwe projecten opgestart.

46

Ministerie van Economische Zaken (2014). Rijksbegroting 2015. XIII Economische Zaken.

47

NWO (2016). Jaarverslag 2015.

Dialogic innovatie ● interactie

57

bij het onderbrengen van de grondslagprojecten bestaat de indruk dat de TKI’s de kaders
van de roadmap vrij flexibel hanteren. Bij inzetprojecten is er meer selectie, maar vooral op
kwaliteit. Hiervoor zijn veelal externe beoordelingscommissies opgezet door de TKI’s, met
daarin veelal inhoudelijke experts.
De focus van het toegepaste onderzoek verschuift naar middellange termijn
Volgens diverse kennisinstellingen is de keerzijde van de toegenomen vraagsturing dat er
druk komt te staan op de kennisbasis van thema’s die géén onderdeel vormen van roadmaps
en/of thema’s die voor bedrijven minder interessant zijn. De indruk bestaat dat dit vooral
thema’s zijn met een lange termijn horizon en/of thema’s waarvan bedrijven van mening
zijn dat het voor hen minder relevant is (bijv. puur maatschappelijke thema’s zonder direct
zicht op toepassing en/of economisch rendement).
Of er ook middelen worden gewijd aan thema’s waar minder commitment is van
kapitaalkrachtige partijen hangt af van de manier waarop TKI’s besluiten hun vrije middelen
in te zetten. Zelfs al worden er tenders e.d. opgezet voor domeinen waarin (nog) geen
grondslag gegenereerd wordt, dan nog blijft de eis dat er op zijn minst privaat commitment
moet zijn om voldoende co-financiering te vinden voor de inzetprojecten. Thema’s met lange
termijn-potentie die helemaal niet in de roadmaps voorkomen, blijven sowieso buiten beeld
in de her-allocatie van publieke onderzoeksmiddelen.
Volgens kennisinstellingen is er daarmee binnen het instrumentarium minder ruimte om te
werken aan zaken die wat verder in de toekomst liggen. Projectvoorstellen binnen de TKI’s
zijn vaak net wat meer toegepast en nabije termijn georiënteerd dan de projecten waar
kennisinstellingen mee bezig zouden willen zijn. Surveyresultaten staven dit: onderzoek van
kennisinstellingen in PPS-verband is toegepaster en experimenteler geworden, aldus
respondenten (zie Figuur 13; uitsplitsing naar type respondent levert per groep een
vergelijkbaar beeld op). Ook TKI’s met een meer publieke missie en weinig kapitaalkrachtige
vraag vanuit het bedrijfsleven geven aan het lastig te hebben om voldoende grondslag te
verzamelen en deze vervolgens te kunnen inzetten. Zonder private grondslag werkt de TKItoeslag immers niet.
2 1

Experimentele ontwikkeling

19

3 0 10

Toegepast onderzoek

Fundamenteel/funderend onderzoek 1

0%
Veel minder

18

Minder

30

10

20%
Gelijk

2

16

40%
Meer

1

12

60%

80%

0

100%

Veel meer

Figuur 13. Survey: in hoeverre zijn de kennisinstellingen meer of minder fundamenteel/funderend,
toegepast of experimenteel onderzoek gaan uitvoeren in publiek-privaat verband? N=39-42.

Een belangrijke kanttekening bij bovenstaande observaties is dat het vanzelfsprekend is dat
kennisinstellingen opschuiven naar wat de markt wil. Het is daarnaast echter ook van belang
om te kijken wat er in PPS gebeurt vanuit het perspectief van bedrijven. Zij hebben niet
alleen belangstelling voor onderzoek waarin uitsluitend antwoorden worden gezocht voor
urgente problemen. Bedrijven investeren in PPS voor zover ze belang hebben bij
gemeenschappelijk onderzoek, en dat betreft in de praktijk vaak projecten die wat verder
aan het begin van markttoepassingen liggen. Naarmate de inzetprojecten grootschaliger
worden en meer deelnemers kennen is het meer waarschijnlijk dat ze betrekking hebben op

58

Dialogic innovatie ● interactie

onderzoek waar gedurende meerdere jaren in geïnvesteerd wordt en resultaten uit
voorkomen.
Typerend voor PPS is dat kennisinstellingen zich voor hun doen met relatief toegepaste
projecten bezighouden, terwijl het voor bedrijven juist om relatief pre-competitieve
projecten gaat. De vraag is dus of de toeslagregeling leidt tot een verschuiving ten opzichte
van de situatie dat er geen toeslagregeling zou zijn, wat wederom afhangt van de manier
waarop de (op dit onderwerp formeel neutrale) regeling uitgevoerd wordt.
Bij het TKI HTSM wordt de toeslag bijvoorbeeld grotendeels weggezet via wetenschappelijke
calls en via projecten als het TU/e-impulsprogramma. In dit programma, gestart in 2013,
doet de TU/e onderzoek met bedrijven, waarbij ze gezamenlijk promotieplaatsen financieren.
De samenwerking is gericht op lange-termijnonderzoeksprogramma’s en de projecten neigen
meer naar fundamenteel onderzoek dan ‘reguliere’ PPS’en. De Energie TKI’s (inmiddels
samengevoegd tot één TKI) laten juist het omgekeerde zien: daar wordt veel met kleinere
tenders gewerkt om te garanderen dat er voldoende commitment is vanuit de achterban van
minder kapitaalkrachtige MKB’ers. Hoewel er bij experimenteel onderzoek vanwege
staatssteunregels maar beperkt toeslag kan worden ingezet, neigt deze manier van alloceren
naar de meer toegepaste kant. Doordat een groot deel van de toeslag naar TKI HTSM vloeit
wegen de praktijken daar natuurlijk wel zwaarder in de uiteindelijke veranderingen in het
Nederlandse onderzoekslandschap. Een algehele balans is moeilijk te maken. Het beeld dat
naar voren komt is dat de invloed van de regeling vooral betrekking heeft op thematische
verschuivingen van de focus van het onderzoek.
Voorzichtige verschuiving van contractonderzoek naar collectief onderzoek
Uit de gevoerde gesprekken ontstaat de indruk dat in sommige TKI’s collectief onderzoek, in
de vorm van PPS’en, toeneemt ten koste van contractonderzoek dat bedrijven eerder buiten
de TKI’s om lieten uitvoeren (zie hiervoor ook sectie 4.4). Survey-resultaten leveren een
interessant onderscheid op tussen bedrijven en kennisinstellingen. Bedrijven geven zeer
stellig aan dat hun eigen bereidheid voor deelname aan PPS-onderzoek is toegenomen door
de TKI-toeslag, maar ook dat dit het geval is voor kennisinstellingen (Figuur 14).
Kennisinstellingen lijken te betwijfelen of dat het geval is voor bedrijven, maar een (kleinere)
meerderheid geeft wel aan dat zij zelf inderdaad sterker geneigd zijn tot PPS-onderzoek. De
survey biedt geen uitsluitsel over een eventuele absolute stijging in R&D-investeringen; een
kleine meerderheid van bedrijven geeft aan dat de TKI-toeslag het omzetten van contractR&D naar PPS-onderzoek stimuleert. Kennisinstellingen reageren gemengd op deze stelling.

Kennisinstelling

4

Bedrijf

1

0%

3

4 0

20%

6

6

10

40%

2

80%

2 1

6

Bedrijf 010

10

60%

Kennisinstelling

100%

0%

10

12

20%

3

10

40%

60%

80%

Zeer oneens

Tamelijk oneens

Zeer oneens

Tamelijk oneens

Niet oneens / niet eens

Tamelijk eens

Niet oneens / niet eens

Tamelijk eens

Zeer eens

100%

Zeer eens

Figuur 14. Survey. Links: neemt de bereidheid van bedrijven door de TKI-toeslag toe om deel te nemen
aan PPS-onderzoek? Rechts: neemt de bereidheid van kennisinstellingen door de TKI-toeslag toe om
deel te nemen aan PPS-onderzoek? Beiden uitgesplitst naar bedrijven en kennisinstellingen. N=21-25.

Dialogic innovatie ● interactie

59

Kennisinstelling

5

6

Bedrijf 0 2

0%

3

4

20%

6

2

7

40%

60%

Zeer oneens

Tamelijk oneens

Niet oneens / niet eens

Tamelijk eens

4

80%

100%

Zeer eens

Figuur 15. Survey: stimuleert de TKI-regeling het omzetten van contract-R&D naar R&D in PPS verband?
N=17-23.

4.3 Samenwerking
In deze sectie staan we stil bij de samenwerking van organisaties in PPS-projecten. Met
behulp van een netwerkanalyse onderzoeken we hoe de samenwerkingsstructuren er voor
iedere TKI uit zien, en hoe de inzetprojecten verschillen van grondslagprojecten. Behalve
dat dit nodig is om te bepalen of er nieuwe samenwerkingsverbanden ontstaan, helpen de
analyses ook om een indruk te krijgen van hoe de inzetprojecten tot stand komen (i.e. de
compositie die ze hebben qua type organisaties en de positie daarvan in het bredere PPSlandschap). Ook bespreken we in deze sectie in hoeverre de netwerkactiviteiten en innovatieadviesdiensten van de TKI’s een nieuwe groep MKB’ers weten te bereiken.
TKI-projecten reflecteren de structuur van het Nederlandse ‘PPS-landschap’
Het Nederlandse innovatiesysteem kent een lange traditie van PPS-onderzoek. Een
netwerkanalyse is een geschikte manier om te kijken hoe inzetprojecten hierin passen, en
of ze verandering brengen in de structuur van PPS-samenwerking die al bestond voordat de
TKI-toeslagregeling in werking trad.
De TKI-administratie die ten grondslag ligt aan de portfolio-analyse (zie sectie 2.4 en Bijlage
2) maakt het mogelijk om projectsamenwerkingen visueel in kaart te brengen. 48 In
onderstaande figuur zijn de gekleurde achthoeken de TKI’s, en representeren de zwarte
bolletjes de organisaties die bij een TKI in een project meedoen (dikkere lijnen staan voor
meerdere deelnames). De kleur van de TKI’s is conform de kleurstelling die in de EZmonitoring voor Topsectoren wordt gehanteerd. De omvang representeert het aantal
projecten dat er bij een TKI plaatsvindt.
Het getoonde netwerk is gegenereerd op basis van een algoritme dat de bolletjes zodanig
op een plat vlak verspreid dat de lengte van de aanwezige lijnen zo kort mogelijk is. Gevolg
hiervan is dat het resulterende netwerk een globale afspiegeling is van het economisch
weefsel in Nederland: de figuur legt bloot welke kennisgebieden op elkaar lijken (op basis
van de mate waarin ze samen voorkomen in het PPS-projectportfolio van kennisinstellingen
en bedrijven). TKI Tuinbouw bevindt zich in de periferie van de geïdentificeerde
kennisstructuur, gezien haar positie bovenin aan de rand van het netwerk. Het TKI
Agri&Food, wat sterk gerelateerd is aan TKI Tuinbouw, vormt de verbinding met de rest van
het netwerk. TKI’s Chemie, Energie en HTSM komen naar voren als de meest centrale
domeinen. Hieromheen liggen LSH (bij HTSM en Chemie) en de dienstenintensieve TKI’s

48

Omdat de navolgende resultaten gebaseerd zijn op een eerdere versie van de TKI-administratie wijken
totaalcijfers soms marginaal af van eerder gepresenteerde cijfers.

60

Dialogic innovatie ● interactie

Logistiek en Creatieve industrie (bij Energie). Onderin de figuur blijkt het ecosysteem
rondom het TKI Wind op Zee nauw verwant aan Watertechnologie, en ligt Deltatechnologie
vervolgens weer sterk in het verlengde van Watertechnologie. Het TKI Maritiem ligt niet
zozeer in het verlengde van de andere twee Water-TKI’s, maar lijkt op basis van de
projectparticipatie een afzonderlijk domein dat ook veel met HTSM gemeenschappelijk heeft.

1

T&U

Agrifood

BBE
Chemie
Logistiek
ISPT
ClickNL

LSH

TKI Urban Energy
TKI Gas

HTSM

Wind
Zee
Wind op
aan
Zee
Watertechnologie

Maritiem

Deltatechnologie

Figuur 16: 2-mode netwerk op basis van TKI-grondslag- en inzetprojecten (2014 en 2015). Labels
corresponderen qua kleur en hoogte met de betreffende TKI-achthoek.

De wolk van zwarte puntjes bij de TKI’s laat zien dat ze allemaal een eigen achterban hebben.
Organisaties die niet in zo’n TKI-gebonden wolk voorkomen hebben doorgaans participaties
in meerdere TKI’s. Onderstaande tabel laat zien dat het voor onderzoeksorganisaties het
meest gebruikelijk is om dit te doen; TNO heeft in alle TKI’s wel een project (zie het grootste
zwarte bolletje in Figuur 16), de TUD in 13, en de UT, WUR en UU in 11.
Tabel 16: Aantal verschillende TKI’s waarin organisaties deelnemen, naar organisatietype.
# TKI’s waarin
org. participeert

Grootbedrijf

Overheid

Overig en
onbekend

1

85%

91%

2

8%

7%

84%

85%

95%

89%

7%

11%

4%

3

4%

7%

1%

3%

1%

1%

4

2%

1%

0%

2%

1%

0%

1%

5

1%

0%

0%

0%

0%

0%

6

1%

0%

1%

0%

0%

0%

7

0%

0%

0%

1%

0%

0%

>7

1%

0%

2%

0%

0%

0%

# organisaties

1576

3060

404

73

382

5495

Dialogic innovatie ● interactie

MKB

Onderzoekso
rganisatie

Totaal

61

Om te onderzoeken hoe samenwerking binnen TKI-projecten eruitziet, en hoe dat zich
ontwikkelt, geeft onderstaande figuur een weergave die de basis vormt voor enkele
verdiepende analyses. Figuur 17 kent niet langer het onderscheid tussen TKI-bolletjes en
organisatie-bolletjes: in het vervolg zijn alle bolletjes organisaties. De omvang van de
bolletjes staat nu voor het aantal projecten waarin een organisatie deelneemt. Wanneer er
een verbinding (‘tie’) tussen twee organisaties getoond is wijst dat op samenwerking binnen
een project. De kleur van de tie correspondeert met de Topsector-kleur van het TKI waarbij
het project is uitgevoerd. Wanneer partijen samenwerken in projecten bij meerdere TKI’s
toont de kleur van het type project waarin ze het vaakst deelnemen.49 Voor de bolletjes zelf
geldt iets soortgelijks. Nog meer dan de vorige figuur is deze een representatie van de mate
waarin de kennisgebieden onderling aan elkaar verwant zijn. Opmerkelijk is dat TKI
Maritieme technologie nu nog duidelijker naar voren komt als separaat van de andere twee
TKI’s in de Topsector Water; ze blijkt meer verwant met TKI HTSM (tussen Ruimtevaart,
linksboven en het netwerk rondom het Holst centre, rechtsboven).
De sterke ‘kliekjes’ in de figuur (de groepjes dicht bij elkaar gesitueerde partijen) zijn
projecten waarin partijen vooral verbindingen hebben met alleen elkaar. Dergelijke kliekjes
bevinding zich vooral aan de buitenkant van het netwerk. Organisaties die maar in één
project deelnemen zijn bijvoorbeeld buitenlandse partijen die verder weinig met het
Nederlandse innovatiesysteem van doen hebben.
Belangrijk om op te merken is dat hier de partijen die al in 2014 in de data voorkwamen en
slechts 1 of 2 projecten hebben weg gefilterd zijn. De motivatie voor deze filter is dat het
PPS-landschap anders sterk vertroebeld zou worden door grote ‘exotische’ consortia die niet
tot de kern van de kennisstructuur behoren. De onderlinge samenhang van de figuur zou
niet veranderen, maar optisch heeft de toevoeging van grote eenmalige
samenwerkingsverbanden een nadelig effect (i.v.m. verminderde overzichtelijkheid). Een
andere overweging is dat buitensporig grote projecten vaak lastig te interpreteren zijn als
samenwerkingsverband, omdat het gaat om algemene projectnamen in de TKI-administratie
waaronder in de praktijk diverse specifiekere activiteiten schuilgaan. De TKI-specifieke
figuren in Bijlage 3 geven wel een volledige weergave van participatie in grondslag- en
inzetprojecten.

49

Indien de partijen een gelijk aantal keer samenwerken in verschillende TKI’s kennen we de kleur toe
van het TKI waarin over het algemeen het kleinst aantal projecten plaatsvinden.

62

Dialogic innovatie ● interactie

Figuur 17. Compositie van het PPS-landschap in TKI-projecten. De organisaties en hun
samenwerkingsverbanden zijn weergegeven in de kleur van de Topsector waar hun TKI-projecten onder
vallen. Gegevens op basis van 2014-2015 samen.

Type organisatie
De vorm van de figuurtjes in de getoonde netwerken verwijst naar het type organisatie. In
de volgende figuur is hiervoor ook kleur gebruikt, zodat beter is te zien dat het netwerk sterk
geconcentreerd is rondom grote kennisinstellingen (in het bijzonder de TO2-instituten, TU/e,
TU Delft, en DLO). Verder zijn er overal ‘rode spikkeltjes’ waar te nemen; dit zijn de PPSprojecten waarbij (ook) kleinere kennisinstellingen betrokken zijn. De grootste is KWR. In
deze figuur is nu op het oog ook al te zien dat sommige projecten erg heterogeen van
samenstelling zijn, zoals het project helemaal links bovenin. Bedrijven die in veel projecten
meedoen zijn vooral te vinden in het HTSM- en Energie-domein.

Dialogic innovatie ● interactie

63

Figuur 18: Het TKI-netwerk met bijzondere aandacht voor de type organisaties.

Nieuwe organisaties en samenwerkingsverbanden in inzetprojecten
Een kenmerkend aspect van de TKI-toeslagregeling is dat overheidsmiddelen door de TKI’s
en hun achterban verdiend moeten worden. Om aan toeslag te komen geven ze op wat de
private bijdragen zijn in hun (vaak al lopende) PPS-projecten. Dit uitgangspunt gebruiken
we om te bepalen in hoeverre de TKI-toeslagregeling tot netwerkvernieuwing leidt. Als er in
inzetprojecten veel nieuwe organisaties en/of onderlinge samenwerkingsverbanden waar te
nemen zijn dienen we nog vast te stellen in hoeverre die projecten er zonder toeslag niet
waren geweest. Zien we op voorhand al weinig vernieuwing, dan is het beantwoorden van
die laatste vraag niet eens meer nodig om tot een uitspraak te komen.
Onderstaande figuur toont nogmaals het PPS-landschap, maar nu in groen de
organisaties/verbanden die pas bij de inzetprojecten in beeld gekomen zijn, en in blauw de
organisaties/verbanden die tevens al in grondslagprojecten voorkwamen.

64

Dialogic innovatie ● interactie

Grondslag (G)
G&I
Inzet (I) 2014
Inzet (I) 2015

Figuur 19. Vernieuwing in het PPS-landschap als geheel.

Dat de nieuwe projecten zich in de periferie bevinden heeft deels te maken met het feit dat
we bij organisaties in enkel grondslagprojecten gefilterd hebben op participatie in 3 of meer
projecten, omdat de figuur anders erg onoverzichtelijk zou worden. Desalniettemin is op het
oog al een beetje te zien op welke manier de verschillende TKI-domeinen zich uitgebreid
hebben. In de navolgende verdiepende analyses gaan we hier op in. Bijlage 3 beschrijft in
detail welke methodologie we hanteren om te bepalen in hoeverre er in TKI-projecten
vernieuwing optreedt. Het centrale uitgangspunt is dat we kijken naar ontwikkelingen in de
organisaties
die
participeren
(uitbreiding
van
het
netwerk),
en
naar
de
samenwerkingsverbanden tussen die organisaties (verdichting van het netwerk).
Om iets meer gevoel te geven bij de compositie en positionering van inzetprojecten zijn in
Bijlage 3 ook de visualisaties opgenomen van de netwerken van de individuele TKI’s. De
grootte van de figuurtjes correspondeert daarin met het aantal projecten binnen de
specifieke TKI. Er is niet gefilterd op een minimum aantal projecten waaraan een organisatie
moet deelnemen. Voor iedere TKI tonen we het netwerk twee keer: één keer een visualisatie
met onderscheid naar organisatietype, en één keer met onderscheid op basis van onze
‘vernieuwings-categorieën’ (alleen in grondslag, in grondslag én inzet, nieuw in inzet). Door
deze twee figuren te vergelijken ontstaat er een beeld van waar de vernieuwing optreedt;

Dialogic innovatie ● interactie

65

bijv. of nieuwe spelers samen in projecten zitten, hoe die aangehecht zijn aan het netwerk,
of wat de compositie ervan is o.b.v. organisatietype.
Vernieuwing: Ontwikkelingen in de organisaties die participeren
De tabel hieronder verschaft enkele details als het gaat om de organisaties die participeren
in inzetprojecten. TKI’s waarvan deze informatie niet bekend is komen niet in de tabel voor.
De eerste kolommen bevatten gegevens over het aantal organisaties dat in nieuwe projecten
deelneemt, en hoeveel hiervan nog niet in de grondslagprojecten voorkwamen. Het aantal
nieuwe organisaties dat er in totaal bijkwam in 2014 en 2015 (384 en 364, respectievelijk)
lijkt erg op het aantal inzetprojecten dat er in 2014 liep en er in 2015 bijkwam (368 en 348,
volgens Tabel 1). Dit komt neer op gemiddeld één unieke nieuwe organisatie per inzetproject.
De absolute aantallen vormen de basis voor de laatste twee kolommen, die respectievelijk
tonen hoeveel het TKI-netwerk relatief gegroeid is (I/G) en wat het percentage echt nieuwe
organisaties is in de nieuwe projecten ( I / G&I).
Tabel 17: Vernieuwing in participerende organisaties.

TKI
Tuinb. & uitg.
AgriFood
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve ind.
Totaal algemeen

Alle
org.
801
653
273
175
52
487
243
174
340
246
295
639
1401
487
375
5501

G:
org.
alleen in
grondslag

G&I:
org. in
grondslag
én inzet

I:
org.
alleen
in inzet

576
489
222
128
52
484
152
154
246
149
121
549
942
368
365
4052

99
87
33
17

126
77
18
30

3
48
8
62
66
73
26
182
56
4
695

0
43
12
32
31
101
64
277
63
6
765

I:
org.
alleen
in inzet
2014
29
68
16
20

I:
org.
alleen
in inzet
2015
97
9
2
10

0
34
12
19
23
49

0
9
0
13
8
52
64
99
54
6
364

178
9
384

Uitbreiding:
omvang
(I / G)

Uitbreiding:
intensiteit
(I / G&I)

+19%
+13%
+7%
+21%

1,3
0,9
0,5
1,8

+22%
+7%
+10%
+14%
+52%
+11%
+25%
+15%
+2%
+16%

0,9
1,5
0,5
0,5
1,4
2,5
1,5
1,1
1,5
1,1

De eerste kolom met kleurenschakering bevat een maat voor de relatieve omvang waarmee
een bepaald TKI-netwerk zich uitbreidt. Watertechnologie blinkt hierin uit, want er komt
meer dan +50% aan nieuwe organisaties bij de organisaties die al in grondslagprojecten
zaten (101 / 115+79). Inspectie van de visualisatie in Bijlage 3 laat zien dat dit komt doordat
er daar in de administratie van grondslagprojecten één enorm project is opgevoerd (grijs),
en dat er in de inzetprojecten heel veel extra organisaties zijn aangehaakt (groen). HTSM is
de tweede in de ranking, maar volgt op ruime afstand. In totaal groeit het aantal organisaties
dat bij TKI-PPS betrokken is met +16% via de inzetprojecten. Bij deze totaalcijfers merken
we op dat deze niet direct af te leiden zijn uit de cijfers per TKI: een organisatie kan in de
ene TKI immers pas in beeld komen via een inzetproject terwijl ze binnen het hele PPSlandschap al bekend is uit een grondslagproject elders.
De laatste kolom in bovenstaande tabel geeft aan hoe intensief de vernieuwing is in het
geheel van inzetprojecten. In de visualisaties vertaalt zich dit naar ‘groen t.o.v. blauw’, i.p.v.
‘groen t.o.v. grijs’. Vooral bij Deltatechnologie zien we dat de projecten voor een groot deel
gedragen worden door organisaties die eerder nog niet bij die specifieke TKI actief waren.
De visualisatie laat zien dat dit komt doordat er veel nieuwe spelers (vooral MKB) opduiken
die verder redelijk los staan van de rest van het netwerk. Groene verbindingen naar blauwe
organisaties tonen welke partijen uit de inzetprojecten het ‘anker’ vormen voor het aanhaken
van nieuwe speler in het bestaande ecosysteem. In het geval van Deltatechnologie kent dit
systeem overigens erg veel spelers, en is de relatieve uitbreiding met +11% vrij gering.

66

Dialogic innovatie ● interactie

De TKI’s die hun nieuwe inzetprojecten het meest organiseren vanuit hun bestaande
ecosysteem - i.e. relatief veel blauw in de visualisaties - zijn Maritiem, Logistiek en BBE.
Deze observaties zijn echter gebaseerd op participaties in slechts een gering aantal
inzetprojecten (18, 13 en 11 respectievelijk).
Als we de observaties koppelen aan de netwerkvisualisaties zijn de gegevens als volgt te
interpreteren. Bij Chemie (zie Figuur 20) zijn er volgens Tabel 20 in totaal 20 unieke
organisaties die in inzetprojecten voorkomen, waarvan er 8 ook al bekend zijn uit
grondslagprojecten en 12 bij deze TKI pas via inzetprojecten in beeld kwamen. Merk op dat
het hier telkens om unieke organisaties gaat: mogelijk participeren ze wel in meerdere
grondslag- en/of inzetprojecten.

Figuur 20. Voorbeeld van vernieuwing bij het TKI Chemie.

Het is belangrijk om op te merken dat de maten in de laatste kolommen van Tabel 17
gebaseerd zijn op de totaalcijfers uit eerdere kolommen: als er staat ‘+10%’ dan is dat op
basis van het totaal aantal G&I-organisaties en het totaal aantal I-organisaties binnen een
TKI, en niet het gemiddelde percentage nieuwe organisaties per project. Omdat het zeker
bij inzetprojecten voorkomt dat organisaties in meerdere projecten meedoen, zien de
resultaten er anders uit als we gewogen gemiddeldes zouden nemen. Bij Gas is er
bijvoorbeeld een groot aantal G&I-organisaties die in veel inzetprojecten zitten: de
uitbreidingsintensiteit zou veel lager komen te liggen als we hier rekening mee houden. Om
toch een indruk te geven van een dergelijke blik op vernieuwing bevat de navolgende figuur
een frequentieverdeling van het percentage nieuwe organisaties per project.
Voor alle TKI’s geldt dat in het merendeel van hun projecten minder dan de helft van de
organisaties ‘echt nieuw’ is.50 Als we aannemen dat bedrijven via de regeling geprikkeld
zouden worden om meer in PPS te investeren is het opvallend dat er toch zoveel
inzetprojecten zijn waarvan de meerderheid van de participanten niet in grondslagprojecten
heeft deelgenomen. Ook al ontvangen bedrijven (die de aantallen meer stuwen dan
kennisinstellingen) zelden zelf toeslag, dan nog geven de cijfers weinig blijk van het principe
dat bedrijven PPS financieren zodat er onderzoeksprojecten ontstaan waar ze zelf weer in
deelnemen. Zeker bij de bovenste TKI’s in de figuur zijn het vaak andere partijen die de
inzetprojecten uitvoeren.

50

Echt nieuw is hier nog steeds gedefinieerd als “niet eerder aanwezig in grondslagprojecten binnen een
bepaalde TKI”.

Dialogic innovatie ● interactie

67

0%

20%

40%

60%

80%

100%

Creatieve ind.
Deltatech.
ISPT
Chemie
Tuinbouw en uitg.
LSH
BBE
Gas
Watertech.
HTSM
Logistiek
AgriFood
Maritiem
Urban Energy
0-25%

26-50%

51-75%

76-100%

Figuur 21: Frequentieverdeling van % ‘echt nieuwe’ deelnemers in inzetprojecten.

Vernieuwing: Ontwikkeling in onderlinge samenwerkingsverbanden (verdichting)
In navolging van de eerste berekeningen voor participatie kijken we hieronder naar
verdichting: de ontwikkelingen in onderlinge samenwerkingsverbanden. Zelfs als er geen
enkele nieuwe partij toetreedt in de inzetprojecten, dan nog is het mogelijk dat er nieuwe
verbindingen tot stand komen tussen partijen die eerder al bij een TKI actief waren. Onze
voornaamste interesse is of er in inzetprojecten veel overlap bestaat met eerdere onderlinge
verbindingen.
Onderstaande tabel geeft inzage in de onderlinge samenwerking tussen de organisaties die
bij een TKI zowel in grondslag- als inzetprojecten voorkomen. De tabel laat dus nog niet zien
in hoeverre het totale aantal verbindingen toeneemt. Grijpen we terug op het voorbeeld van
Chemie, dan moeten we in dit geval uitsluitend kijken naar de blauw-gekleurde organisaties
in Figuur 20. Volgens Tabel 18 zijn er drie grondslag-verbindingen die in inzetprojecten
gedupliceerd worden (G&I = blauw). Daarnaast zijn er volgens de berekeningen ook drie
nieuwe (groene) verbindingen tussen de blauwe organisaties. Controle in Figuur 20 toont
dat die nieuwe verbindingen ontstaan doordat een groot bedrijf in een project is gaan werken
met de UU en een andere kennisinstelling waar ze eerder nog niet mee samenwerkte, en
doordat er tussen de RUG en een andere kennisinstelling een verband is ontstaan.
De eerste kolom met kleurenschakering in Tabel 18 geeft net als bij de organisaties aan welk
deel van het totaal aantal (in dit geval) onderlinge samenwerkingen afkomstig is uit de
inzetprojecten. Opvallend is dat er bij HTSM via de inzetprojecten bijzonder veel extra
verbindingen ontstaan tussen organisaties die ook al in grondslagprojecten voorkwamen. 51
Dit resultaat laat zien dat er daar via de inzetprojecten veel onderlinge verbanden geslagen
worden tussen organisaties die toch ook al in grondslag-PPS opereerden. In tegenstelling tot
het HTSM-domein ligt de nadruk bij ISPT op consortia die al bestonden: daar neemt het
aantal onderlinge verbindingen nauwelijks toe. Bij Watertechnologie is de vernieuwing in
onderlinge verbindingen ook minder substantieel dan de vernieuwing in betrokken
organisaties.

51

bij Urban Energy is het percentage ook +200%, maar daar gaat het om slechts 2 ‘inzet-only’
verbindingen t.o.v. één ‘G&I-verbinding’

68

Dialogic innovatie ● interactie

De tweede kolom met kleurenschakering betreft weer de intensiteitsfactor per TKI. Hieruit
blijkt dat de sterke groei in onderlinge ties bij HTSM te herleiden is op het feit dat er in
inzetprojecten relatief veel onderlinge ties zijn die uitsluitend daarin voorkomen, en
opmerkelijk weinig dubbelingen van bestaande samenwerkingsverbanden tussen ‘bekende’
organisaties uit het ecosysteem. Dit klinkt contra-intuïtief voor een netwerk dat bekend staat
doordat ze goed georganiseerd is en waarin partijen elkaar kennen. Doordat HTSM partijen
uit het hele land (en daarbuiten) in haar systeem betrekt neemt echter ook de kans toe dat
er nieuwe verbindingen ontstaan: een groot aantal partijen afkomstig uit de 17 roadmaps
(c.q. subsystemen) is blijkbaar een goede basis om nieuwe verbindingen te slaan. Als we
naar de visualisatie kijken zien we weliswaar veel groen in specifieke elementen van het
netwerk, maar er zijn absoluut ook vernieuwende samenwerkingen te observeren rondom
de centrale as van kennisinstellingen. Getalsmatig worden de resultaten vooral gedreven
door grote inzetprojecten waarin enkele grondslagpartipanten samenwerken met groepjes
partijen die eerder nog niet in de TKI-administratie voorkwamen.
Tabel 18 bevat ook een totaalregel. Het totaal op basis van afzonderlijke TKI’s is anders dan
wanneer we de TKI-domeinen loslaten en kijken naar de hele verzameling van organisaties
die zowel in grondslag- als inzetprojecten voorkomen. Omdat de kans toeneemt dat een
organisatie die ergens alleen in inzetprojecten zit elders ook al in grondslag zit, zijn er nu
meer organisaties en dus ties relevant. Richten we ons op het gehele netwerk, dan is het
aantal ‘inzet-exclusieve’ ties uiteindelijk +32% hoger dan het aantal onderlinge ties dat er
al was. Het is dus zeker zo dat er ook samenwerkingsverbanden ontstaan tussen partijen die
reeds actief waren in PPS in hun ecosysteem.
Tabel 18: Ontwikkelingen in onderlinge samenwerkingsverbanden (‘ties’).

TKI
Tuinb. & uitg.
AgriFood
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve ind.
Totaal obv TKI's

Alle
onderlinge
ties (o.t.)
953
634
162
63
3
916
14
427
723
725
177
1635
193
4
6506

G:
o.t.
alleen in
grondslag
266
257
60
13

G&I:
o.t. in
grondslag
én inzet
523
218
70
33

682
8
20
72
456
74
520
87

1
174
3
349
522
211
73
289
60

2487

2500

I:
o.t.alleen
in inzet
40
159
32
17
2
60
3
58
129
58
30
826
46
4
1582

I:
o.t.alleen
in inzet
2014
149
32
15
2
59
3
58
103
42
778
27
1387

I:
o.t.alleen
in inzet
2015
40
10
2
1
26
16
30
48
19
4
195

+4%
+33%
+25%
+37%

Verdichting:
intensiteit
(I / G&I)
0,1
0,7
0,5
0,5

+200%
+7%
+27%
+16%
+22%
+9%
+20%
+102%
+31%

2,0
0,3
1,0
0,2
0,2
0,3
0,4
2,9
0,8

+32%

0,6

Verdichting:
omvang
(I / G)

Vernieuwing: Ontwikkeling in alle samenwerkingsverbanden
In het voorgaande analyse-blokje keken we exclusief naar verbanden tussen organisaties
die zowel in grondslag- als inzetprojecten voorkomen. De reden is dat deze selectie een
kader geeft om te kijken of er in inzetprojecten qua verbindingen relatief veel overlap zit
met grondslag, of dat de nadruk juist ligt op aanvullende onderlinge verbanden. Keerzijde is
dat de observaties maar een beperkt zicht geven op wat er uiteindelijk netto aan nieuwe
samenwerkingsverbanden ontstaat. Daarom sluiten we af met een overzicht van het totale
aantal verbindingen in de grondslag- en inzetprojecten (dus zonder selectie op organisaties
die in allebei voorkomen). Deze cijfers sluiten wellicht ook beter bij aan wat er in de
visualisaties getoond is aan verbindingen.
Hoewel het percentage minder enorm is, lijkt het er nog altijd op dat HTSM uitblinkt in de
omvang van de verbindingen die er in de inzetprojecten tot stand komen. Aangezien het een

Dialogic innovatie ● interactie

69

verhouding betreft is dit niet volledig een gevolg van het feit dat er in dat domein veel
inzetprojecten zijn. Het is eerder zo dat er blijkbaar een mechanisme is wat ervoor zorgt dat
de compositie van inzetprojecten erg afwijkt van de samenstellingen waarmee er in in
grondslagprojecten samengewerkt wordt. Uiteraard zijn er wel vaak dezelfde centrale
kennisinstellingen bij betrokken, maar de grote aantallen bedrijven in grondslag en
inzetprojecten zorgen ervoor dat er veel nieuwe verbanden ontstaan zelfs als de
projectdeelnemers niet nieuw zijn. Opvallend is verder dat er ook bij Maritiem relatief veel
nieuwe verbindingen ontstaan. Eerder zagen we dat deze TKI qua spelers sterk leunt op een
compact ecosysteem (veel blauw t.o.v. groen in de organisaties), en dat er daarin niet
bijzonder veel nieuwe onderlinge ties ontstaan (+21%). Het feit dat Maritiem qua totale
extra verbindingen wel hoog scoort (+32%) weerspiegelt dat inzetprojecten relatief groot
zijn en dat er daardoor alsnog veel nieuwe samenwerking ontstaat. Dat dit vaak om
uitbreiding van bestaande consortia gaat is ook de reden dat de verdichtingsintensiteit
vervolgens weer erg laag ligt: voor bijna elke nieuwe verbinding is er ook een gedupliceerde
verbinding. De figuur voor het voorbeeld van Chemie liet eerder al een beetje zien dat er
daar over het geheel genomen (wat overigens slechts 9 inzetprojecten betreft) veel nieuwe
samenwerking ontstaat t.o.v. verbanden die er al waren. Ook HTSM springt er weer uit als
TKI waarin per overlappende samenwerking veel nieuwe samenwerking in de inzetprojecten
bestaat; de intensiteitsfactor bedraagt ruim 17 en ligt dus ruim boven het gemiddelde van
3,9.
Tabel 19: Ontwikkelingen in totale samenwerkingsverbanden (‘ties’).
Alle
ties
Tuinb. & uitg.
AgriFood
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve ind.
Totaal algemeen

9652
5182
1709
908
172
2678
3879
1351
2661
2572
6108
30897
20209
2066
1885
90600

G: ties
alleen in
grondslag
7996
4502
1501
753
172
2675
3182
1300
1925
1430
5392
30318
14877
1736
1854
78690

G&I: ties
in
grondslag
én inzet
523
218
70
33
0
1
174
3
349
522
211
73
289
60
2500

I: ties
alleen
in inzet
1133
462
138
122
2
0
523
48
387
620
505
506
5043
270
31
9767

I: ties
alleen
in inzet
2014
401
430
135
85
2

I: ties
alleen
in inzet
2015
732
32
3
37

469
48
296
506
269

54

3945
46
6616

91
114
236
506
1098
224
31
3151

Verdichting:
omvang
(I / G)

Verdichting:
intensiteit
(I / G&I)

+13%
+10%
+9%
+16%

2,2
2,1
2,0
3,7

+16%
+4%
+17%
+32%
+9%
+2%
+33%
+15%
+2%
+12%

3,0
16,0
1,1
1,2
2,4
6,9
17,4
4,5

De TKI-toeslag versterkt bestaande relaties en stimuleert nieuwe samenwerking
Op basis van de hiervoor gerapporteerde analyses kunnen we uitspraken doen over de mate
waarin de TKI-netwerken zich ontwikkelen. Het TKI-Watertechnologie laat bijvoorbeeld zien
goed in staat te zijn om nieuwe partijen te bereiken; een vergelijking van grondslag- en
inzetprojectdeelnemers toont aan dat er veel nieuwe partijen in beeld zijn gekomen. HTSM
kent met haar grote aantal projecten ook een behoorlijke toename van nieuwe spelers.
Opvallend is dat bij het TKI HTSM er echter ook meer onderlinge samenwerking tot stand
komt tussen reeds bekende partijen. Door TKI-toeslag terug te geven aan kennisinstellingen
die grondslag genereren, zien we dat relatief vaak dezelfde TO2-instituten en universiteiten
betrokken zijn bij HTSM-inzetprojecten. Zij betrekken in sommige gevallen echter wel weer
nieuwe bedrijven.
Alles bij elkaar genomen zijn de projecten waarop toeslag wordt ingezet meer dan een
continuering van netwerken zoals die in de grondslagprojecten zelf al bestonden. Gemiddeld
doen er in inzetprojecten evenveel partijen mee die ook al in grondslagprojecten zaten als

70

Dialogic innovatie ● interactie

3,9

dat er volledig nieuwe partijen in beeld komen. In veel gevallen zijn de kennisinstellingen
wel dezelfde, en worden de in dit rapport gepresenteerde statistieken vooral gestuurd door
de bedrijven (waar er veel meer van zijn).
De bedrijven die in grondslagprojecten worden opgevoerd maken vanuit de
uitvoeringspraktijk zelden direct kans om zelf toeslag te krijgen, maar blijken daarnaast ook
lang niet altijd present in inzetprojecten. Wellicht heeft dit te maken met het feit dat er nog
maar weinig sprake is van een mechanisme waarbij er direct een toeslag op PPS wordt
verstrekt (zoals bij projecttoeslag); het is vooral zo dat het inzetten van gegenereerde
toeslag substantieel verder in de tijd ligt en mogelijk ook projecten betreft die thematisch
wel interessant zijn voor grondslagfinanciers maar bijvoorbeeld veel fundamenteler zijn dan
waar de aanvankelijk betrokkenen aan willen bijdragen. In dit opzicht maakt het niet uit of
het TKI zelf sturing geeft aan het ontwikkelen van PPS, of dat toeslag wordt toegevoegd aan
andere allocatiestructuren: in beide gevallen is de kans blijkbaar groot dat de inzetprojecten
deels naar een nieuwe populatie van organisaties gaat.
De wijze waarop samenwerking versterkt en/of vernieuwd wordt verschilt per TKI
Als we kijken naar de manier waarop de samenwerkingsverbanden (netwerken) zich
ontwikkelen (zie ook Bijlage 3), zien we dat er verschillende ‘groeimodaliteiten’ bestaan.
Deze worden in onderstaande tabel beschreven. Bij HTSM en AgriFood zijn er veel
voorbeelden van vernieuwing waarbij het netwerk ‘aanjongt’ doordat bestaande consortia
zich in groter verband met nieuwe inzetprojecten gaan bezighouden. In de netwerken van
Watertechnologie en Tuinbouw & Uitgangsmaterialen hebben uitbreidingen regelmatig de
vorm van intrede van volledig nieuwe organisaties die dikwijls met een belangrijke
kennisinstelling in een project zitten. In het geval van Deltatechnologie en LSH is duidelijk
zichtbaar dat nieuwe projecten zich centraal in het weefsel van het TKI-netwerk bevinden.
De nieuwe projecten leveren dan niet zomaar een uitbreiding van het ecosysteem, maar ook
een intensivering.
Tabel 20: Onderscheid tussen verschillende soorten groeimodaliteiten.
Groeimodaliteit

Voorbeelden typisch te vinden in:

Uitbreiden van bestaande consortia

AgriFood, Maritiem, ISPT

Laten aanhaken van volkomen nieuwe groepjes partijen

Watertechnologie, Tuinbouw & Uitg., Gas

Projecten waarbij nieuwe spelers zorgen voor nieuwe
verbindingen tussen bestaande spelers.

HTSM, Deltatechnologie, LSH

In aanvulling op de resultaten uit de portfolio- en netwerkanalyse tonen we hieronder wat
voor soort organisaties er in de inzetprojecten bijkomen. Aangezien dezelfde
methodologische disclaimers van toepassing blijven tellen de percentages horizontaal niet
op tot 100%.52 Opvallend is dat er relatief veel overheidsorganisaties in inzetprojecten bij
blijven komen.
Tabel 21: Organisatietype van de partijen in diverse soorten projecten.
Onderzoeksorganisatie

Grootbedrijf

MKB

Overheid

Overig

Totaal (n)

Alles

7%

29%

56%

1%

15%

5501

G

6%

27%

58%

1%

10%

4326

G&I

13%

48%

45%

2%

28%

645

Inzet 2014

21%

28%

35%

2%

36%

447

Inzet 2015

10%

26%

46%

5%

15%

417

52

Vooral in de groep ‘Grondslag- en Inzet’ zitten veel organisaties zitten met meerdere organisatietypen;
dit hangt dit samen met het feit dat deze organisaties per definitie vaak in de administratie staan.

Dialogic innovatie ● interactie

71

Crossover-projecten zijn bij de huidige uitvoeringspraktijk(en) moeilijk
In de roadmaps wordt veelal expliciet aandacht geschonken aan (mogelijke) cross-overs met
andere TKI’s. Zo beschrijft het TKI Maritiem in haar agenda diverse cross-sectorale
samenwerkingsinitiatieven, zoals Energie op Zee (met de TKI’s Wind op zee en TKI
Deltatechnologie), Zeewierkweek op zee (met het TKI AgriFood), composieten (met TKI
HTMS en TKI Chemie) en LNG als brandstof op zee (met TKI Gas). Ook de roadmap van het
TKI Logistiek identificeert diverse cross-overs, zoals CCSLFFC (met TKI AgriFood en T&U),
4C4Chem (met het TKI Chemie), Design of LNG networks (met het TKI Energie), Zorg voor
logistiek (met het TKI LSH) en Davinc3i (met TKI T&U). Ook worden er af en toe door de
TKI’s bijeenkomsten georganiseerd om cross-overs te stimuleren. Het TKI Dinalog en het
Netherlands Water Partnership (NWP) organiseerden onlangs bijvoorbeeld een cross-over
bijeenkomst ‘Water-Logistiek Export’ om te verkennen wat de complementariteit zou kunnen
zijn.
Ondanks deze inspanningen om cross-overs te identificeren en te stimuleren, komen deze in
de praktijk maar zeer beperkt van de grond. In het begin stuurde het ministerie van EZ
expliciet op deze cross-overs, o.a. door hier apart middelen voor vrij te maken. Toen de
middelen echter uitgeput waren, werden er minder cross-overs gerealiseerd. Een belangrijke
oorzaak hiervan zijn de verschillende uitvoeringspraktijken van de TKI’s (zie paragraaf 3.2).
Binnen de wettelijke kaders van de regeling is het relatief eenvoudig om cross-over projecten
op te zetten. Het vergt echter dat de TKI’s het proces met elkaar afstemmen en dat blijkt in
de praktijk moeilijk. De TKI’s hanteren verschillende criteria en formats in hun toepassing
van de regeling.
De eerder beschreven netwerkanalyse geeft een inkijkje in welke mate ‘cross-overs’
voordoen. Uiteraard is het absolute aantal sterk afhankelijk van het aantal projecten dat er
überhaupt in een TKI plaatsvindt. Desalniettemin laat de tabel hieronder per TKI goed zien
waar de accenten van de gemeenschappelijkheden liggen. Op de diagonaal staat hoeveel
organisaties er bij een TKI in projecten participeren, en in de cellen staat hoeveel van hen
ook bij een andere TKI in een project deelnemen. Des te groener de cel, des te meer crossovers tussen twee TKI’s. Organisaties die bij HTSM in een project zitten doen daarnaast
bijvoorbeeld het vaakst mee in LSH-projecten, gevolgd door Urban Energy-projecten. Deze
bevinding is consistent met de positie die de TKI’s ten opzichte van elkaar hebben in Figuur
17. Het TKI Tuinbouw en Uitgangsmaterialen heeft hier behalve met AgriFood ook maar met
weinig andere TKI’s organisaties gemeenschappelijk.

Tabel 22: Aantal organisaties dat participeert in projecten bij twee verschillende TKI’s (2014-2015).
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15

72

Tuinbouw en uitg.
AgriFood
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve ind.

1
801
68
27
4
3
27
13
26
16
4
20
18
31
25
13

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

653
41
11
3
23
34
35
20
8
33
22
46
40
19

273
26
6
23
35
40
18
13
32
22
44
22
14

175
14
23
26
16
13
24
20
23
26
9
6

52
11
8
5
7
12
7
15
14
4
4

487
24
20
30
11
27
36
76
19
34

243
31
19
16
29
25
39
19
12

174
19
11
24
18
49
43
12

340
16
24
30
58
18
24

246
8
27
33
5
4

295
54
56
17
9

639
56
14
10

1401
89
487
35
21

375

Dialogic innovatie ● interactie

De TKI-toeslag versterkt het organiserend vermogen
Het ontdekken van gemeenschappelijkheden tussen de onderzoeksagenda’s van
verschillende partijen is een belangrijke voorwaarde om nieuwe PPS te laten ontstaan. Om
die reden is het interessant om te weten in hoeverre de TKI-toeslagregeling zelf ook weer
een aanjager is voor het laten ontstaan van nieuwe verbindingen. Diverse gesprekspartners
schetsen het beeld dat de financiële prikkel die uitgaat van de TKI-toeslagregeling relatief
beperkt is, en dat betrokkenheid van partijen in belangrijke mate voortkomt uit hun
belangstelling om deel te zijn van netwerken die opereren in de voorhoede van hun
kennisdomein. Zo lijkt bijvoorbeeld het organiserend vermogen van diverse sectoren, zoals
de Creatieve industrie of LSH, toegenomen doordat partijen graag willen deelnemen in deze
collectieve ontwikkeling. Wat vaststaat, is dat de regeling, o.a. door het coördinerend
vermogen van de TKI’s, ervoor heeft gezorgd dat het ecosysteem overzichtelijker wordt (i.e.
wie is waar mee bezig en wat zijn de gezamenlijke prioriteiten). Zeker voor de
gefragmenteerde domeinen is dat een belangrijke meerwaarde.
TKI-toeslag beperkt gebruikt voor netwerkactiviteiten/ innovatie-adviesdiensten
Het beeld dat het MKB vaak maar beperkt is aangehaakt in het onderzoek dat de TKI’s
programmeren lijkt breed gedragen. Een verklaring is dat zij minder middelen en strategisch
belang hebben als het om precompetitief PPS-onderzoek gaat. Zelfs maar het participeren
in het opzetten van roadmaps vormt een relatief zware belasting op het moment dat
bedrijven erg klein zijn. Vaak worden er vanuit de Topsector diverse activiteiten ondernomen
om de dialoog aan te gaan met MKB’ers, en hen beter te betrekken in het innovatiesysteem.
In de praktijk wordt de TKI-toeslag echter maar zeer beperkt gebruikt om netwerkactiviteiten
en innovatie-adviesdiensten mee te bekostigen. Hoewel dit niet voor alle TKI’s geldt, hebben
een aantal TKI’s de TKI-toeslag in zijn geheel niet voor deze activiteiten ingezet. Onder
andere vanwege de introductie van de MIT-regeling (kleinschalig eind 2013, breder in 2014)
is hier vanuit de TKI’s uiteindelijk maar weinig aandacht voor, zeker als het gaat om het
benutten van ‘PPS-toeslag’ voor dergelijke doeleinden. In dit kader wordt opgemerkt dat
doordat de MIT-regeling een Topsector-aangelegenheid is, de afstemming met de TKIprogrammering soms nog wel beter kan volgens betrokkenen. Doordat toeslag maar een
marginaal voor deze doeleinden gebruikt wordt valt dit verder buiten de scope van deze
evaluatie. Uit de portfolio-analyse bleek al dat het MKB in inzetprojecten nauwelijks meer
vertegenwoordigd is dan in grondslagprojecten, dus er is geen grond om te stellen dat de
toeslag hier veel verandering in heeft gebracht.
Los van de financiering blijken survey-respondenten sterk te wisselen in hun tevredenheid
met de netwerkactiviteiten en innovatie-adviesdiensten van de TKI’s (zie Figuur 14).

Ondersteuning/financiering innovatieadviesdiensten door TKI-bureau

3

Ondersteuning/financiering
netwerkactiviteiten door TKI-bureau

3

0%

5

7

4

8

20%

40%

7

4

8

60%

Zeer ontevreden

Tamelijk ontevreden

Niet ontevreden / niet tevreden

Tamelijk tevreden

6

80%

100%

Zeer tevreden

Figuur 22. Survey: tevredenheid met de ondersteuning en financiering van innovatieadviesdiensten en
netwerkactiviteiten door TKI’s (n=26-29).

Dialogic innovatie ● interactie

73

4.4 Additionaliteit
De omvang van PPS-projecten met TKI-toeslag is van 2014 op 2015 gegroeid van €500m
naar ruim €800m (op basis van meerjarige begroting). Het aandeel private bijdragen ligt
met 47% boven de streefwaarde van 40%. Dit is op zijn minst een indicatie dat er bij
bedrijven een grote bereidheid is om in PPS te investeren. Om een uitspraak te kunnen doen
over additionaliteit53 van de regeling is het echter zaak om meer zicht te krijgen op wat er
zonder toeslagregeling aan PPS zou plaatsvinden.
In paragraaf 4.2 is aangegeven dat publieke organisaties zich inderdaad meer op PPSprojecten met maatschappelijke en economische relevantie lijken te richten. Vaak blijkt de
grondhouding van veel (middel)grote bedrijven echter dat ze primair hun toch al geplande
onderzoek via de TKI’s willen laten lopen; behalve dat dit wat ergernissen verklaart (men
ziet de tussenkomst van een TKI als onnodig complex om toeslag te verkrijgen) is het ook
een indicatie dat er qua omvang van bestedingen weinig lijkt te veranderen. Dit zou een te
voorbarige conclusie zijn. Bedrijven geven namelijk ook aan dat ze profiteren van een
meervoudig multipliereffect: als er nieuwe PPS-projecten opgezet worden profiteren ze van
de toeslag én van elkaars bijdrage. Een relevante vraag is dus waar die bedrijfsinvesteringen
vandaan komen. Uit het verrichte onderzoek ontstaat het beeld dat het in belangrijke mate
gaat om geld dat bedrijven anders aan contractonderzoek zouden besteden. Vanwege de
meervoudige multiplier - en de verminderde beschikbaarheid van onderzoeksfinanciering in
het algemeen - is er een drijfveer om onderzoek collectiever te maken.54 Volgens de in Figuur
23 gepresenteerde surveyresultaten bestaat er de indruk dat de private bijdrage aan PPSonderzoek (per bedrijf) inderdaad toeneemt. Behalve financieel is er ook een inhoudelijke
prikkel voor het verschuiven van contract- naar PPS-onderzoek: bedrijven blijven graag
aangehaakt bij veelbelovende ontwikkelingen waar ook kennisinstellingen en andere
bedrijven bij betrokken zijn (en waar enige mate van excellentie dus inderdaad gewaarborgd
is).

De TKI−toeslag bestendigt vooral
reeds bestaande publiek-private 2
onderzoekssamenwerking

Door de TKI−toeslag neemt de
private bijdrage (per bedrijf) aan
PPS−onderzoek toe

5

0%

Zeer oneens

Tamelijk oneens

9

15

22

8

9

14

20%

40%

60%

Niet oneens / niet eens

6

14

80%

Tamelijk eens

100%

Zeer eens

Figuur 23. Survey: mate waarin de TKI-toeslagregeling leidt tot meer (financiering voor) PPS-onderzoek
(n=50-54).

53

Addionaliteit verwijst naar de mate waarin de regeling per saldo leidt tot meer private investeringen
in R&D en in PPS’en in het bijzonder, vergeleken met de situatie waarin de TKI-toeslagregeling niet
was geïntroduceerd. Er wordt dus niet vergeleken met een eerdere situatie waarin er met bijvoorbeeld
de FES-gelden meer publieke stimuleringsmiddelen beschikbaar waren.

De regeling vormt een drijfveer om contractonderzoek het karakter van PPS te geven, of om het
openbaar te maken om zoals TKI-relevante onderzoeksopdracht te kwalificeren. In de praktijk hanteren
veel onderzoeksinstellingen echter sowieso het principe dat ze opgedane kennis vrij mogen toepassen.
Voor bedrijven geldt vaak dat de toeslag relatief marginaal is, en dat IP-overwegingen veel zwaarder
wegen. Daarmee lijkt het onwaarschijnlijk dat de toeslag veel verschil maakt voor beschikbaarheid van
resultaten.
54

74

Dialogic innovatie ● interactie

Om te bepalen hoeveel verschil de toeslagregeling ongeveer zou kunnen maken is het van
belang om de financiële omvang hiervan in perspectief te plaatsen. Onderstaande tabel geeft
een indruk van de private bijdragen in TKI-projecten ten opzichte van de totale R&Dinvesteringen in een Topsector (wat het niveau is waarvoor dergelijke statistieken bij het
CBS beschikbaar zijn). In alle gevallen geldt dat de private bijdragen die nu onder de
toeslagregeling bij een TKI vallen minder dan 10% bedragen van de totale private R&Dinvesteringen. Aangezien per Topsector ook maar een beperkt segment van bedrijven
betrokken is in grondslagprojecten – zie het rechter deel van Tabel 23 - zijn de getoonde
investeringspercentages substantieel te noemen. De private bijdragen in TKI-projecten zijn
disproportioneel groot ten opzichte van het handjevol bedrijven dat per Topsector
vertegenwoordigd is. Dit is op de eerste plaats een indicatie dat eventuele additionaliteit
a.g.v. de toeslagregeling uiteindelijk ook op nationale schaal een verschil kan maken.
Daarnaast bevestigt het dat de deelnemers in TKI-projecten de innovatieve voorhoede
vormen (qua investeringen), hetgeen aansluit bij het argument dat bedrijven bij PPSprojcten aanhaken omdat ze op de hoogte willen blijven van waar de rest van de voorhoede
mee bezig is.
Tabel 23. Relatieve aandeel private investeringen en participaties t.o.v. omvang Topsector. Bron: CBS.
Topsector

Private
bijdragen
aan inzet
(mln)

Totale
private R&D
investeringen
(mln., 2013)

Aandeel
toeslagbijdragen in
totale
private
R&D-invest.

#deelnem
ers TKIgrondslag

#deelne
mers TKIinzet

#totale TSpopulatie
(2013)

Aandeel
grondslagleveranciers in
totale TSpopulatie

Aandeel
toeslaggebruikers in
totale TSpopulatie

AgriFood
Chemie

32,3
13,9

432
790

7%
2%

626
140

177
27

62045
2115

1%
7%

0%
1%

Creatieve ind.
Energie

4,8
57

76
1088

6%
5%

340
954

0
92

137955
1580

0%
60%

0%
6%

HTSM
LSH

122,9
47,6

3689
670

3%
7%

1009
379

419
64

78250
2435

1%
16%

1%
3%

Logistiek
T&U

8,3
23,9

187
265

4%
9%

291
555

100
144

26915
23450

1%
2%

0%
1%

Water

48,5

627

8%

751

202

3200

23%

6%

In hoeverre er additionele PPS ontstaat, hangt uiteindelijk sterk af van wat het TKI doet met
de gegenereerde toeslag.



Als deze wordt ingezet via bestaande structuren in een veld met gevestigde spelers
(e.g. HTSM) kan een selectieve en onderscheidende roadmap er nog voor zorgen dat
er inhoudelijke vernieuwing optreedt, maar de toeslag zelf lijkt over het algemeen
te gering om qua PPS-omvang veel verschil te maken. In dergelijke contexten zijn
PPS-activiteiten voortzetting van wat er met o.a. de TTI’s al in stelling gebracht is.
Veel partijen zien de regeling in het licht van grootschalige bezuinigingsoperatie; de
toeslag helpt vooral om PPS-netwerken te behouden. Dit beeld komt ook naar voren
uit de survey-respons: slechts 20% van de respondenten is het oneens met de
stelling dat de TKI-toeslagregeling vooral reeds bestaande publiek-private
onderzoekssamenwerking bestendigt. Hoewel vernieuwing veelal in onderlinge
verbindingen in een bestaand ecosysteem zit (zie hypothese A4) kan het uiteraard
wel zo zijn dat hun projecten erg nieuw zijn. Omdat vrijwel alle toeslag bij
kennisinstellingen belandt hebben zij meer dan ooit een prikkel om met
projectvoorstellen te komen die voor bedrijven interessant zijn. Doen ze dit goed,
dan is het aannemelijk dat een deel van de private bijdragen additioneel is ten
opzichte van wat er anders door die bedrijven in PPS was geïnvesteerd. Bovendien
is het belangrijk om te melden dat Nederlands beleid vaak gekoppeld wordt aan
Europees beleid: consortia (juist de gevestigde) trekken in beide circuits samen op
en zien in TKI-toeslagregeling bruikbare steun om op grotere schaal succesvol te
zijn.

Dialogic innovatie ● interactie

75



Daar waar het veld gefragmenteerd was (e.g. LSH, Energie, AgriFood) is het
waarschijnlijker dat de met toeslag ondersteunde projecten additioneel zijn. Het
creëren van transparantie zorgt voor vraagbundeling; bedrijven ontdekken
gemeenschappelijkheden en de bijbehorende mogelijkheden om via PPS-projecten
toeslag te genereren. Soms mobiliseren de TKI’s zelfs PPS-ontwikkelaars die actief
bezig zijn met het construeren van PPS-projecten met deelnemers die daar
normaliter nauwelijks mee bezig zijn. Op het moment dat het TKI ook nog eens
inhoudelijk stuurt op het opzetten van nieuwe ontwikkelingspaden is de kans klein
dat inzetprojecten een volledige verdringing vormen van de PPS-projecten die anders
toch wel tot stand gekomen waren.

Bovenstaande observaties suggereren dat de regeling tot enige additionele PPS leidt, zij het
waarschijnlijk slechts in beperkte mate. Voor veel bedrijven verandert er niets a.g.v. de
toeslagregeling als zodanig, maar als er wel iets verandert dan is dat waarschijnlijk altijd
een investering in extra PPS en zelden in minder. Dat R&D zich naar het buitenland zou
verplaatsen, zoals soms beweerd wordt, is eerder het gevolg van de algemene verschraling
van het innovatieinstrumentarium dan van de TKI-toeslagregeling als zodanig.
Volgens onderstaande figuur zijn de meeste survey-respondenten van mening dat de
inzetprojecten zonder toeslag niet zouden hebben bestaan. Dit is een indicatie dat er in die
projecten iets bijzonders gebeurt, maar het zegt niet meteen dat het netto aantal projecten
(laat staan PPS-uitgaven) zonder de toeslag ook lager geweest was; partijen hadden zich
ook op andere of minder collectieve onderzoeksprojecten kunnen richten. In theorie is het
zelfs mogelijk dat ze de projecten anders volledig zelfstandig hadden uitgevoerd. 55
Dat projecten een kleinere financiële omvang gehad zouden hebben is inherent aan het feit
dat de regeling financieel van aard is: het is op basis van een survey niet goed mogelijk om
na te gaan of de krimp in financiële omvang groter is dan alleen de toeslag zelf. Dergelijke
additionaliteitsberekeningen zullen de kern moeten vormen van de periodieke evaluatie.

De projecten zouden niet hebben bestaan

28

De projecten hadden een kleinere financiële
omvang gehad

24

Bij de projecten zouden minder partners
betrokken zijn geweest

11

De projecten zouden later zijn gestart

9

De projecten hadden er nagenoeg hetzelfde
uitgezien

4
0

5

10

15

20

25

30

Figuur 24. Survey: hoe waren de inzetprojecten waarschijnlijk uitgevoerd zonder TKI-toeslag? N=60.

55

Op dit punt dient opgemerkt te worden dat de toeslagregeling voor bedrijven een prikkel vormt om
minder intern aan R&D te doen. Conceptueel is de regeling een manier om publiek-privaat onderzoek
overeind te houden, ten koste van private R&D die intern wordt uitgevoerd (er vindt als het ware een
verschuiving plaats van interne R&D naar externe R&D). Het feit dat sommige calls sterk overtekend
zijn (en er dus sprake lijkt van onvoldoende publieke matching) betekent niet automatisch dat de
toeslagregeling een groot succes is: het is ook mogelijk dat bedrijven hun eigen bestedingen
terugdringen en dat via de regeling weer hopen aan te vullen. Aangezien de portfolio-analyse heeft
uitgewezen dat 95% van de middelen naar kennisinstellingen gaat is deze dynamiek waarschijnlijk te
verwaarlozen.

76

Dialogic innovatie ● interactie

5 Conclusies en aanbevelingen
In dit hoofdstuk presenteren we de belangrijkste bevindingen. Aangezien de
uitvoeringspraktijk per TKI enorm kan verschillen zijn de hypotheses vaak niet volledig te
bevestigen of te ontkrachten. Toch doen we in paragraaf 5.1 een poging om per hypothese
aan te geven wat op hoofdlijnen telkens de conclusie is. De aanbevelingen volgen in
paragraaf 5.2.

5.1 Conclusies
Het Ministerie van Economische Zaken heeft de TKI-toeslagregeling in 2013 geïntroduceerd
als onderdeel van haar Topsectorenaanpak voor innovatie. De TKI-toeslagregeling is het
belangrijkste instrument dat na de bezuinigingsoperatie op rijksniveau is overgebleven om
meerjarige PPS te stimuleren. De regeling heeft als doel de publiek-private samenwerking
binnen de Topsectoren te versterken door een toeslag te verlenen op de private bijdrage aan
de onderzoeksorganisaties in het kader van de samenwerkingsprojecten van een
Topconsortium voor Kennis en Innovatie (TKI). Elke Topsector kent één of meerdere TKI’s,
die belast zijn met de taak om de Kennis- en Innovatieagenda’s (KIA’s) en daaruit volgende
innovatiecontracten van hun Topsector te programmeren met daarin afspraken over de inzet
van middelen. Hiertoe stellen de TKI’s samen met hun achterban programma’s/roadmaps
op.
De
TKI-toeslagregeling
dient
ter
stimulering
van
publiek-private
samenwerkingsprojecten (PPS) op basis waarvan kennisinstellingen en bedrijven de
programma’s verwezenlijken. Kenmerkend voor PPS is dat beide typen partijen actief
deelnemen in het definiëren en uitvoeren van de onderzoeksprojecten. Het gaat met andere
woorden om het samen ‘bepalen’, ‘betalen’ en ‘uitvoeren’ van PPS waarbij de resulterende
kennis ruimer wordt gedeeld.
De regeling is in zijn essentie eenvoudig en aantrekkelijk: voor elke euro die private partijen
bijdragen aan PPS’en op een gedeelde onderzoeksagenda legt de overheid een kwartje bij.
Het vooruitzicht van extra middelen voor PPS-onderzoek spoort bedrijven aan mee te helpen
bij het versterken van een bestaande of het creëren van een publieke kennisinfrastructuur
toegespitst op de voor hen relevante onderzoeksthema’s. Daarnaast zorgt de regeling ervoor
dat op deze thema’s ook extra publiek onderzoek wordt gericht (gefinancierd uit TKI-toeslag,
uit bijdragen van bedrijven en uit onderzoeksmiddelen van de kennisinstellingen zelf).
De TKI-toeslagregeling is primair bedoeld voor het stimuleren van vraaggestuurde privaatpublieke samenwerking binnen de programma’s van de TKI’s: ze beoogt een impuls te geven
aan de private bijdragen aan de TKI-programma’s. PPS’en waarin gezamenlijk kennis
geproduceerd en toegepast wordt zijn een centraal onderdeel van goed functionerende
ecosystemen. Bedrijven helpen mee aan het mogelijk maken van het veelal pre-competitieve
onderzoek in deze PPS’en en profiteren daar direct of indirect van (in de vorm van kennis en
een versterkte kennisinfrastructuur), al ontvangen ze zelf nauwelijks toeslagmiddelen. Het
kunnen meepraten over de programmering van de middelen is niet vrijblijvend, maar vraagt
van de bedrijven ook investeringen in PPS’en en kennisdeling wat betreft resultaten. Het
basisidee van de regeling wordt in meerderheid gesteund door kennisinstellingen, bedrijven
en andere stakeholders.
Er zijn twee typen TKI-toeslag: Programmatoeslag en projecttoeslag. Voor de zogenaamde
‘programmatoeslag’De TKI’s registreren de TKI’s de gerealiseerde private bijdragen in
relevante publiek-private samenwerkingsprojecten (‘grondslagprojecten’), en doen hiermee
jaarlijks een toeslagaanvraag bij RVO. Deze controleert de aanvraag en kent de toeslag toe
aan de TKI’s, die er vervolgens weer voor zorgen dat de toeslag belandt in zogenaamde

Dialogic innovatie ● interactie

77

inzetprojecten. Omdat de Topsectoren erg variëren in de manier waarop ze (PPS-)onderzoek
organiseren, hebben de TKI’s zelf de nodige vrijheid om te bepalen hoe ze toeslag verdelen.
Soms gebeurt dit door de toeslag in te zetten in calls die bijvoorbeeld vanuit NWO/STW
aangeboden worden, maar er zijn ook TKI’s die zelf calls uitzetten of werken op basis van
open indiening van PPS-projecten (door kennisinstellingen en bedrijven). De TKI’s doen zelf
geen onderzoek. Ze kunnen de programmatoeslag wel gebruiken om, behalve PPSonderzoek, ook netwerkactiviteiten en innovatieadviesdiensten te bekostigen. De TKIregeling is derhalve vooral een metaregeling die primair gebruikt kan worden door de TKI’s
en niet zozeer een regeling die direct gericht is op kennisinstellingen, bedrijven of op andere
gebruikers. De verdiende toeslag wordt immers aangevraagd en ingezet door de TKI’s. De
TKI-toeslagregeling is ook in een tweede opzicht een meta-regeling. Hoewel dit beeld per
TKI verschilt, wordt een deel van de gegenereerde toeslag weggezet via bestaande
mechanismen en regelingen, dat wil zeggen veelal als ‘top-up’. De TKI-toeslag is dan een
van de financieringsbronnen, naast andere bronnen.56 Overigens is het bij inzetprojecten op
basis van programmatoeslag eveneens zo dat de private bijdragen daarin weer nieuwe
toeslag genereren. Het op gang brengen van dit zelfversterkende mechanisme is een
wezenlijk onderdeel van de stimulans voor vraaggestuurde PPS-projecten via de TKItoeslagregeling.
Sinds 2015 is het naast ‘programmatoeslag’ ook mogelijk om met ‘projecttoeslag’ te werken.
Hierbij dienen kennisinstellingen en bedrijven een samenwerkingsovereenkomst te
overleggen voor een nieuw PPS-project dat binnen de TKI-programmering past. Wordt er
aan de vereiste condities voldaan, dan ontvangt ditzelfde project de toeslag van wederom
25%. In dit geval zijn de grondslagprojecten dus zelf ook inzetprojecten en is de rol van het
TKI relatief beperkt.
Dit gezegd hebbende en op basis van de analyses die ten behoeve van deze tussentijdse
evaluatie zijn gedaan komen we tot de volgende overkoepelende conclusies:
1. De TKI-toeslagregeling is een innovatieve beleidsvorm om PPS aan te jagen. In
overleg met het veld zijn er diverse aanpassingen gedaan om de regeling en het
gebruik daarvan te verbeteren. Voor alle aanpassingen geldt dat minstens 70% van
de surveyrespondenten het als een verbetering ziet.
2. In zijn essentie is het een aantrekkelijke stimulans voor het continu gericht inzetten
van publieke en private onderzoeksmiddelen op gezamenlijk onderzoek. De stijging
van bijna €500m naar ruim €800m aan meerjarige PPS-omvang in inzetprojecten,
met daarin 47% private bijdragen, is een positief signaal v.w.b. de effectiviteit van
de regeling. De tussentijds bijgestelde kabinetsdoelstelling voor 2020 is daarmee nu
al behaald.57
3. Bedrijven dragen financieel bij aan PPS-projecten, profiteren van vraaggestuurde
kennisontwikkeling bij (publieke) onderzoeksinstellingen en versterking van een voor
hen relevante onderzoeksinfrastructuur. Vanuit de regeling ontvangen ze nauwelijks
middelen, maar over het algemeen waarderen alle betrokkenen de basisideeën van
toeslag op private bijdragen en sturing vanuit de TKI-roadmaps op relevante

56

Daarmee wordt het lastiger om na te gaan wat het effect is van specifiek de inzet van TKI-toeslag.

57

Dit betreft een doelstelling van het Bedrijvenbeleid. De oorspronkelijke doelstelling was een totale
PPS-omvang van €500 mln. in projecten die liepen in 2015. Deze ambitie is in de EZ-begroting 2016
verlengd naar 2020 en verhoogd naar €800 mln., waarvan wederom 40% privaat gefinancierd. Dit
doel is behaald in 2015 als we kijken naar de totale meerjarige begroting van het toen lopende
inzetprojectportfolio (men kan ook naar grondslagprojecten kijken, maar dat is in het licht van de
regeling minder relevant). Projecten duren vaak enkele jaren, dus de begroting per jaar is lager.

78

Dialogic innovatie ● interactie

4.
5.

6.

7.

8.

thema’s, waardoor de kennisinstellingen meer voor bedrijven relevant onderzoek
uitvoeren.
De financiële prikkel ligt vooral bij kennisinstellingen die extra middelen kunnen
ontvangen wanneer ze onderzoek uitvoeren dat voor bedrijven relevant is.
Hoewel vrijwel alle betrokkenen in interviews aangeven dat na afschaffing van FESprojecten en Innovatieprogramma’s sprake was van een verschraald PPS-landschap,
geven ze ook aan dat de TKI-toeslagregeling – zij het met enige vertraging –
bijdraagt aan een toename in PPS-activiteiten die inmiddels kabinetsdoelstellingen
al twee maal heeft overtroffen.
Uit de uitgevoerde netwerkanalyses blijkt dat enerzijds bestaande PPS-netwerken
bestendigen, maar ook dat netwerken uitbreiden en nieuwe spelers (inclusief MKB)
toetreden. In de inzetprojecten neemt het aantal betrokken spelers met 16% toe ten
opzichte van de spelers die in grondslagprojecten deelnemen.
De gekozen vorm van vraagsturing zorgt ervoor dat kennisinstellingen (vooral TO2instituten) zich toeleggen op thema’s waar privaat commitment voor is. De regeling
is in zijn ontwerp minder geschikt voor technologiegebieden en maatschappelijke
vraagstukken waar vooralsnog geen economisch perspectief voor bedrijven geboden
is.
De uitvoering van de regeling is op een aantal punten als complex gezien, vooral
doordat de maatwerkopzet heeft geresulteerd in een uitvoeringspraktijk die per TKI
(te) sterk verschilt.

Hieronder bespreken we de voornaamste conclusies op het gebied van effectiviteit en
efficiëntie (werking en uitvoering) aan de hand van de hypothesen zoals die bij aanvang van
de tussenevaluatie door het Ministerie van Economische Zaken zijn geformuleerd.

5.1.1 Effectiviteit
Effectiviteitsvraag: Heeft de TKI-toeslagregeling geleid tot meer private deelname en
financiële bijdrage aan publiek-private samenwerking op gebied van fundamenteel-,
industrieel- en experimenteel onderzoek dat op (middel)lange termijn maatschappelijk en
economisch relevant is?
In navolging van de in de hoofdtekst gehanteerde structuur presenteren we onze
bevindingen aan de hand van de centrale thema’s waar de effectiviteitshypothesen onder
gegroepeerd kunnen worden. Deze hebben in onderstaande figuur dezelfde kleur blauw.
TKI
Onderzoeksfinanciering

A2

Programma’s
/ Roadmaps

Netwerkactiviteiten /
Innovatieadvies

Toeslagregeling

A1

A5

Onderzoeksinstellingen

Hoeveelheid
PPS

A3

Type
PPS

A6

A4

A7

Netwerken

MKB

PPSprojecten

Bedrijfsleven

Figuur 25: Overzicht van effectiviteitshypothesen.

Dialogic innovatie ● interactie

79

Focus van collectieve agenda’s
Hypothese A1: De geselecteerde roadmaps hebben een wezenlijk maatschappelijk en
economisch potentieel op korte, middellange en lange termijn. Ze zijn onderscheidend en
selectief.
TKI’s hebben weliswaar geen moeite om in hun TKI-programma’s/roadmaps te benoemen
welke bredere doelen hun activiteiten dienen, maar het gaat in de eerste plaats steeds om
de technologieën waar ze aan werken. Wel heeft het articuleren van economische en
maatschappelijke relevantie op zichzelf al een agenderende werking, en soms helpt het om
de potentiële bijdrage van een bepaalde technologie beter te benoemen en meer draagvlak
voor PPS op dat gebied te krijgen. Ook het collectief nadenken over lange termijn ambities
is van belang om gezamenlijkheid bloot te leggen, en zo een bredere basis te creëren waaruit
PPS-projecten kunnen ontstaan. Bij het genereren van grondslag zijn de TKI’s niet heel
selectief, maar bij de inzet worden de projectvoorstellen zorgvuldig getoetst aan de TKIprogramma’s/roadmaps of zorgen de opstellers ervan dat die daarin passen.
De TKI-programma’s / roadmaps waarin visies en relevantie worden beschreven zijn over
het algemeen vrij breed. Net als bij het benoemen van maatschappelijke uitdagingen
waaraan bijgedragen wordt, gaat er wel een signalerende werking van uit. Zeker voor
internationale profilering is het van belang om te onderstrepen welke algemene thema’s er
binnen een TKI-domein centraal staan (nu en in de toekomst). Dit is echter iets anders dan
het neerleggen van een lange termijnvisie uitgewerkt in concrete stappen, al is daar bij
enkele TKI’s wel sprake van.
De TKI-programma’s/roadmaps lijken vooral breed als het gaat om verzamelen van
grondslagprojecten. Bij het opstellen van projecten waarop toeslag ingezet wordt, hanteren
de TKI’s de TKI-programma’s/roadmaps wat selectiever: in die fase is het voor hen vaak
belangrijk dat de middelen besteed worden aan onderzoek waar een wat bredere schare van
hun achterban baat bij heeft (en niet alleen de indieners zelf). Gesteld kan worden dat er
vanuit specifiek de TKI-programma’s/roadmaps zelf niet een sterk sturende werking uitgaat,
maar dat dit vooral via het werkingsmechanisme van de regeling verloopt.
Voor de effectiviteit van de toeslagregeling is het van belang dat het opstellen van de
agenda’s en de processen daaromheen blootleggen wat de gemeenschappelijke thema’s voor
de toekomst zijn in de diverse sub-domeinen die onder een TKI vallen. Wanneer diverse
partijen gemeenschappelijke thema’s ontdekken, vergroot dit de kans dat er voldoende
draagvlak ontstaat voor pre-competitief onderzoek waar ze individueel niet mee bezig
zouden zijn. Op die manier helpen de TKI-programma’s/roadmaps bij vraagbundeling voor
PPS, en zijn ze een middel om de omvang daarvan te doen toenemen. Het aantal afwijzingen
van PPS-projecten die worden voorgelegd aan het TKI (die formeel moet indienen) is gering,
met uitzondering van de TKI-toeslagmiddelen die worden weggezet via calls van derden en
onderworpen zijn aan de daar geldende beoordeling.
Effect van het instrumentarium op publieke onderzoeksagenda’s (vraagsturing)
Hypothese A2: De formulering van roadmaps heeft geleid tot meer focus van publieke
onderzoeksmiddelen op onderwerpen die voor Nederland op (middel)lange termijn belangrijk
zijn.
Hypothese
A5:
De
TKI-toeslagregeling
heeft
er
toe
geleid
dat
publieke
onderzoeksinstellingen zich meer dan voorheen zijn gaan richten op de (middel)lange termijn
kennisbehoefte van maatschappij en bedrijven (missie-gedreven onderzoek).
De formulering van TKI-programma’s/roadmaps leidt tot focus van publieke
onderzoeksmiddelen omdat voor het eerst hard duidelijk wordt op welke thema’s het

80

Dialogic innovatie ● interactie

bedrijfsleven samen met kennisinstellingen wil investeren in onderzoek. Kennisinstellingen
– en in het bijzonder de TO2-instellingen - dienen hierin mee te gaan als ze toeslag willen
ontvangen. Aangezien bedrijven vooral investeren in PPS-projecten die voor hen of hun
ecosysteem bruikbare resultaten genereren, kunnen we dus stellen dat publieke
onderzoeksinstellingen en vooral TO2-instellingen nu meer gericht hun onderzoek kunnen
programmeren. Onderwerpen waar geen directe financieringsbereidheid is vanuit
bedrijfsleven, maar die om verschillende redenen wel belangrijk kunnen zijn voor de
toekomstige kennisbehoefte van de Nederlandse maatschappij, worden door de aard en
doelstelling van de regeling niet geadresseerd door de TKI-toeslagregeling en zullen uit
andere bronnen moeten worden gefinancierd. Een positief neveneffect van de regeling is dat
transparant wordt welke thema’s dit zijn.
Het feit dat alle PPS projecten - programmatoeslag of projecttoeslagprojecten - moeten
passen binnen een TKI-programma/roadmap is slechts één van de manieren waarop de
regeling leidt tot meer vraaggestuurd onderzoek. Kennisinstellingen beschikken hiermee niet
alleen over een inhoudelijke basis om hun eigen activiteiten op af te stemmen, maar ze
hebben ook het meeste belang bij de financiële prikkels die van de regeling uitgaan. Als ze
onderzoek verrichten waar vraag naar is ontvangen ze bovenop de private bijdragen immers
de toeslag, zeker als bepaald is dat die neerslaat bij de kennisinstelling zelf. Om de toeslag
in te kunnen zetten is vervolgens vaak ook weer commitment van het bedrijfsleven nodig.
Dit mechanisme betreft een harde vorm van vraagsturing die voor de kennisinstellingen een
wezenlijke financieringsstroom voor onderzoeksactiviteiten kan opleveren.
De omvang van de financieringsstroom voor kennisinstellingen wordt uiteindelijk bepaald
door de relevantie en kwaliteit van het onderzoek waar de kennisinstellingen zich op richten.
Het is niet zo dat bedrijven alleen bereid zijn te investeren in onderwerpen die enkel op de
korte termijn relevant zijn. Vanwege de complexiteit van de regeling en de tijd die het bij
programmatoeslag kost voordat grondslag is gegenereerd en vervolgens is ingezet in
inzetprojecten, zijn korte termijn-inzetprojecten sowieso lastig te organiseren, en slaat de
toeslag eerder neer in onderzoek met een middellange tijdshorizon. Een tweede en wellicht
belangrijkere reden is gerelateerd aan het feit dat het toeslagpercentage ook niet hoog
genoeg lijkt om bedrijven tot PPS te bewegen als het om echt acute vraagstukken gaat. Op
het moment dat bedrijven investeren in PPS-projecten doen ze dat primair omdat hun
belangstelling
ligt
bij
gemeenschappelijke
thema’s;
het
proces
van
TKIprogramma’s/roadmaps formuleren draagt ertoe bij dat bedrijven samen vaststellen wat er
op langere termijn belangrijk is voor economisch (en maatschappelijk) succes. 58
Kennisinstellingen en bedrijven vinden elkaar uiteindelijk in de koers die ze samen
uiteenzetten, en die soms misschien wat algemeen oogt juist omdat er gekeken wordt welke
thema’s gedurende een aantal jaren op breed commitment kunnen rekenen. De gekozen
thema’s komen in veel gevallen overeen met focusgebieden die in eerdere
innovatieprogramma’s al gehanteerd werden; wat dat betreft worden er maar beperkt
grenzen verlegd. Aangezien het formuleren van roadmaps wel bottom-up plaatsvond is in
ieder geval wel gewaarborgd dat ze inhoudelijk breed gedragen worden.
Op thema’s waar kennisinstellingen geen kapitaalkrachtig bedrijfsleven kunnen organiseren
slaat de TKI-toeslagregeling niet neer, zelfs niet als de TKI’s actief op die thema’s sturen.
Dit betekent dat op onderwerpen die maatschappelijk wellicht belangrijk zijn, maar waar
geen sprake is van kapitaalkrachtige private vraag, het PPS-onderzoek niet of onvoldoende
van de grond komt of uit andere bronnen moet worden gefinancierd. Uiteraard is de TKI-

58

Hoewel bedrijven zakelijke belangen vooropstellen is de kans dat er werkelijke oplossingen komen
voor maatschappelijke vraagstukken wellicht groter als deze doelstellingen aan elkaar gekoppeld zijn.

Dialogic innovatie ● interactie

81

toeslag niet het enige financieringsmiddel voor (PPS-)onderzoek, maar het beperken van
ruimte om bepaalde onderzoekspaden te verkennen is wel een effect wat van de regeling
uitgaat. De toeslagregeling helpt om bloot te leggen waar het bedrijfsleven echt behoefte
aan heeft (i.e. in welke maatschappelijke en economische thema’s zij uiteindelijke zakelijke
mogelijkheden zien). Het is aan de overheid om te bepalen of bepaalde kennisgebieden waar
niet of nauwelijks kapitaalkrachtige vraag naar is vanuit het bedrijfsleven vanwege hun
‘public good’-karakter aanvullende middelen nodig hebben.
Effect van het instrumentarium op omvang PPS-projecten
Hypothese A3: De TKI-toeslagregeling heeft geleid tot excellente publiek-private
samenwerkingsprojecten die op (middel)lange termijn maatschappelijk en economisch
relevant zijn en die zonder toeslagregeling niet of in beperktere vorm tot stand zouden zijn
gekomen of die zonder de TKI-toeslagregeling niet voor niet-deelnemers beschikbaar zouden
zijn gekomen.
De omvang van PPS-projecten met TKI-toeslag is van 2014 op 2015 gegroeid van €500m
naar ruim €800m (op basis van meerjarige begroting). Het aandeel private bijdragen ligt
met 47% boven de 40% die in het Bedrijvenbeleid als streefwaarde wordt gehanteerd. De
regeling, die beperkt is in haar financiële omvang, was hierbij van positieve invloed.
Kennisinstellingen hebben als ontvangers een sterke prikkel om relevant onderzoek te
programmeren. Doordat zij met voorstellen komen die voor meerdere bedrijven interessant
zijn, ontstaat er een meervoudige multiplier: betrokken partijen profiteren van elkaars inzet,
van de toeslag, van de middelen die kennisinstellingen zelf aanwenden, en soms ook van
een koppeling met onderzoeksfondsen van de Europese Commissie. Hoewel er voor
bedrijven in vooral gevestigde gebieden hooguit verschuivingen optreden van
contractonderzoek naar PPS, is het in meer gefragmenteerde domeinen aannemelijk dat de
toeslag (en bijkomende PPS-ontwikkeling door TKI’s) soms tot extra en excellente PPS leidt.
De periodieke evaluatie moet uitwijzen in hoeverre de regeling van doorslaggevend belang
is voor additionele investeringen, of dat de stijgende belangstelling voor PPS-onderzoek kan
worden toegeschreven aan andere ontwikkelingen in de Topsectoren en daarbuiten. Doordat
het introduceren van de TKI-toeslagregeling samenvalt met forse bezuinigingen in het
onderzoeks- en innovatieinstrumentarium is PPS-onderzoek (maar ook R&D-outsourcing)
voor veel bedrijven sowieso aantrekkelijker geworden de afgelopen jaren. Uit deze studie
blijkt dat bedrijven niet afkomen op de financiële prikkel, maar eerder op het onderzoek dat
kennisinstellingen relevanter proberen te maken om zo de toeslag te kunnen ontvangen.
Uiteindelijk is de TKI-toeslagregeling een bouwsteen is een veel groter geheel, met daarin
onder andere de €275 mln. die bij NWO voor Topsectoren is geoormerkt en de circa €180
mln. voor de TO2-instituten 59 die moest worden aangewend voor Topsectoren. Ook per
Topsector bedraagt de gegeneerde toeslag en het percentage in inzetprojecten betrokken
organisaties slechts een fractie van het totaal. Juist omdat het budgettaire beslag van de
regeling niet enorm is vergeleken met andere stimuleringsregelingen, is het wel goed
mogelijk dat er per euro relatief veel extra PPS-investeringen ontstaan.
In de praktijk lijkt er in het gebruik van de toeslagregeling sprake van een verschuiving van
contractonderzoek naar collectief onderzoek. Voor bedrijven is het vanwege de toeslag een
stuk aantrekkelijker om 1-op-1-onderzoek bij kennisinstellingen nu zodanig in te richten dat
er een kennisdelingscomponent in zit en dus toeslag gegenereerd kan worden. Hierbij moet
wel worden opgemerkt dat eventuele overwegingen met betrekking tot geheimhouding vaak
veel zwaarder wegen dan de toeslag, zeker omdat het voor bedrijven allerminst zeker is dat
zijzelf direct profijt zullen hebben van de projecten waarop de gegenereerde toeslag

59

€187 mln. in 2016. Bron: Economische Zaken (2015). Rijksbegroting 2016.

82

Dialogic innovatie ● interactie

uiteindelijk ingezet zal worden. Ook is dit bij uitstek het type project waarbij
kennisinstellingen voor wat betreft hun PPS een verschuiving naar meer toegepast onderzoek
signaleren.
Het effect van de regeling schuilt vooral in het aanpassen van de thematische invulling van
publiek onderzoek, maar het lijkt erop dat dit soms ook aanvullende investeringen uitlokt
die verder gaan dan alleen de verschuiving van contract- naar PPS-onderzoek. Dit geldt
vooral voor domeinen waarin partijen elkaar anders maar moeilijk zouden vinden, en waar
dankzij de TKI-programma’s/roadmaps en PPS-ontwikkeling duidelijkheid ontstaat over wat
kennisinstellingen en bedrijven aan elkaar kunnen hebben. Indicaties dat de toeslag
doorslaggevend is voor de PPS-projecten die via voormalige TTI’s en ‘reguliere’ (i.e. alleen
inhoudelijk aangepaste) NWO-calls tot stand komen, blijven in ons onderzoek vaak in de
voorbeeldensfeer. De periodieke evaluatie zal hier meer duidelijkheid moeten verschaffen.
Hypothese A6: De TKI-toeslagregeling heeft geleid tot een andere combinatie van
fundamenteel onderzoek, industrieel onderzoek en experimentele ontwikkeling in PPSverband.
In beginsel is de TKI-toeslagregeling neutraal m.b.t. het soort onderzoek dat in
inzetprojecten wordt geprogrammeerd. Bij het toepassen van de regeling wordt er weliswaar
voor specifieke thema’s gekozen, maar de roadmaps laten vrij of de geselecteerde thema’s
aangevlogen moeten worden via fundamenteel, industrieel of experimenteel onderzoek. De
regeling zorgt er waarschijnlijk voor dat er meer in fundamenteel onderzoek geïnvesteerd
wordt. Omdat kennisinstellingen bijna 95% van de toeslag ontvangen hebben zij een grote
rol in het definiëren van de vorm van inzetprojecten, die qua thema relevant voor bedrijven
moeten zijn maar niet per se qua toepassingssnelheid. De TKI’s programmeren collectief
opgestelde agenda’s waarin veel partijen zich moeten vinden, en dit leidt dus veelal tot precompetitief onderzoek. Het aandeel fundamenteel onderzoek in inzetprojecten bedroeg in
2014 nog 18% van alle onderzoekskosten, tegen 27% in 2015. Vooral de toegepaste
kennisinstellingen ervaren wel een verschuiving naar meer toegepaste studies; dit is minder
het geval bij de toeslag die via bijv. NWO wordt weggezet en in aio-trajecten belandt.
De mogelijke angst dat sterker vraagsturing van bedrijfsleven leidt tot enkel korte termijn
en zeer toepassingsgericht onderzoek is ongegrond. Uiteraard is dit wel afhankelijk van hoe
de inzetmiddelen worden weggezet (allocatie via NWO en STW verhoogt de kans op
fundamenteel onderzoek), maar de keuze daarvoor is vaak weer een afspiegeling van de
behoefte die bedrijven hebben als het gaat om PPS-onderzoek. Als de verwachting is dat dit
vooral fundamenteel onderzoek betreft, hebben TKI’s ervoor gekozen om de middelen te
alloceren via een route waarbij vooral op dat vlak projecten opgezet kunnen worden.
Bedrijven dragen vooral bij – en werken samen in - onderzoek dat in de pre-competitieve
fase verkeert. Vanwege de sterke vraagsturing lijkt er een bias te zijn naar onderzoek dat
bijdraagt aan het verstevigen van bestaande economische sterktes, en daarmee mogelijk de
opkomst van nieuwe sterktes wat onder druk zet. Zolang het onderzoek echter voldoende
fundamenteel is kan men echter stellen dat de toeslagregeling een effectieve manier is om
juist die sterktes te betrekken in het bestendigen van de Nederlandse kennisinfrastructuur.
Bovendien toetsen de TKI’s de voorstellen voor PPS’en aan de TKI-programma’s/roadmaps,
en ze spelen ook regelmatig een rol bij het mede vormgeven van inzetprojecten (afhankelijk
van hun taakopvatting). Vanwege de belasting van het administreren van projecten hebben
ze over het algemeen een voorkeur voor grotere langdurige (inzet)projecten die primair door
kennisinstellingen met een centraal aanspreekpunt gecoördineerd worden, in plaats van voor
PPS-projecten waar bedrijven meer aan het roer zitten. Zeker voor universiteiten geldt dat
hun projecten veelal aio-trajecten zijn met het karakter van fundamenteel onderzoek.

Dialogic innovatie ● interactie

83

Effect van het instrumentarium op samenwerking en netwerken
Hypothese A4. De TKI-toeslagregeling heeft nieuwe samenwerkingsverbanden en netwerken
gecreëerd.
Hypothese A7. Met netwerkactiviteiten en innovatie-adviesdiensten hebben TKI’s een nieuwe
groep MKB’ers weten te bereiken en aan doen sluiten bij de roadmaps en PPS-projecten.
De TKI-toeslagregeling is niet ontworpen als instrument om bestaande structuren volledig
om te gooien: het is vooral van belang dat schaarse overheidsmiddelen terecht komen bij
onderwerpen en partijen die zich daadwerkelijk met economisch en maatschappelijk
relevante materie bezighouden (en niet automatisch naar traditionele ‘ontvangers’ stromen).
Uit netwerkanalyses op basis van projectdeelname blijkt dat de ecosystemen van de TKI’s
sterk opgehangen zijn aan enkele centrale kennisinstellingen. Ten opzichte van de
grondslagprojecten uit 2014 nam het aantal PPS-partijen in inzetprojecten (ultimo 2015)
met +16% toe. In die inzetprojecten zitten volgens de administratie net iets meer nieuwe
partijen dan partijen die al in grondslagprojecten meededen. De TKI-toeslagregeling
versterkt dus bestaande relaties, maar resulteert ook in nieuwe samenwerking. Dit heeft o.a.
te maken met de indirecte manier waarop de (programma)toeslag uiteindelijk in
inzetprojecten terechtkomt, en met de activiteiten die er vanuit de TKI’s en Topteams
ondernomen worden om hun sector te versterken en om überhaupt gezamenlijke KIA’s,
innovatiecontracten en roadmaps op te stellen. Hoewel de TKI-toeslagregeling bijdraagt aan
netwerkvorming en organiserend vermogen, is dit niet of nauwelijks te herleiden tot het
(zeer beperkte) gebruik van toeslagmiddelen specifiek voor netwerkactiviteiten en
innovatieadviesdiensten.
Hoewel de toeslag primair gericht is op het aanjagen van het volume aan collectief
onderzoek, lijkt het ook zo dat de regeling een effect heeft op het organiserend vermogen
binnen de TKI-domeinen. Het toeslagbedrag is zelf maar relatief gering, maar is wel weer
net voldoende om belangstelling te wekken. Zelfs als partijen zelf niet warmlopen voor de
financiële prikkel, dan nog komt het vaak voor dat ze interesse hebben voor de
ontwikkelingen waar andere partijen (die wel op de toeslag afkomen) zich mee bezig houden.
Ook door actieve sturing van de TKI’s wordt bewerkstelligd dat er dialogen ontstaan over
waar een bepaald domein zich naartoe wil bewegen. TKI’s waarin dit het duidelijkst zichtbaar
is hebben over het algemeen vaak wel extra middelen voor zowel organiserend vermogen
als voor het opzetten van daadwerkelijke PPS-projecten. Om die reden blijft het lastig om
veranderende samenwerking toe te schrijven aan de toeslagregeling als zodanig.
In hoeverre een verbeterd organiserend vermogen haar beslag krijgt in het ontstaan van
nieuwe samenwerkingen varieert per TKI. De grote vraag als het gaat om samenwerking is
in hoeverre de inzetprojecten in het verlengde liggen van samenwerkingsverbanden uit de
grondslagprojecten, of dat er echt nieuwe partijen en verbindingen in beeld komen. Uit de
netwerkanalyses in dit rapport blijkt dat er in de inzetprojecten in totaal 16% extra
organisaties aansluiten ten opzichte van de ruim 4000 unieke organisaties die alleen in
grondslagprojecten deelnemen, en dat er 32% aan nieuwe verbindingen ontstaan in het
algehele landschap van PPS-samenwerking. Onderstaande figuur toont hoe dit varieert per
TKI. De samenstelling van inzetprojecten is niet alleen anders als het gaat om organisaties
die nog niet in grondslagprojecten voorkwamen, maar zelfs als dat wel het geval was zien
we dat er (zeker bij HTSM) ook veel nieuwe onderlinge verbindingen tot stand komen.

84

Dialogic innovatie ● interactie

40%

35%
HTSM
Maritiem
30%

25%
Omvang van de
netwerkverdichting 20%
(extra ties)

Gas

Logistiek

15%

ISPT

LSH

Tuinbouw & uitg.
10%

BBE

Watertech.

AgriFood

5%
Creatieve ind.

Chemie
Deltatech.

0%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Omvang van de netwerkuitbreiding (extra organisaties)

Figuur 26: Overzicht
grondslagparticipatie).

van

ontwikkelingen

in

samenwerking

per

TKI

(o.b.v.

inzet-

vs.

Behalve dat ontwikkelingen in samenwerkingsverbanden het gevolg zijn van een verbeterd
organiserend vermogen en meer transparantie m.b.t. het ecosysteem, is de vernieuwing in
inzetprojecten ook een gevolg van hoe de allocatie van toeslag doorgaans is georganiseerd.
Zowel bij actieve TKI-sturing als bij het koppelen van toeslag aan onderzoekscalls bij NWO
is er sprake van een indirect mechanisme dat het onwaarschijnlijk maakt dat de toeslag
steeds bij dezelfde (combinaties van) partijen belandt als waar ze gegenereerd wordt.
Hoewel de toeslag een beloning voor PPS’en is, is ze dat vooral voor het organiseren van
kennis op onderzoeksthema’s waar het bedrijfsleven belangstelling voor heeft. Dit neemt
niet weg dat de regeling het mogelijk maakt dat het nieuwe configuraties van organisaties
zijn die ook werkelijk met – met behulp van de toeslag – met die onderzoeksthema’s aan de
slag gaan in PPS-inzetprojecten.
Over het algemeen zijn er indicaties dat het lastig is om projecten op te zetten waarbij
meerdere TKI’s betrokken zijn. Dergelijke cross-overs worden belemmerd doordat de diverse
TKI’s ieder hun eigen uitvoeringspraktijk kennen, en het voor kennisinstellingen en bedrijven
lastig is om in meerdere daarvan wegwijs te zijn. Los van expliciete cross-overprojecten kan
het natuurlijk zo zijn dat er wel organisaties zijn die in meerdere TKI’s meedoen: dit blijkt
inderdaad het geval.
De TKI-toeslag wordt tenslotte maar beperkt gebruikt voor netwerkactiviteiten/ innovatieadviesdiensten. Hier is de wind uit de zeilen genomen door de invoering van de MIT-regeling.
Er zijn uiteindelijk maar een beperkt aantal TKI’s die innovatienetwerken en
innovatiemakelaars (deels, max 50%) met toeslag bekostigen. Doordat er marginaal
gebruikt wordt gemaakt van de toeslag is de netto impact ervan per definitie minimaal, zeker
ten opzichte van de andere acties die TKI’s en Topsectoren ondernemen om het MKB beter
te betrekken. Uit de portfolio-analyse blijkt dat in de inzetprojecten procentueel net iets
minder MKB betrokken is dan in de grondslagprojecten al het geval was (27% vs. 29%).

Dialogic innovatie ● interactie

85

5.1.2 Efficiëntie (werking en uitvoering)
Efficiëntievraag: Is/wordt de TKI-toeslagregeling op efficiënte wijze uitgevoerd?
Hypothese B1. De huidige uitvoeringspraktijk is transparant voor potentieel
belanghebbenden. Geïnteresseerde partijen weten waar ze moeten aankloppen, hebben
toegang tot relevante netwerken en kunnen eenvoudig kennis hebben van de procedures en
criteria.
Door een nieuw type instrument te ontwikkelen heeft EZ risico genomen. De transparantie
en duidelijkheid van de TKI-toeslagregeling zijn – zeker bij aanvang van de implementatie
van de regeling - in de praktijk sterk bekritiseerd. Inmiddels worden EZ en RVO nu ook
geregeld geprezen om de verbeteringen die ze hebben doorgevoerd in de regeling, de uitleg
ervan en de controle en begeleiding bij de uitvoering.
Zoals we in de overall conclusie al lieten doorklinken is de regeling (dan wel de uitwerking
daarvan) voor velen onvoldoende transparant. De kaders van de regeling zijn ontworpen om
TKI’s de ruimte te bieden toeslag te alloceren op een manier die past bij hoe
kennisinstellingen en bedrijven in hun domein met PPS omgaan. Dat er een mogelijkheid tot
maatwerk in de uitvoering geboden wordt is in principe een groot goed, zolang het
functioneel is. De uiteenlopende uitvoering van het in essentie eenvoudige instrument
resulteert echter in een zekere mate van complexiteit, die de reputatie van de regeling en
de transparantie in het geding brengt. Er is een gemêleerd landschap van TKI’s ontstaan die
naast de topteams opereren en die ieder in hun eigen ecosysteem een net iets andere rol
spelen. De complexiteit kent behalve de overshoot in maatwerk nog tal van oorzaken:













86

Er is weliswaar een belangrijk juridisch onderscheid tussen Topteam (Commissie bij
ministerieel besluit ingesteld) en TKI’s (private rechtspersonen) maar in de
uitvoeringspraktijk is die niet altijd evident.
TKI’s kennen een breder takenpakket dan alleen TKI-toeslagregeling. Een flink aantal
programmeert fors grotere financieringsstromen dan de TKI-toeslag. Het is dus niet
altijd op voorhand duidelijk of over TKI gesproken wordt in relatie tot TKI-toeslag of
in relatie tot het ruimere takenpakket van TKI’s.
De loskoppeling m.b.t. het genereren van toeslag en inzet daarvan leidt ertoe dat bij
de partijen die grondslag inbrengen soms weinig vertrouwen is dat ze echt iets
terugzien voor hun aandeel in het genereren van toeslag.
TKI-toeslag is voor PPS’en slechts een van de financieringsstromen. Zeker omdat de
omvang van de toeslag beperkt is (gemiddeld 21% van het budget van
inzetprojecten), zijn kennisinstellingen en bedrijven ook aangewezen op andere
financieringsbronnen (“vele kleuren geld naast elkaar”), alvorens PPS-projecten
gerealiseerd kunnen worden. Zeker bij grote PPS-projecten is de toeslag vaak
onvoldoende en is een optelsom van financieringsinstrumenten nodig.
In een al gemêleerd veld zijn in hoog tempo veranderingen in het instrument
doorgevoerd waardoor de uitvoeringspraktijk nog complexer werd.
In enkele TKI’s geldt dat daar waar volstaan had kunnen worden met een aparte
TKI-programma/roadmap, er aparte TKI’s zijn ontstaan. Daardoor zijn er relatief
veel TKI’s, veelal elk met een eigen uitvoeringspraktijk.
Vooral door de geschetste complexiteit ontstaat onduidelijkheid en onzekerheid voor
kennisinstellingen. Door het feit dat verschillende TKI’s de TKI-regeling anders
interpreteren worden vooral sommige kennisinstellingen onzeker en kopschuw. Ze
weten onvoldoende op voorhand zeker of aan de voorwaarden voldaan wordt, of het
TKI-bureau de regeling goed interpreteert, of programmatoeslagprojecten juist zijn
gecategoriseerd (bv niet ten onrechte als fundamenteel met een relatief gering

Dialogic innovatie ● interactie



percentage van cofinanciering). Die onzekerheid leidt ertoe dat kennisinstellingen
soms moeite hebben eenmaal verkregen inzet daadwerkelijk te besteden.
De TKI-specifieke uitvoeringsregimes maken dat feitelijk sprake is van een
ongewenste verkokering die cross-sectorale initiatieven in de praktijk belemmert.
Hoewel de TKI-toeslagregeling strikt juridisch genomen geen belemmeringen
opwerpt voor cross-sectorale initiatieven, blijkt het in de praktijk toch moeilijk crosssectoraal tot inzet van middelen te komen (uitzonderingen daargelaten). Dat is een
gemiste kans, omdat de baanbrekende zaken nu juist relatief vaak gebeuren op het
grensvlak van verschillende TKI’s.

In hoeverre de regeling als complex wordt gezien is uiteraard weer sterk afhankelijk van de
manier hoe zij in een specifiek TKI-domein is uitgewerkt. Door tegemoet te komen aan de
wensen van individuele TKI’s is de regeling uiteindelijk een optelsom geworden van
ontwerpelementen. Samengevat lijkt het erop dat het juiste niveau van maatwerk (op het
spanningsveld van efficiëntie en effectiviteit) nog niet volledig bereikt is. Het aantal reeds
doorgevoerde wijzigingen en vereenvoudigingen wordt door het veld echter óók als
problematisch ervaren. Hoewel er nog altijd kritische geluiden zijn op enkele elementen van
de regeling, is er tegelijkertijd dus een pleidooi om het aantal wijzigingen te temperen. Men
is m.a.w. wat ‘wijzigingsmoe’.
Alvorens te constateren dat de transparantie verbeterd moet worden, en dus verdere
wijzigingen überhaupt te overwegen, is het cruciaal om bovenstaande lijst goed in
perspectief te plaatsen. Doordat veel TKI’s zichzelf een relatief sterk inhoudelijke rol
toedichten, ligt het voor de hand dat zij veelvuldig signalen afgeven dat de uitvoering van
de regeling in hun beleving uit z’n voegen is gegroeid qua complexiteit en uitvoeringslast
(die ook kan zijn ontstaan door de wijze waarop TKI’s invulling geven aan de TKI, en dus
niet strikt te herleiden zijn tot de regeling zelf). Het genereren van grondslag maakt
bovendien dat er in de praktijk via een uitgebreide boekhouding - de meeste
kennisinstellingen en TKI’s waren daar niet op ingericht - een indirecte subsidie wordt
gegenereerd waar die voorheen meteen als budget beschikbaar was. Dit verschil is een
tegenslag voor betrokkenen die de vergelijking kunnen maken met PPS’en van voor de TKItoeslagregeling.
Nu het veld steeds meer de ‘nieuwe’ situatie lijkt te accepteren en EZ diverse
vereenvoudigingen heeft doorgevoerd zijn partijen steeds positiever over de
uitvoeringspraktijk. Hoewel het even geduurd heeft is het huidige beeld dat partijen over het
algemeen wel weten met wie ze moeten schakelen, en hoe ze meer te weten moeten komen
over procedures. Dat wil niet zeggen dat daarmee de belasting op TKI’s en kennisinstellingen
sterk is teruggedrongen; zie hypothese B4. Ook spelen er nog altijd zaken die voor enkele
TKI’s niet helder zijn, bijvoorbeeld als het gaat om bekostiging van hun PPS-vormende
activiteiten uit de toeslag (dat kan niet direct) en het verantwoorden van afgeronde projecten
(dat begint voor de meeste TKI’s binnenkort pas te spelen). Desalniettemin is er vertrouwen
dat het gebruik van de regeling in de toekomst eenvoudiger zal zijn, ook omdat het
verzamelen van grondslagprojecten voor een groot deel gaat bestaan uit het administreren
van private bijdragen op eigen inzetprojecten.
Hypothese B2: De huidige uitvoeringspraktijk resulteert in een inzet van TKI toeslag die: i)
transparant is (iedereen kan nagaan waar het publieke geld aan wordt besteed); ii)
verantwoord kan worden (het is traceerbaar of publiek geld rechtmatig en effectief is
ingezet); iii) is ingezet conform de EU staatssteunregels.
Ook hier geldt dat we de hypothese niet meteen zondermeer als juist kunnen kwalificeren.
Er zijn geen aanwijzingen dat de TKI-toeslag niet ingezet zou worden conform de EU
staatssteunregels, maar de transparantie en verantwoording kunnen beter. De TKI’s zijn

Dialogic innovatie ● interactie

87

volgens de regeling verplicht om jaarlijks hun activiteiten te rapporteren. Dit gebeurt met
behulp van jaarlijkse rapportages, met daarin de activiteiten en resultaten van het afgelopen
jaar. Bovendien behoren TKI’s actuele informatie over inzetprojecten op eenvoudige wijze
beschikbaar te maken voor het brede publiek, veelal via websites en nieuwsbrieven.
Tot en met 2014 verschilden TKI’s sterk in de mate waarin zij de rapportages uitwerken, met
als gevolg dat een onderlinge vergelijking moeilijk was, maar ook dat TKI’s niet structureel
over dezelfde aspecten rapporteerden. Sindsdien is er een uitgebreider format opgesteld,
wat TKI’s vrij nauwkeurig hanteren in hun jaarlijkse rapportages. De focus ligt hierbij op de
kwalitatieve aspecten van het functioneren van de TKI’s. De rapportages dragen bij aan de
transparantie. Wel stellen we vast dat er ook nu nog grote verschillen zijn tussen de
rapportages als het gaat om de mate van detail. Mede hierdoor dragen de jaarlijkse
rapportages wel bij aan de transparantie, maar geven ze niet altijd een volledig beeld van
hoe het er in een TKI aan toe gaat. Daarnaast heeft de TKI-toeslagregeling bij het bredere
publiek het imago van een complexe regeling, vanwege het onderscheid tussen project- en
programmatoeslag, de vele wijzigingen door de tijd en de vermenging met andere
financieringsstromen. Hoewel de rapportages een positieve werking hebben is het de vraag
of dit voldoende is om dit imago weg te nemen.
Eén keer per jaar vraagt RVO kwantitatieve gegevens op met betrekking tot inzetprojecten:
de kosten en financiering van projecten, de status van deze projecten en outputgegevens.
Met deze informatie wordt het brede publiek en de Tweede Kamer geïnformeerd middels het
EZ-jaarverslag en een aparte publicatie. Met deze documentatie wordt op uitgebreide en
uniforme wijze gecommuniceerd wat de kwantitatieve resultaten zijn van de TKI-regeling.
Toch stellen we vast dat de transparantie wat betreft inzetprojecten niet optimaal is. Ten
eerste was er in een eerder stadium sprake van vermeende onder uitputting, terwijl dit niet
correct was. Dit leverde een verkeerd signaal op, wat niet goed was voor de reputatie van
het instrument en is een signaal dat monitoring nog een issue is. Het is immers niet altijd
duidelijk (geweest) wat er precies met de TKI-toeslag gebeurt. Ten tweede is de
transparantie wat betreft inzetprojecten niet volledig; voor buitenstaanders blijft het moeilijk
om dit terug te vinden. De websites van de verschillende TKI’s bevatten vaak veel informatie,
maar niet altijd een volledig en up-to-date overzicht van lopende inzetprojecten. Ten derde
is het vaststellen van het publieke aandeel in PPS-projecten geen sinecure, terwijl dit wel
noodzakelijk is om te kunnen vaststellen of de private bijdrage boven de 40% uitkomt.
De TKI-toeslag wordt tenslotte ingezet conform de EU staatssteunregels: het percentage
toeslag dat volgens de regeling mag worden ingezet op een project is in lijn met de Europese
bepalingen op dit vlak. Het grootste vraagstuk betreft het bepalen of een project
fundamenteel, industrieel of toegepast is. Bij TKI’s spelen op dit punt andere belangen,
waarbij het soms twijfelachtig is of iets echt wel fundamenteel is (en dus weinig
cofinanciering behoeft). Het gevolg is dat de toepassing van de staatssteunregels in het
verleden tot onduidelijkheid heeft geleid. Advisering door middel van het toetsen van
projecten en het aanreiken van richtlijnen door RVO hebben sindsdien wel tot opheldering
geleid.
Hypothese B3: De taakverdeling tussen RVO en TKI’s is helder.
De taakverdeling tussen RVO en TKI’s is voor het veld allengs duidelijker geworden, maar er
zijn steeds meer consortia die zelf grondslag verzamelen en ‘direct zaken’ met RVO zouden
willen doen. Waar er aan het begin soms nog wat frictie bestond tussen de TKI’s en RVO zijn
er veel signalen dat dit in de loop der tijd sterk verbeterd is. RVO is van een sterk
controlerende rol opgeschoven naar een meer service-gerichte rol waarbij ze zelf ook oog
heeft voor PPS. Het zijn op dit moment vooral de kennisinstellingen die in een aantal gevallen
moeite blijven houden met de driehoeksrelatie met RVO en TKI. In principe horen ze alleen
met TKI’s van doen te hebben, maar het komt geregeld voor dat ze verduidelijking van RVO

88

Dialogic innovatie ● interactie

willen (hetgeen vaak ook mogelijk is) of zelfs de formaliteiten direct met RVO zouden willen
regelen. Zij zien de route langs TKI’s als complicerend bij het genereren en inzetten van
toeslag.
Een belangrijke ontwikkeling in het kader van bovenstaande is dat kennisinstellingen (de
TU’s voorop) zelf steeds vaardiger worden in het verzamelen van grondslag en opzetten van
PPS-projecten. De mogelijkheid om projecttoeslagprojecten te vormen biedt ruimte voor
directe vormen van financiering van PPS’en, waarbij het TKI nog weinig inmenging heeft.
Een dergelijke trend is ook zichtbaar bij grootschalige PPS-initiatieven en projecten (zie Tabel
7), die rechtstreeks worden aangeboden bij TKI’s (nog steeds een formele vereiste) zonder
dat die laatste zich daar nog veel mee hoeft te bemoeien. Omdat deze projecten groot zijn
en doorgaans wel binnen de onderzoeksprogramma’s / roadmaps lijken te passen is dit
waarschijnlijk een grote vooruitgang ten opzichte van het werken met bijdragen aan
individuele grondslagprojecten die eerst door de ‘TKI-molen’ moeten om in een inzetproject
te belanden.
Uiteindelijk is de TKI-toeslagregeling een grotendeels indirecte subsidievorm (m.u.v.
projecttoeslag) die wellicht succesvoller en eenvoudiger is naarmate zij directer i.p.v. als een
‘meta-regeling’ (voor enkel de TKI’s zelf) zou worden ingevuld.60 Dat is in tegenspraak met
de figuur van de TKI-bureaus die juist hun functie ontlenen - naast het aanjagen van het
proces van genereren van grondslag - aan de verdeling van de inzetmiddelen die verdeeld
worden middels de programmatoeslag (incl. eventuele besteding aan innovatienetwerken en
innovatiemakelaars). In hoeverre TKI’s de taak hebben om PPS te sturen in plaats van het
te faciliteren lijkt voor het veld nog vaak onduidelijk. Gevolg daarvan is dat het niet altijd
helder is waarom de TKI’s tussen de PPS-uitvoerders/-financiers en RVO zit op het moment
dat die zelf hun roadmap-conforme projecten weten te organiseren.
Hypothese B4: De uitvoeringskosten zijn minimaal gegeven die eisen die gesteld worden
m.b.t. transparantie, verantwoording en rechtmatigheid (w.o. staatssteunregels).
De administratieve lasten voor de TKI’s betreffen de kosten die ze maken om te voldoen aan
de informatieverplichtingen voortvloeiend uit de TKI-regelgeving. Formeel gaat het enkel om
het doen van aanvragen ter verkrijging van de toeslag en rapportage- en
administratieverplichtingen. Zeker als een TKI met weinig grote i.p.v. vele kleine projecten
werkt, en de toeslag veelal via andere organisaties wegzet, zijn deze formele administratieve
lasten relatief laag. Bij publicatie van de regeling werden ze geschat op 0.41%. In de praktijk
zien we dat er ook TKI’s zijn die actiever consortiumvorming bevorderen, een ruimer
werkzaamhedenpakket hebben en/of waarbij het Topteam meer zaken laat uitvoeren door
het TKI anders dan de taken die volgen uit de TKI-toeslagregeling. Deze kosten behoren
formeel niet tot de administratieve lasten, maar verklaren wel waarom bedrijven en
kennisinstellingen de bureaucratie rondom het pakket van TKI-actviteiten vaak als belastend
ervaart. Voor wat betreft het deel dat onder de regeling valt zijn veel TKI’s zeker bij de start
van de regeling het merendeel van hun tijd kwijt geweest met het interpreteren van de
regeling en het zoeken van grondslag.
Dit laatste is vooral een zware taak voor sectoren waar kleinere PPS’en domineren, bedrijven
maar beperkt bijdragen of als de organisatiegraad van de sector beperkt is. Bij enkele grotere
TKI’s, of bij TKI’s waar kennisinstellingen een grote rol spelen, zijn de uitvoeringskosten voor
de TKI’s redelijker. HTSM is hier een goed voorbeeld van. We constateren dat steeds meer

60

Het feit dat de inzet via projecttoeslag nog maar beperkt van de grond komt is, afgezien van dat ze
pas recent is geïntroduceerd en spijkerharde toezeggingen van bedrijven vereist, waarschijnlijk ook
gerelateerd aan het feit dat de TKI’s in de praktijk bij projecttoeslag een meer marginale rol hebben.

Dialogic innovatie ● interactie

89

TKI’s programmeren in grotere PPS’en of grotere pakketten van PPS’en, om zo versplintering
en kosten tegen te gaan. Tegelijkertijd bieden grootschalige kant-en-klare PPS-projecten
zich steeds vaker aan voor het verkrijgen van inzetmiddelen.
In de publicatie van de regeling zijn enkel administratieve lasten berekend van de TKI’s,
aangezien zij de formele aanvragers zijn van TKI-toeslag. In de publicatie van de regeling
wordt gesteld dat deelnemers (onderzoeksorganisaties en bedrijven) aan de projecten
waarop toeslag wordt verkregen en/of waaraan toeslag wordt besteed, in principe geen extra
werkzaamheden hoeven te verrichten in het kader van de TKI-toeslagregeling. De bij
publicatie van de regeling berekende administratieve lasten hebben hier dan ook geen
betrekking op. In de praktijk blijkt echter dat bedrijven en kennisinstellingen wel substantiële
kosten maken ten behoeve van de regeling. Met name kennisinstellingen – de TO2instellingen in het bijzonder alsook de technische universiteiten - spenderen veel tijd aan het
verzamelen van grondslagprojecten en het bijhouden van administratieve gegevens m.b.t.
de inzetprojecten. De gevraagde administratieve gegevens worden door veel respondenten
als zeer gedetailleerd ervaren. Ook het opstellen van contracten met bedrijven kost volgens
sommige kennisinstellingen veel tijd; er moeten veel individuele onderhandelingen worden
gevoerd. Zeker voor kennisinstellingen die te maken hebben met verschillende TKI’s, en
daarmee ook verschillende formats en eisen, is dit relatief belastend. Hoewel de meerderheid
van deze kosten bij de kennisinstellingen ligt, maken daarnaast ook deelnemende bedrijven
de nodige kosten voor het bijhouden van administratieve gegevens voor zowel
grondslagprojecten als inzetprojecten. RVO voert de regeling uit en besteedt naar schatting
900.000 euro per jaar aan de uitvoering van de regeling in de vorm van arbeidskosten incl.
adviseurs, coördinatie van de regeling, klantcontact, juridische zaken en out of pocket
kosten). Dit bedrag is exclusief de kosten van zogenaamde RVO-liaisons, adviseurs die de
‘olie’ tussen EZ en de TKI’s vormen en ook een deel van hun tijd besteden aan uitvoering
van de TKI-toeslagregeling. De uitvoeringskosten voor EZ bedragen naar schatting enkele
FTEs op jaarbasis voor het coördineren (onder andere via de zogenaamde EZaccounthouders) en zo nodig bijstellen van de regeling.

5.2 Aanbevelingen
Samengevat is de TKI-toeslagregeling op basis van de hier gehanteerde
onderzoeksmethoden een effectieve manier om vraaggestuurde PPS-projecten op voor het
bedrijfsleven belangrijke technologiegebieden te stimuleren. Partijen in het veld krijgen meer
invloed op wat voor soort PPS-onderzoek er plaatsvindt. Bedrijven leren dat ze mee kunnen
bepalen op welke gebieden de voor hen relevante kennisinstellingen onderzoek uitvoeren als
ze bereidt zijn zelf te investeren in R&D met een kennisdelingscomponent. Kennisinstellingen
– TO2 instellingen voorop - leren dat er een harde noodzaak is rekening te houden met de
kennisvraag van bedrijven en daar zonodig ook de inzet van andere financieringsstromen op
aan te passen. Een meer kwantitatief onderbouwd oordeel over de effectiviteit zal moeten
blijken uit de periodieke evaluatie die een grotere periode met waarnemingen zal beslaan.
Voor de opzet en benodigde data zijn separaat aanbevelingen gedaan in een separate notitie
getiteld ‘Ontwerp kwantitatieve evaluatie TKI-toeslagregeling’. Op basis van onze conclusies
bevelen we aan de regeling te verlengen, zeker nu het veld de werking ervan beter in de
vingers heeft. Voor wat betreft eventuele aanpassingen presenteren we hier onze
belangrijkste suggesties:
Verhoog het toeslagpercentage. Er is een aanzienlijke bereidheid van bedrijven om in
PPS te investeren, maar op dit moment lijkt de TKI-toeslagregeling daar geen
doorslaggevende (doch wel positieve) rol bij te spelen. In deze tussenevaluatie is uiteengezet
hoe de verstrekte prikkel vooralsnog vooral van invloed is op kennisinstellingen, en dat
bedrijven vooral baat hebben bij de kennisproductie die daarmee gemoeid is. Met een hoger

90

Dialogic innovatie ● interactie

toeslagpercentage wordt de prikkel om in PPS-projecten te investeren - grondslag of inzet groter. In tegenstelling tot zogenaamde tax credit schemes als de WBSO en patent- of
innovatieboxen kent de TKI-toeslagregeling geen tegenhanger in de beleidsmix van andere
landen. Er is dus geen internationale vergelijkingsbasis om te bepalen wat een redelijk
verhoging van het toeslagpercentage zou moeten zijn. Wij schatten in dat een verhoging
naar 40% of zelfs 50% redelijk zou zijn. Administratief gezien is dit een eenvoudige
aanpassing, vergeleken met bijvoorbeeld aanpassingen in mogelijkheden om in-kind
bijdragen mee te tellen of grondslagprojecten ruimer te definiëren. EZ zou daarmee
duidelijker de boodschap afgeven dat PPS een prioriteit is. Een hoger toeslagpercentage is
gerechtvaardigd omdat PPS’en een cruciaal onderdeel zijn van goed werkende innovatieecosystemen en naar verwachting hogere externe effecten kennen dan het faciliteren van
R&D van individuele ondernemingen. Een praktisch voordeel is dat de neiging om in PPS met
verschillende financieringsstromen te werken afneemt en PPS‘en zo eenvoudiger tot stand
kunnen komen en de verantwoordingslast wordt teruggebracht.61
Wees terughoudend met het wijzigen van de regeling zelf. Het imago van complex
instrument ontleent de TKI-toeslagregeling deels aan de diverse wijzigingen die de eerste
jaren hebben plaatsgevonden, waarvan sommige op zichzelf zelfs vereenvoudigingen waren.
Het is dus zaak om vooral slim met de regeling om te gaan en formele wijzigingen zo beperkt
mogelijk te houden. In dit licht bevelen we aan om te overwegen de administratieve
toepassing van de TKI-toeslagregeling (op termijn) meer van de TKI’s naar RVO te halen
(wat op zichzelf wel een formele wijziging zou vergen) en de TKI’s zich vooral te laten
concentreren op agendavorming en aanzetten tot PPS-vorming passend bij de betreffende
Topsector. Op dit moment zijn TKI’s feitelijk belast met uitvoeringswerkzaamheden die niet
noodzakelijkerwijs gekoppeld zijn aan hun activiteiten om PPS-vorming te bespoedigen (e.g.
het administreren en uitleggen van de regeling). Het loskoppelen daarvan zou het vooral
voor kennisinstellingen met substantieel privaat commitment eenvoudiger kunnen maken
om snel van toeslag genereren naar inzet te schakelen, voor zover ze dat nog niet via
projecttoeslagprojecten doen. De juridische haalbaarheid van deze aanpassing zou alvast in
beeld kunnen worden gebracht.62

61

De omvang van stimulering zou in principe ook kunnen groeien door verbreding van de grondslag
mogelijk te maken, zoals dat in het verleden ook al is gebeurd. Hier zien we wel dat er
interpretatieverschillen ontstaan over het soort projecten dat als grondslag in aanmerking komt of zou
moeten komen. Op dit vlak is het aan te bevelen liever een spijkerharde grondslag te kiezen waar het
evident om PPS gaat, en juist niet de “schemergebieden” op te zoeken. Onder dit laatste valt naar
onze mening bijvoorbeeld het 1-op-1 contractonderzoek met een vorm van kennisdeling (TKIrelevante onderzoeksprojecten): dit is wellicht een te ver opgerekt begrip van wat PPS-onderzoek is.
Verruiming van de ‘in kind’-bijdrage is naar onze mening evenmin een goed idee. Het lijkt
aantrekkelijk, vooral voor de MKB-rijke domeinen, maar uit het verleden is bekend dat het aantonen
van in kind bijdragen in de praktijk relatief lastig is. Deze mogelijke aanpassing kent relatief zware
administratieve lasten, terwijl het MKB juist al via andere instrumenten gesteund wordt.

62

Zeker wanneer er meer uitvoeringstaken bij RVO komen te liggen, zoals voorgesteld in deze
aanbeveling, is het zinvol om ook na te gaan in hoeverre het TKI nog los moet opereren van het
Topteam. Beide hebben juridisch een verschillende status (bij ministerieel besluit ingestelde commissie
versus en private rechtspersonen die zijn ingesteld op verzoek van EZ). Nu is er in de dagelijkse
praktijk al sprake van overlap in activiteiten en ook onnodige variatie tussen Topsectoren/TKI’s. In
een aantal gevallen blijkt dat betrokkenen in personele zin al sterk gelijk zijn. Een eventuele integratie
op dat punt zou een einde betekenen aan de onduidelijkheid m.b.t. wat het Topteam doet en wat het
TKI-bureau doet. Dit wordt urgenter op het moment dat het Topteam en TKI afwijken in hun visies.
Ook hier geldt dat de juridische haalbaarheid hiervan alvast in beeld kan worden gebracht.

Dialogic innovatie ● interactie

91

Stimuleer het gebruik van projecttoeslag. Dit kan bijvoorbeeld door vooral grootschalige
PPS-initiatieven hier gebruik van te laten maken en de mogelijkheden te bieden om deze,
na een toets aan de roadmaps door de TKI’s, rechtstreeks bij RVO in te laten dienen. Inzet
via programmatoeslag geeft TKI’s een positie bij de besteding van de middelen. Inzet via
projecttoeslag ontlast de TKI-bureaus (die hoeven alleen te toetsen of de PPS past in de
onderzoeksagenda/roadmap) en er wordt meer langjarig geprogrammeerd in grotere
projecten. Daarbij moet aangetekend worden dat juist de huidige ‘indirectheid’ van de
regeling partijen ook noodzaakt tot afstemming en agendavorming. Dat element is een
belangrijke verdienste van de regeling en moet behouden blijven.
Zie erop toe dat er binnen de bredere beleidsmix van het Bedrijvenbeleid ruimte is
om ook onderwerpen waar nog onvoldoende kapitaalkrachtige vraag naar is, in de
vorm van private bijdragen, te ‘kick-starten’. Het principe van de TKI-toeslagregeling is
dat er toeslag komt op economisch en maatschappelijk relevant PPS-onderzoek. Zolang
bedrijven niet in staat zijn de cyclus van toeslag genereren en inzetten te initiëren op
relevante thema’s versterkt de TKI-toeslagregeling – en in het verlengde daarvan de
Topsectorenaanpak – vooral die technologiegebieden waar Nederland al sterk in is verder.
Om ook een kans te geven aan groeidomeinen besluiten sommige TKI’s daar zelf
programmatoeslag op in te zetten. Echter, als dit gepaard gaat met lage private bijdragen ,
komt de toeslagcyclus in een potentieel opkomend technologiegebied daardoor niet of te
langzaam op gang. Door de koppeling met andere regelingen te versterken kan er ruimte
ontstaan om in opkomende technologiegebieden ook een toeslagcyclus voor PPS te creëren.
Ga na in hoeverre het aantal TKI’s kan verder worden teruggebracht. Sommige TKI’s
zijn meer roadmaps/TKI-programma en de administratieve afhandeling kan door één TKI
gebeuren. Ook kan worden overwogen het TKI Maritiem onder te brengen bij HTSM waar het
getuige de netwerkanalyses sterker mee verbonden is dan de twee overige watergerelateerde TKI’s.
Maak nog duidelijker hoe TKI’s worden gefinancierd en voorkom dat TKI’s
uiteenlopen in het percentage dat ze voorbehouden voor hun eigen activiteiten. De
bureaus van de TKI’s worden deels uit een bijdrage van EZ, via detachering van
medewerkers van kennisinstellingen en bedrijven en via inhouding van programmatoeslag
gefinancierd. De inhoudingspercentages verschillen tussen TKI’s en door de tijd afhankelijk
van de activiteiten die de sector wenselijk acht. Beperk dit percentage. Als TKI’s meer taken
willen oppakken, dan dient dit bij voorkeur op een andere wijze te worden gefinancierd.
Zorg dat de uitvoeringspraktijk van TKI’s geen belemmering kan vormen voor meer
crossovers. De TKI’s mogen niet verzuilend werken. Wijs bijvoorbeeld een leidend regime
aan i.p.v. verschillende regimes op elkaar te willen afstemmen.
Maak zo veel mogelijk gebruik van voorlopige toetsing bij RVO. Er bestaat bij TKI’s,
kennisinstellingen en bedrijven bijvoorbeeld soms onzekerheid of de inzetprojecten een
fundamenteel, industrieel of experimenteel karakter hebben; dit kan leiden tot onzekerheid
en terughoudendheid bij totstandkoming van inzetprojecten. Indien deze mogelijkheid van
voorlopige toetsing beter wordt benut door het veld, kan de onzekerheid over inzetprojecten
worden weggenomen.
Stroomlijn en systematiseer de monitoring van de TKI-toeslagregeling verder. Het
imago van complexe regeling wordt deels veroorzaakt door onduidelijkheid over hoe de
kaders per TKI zijn uitgewerkt. Doordat de TKI’s in wisselende mate inzage geven in hoe
hun PPS-activiteiten eruit zien verdient het de voorkeur dat de overheid zelf vervolgens ook
toeziet op overzichtelijke monitoring. Het is vooral van belang om cijfers uit algemene
rapportages als de Monitor Bedrijvenbeleid (EZ) op consistente wijze te koppelen met de

92

Dialogic innovatie ● interactie

cijfers in uitgebreidere en specifiekere studies als de jaarlijkse ‘Terugblik TKI-toeslagregeling’
van RVO. Een aantal van de tabellen die in paragraaf 2.4 en Bijlage 2 zijn gepresenteerd
zouden standaard kunnen worden aangemaakt. Dit zou de transparantie van de regeling
richting politiek en het bredere publiek aanzienlijk kunnen verbeteren, en een solide basis
leggen voor de evaluatie van 2018.

Dialogic innovatie ● interactie

93

94

Dialogic innovatie ● interactie

Bijlage 1. Interviewrespondenten
Naam

Organisatie

Bart Ashmann

TKI ClickNL, directeur

Jan van den Biesen

Philips, vice president R&D programs

Ruud van den Brink

ECN, medewerker Program Development

Bas Buchner

TKI Maritiem, voorzitter
Marin, algemeen directeur

Hanno Cappon

Nutricia/Danone, vice president R&D

Erik Drop

TNO, directeur Strategie

Peter de Haan

TNO, senior beleidsmedewerker CS Strategy

Karin Horsman

TKI AgriFood
Wageningen UR, hoofd Strategy & Strategic Accounts

Dirk Pieter Van Donk

Rijkuniversiteit Groningen, Prof. Faculteit Economie en Bedrijfskunde

Wijnie van Eck

TKI AgriFood, directeur Toegepast Onderzoek
TKI Tuinbouw, manager
TKI BBE, administratief betrokken

Regina Edoo

TU Delft, medewerker Valorisation Centre

Leo Esselman

NLR, financieel directeur

Kees de Gooijer

TKI AgriFood, directeur
TKI BBE, directeur

Thomas Grosfeld

VNO-NCW, secretaris / industriebeleid

Martin de Jong

TNO, corportate controller

Frank Karelse

TKI HTSM, plv. directeur

Robert Kleiburg

ECN, chief operational officer

Casper Langerak

RVO, adviseur Topsectoren

Bertholt Leeftink

EZ, DG Bedrijfsleven & Innovatie

Gelyn Meijer

TKI ClickNL, voorzitter Algemeen Bestuur

Nico van Meeteren

TKI LSH, directeur; Topteam LSH, secretaris
Universiteit Maastricht, hoogleraar fysiotherapie

Hans Netten

RVO, coördinator TKI’s

Jan Post

TKI Watertechnologie, directeur
Wetsus, program manager

Lukas Roffel

Thales, chief technical officer

Fred van Roosmalen

HTSM, directeur
Holland High Tech, directeur

Maarten Rottschafer

FDMCI, hoofd bedrijfsvoering Onderzoek

Barbara Stoeten

RVO, procescoördinator

Ruud Teunter

Rijkuniversiteit Groningen, Prof. Faculteit Economie en Bedrijfskunde

Albert Veenstra

Dinalog, voorzitter TKI Logistiek

Jasper Wesseling

EZ, directeur Innovatie & Kennis

Jack de Wit

Rijk Zwaan, business support R&D

Jeffrey Zitter

NLR, staff officer Aerospace vehicles

Groepsgesprekken




RVO Liaisons
EZ-accounthouders
NWO-STW

Dialogic innovatie ● interactie

95

Bijlage 2. Portfolio-analyse
De descriptieve portfolioanalyse dient om een indruk te geven van de omvang van het
gebruik (in aantallen projecten en in euro’s), met specifieke aandacht voor het onderscheid
tussen grondslagprojecten die toeslag genereren en inzetprojecten waarop die toeslag wordt
ingezet. Enkele highlights uit de portfolioanalyse zijn opgenomen in paragraaf 2.4. De cijfers
uit deze bijlage hebben ook de analyses in hoofdstuk 3 en 4 gevoed. In deze bijlage lichten
we kort de methode toe en presenteren we nog enkele aanvullende figuren en tabellen.

Methode
De kentallen zoals zijn afkomstig uit de TKI-administratie die RVO verstrekt heeft. Deze
administratie is opgebouwd uit de formulieren die TKI’s zelf bij RVO aanleveren om
grondslag- en inzetprojecten op te geven. Hierin vermelden zij o.a. wat de private bijdragen
per project zijn en van wie die afkomstig zijn. RVO verzamelt de formulieren en schoont de
gegevens op, bijvoorbeeld als het gaat om organisatienamen en –typen.
Het is geen sinecure om op basis van de administratie een consistente en transparante
monitoring te rapporteren. Dat komt door een combinatie van factoren:







Ten eerste lopen projecten over meerdere jaren door. Het aantal unieke projecten is
daardoor lager dan het totaal aantal projecten in de beschikbare administratie (die
opgebouwd is uit overzichten van diverse jaren); daar zitten immers meerdere
‘instanties’ van hetzelfde project in, die qua budget en deelnemers kunnen
verschillen. De budgetten zijn bovendien meerjarig, waardoor het al gauw
onduidelijk kan zijn of gepresenteerde cijfers jaarbudgetten of totaalbudgetten zijn.
Ten tweede komen projecten soms in meerdere TKI’s voor. Dit kan tot dubbelingen
leiden.
Ten derde veranderen projecten tussentijds soms van aard, bijvoorbeeld wanneer
inzetprojecten grondslag gaan genereren. Hierbij blijft het aantal unieke projecten
gelijk, maar als er wordt gesommeerd op basis van type projecten (totaal grondslag
+ totaal inzet) ontstaan er doublures. Projecten kunnen overigens ook vervallen,
waardoor de som van unieke projecten die in 2014 en 2015 gestart zijn niet gelijk is
aan het werkelijke aantal lopende projecten in 2015.
Tenslotte bestaan er inconsistenties in de administratie, bijvoorbeeld in de manier
waarop project- en organisatienamen gespeld zijn. Bij afwijkende spelling van een
project kan het lijken alsof er op een gegeven moment een extra (en nieuw) project
is, terwijl het om een lopend project gaat. Het komt ook voor dat er in de
administratie een algemene projectnaam wordt gehanteerd voor een activiteit waar
veel partijen in lijken te participeren, terwijl het in de praktijk om een verzameling
projecten gaat.

Opschoningsacties leiden er soms toe dat totaalcijfers bijgesteld kunnen worden, maar het
is niet altijd doenlijk om dit met terugwerkende kracht in bestaande analyses door te voeren.
We hebben geprobeerd doublures zoveel mogelijk uit de tellingen in de portfolioanalyse te
halen. Bij tabellen met jaaruitsplitsingen staat steeds of het gaat om ‘lopend in jaar x’ of
‘nieuw in jaar x’. In het geval van geaggregeerde cijfers staat er ‘2014-2015 (samen)’, maar
hierbij is wel gefilterd op de laatst bekende versie van een project. Verder hangt de keuze
van de meest geschikte analyse-eenheid (‘unieke projecten’ of ‘totaal aantal projecten’) af
van het specifieke onderwerp. De analyse-eenheid staat daarom altijd expliciet in de tabellen
en/of grafieken vermeld.

96

Dialogic innovatie ● interactie

De gepresenteerde tabellen (zowel in de hoofdtekst als in de bijlage) zijn gebaseerd op de
laatste versie van de volledige administratie tot en met 2014, plus de eerste licht
opgeschoonde versie van administratie over de inzetprojecten uit 2015. Tenzij anders
vermeld betreffen bedragen enkel de aangevraagde toeslag; als gevolg van controle door
RVO valt de toegekende toeslag soms wat lager uit. Informatie over de grondslagprojecten
uit 2015 was bij het uitvoeren van de huidige studie nog niet beschikbaar. Omdat de
netwerkanalyse gebaseerd is op een minder verrijkte versie van de administratie variëren
de gegevens onderling op enkele punten. In dat laatste stadium van deze tussenevaluatie is
overigens gebleken dat analyses accurater zouden zijn als de organisatienamen uit de TKIadministratie onderworpen worden aan een grondige uniformering van spellingswijzen.
Aangezien de netwerkanalyse hier slechts een subonderdeel vormt is er voorlopig vooral op
toegezien dat in ieder geval de namen van belangrijke en vaak wisselend gespelde
organisaties (bijv. TUD, Technische Universiteit Delft, Delft University of Technology) uniform
zijn; voor verdere verdieping en zeker de periodieke evaluatie is het absoluut aan te bevelen
de hele lijst met organisatienamen eerst zo consistent mogelijk te maken. Ook is het zinvol
om de organisatietypen beter uit te zoeken.

Aanvullende figuren en tabellen
Aangevraagde TKI-toeslag op basis van grondslagprojecten
De basisregel in de TKI-toeslagregeling is dat voor elke euro die door private partijen in een
erkend PPS-onderzoek (grondslagproject) wordt geïnvesteerd, de overheid €0,25
vervolgsubsidie (toeslag) beschikbaar stelt. Dit suggereert dat de toeslag die door een
grondslagproject wordt gegenereerd 25% van de private bijdragen in het project bedraagt.
Het percentage kan hoger uitvallen omdat voor de eerste schijf van investeringen (tot
€20.000) een percentage tot maximaal 40% worden berekend.
In de onderstaande tabel is per TKI het percentage grondslagprojecten weergegeven waarin
exact 25% of 40% grondslag wordt opgegeven. Gemiddeld genereren bijna 60% van alle
projecten exact 25% toeslag, en 16% van alle projecten 40% toeslag. Berekenen we
dezelfde percentages op basis van budgetten i.p.v. aantallen, dan dalen de gemiddelde
percentages naar respectievelijk 51% en 8%. De onderlinge verschillen tussen de TKI’s zijn
groot. ISPT, HTSM, Gas en Wind op Zee scoren bovengemiddeld hoog op de piekwaarde
25%, enUrban Energy en Creatieve Industrie bij piekwaarde 40%. Dit kan verklaard worden
uit de andere groottestructuur van bedrijven in hun ecosysteem (i.e. veel MKB).
Tabel 24. Aangevraagde TKI-toeslag in grondslagprojecten per TKI, voor piekwaarden 25% en 40%,
naar aantallen projecten (#) en naar budget (€), 2014.

T&U
AgriFood
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve Ind.
Gemiddelde

Dialogic innovatie ● interactie

%Toeslag=25%
naar #
naar €
50.2%
32.0%
64.3%
33.1%
60.4%
32.0%
85.5%
70.5%
78.2%
69.7%
32.9%
22.4%
89.3%
76.1%
62.0%
53.2%
25.0%
28.4%
38.1%
66.7%
52.3%
31.4%
20.5%
8.0%
72.3%
72.7%
31.3%
28.0%
12.0%
8.0%
57.9%
51.0%

%Toeslag=40%
naar #
naar €
10.9%
4.1%
11.0%
3.5%
19.8%
10.3%
2.3%
2.5%
14.5%
20.9%
54.2%
61.2%
3.0%
0.8%
9.9%
2.2%
25.0%
11.1%
14.3%
0.7%
17.2%
3.9%
26.0%
6.5%
12.8%
8.9%
19.1%
4.6%
45.0%
26.8%
16.2%
8.2%

97

In Tabel 25 is een volledig overzicht gegeven van het percentage verdiende TKI-toeslag per
grondslagproject (gebaseerd op budgetten, niet op aantallen projecten), voor vier
grootteklassen plus de twee piekwaarden uit Tabel 24.
Tabel 25. Aangevraagde TKI-toeslag in grondslagprojecten per TKI, voor zes grootteklassen, naar
budget (€), 2014.
T&U
AgriFood
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve Ind.
Gemiddelde

<10%
0.0%
0.0%
0.0%
0.1%
0.0%
0.0%
0.0%
0.0%
6.6%
0.0%
0.0%
0.0%
0.0%
0.0%
0.0%
0.1%

10<25%
0.6%
0.7%
0.0%
0.0%
0.0%
0.0%
0.0%
0.0%
11.4%
0.0%
0.0%
0.0%
0.5%
30.2%
14.0%
4.0%

=25%
32.0%
33.1%
32.0%
70.5%
69.7%
22.4%
76.1%
53.2%
28.4%
66.7%
31.4%
8.0%
72.7%
28.0%
8.0%
51.0%

<35%
46.3%
58.3%
48.7%
11.1%
6.3%
13.7%
22.1%
42.3%
36.2%
26.8%
62.8%
70.6%
15.0%
34.0%
31.9%
31.2%

35<40%
17.1%
4.3%
9.1%
15.7%
3.1%
2.8%
1.1%
2.3%
6.3%
5.8%
1.9%
14.9%
2.9%
3.2%
19.2%
5.5%

=40%
4.1%
3.5%
10.3%
2.5%
20.9%
61.2%
0.8%
2.2%
11.1%
0.7%
3.9%
6.5%
8.9%
4.6%
26.8%
8.2%

In onderstaande figuur zijn ter illustratie de verdelingen van de twee TKI’s met de scheefste
verdeling afgezet tegen het gemiddelde. Urban Energy heeft het hoogste gewogen
gemiddelde percentage TKI-toeslag per grondslagproject (dus een bias naar rechts), LSH
het laagste gewogen gemiddelde.
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
<10%

10<25%

=25%

Urban Energy

<35%
LSH

35<40%

=40%

Gemiddelde

Figuur 27. Aangevraagde TKI-toeslag in grondslagprojecten Urban Energy, LSH en gemiddelde van alle
TKI’s, voor zes grootteklassen, naar budget, 2014.

Het feit dat Urban Energy gemiddeld meer dan 35% TKI-toeslag per euro grondslag
aanvraagt wil niet zeggen dat deze TKI ook in geld de meeste toeslag ‘verdient’. De relatie
tussen het gemiddelde TKI-percentage en het opgegeven bedrag per project is eerder
andersom (zie Tabel 26). ISPT en met name Maritiem vragen naar verhouding per project
veel TKI-toeslag aan maar hebben allebei een relatief laag gemiddeld toeslagpercentage. De
verklaring is dat er alleen meer dan 25% toeslag kan worden gegenereerd als er sprake is
van kleine projecten en/of van veel MKB’ers onder de deelnemers. Met andere woorden,
TKI’s die met relatief veel kleine partijen grondslagprojecten indienen hebben een relatief
hoog gemiddeld toeslagpercentage maar verdienen in absolute termen per project relatief
weinig toeslag. LSH is hier een uitzondering op. Het toeslagbedrag per project voor HTSM is
in Tabel 26 laag omdat deze berekening is gebaseerd op de uitgesplitste grondslagprojecten;
zonder de uitsplitsing zou de gemiddelde gegenereerde toeslag naar bijna €50.000 gaan.
Het percentage projecten met het maximale toeslagpercentage van 40% is daar met 8.9%
hoog in vergelijking tot Maritiem (0.7%) en ISPT (0.8%) – zie Tabel 24.

98

Dialogic innovatie ● interactie

Tabel 26. Gemiddeld toeslagpercentage (gewogen) en gemiddeld aangevraagde TKI-toeslag in
grondslagprojecten per TKI, 2014.
Gemiddelde toeslag-%
(gewogen)
30%
27%
29%
26%
28%
33%
24%
25%
24%
32%
30%
32%
28%
29%
34%
28%

Tuinb. en uitg.
AgriFood
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve ind.
Totaal

# Grondslagprojecten
(waarvan % bekend)
270
351
108
174
54
167
184
159
83
41
128
220
1190
319
105
3547

Aangevraagde
TKI-toeslag (€)
6815900
8660808
2003985
3367303
721649
3604788
6287279
3734148
1662246
4904222
4224275
4217787
32446136
10430193
1485836
94566556

Gemiddelde
toeslag / project €
25244
24675
18555
19352
13364
21586
34170
23485
20027
119615
33002
19172
27266
32697
14151
26661

Aard van het onderzoek in inzetprojecten
Onderzoekskosten kunnen betrekking hebben op fundamenteel onderzoek, toegepast
(industrieel) onderzoek, of experimentele ontwikkeling. Hoe de begroting eruit ziet is van
nagenoeg ieder inzetproject bekend. In bijna 10% van de projecten zien we dat ze meerdere
kostensoorten beslaan (zie Tabel 27).
De meeste inzetprojecten betreffen toegepast onderzoek (63%), gevolgd door fundamenteel
onderzoek (35%). Deze verhouding is gelijk gebleven in 2015. Wel is er substantiële
verandering ontstaan in de omvang van de bestedingen naar type onderzoek. Waar in de
lopende projecten uit 2014 nog 80% van de onderzoekskosten naar toegepast onderzoek
ging, was dat in het (gehele) portfolio in 2015 slechts 68%. Fundamenteel onderzoek steeg
ondertussen van 18% naar 27%. Deze ontwikkeling wijst erop dat er in de nieuwere
inzetprojecten relatief een stuk meer in pre-competitief onderzoek wordt geïnvesteerd dan
in de eerste lichting inzetprojecten.
Tabel 27. Overzicht van aard onderzoek inzet, per type inzet, totaal alle TKI’s, 2014 en 2015 (lopend).
Fundamenteel
# projecten
M€
2014
2015

Toegepast
# projecten
M€

Experimenteel
# projecten
M€

35%

18%

63%

80%

7%

2%

35%

27%

63%

68%

6%

5%

Ook hier bestaan weer grote verschillen tussen de TKI’s. De aard van de betreffende industrie
(bijvoorbeeld science-based voor Chemie versus technology-based voor Maritiem versus
development-based voor Logistiek) zien we duidelijk in de verschillende verdelingen terug.
LSH is een uitzondering. Het aandeel fundamenteel onderzoek is daar lager dan verwacht.
In 2015 heeft er verder een opmerkelijke verschuiving plaatsgevonden van toepast
onderzoek naar experimentele ontwikkeling. Mogelijk is de substantiële toename van de
private bijdragen hier de oorzaak van.

Dialogic innovatie ● interactie

99

Tabel 28. Overzicht van aard onderzoek totale inzet, per TKI, 2014 en 2015 (lopend).

T&U
AgriFood
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve Ind.
Totalen

Fundamenteel
2014
2015
0%
0%
7%
13%
82%
29%
28%
25%

Toegepast
2014
100%
93%
18%
71%

0%
7%
100%
0%
0%
10%

35%
93%
0%
32%
100%
76%

26%
36%
18%

6%
100%
0%
15%
10%
6%
39%
41%
0%
27%

73%
61%
80%

2015
100%
87%
64%
75%

Experimenteel
2014
2015
0%
0%
0%
0%
0%
7%
0%
0%

94%
0%
40%
85%
80%
87%
60%
22%
100%
68%

65%
0%
0%
68%
0%
14%

0%
0%
60%
0%
10%
7%
1%
37%
0%
5%

2%
3%
2%

Inzet op duurzame projecten
RVO heeft alle inzetprojecten gelabeld volgens de Societal Challenges-indeling van de EU.
Bijna 70% van de inzetprojecten kan daar in één van de 7 thema’s worden ondergebracht
(ruim 60% in termen van budget).
Tabel 29. Verdeling inzetprojecten naar EU Societal Challenges, naar aandeel in aantallen projecten en
naar aandeel in totale TKI-toeslag, 2015 (lopend).
Inzet

Societal Challenge
Food security, sustainable agriculture and forestry, marine and maritime and inland water research, and the Bioeconomy
Health, demographic change and wellbeing
Smart, green and integrated transport
Secure, clean and efficient energy
Climate action, environment, resource efficiency and raw materials
Secure societies - protecting freedom and security of Europe and its citizens
Europe in a changing world - inclusive, innovative and reflective societies
Geen thema

#
26%

Toeslag
29%

18%
6%
8%
6%
2%
1%
32%

18%
6%
4%
2%
2%
0%
39%

RVO heeft alle inzetprojecten ook gelabeld volgens de Groene Groei-indeling.63 Groene groei
is een onderdeel is van de Europese societal challenge m.b.t. duurzaamheid. Ongeveer de
helft van de inzetprojecten kan worden ondergebracht bij één van de acht domeinen van de
Groene Groei-indeling (GG). Deze ‘dekkingsgraden’ zijn in 2014 en 2015 gelijk gebleven,
maar er zijn wel verschillen in de verdeling van projecten over de diverse thema’s. De
verdeling over de verschillende thema’s is nogal scheef. ‘Voedsel’ heeft verreweg het
grootste aandeel (21%). Dat aandeel is bovendien nog verder toegenomen ten opzichte van
2014 (18%). ‘Water’ (6%) en ‘Energie’ (4%) volgen op eerbiedige afstand en zijn beide ook
gedaald ten opzichte van 2014.

63

Ministerie van Economische Zaken (Maart 2013). Groene Groei: voor een sterke, duurzame economie.

100

Dialogic innovatie ● interactie

Tabel 30. Verdeling inzetprojecten naar Groene Groei-indeling, naar aandeel in aantallen projecten en
naar aandeel in totale TKI-toeslag, 2014 (lopend) en 2015 (nieuw).
2014
(lopend)

Tuinb. & uitg.
AgriFood
BBE
Gas
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
HTSM
LSH
Totaal 2014
% van totaal
2015 (nieuw)
Tuinb. & uitg.
AgriFood
BBE
Gas
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve in.
Totaal 2015

Geen
GG

Wel
GG

2
13

7
7
11
12
6
98
27
183
51%

22
37
4
20
1
10
1
0
1
58
24
0
178
49%

Geen
GG

Wel
GG

6
5

22
21
5
33
3
0
0
1
35
17
14
0
0
151

4
3
3
4
11
2
15
54
49
2
158

Afval en
Grondstoffen

1
3

BBE

Bouw

Energie

3
1

1
1

1

3
4

1

13
4%
Afval en
Grondstoffen

Klimaat

Mobiliteit

Water

22
31

2
12
1
5

Voedsel

8
2

1

1
2
4

10

1
1

3

4
1

47
1

6
2%

6
2%

29
8%

14
4%

3
1%

58
16%

49
14%

BBE

Bouw

Energie

Klimaat

Mobiliteit

Voedsel

Water

1

21
21

5
25
3

8

1
4

1

17
11

7

13
2
1

7

58

28

4
1
5

5
6

4

35

8

Management van inzetprojecten
Er zijn twee basistypen voor het management van inzetprojecten c.q. het beheer van
projecten en calls. Bij het eerste type worden alle projecten beheerd door de TKI-organisatie
zelf. Dit is bij het merendeel van de relevante TKI’s het geval.64 Ook bij AgriFood (92%) en
LSH (79%) beheert de TKI-organisatie zelf het gros van alle projecten. Bij deze twee TKI’s
wordt de rest door NWO respectievelijk ZonMw beheerd. Bij het tweede basistype is het
beheer van de projecten volledig uitbesteed. Het gaat hier om de TKI’s Deltatechnologie en
HTSM. Deze TKI’s hebben het beheer verspreid over verschillende soorten publieke
kennisinstellingen (universiteiten, GTI’s, TTI’s en overige consortia). HTSM heeft ook nog
een significant deel (33%) uitbesteed aan NWO/STW. Chemie is een mengvorm. Dit is de
enige TKI waarbij zowel de TKI-organisatie zelf als NWO een belangrijke rol spelen in het
beheer van de inzetprojecten.

64

Wind op Zee en Urban Energy hebben geen inzetprojecten.

Dialogic innovatie ● interactie

101

Tabel 31. Verdeling naar beheerder van inzetproject per TKI, unieke projecten, 2015 (lopend).
Tuinb. en uitg.
AgriFood
BBE
Gas
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve ind.

TKI
100%
92%
100%
97%
100%
60%
100%
100%
100%

NWO

Universiteiten

GTI

Overig (o.a. TTI's)

11%
3%

54%
33%

34%
31%
21%

8%
3%
100%
40%

33%
79%
100%

Deelname vanuit het buitenland
Het gros van de deelnemers in het TKI-programma komt uiteraard uit Nederland. Toch is
het aandeel buitenlandse deelnemers met 14% nog aanzienlijk. Tabel 32 laat dit zien voor
alle projecten die binnen de TKI-administratie van RVO bekend zijn (waarbij voor projecten
die langer lopen wel gefilterd is op de meest recent versie hiervan). Van circa 2% van de
deelnemers valt de herkomst, althans via de TKI-administratie, niet te achterhalen.
Tabel 32. Verdeling participanten naar herkomst deelnemer per TKI, voor grondslag en inzet, als % van
totaal aantal participanten. 2015 (lopend).

T&U
Agri&Food
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve Ind.
Gemiddelde

NL
94%
94%
81%
81%
70%
82%
61%
83%
90%
70%
94%
74%
81%
89%
95%
84%

Totale participaties grondslag
Buitenlands
Onbekend
5%
0%
5%
1%
19%
0%
18%
1%
30%
0%
15%
3%
35%
4%
13%
4%
2%
8%
29%
1%
6%
0%
26%
0%
17%
2%
10%
1%
2%
2%
14%
2%

Totale participaties inzet
Buitenlands
Onbekend
4%
4%
1%
2%
4%
1%
1%
3%

NL
93%
97%
94%
95%
100%
91%
94%
94%
65%
95%
90%
81%
93%
91%
89%

0%
6%
4%
1%
32%
1%
2%
15%
4%
0%
7%

0%
3%
2%
5%
2%
4%
8%
4%
3%
9%
4%

Het aandeel buitenlandse participanten verschilt ook behoorlijk per type deelnemende
organisatie. Met name het aantal buitenlandse grootbedrijven (multinationals) die grondslag
genereren is hoog (28%). Ze spelen, samen met buitenlandse kennisinstellingen, ook een
relatief belangrijke rol in inzetprojecten. Anders gesteld: er vloeien aanzienlijke sommen
inzetmiddelen weg naar buitenlandse multinationals en universiteiten.
Tabel 33. Verdeling participanten naar herkomst deelnemer per type deelnemende organisatie, voor
grondslag en inzet, laatst bekende jaar (als % van totaal aantal participanten).
Type organisatie
MKB
GRB
ANBI
KI
Overheid
Onbekend
Gemiddelde

NL
96%
72%
100%
93%
93%
64%
84%

Participaties grondslag
Buitenlands
Onbekend
4%
0%
28%
0%
0%
0%
7%
0%
7%
0%
13%
23%
14%
2%

NL
92%
83%
97%
88%
95%
85%
89%

Participaties inzet
Buitenlands
Onbekend
3%
5%
14%
3%
0%
3%
10%
2%
2%
3%
3%
12%
7%
4%

De verschillen in buitenlandse deelname in Tabel 32 kunnen deels worden verklaard vanuit
de verschillen in het type organisaties dat deelneemt aan een TKI. Zoals uit Tabel 33 blijkt
zijn er met name veel buitenlandse participanten onder grootbedrijven en kennisinstellingen.

102

Dialogic innovatie ● interactie

TKI’s die een relatief groot aandeel van deze twee soorten deelnemers zouden hebben,
hebben dus waarschijnlijk ook eerder een relatief hoog aandeel buitenlandse deelnemers. In
de volgende tabel is het aandeel van de verschillende soorten participanten per TKI gegeven
voor inzetprojecten. De TKI’s Maritiem en HTSM hebben inderdaad de hoogste percentages
grootbedrijven. Dit geldt ook voor TKI Gas, die overall minder hoog scoort op buitenlandse
participanten. Andersom is het aantal kennisinstellingen relatief laag bij TKI Maritiem – ook
aanzienlijk lager dan bij TKI Gas.
Een ander opvallend gegeven is het relatief hoge percentage participanten met een
onbekende herkomst bij de TKI’s Agri&Food, Logistiek en in mindere mate bij T&U en
Watertechnologie.
Tabel 34. Verdeling naar type deelnemende organisatie per TKI, voor inzet, als % van totaal aantal
participanten. 2015 (lopend).
T&U
Agri&Food
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve Ind.
Gemiddelde

MKB
45%
29%
36%
9%

GRB
24%
23%
25%
51%

ANBI
0%
0%
0%
0%

KI
19%
27%
31%
34%

Overheid
1%
2%
6%
0%

Onbekend
11%
19%
1%
7%

33%
39%
23%
32%
9%
22%
45%
19%
23%
45%
26%

33%
35%
13%
35%
65%
35%
22%
41%
22%
0%
34%

0%
0%
0%
0%
0%
1%
0%
0%
8%
0%
1%

33%
25%
60%
15%
22%
29%
19%
30%
44%
36%
28%

0%
0%
0%
3%
2%
3%
8%
2%
0%
18%
2%

0%
1%
4%
15%
2%
11%
5%
8%
3%
0%
9%

Inkomsten van kennisinstellingen uit TKI-toeslag
TNO en DLO ontvangen in absolute termen de meeste TKI-toeslag maar dit zijn ook verreweg
de grootste instituten. Het is daarom zinniger om het relatieve aandeel in de totale
ontvangen TKI-toeslag (% €) te relateren aan het relatieve aandeel in het totale aantal
inzetprojecten. Zie hiervoor onderstaande tabellen. Aangezien er meerdere organisaties in
hetzelfde project kunnen deelnemen, spreken we in de tabellen weer van participaties; het
totale aantal participaties over de kennisinstellingen heen ligt hoger dan het aantal
inzetprojecten dat er gestart is.
Als we de inzetprojecten uit 2014 vergelijken met die van 2015 (enkel nieuw, niet lopend),
dan vallen er een aantal zaken op (zie Tabel 35). Eén daarvan is dat de kennisinstellingen in
2015 relatief minder in inzetprojecten participeerden, ondank dat er in 2015 bijna evenveel
inzetprojecten gestart werden als dat er in 2014 al liepen.
Ten tweede zien we dat in vergelijking met het aantal participaties het relatieve aandeel in
termen van geld van DLO en TNO erg groot is. Dat blijkt ook als we de totale ontvangen
toeslag delen door het aantal inzetprojecten waarin de kennisinstelling heeft geparticipeerd.
Deze gemiddelden zijn verreweg het hoogst voor DLO en TNO. Bij Nederlandse universiteiten
en UMC’s is de verhouding relatief ongunstig, bij de overige kennisinstellingen in Nederland
is de verhouding tussen aantal projecten en de ontvangen toeslag in balans. De gemiddelde
toeslag per projectparticipatie is daar dan ook relatief hoog. Buitenlandse kennisinstellingen,
die in absolute termen nog een aanzienlijk bedrag ontvangen (>1 miljoen euro over 2014
en 2015), ontvangen naar verhouding zeer weinig toeslag.

Dialogic innovatie ● interactie

103

Tabel 35. Inkomsten uit TKI-toeslag per kennisinstelling, met relatief aandeel in totaal aantal
participaties en relatief aandeel in totaal ontvangen TKI-toeslag.

104
13
24
20
104

# particip.
met toeslagontvangst
92
13
24
20
100

M€ totale
toezegging (voor
hele looptijd)
21,1
0,7
1,7
2,0
38,4

UMC
NL univ.
Overige NL
kennisinst.
Totaal KI

50
280

48
242

216

Overige
Eindtotaal

2014
(lopend)

#
participaties

TO2 - DLO
TO2 - ECN
TO2 - Marin
TO2 - NLR
TO2 - TNO

2015
(nieuw)
TO2 - Deltares
TO2 - DLO
TO2 - ECN
TO2 - Marin
TO2 - NLR
TO2 - TNO

17%
1%
1%
2%
30%

# particip.
waarvan
looptijd bekend
54
7
12
2
45

Gem.
looptijd
3,6
3,4
1,9
3,0
2,2

6%
32%

4%
21%

26
118

3,9
3,4

1,2
8,1

0,15

28%

25%

125

3,1

10,1

127,2

0,17

100%

100%

389

3,2

40,3

8,5
135,8

0,01
0,07

62%
100%

6%
100%

1215
1604

3,2
3,2

2,7
43,1

M€ / #

%#

%€

0,23
0,05
0,07
0,10
0,38

12%
2%
3%
3%
13%

4,8
27,3

0,10
0,11

210

31,2

811

749

1215
2026

1215
1964

33
34
3
5
14
65

# participaties met
toeslagontvangst
31
34
2
5
14
56

M€ totale toezegging
(voor hele looptijd)
3,4
16,4
0,1
0,8
2,0
15,3

UMC
NL universiteit
Overige NL
kennisinst.
Totaal KI

24
71

23
54

47

Overige
Eindtotaal

104

# participaties

M€ / #

%#

%€

0,11
0,48
0,05
0,17
0,14
0,27

12%
13%
1%
2%
5%
21%

5%
23%
0%
1%
3%
22%

4,8
18,2

0,21
0,34

9%
20%

6%
26%

46

10,0

0,22

17%

14%

296

265

71,1

0,27

100%

100%

909

211

9,2

0,04

44%

11%

1205

476

80,3

0,17

100%

100%

Dialogic innovatie ● interactie

Toeslag
per jaar
5,8
0,2
0,9
0,7
17,8

Bijlage 3. Netwerkanalyse
Het doel van de netwerkanalyse is tweeledig. Op de eerste plaats dient ze om een basis te
creëren voor het onderzoeken van de hypothese dat de TKI-toeslagregeling tot nieuwe
samenwerking leidt. Daarnaast is deze aanvulling op de portfolio-analyse ook een manier
om nog beter in kaart te brengen hoe het gebruik van de regeling varieert tussen de TKI’s
(de disclaimers die daar golden zijn ook hier van toepassing). Deze informatie gebruiken we
bij het bespreken van de werking en effectiviteit van de regeling in hoofdstuk 3 en 4.

Het PPS-landschap o.b.v. TKI-administratie
Onderstaande tabellen verschaffen enkele basale descriptieve statistieken. Zoals
aangegeven wijken de cijfers soms wat af van die uit de portfolio-analyse, omdat daarin
enkele projecten samengevoegd of juist opgesplitst zijn. De kengetallen in deze tabel dienen
om verdere observaties in de netwerkanalyse in perspectief te kunnen plaatsen. HTSM kent
het grootste aantal projecten en participaties, maar in verhouding hebben Maritiem en
Logistiek meer participaties per project (i.e. de projecten kennen gemiddeld genomen een
relatief groot aantal deelnemers). Dit is deels te herleiden op het feit dat ze ook maar weinig
gebruik maken van TKI-relevante onderzoeksopdrachten, waar doorgaans maar twee
partijen bij betrokken zijn. Een hoog aantal participaties per unieke organisatie vinden we
bij Gas en Watertechnologie, terwijl het bij de Creatieve industrie maar relatief weinig
voorkomt dat partijen uit de achterban in meerdere projecten deelnemen.
Tabel 36: Kengetallen m.b.t. aantallen projecten, zoals gebruikt in de netwerkanalyse. 2015 (lopend).
TKI
Tuinb. en uitg.
AgriFood
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve ind.
Totaal

Grondslag
(samenwerking)
228
231
62
46
16
121
126
86
65
45
97
214
603
313
97
2351

Grondslag
(TKI-relevant)
81
128
61
134
37
49
30
52
15
11
29
13
76
11
4
731

Inzet

inzet ook in
grondslag

61
87
11
45
0
1
23
9
13
18
122
33
194
76
2
694

10
15
0
0
0
0
0
0
3
3
6
3
19
17
0
73

inzet alleen in
2014
22
57
9
26

inzet alleen in
2015
29
15
2
19

1
18
9
8
10
77
0
121
20
0
380

0
5
0
2
5
39
30
54
39
2
241

Totaal
360
431
134
225
53
171
179
147
90
71
242
257
854
383
103
3703

Tabel 37: Kengetallen m.b.t. aantallen participaties. 2015 (lopend).
TKI
Tuinb. en uitg.
AgriFood
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve ind.
Totaal

Dialogic innovatie ● interactie

Totaal # projecten

# participaties

# part. /
project

# unieke
org.

359
431
134
225
53
170
179
146
90
69
241
257
854
383
103
3696

1906
1666
520
694
128
821
652
489
627
572
959
1182
3544
1157
523
15440

5,3
3,9
3,9
3,1
2,4
4,8
3,6
3,3
7,0
8,3
4,0
4,6
4,1
3,0
5,1
4,2

801
653
273
175
52
487
243
174
340
246
295
639
1401
487
375
5501

gem. #
part. /
unieke org.
2,4
2,6
1,9
4,0
2,5
1,7
2,7
2,8
1,8
2,3
3,3
1,8
2,5
2,4
1,4
2,8

105

In aanvulling op bovenstaande tabellen geeft Tabel 38 een overzicht van kengetallen m.b.t.
de samenwerkingsverbanden (‘ties’) die uit het projectportfolio te destilleren zijn. Hierbij is
aangenomen dat iedereen die aan een project meewerkt elkaar kent. Wanneer een project
groot is, leidt dit automatisch tot een enorm aantal verbindingen. Omdat er bij
Deltatechnologie een algemene projectnaam wordt gehanteerd (“D-series”) voor iets waar
216 deelnemers op ingeschreven staan levert dat direct al 23220 ‘ties’ op. HTSM is daardoor
niet het TKI met het meeste verbanden, al is daarin ook sprake van grote ‘projecten’ (e.g.
“Roadmap Automotive”).
Tabel 38: Kengetallen m.b.t. samenwerkingsverbanden (‘ties’). 2015 (lopend).
TKI

# ties

#unieke ties

totale ties / unieke ties

Tuinb. & Uitg.
AgriFood
BBE
Gas
Wind op Zee
Urban Energy
ISPT
Chemie
Logistiek
Maritiem
Watertech.
Deltatech.
HTSM
LSH
Creatieve ind.
Totaal

12515
6428
1980
1491
192
2890
4607
2013
3649
3872
7076
31936
24315
2376
1932
107272

9652
5182
1709
908
172
2678
3879
1351
2661
2572
6108
30897
20209
2066
1885
90600

1,30
1,24
1,16
1,64
1,12
1,08
1,19
1,49
1,37
1,51
1,16
1,03
1,20
1,15
1,02
1,18

Gemiddeld
#verbindingen (degree)
24,1
15,9
12,5
10,4
6,6
11,0
31,9
15,5
15,6
20,8
41,4
96,7
28,8
8,5
10,1
33,4

Aangezien dezelfde partijen in meerdere samenwerkingsprojecten met elkaar kunnen
samenwerken, ook binnen een TKI, is het relevant om uit te rekenen in hoeverre er overlap
in de samenwerkingsverbanden bestaat. Als die overlap hoog is suggereert dit dat het
portfolio afkomstig is van een compact ecosysteem waarbij partijen elkaar al goed weten te
vinden. Gas (net als hierboven), Maritiem, Chemie en Logistiek zijn uitschieters op dit vlak.
Een lage overlap, zoals bij de Creatieve Industrie en Urban Energy, is een indicatie dat het
er bij het verzamelen en opzetten van TKI-projecten een bredere / meer heterogene
gemeenschap bereikt wordt. De waardes voor Deltatechnologie en Watertechnologie zijn
laag doordat hun portfolio enorme projecten kent waardoor het totale aantal ties extreem
snel oploopt. Het gemiddelde aantal verbindingen per organisatie – de ‘degree’ in de laatste
kolom - is daardoor juist wel weer hoog.
Figuur 28 toont per TKI de verdeling van het aantal verbindingen dat deelnemende
organisaties met elkaar hebben. De verschillen zijn zeer substantieel. Domeinen als LSH, de
Creatieve industrie, Urban Energy en Gas kenmerken zich door een hoog aantal organisaties
dat met maximaal 10 anderen een verbinding heeft. Aan de andere kant van het spectrum
vinden we uiteraard weer Deltatechnologie, waarbij Deltatechnologie behalve het enorme
project met 216 partners ook nog enkele andere grote projecten heeft. Voor
Watertechnologie geldt iets soortgelijks. Opvallend is dat ook bij ISPT de meeste organisaties
met een groot aantal andere partijen uit de (voormalig) TKI werken. Kijken we naar de
degree van individuele organisaties over alle TKI’s heen, dan is TNO de absolute uitschieter:
ze heeft in totaal meer dan 1000 projectpartners.

106

Dialogic innovatie ● interactie

Figuur 28: Verdeling van degree’s (aantal verbanden dat een organisatie heeft), per TKI.

Visualisatie van netwerken van individuele TKI’s
Hoewel de voorgaande tabellen het mogelijk maken om de TKI’s onderling te vergelijken
geven ze maar weinig inzicht in hoe de samenwerkingsstructuren variëren. Om die reden
volgen nu de visualisaties van de afzonderlijke TKI-netwerken. Voor iedere netwerk tonen
we eerst een weergave op basis van organisatietype (kleur/vorm), gevolgd door een
weergave waarin het accent ligt op het verschil tussen grondslag-participatie en inzetparticipatie.

Onderzoeksorganisatie

Grootbedrijf
Kleinbedrijf

Louis Bolk instituut

Overheid
Onbekend

Grondslag (G)
G&I

Inzet (I) 2014
Inzet (I) 2015

WUR
Unilever

TNO

Figuur 29. Visualisatie netwerk TKI AgriFood.

Dialogic innovatie ● interactie

107

Onderzoeksorganisatie
Grootbedrijf
Kleinbedrijf
Overheid
Onbekend

WUR
DLO

TNO

Grondslag (G)
G&I
Inzet (I) 2014
Inzet (I) 2015

Figuur 30. Visualisatie netwerk TKI Tuinbouw & Uitgangsmaterialen.

108

Dialogic innovatie ● interactie

TNO

DLO
WUR

ECN

Grondslag (G)
G&I
Inzet (I) 2014
Inzet (I) 2015

Figuur 31. Visualisatie netwerk Biobased Economy (BBE).

Dialogic innovatie ● interactie

109

DLO

TUD TU/e

TNO

UU

UT
Onderzoeksorganisatie

ECN

Grootbedrijf
Kleinbedrijf
Overheid
Onbekend

Grondslag (G)

G&I
Inzet (I) 2014
Inzet (I) 2015

Figuur 32. Visualisatie netwerk TKI Gas.

110

Dialogic innovatie ● interactie

TU/e

TUD

ECN

Stichting
Maritiem

TNO
Figuur 33. Visualisatie netwerk TKI Wind op Zee (vooralsnog geen inzetprojecten).

TNO

ECN
TU/e
UU

UT
TUD

DLO

Deltares

Figuur 34. Visualisatie netwerk TKI Urban Energy (vooralsnog geen inzetprojecten).

Dialogic innovatie ● interactie

111

TNO

TU/e
ECN

TUD

UT

Onderzoeksorganisatie
Grootbedrijf
Kleinbedrijf
Overheid
Onbekend

Grondslag (G)
G&I
Inzet (I) 2014
Inzet (I) 2015

Figuur 35. Visualisatie netwerk TKI ISPT.

112

Dialogic innovatie ● interactie

Onderzoeksorganisatie
Grootbedrijf
Kleinbedrijf
Overheid
Onbekend

TNO

TU/e

UT

TUD

UU
NWO
DLO

RUG

ECN

Grondslag (G)
G&I
Inzet (I) 2014

Inzet (I) 2015

Figuur 36. Visualisatie netwerk TKI Chemie.

Dialogic innovatie ● interactie

113

Onderzoeksorganisatie
Grootbedrijf
Kleinbedrijf
Overheid

Onbekend

TNO
Connect

UT

TLN
Tu/e

Grondslag (G)
G&I
Inzet (I) 2014
Inzet (I) 2015

Figuur 37. Visualisatie netwerk TKI Logistiek.

114

Dialogic innovatie ● interactie

Marin

TU/d

TNO

Onderzoeksorganisatie
Grootbedrijf
Kleinbedrijf
Overheid
Onbekend

Grondslag (G)
G&I
Inzet (I) 2014
Inzet (I) 2015

Figuur 38. Visualisatie netwerk TKI Maritiem.

Dialogic innovatie ● interactie

115

CoE Water Tech

TNO

KWR

Deltares

Onderzoeksorganisatie
Grootbedrijf
Kleinbedrijf
Overheid
Onbekend

Grondslag (G)
G&I
Inzet (I) 2014
Inzet (I) 2015

Figuur 39. Visualisatie netwerk TKI Watertechnologie.

116

Dialogic innovatie ● interactie

Alterra
Deltares

TNO

Onderzoeksorganisatie
Grootbedrijf
Kleinbedrijf
Overheid
Onbekend

Grondslag (G)
G&I
Inzet (I) 2014
Inzet (I) 2015

Figuur 40. Visualisatie netwerk TKI Deltatechnologie.

Dialogic innovatie ● interactie

117

NLR
TUD

UT
TU/e TNO
STW

Onderzoeksorganisatie
Grootbedrijf
Kleinbedrijf
Overheid
Onbekend

Grondslag (G)
G&I
Inzet (I) 2014
Inzet (I) 2015

Figuur 41. Visualisatie netwerk TKI HTSM.

118

Dialogic innovatie ● interactie

Onderzoeksorganisatie

Grootbedrijf
Kleinbedrijf
Overheid
Onbekend

TNO

STW

CTMM
UMCG

Grondslag (G)
G&I
Inzet (I) 2014

Inzet (I) 2015

Figuur 42. Visualisatie netwerk TKI LSH.

Dialogic innovatie ● interactie

119

Onderzoeksorganisatie
Grootbedrijf
Kleinbedrijf

Overheid
Onbekend

TU/d

HvA

TNO

Grondslag (G)
G&I
Inzet (I) 2014
Inzet (I) 2015

Figuur 43. Visualisatie netwerk TKI ClickNL (Creatieve Industrie).

120

Dialogic innovatie ● interactie

Methode voor het onderzoeken van vernieuwing
De hierboven getoonde figuren geven al een eerste beeld van de mate en vorm waarin
vernieuwing van het PPS-netwerk optreedt op het moment dat er TKI-inzetprojecten worden
opgestart. We onderzoeken vernieuwing in PPS-projecten aan de hand van de in Figuur 44
getoonde opzet.
Om te beginnen inspecteren we in hoeverre de TKI-regeling gerelateerd is aan uitbreiding
van het PPS-landschap in Nederland (bovenste deel Figuur 44). Dat wil zeggen: we
onderzoeken of er nieuwe organisaties aansluiten. De meest voor de hand liggende
vergelijking is dat de benchmark (‘baseline’) hiervoor bestaat uit de organisaties die al in
grondslagprojecten zaten, en dat ‘mutatie’ bestaat uit de extra organisaties die er in de
inzetprojecten bijgekomen zijn. Per TKI kunnen we onderzoeken wat de omvang van de
uitbreiding is. Dit meten we als het percentage extra organisaties, ten opzichte van de
organisaties die al in de grondslagprojecten deelnamen. Daarnaast is het relevant om te
inspecteren hoe snel de uitbreiding verloopt. De intensiteit van de uitbreiding is te berekenen
door te kijken naar de opbouw van de inzetprojecten: we nemen hieruit de verhouding tussen
het aantal partijen dat uitsluitend in inzetprojecten voorkomt enerzijds, en anderzijds het
aantal organisaties dat in de inzetprojecten zit maar ook al in grondslagprojecten bij de
betreffende TKI voorkwam. De omvangsmaat levert dus een percentage (e.g. +25%), en de
intensiteitsmaat een factor (e.g. 0,8 of 1,5, waarbij <1 betekent ‘vooral overlap in onderlinge
ties’ en >1 ‘vooral vernieuwing’). Om een indruk te geven van de manier waarop het netwerk
groeit, laten we bij de intensiteitsmaat voor iedere TKI ook een verdeling zien van hoe dit
per project varieert.
Baseline

Uitbreiding (organisaties):
Omvang = org alleen in I / org in G
Intensiteit* = org alleen in I / org in G én I

org. alleen in
Grondslag

Mutatie

org. in
Grondslag
én in Inzet

org. in
Inzet
2014

org. in
Inzet
2015

Samenwerkingsverbanden tussen overlappende org.

Verdichting (verbanden):
Omvang = ties alleen in I / ties in G
Intensiteit = ties alleen in I / ties in G én I

Onderlinge ties
alleen in
Grondslag

Onderlinge ties
in
Grondslag
én in Inzet

Onderlinge ties
in
Inzet

* Voor intensiteitsberekening geven we per TKI aan hoe dit varieert op projectniveau, omdat dit zicht
geeft op de manier waarop netwerken zich ontwikkelen.

Figuur 44: Analyse netwerkuitbreiding o.b.v. Grondslag (G) versus Inzet (I). In verdiepende analyses
veranderen we deze invulling voor de baseline en de mutatie: zie Tabel 18.

Behalve aandacht voor nieuwe organisaties vraagt een netwerkanalyse ook om bestudering
van de samenwerkingsverbanden (‘ties’ in netwerktermen) die er ontstaan in TKI-projecten.
In dit onderzoek spreken we van samenwerkingsverbanden op het moment dat uit de
administratie blijkt dat organisaties samen in een PPS-project zitten. Uiteraard ontstaan er
per definitie nieuwe verbindingen wanneer er nieuwe organisaties in het netwerk opgenomen
worden. Het voegt dus weinig toe om enkel het totaal aantal nieuwe verbindingen te
rapporteren. In plaats daarvan concentreren we ons op de vraag of er middels de TKIprojecten verdichting van het PPS-landschap plaatsvindt (onderste deel Figuur 44). Met
andere woorden: we kijken in hoeverre er in de TKI-projecten verbindingen zitten die in het

Dialogic innovatie ● interactie

121

algemene PPS-landschap nog niet bestonden. Zoals getoond in concentreren we ons daarbij
exclusief op organisaties die zowel in de baseline (grondslag) als in de mutatie (TKI-inzet)
zitten. Deze stap maakt het mogelijk om een relatieve indruk te krijgen van wederom de
omvang en intensiteit van de verdichting. Omvang betreft in dit geval de toename in
onderlinge verbanden. De intensiteitsfactor geeft aan hoeveel nieuwe verbanden er zijn ten
opzichte van overlappende verbanden, en dus hoe snel het netwerk zich verdicht. Al met al
levert de analyse dus zicht op de omvang en intensiteit van zowel uitbreiding in organisaties
als verdichting in samenwerkingsverbanden.
Bij bovenstaande uitleg is er steeds vanuit gegaan dat we de inzetprojecten afzetten tegen
de grondslagprojecten. Dit is echter maar één manier om netwerkvernieuwing te analyseren.
Tabel 39 toont de diverse vergelijkingsbasissen die gehanteerd kunnen worden, en welke
bronnen hier steeds voor nodig zijn. Behalve vergelijkingen op basis van de TKI-administratie
zelf is het ook mogelijk om andere bronnen te gebruiken om een beeld te krijgen van hoe
het PPS-landschap er voorheen uitzag, en of de inzetprojecten (en eventueel
grondslagprojecten) nieuwe samenwerkingsverbanden introduceren. Hoewel we de andere
methoden onderzocht hebben is er in dit rapport voor gekozen om zo dicht mogelijk bij de
TKI-toeslagregeling te blijven, en de analyses te concentreren op het verschil tussen
grondslag en inzet.65
Tabel 39: Mogelijke vergelijkingen om netwerkdynamiek a.g.v. de TKI-toeslagregeling te onderzoeken.

Baseline

Bron

Mutatie

Bron

Inzetprojecten 20132014
Grondslagprojecten

TKI-admin. 2014

Inzetprojecten
2015
Inzetprojecten

TKI-administratie 2015

Eerdere PPSsubsidieprojecten
Eerdere PPS in het
algemeen, o.b.v. ‘copatenten’
Eerdere PPS in het
algemeen. o.b.v. copublicaties

‘RVO-mix’ o.b.v.
volginnovatie.nl
Universityindustry
patents66 (RvO)
Co-publicaties,
o.b.v. Scopus
(CWTS)

Inzetprojecten
(evt. + Grondslag)
Inzetprojecten
(evt. + Grondslag)

TKI-admin. 2014, 2015

Inzetprojecten
(evt. + Grondslag)

TKI-admin. 2014, 2015

TKI-admin. 2014

TKI-admin. 2014, 2015

TKI-admin. 2014, 2015

De resultaten die volgen uit onze analyses worden in de hoofdtekst uitvoerig besproken. Bij
wijze van samenvatting nemen we de algemene kerncijfers (dus zonder onderscheid naar
TKI) ook nog eens op in een ingevulde variant van Figuur 44. Zie onderstaande figuur.

65

In de praktijk is het overigens mogelijk dat private bijdragen op inzetprojecten ervoor zorgen dat dat
ook een grondslagproject wordt. Omgekeerd kan programmatoeslag worden ingezet op
grondslagprojecten die al liepen. Of een project eerst een grondslag- of een inzetproject was vraagt
om inspectie van de startdatum van een project, maar deze is alleen van inzetprojecten bekend.

66

Van Dongen, Winnink, Tijssen (2014). Academic inventions and patents in the Netherlands: A case
study on business sector exploitation. World Patent Information 38, p. 27-32.

122

Dialogic innovatie ● interactie

Grondslagprojecten (G)

Inzetprojecten (I)

Uitbreiding (organisaties):

G

G&I

Inz2014

Inz2015

Omvang = (384+ 364) / (4052 + 695) = +16%
Intensiteit = (384+ 364) / 695 = 1,1

4052

695

384

364

Samenwerkingsverbanden tussen overlappende org.

Onderlinge verdichting
Omvang = 1587 / (2487 + 2500) = +32%
Intensiteit = 1587 / 2500 = 0,6

G

G&I

I

2487

2500

1587

Alle samenwerkingsverbanden

Totale verdichting
Omvang = 9767 / (78690 + 2500) = +12%
Intensiteit = 9767 / 2500 = 3,9

G

G&I

I

78690

2500

9767

Het PPS-landschap o.b.v. co-publicaties
Co-publicaties (HTSM)
Behalve dat HTSM het TKI met veruit de meeste toeslagmiddelen is, is ze ook opvallend
vanwege de relatief grote hoeveelheid organisaties die zich bij inzetprojecten aansluiten
(t.o.v. partijen in grondslagprojecten) en de hoeveelheid nieuwe samenwerkingsverbanden
die er ontstaan. Om dit beter in perspectief te zetten kijken we in deze bijlage ook naar de
samenwerking die er buiten de TKI-projecten al bestond. Hiervoor maken we gebruik van
gegevens over de co-publicaties van organisaties die nu in de administratie van het TKI
HTSM voorkomen. Hiervan hebben we bij CWTS laten uitzoeken met wie zij tussen 20052015 gepubliceerd hebben, én wie de co-auteurs waren van deze organisaties. Het resultaat
is een enorme verzameling van samenwerkingsverbanden tussen alle bedrijven,
kennisinstellingen, ziekenhuizen, overheidsorganen etc. (ook internationaal) die
gepubliceerd hebben in de velden waar de organisaties in de HTSM-administratie zich mee
bezighouden. Zie Figuur 45 voor een impressie hiervan.

Dialogic innovatie ● interactie

123

Figuur 45: PPS-netwerk op basis van publicaties waarin deelnemers van TKI HTSM co-auteur waren
(2005-2015).

Door de bibliometrische gegevens weer te koppelen aan de TKI-administratie krijgen we een
beeld van hoe de participanten in verschillende soorten projecten (grondslag en inzet) zich
verhouden tot de samenwerkingsverbanden die het afgelopen decennium al tot copublicaties geleid hebben. De resultaten van deze koppeling zijn hieronder getoond. Het is
in dit geval niet heel zinvol om te kijken hoeveel van de partijen uit dit netwerk ook in de
TKI-administratie voorkomen: het publicatie-netwerk is immers gecreëerd door gericht naar
de publicaties van TKI-deelnemers te zoeken. Doordat we vervolgens ook hebben gekeken
naar voormalige co-auteurs (2005-2015) van de huidige TKI-deelnemers én naar de coauteurs daarvan is het niet helemaal zo dat we alleen de co-publicaties van het TKI HTSMnetwerk in kaart hebben gebracht. Het is echter lastig om iets zinnigs over de overlap te
zeggen, aangezien er in de ongeveer 5000 organisaties uit het netwerk ook veel buitenlandse
universiteiten zitten die weinig met de TKI-regeling van doen hebben.67
Er zijn 271 organisaties die in beide datasets voorkomen, waarvan bijna evenveel
grootbedrijf als MKB. Onderstaand netwerk laat zien in hoeverre de organisaties al in copublicaties partners bleken, en in hoeverre verbindingen pas voor het eerst gesignaleerd

67

Voor de eindevaluatie kan het wel zinvol zijn om te kijken in welke wetenschappelijke gebieden er
gepubliceerd wordt per TKI. Dit kan door te inspecteren welke publicatiecodes er genoemd worden in
het geïdentificeerde netwerk. Door vervolgens alle partijen te identificeren die in de betreffende
wetenschappelijke gebieden publiceren is het mogelijk om op die manier wel een totale weergave te
geven van het netwerk dat voor een TKI relevant is.

124

Dialogic innovatie ● interactie

worden in de TKI-administratie. Afgaande op de grijze en paarse verbindingen lijkt er sprake
van een kern van kennisinstellingen en een paar grote bedrijven die samen publiceren. Veel
van de verbindingen die in de TKI-projecten pas tot stand gekomen zijn betreffen
verbindingen tussen bedrijven (groot en klein) onderling, en in mindere mate de
verbindingen met kennisinstellingen.

TNO

TUD
UT

Onderzoeksorganisatie

TU/e

Grootbedrijf
Kleinbedrijf
Overheid
Onbekend

Co-publicatie
Co-publicatie en TKI-samenwerking
TKI samenwerking

Figuur 46: Netwerk van 271 organisaties die in co-publicatiedata en TKI-administratie van HTSM
voorkomen. Grootte van de figuren staat voor aantal TKI-projecten waaraan ze deelnemen.

Net als bij de analyse op basis van enkel de TKI-administratie geven we een statistisch
overzicht van de netwerkuitbreiding. Van de 271 centrale organisaties onderzoeken we net
als voorheen de onderlinge samenwerkingsverbanden, aangezien dit het mogelijk maakt
uitspraken te doen over de mate waarin TKI-projecten (in dit geval ook grondslag)
overlappende of juist nieuwe netwerken betreffen. In de publicaties vinden we van de 271
focus-organisaties 1738 verbindingen die alleen daar voorkomen, tegen 190 die óók in de
TKI-projecten opduiken. Vervolgens zijn er in de TKI-administratie nog eens bijna 900
verbanden waar we geen co-publicatie bij hebben kunnen vinden (ook al komen de betrokken
organisaties wel in de CWTS-data voor). Dit betekent dat er in de TKI-projecten bijna +50%
aan extra verbindingen waar te nemen zijn, waarvan driekwart reeds in de
grondslagprojecten.

Dialogic innovatie ● interactie

125

Onderstaande uitwerking van de gehanteerde onderzoeksmethode vat de bevindingen weer
samen. Als we ons concentreren op TKI-partijen die wetenschappelijk publiceren blijkt dat
er reeds in TKI-projecten veel nieuwe onderlinge samenwerking is waar te nemen t.o.v. een
decennium aan co-publicaties: bijna vijf keer zoveel als duplicatie van bestaande verbanden.
Van die vernieuwing ontstaat driekwart al in de grondslagprojecten, wat aangeeft dat onze
analyses op basis van ‘grondslag versus inzet’ waarschijnlijk een onderschatting van de
totale netwerkvernieuwing zijn.
Co-publicaties (‘05-’15)

TKI-administratie

Uitbreiding (organisaties):
Maten zijn hier niet relevant, want publicatienetwerk is samengesteld op basis van
organisaties uitTKI-administratie.

In publicaties

publicaties & TKI Grondsl.
Alleen in TKI

4699

271

1130

Onderzoeksorg.

14%

Grootbedrijf

33%

MKB

37%

Overig

17%

Samenwerkingsverbanden tussen overlappende org.

Verdichting (verbanden):
Omvang = 898 / (1548 + 190) = +52%
Intensiteit = 898 / 190 = 4,7

Onderlinge ties
in publicaties

1548

Onderlinge ties
publicaties & TKI

190

Onderlinge ties
in TKI-admin.

898

G

73%

G&I

3%

I14

20%

I15

4%

Figuur 47: Netwerkvernieuwing bij HTSM, o.b.v. publicatiedata en TKI-administratie.

126

Dialogic innovatie ● interactie

Bijlage 4. Methodologie enquête
Methode
De steekproef voor de vragenlijst bestaat uit in totaal 242 mogelijke respondenten.
Contactgegevens zijn voornamelijk aangeleverd door afzonderlijke TKI’s, die gevraagd zijn
om hun “voornaamste contactpersonen” in het veld. Hier gaat het dus om partijen die
bijvoorbeeld een actieve rol hebben in roadmaps, in de vergaring van TKI-grondslag of in de
inzet van TKI-toeslag. Dit betekent dat er enige bias zit in de steekproef; niet elke TKI heeft
evenveel contactpersonen aangeleverd, en enige subjectiviteit in wie precies aangeleverd
werd lijkt aannemelijk. Het voordeel van deze aanpak is echter dat vrijwel alle mogelijke
respondenten uitgebreide kennis en ervaring hebben met de TKI-regeling. Gezien de
(waargenomen) complexiteit van de regeling en het Topsectorenbeleid ligt de prioriteit bij
het verkrijgen van een steekproef met daadwerkelijke kennis van zaken.
Naast deze ‘schil’ van actief betrokkenen zijn ook een aantal passief betrokken partijen
aangeschreven. Deze groep omvat een deel van de partijen die grondslag hebben
aangeleverd, maar die zelf geen gebruik hebben gemaakt van TKI-toeslag. Organisaties zijn
geïdentificeerd aan de hand van de RVO projectadministratie; contactgegevens zijn er
handmatig bij gezocht. Deze groep betreft een klein deel van de totale steekproef.
De vragenlijst is online in geprogrammeerd in het programma NETQ. Een uitnodiging voor
het invullen van de survey is per mail verstuurd, samen met een begeleidende brief vanuit
het ministerie van Economische Zaken. Elke mogelijke respondent kreeg hierin toegang tot
een eigen inlognaam en wachtwoord. De vragenlijst is opengezet op 24 juni 2016. De
resultaten die opgenomen zijn in dit rapport zijn gebaseerd op de binnenkomen respons tot
en met 28 juli 2016. Een reminder is verstuurd op 14 juli 2016.

Respons
In totaal hebben 70 respondenten de survey volledig afgerond (peildatum: 28-07-16). De
response-rate is hiermee 29%. 79 respondenten hebben de survey deels afgerond. Alle
deelnemende respondenten zijn opgenomen in de survey, ongeacht of de survey is afgerond
of niet. Omdat niet alle respondenten de survey hebben afgemaakt en omdat niet elke
respondent elke vraag hoefde te beantwoorden verschilt de n sterk per vraag.
De meeste respondenten behoorden oftewel tot het MKB, het grootbedrijf of een
kennisinstelling (universiteit of TO2). Overige respondenten vertegenwoordigden onder
andere
overige
kennisinstellingen,
intermediaire
organisaties
(met
name
sectororganisaties), financiers (NWO, STW) en ANBI’s (Figuur 48). Bevraagde organisaties
verschillen sterk in hoeverre ze gericht zijn op publiek-private samenwerkingen. Waar
sommige organisaties minder dan 10% van hun R&D budget besteden aan PPS-onderzoek
loopt dat voor anderen op tot meer dan 75% (zie Figuur 49). 79% van de respondenten
geeft aan betrokken te zijn bij PPS-projecten die grondslag genereren voor een TKI.

Dialogic innovatie ● interactie

127

MKB-onderneming

21

Toegepaste onderzoeksorganisatie (TNO, DLO,
Deltares, NLR, Marin, ECN)

19

Grootbedrijf

12

Universiteit / UMC

8

Anders

5

Intermediaire organisatie of financier (NWO,
KNAW, STW, sectororganisatie)

5

Overige onderzoeksorganisatie (KNAW- of NWO
instituut, KNMI, RIVM, etc.)

5

Algemeen nut beogende instelling (ANBI)

2

Hogeschool

2
0

5

10

15

20

25

Figuur 48. Respondenten uitgesplitst naar type werkzame organisatie (n=79).
19

20
18

16

16

13

14

12

10

9

10
8

6

6
4
2

1

0

0%

1−10%

10−25%

25−50%

50−75%

> 75%

Weet niet / n.v.t.

Figuur 49. Percentage van het R&D budget van bevraagde organisaties dat in het afgelopen jaar besteed
is aan PPS-onderzoek (n=74).

Figuur 50 laat zien voor welke TKI’s respondenten grondslagprojecten hebben opgevoerd.
Respondenten blijken niet evenredig verdeeld over de verschillende TKI’s. TKI’s die relatief
veel toeslag genereren (zoals Agri&Food en HTSM) komen relatief veel terug. Een aantal
TKI’s met een lagere gegenereerde toeslag (zoals CLICKNL en Wind op Zee) zijn juist
inderdaad ook minder sterk vertegenwoordigd in de respondenten. Logischerwijs zijn
sommige TKI’s toch over- of ondervertegenwoordigd. LSH verdient relatief veel toeslag maar
wordt maar door twee respondenten vertegenwoordigd, terwijl HTSM op basis van de
aanzienlijke toeslag nog sterker vertegenwoordigd had kunnen zijn.
Respondenten hebben verschillende rollen binnen de PPS-projecten waar zij ervaring mee
hebben. Uit Figuur 51 blijkt dat zowel financierde, (mede-)uitvoerders als penvoerders goed
vertegenwoordigd zijn. Een aantal respondenten heeft meerdere rollen. Uitvoerders vormen
de grootste groep respondenten.

128

Dialogic innovatie ● interactie

TKI Agri & Food

12

TKI Chemie

9

TKI HTSM

9

TKI Maritiem

7

TKI Watertechnologie

6

TKI Dinalog (voormalig TKI Logistiek)

5

TKI Tuinbouw en/of TKI Uitgangsmaterialen

5

TKI Deltatechnologie

4

TKI Wind op Zee

4

TKI BioBased Economy

3

TKI CLICKNL

3

TKI LSH

2

TKI Gas

1

TKI Urban Energy

0

Weet ik niet

0
6

4

2

0

10

8

12

14

Figuur 50. TKI’s waar respondenten grondslagprojecten hebben opgevoerd. Meerdere antwoorden waren
mogelijk (n=42).

Financier

8

8

(mede-)Uitvoerder

3

7

22

Penvoerder

25

16

0

10

programmatoeslag

18

20

projecttoeslag

1

30

0

12

8

40

geen grondslag

50

60

70

Onbekend

Figuur 51. Rol respondenten binnen PPS-projecten en het type toeslag dat daarmee is gegenereerd
(n=58).

Dialogic innovatie ● interactie

129

Bijlage 5. Enquête
Welkom bij de survey

Tussenevaluatie TKI-toeslag

Iedere Topsector maakt een onderzoeksagenda. De Topconsortia voor Kennis en Innovatie
(TKI’s) vullen deze onderzoeksagenda’s in. Met de TKI-toeslag (ingevoerd in 2013) wil het
ministerie
privaat-publieke
samenwerking
(PPS’en)
stimuleren
tussen
onderzoeksorganisaties en bedrijven.
De hoogte van de TKI-toeslag hangt af van de totale private bijdrage aan
onderzoeksorganisaties in privaat-publieke samenwerkingsprojecten, TKI-relevante
onderzoeksopdrachten 68 en onderzoek. Deze activiteiten worden grondslagprojecten
genoemd. In 2015 is de TKI-toeslag 25% van die private bijdrage. Voor de eerste €20.000
per deelnemer geldt een hoger percentage van 40%. Die eerste €20.000 mag in natura zijn,
de rest van de private bijdrage moet in cash zijn om mee te tellen.
Met de verdiende toeslag financiert het TKI weer nieuw privaat-publiek onderzoek. De TKI’s
zijn tamelijk vrij in hoe zij de verkregen TKI-toeslag inzetten. Zo kan de toeslag terugvloeien
naar lopende projecten, kan de verdiende toeslag gebruikt worden om nieuwe publiekprivate onderzoeksprojecten te initiëren (bijvoorbeeld via calls binnen het TKI of via NWO of
STW), om netwerkactiviteiten op te zetten of om innovatieadviesdiensten te financieren.

68

Dit zijn onderzoeksprojecten van kennisinstellingen en bedrijven die passen binnen het domein van
een TKI. De resultaten van de projecten zijn ook voor derden beschikbaar. Er is dus geen sprake van
puur contractonderzoek.

130

Dialogic innovatie ● interactie

Blok 1: Gebruik TKI-toeslagregeling
1.

Ik ben werkzaam bij een:
1) [ ] MKB-onderneming
2) [ ] Groot bedrijf
3) [ ] Toegepaste onderzoeksorganisatie (TNO, DLO, Deltares, NLR, Marin,
ECN)
4) [ ] Overige onderzoeksorganisatie (KNAW- of NWO instituut, KNMI, RIVM,
etc.)
5) [ ] Universiteit / UMC
6) [ ] Hogeschool
7) [ ] Algemeen nut beogende instelling (ANBI)
8) [ ] Intermediaire organisatie of financier (NWO, KNAW, STW,
sectororganisatie)
9) [ ] Anders, namelijk…

[Indien bij vraag 1 intermediaire organisatie: ga naar Blok 2 roadmaps]
2.

Welk deel van het R&D-budget werd door uw organisatie het afgelopen jaar besteed
aan PPS-onderzoek?
NB: het gaat dus om een benadering van het relatieve aandeel van alle R&D
inspanningen in PPS-verband (cash en in natura, inclusief eventueel subsidiebedrag)
1) [ ] 0%
2) [ ] 1-10%
3) [ ] 10-25%
4) [ ] 25-50%
5) [ ] 50-75%
6) [ ] > 75%
7) [ ] Weet niet
8) [ ] N.v.t.

Dialogic innovatie ● interactie

131

Grondslagprojecten
De hoogte van de TKI-toeslag hangt af van de totale private bijdrage aan onderzoeksorganisaties
in lopende privaat-publieke samenwerkingsprojecten, TKI-relevante onderzoeksopdrachten 69 en
onderzoek. Deze activiteiten worden grondslagprojecten genoemd.
Met grondslagprojecten kan TKI-toeslag worden ‘verdiend’. Dat kan op twee manieren:

3.



Programmatoeslag voor een set van samenwerkingsprojecten. Programmatoeslag
wordt berekend op basis van de private bijdrage voor een set van projecten in één jaar.
In 2015 is de TKI-toeslag 25% van die private bijdrage aan samenwerkingsprojecten in het
jaar ervoor. Voor de eerste € 20.000 per deelnemer geldt een hoger percentage van 40%.
Die eerste € 20.000 mag in natura zijn, de rest van de private bijdrage moet in cash zijn
om mee te tellen.



Projecttoeslag voor losse samenwerkingsprojecten. In 2015 is de TKI-toeslag 25%
van de private bijdrage aan de onderzoeksorganisatie voor de hele looptijd voor het
betreffende samenwerkingsproject. Ook hier geldt voor de eerste € 20.000 per deelnemer
een hoger percentage van 40%. Die eerste € 20.000 mag in natura zijn, de rest van de
private bijdrage moet in cash zijn om mee te tellen. De projecttoeslag wordt berekend over
de private bijdrage over de hele looptijd voor nieuwe publiek-private
onderzoekssamenwerking.

Was/is uw organisatie betrokken bij een of meerdere PPS-projecten die grondslag
genereren voor een TKI?
[ ] Ja
[ga door naar 3b]
[ ] nee
[ ] Onbekend

3b. Wat is uw rol binnen deze PPS-projecten en welk type toeslag genereert uw project?
Programmatoeslag

Projecttoeslag

Geen
grondslag

Onbekend
welk type
toeslag

Ja, als penvoerder

[]

[]

[]

[]

Ja,
als
(mede)uitvoerder

[]

[]

[]

[]

Ja, als financier

[]

[]

[]

[]

[Indien nee of onbekend: ga naar vraag 5 (2e variant)]
4. Bij welke TKI(s) is/zijn uw PPS-project(en) als grondslagproject(en) opgevoerd?
1)
2)
3)
4)

69

[ ] TKI Agri & Food
[ ] TKI BioBased Economy
[ ] TKI Chemie
[ ] TKI CLICKNL

Dit zijn onderzoeksprojecten van kennisinstellingen en bedrijven, passend binnen het domein van en
TKI, waarvan de resultaten ook voor anderen beschikbaar zijn (derhalve geen puur
contractonderzoek).

132

Dialogic innovatie ● interactie

5) [ ] TKI Dinalog (voormalig TKI Logistiek)
6) [ ] TKI HTSM
7) [ ] TKI LSH
8) [ ] TKI Urban Energy
9) [ ] TKI Wind op Zee
10) [ ] TKI Gas
11) [ ] TKI Tuinbouw en/of TKI Uitgangsmaterialen
12) [ ] TKI Maritiem
13) [ ] TKI Deltatechnologie
14) [ ] TKI Watertechnologie
15) [ ] Weet ik niet
5. Wat zijn voor uw organisatie de twee belangrijkste redenen om grondslagprojecten in te
brengen?
1) [ ] Genereren van projecttoeslag die ons direct ten goede komt
2) [ ] Genereren van programmatoeslag die ons direct ten goede komt
3) [ ] Totstandkoming van nieuwe kennis die vooral onze TKI/Topsector ten
goede komt
4) [ ] Versterken publiek-private samenwerking met bestaande partners
5) [ ] Initiëren publiek-private samenwerking met nieuwe partners
6) [ ] Vergroten omvang totale onderzoeksportefeuille van mijn organisatie
7) [ ] Vergroten aandeel publiek-private samenwerking in de
onderzoeksportefeuille van mijn organisatie
8) [ ] Verlagen kosten onderzoek waarin mijn organisatie participeert
9) [ ] Genereren goodwill richting de TKI-bureaus en kennisinstellingen
10) [ ] Anders, te weten: …………………………………………………….
[Vraag 5, 2e variant]
5. Wat zijn, indien van toepassing, de belangrijkste redenen om geen grondslagprojecten
in te brengen?
………………………………………………………………………………………[Open vraag] (niet verplicht)

Dialogic innovatie ● interactie

133

Inzetprojecten
Met de ‘verdiende’ toeslag financiert het TKI weer nieuw en lopend publiek-privaat
onderzoek. Het TKI financiert daarbij in hoofdzaak de publieke kennis- en
onderzoeksinstellingen. De TKI’s zijn tamelijk vrij in hoe zij de verkregen TKI-toeslag
inzetten in zogenaamde ‘inzetprojecten’:





•

De ‘verdiende’ programmatoeslag wordt ingezet op andere publiek-private
samenwerkingsprojecten. Deze andere publiek-private samenwerkingsprojecten
zijn eigen projecten (veelal aangedragen door kennisinstellingen of PPS
consortia) of projecten die via eigen tenders/calls of via tenders/calls van NWO
en STW tot stand komen. De programmatoeslag fungeert zo als een “indirecte
subsidie voor publiek-private onderzoekssamenwerking”.
Een TKI kan de programmatoeslag meerjarig inzetten.
De ‘verdiende’ programmatoeslag kan ook worden ingezet om
netwerkactiviteiten (gericht op netwerking en kennisdeling KMKB-ondernemers)
of innovatieadviesdiensten (ook gericht op MKB ondernemers via een
innovatiemakelaar) te (co-)financieren.
De ‘verdiende’ projecttoeslag vloeit direct naar het project waarmee de
grondslag wordt gegenereerd (“directe subsidie voor publiek private
onderzoekssamenwerking”)

6. In hoeverre is uw organisatie betrokken bij activiteiten waarop TKI-toeslag ingezet
wordt?
1) [ ] Mijn organisatie neemt deel aan één of meerdere PPS-projecten die mede
gefinancierd zijn uit TKI-programmatoeslag
2) [ ] Mijn organisatie neemt deel aan één of meerdere PPS-projecten die mede
gefinancierd zijn uit TKI-projecttoeslag
3) [ ] Mijn organisatie maakt gebruik van netwerkactiviteiten die (mogelijk)
mede gefinancierd zijn uit TKI programmatoeslag
4) [ ] Mijn organisatie is afnemer van innovatieadviesdiensten die (mogelijk)
mede gefinancierd zijn uit TKI-programmatoeslag
5) [ ] Mijn organisatie neemt niet deel aan onderzoeksprojecten,
netwerkactiviteiten of innovatieadviesdiensten gefinancierd uit TKI-toeslag.
6) [ ] Onbekend
[Indien 1) of 2) gebruik programma- of projecttoeslag dan door naar 7 (2 varianten)
Indien alléén 3) of 4) gebruik van netwerkactiviteiten/innovatiemakelaars dan door 8 :
Indien 5) ga naar vraag 9. Indien 6, ga naar blok 2]
7. Wat zijn voor uw onderneming drie belangrijke redenen om deel te nemen aan een
publiek-privaat samenwerkingsproject dat wordt gefinancierd uit TKI programma- of
projecttoeslag? [organisatie is bedrijf, zie vraag 1, maximaal 3 antwoorden]
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
9)

134

[ ] Beter zicht op ontwikkeling technologiegebieden en toepassingen
[ ] Per saldo meer R&D en innovatie
[ ] Radicaler/meer risicovolle R&D en innovatie
[ ] Kostenverlaging R&D en innovatie (kosten en risico’s worden gedeeld)
[ ] Versnelling proces van R&D en innovatie
[ ] Meer gestructureerde R&D en innovatie
[ ] Contact met andere bedrijven en/of kennisinstellingen
[ ] Contact met nieuw R&D- en innovatietalent
[ ] Op peil houden relevante kennis binnen Nederlandse kennisinstellingen

Dialogic innovatie ● interactie

10) [ ] Anders, te weten: ……
7.

Wat zijn voor uw kennisinstelling drie belangrijke redenen om deel te nemen aan
een publiek-privaat samenwerkingsproject dat wordt gefinancierd uit TKI
programma- of projecttoeslag? [organisatie is kennisinstelling, zie vraag 1,
maximaal 3 antwoorden]
1) [ ] De toeslag is een significante aanvulling op ons onderzoeksbudget
2) [ ] De toeslag is belangrijk voor het van de grond krijgen van specifieke
projecten
3) [ ] De private bijdragen van bedrijven zijn een significante aanvulling op ons
onderzoeksbudget
4) [ ] De TKI-toeslag maakt het voor bedrijven goedkoper om kennis bij ons in
te kopen
5) [ ] De interactie met bedrijven geeft richting aan de onderzoeksvragen
6) [ ] Door de inzetprojecten hebben wij een beter beeld van relevante kennis
bij andere partijen
7) [ ] De betrokkenheid van bedrijven helpt bij het vinden van praktische
oplossingen
8) [ ] De interactie met andere partijen helpt ons om onze kennis te valoriseren
9) [ ] Anders, te weten: ……

[Mits gebruiker netwerkactiviteiten/innovatiemakelaars: ga verder naar blok 2]
8.

Hoe belangrijk waren de netwerkactiviteiten/innovatiemakelaars om aansluiting te
vinden bij de activiteiten van een of meerdere TKI’s, en/of om zelf te innoveren?
1) [ ] doorslaggevend belang
2) [ ] van redelijk belang
3) [ ] nauwelijks van belang
4) [ ] niet van belang
5) [ ] weet niet/geen mening

[Ga verder naar blok 2]
9.

Wat zijn voor uw organisatie redenen om niet deel te nemen aan inzetprojecten (mede)
gefinancierd uit TKI-toeslag? [meerdere antwoorden mogelijk]
1) [ ] ons onderzoek past niet goed binnen de roadmap(s) van de TKI’s [indien
aangevinkt, door naar vraag 10]
2) [ ] het is voor mijn organisatie aantrekkelijker om onderzoek zelf te doen
3) [ ] het is voor mijn organisatie aantrekkelijker om contractonderzoek uit te
(laten) voeren
4) [ ] het is voor mijn organisatie lastig om geschikte partners te vinden
5) [ ] mijn organisatie vindt het lastig om afspraken te maken over intellectueel
eigendom
6) [ ] mijn organisatie vindt de TKI-toeslagregeling te complex / te tijdrovend
7) [ ] de TKI-toeslagregeling levert mijn organisatie te weinig op
8) [ ] Anders, namelijk………………………………

[Indien onderzoek niet goed binnen roadmap past (zie vraag 9 [1])]:
10. Indien de onderzoeksfocus van uw organisatie wél binnen de roadmap(s) van de TKI(‘s)
zou passen, zou dit dan enig effect hebben op de invulling en/of omvang van uw
onderzoeksactiviteiten in PPS-verband?
1) [ ] de activiteiten zouden er nagenoeg hetzelfde hebben uitgezien
2) [ ] de activiteiten zouden financieel een grotere omvang hebben gehad
3) [ ] bij de activiteiten zouden meer partners betrokken zijn geweest
4) [ ] de activiteiten zouden eerder zijn gestart
5) [ ] de activiteiten zouden later zijn gestart

Dialogic innovatie ● interactie

135

Blok 2: Roadmaps
Iedere Topsector maakt een onderzoeksagenda. De Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI’s)
vullen deze onderzoeksagenda’s in. Vaak gebeurt dit door het opstellen van een of meerdere
roadmaps. Binnen sommige TKI’s wordt ook wel gesproken over onderzoeksprogramma’s of
onderzoeksagenda’s. In het vervolg van deze vragenlijst refereren wij aan deze agenda’s als
‘roadmaps’.

11. In hoeverre bent u bekend met de 'roadmap' van één of meerdere TKI's?
1) [ ] Ik ben met geen enkele roadmap bekend.
2) [ ] Ik ben bekend met één of meerdere roadmaps, maar niet actief
betrokken geweest bij het opstellen daarvan.
3) [ ] Ik ben bekend met één of meerdere roadmaps, en zelf ook actief
betrokken (geweest) bij het opstellen daarvan.
[Indien 11 = 1 (onbekend), ga naar Blok 3]
12. In hoeverre bent u het eens met de volgende stellingen ten aanzien van de
roadmap(s) die u kent?
Zeer
oneens

Tamelijk
oneens

Niet
oneens/
niet
eens

Tamelijk
eens

Zeer
eens

Weet niet
/
Geen
mening

De roadmaps zijn met input van een brede
groep stakeholders (bottom-up) tot stand
gekomen
De roadmaps dragen bij aan het maken van
duidelijke keuzes en het stellen van prioriteiten
door het TKI
De huidige roadmaps bouwen vooral voort op
bestaande onderzoekslijnen die al bestonden
voor het TKI
De roadmaps zijn duidelijk afgestemd op de
verschillende maatschappelijke uitdagingen
Dankzij de roadmaps overzie ik beter wat de
centrale thema’s en spelers zijn in mijn
werkveld
De roadmaps zijn over het algemeen te breed
qua thematiek.
Er bestaat overlap in de roadmaps van de
verschillende TKI’s

Blok 3: Effecten TKI-toeslagregeling
Indien wordt deelgenomen aan inzetprojecten; anders naar afsluiting
13. In hoeverre is TKI-toeslag voor uw organisatie van belang voor het opzetten en
uitvoeren van publiek-private onderzoeksprojecten?
1) [ ] doorslaggevend belang
2) [ ] redelijk van belang
3) [ ] nauwelijks van belang
4) [ ] niet van belang
5) [ ] weet niet/geen mening
14. Hoe waren de inzetprojecten waarschijnlijk uitgevoerd als er geen TKI-toeslag
beschikbaar zou zijn geweest?
1) [ ] de projecten hadden er nagenoeg hetzelfde uitgezien
2) [ ] de projecten hadden een kleinere financiële omvang gehad
3) [ ] bij de projecten zouden minder partners betrokken zijn geweest

136

Dialogic innovatie ● interactie

4) [ ] de projecten zouden later zijn gestart
5) [ ] de projecten zouden niet hebben bestaan
15. In hoeverre bent u het eens met de volgende stellingen over het effect van de TKItoeslagregeling op uw sector als geheel?
NB: Gevraagd wordt de situatie vóór de TKI-toeslagregeling (2013) als referentieperiode
te gebruiken.
Zeer
oneens

Tamelijk
oneens

Niet
oneens/niet
eens

Tamelijk
eens

Zeer
eens

Weet niet /
Geen
mening

Door de TKI-toeslag neemt de bereidheid
van bedrijven om deel te nemen aan PPSonderzoek toe
Door de TKI-toeslag neemt de bereidheid
van kennisinstellingen om deel te nemen
aan PPS-onderzoek toe
Door de TKI-toeslag neemt de private
bijdrage (per bedrijf) aan PPS-onderzoek
toe
De TKI-toeslag bestendigt vooral reeds
bestaande
publiek-private
onderzoekssamenwerking
De TKI-toeslagregeling leidt tot meer
publiek-private onderzoeksprojecten dan
voorheen
Door de TKI-toeslag zijn kennisinstellingen
en bedrijven zich meer gaan richten op
maatschappelijke
uitdagingen
dan
voorheen
De TKI-regeling stimuleert om contractR&D om te zetten naar R&D in PPS-verband
De TKI-toeslag maakt dat de private R&Dbestedingen per saldo zijn afgenomen
(i.v.m. verdringing)
De TKI-toeslagregeling maakt kennis van
kennisinstellingen voor meer partijen
toegankelijk

16. In hoeverre zijn de kennisinstellingen meer of minder fundamenteel/funderend,
toegepast of experimenteel onderzoek gaan uitvoeren in publiek-privaat verband:
Veel
minder

Minder

Gelijk

Meer

Veel
meer

Weet niet /
Geen
mening

Fundamenteel/funderend onderzoek
Toegepast onderzoek
Experimentele ontwikkeling

Is de aard van de PPS’en waarin uw organisatie is betrokken veranderd door de TKItoeslagregeling?
……………………………………………………………………… [ open vraag ]
17. Is uw organisatie betrokken geweest
projecttoeslagproject dat is afgekeurd?
1) [ ] Ja
2) [ ] Nee [door naar 20]
3) [ ] Weet niet [door naar 20]

Dialogic innovatie ● interactie

bij

een

TKI

programmatoeslag-

of

137

18. Wat was de belangrijkste reden dat het projectvoorstel is afgekeurd?
1) [ ] het onderzoekstraject paste niet in de roadmap van het TKI
2) [ ] het onderzoekstraject was onvoldoende gericht op maatschappelijke
uitdagingen
3) [ ] de private bijdrage aan onderzoeksproject was te laag
4) [ ] het MKB was onvoldoende betrokken bij het onderzoekstraject
5) [ ] er is geen afwijzingsgrond gegeven
6) [ ] Onbekend
7) [ ] Anders, te weten …
19. Wat is er daarna met het initieel afgekeurde projectvoorstel gebeurd?
1) [ ] na aanpassing alsnog goedgekeurd
2) [ ] ongewijzigd doorgegaan zonder TKI-toeslag
3) [ ] doorgegaan zonder TKI-toeslag, maar met een kleinere financiële omvang
4) [ ] doorgegaan zonder TKI-toeslag, maar er zijn nu minder partners bij
betrokken
5) [ ] het project is doorgegaan zonder TKI-toeslag, maar het is later gestart
6) [ ] het project is definitief niet doorgegaan

138

Dialogic innovatie ● interactie

20. [ ] Anders, te weten …Sinds de start van de TKI-toeslagregeling in 2013 zijn een
aantal aanpassingen doorgevoerd. In hoeverre hebben deze aanpassingen volgens u
tot verbeteringen geleid in de uitvoering van de regeling?

Grote
verbetering

Verbetering

Nauwelijks
verbetering

Geen
verbetering

Verslechtering

Weet
niet/
geen
mening

Introductie van projecttoeslag
naast
programmatoeslag
(2014)
Aanvragen
doorlopend
(2014)

in

projecttoeslag
te dienen

Aanvragen programmatoeslag
twee keer per jaar in te dienen
(2014)
Eerste eigen bijdrage (20.000
euro) ook in natura/in kind
mogelijk (2014)
Algemeen
Nut
Beogende
Instellingen (ANBI) kunnen
ook
grondslag
genereren
(2014)
Introductie van categorie TKIrelevante
onderzoeksprojecten (2014)
Programmagrondslag bepaald
op basis van private bijdrage
in voorgaande jaar (2015)
Berekening
projecttoeslag
over de hele looptijd van
maximaal 10 jaar (2015)
Private bijdragen aan TKIrelevante
onderzoeksopdrach-ten
(“openbaar
contractonderzoek”) mogen tot max.
40% van de totale private
bijdragen voor programmaen project-toeslag meetellen
(2015)
Aanpassing
plafond
voor
bijdrage ANBI’s (van €8m per
Topsector naar €75m in
totaal) (2015)
Minder stringente eisen ten
aanzien van aandeel private
financiering bij inzet TKItoeslag (2015)

21. Heeft u suggesties hoe de effectiviteit van de regeling eventueel kan worden
verbeterd?
….………………………………………………………………… [ open vraag ]
Blok 4: Uitvoering TKI-toeslag regeling
22. Heeft u enige kennis van de uitvoering van de TKI-toeslagregeling (bijvoorbeeld
m.b.t. procedures rondom het honoreren van projecten en toekennen van toeslag,
interactie met RVO)?
1) [ ] Ja
2) [ ] Nee [door naar 29]

Dialogic innovatie ● interactie

139

23. In hoeverre bent u momenteel tevreden over de volgende uitvoeringsaspecten van de
TKI-toeslag regeling?
Zeer
ontevreden

Tamelijk
ontevreden

Niet
ontevreden/
niet tevreden

Tamelijk
tevreden

Zeer
tevreden

Weet
niet/geen
mening

Voorlichting RVO
Voorlichting TKI-bureaus
Duidelijkheid taakverdeling
RVO en TKI-bureaus
Inzicht in procedures
eisen regeling

en

Duidelijkheid wanneer een
samenwerkingsproject mag
worden
aangemerkt
als
grondslagproject
Duidelijk eisen gesteld aan
programmatoeslag
projecten
Duidelijk eisen gesteld aan
projecttoeslag projecten
Beoordeling inzetprojecten
Helderheid hoe de verdiende
programmatoeslag
door
TKI-bureau wordt ingezet
Ondersteuning/financiering
netwerkactiviteiten
door
TKI-bureau
Ondersteuning/financiering
innovatie-adviesdiensten
door TKI-bureau
Steekproefsgewijze
controles RVO
Doorloopsnelheid waarmee
eenmaal ‘verdiende’ TKItoeslag wordt ingezet
Administratieve
lasten
rapportage aan TKI-bureau
Administratieve
lasten
rapportage aan RVO

24. In hoeverre is er volgens u bij de TKI-toeslagregeling sprake van een trade-off tussen
meer maatwerk enerzijds en hogere kosten anderzijds?
1. [ ] ja, ik ervaar die trade-off, ik prefereer maatwerk bij de uitvoering van de regeling
2. [ ] ja, ik ervaar trade-off, ik prefereer meer uniformiteit bij de uitvoering van de
regeling
3. [ ] nee, ik ervaar die trade-off niet of nauwelijks
4. [ ] Weet niet
25. Wat zijn voor uw organisatie de belangrijkste knelpunten wat betreft de uitvoering van
de TKI-toeslag regeling?
……………………………………………………………………… [ open vraag ]

140

Dialogic innovatie ● interactie

26. Wat waren in 2015 voor uw organisatie de kosten gemoeid met het gebruikmaken van
de TKI-toeslag regeling, uitgedrukt in aantal werkdagen van eigen medewerkers en
eventueel ingehuurde externe adviseurs op jaarbasis?
Gemiddeld aantal werkdagen op jaarbasis
Hoger personeel (inclusief directie)
Ondersteunende medewerkers
Ingehuurde externe adviseurs

27. Hoe beoordeelt u de kosten c.q. inspanningen voor het verkrijgen van de TKI-toeslag
(in aantal werkdagen, inclusief eventuele inzet externe adviseurs) in de periode 20132015?
Het gaat om de kosten van eigen medewerkers en externe adviseurs bij elkaar opgeteld.
1) [ ] Zeer hoog
2) [ ] Tamelijk hoog
3) [ ] Niet hoog / niet laag
4) [ ] Tamelijk laag
5) [ ] Zeer laag
28. Heeft u suggesties om de efficiëntie van de uitvoering van de regeling te verbeteren?
……………………………………………………………………… [open vraag ]
Blok 5: Afsluiting

29.

Heeft u nog opmerkingen over het onderzoek en/of het onderwerp van het onderzoek?
……………………………………………………………………… [open vraag ]

Dialogic innovatie ● interactie

141

Bijlage 6. Begeleidingscommissie
De volgende personen hebben zitting genomen in de begeleidingscommissie:
















142

Jeroen Heijs – Ministerie van Economische Zaken (voorzitter)
Martijn Janmaat – Ministerie van Economische Zaken (secretaris)
Gideon van der Staaij – Ministerie van Economische Zaken
Jasper Deuten – Rathenau Instituut
Niels van der Poel – Ministerie van Economische Zaken AEP
Arjan Gelderblom - Océ
Arjan Wolters – RVO
Hans Netten – RVO
Youri van Leeuwen – RVO
Maaie Wijngaard – Ministerie van Economische Zaken (waarnemend)
Eva Jonker – Ministerie van Economische Zaken (waarnemend)
Remko de Haan – Ministerie van Economische Zaken (waarnemend)
Jeroen Doorman – Ministerie van Economische Zaken (waarnemend)
Leendert van Damme – Ministerie van Economische Zaken (waarnemend)
Saskia van den Brink – Ministerie van Economische Zaken (plv. voorzitter)

Dialogic innovatie ● interactie

Contact:
Dialogic
Hooghiemstraplein 33-36
3514 AX Utrecht
Tel. +31 (0)30 215 05 80
Fax +31 (0)30 215 05 95
www.dialogic.nl