1

1 4

NEDERLANDSE

VOOR RECHTSPRAAK

L_ film!!!!

De Staatssecretaris van Veiligheid en J?stitie
Mr. F. Teeven
Postbus 20301
2500 EH DEN HAAG
Datum

16december2013
Uw kenmerk
Contactpersoon
Onderwerp
Advies op het concept-wetsvoorstel tot wijziging van het Wetboek van Strafvordering ter aanvulling van het
spreekrecht van slachtoffers en nabestaanden in het strafproces en wijziging van de Wet schadefonds
geweldsmisdrijven ter uitbreiding van de mogelijkheid van uitkering aan nabestaanden

Geachte heer Teeven,

Bij brief van 5 oktober 2013, met kenmerk 436418, heeft u de Nederlandse Vereniging voor
Rechtspraak (hierna: NVvR) om advies gevraagd over het concept-wetsvoorstel tct wijziging
van het Wetboek van Strafvordering ter aanvulling van het spreekrecht van slachtoffers en
nabestaanden in het strafproces en wijziging van de Wet schadefonds geweldsmisdrijven ter
uitbreiding van de mogelijkheid van uitkering aan nabestaanden.
Dit advies is voorbereid door leden van de vereniging en is vastgesteld door de
Wetenschappelijke Commissie van de NVvR.
Strekking wetsvoorstel
Dit concept-wetsvoorstel strekt, blijkens de memorie van toelichting, tot versterkin van de
positie van het slachtoffer tijdens het sttafproces door middel van verdere uitbreidipg van het
spreekrecht van slachtoffers en nabestaanden en opheffing van de bestaande beperking dat
slachtoffers zich uitsluitend mogen uitlaten over de gevolgen van het strafbare feitwaardoor
zij zijn getroffen. Het wetsvoorstel maakt mogelijk dat degenen die bevoegd zijn gebruik te
maken van het spreekrecht op de terechtzitting ook hun opvatting over de omvan van de
bewezenverklaring, de kwalificatie van het feit, de schuld van de verdachte en de jassende
straftoemeting kenbaar kunnen maken. Met deze wetswijziging wordt een afspraa uit het
regeerakkoord ‘Bruggen slaan’ nagekomen. Tevens wordt met dit wetsvoorstel uitvoering
gegeven aan een tweede afspraak uit het Regeerakkoord, te weten de uitbreiding van het
schadefonds geweldsmisdrijven voor nabestaanden van slachtoffers van ernstige
verkeersovertredingen.
Advisering
De NVvR spreekt zijn waardering uit voor de intentie om de positie van het slachtcffer in het
strafproces te versterken. Het slachtoffer is een belangrijke speler in het strafrechelijk veld,
wiens stem moet worden gehoord indien daartoe bij het slachtoffer de behoefte bestaat.
Sinds 2005 is er meer aandacht voor slachtoffers. In de Wet versterking positie slachtoffers

I

Lange Voorhout 7
Postbus 30315, 2500
Telefoon: 070-3611420
info@nvvr.org

GH Den Haa1g
www.nvvr.or1g

t_)

in 2011 is er een aparte titel voor slachtoffers opgenomen. Voorts geldt voor Nederland het

Kaderbesluit van de Raad van 15 maart 2001 inzake de status van het slachtoffer in de
strafprocedure, waarin specifieke rechten van het slachtoffer zijn opgenomen
(200112201JBZ).
Het voorgaande neemt niet weg dat het onderliggende wetsvoorstel een aantal kritische
vragen oproept. In de hierna volgende tekst wordt/worden (tenzij anders vermeld) nder
slachtoffer steeds ook de nabestaande(n) van een slachtoffer bedoeld.
In de eerste plaats rijst de vraag naar de verantwoording van de voorgestelde wijziing van
de huidige wettelijke regeling. Uit de Memorie van Toelichting blijkt niet dat er aan ce zijde
van het slachtoffer een daadwerkelijke en concrete behoefte bestaat aan uitbreiding van het
slachtofferspreekrecht ten opzichte van de huidige praktijk, in de vorm van een advesrecht
met betrekking tot de vragen van artikel 350 Sv. is er van de zijde van het slachtoffr de
behoefte uitgesproken om een advies te kunnen geven aan de rechter met betrekkng tot de
bewijsvraag, kwalificatie, strafbaarheid van feit en strafbaarheid van de dader, zoals
bijvoorbeeld de (mate van zijn) toerekenbaarheid, en de strafmaat? Voldoet de huicige
wettelijke regeling van het slachtofferspreekrecht niet in de praktijk? Zijn deze vraagpunten
(wetenschappelijk) onderzocht? Zonder een dergelijke verantwoording komt de vodrgestelde
wijziging de NVvR nodeloos voor. Indien de huidige regeling niet zou blijken te voldoen in de
praktijk, verdient het bovendien de voorkeur eerst na te gaan of en op welke wijze
verbeteringen kunnen worden bereikt binnen het huidige wettelijke kader. De enkel
omstandigheid dat een wetsvoorstel rechtstreeks voortkomt uit het laatste regeeraIkoord,
laat ruimte voor heroverweging indien daartoe aanleiding bestaat. De NVvR verzoekt de
Staatssecretaris om een nadere toelichting op deze punten.
Naast het voorgaande weegt voor de NVvR bovendien zwaar de vraag of het slachtoffer wel
in staat is om een volwaardig advies uit te brengen aan de rechter en de reikwijdte van de
voorliggende rechtsvragen in volle omvang te overzien. Indien dit namelijk niet het geval is,
zal de voorgestelde regeling een dode mus kunnen blijken te zijn en slechts leiden ot
onbegrip en teleurstelling aan de zijde van het slachtoffer. De NVvR vreest dat het
slachtoffer met de voorgestelde wetswijziging in een voor hem of haar onnodig
gecompliceerde positie zal worden gebracht, hetgeen geen enkele verbetering ten opzichte
van de huidige situatie zal betekenen.
Het slachtoffer is immers bijna nooit rechtsgeleerd en zal ook niet altijd een advocaat
(kunnen of willen) inschakelen. Van een medewerker van Slachtofferhulp Nederlan1, een
rechter of een lid van het Openbaar Ministerie kan niet worden verlangd dat hij/zij erst aan
het slachtoffer uitlegt waarover het advies zal mogen geven, Wat de vragen van art 350 Sv
precies inhouden (zoals de bewijsvraag, de te onderscheiden strafuitsluitïngsgrondn, etc.),
alvorens het slachtoffer zich over die (rechts)vragen uitlaat. Complicerende factor is dat het
uitspreken over het bewijs, ôök bewijswaardering en beoordeling van bewijstechniche
aspecten (bijvoorbeeld onrechtmatig verkregen bewijs of methode van onderzoek an een
deskundige) inhoudt en dat vereist kennis van de wettelijke en in de jurisprudentie gevormde
(bewijs)regels. Ook in de Memorie van Toelichting wordt opgemerkt (p. 10) dat
“onderzoekers verwachten dat in veel gevallen de advocaat beter in het debat tusspn de
officier van justitie en (de advocaat van) de verdachte kan participeren”. Ook in de toelichting
wordt aldus onderkend dat het serieus uitoefenen van het adviesrecht in beginsel en taak
voor advocaten is. Gelet op deze ‘verzwaring’ van de positie van het slachtoffer voorziet de
NVvR dat het slachtoffer zich in de nieuwe situatie genoodzaakt zal voelen om vaker dan
nu het geval is gebruik te maken van zijn/haar recht op bijstand van een raadsma’n (art. 51 c
Sv).
Er zal in die laatstgenoemde gevallen voorafgaand aan de inhoudelijke behandelin van de
strafzaak nog meer regie nodig zijn, waarbij (de raadsman van) de
slachtoffers/nabestaanden een plaats moeten krijgen. Ook wordt de planning van trafzaken
complexer, omdat terecht in de Memorie van Toelichting wordt opgemerkt dat ook 1e
-

-

14

t..)
t..)

slachtoffers/nabestaanden en diens/hun advoca(a)t(en) aanwezig moeten kunnen zijn bij de
behandeling.
Voorts rijst de vraag of een advies gegeven kan worden op punten van strafbaarheid, zoals
de (on)toerekenbaarheici, of het opleggen van een straf of maatregel, zonder dat het
slachtoffer beschikt over alle stukken, zoals de persoonljkheidsrapportages. Het vrstrekken
van alle persoonlijkheidsrapportages zou een serieuze en niet te veronachtzamen ipbreuk op
de privacy van de verdachte betekenen en in het geval van een zogenaamd
milieuonderzoek, ook van diens familieleden en andere betrokkenen. Het verstrekken van
alle rapportages zal bovendien een negatieve weerslag kunnen hebben op de bereidheid bij
de verdachte om mee te werken aan pro justitia rapportages.
Een en ander neemt niet weg dat het zich kunnen uitlaten over het bewijs of bepaade
bewijsmiddelen (c.q. de feiten) zinvol en wenselijk kan zijn. Echter, in de visie van de NVvR
voorziet de huidige praktijk hierin reeds vôldoende. In het huidige strafproces heeft het
slachtoffer reeds voldoende ruimte om zich, indien het dat wenst, uit te laten over het bewijs
c.q. de feiten (zoals de verklaring van verdachte of van een getuige). Het slachtoffér wordt in
dat geval niet door een rechter afgekapt. Ook kan het slachtoffer zijn inbreng leverpn tijdens
het slachtoffergesprek met de officier van justitie of de advocaat-generaal en heeft het
slachtoffer de mogelijkheid om ook buiten het kader van het slachtoffergesprek conact op te
nemen met de officier van Justitie of een advocaat-generaal als er opmerkingen te maken
zijn, of als het slachtoffer meent dat nader onderzoek gewenst is. Verder kan het slachtoffer
worden opgeroepen als getuige en in die hoedanigheid zijn bijdrage leveren aan hét
strafproces. Ten slotte heeft het slachtoffer het recht om zijn vordering als benadeelde partij

toe te lichten. De Hoge Raad hanteert een extensieve interpretatie met betrekking ot het
begrip ‘toelichten’ en die gelegenheid wordt in de praktijk ook ruimhartig gegeven. [-let
toelichten impliceert ook de bevoegdheid om zich over het bewijs uit te laten, in elk geval
voor zover dit relevant is voor de vordering.
Het kunnen uitspreken over de strafmaat betekent wél een wezenlijke wijziging tenopzichte
van het huidige systeem. Met deze voorgestelde uitbreiding krijgt het slachtoffer niet alleen
de mogelijkheid om in het openbaar tot uitdrukking te brengen welke gevolgen het trafbare
feit heeft gehad, maar kan het tevens op een aantal onderdelen aangeven welke beslissing
hij gepast acht.
Gewezen moet echter worden op de keerzijde. Door het geven van een concreet strafadvies
wordt het slachtoffer gepositioneerd als tegenpartij van de verdachte, Het slachtoffer wordt
daardoor kwetsbaarder, omdat het risico wordt gecreëerd dat het strafadvies van ht
slachtoffer een forse tegenreactie van de verdachte en diens procesvertegenwoordiging
uitlokt. De NVvR vreest dat hiermee juist escalatie of verruwing van het strafproce in de
hand wordt gewerkt, zowel tijdens de behandeling ter zitting als daarbuiten. Daar kpmt bij dat
het slachtoffer en het Openbaar Ministerie in het geval van een ten opzichte van elaar
afwijkende vordering/advies tegenover elkaar kunnen komen te staan. Aangezien iet
Openbaar Ministerie niet alleen de samenleving in het algemeen vertegenwoordigtJ maar ook
dient te staan voor de belangen van het slachtoffer in het bijzonder, is het de vraag of het
bevorderen van een dergelijke tweespalt over het geheel beschouwd, maat met name ook
bezien vanuit de positie van het slachtoffer wenselijk is of anderszins een meerwaarde
heeft. De NVvR meent van niet. Dit temeer omdat er een goed alternatief bestaat. Het
slachtoffer heeft de mogelijkheid om in het slachtoffergesprek bij de officier van justitie of de
advocaat-generaal aan te geven wat in zijn of haar visie een passende straf is. De officier
van justitie of de advocaat-generaal zal dit wellicht nog meer dan thans het geval is mee
kunnen nemen in de strafmaatoverwegingen ter onderbouwing van de eis ter terechtzitting,
en heeft in elk geval de mogelijkheid om in de beslotenheid van een slachtoffergesprek
inhoudelijk uit te leggen waarom een bepaald standpunt van het slachtoffer als onhaalbaar of
zelfs irreëel moet worden beschouwd. Indien er tussen het Openbaar Ministerie eni het
slachtoffer afwijkende visies op het punt van de strafmaat (ook na het gesprek) betaan, dan
zal ook dit bij het uitspreken van het requisitoir en het uiteenzetten van de
-

-

—

1

LA

—

strafmaatoverwegingen door het Openbaar Ministerie genoemd kunnen worden. Dè rechter
zal hiermee rekening kunnen houden bij het bepalen van de straf. Een alomvattend
adviesrecht inzake de strafmaat van de zijde van het slachtoffer, dat wordt uitgesproken ter
zitting, is dan niet nodig.
Ten slotte wordt opgemerkt dat het wetsvoorstel in de praktijk de mogelijkheid openlaat van
een ontkoppeling van het spreekrecht en het adviesrecht, voor en na het requisitoin Het
spreekrecht zou dan de gevolgen van de feiten voor het slachtoffer betreffen en vôcr het
requisitoir plaats kunnen vinden en het adviesrecht c.q. het ingaan op de vragen va1n art. 350
Sv n het requisitoir. De vraag is of een dergelijke ontkoppeling in de praktijk wel envoudig
en duidelijk voor het slachtoffer maat ook voor de verdachte is te maken. Het zal lastig
zijn voor de rechter om het slachtoffer op het ‘juiste moment te begrenzen. Bovendien, als
het slachtoffer bij het uitoefenen van het spreekrecht zich uitlaat over de feiten, kan hij/zij er
wel degelijk op ondervraagd worden. Dus het verschil is in de praktijk voor de
procesdeelnemers en het publiek ook niet zo duidelijk te maken. Kortom, een opsplitsing is
onnodig, overbodig en onwenselijk. Het spreekrecht en het adviesrecht kunnen eervoudig
worden geïntegreerd.
-

—

Kosten
Gelet op het bovenstaande is de financiële schatting in de visie van de NVvR in merdere
opzichten onzeker, en valt te verwachten dat de invoering aanmerkelijke financiële gevolgen
zal kunnen hebben. Het aantal zaken is vermoedelijk hoger dan de Memorie van Tpelichting
aangeeft. De toelichting gaat er mogelijk ten onrechte van uit dat deze situatie waarin het
slachtoffer gebruik maakt van het adviesrecht (met bijstand van een advocaat) zich: slechts in
een beperkt aantal zaken zal voordoen. Met name bij levensdehcten (inclusief ernsige
pogingen) en ernstige zedendelicten komt het geregeld voor dat het slachtoffer of iens
nabestaanden het woord wensen te voeren. De categorie strafzaken waarin gebrui zal
worden gemaakt van het adviesrecht, gaat bovendien aanzienlijk langer duren, zoat
gemiddeld minder zaken per zitting kunnen worden behandeld. Juist de grote(re) strafzaken
zoals levensdelicten of (pedo)seksuele delicten met veel slachtoffers (bijvoorbeeld de zaak
‘Robert M.’, en de badmeester van Den Bosch’) waarbij deze slachtoffers ook uitdr1ukkelïjk
positie in het strafproces wensen in te nemen, vergen nu al substantieel meet (zittiçigs)tijd
dan enkele jaren geleden. Ook de regiezitting vergt extra zittingscapaciteit. De kosten voor
rechtsbijstand aan slachtoffers/spreekgerechtigden zullen per zaak ook fors kunneçl oplopen,
gelet op de uitgebreide taak die de advocaat heeft binnen de voorgestelde wettelijle
regeling. De verwachting is gerechtvaardigd dat slachtoffers vaker dan nu het gevl is een
raadsman zullen inschakelen.
Indien de wetgever de positie van het slachtoffer wezenlijk wil versterken, dienen daar de
financiële consequenties van te worden onderkend en te worden uitgedrukt in een
aanvullend budget.

Conclusie
Alles overziend luidt de conclusie dat het wetsvoorstel veel bezwaren oproept en niet
voorzIet in een gebleken behoefte aan de kant van slachtoffers. Evenmin hebben
slachtoffers er blijk van gegeven de behoefte te hebben op enigerlei wijze meet da1n nu
verantwoordelijkheid te willen dragen voor de totstandkoming van de uiteindelijke rechterlijk
beslissing. Overigens is de verwachting onzeker dat maar een bijzonder klein deel van het
totaal aantal slachtoffers van het voorgestelde adviesrecht gebruik zal maken.
Indien het slachtoffer er voor kiest een stem te hebben tijdens het strafproces, is hèt vooral
belangrijk dat hij/zij een statement kan maken ten overstaan van de zittingsrechter en
daarbij kan vertellen wat het delict te weeg heeft gebracht, ook los van de financiël schade

1

die het delict tot gevolg heeft gehad. Aldus krijgt het slachtoffer ter zitting de gelegenheid om
zich te richten tot de rechters die in de strafzaak de uiteindelijke beslissing nemen. Dartoe
is het niet nodig, en mogelijk zelfs eerder contraproductief en belastend voor zowel ht
strafproces als voor het slachtoffer dat het slachtoffer zich specifiek uitlaat in de vorm van
een advies aan de hand van de vragen van art. 350 Sv. De huidige regeling voorzietfreeds
voldoende in de behoefte om te worden gehoord’. Beter is dan ook om te bezien of de
huidige regeling nog beter kan worden uitgevoerd in de praktijk. De NVvR is graag breid
daaraan medewerking te verlenen.

Voorzitter

1