Overlast door
12-minners
Een stevige aanpak

Minister van Justitie
Minister voor Jeugd en Gezin
Den Haag
12 september 2008

Overlast door twaalfmineurs: een stevige aanpak
12 september 2008

Inhoudsopgave

1. Inleiding en samenvatting........................................................................................... 3
2. Om wie gaat het?........................................................................................................4
3. Om hoeveel kinderen gaat het?.............................................................................. .... 8
4. Conclusies op basis van verkenningen................................................................... .... 9
5. Specifieke maatregelen voor deze doelgroep....................................................... .... 10
Het kennen van de doelgroep......................................................................... ...................... 10
Handelen zodra kinderen zich in openbare ruimten risicovol gedragen........ ...................... 10
Samenwerking politie en jeugdzorg bij risicovol gedrag van 12-minners........................... 11
Nieuwe aanpak bij licht delictgedrag van 12-minners: de ouder staat
centraal........................................................................................................... ............................ 13
Pilot intensieve samenwerking politie met jeugdzorg en Raad voor de Kinderbescherming
bij 12- minners die (zwaarder) delictgedrag vertonen................................................................. 14
Financiële maatregelen als ouders niet willen................................................ ...................... 14
6. Algemeen beleidskader gericht op preventie........................................................ ... 16
Pak problemen zo vroeg mogelijk aan: wacht niet totdat het misgaat............ ..................... 16
Zorg voor gecoördineerde zorg in een gezin................................................... ..................... 16
Extra investeren in opvoedingsondersteuning...................................................................... 17
Privacy mag geen belemmering zijn............................................................... ..................... 17
Wegwerken wachtlijsten jeugdzorg................................................................ ..................... 18
Doorpakken als het nodig is: snelle inzet kinderbeschermingsmaatregelen... ..................... 18
7. Budgettaire aspecten................................................................................................. 19
8. Tot slot …………………………………………………………………………. ... 20

Overlast door 12-minners: een stevige aanpak

1. Inleiding en samenvatting
In het actieplan Overlast en Verloedering1 kondigt het kabinet aan de aanpak van 12- minners
onder de loep te nemen en op basis daarvan rond de zomer vast te stellen of het bestaande
instrumentarium volstaat. Het kabinet doelt in het actieplan specifiek op jeugdigen beneden de
12 jaar die (ernstig) probleemgedrag vertonen.
Inmiddels is er het nodige verkennend onderzoek gedaan. Zo is bestaand binnen- en
buitenlands onderzoek geïnventariseerd, hebben bilaterale gesprekken en expertmeetings
plaatsgevonden met vertegenwoordigers van de vier grote gemeenten (op 13 maart jl.), met
gerenommeerde wetenschappers (op 19 juni jl.) en met vertegenwoordigers van gemeenten en
uitvoeringsorganisaties (op 23 juni jl.) en hebben bewindslieden diverse werkbezoeken
gebracht aan probleemwijken om er zelf te spreken met mensen die de problemen van de wijk
kennen en weten ‘wat werkt’ (en wat juist niet werkt).
Alle informatie die op deze wijze verzameld werd, is richtinggevend voor de koers die wij
met deze notitie willen inzetten om het (ernstig) probleemgedrag van 12- minners aan te
pakken. De in de notitie aangekondigde nieuwe maatregelen zullen in de loop van dit jaar, in
samenspraak met de betrokkenen, worden uitgewerkt in een plan van aanpak.
De notitie definieert eerst de doelgroep waarop zij zich specifiek richt, gevolgd door een
beschrijving van (de beperkte) informatie over de omvang van de doelgroep.
Gebaseerd op de resultaten van de verkenning, beschrijft paragraaf 5 vervolgens
welke nieuwe maatregelen wij specifiek voor (de ouders van) deze doelgroep wensen te
nemen. Het gaat om het volgende pakket:
1. het geven van meer inzicht in de omvang en kenmerken van de doelgroep;
2. het vergroten van de mogelijkheid voor gezagsdragers om te kunnen handelen indien
kinderen zich in openbare ruimten risicovol gedragen door zichzelf in risicovolle
omstandigheden te brengen of ernstige problemen veroorzaken;
3. het uittesten en (na bewezen succes) invoeren van een stelsel van vanzelfsprekende
samenwerking tussen politie en jeugdzorg waarin bij oplopende ernst van het gedrag
de interventie ingrijpender wordt;
4. het invoeren van een (onder verantwoordelijkheid van Justitie uitgevoerde) aanpak in
plaats van de huidige Stopreactie, gericht op de ouders van kinderen die in verband
met een licht delict met de politie in contact zijn gekomen;
5. het starten van een pilot waarbij (zwaarder) delictgedrag van 12- minners onmiddellijk
wordt gevolgd door actie in de zorgketen;
6. het onderzoeken van:
- de mogelijkheid om de uitbetaling van de kinderbijslag op te schorten ingeval ouders
zich zelfs binnen een dwangkader onttrekken aan de noodzakelijke hulpverlening én
- de mogelijkheid tot het opleggen van een boete aan onwillende ouders.

1

TK 2007 – 2008, 28 684, nr. 130

Met inzet van deze nieuwe maatregelen, in combinatie met maatregelen die in andere
trajecten reeds zijn ingezet, willen wij de overlast door 12-minners stevig aanpakken, waar
nodig in gedwongen kader. Landelijke invoering van de verwijsindex risicojongeren (VIR) in
2009, maakt dat mede mogelijk doordat de betrokken jeugdprofessionals via dit landelijk
elektronisch systeem, al vanaf een vroeg moment met elkaar in contact worden gebracht.
De aanpak focust vooral op het versterken van het opvoedingsklimaat van het kind. De in
deze notitie opgenomen maatregelen zullen al naar gelang de ernst van de situatie en de
omstandigheden van het kind en het gezin ingezet kunnen worden. De aanpak past derhalve
binnen de persoonsgerichte benadering zoals die wordt gehanteerd bij de bestijding van
overlast en jeugdcriminaliteit maar ook bij jeugdzorg en kinderbescherming.
Tijdens de expertmeetings over “aanpak 12- minners” werd, los van de specifieke
maatregelen, ook bij de benadering van déze doelgroep nadrukkelijk aandacht gevraagd voor
preventie en vroegtijdig ingrijpen teneinde problemen te voorkomen of ze snel op te lossen.
Het kabinet heeft inmiddels initiatieven genomen die ook voor deze doelgroep relevant zijn.
De belangrijkste trajecten waarom het hier gaat, worden in paragraaf 6 geschetst. Het gaat
om:
• Op de betrokken kinderen en hun gezinssituatie gerichte preventie: pak problemen zo
vroeg mogelijk aan; wacht niet tot het mis gaat.
Extra middelen voor opvoedingsondersteuning via een landelijk dekkend stelsel van
Centra voor Jeugd en Gezin (CJG). Hulpverlening volgens het principe van Eén gezin,
één plan. Ontwikkeling van effectieve opvoedcursussen, familietherapieën en
oudercursussen en het verspreiden van kennis hierover.
• Doorpakken als het nodig is: snelle inzet kinderbeschermingsmaatregelen
Met het programma Beter Beschermd 2 heeft het Kabinet de afgelopen jaren fors
geïnvesteerd in het verbeteren van de kwaliteit van de jeugdbescherming. Om sneller
te kunnen ingrijpen in een gezin wil het kabinet onder meer de gronden voor
toepassing van kinderbeschermingsmaatregelen verruimen. Hierdoor wordt het
gemakkelijker opvoedingsondersteuning dwingend op te leggen als de ouders
ondersteuning bij de opvoeding op vrijwillige basis niet accepteren.
• Wegwerken wachtlijsten jeugdzorg
Benodigde hulp moet tijdig beschikbaar zijn. De Minister voor Jeugd en Gezin
heeft met de provincies afspraken gemaakt die erop gericht zijn dat de wachtlijsten
voor kinderen die langer dan 9 weken wachten, eind 2009 zijn weggewerkt.
De teksten in de kaders zijn ter toelichting bedoeld.

2. Om wie gaat het?
Het kabinet heeft met deze notitie kinderen op het oog die niet alleen zélf last hebben of
krijgen van hun probleemgedrag - omdat hun gedrag blijk geeft van problemen in de
ontwikkeling van de kinderen in kwestie - maar van wie ook de samenleving veel last heeft
vanwege de antisociale of delinquente gedragingen waarin het probleemgedrag van deze
kinderen zich manifesteert. De kinderen om wie het hier gaat, maken dus enerzijds deel uit
van de veel bredere groep kinderen die ernstige problemen bij het opgroeien ervaart en die dat
2

zie onder andere TK 2007-2008, 31 001, nr. 37

niet of waarschijnlijk niet zelf kan oplossen. Anderzijds vormen zij binnen die bredere groep
een verbijzondering omdat de gevolgen van hun probleemgedrag direct voelbaar zijn voor de
hele woonomgeving in die zin dat zij delictgedrag vertonen, overlast veroorzaken of een groot
risico lopen zulk gedrag te gaan vertonen.
Strafrechtelijke leeftijdsgrens
De strafrechtelijke leeftijdsgrens ligt in ons land bij twaalf jaar. Daardoor worden kinderen jonger dan twaalf jaar anders
behandeld dan minderjarigen van twaalf jaar en ouder op wie het jeugdstrafrecht van toepassing is (art. 486 Wetboek van
Strafvordering jo. art. 77a Wetboek van Strafrecht). De leeftijdsgrens van twaalf jaar wordt in Nederland in acht genomen
omdat jonge kinderen cognitief en sociaal-emotioneel nog zodanig in ontwikkeling zijn dat van hen niet kan worden verwacht
dat zij al in staat zijn de consequenties van hun gedrag in volle omvang te overzien. Om die reden worden zij dan ook nog
niet ten volle verantwoordelijk gesteld voor hun daden. Hoewel er verschillende inzichten bestaan over de vraag vanaf welke
leeftijd kinderen in morele zin wel voldoende zijn ontwikkeld om die verantwoordelijkheid te dragen, wordt deze leeftijd in het
algemeen rond de twaalf jaar gelegd. In een aantal ons omringende West- Europese landen ligt de leeftijdsgrens hoger dan
in ons land. Zo kennen Frankrijk, Duitsland, Denemarken en België leeftijdsgrenzen van respectievelijk 13, 14, 15 en 16 jaar.
In het Verenigd Koninkrijk bestaat echter de mogelijkheid om kinderen al vanaf 10-jarige leeftijd strafrechtelijk te vervolgen.
Tijdens de expertbijeenkomsten van 19 juni en 23 juni jl. met respectievelijk wetenschappers en uitvoeringsdeskundigen
werd unaniem de conclusie getrokken dat de Nederlandse leeftijdsgrens voor strafrechtelijke aansprakelijkheid zeker niet
verlaagd moet worden.

De leeftijd van de kinderen waarover het in deze brief gaat, zou als een belemmering in de
mogelijkheden voor de aanpak kunnen worden ervaren omdat het strafrechtelijk arsenaal
zoals de gedragsmaatregel e.d. niet voor hen beschikbaar is. Hun jeugdigheid biedt evenwel
juist ook kansen. Naarmate de kinderen jonger zijn, blijken zij namelijk veel ontvankelijker
dan oudere minderjarigen voor invloeden (factoren) die hen kunnen beschermen tegen
ongewenste ontwikkelingen. Juist in de eerste kinderjaren doen zich relatief veel
mogelijkheden tot versterking van de beschermingsfactoren voor.
Beschermde factoren en risicofactoren 3
De wetenschappelijke literatuur leert ons dat de ontwikkeling van antisociaal en delinquent gedrag bij kinderen wordt
beïnvloed door een groot aantal factoren, die zowel gelegen zijn in de persoonlijkheid als in de omgeving van het kind. In de
eerste jaren van het leven van een kind zijn het vooral de individuele en gezinsfactoren die de ontwikkeling beïnvloeden,
later komen daar factoren bij die te maken hebben met leeftijdgenoten, school en buurt. Al deze factoren kunnen een risico
vormen of juist bescherming bieden. Dat wil zeggen dat zaken als erfelijkheid, opvoedingsgedrag van ouders, binding met
school en wijze van omgang met leeftijdsgenootjes het risico op een antisociale ontwikkeling kunnen vergroten dan wel dat
ze daartegen juist een buffer kunnen vormen.
Uit wetenschappelijk inzicht blijkt dat:
- hoe hoger het aantal risicofactoren waaraan een kind wordt blootgesteld, des te groter de waarschijnlijkheid dat hij of zij
zich ontwikkelt tot een serieuze misdadiger;
- hoe hoger het aantal beschermende factoren waarmee een kind te maken
krijgt, des te waarschijnlijker is het dat die een buffer zullen vormen tegen de negatieve invloed van risicofactoren
(bufferprincipe);
- beschermende factoren vooral in potentie aanwezig zijn ti jdens de kinderjaren, terwijl het aantal potentiële risicofactoren
van kindertijd tot adolescentie juist toeneemt;
- kinderen die al heel jong voortdurend probleemgedrag vertonen, ontwikkelen zich vaker dan ‘late starters’ tot chronische,
ernstige en gewelddadige misdadigers.

3

Bron: prof. dr. J.M. Koot, Position Paper Ministerie van Justitie, 4 juni 2008

De meest invloedrijke beschermende factoren in de vroege kinderjaren zijn het gezin en de
persoonlijke aanleg van het kind. Dit, in combinatie met de wetenschap dat op jonge leeftijd
de invloed van potentiële beschermingsfactoren no g relatief groot is, maakt het - ook vanuit
justitieel perspectief - aantrekkelijk om vooral in geval van jonge overlastgevende kinderen te
investeren in het versterken van beschermend opvoedingsgedrag van de ouders. Immers de
persoonlijke aanleg van het kind is een gegeven waar vervolgens zo goed mogelijk mee moet
worden omgegaan door primair de ouders (eventueel daarbij geholpen door deskundigen). Het
beschermend opvoedingsgedrag van de ouders moet bijvoorbeeld elementen bevatten als het
uitoefenen van toezicht, het stellen van grenzen, positieve correctie, consequente
disciplinering en ingrijpen indien kinderen op de verkeerde plaats met verkeerde vrienden
omgaan. Dit is een werkwijze die uiteindelijk het meeste perspectief biedt voor de kinderen
zelf (en hun ouders) én voor de samenleving. Dat neemt niet weg dat de samenleving vraagt
dat ook op korte termijn al wordt opgetreden tegen probleemgedrag van 12-minners dat zich
uit in overlastgevend, antisociaal of soms zelfs crimineel gedrag.
Niet alleen recent onderzoek naar prevalentie, ontstaan en preventie van antisociaal gedrag en
delinquentie van én retrospectief onderzoek bij kinderen jonger dan 12 jaar levert ons
bovenstaande inzichten. Ook kennis over de effecten van toegepaste interventies bij deze
doelgroep in binnen- en, vooral, buitenland, bevestigt de werkzaamheid van de protectieve
factoren in de gezinsstructuur of, als die zou ontbreken, van andere personen waarin het kind
vertrouwen kan hebben en waarvan het kind een positieve stimulans ondervindt.

Voorbeelden van effectieve interventies
Tijdens de expertmeetings werd gewaarschuwd voor de inzet van goed bedoelde maar niet, of zelfs averechts, werkende
interventies. Het is van belang te investeren in bewezen effectieve hulptrajecten. Effectieve methoden en trajecten worden
beoordeeld door het NJI en de Erkenningscommissie Gedragsinterventies van Justitie. Op dit moment wordt er gewerkt aan
het koppelen van deze twee databanken. Voorbeelden van zulke trajecten, die alle met inzet van hetzij Nederlands hetzij
Amerikaans onderzoek effectief zijn bevonden en die in Nederland – thans meestal nog in pilotvorm – worden gebruikt, zijn:
Nurse Family-Partnership (NFP) 4
Het programma biedt door middel van huisbezoeken, ondersteuning aan (aanstaande) moeders met een eerste kind. In de
praktijk gaat het vooral om moeders die alleenstaand zijn en/of een laag inkomen hebben en/of jonger zijn dan 19 jaar. Het
programma heeft als algemeen doel het bevorderen van de gezondheid en ontwikkeling van kinderen in kwetsbare
gezinnen. Daartoe richt het zich op vier terreinen: verbeteren van geboorteresultaten (zoals vroeggeboorte), voorkomen van
kindermishandeling en –verwaarlozing, verbeteren van de levensloop van de moeder (vooral opleiding en werk) en het
voorkomen van antisociaal gedrag van kinderen. Deze aanpak richt zich op preventie van problemen door te werken aan
beschermende factoren.
Parent Management Training Oregon (PMTO)5
PMTO is bedoeld voor ouders van kinderen van 4 tot 12 jaar met zeer lastig gedrag.
De PMTO-trainer werkt met de ouders, want zij hebben de meeste kansen om het gedrag van hun kind bij te sturen en het
nieuw gedrag aan te leren. De ouders wordt geleerd hoe zij grenzen kunnen stellen, hoe zij hun kind nieuw gedrag kunnen
aanleren en hoe zij betrokken kunnen zijn bij het kind, onder andere door het te monitoren.
Jeugd preventieprogramma (JPP) 6
De doelgroep van deze interventie is minderjarigen van 0 tot 18 jaar en hun opvoeders. Kenmerkend van het JPP is de
praktische aanpak op acht leefgebieden: onderwijs, arbeid, financiën, huisvesting, politie/justitie, relaties en sociale
omgeving, gezondheid en vrijetijdsbesteding. Met de opvoeders (en afhankelijk van de leeftijd ook met de jongere) wordt
afgesproken welke praktische en haalbare doelen zij op deze leefgebieden willen realiseren. Indien de jongere in contact is
geweest met de politie, wordt het traject uitgevoerd in samenwerking met de politie en binnen 48 uur na het politiecontact
ingezet.
Big Brothers Big Sisters (BBBS) 7
BBBS is gericht op kinderen en jongeren in de leeftijd van 4 tot 24 jaar die te maken hebben met één of meer problemen
waarmee ze zelf niet uit de voeten kunnen en waarbij hun directe omgeving hen onvoldoende kan ondersteunen. BBBS
biedt die ondersteuning vervolgens via een vrijwilliger die een vertrouwensrelatie met het kind opbouwt. Het uitgangspunt is
de gedachte dat een stabiele volwassene een kwetsbaar kind zodanig kan stimuleren en positieve aandacht kan geven, dat
het kind zich hierdoor positief ontwikkelt. Deze methode wordt ook wel empowerment genoemd en werkt bewezen beter dan
het straffen van kinderen.
Multisysteem Therapie (MST)8
Multisysteem Therapie (MST) is een intensieve, ambulante behandelingsmethode gericht op jongeren met ernstig antisociaal
en delinquent gedrag, die op het punt staan om uit huis geplaatst te worden. MST richt zich op alle risicofactoren die
samenhangen met dit probleemgedrag. Door het sociale systeem rond een jongere te versterken in probleemoplossende en
opvoedkundige vaardigheden wordt de jongere gestimuleerd zijn/haar gedrag te veranderen. De interventies die binnen MST
worden ingezet richten zich vooral op ouders en andere sleutelfiguren uit de omgeving van de jongere, maar meestal wordt
ook gewerkt aan het vergroten van vaardigheden van de jongere zelf, het functioneren op school en de omgang met
prosociale leeftijdsgenoten. De behandelduur is gemiddeld 3 tot 5 maanden.

3. Om hoeveel kinderen gaat het?
Omdat de doelgroep (ernstig) overlastgevende of delictplegende 12-minners zich kenmerkt
door probleemgedrag dat door de woonomgeving als storend wordt ervaren en daardoor snel
de aandacht trekt, lijkt juist deze categorie problematische kinderen relatief eenvoudig
traceerbaar in vergelijking tot kinderen die problemen hebben die zich niet of minder
opvallend publiekelijk manifesteren. Toch blijken geen betrouwbare cijfers voorhanden te zijn
4

http://www.voorzorg.info/ (vermeld in databank NJI)
http://www.pmto.nl/page.php?13 (in voorbereiding voor beoordeling door NJI)
6
http://www.collegio.nl/productgroep/dienstfiles.asp?id=47 (in voorbereiding voor beoordeling door NJI)
7
http://www.bbbs-rotterdam.nl/BBBSR.html (vermeld in databank NJI)
8
vermeld in databank NJI: www.nji.nl/eCache/DEF/1/08/918.html
5

over het aantal kinderen dat behoort tot deze categorie probleemkinderen. Er is slechts
beperkte informatie beschikbaar van het vóórkomen van ernstig overlastgevend en crimineel
gedrag bij 12- minners. Deze leent zich bovendien niet voor vertaling naar algemene en
betrouwbare cijfers vanwege de pluriforme wijze van registratie, gebruik van verschillende
definities en/of de beperkte omvang van de groep.
Om welke aantallen gaat het?
In de afgelopen maanden hebben vooral de cijfers uit een reeds in 2006 door het WODC uitgevoerd selfreport-onderzoek9
de aandacht getrokken. Dit onderzoek is gehouden onder een groep van 1460 jongeren in de leeftijd van 10-17 jaar. Hieruit
bleek dat 1/3 van de ondervraagde kinderen van 10 en 11 jaar oud zelf aangaf in het afgelopen jaar een delict te hebben
gepleegd. Tijdens een in april 2008 door wetenschappers georganiseerd congres inzake de 12- minproblematiek
(“Tomorrow’s Criminals”) werden deze cijfers gebruikt als basis voor een inschatting van de totale groep criminele 12minners in ons land. Tijdens het congres noemden sommigen cijfers tot wel 130.000 ‘criminele’ kinderen in Nederland op
basis van extrapolatie van de selfreport-cijfers. De Minister van Justitie heeft in zijn brief van 19 mei jl. 10 deze cijfers
nadrukkelijk genuanceerd. De delicten betroffen voor het merendeel lichte (‘kattenkwaad’)en veel voorkomende feiten. Het is
in ieder geval niet juist om deze hele groep kinderen ‘crimineel’ te noemen. Het aantal kinderen in de leeftijdscategorie 10 en
11 jaar dat ernstiger of diverse (ernstige) delicten heeft gepleegd, betreft ongeveer 3% van de onderzochte groep. Dat waren
in het self-report onderzoek 10 kinderen. Extrapolatie van bovengenoemde percentages naar de totale groep, is daarom
zeer riskant, vooral vanwege het geringe absolute aantal kinderen uit het onderzoek.
Naast kennisneming van de gegevens uit het selfreport- onderzoek hebben wij navraag gedaan naar beschikbare
politiecijfers inzake verdachte 12- minners. In 2006 blijken in HKS in totaal 1221 12- minners te zijn geregistreerd. Dit betrof
497 lichte gevallen (Stopwaardig) en 724 zwaardere (meer dan Stopwaardige) gevallen. Echter: vanwege het feit dat 12minners strafrechtelijk niet vervolgbaar zijn, registreert de politie hen (nog) niet consequent en uniform. De beschikbare
cijfers kunnen om die reden niet als betrouwbaar en volledig worden aangemerkt. Desgevraagd geeft de politie aan op basis
van nadere bestudering van de cijfers, in te schatten dat “slechts” 25% van de daadwerkelijk gepleegde lichte delicten wordt
geregistreerd in HKS. Voor de zwaardere delicten ligt dit naar schatting op 50%.
Vervolgens is aan de G-4 verzocht na te gaan wat in hun gemeenten bekend is over aantallen. De daarop ontvangen cijfers
over het aantal in 2007 geregistreerde verdachte 12- minners varieerden van 86 tot 364 per gemeente. Deze aantallen wijken
niet alleen onderling sterk af maar wijken ook af van de in het selfreport-onderzoek gevonden aantallen. Echter, een
vergelijking van de resultaten is derhalve niet mogelijk, al is het alleen maar omdat het zeer uiteenlopende typen
databronnen betreft.

4. Conclusies op basis van de verkenning
Over de omvang van de groep is te weinig bekend. Daarin willen wij meer inzicht hebben.
Onderzoek moet het mogelijk maken niet alleen meer te zeggen over de omvang, maar ook
meer over kenmerken van deze kinderen en gezinnen. Dat neemt niet weg dat ook al met de
huidige kennis van de doelgroep en ongeacht de omvang, onze specifieke aandacht moet
uitgaan naar deze kinderen en – vooral – naar hun ouders om te voorkomen dat ze in een
neerwaartse spiraal terecht komen die leidt tot destructief gedrag.
Helder is dat bij de aanpak van 12- minners die (ernstig) probleemgedrag vertonen waarvan
ook hun woonomgeving hinder ondervindt, de aandacht veel meer op de ouders moet worden
gericht. Ouders, of andere volwassenen die verantwoordelijk zijn voor de opvoeding van de
desbetreffende kinderen, dienen zo vroeg mogelijk ervan doordrongen te zijn hoe belangrijk
de thuissituatie is voor de ontwikkeling van hun kinderen. Hoe eerder de meest directe
9

Van der Laan & Blom, 2006: Jeugddelinquentie: risico’s en bescherming
TK 2007-2008, 28 684, nr. 148

10

omgeving van het kind enerzijds bescherming en veiligheid biedt en anderzijds corrigerend
optreedt, hoe groter het effect en hoe groter de beschermende buffer tegen risico’s waarmee
het kind op latere leeftijd in aanraking komt.
Uit deze benadering vloeit voort dat de ‘aanpak van 12-minners’ niet gebaat is bij
interventies die geënt zijn (of vooruitlopen) op strafrechtelijk ingrijpen omdat het accent
daarmee vooral op het kind zelf als ‘dader’ zou komen te liggen en omdat dergelijke
interventies onvoldoende rekening houden met het bovenstaande gegeven dat juist het
opvoedingsklimaat dient te veranderen. Een neerwaartse bijstelling van de leeftijdsgrens van
het jeugdstrafrecht is voor ons dan ook niet aan de orde. (Dat wil overigens niet zeggen dat
verzamelde gegevens uit de periode vóór het twaalfde jaar, niet betrokken zouden mogen
worden in het geval het kind in crimineel gedrag blijft vervallen en na het twaalfde jaar
strafrechtelijk vervolgd wordt.)
Dit betekent dat de interventies die zich op deze doelgroep richten, primair de
opvoedcapaciteiten moeten verstevigen van de ouders of andere opvoeders die de
verantwoordelijkheid voor het kind dragen. Dat zal in drie fasen gebeuren:
1. eerst zullen de opvoeders vanzelfsprekend de gelegenheid moeten krijgen de
opvoeding van het kind aan te passen,
2. waarbij zij deskundige ondersteuning kunnen krijgen als zij er zelf niet goed uit
komen. Indien zij niet in staat of bereid zijn zich aan te passen of te laten ondersteunen
door vrijwillig hulpaanbod terwijl dat wel aangewezen is, dan zullen zij duidelijk te
verstaan krijgen dat zij toch medewerking moeten verlenen omdat, als de situatie niet
binnen afzienbare tijd verandert, ten slotte ..
3. het traject richting de rechter wordt ingezet om te beoordelen of het dwangmiddel van
de kinderbescherming – in alle beschikbare gradaties – soelaas kan bieden.
Het doorlopen van deze fasen zal, afhankelijk van de situatie, relatief snel plaatsvinden. Hoe
problematischer de gezinssituatie is, hoe minder lang mag worden afgewacht of de hulp in het
vrijwillige kader alsnog zal worden aanvaard en voldoende effect sorteert.
Bij de doelgroep waarover deze notitie handelt, dient de aanpak er bovendien op gericht te
zijn dat óók de directe woonomgeving van de kinderen beschermt wordt tegen de gevolgen
van het problematisch gedrag van deze kinderen.

5. Specifieke maatregelen voor deze doelgroep
5.1. Het kennen van de doelgroep.
Aangezien op basis van het beschikbare informatiemateriaal geen betrouwbare inschatting te
maken valt van het aantal 12-minners dat delicten pleegt, nemen we diverse initiatieven om
daarvan een beter beeld te krijgen.
Wij hebben het WODC verzocht de eerstvolgende editie van de Monitor Zelfgerapporteerde
Jeugdcriminaliteit uit te breiden met een representatieve groep 12-minners (kinderen van 10
en 11 jaar 11 ). In het kader van deze Monitor wordt jongeren onder meer gevraagd naar aard en
frequentie van hun (eventuele) delictgedrag. Het eerstvolgende onderzoek in deze cyclus staat
gepland voor 2010.

11

Kinderen van deze leeftijdscategorie kunnen op dezelfde manier bevraagd worden als kinderen van 12 jaar en
ouder. Voor onderzoek bij nog jongere kinderen zou geen gebruik meer kunnen worden gemaakt van de
onderzoeksmethode van de Monitor Zelfgerapporteerde Jeugdcriminaliteit.

Een momentopname, zoals bij het selfreport-onderzoek van het WODC, is vanzelfsprekend
nuttig om meer te weten te komen over omvang en kenmerken van de doelgroep. Maar
dergelijk onderzoek volstaat niet. Een goede registratie en screening van de kinderen die al in
beeld zijn bij de politie heeft de hoogste prioriteit omdat deze kinderen al signalen ‘dat het
niet goed met hen gaat’ hebben afgegeven. Daarmee moet dan ook snel gehandeld worden om
een grotere bedreiging van de opvoeding (en de samenleving) te voorkomen. Het project
Vroegtijdig Ingrijpen van het programma Aanpak jeugdcriminaliteit is daarom gestart met een
traject dat ertoe leidt dat in 2009 landelijk kan worden begonnen met eenduidige registratie
van 12- minners met politiecontacten.
Daarnaast wil dit project in 2009 ook een landelijk signaleringsinstrument invoeren voor 12minners die op enigerlei wijze met de politie in contact zijn gekomen, bijvoorbeeld als
getuige, verdachte of slachtoffer. Voor deze kinderen moet zo snel mogelijk een risicotaxatie
worden gemaakt om te kunnen inschatten of zij een verhoogd risico lopen om
probleemgedrag te ontwikkelen. Daarvoor zijn niet alleen de gegevens over het kind zelf
interessant, maar ook over hun woonadres en de gezinsleden op datzelfde woonadres. Het
politiekorps Gelderland-Midden heeft reeds een signaleringsinstrument (ProKid) ontwikkeld.
Met behulp van de informatie in dat systeem kan op elk gewenst moment een risicotaxatie
worden gemaakt. In het project Vroegtijdig Ingrijpen wordt onder andere onderzocht of dit
systeem geschikt te maken is voor landelijke toepassing.
5.2. Handelen zodra kinderen zich in openbare ruimten risicovol gedragen
Gemeenten die - in bepaalde wijken of straten - te maken hebben met kinderen die door hun
gedrag problemen veroorzaken op straat, willen daar terecht iets aan doen. Wij willen hen
daarbij ondersteunen door maatregelen mogelijk te maken die inzetbaar zijn juist bij de
categorie kinderen die strafrechtelijk nog niet aansprakelijk gesteld kan worden. Dit doen wij
met het oog op het tegengaan van overlast en delictgedrag, maar vooral ook om, in het belang
van het kind zelf, in te kunnen grijpen in het negatieve ontwikkelingsproces dat zo’n kind
doorloopt. Het hoeft natuurlijk niet zo te zijn dat een kind dat veel op straat rondhangt en zich
met dubieuze vrienden ophoudt, zelf het slechte pad op gaat. Maar de risicovolle
omstandigheden waarin dit kind zich begeeft, vergroten wel die kans.

Praktijkervaringen
Uit de ervaringen van bijvoorbeeld Rotterdam en Utrecht is gebleken dat op verschillende manieren goede resultaten te
bereiken zijn met het aanspreken en thuisbrengen van jonge kinderen die zich in risicovolle situaties bevinden (vanwege het
tijdstip waarop of de plaats waar zij zich bevinden of vanwege het gedrag dat zij op straat vertonen). Meestal zal het de
politie zijn die kinderen aanspreekt op hun gedrag in de openbare ruimte of op het gevaar dat er voor hen bestaat indien zij
zich bijvoorbeeld nog laat en in gezelschap van andere, als crimineel of overlastgevend bekend staande, jongeren op straat
bevinden. In Utrecht zijn het evenwel de door de gemeente ingehuurde straatcoaches die deze kinderen terecht wijzen en
naar huis sturen of begeleiden en vervolgens de ouder(s) aanspreken.

Zonder enig nader wettelijk voorschrift kan het echter moeilijk zijn om op te treden tegen de
kinderen in kwestie (en hun ouders), indien zij zich niets gelegen laten liggen aan de
aanwijzingen van de gezagsdragers of de namens de gezagsdragers optredende ambtenaren.
Met een wettelijke bepaling kan de bevoegdheid worden gecreëerd die nodig is om óók in
zulke situaties dwingender en met meer gezag op te treden. Bovendien biedt dit de
mogelijkheid om, indien een gemeente ervoor kiest op te treden tegen jongeren die veel in

risicovolle omstandigheden op straat rondhangen, om vervolgens te handelen op basis van
landelijk gelijkluidende bevoegdheden.
Het doel van een aanvullende (wettelijke) maatregel op de bestaande, zou evenwel, zoals
hiervoor al gesteld, niet alleen zijn om kinderen van straat te halen indien zij zich daar in
risicovolle omstandigheden bevinden. Zo’n maatregel moet er vervolgens ook toe leiden dat
de hulpverlening aan het desbetreffende gezin snel op gang komt of dat, indien al hulp in het
gezin aanwezig maar onvoldoende effectief is, een traject wordt gestart richting de
kinderbescherming. Dat geldt bijvoorbeeld voor die gezinnen waarin de opvoeders of andere
gezinsgenoten een bedreiging vormen voor de ontwikkeling van deze jonge kinderen doordat
zij zich bijvoorbeeld met strafbare feiten inlaten. Het gaat hier dus om een vorm van drang in
de aanloop naar dwangmaatregelen in het kader van de kinderbescherming en is bedoeld om,
naast het terugdringen van overlast, hulpverlening aan kind en ouders of andere opvoeders te
starten of te intensiveren.
5.3. Samenwerking politie en jeugdzorg bij risicovol gedrag van 12-minners
In paragraaf 5.2. gaat het er om het moment waarop kinderen in risicovolle situaties in de
publieke ruimte worden aangetroffen, te benutten om in contact te komen met het kind en de
opvoeder(s). Het vervolg op deze activiteit mag niet aan het toeval overgelaten worden; het
contact moet een vervolg krijgen, tenzij uit alles blijkt dat er geen reden tot zorg is.
Dat vervolg impliceert onder meer en vooral een goede samenwerking tussen politie (of
andere namens de gezagsdrager optredende ambtenaar) en de hulpverlening.
Een voorbeeld van een goed initiatief in dat verband is de overeenkomst tussen de
Strategische Beleidsgroep Jeugd van de politie en de MOgroep Jeugdzorg. Het betreft een in
2007 in werking getreden samenwerkingsovereenkomst waarbij de politie en de bureaus
jeugdzorg afspreken hoe de overdracht plaatsvindt van door de politie gesignaleerde
probleemkinderen richting jeugdzorg. Toch sorteert deze overeenkomst niet overal het
gewenste effect. Wij willen daarom een impuls geven aan een grotere samenhang tussen
openbare orde en veiligheid enerzijds en hulpverlening anderzijds. Indachtig de motie van 19
juni jl. van het Kamerlid Çörüz12 die de Kamer op 24 juni jl. heeft aanvaard, zien wij een
stelsel voor ons dat als volgt vorm krijgt:
1. Eerste keer aantreffen 12-minner in risicovolle omstandigheden
• Agent/straatcoach brengt jongere thuis dan wel op een andere (veilige) plaats
indien het niet mogelijk is het kind bij de ouder(s) te brengen. Hij waarschuwt de
ouder beter op het kind te letten, wijst op de ernst van de situatie, informeert
hem/haar over hetgeen bij de volgende bullits staat en over andere consequenties
als overlast/strafbare feiten zich weer voordoen. Het gaat hier om een
verantwoordelijke activiteit die eisen stelt aan het professionele
inschattingsvermogen van de ambtenaar in kwestie.
• Agent/straatcoach doet hiervan altijd een melding in de Verwijsindex (VIR) om
na te gaan of er ook anderszins zorgen zijn om het kind.
• Indien er ook door andere instanties al een melding is gedaan in de VIR: altijd
contact leggen met andere melder, en bepalen welke actie gewenst is, conform de
sluitende samenwerkingsafspraken die daarover op gemeentelijk niveau gemaakt
zijn.
12

TK 2007-2008, 28 684, nr. 157

•

Het is aan de gemeente, politie en andere betrokken partijen om aan de hand van
de lokale situatie te bepalen op welke wijze die verdere zorg vorm krijgt en op
welke wijze de relatie met onderwijs, veiligheidshuis, Bureau jeugdzorg (BJZ)
gelegd wordt. Zo kan het zinvol zijn om een speciaal team 12-min/overlast op te
richten met veel contacten en korte lijnen met gemeenten/politie/school/ZAT.

2. Herhaling van aantreffen 12-minner in risicovolle omstandigheden
• Agent/straatcoach brengt jongere thuis en doet opnieuw melding in de VIR.
• Afhankelijk van de afspraken die daarover lokaal gemaakt zijn, neemt de
medewerker van het CJG dan wel BJZ altijd contact op met het betreffende
gezin, bij voorkeur via een huisbezoek met als doel om tot gezinsaanpak te
komen:
a. Ouders werken vrijwillig mee: CJG/BJZ bekijkt welke aanpak geschikt is en
regelt dit met gemeente dan wel gaat over tot indicatie voor intensieve
gezinsaanpak.
b. Ouders willen/kunnen niet meewerken en de situatie is onveilig: BJZ zet
procedure tot ondertoezichtstelling in gang om ouders te dwingen
opvoedingsondersteuning te accepteren, dan wel om kind uit huis te plaatsen
(zie paragraaf 6.6).
• Bij onverschillige ouders kan een financiële prikkel worden ingezet (zie hierna
onderdeel 5.6)
• Geschikt zorgaanbod staat in de databank effectieve interventies jeugdzorg.
Provincies en gemeenten kopen dit soort zorgaanbod in.
3. Crisis, direct gevaar voor anderen
• Agent/straatcoach brengt jongere naar huis of, indien dat niet mogelijk of
wenselijk is, naar een (andere) veilige plaats en schakelt altijd direct BJZ in.
• BJZ gaat altijd op huisbezoek met als doel te komen tot een intensieve aanpak,
eventueel met inzet van het gedwongen kader (ondertoezichtstelling,
uithuisplaatsing, gezagsbeëindiging).
• BJZ (dan wel Raad voor de Kinderbescherming) onderzoekt altijd de
consequenties voor de andere kinderen uit het gezin.
Van belang is dat de grootst mogelijk zekerheid wordt gegeven dat (ouders van) kinderen die
vanwege hun niet te tolereren gedrag door de politie worden gesignaleerd, een snelle en
adequate reactie kunnen verwachten. De vrijblijvendheid voor de ouders om mee te werken
wordt hiermee eveneens ondervangen omdat het systeem ook - of juist dan - doorgaat als de
ouders zich niet zichtbaar iets gelegen laten liggen aan het gedrag van hun kind. Dit kan
bijvoorbeeld blijken uit het niet verschijnen om met een professional te overleggen hoe het
kind het beste in de gaten kan worden gehouden en kan worden gecorrigeerd.
Dit systeem staat of valt vanzelfsprekend met een goede organisatie. Wij zijn dan ook
voornemens dit samen met enkele grote gemeenten en de in dit systeem participerende
organisaties nader uit te werken, met betrokkenheid van VNG en IPO.
5.4. Nieuwe aanpak bij licht delictgedrag van 12-minners: de ouder staat centraal
De justitiële Stopreactie is in 2001 landelijk ingevoerd. Het is gestart als een aanbod aan
ouders van kinderen onder de twaalf jaar die zich schuldig hebben gemaakt aan een licht
strafbaar feit en heeft tot doel kinderen (en hun ouders) duidelijk te maken dat strafbaar
gedrag ontoelaatbaar is. Ook dient het om ouders te ondersteunen in hun reactie op het
corrigeren en voorkomen van dit delictgedrag van hun kind. Inmiddels is echter gebleken dat

de Stopinterventie in de praktijk vooral de rol van de ouders overneemt in plaats van deze te
versterken. De ouders blijven als gevolg daarvan teveel afzijdig en de medewerkers van Stop
gaan vooral zelf met het kind aan de slag. Tijdens een bijeenkomst met wetenschappers over
de aanpak van 12-minners werd unaniem geadviseerd om niet langer in te zetten op deze
vorm van ondersteuning, daar deze in de huidige vorm onvoldoende mogelijkheden biedt op
het tot stand brengen van structurele veranderingen in de opvoeding en dus niet echt zoden
aan de dijk zet.
In lijn met de wetenschap dat het juist voor deze leeftijdscategorie belangrijk is dat de ouders
voldoende opvoedingsvaardigheden hebben om het kind te helpen op het rechte pad te
blijven, is het nodig de huidige Stopreactie te vervangen door een aanpak die zich op de
ouders richt (en niet rechtstreeks op het kind).
Deze aanpak zal zich richten op de ouders van jonge kinderen die een licht delict hebben
gepleegd en zal onder verantwoordelijkheid van Justitie worden uitgevoerd. De essentie van
die aanpak bestaat er uit dat zo spoedig mogelijk nadat door de politie melding is gedaan van
een licht delict gepleegd door een 12-minner, de ouders op een actieve manier worden
benaderd door de organisatie die daarvoor van Justitie de opdracht zal krijgen. De politie doet
de bedoelde melding dan ook bij die organisatie, gelijktijdig met de melding in de VIR.
Ouders zullen vervolgens worden aangesproken op hun opvoedingsverantwoordelijkheid. De
interventie door de medewerker van bedoelde organisatie is vooral bedoeld om na te gaan of
zij die verantwoordelijkheid in voldoende mate nemen en kunnen blijven nemen. Het gaat er
om dat de medewerker in het contact met de ouders vaststelt of ouders kunnen laten zien dat
ze hun kind voldoende controleren en corrigeren op een manier die de ontwikkeling ten goede
komt. De medewerker stelt zichzelf en de ouders de vraag of bijsturing van de
opvoedingsvaardigheden van de ouders nodig dan wel wenselijk is. Indien de medewerker
intensievere ondersteuning nodig acht, dan treedt het in paragraaf 5.3 onder punt 2 beschreven
scenario in werking:
•
•

•
•

Afhankelijk van de lokale afspraken meldt de organisatie bij CJG dan wel BJZ
Afhankelijk van de lokale afspraken, neemt de medewerker van CJG dan wel BJZ
altijd contact op met het betreffende gezin, bij voorkeur via een huisbezoek
waarbij he t doel vooral is om tot gezinsaanpak te komen:
a. Ouders werken vrijwillig mee: CJG/BJZ bekijkt welke aanpak geschikt is en
regelt dit met gemeente dan wel gaat over tot indicatie voor intensieve
gezinsaanpak.
b. Ouders willen/kunnen niet meerwerken en de situa tie is onveilig: BJZ zet
procedure tot ondertoezichtstelling in gang om ouders te dwingen tot
gezinsaanpak, dan wel om kind uit huis te plaatsen.
Bij onverschillige ouders kan financiële prikkel ingezet worden (zie hierna
onderdeel 5.6)
Geschikt zorgaanbod staat in de databank effectieve interventies jeugdzorg.
Provincies en gemeenten kopen dit soort zorgaanbod in.

De nieuwe aanpak, die in de loop van 2009 gereed zal zijn, richt zich dus vooral op een
actieve benadering van ouders die normaal wellicht in dit vroege stadium van probleemgedrag
van het kind buiten beeld van de jeugdzorg blijven maar die misschien met enige hulp de
opvoeding weer volledig op de rails krijgen. Ouders – en kind – weten daarmee ook dat ze in
beeld zijn. Verder zullen er natuurlijk ook ouders zijn waarvan onmiddellijk blijkt dat zij de
situatie prima zelf aan kunnen én ouders – of kinderen – die al bekend zijn bij jeugdzorg en

waarvan het goed is als de betrokken hulpverleners weten welk (nieuw) probleem zich heeft
voorgedaan.

5.5. Pilot intensieve samenwerking politie met jeugdzorg en Raad voor de Kinderbescherming
bij 12- minners die (zwaarder) delictgedrag vertonen.
Waar de politie 12-minners signaleert die aantoonbaar dreigen af te wijken van het rechte pad,
moet meteen gehand eld worden in een rechtstreekse relatie tussen politie en jeugdzorg of
Raad voor de Kinderbescherming. In het Veiligheidshuis kan die verbinding goed tot stand
komen.
In Amsterdam West start binnenkort een pilot met als doel om sneller en effectiever in te
grijpen als jongeren crimineel gedrag vertonen. De pilot heeft daarbij vooral het oog op
jongeren tussen de 12 en 18 jaar maar wil ook kinderen die jonger zijn dan 12 jaar in de pilot
betrekken. De pilot beoogt een snelle reactie te geven op het strafbare feit en legt voor
jongeren tussen de 12 en 18 jaar de nadruk op een combinatie van zorg en straf in gedwongen
kader (gedacht moet worden aan de inzet van de maatregel Hulp & Steun en aan inzet van de
gedragsbeïnvloedende maatregel) maar maakt ook een verbinding met het civielrechtelijk
zorgcircuit. Dit laatste is vooral relevant voor 12- minners die vanwege hun zorgwekkend
gedrag vanuit veiligheidsperspectief in het Veiligheidshuis (in de pilot: de ketenunit) worden
besproken maar die vanwege hun leeftijd niet voor het strafrechtelijke pakket van straf en
zorg in aanmerking komen. Deze kinderen zullen via de ketenunit zo snel mogelijk hulp in
civielrechtelijk kader moeten krijgen om verdere bedreiging van de opvoeding te voorkomen.
Bureau jeugdzorg en de Raad voor de Kinderbescherming krijgen in de pilot dan ook een
belangrijke rol. Voor hen is de ketenunit immers een vindplaats van jongeren die hulp en
mogelijk een beschermingsmaatregel nodig hebben. Daarom zal in de pilot een adequate
koppeling gemaakt worden met het nieuwe 13 Casus Overleg Bescherming, waarin het bureau
jeugdzorg en de Raad voor Kinderbescherming samen optrekken bij het beoordelen van de
noodzaak van jeugdbescherming.
Mede op basis van de bevindingen in deze pilot, zal landelijk de structurele samenwerking
worden geregeld tussen signalering in een strafrechtelijk en hulpverlening in een
civielrechtelijk kader.
5.6. Financiële maatregelen als ouders niet willen
Bij de maatregelen zoals hierboven beschreven, ligt het accent op het aanspreken van de
ouders en waar nodig het ontwikkelen (eventueel onder dwang) van de
opvoedingsvaardigheden van de ouders.
Hoewel een ondertoezichtstelling een dwangkader is voor ouders (en kind) waarbinnen zij
niet de vrijheid hebben zich aan de noodzakelijke hulpverlening te onttrekken, komt het voor
dat ouders zich feitelijk toch aan het hulpaanbod proberen te onttrekken. De
gezinsvoogdijwerker kan dan een officiële aanwijzing geven waarin staat welke instructies
van de gezinsvoogdijwerker de ouders behoren op te volgen. In het wetsvoorstel Herziening
kinderbeschermingsmaatregelen is de mogelijkheid opgenomen dat de gezinsvoogdijwerker
de aanwijzing aan de rechter voorlegt ter bekrachtiging, indien de ouders nog steeds geen
13

zie paragraaf 6.6. voor maatregelen in het kader van het programma Beter Beschermd.

gevolg geven aan de instructies. De kinderrechter kan, tegelijk met de bekrachtiging of later,
een dwangmiddel (geldboete of gijzeling) opleggen voor het niet opvolgen van de aanwijzing.
Het kabinet zal verder nog de volgende mogelijkheid met financieel karakter nader
onderzoeken:
Wij willen nagaan of het schorsen van het uitbetalen van de kinderbijslag een werkbare, toe te
voegen optie is in zulke gevallen. De uitkering blijft in dat geval wel beschikbaar voor het
gezin, maar de uitbetaling kan worden opgeschort totdat aan bepaalde, voor de opvoeding van
het kind belangrijke voorwaarden is voldaan. Deze maatregel kan nuttig zijn in een oplopende
reeks van vrijwillig, via drang naar dwang met, uiteindelijk, de inzet van sanctiemiddelen. 14
Dit neemt niet weg dat, indien de situatie zodanig is dat inzet van deze sanctiemogelijkheden
overwogen moet worden, de veronderstelling gerechtvaardigd is dat het leerproces van de
opvoeders dermate moeizaam verloopt, dat het kind wellicht het beste af is in een andere
opvoedingsomgeving en uit huis moet worden geplaatst en dat uiteindelijk het gezag van de
ouders zal eindigen.
Overigens willen wij ook nog nagaan of wellicht ook nog een boete, op te leggen aan ouders
die, ondanks waarschuwingen zoals in paragraaf 5.3. weergegeven, hun verantwoordelijkheid
niet nemen, een zinvol aanvullend instrument kan zijn in de drangfase.
De maatregelen nog eens op een rij:
Samenvattend bevat de beleidsimpuls voor de aanpak van 12- minners die overlast
veroorzaken en/of delicten plegen, de volgende maatregelen:
a. Het genereren van meer inzicht in de omvang en kenmerken van de doelgroep;
b. Het vergroten van de mogelijkheid voor gezagsdragers om te kunnen handelen indien
kinderen zich in openbare ruimten risicovol gedragen door zichzelf in risicovolle
omstandigheden te brenge n of overlast te veroorzaken;
c. Het uittesten en (na bewezen succes) invoeren van een stelsel van vanzelfsprekende
samenwerking tussen politie en jeugdzorg waarin bij oplopende ernst van het gedrag
de interventie ingrijpender wordt;
d. Het invoeren van een nieuwe aanpak in plaats van de huidige Stopreactie, gericht op
de ouders van kinderen die in verband met licht delictgedrag met de politie in contact
zijn gekomen;
e. Het starten van een pilot waarbij (zwaarder) delictgedrag van 12- minners onmiddellijk
wordt gevolgd door actie in de zorgketen;
f. Het onderzoeken van:
- de mogelijkheid om de uitbetaling van de kinderbijslag op te schorten ingeval
ouders zich zelfs binnen een dwangkader onttrekken aan de noodzakelijke
hulpverlening én
- de mogelijkheid tot het opleggen van een boete aan onwillende ouders.

6. Algemeen beleidskader gericht op preventie
Tijdens de expertmeetings over “aanpak 12- minners” werd, los van de specifieke
maatregelen, óók voor deze doelgroep nadruk gelegd op preventie en vroegtijdig ingrijpen
14

Aangezien deze maatregel gekoppeld wordt aan de ondertoezichtstelling waarvoor de leeftijdsgrens 18 jaar is,
kan de sanctie worden ingezet voor problemen met ouders van alle minderjarigen, niet uitsluitend 12-minners.

teneinde problemen later te voorkomen. Het kabinet heeft in het algemene (jeugd)beleid
diverse initiatieven voor verbetering genomen. De belangrijkste worden hieronder toegelicht.
Het gaat vooral om de volgende trajecten:
6.1. Pak problemen zo vroeg mogelijk aan; wacht niet totdat het mis gaat.
De Minister voor Jeugd en Gezin heeft onlangs het wetsvoorstel Centra voor Jeugd en Gezin
in consultatie gebracht. Samen met de VNG, het IPO, GGD-Nederland, Actiz en de MOgroep is een basismodel voor deze Centra ontworpen. Met de Centra voor Jeugd en Gezin
worden opvoed- en opgroeiondersteuning voor alle jeugdigen en gezinnen gebundeld met het
doel om de eigen kracht van jeugdigen en hun ouders te versterken en hen waar nodig snel en
dichtbij steun of hulp te bieden. Tevens hebben de Centra tot doel risico’s eerder op te sporen
en problemen eerder en beter aan te pakken. De gemeenten krijgen daartoe de plicht zorg te
dragen voor de totstandkoming van de Centra voor Jeugd en Gezin en om de noodzakelijke,
niet vrijblijvende, samenwerking binnen de jeugdketen te organiseren voor die gevallen
waarin een kind of gezin in problemen verkeert. Een belangrijk onderdeel van het
wetsvoorstel is dan ook dat de gemeente zorgt voor het maken van sluitende afspraken over
het leveren van snelle en passende ondersteuning met alle instellingen die te maken hebben
met kinderen, jongeren en gezinnen. Alhoewel niet exclusief voor de groep die in deze notitie
aan de orde is, biedt het voorgaande een belangrijke bijdrage aan het aanpakken van de
problematiek.
6.2. Zorg voor gecoördineerde hulp in een gezin.
‘Eén gezin, één plan’ wordt de aanpak als er meerdere instanties bij een gezin betrokken zijn.
Dit geldt voor alle situaties of het nu gaat om opvoeding, (jeugd)gezondheidszorg, jeugdzorg,
onderwijs, wonen, werken, schulden of veiligheid. Om dit te bereiken zijn of worden onder
leiding van de Minister voor Jeugd en Gezin de volgende zaken gerealiseerd:
• In de Wet op de jeugdzorg is, ingeval van geïndiceerde jeugdzorg, aan het bureau
jeugdzorg de taak opgedragen om de zorg aan een jeugdige en zijn gezin te
coördineren. Als er een (gezins)voogd in het gezin is heeft deze tot taak om de regie te
voeren over hulpverleners in het gezin en één plan te maken voor de hulpverlening.
• Via het wetsvoorstel Centra voor Jeugd en Gezin wordt wettelijk verankerd dat
gemeenten in de andere gevallen verantwoordelijk zijn voor het in praktijk brengen
van ‘één gezin, één plan’ (zogenoemde zorgcoördinatie).
• In de gereedschapskist voor de Centra voor Jeugd en Gezin worden praktische
handleidingen opgenomen voor de uitvoering van ‘één gezin, één plan’.
• De Verwijs Index Risicojongeren (VIR) brengt de hulpverleners met elkaar in contact,
waardoor een afgestemde aanpak mogelijk wordt.
• Proeftuinen helpen bij het verbeteren van de werkwijze. In het kader van de
wijkaanpak werkt een aantal steden een experiment uit ter verbetering van
hulpverlening aan multi-probleemgezinnen. Het uitgangspunt ‘één gezin, één plan’
staat hierin centraal. De G27 starten een aantal ‘werkplaatsen’ waarin zij nieuwe
vormen van samenwerking tussen het gemeentelijke en het provinciale domein
verkennen. De werkplaatsen hebben tot doel meer aansluiting tussen die domeinen te
realiseren. De Minister voor Jeugd en Gezin heeft zijn steun en sympathie voor de
werkplaatsen uitgesproken. In een aantal van deze werkplaatsen wordt
geëxperimenteerd met integrale indicatiestelling en 'één gezin, één plan'. De
werkplaatsen worden door middel van onderzoek gevolgd en in de zomer van 2009
volgt een evaluatie.

•

Nieuw beleid wordt getoetst op meerwaarde voor ‘één gezin, één plan’.

6.3. Extra investeren in opvoedingsondersteuning
Kabinet en gemeenten zetten de komende jaren extra middelen in voor
opvoedingsondersteuning. Via de Brede doeluitkering CJG komt oplopend tot 2011 € 100
miljoen beschikbaar. Verder is met de VNG afgesproken dat gemeenten via het accres van het
Gemeentefonds ook € 100 miljoen extra uittrekken voor CJG-doeleinden.
Geïnvesteerd wordt ook in het verder ontwikkelen en propageren van bewezen effectieve
opvoedingsondersteuning. In aanvulling op hetgeen daarover in paragraaf 2 is geschreven,
willen wij hier ook nog Jeugdhulp thuis, FFT, Agressieregulatie op maat en Ouders van
tegendraadse jeugd noemen.
6.4. Privacy mag geen belemmering zijn.
Nog steeds is een veelgehoorde klacht van professionals in de praktijk dat zij moeilijk over de
gegevens kunnen beschikken die zij nodig hebben om de juiste hulp te kunnen organiseren of
bieden. Vaak wordt ten onrechte gedacht dat ouders overal toestemming voor moeten geven;
toestemming die soms onthouden wordt. Het kabinet initieert regelmatig maatregelen om het
de uitvoeringspraktijk in dit opzicht gemakkelijker te maken. Een voorbeeld daarvan is de
nieuwe regeling die het kabinet via het wetsvoorstel Herziening kinderbeschermingsmaatregelen wil inbrengen in de Wet bescherming persoonsgegevens. Met die regeling wordt
het gezag van de ouders bij aanvang van de ondertoezichtstelling beperkt. Hun toestemming
voor de verwerking van gegevens die het kind óf die de ouders/verzorgers betreffen, is niet
langer nodig als de gegevens van belang zijn voor de uitvoering van de ondertoezichtstelling.
Een ander voorbeeld waarmee het kabinet de uitvoeringspraktijk van dienst is, is de site
Privacywegwijzer.nl die in het kader van het programma Beter Beschermd is ontwikkeld en
vanaf begin 2008 ‘in de lucht is’. Met de site kunnen professionals die werken in organisaties
die met jeugdbescherming van doen hebben, via een gemakkelijk uit te voeren
stappensysteem nagaan of en aan wie zij informatie mogen vragen of geven. Inmiddels heeft
de Minister voor Jeugd en Gezin besloten deze site uit te breiden naar het hele jeugdzorgveld.
Met dit type maatregelen verwacht het kabinet dat in de uitvoeringspraktijk niet la nger
onnodig getwijfeld wordt aan de mogelijkheid om gegevens uit te wisselen als die
uitwisseling in het belang van een onbedreigde opvoeding van kinderen is.
6.5. Wegwerken wachtlijsten jeugdzorg
Tijdens de expertmeetings is terecht gewezen op het bela ng van tijdige beschikbaarheid van
de benodigde hulp. Dat is temeer het geval indien een gezin met enige aandrang of zelfs
gedwongen ertoe wordt gebracht de benodigde hulp te accepteren. Het kan niet zo zijn dat
vervolgens lang op die hulp moet worden gewacht.
De Minister voor Jeugd en Gezin heeft met de provincies afspraken gemaakt die erop gericht
zijn dat de wachtlijsten voor kinderen die langer dan 9 weken wachten, eind 2009 zijn
weggewerkt. Provincies zullen voor de bestaande wachtlijst de eerst aangewezen zorg uit het
indicatiebesluit realiseren. Daarnaast kan met het beschikbaar gestelde budget een autonome
groei van het totaal aantal gebruikers van jeugdzorg worden opgevangen. Daarbij zullen

provincies een efficiencyslag maken en voorzien in meer gebruikers van zorg binnen
hetzelfde budget. Alleen indien de groei van de vraag naar jeugdzorg in 2008 en/of 2009
groter is dan de verwachte groei, is er aanleiding om nieuwe afspraken te maken.
Met deze middelen en met de nieuwe financieringssystematiek voor de jeugdzorg, zijn de
provincies beter in staat om op een structurele manier de wachtlijsten te beheersen.
6.6. Doorpakken als het nodig is: snelle inzet kinderbeschermingsmaatregelen.
In deze notitie is het uitgangspunt dat snel moet worden opgetreden indien er signalen zijn dat
een kind probleemgedrag vertoont. In de conclusie op basis van de verkenning is dat optreden
in drie elkaar opvolgende stappen beschreven: vrijwillige hulp, drang of, in het uiterste geval,
dwang.
Met het programma Beter Beschermd 15 heeft het kabinet de afgelopen jaren fors geïnvesteerd
in het verbeteren van de kwaliteit van de jeugdbescherming. Het rendement daarvan moet
vanaf dit jaar in de uitvoeringspraktijk gaan blijken.
•

•

•

15
16

Snelle inzet van kinderbeschermingsmaatregelen betekent enerzijds dat niet te lang
moet worden afgewacht of de ouders de benodigde hulp uiteindelijk accepteren. Het
kabinet wil de mogelijkheid bieden dat de rechter bij relatief lichte probleemsituaties
een kinderbeschermingsmaatregel kan opleggen, waardoor het mogelijk wordt
ondersteuning bij de opvoeding dwingend op te leggen. Het wetsvoorstel Herziening
kinderbeschermingsmaatregelen voorziet daarin.
Snelle inzet van kinderbeschermingsmaatregelen betekent anderzijds ook dat de
besluitvorming over de noodzaak van een maatregel veel sneller moet verlopen dan tot
voor kort gebruikelijk was. In plaats van de, gemiddelde, 320 dagen zal in 2008 en
2009 een werkwijze worden ingevoerd waarmee de doorlooptijd begin 2010 in 75%
van de gevallen gereduceerd is tot maximaal twee maanden. Het gaat dan om de
periode vanaf het moment waarop ‘iemand’ die professioneel bij het gezin betrokken
is of raakt, signaleert dat een maatregel misschien nodig is tot het moment waarop de
kinderrechter daar een uitspraak over doet. Vervolgens zal binnen 5 dagen een
gezinsvoogdijwerker in het gezin aan de slag gaan.
En áls er dan een (dwang)maatregel is, dan moet ook helder zijn dat deze voor het
gezin geen keuze laat in de acceptatie van de benodigde opvoedingsondersteuning.
Dat betekent dat de gezinsvoogdijwerkers goed geëquipeerd het gezin in moeten gaan,
voldoende tijd moeten hebben om zich ook daadwerkelijk met het gezin te bemoeien
en door moeten kunnen pakken als de ouder(s) of het kind zich toch aan de
ondersteuning probeert te onttrekken. Met de activiteiten in het programma Beter
Beschermd wordt daaraan tegemoet gekomen door de combinatie van, onder meer:
- nieuwe wettelijke mogelijkheden voor gezinsvoogdijwerkers om ouders en
kind te laten merken dat het menens is 16 ,
- het gebruik van effectieve werkmethoden (Deltamethode),
- verlaging van de caseload (naar gemiddeld 15 gezinnen per voltijds
medewerker),
- een snellere beoordeling van de effectiviteit van de ondertoezichtstelling (en
daarmee snellere doorschakeling in daarvoor in aanmerking komende gevallen,
naar gezagsbeëindiging) en door

zie onder andere TK 2007-2008, 31 001, nr. 37
zie bijv. hierboven bij paragraaf 5.6.

-

vermindering van onnodige bureaucratie die in een separaat traject wordt
aangepakt 17 .

7. Budgettaire aspecten
De voorgestelde acties en maatregelen in deze nota brengen kosten met zich mee. De
maatregel genoemd in paragraaf 5.6 (boete voor ouders) zou, indien tot invoering van een
dergelijke maatregel wordt besloten, tot opbrengsten kunnen leiden. Dit zal echter gelet op de
naar verwachting beperkte doelgroep en onlosmakelijke uitvoeringskosten, zeer beperkt van
omvang blijven.
Voor wat betreft de kosten van de maatregelen kan gesteld worden dat deze gedekt worden uit
de beschikbare middelen op de begroting van het Ministerie van Justitie (voor een belangrijk
deel Programma Jeugdcriminaliteit), het Programmaministerie voor Jeugd en Gezin, en de
extra en accres toevoeging aan het gemeentefonds (zie par. 6.3).
Gelet op de onzekerheden verbonden aan de eventuele maatregelen onder 5.6 is met die
eventuele opbrengsten, voorzichtigheidshalve geen rekening gehouden.

8. Tot slot
Deze notitie heeft een doelgroep tot onderwerp waarvan de samenleving hinder ondervindt.
Maar de samenleving moet zich er ook verantwoordelijk voor voelen. Het zijn kinderen die
nog zo jong zijn dat er heel veel kansen liggen om een andere wending te geven aan hun
leven. Die kansen moeten we bieden. Daarom beschrijft deze notitie enkele belangrijke
trajecten die in gang zijn gezet en waarmee we sneller en betere hulp kunnen bieden als er
signalen zijn dat het mis gaat. Dat is ook het uitgangspunt van de aanvullende, nieuwe
impulsen voor de aanpak van deze kinderen. In alle voorstellen staat het op gang brengen van
hulp aan de ouder(s) en het kind voorop. Als de ouder(s) niet (voldoende) gemotiveerd zijn,
dan desnoods met inzet van drang- en dwangmiddelen. Daarmee zijn niet alleen de kinderen
zelf uiteindelijk het best gediend maar ook de samenleving, waaronder de directe
woonomgeving: op de langere termijn én - juist bij deze jonge kinderen - zelfs al op korte
termijn.

17

Een door de Minister voor Jeugd en Gezin geïnitieerd traject waarmee de ervaren regeldruk voor zowel ouders
en kinderen als professionals in de brede jeugdketen moet worden teruggebracht met 25% in 2011 ten opzichte
van 2007. De cliënt dient deze vermindering concreet te merken in: snellere hulp, geen dubbele uitvraag, minder
formulieren om in te vullen, et cetera. Ook de professionals in de jeugdketen moeten dit gaan voelen: meer
directe cliëntcontacten en minder papier; minder verantwoording en meer werkplezier. Uiteindelijke resultante
is een betere kwaliteit van hulpverlening.