Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 103

Initiatiefnota van de leden Sjoerdsma en
Servaes: «Wapens en Principes, Ambities voor
een geloofwaardig en geharmoniseerd
wapenexportbeleid in Europa»

Nr. 2

INITIATIEFNOTA
1. Inleiding
Jaarlijks exporteren landen voor miljarden aan wapens, variërend van
kleine wapens en munitie tot oorlogsschepen en militaire vliegtuigen.
Koploper is de Verenigde Staten gevolgd door Rusland als grootste
wapenexporteur ter wereld. De waarde van door de EU afgegeven
wapenexport-vergunningen schommelt sinds 2008 tussen de € 30 en
40 miljard per jaar. Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Italië en
Spanje zijn momenteel de grootste exporteurs van militaire goederen in
de EU.
Nederland stond in 2012 op een achtste plaats binnen de EU met een
waarde van € 941 miljoen aan afgegeven vergunningen.1 De export van
wapens bestaat zowel uit militaire goederen die worden af gestoten als
door directe leveranties. De wapenexportindustrie heeft daarmee een
belangrijke economische waarde, schept werkgelegenheid en jaagt
innovatie aan. De Nederlandse wapenexportindustrie is daarmee van
groot economisch belang voor Nederland en een noodzakelijke
voorwaarde voor de continuïteit van de bestaande kennisbasis.2
Waar de economische belangen dus aanzienlijk zijn, is het tegelijkertijd
noodzakelijk dat er goede controle plaatsvindt van de wapenexport.
Voorkomen moet worden dat wapens die Nederland exporteert gebruikt
worden voor de onderdrukking van de lokale bevolking, het aanwakkeren
van regionaal conflict of via-via in handen vallen van kwaadwillenden.
Dergelijke controles dienen de veiligheidsbelangen en bescherming van
de mensenrechten. Indieners van deze nota onderkennen dit
spanningsveld en onderstrepen het belang van een zorgvuldige afweging
wanneer wel of niet over te gaan tot het verlenen van een exportvergunning.
Indieners zien urgentie om Europees tot een gezamenlijke aanpak te
komen. Onwenselijk is immers dat situaties ontstaan waarbij de ene
lidstaat besluit niet te leveren, bijvoorbeeld vanwege het risico van
ernstige mensenrechtenschendingen, terwijl de andere lidstaat wapenexport juist wel toestaat. Een dergelijk verschil in interpretatie leidt tot
1
2

kst-34103-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Rapport «Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2013» p. 9.
Rapport «Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2012» gepubliceerd november 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 103, nr. 2

1

onduidelijke en verkeerde signalen van Europa. Dat ondermijnt het
Europees buitenlandbeleid. Het ondermijnt ook het gelijke speelveld
waardoor sommige landen een oneigenlijk concurrentievoordeel of
-nadeel genieten.
EU-lidstaten hechten aan hun individuele beslissingsbevoegdheid voor
het afgeven van een exportvergunning. Het vergunningenbeleid is een
nationale aangelegenheid en als zodanig in het EU-verdrag vastgelegd.
Echter, om interpretatieverschillen en een race to the bottom te
voorkomen is het wel noodzakelijk om tot een eenduidige interpretatie
van de geldende wapenexportcriteria te komen. Dat is nu vaak niet het
geval (zie voorbeelden onder 3b). Indieners zijn daarom van mening dat
het wenselijk is om het wapenexportbeleid op Europees niveau verder te
harmoniseren, in eerste instantie binnen de bestaande (Verdrags-) kaders.
Deze initiatiefnota bevat vijf voorstellen waarvan indieners menen dat zij
bijdragen aan een geloofwaardiger en eenduidiger Europees wapenexportbeleid dat tegelijkertijd de concurrentiepositie van de Nederlandse
defensie- en wapenindustrie binnen Europa versterkt. De voorstellen
betreffen:
i. Oprichting van een onafhankelijke Europese wapenexportautoriteit,
onder de verantwoordelijkheid van de Hoge Vertegenwoordiger voor
buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid, die in geval van conflicterende afwegingen tussen lidstaten tot advies komt.
ii. Right to challenge: mogelijk maken om besluiten tot het verlenen van
een wapenexportvergunning van andere lidstaten te laten toetsen door
de wapenexportautoriteit wanneer twijfel bestaat over de verenigbaarheid met EU-afspraken.
iii. Openbare consultaties met mensenrechtenorganisaties en de
mensenrechtencommissaris van de Raad van Europa en van de VN om
meer invulling te geven aan de toetsingscriteria van het Europees
Gemeenschappelijk Standpunt (EUGS) inzake wapenexport.
iv. Verbetering van controle na levering zodat niet alleen vooraf maar ook
achteraf gecontroleerd wordt op het eindgebruik van geleverde
wapens.
v. Automatisch bevriezen van leveringen van al gesloten deals indien
sprake is van een wapenembargo.
2. Doel van deze initiatiefnota
Indieners zijn van mening dat het kabinet meer invulling kan en moet
geven aan haar ambitie om tot een werkelijk geharmoniseerd Europees
wapenexportbeleid te komen.
In haar brief van 3 juli 20143 noemt het kabinet een eenduidige implementatie van het EUGS een belangrijk aandachtspunt. Het kabinet benoemt
een aantal resultaten die op dit vlak reeds geboekt zijn, vooral door het
beter functioneren van de Brusselse Raadswerkgroep COARM. Ook stelt
het kabinet dat het mogelijk en wenselijk is om de implementatie van het
EUGS verder te harmoniseren en geeft aan via een aantal initiatieven
daaraan een bijdrage te leveren, zoals een meer gelijksoortige implementatie van raadsconclusies over wapenembargo’s, meer transparantie in
geval van afgewezen vergunningen, betere werkmethoden van de
COARM en verbetering van de gebruikersgids voor toepassing van het
EUGS.
Indieners spreken hun waardering uit voor bovenstaande inzet, maar zijn
van mening dat het ambitieniveau omhoog moet om daadwerkelijk
stappen te kunnen zetten om het wapenexportbeleid in Europa te
harmoniseren en te verbeteren. Indieners zijn van mening dat daartoe ten
minste een aanscherping van procedures en een versterking van
3

Brief van de Ministers van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en van
Buitenlandse Zaken d.d. 3 juli 2014 (Kamerstukken II 22 054, nr. 249).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 103, nr. 2

2

instituties, in het bijzonder de oprichting van een Europese wapenexportautoriteit, nodig zijn.
Indieners beogen met deze initiatiefnota een kabinetsinzet voor een
eenduidiger Europees wapenexportbeleid mee te geven. Zij doen daartoe
een vijftal voorstellen waarmee het kabinet die versterkte ambitie kan
tonen. Indieners zijn van mening dat deze stappen essentieel zijn voor een
geloofwaardig gemeenschappelijk buitenland- en veiligheidsbeleid. Ook
dragen de voorstellen bij aan het creëren van een gelijk speelveld voor
Europese bedrijven, waarbij het behoud van een competitieve sector hand
in hand gaat met het tegengaan van onwenselijke export van goederen
die ingezet kunnen worden voor onder meer mensenrechtenschendingen
of interne repressie.
Indieners roepen het kabinet op de in deze initiatiefnota genoemde
voorstellen over te nemen en op zoek te gaan naar draagvlak bij andere
lidstaten. Het Nederlands EU-voorzitterschap in 2016 is een uitgelezen
richtpunt voor het kabinet om tot resultaten te komen.
3. Europese wapenexport
3a. Het Europees Gemeenschappelijk Standpunt (EUGS) inzake
wapenexport
Alle Europese lidstaten wegen een vergunningsaanvraag aan de hand van
het Europees Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport
(2008/944/GBVB). Het EUGS bevat acht criteria die door de Europese
Raden in Luxemburg en Lissabon in 1991 en 1992 overeen gekomen zijn.
De criteria zijn in 1998 vastgesteld in een Gedragscode. In 2008 is die
gedragscode herzien en vervolgens opgenomen in het EUGS (2008/
944/GBVB van december 2008). De EUGS-criteria zijn:
1. Respect voor internationale verplichtingen van de lidstaten.
2. Eerbiediging van de mensenrechten in het land van eindbestemming.
3. De spanningen of gewapende conflicten in het land van eindbestemming.
4. De mate waarin de wapenleverantie van invloed is op de vrede en
veiligheid in de regio.
5. De nationale veiligheid van de lidstaten en bondgenoten.
6. Het gedrag van het land van eindbestemming ten opzichte van de
internationale gemeenschap, vooral de houding ten aanzien van
terrorisme, de aard van zijn bondgenootschappen en de eerbiediging
van het internationaal recht.
7. Risico van omleiding van de goederen binnen het land, of re-export
onder ongewenste omstandigheden.
8. Verenigbaarheid van de wapenexport met de technische en economische capaciteit van het ontvangende land (duurzame ontwikkeling).
Toetsing van wapenexport aan de acht criteria uit het EUGS is verplicht
voor alle Europese lidstaten. De eerste vier criteria zijn verbodscriteria, de
andere vier criteria ter overweging. Dit betekent dat zij wel degelijk
meewegen in de toetsing, maar bij negatieve toetsing niet automatisch tot
een negatief advies hoeven te leiden. Er bestaan richtlijnen voor de
toepassing van de criteria, de zogenaamde Gebruikershandleiding, maar
er bestaat geen kader voor het gewicht dat aan niet-verbodscriteria dient
te worden toegekend. Daardoor is het soms onduidelijk in hoeverre
negatieve scores op niet-verbodscriteria zijn afgewogen tegen andere
belangen die landen nastreven.
EU-samenwerking inzake exportcontrole op conventionele wapens vindt
onder meer plaats in de Raadswerkgroep conventionele wapenexport,
COARM. Namens Nederland nemen vertegenwoordigers van Buitenlandse Zaken deel aan COARM-vergaderingen. In COARM wisselen de
lidstaten, in het kader van het Gemeenschappelijk Veiligheids- en
Defensiebeleid (GVDB) van de EU, informatie uit over hun wapenexport-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 103, nr. 2

3

beleid en trachten zij dit beleid en de daarop betrekking hebbende
procedures beter op elkaar af te stemmen. Ook wordt daar maandelijks
het exportbeleid door de lidstaten besproken ten aanzien van de implementatie van het EUGS.
Afwijzingen van vergunningsaanvragen voor militair materieel dienen
aangemeld te worden bij de centrale databank van afwijzingen die wordt
beheerd door de Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO).4 Door
middel van een notificatie kunnen andere lidstaten kennis nemen van de
afwijzing en indien zij een vergunning overwegen dienen zij verplicht over
te gaan tot consultatie bij de lidstaat die al heeft afgewezen.5 Het doel
daarvan is dat andere lidstaten zich daaraan kunnen houden indien zij te
maken krijgen met identieke vergunningaanvragen waarbij het product,
de eindgebruiker en het eindgebruik hetzelfde is.
In 2012 heeft een evaluatie van het EUGS plaatsgevonden met als
uitkomst dat het EUGS weliswaar voldoet aan haar doelstelling, namelijk
dat het de basis vormt van een gecoördineerd exportbeleid. Tegelijkertijd
is geconstateerd dat in de werkwijze van de Raadswerkgroep COARM nog
ruimte voor verdere harmonisatie bestaat. Zo verloopt de notificatie in
geval van afgewezen vergunningen niet altijd volgens de afspraken. Ook
geven diverse landen onvoldoende informatie over feitelijke leveringen en
kan de databank informatie over vergunningen voor meerdere bestemmingen of voor meerdere soorten wapens niet verwerken.
Een ander zwakte in het systeem is dat wanneer de situatie in het land van
bestemming zodanig gewijzigd is dat een exportvergunning wel aan de
orde kan zijn, afgeweken kan worden van eerdere besluiten door andere
lidstaten. Lidstaten beslissen hier echter zelf over en de afspraak dat na de
consultatie het uiteindelijke besluit met een korte motivering aan alle
lidstaten bekend wordt gemaakt, wordt in de praktijk lang niet altijd
uitgevoerd.
3b. Voorbeelden: waar ging het mis?
De beoordeling van leveringen naar gevoelige bestemmingen blijkt een
delicate afweging. Het uiteenlopen van beslissingen laat zien dat sprake is
van een ongelijke interpretatie van toetsingscriteria. De verschillen in de
interpretatie van de politieke toestand in derde landen zijn soms
aanzienlijk tussen de Europese lidstaten. Een aantal voorbeelden
illustreert de problematiek van het huidige wapenexportbeleid waarbij
lidstaten er verschillende interpretaties van criteria op nahouden:
• In 2002 leverde België 5500 FN-machinegeweren aan Nepal, terwijl
Duitsland die levering geweigerd had vanwege de mensenrechtensituatie (criterium 2) en interne spanningen (criterium 3).6
• In 2008 bleek dat militaire voertuigen werden geleverd vanuit België
via Frankrijk aan het leger in Tsjaad. Sommige lidstaten zoals Frankrijk,
Bulgarije en Portugal vonden levering mogelijk, terwijl andere lidstaten
zoals Roemenië, Tsjechië en Duitsland juist weigerden militair
materieel te leveren aan Tsjaad vanwege mensenrechtenschendingen,
risico van interne en regionale conflicten en veiligheidsbelangen van
de EU en hun bondgenoten.7
• Ook de levering van militair materieel door België aan Libië in 2009
was omstreden. Het Verenigd Koninkrijk had een soortgelijke levering
juist geweigerd.8

4

http://www.europa-nu.nl/id/viblgz58txat/europese_dienst_voor_extern_optreden.
P. 10, «Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2012», november 2013.
6
http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2844/Archief/archief/article/detail/639793/2002/08/24/Leverenwapens-aan-Nepal-veroorzaakt-rel-in-Belgie.dhtml.
7
http://books.sipri.org/files/misc/SIPRIBP0908.pdf.
8
http://vorige.nrc.nl/buitenland/article1882737.ece.
http://www.nieuwsblad.be/article/detail.aspx?articleid=DMF20110221_020.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 103, nr. 2

4

•

Nederland leverde in 2012 wegens het risico van mensenrechtenschendingen geen Leopard tanks aan Indonesië. Duitsland deed dat
vervolgens wel.9
• In 2013 besloot de EU wapenexport naar en veiligheidssamenwerking
met Egypte op te schorten. Dat standpunt werd begin 2014 bevestigd.
Toch gingen lidstaten daarna over tot de verkoop van o.a. marineschepen en gezamenlijke militaire oefeningen.
• Terwijl de EU en VS proberen om president Poetin tot de orde te
roepen voor de Russische agressie jegens de Oekraïne, wilde Frankrijk
in 2014 twee Mistral-class amfibie aanvalsschepen leveren aan
Rusland. Onder zware druk van NAVO-bondgenoten is besloten de
levering aan de Russen voorlopig op te schorten.10
Zulke voorbeelden laten zien dat door de vele miljarden euro’s die
gemoeid zijn met wapenexport een disbalans op de loer ligt tussen de
zogeheten koopman die geld wil verdienen en de dominee die de
integriteit van de handel wil bewaken. Dat spanningsveld kan ertoe leiden
dat bij weging van de beslissing om een wapenexportvergunning af te
geven, de koopman de overhand heeft in plaats van de bescherming van
mensenrechten of het risico op gewapende conflicten.
4. Voorstellen
De controle van wapenexport dient door alle lidstaten consistent en
transparant te worden toegepast. Een bindend Europees advies voor alle
lidstaten zou die consistentie doeltreffend tot stand kunnen brengen.
Indieners beschouwen het als een stip op de horizon die binnen het
huidige Verdrag, dat immers de afgifte van wapenexportvergunningen als
een nationale competentie beschouwt, echter niet reëel is. Daarom richten
indieners zich in deze nota op een voorstellen die in juridische zin
weliswaar niet bindend zijn, maar de politieke weging van de
EUGS-criteria versterken, de peer pressure tussen lidstaten vergroten en
daarmee de kans op afwijkende oordelen over de toelaatbaarheid van
wapenleveranties beperken.
4a. Onafhankelijk advies wapenexportautoriteit
Een uniforme toepassing van het EUGS kan worden bevorderd door een
onafhankelijke Europese wapenexportautoriteit op te richten. Het betreft
een onafhankelijke scheidsrechter die lidstaten adviseert in het geval
wapenexport vanuit de EU dreigt te conflicteren met de Europese criteria.
De wapenexportautoriteit treedt op als onafhankelijk adviseur in het geval
een lidstaat overweegt in te stemmen met een vergunningsaanvraag voor
een bepaald land terwijl een vergelijkbare aanvraag eerder door een
andere lidstaat is afgewezen. De autoriteit maakt hierbij gebruik van de
notificaties die lidstaten op dit moment al verplicht zijn te doen wanneer
zij een exportvergunning geweigerd hebben (denials). De autoriteit ziet
toe op de verbetering van het functioneren van de centrale databank
(digitalisering, vereenvoudiging en verheldering van de verzamelde
informatie) en kan lidstaten aansporen om (aanvullende) informatie te
verschaffen.
Zodra de onafhankelijke wapenexportautoriteit geconfronteerd wordt met
een voornemen van een lidstaat om af te wijken van een afwijzing van een
andere lidstaat, buigt deze zich over de aanvraag en toets deze opnieuw
9

http://www.nrc.nl/nieuws/2013/10/09/hennis-zegt-sorry-tegen-indonesie-voor-blokkade-verkoopleopards/.
10
http://www.nytimes.com/2014/05/15/world/europe/frances-sale-of-2-warships-to-russiaworries-us.html?hp&_r=0
http://www.marineschepen.nl/nieuws/Frankrijk-levert-Rusland-toch-Mistral.html.
http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/buitenland/1.2077832.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 103, nr. 2

5

aan de acht criteria van het EUGS. Het onafhankelijke advies wordt
openbaar gemaakt en vervolgens automatisch geagendeerd in de Raad
Buitenlandse Zaken. Daar kunnen lidstaten elkaar bevragen en, indien
opportuun, de uitkomst van de exercitie bekrachtigen in Raadsconclusies.
De wapenexportautoriteit functioneert onder de verantwoordelijkheid van
de Hoge Vertegenwoordiger voor buitenlandse zaken en veiligheidsbeleid.
Door dicht bij de HV te functioneren wordt maximale aansluiting
gevonden bij het gemeenschappelijke buitenlandbeleid en kan gebruik
gemaakt worden van bestaande kennis en faciliteiten. Voor de precieze
opzet van de autoriteit kunnen verschillende opties worden overwogen
zoals een drie leden tellende «commissie van wijzen», voorgedragen door
de Europese Raad, de Europese Commissie en het Europees parlement.
4b. Right to challenge: toetsing besluit andere lidstaat
Het inwinnen van onafhankelijk advies over de wenselijkheid van
wapenexport aan een bepaald land kan ook worden gevraagd in het geval
een lidstaat voornemens is een levering te doen, maar er nog geen
notificatie over eerdere afwijzingen bestaat. De huidige systematiek
voorziet niet in een dergelijk scenario.
Wanneer een of meerdere lidstaten twijfels hebben bij het besluit van een
andere lidstaat om afgifte van een vergunning over te gaan en hoe dit
besluit zich verhoudt tot het EUGS en/of tot concrete afspraken gemaakt
in de Raad Buitenlandse Zaken, kunnen zij om een onafhankelijk advies
van de Europese wapenexportautoriteit vragen. De procedure verloopt
hierna hetzelfde als hierboven beschreven, dus ook in dit geval volgt na
het advies agendering in de Raad Buitenlandse Zaken.
Met de introductie van dit «right to challenge» hopen indieners te
voorkomen dat in gevallen waarin de wenselijkheid van wapenexport naar
bepaalde bestemmingen niet helemaal duidelijk is, lidstaten de vlucht
naar voren nemen door als eerste te besluiten vergunningen af te geven.
Zo’n situatie maakt het voor andere lidstaten lastig om alsnog vergunningen af te wijzen en daarmee hun eigen wapenindustrie voor miljoenen
euro’s te benadelen. Deze race to the bottom moet gestopt worden.
4c. Openbare consultatie mensenrechtenorganisaties
Bij beoordelingen van aanvragen voor wapenvergunningen zien we
vooral een tegenstrijdige interpretatie van het mensenrechtencriterium.
Waar de ene lidstaat een vergunning weigert omdat er risico’s zijn voor
mensenrechtenschendingen, voor onderdrukking, marteling, straffeloosheid, geweld, ziet een ander lidstaat nauwelijks of geen bezwaar om
diezelfde wapens toch te leveren. Het criterium gaat uit van «het risico dat
uit te voeren militaire goederen of technologie gebruikt worden voor
binnenlandse onderdrukking». Maar daarmee is niet gegeven dat een
exportvergunning ook daadwerkelijk geweigerd hoeft te worden. Dat
hoeft alleen als sprake is van een duidelijk risico dat het te exporteren
militaire product daar expliciet voor wordt ingezet. Het mensenrechtencriterium kent zo een nogal elastische uitleg en toepassing.
Indieners zijn van mening dat bij het mensenrechtencriterium binnen het
EUGS gestreefd moet worden naar een zo uniform mogelijke interpretatie.
Zij stellen daartoe de volgende stappen voor:
• Op voorspraak van de Hoge Vertegenwoordiger wijst de Raad
Buitenlandse Zaken jaarlijks een aantal risicolanden voor een nadere
duiding van de mensenrechtensituatie en de mate waarin veiligheidsorganisaties (leger, politie) hierin een rol spelen;
• Voor deze landen wordt vervolgens een openbaar advies gevraagd aan
mensenrechtenorganisaties zoals Amnesty International en Human
Rights Watch, aan de Commissaris voor de Mensenrechten van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 103, nr. 2

6

Raad van Europa en aan de VN Hoge Commissaris voor de mensenrechten;
• Het resultaat van de consultatie wordt gepubliceerd en aan de lidstaten
verstrekt zodat zij dit kunnen gebruiken bij hun oordelen over het al
dan niet afgeven van wapenexportvergunningen;
• Bij een latere toetsing van een besluit door de wapenexportautoriteit
kan de consultatie opnieuw gebruikt worden.
Indieners zijn van mening dat op deze wijze het mensenrechtencriterium
explicieter en uniformer mee kan wegen in beslissingen van lidstaten over
wapenexportvergunningen.
4d. Controle na levering
Bij de uitvoering van het wapenexportbeleid ligt de nadruk op de toetsing
vooraf. Daarbij wordt gekeken of te exporteren strategische goederen een
bedreiging kunnen vormen voor de nationale of internationale veiligheid.
Achteraf vindt echter slechts zeer beperkt controle plaats of het werkelijke
eindgebruik overeenstemt met het vooraf opgegeven eindgebruik.
Weliswaar wordt in de huidige praktijk aan exporteurs gevraagd om bij
reparaties het eindgebruik na te gaan. Maar de verdere mogelijkheden tot
een systematische ex-postcontrole bij de eindgebruiker zijn beperkt.
Daardoor ontbreekt een volledig inzicht in de vraag of het daadwerkelijke
eindgebruik overeenkomt met het vermelde eindgebruik en of de
opgegeven eindgebruiker ook de daadwerkelijke eindgebruiker is
geweest. Deze constatering van het IOB in het kader van de beleidsdoorlichting Wapenexportbeleid 2004–2008 is nog steeds aan de orde. Het
kabinet gaf destijds in een reactie op de beleidsdoorlichting aan «grote
waarde te hechten aan betere ex-post controle en dat zij in lijn met de IOB
meent dat internationale en Europese samenwerking hierin uitkomst kan
bieden.» 11
Indieners zijn van mening dat actief Europese samenwerking moet
worden gezocht voor betere controle na levering. Als werkelijke en
opgegeven eindgebruik(er) niet overeenkomen, dan dient ook sprake te
zijn van consequenties. Indieners stellen voor dat in dergelijke gevallen in
elk geval nader onderzoek plaatsvindt door de Europese wapenexportautoriteit. Bij ernstige afwijkingen kunnen maatregelen worden genomen
tegen het ontvangende land, variërend van een waarschuwing tot
plaatsing op een zwarte lijst.
4e. Exportbevriezing bij wapenembargo
Een deal kan voldoen aan de acht criteria van het EUGS, maar door snel
opeenvolgende ontwikkelingen toch zeer onwenselijk worden. De Franse
deal om twee top-of-the-line Mistral-class amfibie aanvalsschepen te
leveren aan Rusland is daarvan een helder voorbeeld. Ondanks de hoog
oplopende spanningen over de Russische agressie jegens de Oekraïne en
Europese sancties tegen Rusland, was Frankrijk aanvankelijk niet
voornemens de deal te bevriezen. Pas na zware druk heeft Frankrijk
besloten de deal voorlopig op te schorten. Die tweeslachtige houding
waarbij enerzijds sprake is van sancties wegens agressie en anderzijds
een individuele lidstaat kan besluiten om een significante wapenlevering
wegens financiële motieven toch doorgang te laten vinden, ondermijnt de
ernst van sancties en tast de geloofwaardigheid van een wapenembargo
aan.
Indieners vinden dat indien sprake is van economische en/of militaire
sancties en een Europees wapenembargo is afgekondigd, de levering van
wapens aan het desbetreffende land automatisch en met terugwerkende

11

Kamerbrief 02-04-2010 inzake IOB beleidsdoorlichting Wapenexportbeleid 2004–2008.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 103, nr. 2

7

moet worden bevroren. Nederland dient zich in Europees verband hard te
maken voor deze versterking van het wapenembargo.
5. Waarom Nederland voorop?
Juist Nederland kan en dient zich naar de opvatting van de indieners in
Europa als voorvechter in te zetten voor verdere harmonisering van het
Europese wapenexportbeleid. Nederland is met transparantie en
verantwoording over het wapenexportbeleid al koploper in Europa. Ten
eerste informeert Nederland al enige jaren openbaar over de waarde van
de afgegeven vergunningen en over afgewezen aanvragen voor militaire
goederen. Ten tweede brengt Nederland, in overeenstemming met
toezeggingen aan de Kamer, jaarlijkse rapporten uit over de waarde van
de export van militaire goederen en over de landen van bestemming. En
ten derde maakt Nederland al jarenlang als enige EU-lidstaat de waarde
van de exportvergunningen van dual-use goederen openbaar.12
Opeenvolgende kabinetten toonden zich ook actief door voortdurend in
verschillende EU-fora meer Europese transparantie te bepleiten. Het
resultaat daarvan is de opzet van databanken en het delen van informatie
tussen Europese lidstaten. Nederland heeft zich ook ingezet voor
aanpassingen in de EU-gedragscode. Dit heeft er onder meer toe geleid
dat het mensenrechtencriterium is uitgebreid en ook het handelen in
overeenstemming met het humanitaire recht omvat. Ook heeft Nederland
zich sterk gemaakt voor het tot stand komen van de zogeheten Gebruikershandleiding voor de implementatie van de EUGS en meegewerkt aan
de Gebruikershandleiding voor de criteria mensenrechten, intern conflict
en de technische en economische capaciteit (het «OS-criterium»).
In deze traditie en geconfronteerd met de tekortkomingen in de huidige
systematiek, geïllustreerd door de in deze nota genoemde voorbeelden,
zijn indieners van mening dat het Nederland past om opnieuw het
voortouw te nemen om te komen tot geloofwaardig en geharmoniseerd
Europees wapenexportbeleid. De voorstellen in deze nota bieden daartoe
ambitieuze en concrete handvatten. Indieners nodigen met deze initiatiefnota het kabinet uit de handschoen op te pakken.
6. Financiële gevolgen
De financiële consequenties van de voorstellen zijn afhankelijk van de
concrete invulling. De kosten zijn zodoende nog niet bekend.
Sjoerdsma
Servaes

12

«Het Nederlandse wapenexportbeleid in 2012», november 2013, p. 8.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 103, nr. 2

8