Resultaten verantwoordingsonderzoek 2019

Ministerie van Justitie
en Veiligheid (VI)
Rapport bij het jaarverslag

2020

Resultaten
verantwoordingsonderzoek 2019
Ministerie van Justitie
en Veiligheid (VI)
Rapport bij het jaarverslag

Vooraf
Verstrekkende invloed coronavirus raakt ook het werk van de Algemene
Rekenkamer
Nederland is met de rest van de wereld sinds begin dit jaar in de greep geraakt van het
coronavirus – SARS-CoV-2, dat de ziekte COVID-19 veroorzaakt. De maatregelen die sinds
maart zijn genomen, hebben grote impact gehad op het dagelijks leven van alle Nederlanders.
Ook op de werkvloer van de Algemene Rekenkamer zijn deze maatregelen voelbaar.
Ieder jaar ronden wij in maart en april het verantwoordingsonderzoek af naar de inkomsten
en uitgaven van het Rijk in het voorgaande jaar. Het is onze wettelijke taak om erop toe te
zien dat de rijksoverheid publiek geld rechtmatig, doelmatig en doeltreffend int en besteedt.
Als de Algemene Rekenkamer een verklaring van goedkeuring geeft, kunnen de StatenGeneraal vervolgens het kabinet decharge verlenen. Ons verantwoordingsonderzoek
neemt meer dan een jaar in beslag en is dan ook al in de eerste maanden van 2019 begonnen.
Het beschrijft de situatie bij de ministeries van vóór de komst van corona naar Nederland.
Toen in Nederland de maatregelen tegen het coronavirus van kracht werden en het kabinet
alle aandacht moest richten op crisisbeheersing, viel dat samen met het moment waarop
wij onze bevindingen moesten voorleggen aan de ministers. Daarbij gaat het om conclusies
over feiten die in 2019 plaatsvonden. Die conclusies veranderen niet vanwege de ernstige
ontwikkelingen in 2020.
Onder deze moeilijke omstandigheden waren de betrokken ministers desondanks in de
gelegenheid te reageren op onze conclusies en aanbevelingen. Dit illustreert dat ons
democratisch systeem, waarvan de onafhankelijke controle van de Algemene Rekenkamer
deel uitmaakt, blijft functioneren. Zelfs onder de uitzonderlijke omstandigheden van het
voorjaar van 2020.
Verantwoordingsonderzoek 2019
De Algemene Rekenkamer doet ieder jaar onderzoek naar de verantwoording die ministers
in hun jaarverslagen afleggen over hun bestedingen, hun bedrijfsvoering en hun beleid.
Dit noemen we het verantwoordingsonderzoek. Onze centrale vragen in dit jaarlijkse
verantwoordingsonderzoek zijn:
•
Is het geld in het afgelopen jaar besteed volgens de regels?
•
Waren de zaken op het departement goed geregeld?
•
Heeft het gevoerde beleid de gewenste resultaten opgeleverd?

3

Op basis van deze vragen beschrijven wij per begrotingshoofdstuk of de verantwoordelijke
ministers hun zaken op orde hebben. Vanuit onze wettelijke taak geven wij daarbij ook
oordelen over de financiële informatie en de totstandkoming van de beleids- en bedrijfsvoeringsinformatie in de jaarverslagen van de ministers en over de kwaliteit van de bedrijfsvoering zelf. Met een verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer kunnen de
Staten-Generaal per begrotingshoofdstuk decharge verlenen aan de minister.
Dit rapport heeft betrekking op het Jaarverslag 2019 van het Ministerie van Justitie en
Veiligheid.
Onze overige publicaties in het kader van het verantwoordingsonderzoek 2019 vindt u
op www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek2019.
Hier vindt u ook ons rapport Staat van de rijksverantwoording 2019. Hierin nemen wij de
goedkeuring van de Rijksrekening op. Ook bevat deze publicatie een overkoepelende
uiteenzetting over het verantwoordingsonderzoek 2019.

4

Inhoud
1

Onze conclusies

6

2

Feiten en cijfers

9

3

Financiële informatie
3.1 Oordeel over de financiële verantwoordingsinformatie

11

Bedrijfsvoering
4.1 Ontwikkelingen in de bedrijfsvoering
4.2 Oordeel over de bedrijfsvoering
4.3 Onvolkomenheden
4.4 Opgeloste onvolkomenheden
4.5 Belangrijke risico’s en aandachtspunten bedrijfsvoering

13

4.6

29

4

5

6

Oordeel over de totstandkoming bedrijfsvoeringsinformatie

11

13
14
15
24
26

Beleidsresultaten
5.1 Acute jeugdbescherming
5.2 Aanpak georganiseerde criminaliteit door
Regionale Informatie- en Expertisecentra
5.3 Oordeel over de totstandkoming beleidsinformatie

30

Reactie minister en nawoord Algemene Rekenkamer
6.1 Reactie minister van JenV
6.2 Nawoord Algemene Rekenkamer

55

Bijlage 1 – Overzicht fouten en onzekerheden Ministerie van JenV 2019

58

Bijlage 2 – Over het verantwoordingsonderzoek

61

Bijlage 3 – Literatuur

63

Bijlage 4 – Eindnoten

65

5

30
43
54

55
56

1

Onze conclusies
In 2019 zijn bij het Ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV) positieve resultaten
geboekt. Het gaat daarbij zowel om resultaten in de bedrijfsvoering als om resultaten
in het gevoerde beleid. Maar tegenover deze positieve ontwikkelingen staan ook zorgelijke
ontwikkelingen die om een kritische kanttekening vragen. Zowel de kwaliteit van de
bedrijfsvoering als de beleidsresultaten laten een wisselend beeld zien.
Verbeteringen in de bedrijfsvoering
Positief is dat de onvolkomenheid die wij vorig jaar signaleerden in de informatiebeveiliging
van het departement, inmiddels is opgelost. De minister van JenV heeft daarnaast belangrijke
maatregelen genomen om het subsidie- en bijdragenbeheer verder op orde te brengen.
Weinig voortgang bij verbetering van de afpakketen
Daar staat tegenover dat er te weinig voortgang zichtbaar is wat betreft een andere onvolkomenheid die wij vorig jaar hebben vastgesteld: de beheersing in de ‘afpakketen’, oftewel
de processen binnen het Ministerie van JenV die erop gericht zijn om vermogen van
criminelen te ontnemen.
Kwaliteit van de prestatieverklaringen en financiële administraties
Bovendien hebben we twee nieuwe onvolkomenheden in de bedrijfsvoering gesignaleerd.
In de eerste plaats is de kwaliteit van de prestatieverklaringen die het Ministerie van JenV
opstelt (de bevestiging dat een product of dienst conform de eisen en voor de afgesproken
prijs is geleverd) niet toereikend. In de tweede plaats hebben wij tekortkomingen vastgesteld
bij het beheer van voorschotten, verplichtingen, derdenrekeningen en memo- en herstelboekingen. Door de tekortkomingen in de financiële administraties en verantwoording
loopt het ministerie het risico dat de financiële stuur- en verantwoordingsinformatie
(ernstige) fouten bevat.
Inzicht in risicovolle ICT-applicaties behoeft aandacht
We hebben vastgesteld dat de Chief Information Officer van het departement wel inzicht
heeft in de risicovolle ICT-applicaties binnen de verschillende onderdelen van het ministerie,
maar dat dit inzicht niet volledig is en aandacht behoeft.
Beleidsresultaten acute jeugdbescherming en aanpak georganiseerde criminaliteit
Uit onze deelonderzoeken naar de resultaten op een tweetal beleidsterreinen van JenV –
de oplegging en uitvoering van acute jeugdbescherming en de aanpak van de georganiseerde
criminaliteit – komt naar voren dat er goede resultaten worden behaald, maar dat er
tegelijkertijd forse problemen onopgelost blijven.
6

Het is enerzijds goed nieuws dat de Raad voor de Kinderbescherming, kinderrechters en
gecertificeerde instellingen voor jeugdbescherming gezamenlijk in staat blijken om kinderen
die in acute nood verkeren, binnen 24 uur voorlopig onder toezicht te stellen en/of uit huis
te plaatsen.1 Maar anderzijds blijkt dat zulke kinderen vervolgens lang niet altijd meteen de
benodigde hulp en begeleiding krijgen.
Bij de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit zien we een positief beeld van de
samenwerking in de regionale aanpak van georganiseerde criminaliteit. De bestrijding lukt
volgens de zogenoemde Regionale Informatie- en Expertisecentra (RIEC’s) en hun partners
in de gezamenlijkheid beter dan de partners individueel hadden kunnen doen. Criminele
activiteiten worden met afgestemde gezamenlijke acties aangepakt. Helaas zijn er ook
aanwijzingen dat dezelfde criminelen elders hun activiteiten voortzetten. Uit ons onderzoek
bleek dat partners van de RIEC’s mogelijkheden zagen om meer aandacht te geven aan
preventieve maatregelen om nieuwe criminele activiteiten te voorkomen. We signaleerden
ook dat de samenwerking verder geprofessionaliseerd kan worden.
Sturingsmogelijkheden van de bewindspersonen
De bewindspersonen op het terrein van JenV zijn bij het realiseren van beleidsdoelen sterk
afhankelijk van externe partners, waarvan een deel bovendien in andere bestuurslagen
opereert. De bevoegdheden van de bewindspersonen ten aanzien van deze actoren zijn
logischerwijs beperkt en verschillen ook per situatie. Zie hiervoor ook onze opmerkingen
vorig jaar.
In de bedrijfsvoering zijn de sturingsmogelijkheden van de minister van JenV groter.
Wij dringen aan op een stelselmatig grotere inspanning van de minister op dit terrein.
In het bijzonder door het oplossen van de door ons geconstateerde onvolkomenheden
in de bedrijfsvoering.
Verder in het rapport
In de volgende hoofdstukken werken we de conclusies verder uit:
• Hoofdstuk 2, ‘Feiten en cijfers’: hierin geven we een korte beschrijving van het Ministerie
van JenV en de financiële omvang van het begrotingshoofdstuk waarover wij ons
oordeel geven.

7

•

•

•

•

Hoofdstuk 3, ‘Financiële informatie’: hierin geven wij ons oordeel over de financiële
informatie in het Jaarverslag 2019 van het Ministerie van JenV. Wij hebben vastgesteld
dat de financiële verantwoordingsinformatie op totaalniveau rechtmatig, betrouwbaar
en ordelijk is. Op artikelniveau is ons oordeel dat de financiële verantwoordingsinformatie rechtmatig, betrouwbaar en ordelijk is.
Hoofdstuk 4, ‘Bedrijfsvoering’: hierin geven wij ons oordeel over de bedrijfsvoering
van het Ministerie van JenV. In 2019 zijn er 4 onvolkomenheden geconstateerd (nieuw
zijn de onvolkomenheden ‘Prestatieverklaringen’ en ‘Financiële administraties en
verantwoording’). Dat zijn meer onvolkomenheden dan in 2018. De kwaliteit van
de bedrijfsvoering laat een wisselend beeld zien. Er zijn verbeteringen geconstateerd,
maar uiteindelijk is het aantal onvolkomenheden in de bedrijfsvoering toegenomen ten
opzichte van 2018. In dit hoofdstuk staan naast de (opgeloste) onvolkomenheden ook
de belangrijke risico’s en aandachtspunten ten aanzien van de bedrijfsvoering.
Hoofdstuk 5, ‘Beleidsresultaten’: hierin bespreken wij de conclusies uit ons onderzoek
naar de acute jeugdbescherming en de aanpak van georganiseerde criminaliteit in
Regionale Informatie- en Expertisecentra. Ook geven wij ons oordeel over de totstandkoming van de informatie die in het Jaarverslag 2019 van het Ministerie van JenV is
opgenomen over het gevoerde beleid.
Hoofdstuk 6, ‘Reactie van de minister en nawoord Algemene Rekenkamer’: hierin
vatten we de reactie samen die we op 29 april 2020 ontvingen van de minister van
JenV. De minister geeft in zijn reactie aan het met ons eens te zijn dat nog een aantal
punten voor verbetering vatbaar is. In ons nawoord staan wij onder meer stil bij een
belangrijke toezegging van de minister om werk te maken van het verbeteren van
de samenwerking in een van de in ons onderzoek betrokken ketens.

8

2

Feiten en cijfers
De ministers van JenV en voor Rechtsbescherming zijn verantwoordelijk voor de rechtsstaat in Nederland en de veiligheid.
De uitgaven van het Ministerie van JenV beslaan 5,6 % van de totale rijksuitgaven over
2019. Het Ministerie van JenV heeft in 2019 uitgaven gedaan voor € 13.662 miljoen.
Daarnaast zijn verplichtingen aangegaan voor € 13.692 miljoen. De ontvangsten bedroegen
€ 1.646 miljoen.
Tabel 1 Ministerie van JenV (VI) in cijfers in miljoenen € en aantallen fte
2017

2018

2019

Verplichtingen

12.998

13.267

13.692

Uitgaven

13.053

12.814

13.662

Ontvangsten

1.954

2.279

1.646

Fte’s

27.276

27.934

29.343

De verplichtingen en uitgaven laten ten opzichte van vorig jaar een lichte stijging zien.
De ontvangsten laten ten opzichte van vorig jaar een substantiële daling zien, maar dit is
wel in lijn met de begroting voor 2019. Ten opzichte van voorgaande jaren is er bij het
ministerie sprake van een behoorlijke toename in het aantal fte personeelsleden.

9

Overdrachten aan instellingen op afstand, waaronder de politie, vormen het grootste deel van de uitgaven

Politie
Bijdrage aan zbo’s/rwt’s

Straffen en beschermen
Bijdrage aan agentschappen
Rechtspleging en
rechtsbijstand
Bijdrage aan medeoverheden

Migratie

Personele uitgaven

Veiligheid en
criminaliteitsbestrijding

Overige instrumenten

Overige artikelen

Figuur 1 Uitgaven Ministerie van JenV in 2019

De toerekening van de begrotingsartikelen naar de financiële instrumenten is gebaseerd op
gegevens van het Ministerie van Financiën. De Algemene Rekenkamer heeft deze gegevens
niet gecontroleerd.
De uitgaven van de minister van JenV betreffen hoofdzakelijk budgetoverdrachten: geld dat
wordt overgemaakt naar instellingen op afstand van het Rijk, die daarmee (onderdelen van)
het JenV-beleid uitvoeren. Voor het realiseren van zijn beleidsdoelen is de minister dus
sterk afhankelijk van deze externe partners.
De minister is niet zelf primair verantwoordelijk voor de rechtmatige en doelmatige besteding
van het geld dat naar op afstand geplaatste instellingen toegaat. Hij moet wel toezicht
houden op de rechtmatigheid en doelmatigheid van de uitgaven.
De politie is de grootste ontvanger van de overdrachten aan instellingen op afstand.
In de rwt-/zbo-bijlage in het Jaarverslag 2019 van het Ministerie van JenV is aangegeven dat
er 24 rechtspersonen met een wettelijke taak (rwt’s)/zelfstandige bestuursorganen (zbo’s)
zijn die in 2019 onder toezicht van de minister van JenV vielen.

10

3

Financiële informatie
In dit hoofdstuk bespreken we de resultaten van ons onderzoek naar de financiële
verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag 2019 van het Ministerie van JenV.
Wij maken in ons onderzoek gebruik van de internationale controlestandaarden voor
rekenkamers (International Standards of Supreme Audit Institutions, ‘ISSAIs’). We houden
daarbij rekening met het controlebestel waarin de Auditdienst Rijk (ADR) als intern controleur
het jaarverslag certificeert. Voor haar bestuurlijk oordeel maakt de Algemene Rekenkamer
daarom zoveel mogelijk gebruik van de resultaten van de werkzaamheden van de ADR
conform de Comptabiliteitswet 2016.
Als gevolg van de invloed van het coronavirus op de (werk)omstandigheden heeft de
Algemene Rekenkamer een beperkt deel van de werkzaamheden risicogericht moeten
bijstellen in de afrondende fase van de controle. Die bijstelling heeft betrekking op de
controle van delen van de saldibalans en de toets op de verslaggevingsvereisten. Echter,
door mede gebruik te maken van de werkzaamheden van de ADR in aanvulling op onze
eigen werkzaamheden gedurende het jaar, hebben wij een voldoende basis voor onze
financiële oordelen.
We geven in § 3.1 een oordeel over de rechtmatigheid, betrouwbaarheid en ordelijkheid
van de financiële verantwoordingsinformatie op totaalniveau en op artikelniveau.
Geconstateerde fouten en onzekerheden in de verplichtingen en in de uitgaven/
ontvangsten staan in afzonderlijke overzichten in bijlage 1.

3.1 Oordeel over de financiële verantwoordingsinformatie
In deze paragraaf geven wij ons oordeel over de financiële verantwoordingsinformatie in
het Jaarverslag 2019 van het Ministerie van JenV.
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag 2019 van het Ministerie van JenV
voldoet op totaalniveau aan de daaraan te stellen eisen, zoals opgenomen in de Comptabiliteitswet 2016 en de Rijksbegrotingsvoorschriften 2020.
Daarnaast hebben we geen fouten en onzekerheden gevonden die de tolerantiegrens op
artikelniveau overschrijden.

11

3.1.1 Oordeel rechtmatigheid financiële verantwoordingsinformatie
Wij hebben de rechtmatigheid van de financiële verantwoordingsinformatie onderzocht.
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag 2019 van het Ministerie van JenV is
op totaalniveau rechtmatig. Wij geven dit oordeel onder het voorbehoud dat de Staten-Generaal
goedkeuring zullen verlenen aan de slotwetmutaties waarin alle geraamde uitgaven, verplichtingen
en ontvangsten uit de begroting van het Ministerie van JenV (begrotingshoofdstuk VI) in overeenstemming zijn gebracht met de uiteindelijk gerealiseerde bedragen.
Voorbehoud slotwetmutaties – nog door de Staten-Generaal te autoriseren budgetten
Het bedrag aan verplichtingen dat in het Jaarverslag 2019 van het Ministerie van JenV is opgenomen
omvat in totaal € 73,1 miljoen aan overschrijdingen op de begrotingsartikelen 32, 33, 34 en 93.
Het bedrag aan uitgaven omvat in totaal € 15,3 miljoen aan overschrijdingen op de begrotings­
artikelen 31, 91 en 93. Gaan de Staten-Generaal niet akkoord met de daarmee samenhangende
slotwetmutaties, dan moeten wij onze oordelen over de financiële verantwoordingsinformatie
mogelijk herzien.

3.1.2 Oordeel betrouwbaarheid en ordelijkheid financiële verantwoordingsinformatie
Wij hebben de betrouwbaarheid en ordelijkheid van de financiële verantwoordings­
informatie onderzocht.
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag 2019 van het Ministerie van JenV
is op totaalniveau betrouwbaar en ordelijk en voldoet aan de regels voor het inrichten van de
jaarverslagen.

3.1.3 Oordeel rechtmatigheid financiële verantwoordingsinformatie op artikelniveau
Wij hebben ook op artikelniveau de rechtmatigheid van de financiële verantwoordings­
informatie onderzocht.
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag 2019 van het Ministerie van JenV
is op artikelniveau rechtmatig.

3.1.4 Oordeel betrouwbaarheid en ordelijkheid financiële verantwoordingsinformatie
op artikelniveau
Wij hebben ook op artikelniveau de betrouwbaarheid en ordelijkheid van de financiële
verantwoordingsinformatie onderzocht.
De financiële verantwoordingsinformatie in het Jaarverslag 2019 van het Ministerie van JenV
is op artikelniveau betrouwbaar en ordelijk en voldoet aan de regels voor het inrichten van de
jaarverslagen.
12

4

Bedrijfsvoering
In dit hoofdstuk bespreken we de resultaten van ons onderzoek naar de bedrijfsvoering
van het Ministerie van JenV. We beschrijven kort in hoeverre de situatie is veranderd ten
opzichte van vorig jaar en we staan stil bij enkele belangrijke ontwikkelingen in de bedrijfsvoering van het ministerie (§ 4.1). Aansluitend geven we een oordeel over de bedrijfsvoering
(§ 4.2). In de daaropvolgende paragrafen beschrijven we de (opgeloste) onvolkomenheden
meer in detail en bespreken we belangrijke risico’s en aandachtspunten. We sluiten dit
hoofdstuk af met ons oordeel over de totstandkoming van de informatie over de bedrijfsvoering die de minister van JenV in zijn jaarverslag verstrekt (§ 4.6).

4.1 Ontwikkelingen in de bedrijfsvoering
Vorig jaar constateerden wij dat het inkoopbeheer op orde was met uitzondering van
specifieke casuïstiek en het proces rond de prestatieverklaring. De specifieke casuïstiek
betreft de inhuur van tolken en inkopen die zijn verricht via het Dynamisch Aankoop
Systeem (DAS). In ons onderzoek over 2019 constateren we dat deze specifieke casuïstiek
nog niet (structureel) is opgelost. Voor de inhuur van tolken resulteert dit in € 10 miljoen
aan onrechtmatigheden en voor inkopen via het DAS in € 22,2 miljoen aan onrechtmatigheden. De nieuwe aanbesteding voor het inhuren van tolken is complex vanwege benodigde
aanpassingen in wet- en regelgeving en deze zal naar verwachting pas medio 2020 plaatsvinden nadat de Raad van State hierover een advies heeft gegeven. Wat betreft inkopen
via het DAS heeft JenV, naar aanleiding van het advies van een onafhankelijke commissie,
het ter beschikking gestelde beleidskader van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties ingetrokken. Het ministerie is, naar aanleiding van het ingetrokken
beleidskader, aangesloten bij lopende aanbestedingen. Zodra deze aanbestedingen succesvol zijn afgerond zal er geen sprake meer zijn van onrechtmatigheden als gevolg van inkopen
via het DAS.
Dit jaar constateren we dat de meeste resterende onvolkomenheden in de bedrijfsvoering
aandacht hebben gekregen en dat er verbeteringen te zien zijn.
Op het punt van de informatiebeveiliging beoordelen we deze verbeteringen als voldoende.
Bij het subsidie- en bijdragenbeheer zien wij dat er belangrijke maatregelen zijn genomen.
Het subsidie- en bijdragenbeheer is in opzet op orde. Omdat de effectieve werking hiervan
nog moet blijken, handhaven we dit onderwerp wel als onvolkomenheid.
Het Openbaar Ministerie (OM) heeft in 2019 nog onvoldoende prioriteit gegeven aan het
oplossen van de onvolkomenheid afpakketen. Er zijn onvoldoende structurele maatregelen
genomen, die gericht zijn op (a) het waarborgen van een tijdige overdracht aan het Centraal
13

Justitieel Incassobureau (CJIB) van executeerbare ontnemingsmaatregelen, en (b) het
vergroten van het inzicht in het geld- en goederenbeslag en de status van de bijbehorende
strafzaak . We zien op dit onderdeel onvoldoende verbetering ten opzichte van vorig jaar.
De aandacht van het OM gaat vooralsnog hoofdzakelijk uit naar het (achteraf) herstellen
van de verantwoording, in plaats van het structureel oplossen van knelpunten in dit
(keten-)proces, terwijl het hier in de kern niet om een verantwoordingsprobleem gaat,
maar om een sturingsprobleem. Daarom handhaven wij deze onvolkomenheid.
Wij zien in 2019 een achteruitgang in het administratieve beheer van het ministerie.
Verplichtingen en voorschotten worden niet altijd tijdig en volledig (af)geboekt en het
beheer van de derdenrekening van het bestuursdepartement voldoet niet aan de gestelde
eisen. Daarnaast komt het regelmatig voor dat de onderbouwing van memo- en herstelboekingen in de financiële administratie ontbreekt. Deze tekortkomingen hebben geleid
tot een nieuwe onvolkomenheid: financiële administraties en verantwoording. Dat geldt
ook voor het proces rond de prestatieverklaring. Prestatieverklaringen zijn vaak niet op de
afgesproken wijze vastgelegd in de financiële administratie en zijn niet altijd van voldoende
kwaliteit om vast te kunnen stellen dat de desbetreffende prestatie rechtmatig is geleverd.
Door deze tekortkomingen in de financiële administratie loopt het ministerie het risico dat
de financiële sturings- en verantwoordingsinformatie fouten bevat. Wij merken daarom
ook het proces rond de prestatieverklaring aan als een onvolkomenheid.
Ten slotte hebben we vastgesteld dat de Chief Information Officer van het departement
wel inzicht heeft in de risicovolle ICT-applicaties binnen de verschillende onderdelen van
het ministerie, maar dat dit inzicht niet volledig is en aandacht behoeft.

4.2 Oordeel over de bedrijfsvoering
In deze paragraaf geven wij ons oordeel over de bedrijfsvoering van het Ministerie
van JenV.
De door ons onderzochte onderdelen van de bedrijfsvoering van het Ministerie van JenV
voldeden in 2019 aan de gestelde eisen, met uitzondering van 4 onvolkomenheden.

14

Tabel 2 Onvolkomenheden bij Ministerie van JenV (VI)
Onderwerp

2017

2018

2019

Subsidie- en bijdragenbeheer

Onvolkomenheid Onvolkomenheid Onvolkomenheid

Inkoopbeheer Bestuursdepartement Onvolkomenheid
Financieel beheer NFI

Onvolkomenheid

Informatiebeveiliging

Onvolkomenheid Onvolkomenheid

Afpakketen

Onvolkomenheid Onvolkomenheid

Prestatieverklaringen

Onvolkomenheid

Financiële administraties en
verantwoording

Onvolkomenheid

4.3 Onvolkomenheden
4.3.1 Subsidie- en bijdragenbeheer
De financiële stromen subsidies en bijdragen vormen samen de overdrachtsuitgaven
binnen het Ministerie van JenV. In hoofdstuk 2 is zichtbaar dat dit gaat om een aanzienlijk
deel van het budget van de minister van JenV. Het beheer rondom deze processen is al
enkele jaren niet op orde en daarom hebben wij in voorgaande jaren het subsidie- en
bijdragenbeheer gekwalificeerd als een onvolkomenheid. De procedures en processen
binnen het subsidie- en bijdragenbeheer lijken veel op elkaar. In zowel het subsidie- als
het bijdragenproces is een sluitende controlecyclus van belang die bestaat uit een risicoanalyse, toekenning, betaling, vaststelling, evaluatie en eventuele sanctie.
Vorig jaar hebben wij het subsidie- en bijdragenbeheer van het Ministerie van JenV als
een onvolkomenheid beoordeeld. Wij hebben de minister toen aanbevolen om:
• de centralisatie van het subsidiebeheer verder vorm te geven en te komen tot een
uniforme werkwijze;
• de juridische grondslag te concretiseren voor de toekenning en betaling van de
middelen in het kader van ondermijnende criminaliteit;
• de actualisatie van toezichtsinstrumenten in het bijdragenbeheer af te ronden en
aandacht te geven aan een sluitende controlecyclus;
•

het reviewbeleid uit te voeren op basis van onderkende risico’s en reviewbehoeften van
de directoraten-generaal niet afhankelijk te laten zijn van beschikbare reviewcapaciteit.

In 2019 zien wij dat de minister belangrijke stappen heeft gezet om het subsidie- en bijdragenbeheer op orde te brengen. De minister heeft daarbij opvolging gegeven aan onze aanbevelingen. Het ministerie beschikt nu over een subsidie- en bijdragenbeheer dat in opzet op
orde is. Wel moet nog blijken dat het ook goed werkt. Wij lichten dit hier nader toe.

15

Subsidiebeheer
Het jaar 2019 heeft wat betreft het subsidiebeheer in het teken gestaan van de besluit­
vorming en verdere uitwerking van de centralisatie van het subsidiebeheer.
De centralisatie van het subsidiebeheer gaat specifiek om de subsidies die zijn opgenomen
in de subsidiebijlage van de begroting van JenV. Dit betreft bijvoorbeeld subsidies aan
organisaties zoals de Stichting Vluchtelingenwerk Nederland en het Nederlandse Rode Kruis.
De minister heeft besloten om het subsidiebeheer onder te brengen bij één directoraatgeneraal (het DG Straffen en Beschermen). Daarnaast heeft de minister de inrichting van
het subsidieproces herzien, om zoveel mogelijk te kunnen aansluiten op rijksbrede subsidiekaders zoals het Uniform Subsidiekader (USK) en het Raamwerk voor uitvoering van
subsidies (RUS). Bij het DG Straffen en Beschermen is met dit doel een serviceportaal
ingericht dat verantwoordelijk is voor het juist doorlopen van de verschillende stappen in
het subsidieproces. Het serviceportaal beoordeelt onder andere aanvragen, beschikkingen,
betalingen en vaststellingen van subsidies op juistheid en volledigheid.
Het subsidieportaal is pas sinds 1 januari 2020 operationeel. Wij hebben zodoende in 2019
de werking ervan nog niet kunnen beoordelen. Maar wij vinden de centralisatie op zichzelf
een positieve ontwikkeling; wij verwachten dat het subsidieproces zo beter kan worden
beheerst.
Het ministerie heeft ook stappen gezet om de wettelijke basis op grond waarvan subsidies
kunnen worden verleend, te vergroten. Op 20 november 2019 is de conceptkaderwet
JenV-subsidies in consultatie gegaan. Deze wet moet de Wet Justitie-subsidies gaan
vervangen. Dit traject loopt nog door in 2020.
Bijdragenbeheer
Bijdragen kunnen aan verschillende typen organisaties worden uitgekeerd. Zo kunnen
bijdragen worden toegekend aan agentschappen, diensten van JenV, zelfstandige bestuursorganen (zbo’s) en rechtspersonen met een wettelijke taak (rwt’s). In het kader van de
onvolkomenheid gaat het specifiek om de bijdragenverstrekking aan op afstand geplaatste
instellingen van JenV, zoals de Nationale Politie en de Stichting Halt. Deze instellingen op
afstand voeren overheidstaken uit op grond van de wet maar vallen niet onder het directe
gezag van de minister. De minister is wel verantwoordelijk voor het toezicht op deze
organisaties en daarom is het van belang dat toezichtsinstrumenten zoals accountants­
protocollen op orde zijn. Anders loopt de minister het risico dat instellingsaccountants
hun onderzoek naar de rechtmatigheid van bestedingen niet adequaat kunnen uitvoeren.
Er kan dan onzekerheid ontstaan over de rechtmatigheid van bestedingen.

16

In 2019 zijn de toezichtsinstrumenten voor het bijdragenbeheer van het ministerie
(risicoanalyses, informatieprotocollen, toezichtsarrangementen en accountants­
protocollen) geactualiseerd. De Directie Financieel-Economische Zaken (DFEZ) heeft
hierin een belangrijke coördinerende rol vervuld. Ook zijn maatregelen genomen om
deze toezichtsinstrumenten toekomstbestendig te houden; voortaan wordt jaarlijks
nagegaan of actualisatie nodig is. Voor een goede werking van het bijdragenbeheer is het
ook van belang dat de beleidsafdelingen van het ministerie voldoende invulling geven aan
hun toezichtsrol. Dit vraagt van de beleidsafdelingen dat zij proactief invulling geven aan
de stappen die moeten worden gezet in de planning- en controlcyclus voor het toezicht
op het bijdragenbeheer.
Wij hebben de feitelijke werking van het huidige bijdragenbeheer nog niet kunnen beoordelen, omdat het actualisatieproces pas in november 2019 was afgerond. In 2020 moet uit
de werking van het bijdragenproces blijken of de geactualiseerde toezichtsinstrumenten
hebben geresulteerd in een sluitende controlecyclus. Ook zal dan duidelijk worden of de
toezichtinstrumenten, zoals de accountantsprotocollen, door de instellingsaccountants
juist en volledig worden toegepast in de jaarrekeningcontroles.
Overige verbeterpunten
De minister heeft onze aanbevelingen over het reviewbeleid opgevolgd. Ook onze aanbeveling over het concretiseren van de juridische grondslag voor de toekenning en betaling
van de bijdragen in het kader van ondermijnende criminaliteit is opgepakt. Deze twee
verbeterpunten uit ons verantwoordingsonderzoek van vorig jaar zijn daarmee opgelost.
Conclusie en aanbevelingen
We beoordelen het subsidie- en bijdragenbeheer van het ministerie ook over 2019 nog
als een onvolkomenheid. We bevelen de minister aan om:
• de centralisatie van het subsidiebeheer te vervolmaken en te waarborgen dat de
belangrijkste interne beheersmaatregelen binnen het subsidieproces op orde zijn
– niet alleen in opzet, maar ook in bestaan en werking;
• het traject rond de invoering van de nieuwe Kaderwet J&V-subsidies (ter vervanging
van de Wet Justitie-subsidies) af te ronden, zodat de wettelijke basis op grond waarvan
subsidies kunnen worden verleend, wordt vergroot. Deze aanbeveling voor de minister
is ook een aanbeveling voor het parlement;
• aandacht te houden voor de kwaliteit van de toezichtsinstrumenten in het bijdragen­
beheer, te acteren op ontvangen informatie en om waar nodig bij te sturen en op die
manier te zorgen voor een sluitende toezichtscyclus.

17

4.3.2 Afpakketen
De ‘afpakketen’ is een complex geheel van processen en organisaties dat tot doel heeft om
financiële opbrengsten en goederen uit criminele activiteiten strafrechtelijk te ontnemen.
Het OM werkt hierbij samen met andere partners binnen de afpakketen, zoals de politie,
de rechtspraak, Domeinen Roerende Zaken en het CJIB. De afgepakte gelden en goederen
moeten op een juiste manier worden bewaard en geadministreerd.
Vorig jaar hebben wij de beheersing van de afpakketen door het ministerie als een onvol­
komenheid gekwalificeerd. We hebben de minister toen aanbevolen om:
• structurele maatregelen te treffen die ervoor zorgen dat alle executeerbare ontnemingsmaatregelen juist en tijdig worden geregistreerd en ook tijdig kunnen worden
overgedragen aan het CJIB;
• op korte termijn te starten met het in kaart brengen van de aard, omvang en status van
zowel de geldelijke zaken als het goederenbeslag en structurele maatregelen te treffen
voor het beheer van deze zaken;
• te komen tot een uniforme werkwijze (processen en systemen) binnen het OM en
landelijk eenduidige afspraken te maken met de ketenpartners.
In 2019 was er weinig verbetering zichtbaar in de afpakketen. Het OM heeft vooral kortetermijnmaatregelen genomen, primair erop gericht om te komen tot een goedkeurende
controleverklaring bij de (interne) jaarrekening. Er zijn nog onvoldoende structurele maatregelen genomen, die gericht zijn op (a) het waarborgen van een tijdige overdracht aan het
CJIB van executeerbare ontnemingsmaatregelen, en (b) het vergroten van het inzicht in het
geld- en goederenbeslag en de status van de bijbehorende strafzaak . De aandacht van het
OM gaat vooralsnog hoofdzakelijk uit naar het (achteraf) herstellen van de verantwoording
bijvoorbeeld gericht op de juistheid en volledigheid van balansposten, in plaats van het
structureel oplossen van knelpunten in dit (keten-)proces.
De problematiek die wij binnen de afpakketen signaleren betreft niet alleen het (financieel)
beheer van het OM, maar ook de bijdrage van andere partners binnen de afpakketen: de
politie, de Raad voor de rechtspraak, het CJIB enzovoort. Het OM is een belangrijke partij
binnen de keten, maar het kan de problematiek niet zonder medewerking van de andere
partijen oplossen. Het OM is bijvoorbeeld afhankelijk van een tijdige aanlevering van
rechterlijke uitspraken door de Raad voor de Rechtspraak. Om een tijdige en juiste overdracht van ontnemingsmaatregelen te waarborgen is uniformiteit in werkwijze en gebruikte
IT-systemen essentieel. Om die uniformiteit te realiseren is een ketenverantwoordelijke
nodig. In de afpakketen ontbreekt het daar vooralsnog aan, zo constateren wij.

18

Overall constateren wij dat het onduidelijk is wie de verantwoordelijkheid neemt binnen
JenV om de problematiek binnen de afpakketen op te lossen. Dit zou volgens ons de taak
van de minister moeten zijn in het kader van zijn ministeriële verantwoordelijkheid voor
de afpakketen. De problematiek binnen de afpakketen is nu belegd bij het OM, terwijl
de oplossing moet worden bereikt via alle partijen in de keten, dus ook met bijvoorbeeld
de politie, de Raad voor de rechtspraak en het CJIB.
De Wet herziening tenuitvoerlegging strafrechtelijke beslissingen (Wet USB) die per
1 januari 2020 in werking is getreden, zal mogelijk meer richting geven aan de processen
en systemen binnen de afpakketen. In deze wet staan nieuwe termijnen genoemd voor
de overdracht van onherroepelijke rechterlijke beslissingen. De ketenpartners moeten
nieuwe afspraken met elkaar maken over tijdige aanlevering van deze beslissingen en
over een uniforme registratie binnen de keten.
Sinds januari 2020 draagt het CJIB namens de minister voor Rechtsbescherming de
verantwoordelijkheid voor de executie van rechterlijke beslissingen over beslagleggingen.
Het OM blijft wel verantwoordelijk voor tijdige aanlevering van de beslissingen.
Ontnemingsmaatregelen
Parallel aan de strafzaak van een crimineel kan het OM in een afzonderlijke zaak aan de
rechter vragen om ‘ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel’. Als de rechter
hierover een onherroepelijke beslissing heeft genomen, moet de ontnemingsmaatregel ten
uitvoer worden gebracht. Dit gebeurt wanneer het OM deze ‘executeerbare’ ontnemingsmaatregel doorstuurt naar het CJIB. Het CJIB stelt een vordering in om de ontneming te
effectueren.
In 2019 zijn geen structurele maatregelen genomen om te waarborgen dat executeerbare
ontnemingsmaatregelen tijdig (te weten binnen 42 dagen) door het OM aan het CJIB
worden overgedragen en juist worden geregistreerd. Hierdoor blijft het OM het risico
lopen dat de overdracht en registratie niet juist en tijdig plaatsvinden.
Uit de bevindingen van de ADR blijkt dat de norm van 42 dagen in minder dan de helft van
de gevallen wordt gehaald. Een tijdige overdracht van ontnemingsmaatregelen is belangrijk,
want hoe langer er wordt gewacht met het uitvoeren van een vordering, des te groter de
kans wordt dat zij oninbaar wordt. Ontnemingsmaatregelen kunnen bijvoorbeeld verjaren.
Tegelijkertijd heeft deze tekortkoming in het beheer van het OM gevolgen voor de jaar­
verantwoording. Voor ontnemingsmaatregelen die wel executeerbaar zijn, maar nog niet

19

zijn overgedragen aan het CJIB, moet het OM een ‘openstaand recht’ opnemen in zijn
jaarverantwoording. De stand hiervan kan door de huidige tekortkomingen nog niet
betrouwbaar worden vastgesteld.
Verder constateren wij dat de ketenpartners binnen de afpakketen met informatiesystemen
werken die niet primair zijn gericht op administratieve afhandeling van het afpakken en niet
zijn ingericht om met elkaar samen te werken. De actuele status van de ontnemingsmaat­
regelen wordt hierdoor niet op eenzelfde wijze in de informatiesystemen vastgelegd.
Dit bemoeilijkt de informatieoverdracht tussen de ketenpartners, met als gevolg dat het
OM te maken heeft met verschillende overdrachtsmomenten en afhankelijk blijft van
handmatige controles. Het OM maakt bovendien gebruik van verouderde IT-systemen.
Door inherente beperkingen aan deze systemen, die destijds gebouwd zijn voor andere
doeleinden, is de juistheid en volledigheid van informatie moeilijk te waarborgen.
Verantwoording van geldelijke zaken
Door het OM in beslag genomen geldelijke zaken moeten conform de Rijksbegrotingsvoorschriften worden verantwoord in de saldibalans van 2020. Dit is afgesproken met het
Ministerie van Financiën. Het aantal geldelijke zaken waarop beslag is gelegd moet worden
toegelicht in de bedrijfsvoeringsparagraaf.
Het OM is laat gestart (in het laatste kwartaal van 2019) met het inventariseren van de in
beslag genomen geldelijke zaken in het openstaand recht (aandelen, cryptogeld en bank­
tegoeden) en het opstellen van een plan van aanpak om in de jaarverantwoording van 2020
de geldelijke zaken te kunnen verantwoorden, zoals afgesproken met het Ministerie van
Financiën. In ons verantwoordingsonderzoek over 2020 zal moeten blijken of het OM in
staat is om de in beslag genomen geldelijke zaken juist en volledig te verantwoorden in de
saldibalans. Op dit moment ontbreekt het echter nog aan structurele maatregelen om dit
proces goed te kunnen beheersen.
Registratie van goederenbeslag
Het inzicht in de omvang van het goederenbeslag en de status van de bijbehorende strafzaak is nog onvoldoende gewaarborgd. Het OM loopt daardoor het risico dat in beslag
genomen goederen niet tijdig worden verkocht, teruggegeven of vernietigd. Een ontoe­
reikende registratie van het goederenbeslag leidt daardoor tot risico’s als:
• het administratief zoekraken van in beslaggenomen goederen;
• eventuele waardevermindering van in beslaggenomen voorwerpen; en
• ondoelmatige kosten voor opslag.

20

Samenvattend ontbreekt het aan een duidelijk verband tussen hetgeen dat in beslag
genomen is door opsporingsinstanties, de registratie van de in beslag genomen goederen
en de registratie hiervan bij Domeinen Roerende Zaken en de strafzaak bij het OM.
Ook hier is het noodzakelijk om in samenwerking met de ketenpartners te komen tot een
uniforme werkwijze binnen het OM, en landelijk eenduidige afspraken te maken over het
goederenbeslag.
Conclusie en aanbevelingen
We beoordelen de beheersing van de afpakketen van het Ministerie van JenV over 2019
als een onvolkomenheid. We bevelen de minister aan om:
• structurele maatregelen te treffen die ervoor zorgen dat alle executeerbare ontnemingsmaatregelen juist en tijdig worden geregistreerd en ook tijdig kunnen worden over­
gedragen aan het CJIB;
• prioriteit te geven aan het inzichtelijk maken van het aantal in beslag genomen geldelijke
zaken en de actuele status hiervan, zodat deze in de saldibalans van 2020 juist en
•

volledig kunnen worden verantwoord;
binnen de keten te komen tot een uniforme werkwijze (zowel wat processen als
IT-systemen betreft) en landelijk eenduidige afspraken te maken over de beheer­
processen in de afpakketen, in nauwe samenwerking met de ketenpartners.

4.3.3 Prestatieverklaringen
Een prestatieverklaring is de formele bevestiging dat een product of dienst daadwerkelijk is
geleverd, dat de levering aan de eisen voldoet en voor de afgesproken prijs is gefactureerd.
Wanneer het ministerie een betaling heeft gedaan voor een product of dienst, moet een
daartoe bevoegde functionaris zo’n prestatieverklaring, inclusief onderbouwing, in de
financiële administratie opnemen. Dit is nodig om de rechtmatigheid van de betaling te
kunnen aantonen. Als de prestatieverklaring ontbreekt en niet kan worden vastgesteld
dat de levering heeft plaatsgevonden, kan dit leiden tot een onzekerheid in de financiële
rechtmatigheid.
In ons verantwoordingsonderzoek van vorig jaar hebben wij extra aandacht gevraagd voor
het proces van het afgeven van prestatieverklaringen en de controle daarop. Wij troffen
namelijk nog diverse gevallen aan waarbij de prestatieverklaring in eerste instantie ontbrak,
ondanks de inspanningen van het ministerie, die tot minder onzekerheden in de rechtmatigheid hadden geleid. Ook stuitten wij op diverse gevallen waarin de prestatieverklaring niet
aan de gestelde eisen voldeed.
Wij zien dat de Directie Financieel-Economische zaken van het ministerie in 2019 hard
heeft gewerkt om het proces rond het afgeven van prestatieverklaringen te verbeteren. In
de praktijk blijkt het echter niet eenvoudig om dit proces op orde te krijgen. De genoemde
21

directie heeft bij alle departementsonderdelen op basis van deelwaarnemingen een onderzoek verricht naar prestatieverklaringen. Daarnaast zijn er bij alle departementsonderdelen
gesprekken gevoerd om te achterhalen waarom de kwaliteit van prestatieverklaringen niet
toereikend is en om de bewustwording over het belang van prestatieverklaringen te
vergroten. Uit de werkzaamheden van DFEZ blijkt dat:
• bij de departementsonderdelen onvoldoende kennis aanwezig is van de eisen waaraan
prestatieverklaringen moeten voldoen;
• prestatieverklaringen veelal wel in de administratie aanwezig zijn maar niet goed zijn
geregistreerd in Leonardo, het financieel-logistiek transactie- en informatiesysteem van
het Ministerie van JenV;
• in de 149 deelwaarnemingen die de Directie Financieel-Economische Zaken risico­
gericht heeft gecontroleerd, slechts bij 45% van de administratieve posten een
prestatieverklaring aanwezig was, waarvan de kwaliteit voldoende is.
De bevindingen van de ADR die wij hebben gereviewd, bevestigen het beeld van DFEZ.
Prestatieverklaringen zijn vaak niet op de afgesproken wijze vastgelegd in Leonardo.
Prestatieverklaringen die in Leonardo zijn opgenomen zijn verder niet altijd van voldoende
kwaliteit om vast te kunnen stellen dat de desbetreffende prestatie rechtmatig is geleverd.
Conclusie en aanbevelingen
We beoordelen het proces rond prestatieverklaringen van het Ministerie van JenV over
2019 als een onvolkomenheid. We bevelen de minister aan om:
• te bewerkstelligen dat prestatieverklaringen direct bij de controle en de boeking op
de juiste manier als brondocumentatie worden opgenomen in Leonardo;
• te bewerkstelligen dat een (kwalitatief) voldoende onderbouwing van prestatieverklaringen in Leonardo afdwingbaar wordt door middel van verplicht in te vullen velden die
voorwaardelijk zijn voor de betaling van een factuur;
• te zorgen voor voortzetting van de (periodieke) interne controles van de afdeling
Financial Control op de aanwezigheid en de kwaliteit van de onderbouwing van
geleverde prestaties en afhankelijk van de uitkomsten maatregelen te treffen ter
verbetering.
4.3.4 Financiële administraties en verantwoording
Wij hebben in ons onderzoek vastgesteld dat de administratieve discipline bij het Ministerie
van JenV verbetering behoeft. Het gaat hierbij in het bijzonder om tekortkomingen die in
de financiële administraties en de verantwoordingen zijn vastgesteld bij het beheer van
voorschotten, verplichtingen, derdenrekeningen en memo- en herstelboekingen. Door
deze tekortkomingen loopt het ministerie het risico dat de financiële sturings- en verantwoordingsinformatie fouten bevat.

22

Voorschotten- en verplichtingenbeheer
De beleidsafdelingen van het ministerie geven niet altijd of niet altijd tijdig opdracht tot
het (af)boeken van verplichtingen en voorschotten. Het in- en afboeken gebeurt vaak pas
ná het versturen van de beschikking. Een risico hiervan is dat de administratieve registratie
niet tijdig (of zelfs helemaal niet) plaatsvindt, terwijl de betreffende rechtshandelingen al
zijn verricht. De in 2019 geconstateerde fouten in de verplichtingen doen zich voor bij
het boeken van meerjarige verplichtingen, negatieve bijstellingen, het verhogen van
verplichtingen en verplichtingen die zijn aangegaan bij afrekeningen.
Uit de controlebevindingen van de ADR blijkt dat:
• voor € 16,2 miljoen aan fouten door het ministerie is gecorrigeerd in de verplichtingen
als gevolg van de bevindingen van de ADR;
• voor € 153,9 miljoen aan fouten door het ministerie is gecorrigeerd in de voorschotten
als gevolg van de bevindingen van de ADR.
Derdenrekeningen
Op een derdenrekening kunnen uiteenlopende ontvangsten en uitgaven worden vast­
gelegd, zoals ontvangsten uit subsidies, cofinanciering en uitgaven die bij derde partijen
kunnen worden gedeclareerd.
Deze ontvangsten en uitgaven leiden niet tot mutaties in de begroting van het ministerie.
De rekening heeft als functie om inzicht te kunnen bieden in de geldstromen waarbij
derden betrokken zijn. Ten opzichte van de derde partijen moet het ministerie zich namelijk
kunnen verantwoorden over bedragen die zijn ontvangen en de uitgaven die daarmee
worden gefinancierd. Hiertoe worden op de betreffende afdelingen binnen het ministerie
primaire registraties bijgehouden. Voor een goed beheer moet de derdenrekening periodiek
worden geanalyseerd. Dan moet worden gezorgd dat de bedragen op de derdenrekening
overeenkomen met de primaire registraties bij de betreffende afdelingen.
Het beheer van de derdenrekening van het Ministerie van JenV voldoet niet aan de gestelde
eisen. Het gevolg hiervan is dat het ministerie onvoldoende in staat is zich te verantwoorden
over de besteding van bedragen die het van derde partijen heeft ontvangen.
Het risico bestaat dat uitgaven, die niet aantoonbaar zijn, als niet subsidiabel worden
aangemerkt met als gevolg dat de van derden ontvangen bedragen terug moeten worden
betaald.

23

Memo- en herstelboekingen
Tot slot de onderbouwing van zogenoemde ‘memo- en herstelboekingen’. Dergelijke
boekingen vinden vaak plaats op het einde van het jaar bij het opmaken van de verantwoording. Het is van belang dat dergelijke boekingen/correcties deugdelijk worden onderbouwd
zodat achteraf ordelijk en controleerbaar kan worden nagegaan waarom een bepaalde
correctie heeft plaatsgevonden. Het komt bij het Ministerie van JenV regelmatig voor dat
de onderbouwing van memo- en herstelboekingen in de financiële administratie ontbreekt.
Hierdoor kan (achteraf) niet worden vastgesteld of deze boekingen rechtmatig en juist
zijn. Dit geldt voor ongeveer 60% van de onderzochte boekingen, zo blijkt uit de controlebevindingen van de ADR.
Conclusie en aanbevelingen
We beoordelen de financiële administraties en verantwoording van het Ministerie van JenV
over 2019 als een onvolkomenheid. We bevelen de minister aan om de administratieve
discipline rond de financiële administraties en verantwoording te verbeteren en de
bestaande regels en procedures op de benoemde onderdelen strikter na te leven.

4.4 Opgeloste onvolkomenheden
4.4.1 Informatiebeveiliging - onvolkomenheid opgeheven, realisatie naar centrale
sturing en risicobeheersing
Digitale en fysieke dreigingen zoals sabotage, verstoring, diefstal en lekken van staatsgeheime,
bedrijfsvertrouwelijke en privacygevoelige informatie hebben in potentie een grote impact
op de burger, de rijksoverheid en het bedrijfsleven. Juist in tijden van crisis, zoals bij de
coronacrisis, is het van belang dat informatie goed beveiligd is omdat de getroffen maat­
regelen ervoor zorgen dat de meeste werkzaamheden digitaal moeten plaatsvinden. Denk
aan thuiswerken, videobellen en telefonisch overleg. Er zijn aanwijzingen dat cybercriminelen
zich hier massaal op storten en het aantal valse mails over het coronavirus fors is toegenomen.
Zo worden uit naam van de World Health Organization valse e-mails verstuurd met schadelijke, gevaarlijke malware. Ook de aanvallen op Citrix en de aanval met gijzelsoftware bij
de Universiteit van Maastricht eind 2019 tonen aan dat beschikbaarheid van de digitale
voorzieningen van groot belang zijn. De impact die het gebrek aan een goede informatie­
beveiliging kan hebben is de reden dat de Algemene Rekenkamer hier al jaren onderzoek
naar doet.
We constateren rijksbreed dat ongeveer de helft van de onderzochte organisaties informatiebeveiliging (op het gebied van governance, de inrichting van de organisatie, het incidentmanagement en het risicomanagement) niet op orde heeft. Wij zien in het totaalbeeld
rijksbreed dat er veel inspanningen zijn geleverd en het aantal geeft aan dat er zichtbaar

24

een stap voorwaarts is gemaakt. We stellen vast dat er sprake is van een reëel risico in
de keten van overheidsorganisaties bij het uitwisselen van informatie. Er zijn onderling
sterke afhankelijkheden tussen ministeries bij het uitwisselen van staatsgeheime, bedrijfsvertrouwelijke en privacygevoelige informatie. Door de grote verschillen in de niveaus van
informatiebeveiliging ontstaan er risico’s bij het uitwisselen van informatie. De zwakste
schakel binnen de keten bepaalt de sterkte van de keten als geheel. Het is van belang dat
onderlinge relaties, verschillen en afhankelijkheden tussen de schakels in de keten voor
ieder ministerie helder zijn. Het is nu onduidelijk wie verantwoordelijk is voor de verschillende ketens van informatiesystemen die departementoverstijgend zijn.
Ministerie van JenV
Het Ministerie van JenV bestaat uit een centrale organisatie (het ministerie) en een veelheid
aan decentrale organisatieonderdelen en/of daaraan verbonden organisaties (zoals de
Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid en de politie). De minister van
JenV is in 2018 gestart met een meer centrale aansturing en beheersing van de informatiebeveiliging. Dit betreft naast het creëren van centraal inzicht in informatiebeveiliging ook
een cultuuromslag in de hele organisatie.
Opvolging aanbevelingen verantwoordingsonderzoek 2018
In ons verantwoordingsonderzoek over 2018 bevalen wij aan om de bij het risicomanagement
al ingeslagen weg voort te zetten en af te ronden, zodat de werking daarvan blijkt. We
constateren dat de aanbeveling uit ons verantwoordingsonderzoek over 2018 over het
verbeteren van de centrale sturing op het risicomanagement in 2019 is opgevolgd. Over
2019 resulteert de centrale sturing en beheersing in een verbetering op alle 4 de aandachtsgebieden (governance, inrichting van de organisatie, risicomanagement en incident­
management).
Beeld over 2019
Wij constateren bij het Ministerie van JenV een grote voortgang op de sturing van informatiebeveiliging. Wel constateren we op het aandachtsgebied incidentmanagement ook een
(laag) risico. Er is een veelheid aan documentatie over informatiebeveiliging (verschillende
processen), waardoor het zou kunnen dat medewerkers niet weten welk proces gebruikt
moet worden om bijvoorbeeld een incident te registreren.
Het formeel vastgelegde proces bij het ministerie, dat bepaalt met wie medewerkers contact
moeten opnemen als er een beveiligingsincident plaatsvindt (het escalatieproces), bevindt
zich in de implementatiefase. Hierdoor bestaat de kans dat er geen volledig centraal overzicht is van de belangrijkste incidenten, met het risico dat er niet gecommuniceerd wordt
over beveiligingsgebeurtenissen en dat zwakke plekken in de beveiliging blijven bestaan.

25

Conclusie en aanbevelingen
Door de minister van JenV is op alle aandachtsgebieden een duidelijke stap voorwaarts
gezet, door de realisatie van meer centrale aansturing en risicobeheersing. Daarom wordt
de onvolkomenheid die wij in het verantwoordingsonderzoek 2018 constateerden op
informatiebeveiliging opgeheven. Wel vragen we aandacht voor het risico dat nog wordt
gelopen op het gebied van het incidentmanagement, waarbij we de volgende aanbevelingen
doen om dit risico te beheersen:
• Zorg voor een adequaat beheer en overzicht van de documentatie over informatie­
beveiliging (veel verschillende processen), waardoor medewerkers weten welk proces
gehanteerd moet worden bij bijvoorbeeld het registreren van incidenten;
• Zorg voor een volledige implementatie en verankering van de escalatieprocedure,
zodat er in tijden van crisis op de juiste wijze wordt gecommuniceerd over incidenten
in de informatiebeveiliging.

4.5 Belangrijke risico’s en aandachtspunten bedrijfsvoering
Een toekomstbestendig ICT-landschap is een randvoorwaarde voor uitvoering
van rijksbeleid
In ons verantwoordingsonderzoek over 2018 hebben we aandacht gevraagd voor de
informatievoorziening aan de Tweede Kamer over het ICT-landschap van het Rijk en de
kosten en de risico’s daarvan. We stelden vast dat de totale ICT-uitgaven (in 2017) € 2,7
miljard bedroegen (in 2018 € 3,1 miljard). Van dit bedrag gaat ongeveer 25% naar grote
ICT-projecten; de overige 75% van de bestedingen gaat naar onderhoud en vernieuwing
van bestaande ICT bij het Rijk (Algemene Rekenkamer, 2019a).
In het verantwoordingsonderzoek over 2019 hebben we ons verder verdiept in het
bestaande ICT-landschap van het Rijk. We hebben bij 11 ministeries onderzocht hoe
onderhoud en vernieuwing van de bestaande ICT-systemen is geregeld. Het is voor
ministeries niet voldoende om ervoor te zorgen dat ICT-systemen, zoals een klantportaal
of een systeem waarin inspectieresultaten worden vastgelegd, op korte termijn hun werk
doen zonder al te veel incidenten. Het gaat er ook om dat zeker wordt gesteld dat deze
ICT-systemen in de toekomst op een goede manier blijven werken. Het planmatig onderhoud van het ICT-landschap dat moet zorgen voor een duurzaam en toekomstbestending
ICT-landschap, wordt lifecycle management genoemd.
De departementale chief information officer (CIO) vervult daarbij op ieder ministerie een
sleutelrol. De CIO is binnen het ministerie het aanspreekpunt voor de politieke en ambtelijke
leiding op ICT-gebied. De CIO moet gevraagd en ongevraagd adviseren over de doelstelling,
uitvoering, kosten en risico’s van beleid waar dit raakt aan ICT en omgekeerd. Dat betekent
dat de CIO inzicht moet hebben in het ICT-landschap en kan adviseren over de levensduur
van applicaties.2 Daarvoor is het nodig dat een proces voor lifecycle management van
applicaties is ingericht dat bestaat uit 5 stappen: inzicht, plannen maken, plannen uitvoeren,
meten van resultaten en evalueren (zie figuur 2).
26

Lifecycle management bestaat uit 5 stappen die samen ervoor zorgen dat de risico’s
van veroudering van het ICT-landschap worden beheerst, zodat de taken en processen van het ministerie duurzaam worden ondersteund door de ICT-systemen

1. Inzicht in het bestaande
ICT-landschap en de applicaties en systemen die daar
deel van uitmaken, inclusief
status, risico’s en financiële
aspecten

5. Evaluatie van

2. Plan om te zor-

het gevoerde lifecycle management,
aanpassingen indien
nodig

gen dat de belangrijkste applicaties gedurende hun hele
levensduur operationeel en functioneel
blijven

Lifecycle
management

4. Meten van
resultaten

3. Uitvoering van
beheer en onderhoud van de applicaties volgens het plan

en verbetering
realiseren

Figuur 2 De 5 stappen van lifecycle management

De CIO hoeft lifecycle management niet zelf te organiseren of uit te voeren, maar moet wel
sturen op de invulling en uitvoering ervan in het gehele ministerie.

27

Een toekomstbestendig ICT-landschap begint met inzicht
Wij hebben onze oordeelsvorming in dit verantwoordingsonderzoek over 2019 gebaseerd
op de eerste stap van de 5 stappen: de CIO moet inzicht hebben in het bestaande ICTlandschap van het ministerie, in de status van applicaties en de daaraan verbonden risico’s
en in de financiële aspecten.
Dit inzicht is de basis voor onderhouds- en vernieuwingsplannen waarmee de continuïteit
van de bestaande ICT-systemen en daarmee de dienstverlening van het Rijk wordt gewaarborgd. Verder is inzicht in het huidige ICT-landschap nodig om de informatievoorziening
aan de Tweede Kamer te verbeteren en tijdig te kunnen bepalen of beleidswensen van
het parlement uitvoerbaar zijn. Inzicht in het ICT-landschap helpt ook om bijvoorbeeld te
kunnen achterhalen welke (versie van) software de organisatie gebruikt, zodat in het geval
van een incident adequaat gereageerd kan worden. Dat heeft bijvoorbeeld gespeeld bij het
recente Citrix-incident. Inzicht in het bestaande landschap, de applicaties en de systemen
helpt dan bij het nemen van de juiste maatregelen om risico’s te beperken en herstelacties
uit te voeren. Kortom, inzicht is het fundament voor een toekomstbestendig ICT-landschap
en een randvoorwaarde voor de uitvoering van Rijksbeleid.
Wij constateren dat vrijwel alle in ons onderzoek betrokken ministeries bezig zijn met het
inrichten van de eerste twee stappen van lifecycle management. Wij zien echter wel grote
verschillen per ministerie in de mate waarin de CIO over inzicht in het ICT-landschap
beschikt (eerste stap).
Lifecycle management: inzicht in ICT-landschap heeft meer aandacht nodig
De CIO van het Ministerie van JenV heeft risicovolle applicaties in beeld gebracht met een
portfolio. Dit portfolio bevat applicaties van de verschillende onderdelen van het Ministerie
van JenV. Dit portfolio wordt ook gebruikt voor het informatiebeveiligingsbeleid. Dit
overzicht van applicaties biedt de CIO op centraal niveau inzicht in belangrijke applicaties
en bijbehorende risico’s voor het primaire proces. Het geeft de CIO aanknopingspunten
om te sturen op bestaande ICT.
Dit inzicht is echter nog niet volledig. Van de gemeenschappelijke applicaties binnen het
Ministerie van JenV zijn de financiële aspecten specifiek per applicatie in beeld. Dit beeld
helpt bij het voorkomen van ondoelmatige besteding van middelen en bij het zorgen voor
voldoende financiële middelen om de continuïteit van de applicaties en daarmee van het
beleid te borgen. Er is op centraal niveau echter geen inzicht in de levenscyclus en de
financiële aspecten van de diverse andere applicaties die binnen het ministerie worden
gebruikt. Wel beschikt de CIO over een algemeen beeld van de financiële aspecten van
het ICT-landschap. De kostenverhouding tussen instandhouding, doorontwikkeling en
vernieuwing van ICT is per onderdeel bekend bij de CIO.
Wij merken het centrale inzicht in de status van het ICT-landschap bij het Ministerie van
JenV aan als aandachtspunt. Door de beperkte mate van inzicht bestaat het risico dat het

28

beleid en de plannen niet zijn afgestemd op de behoefte in het landschap en dat onderhoud, vernieuwing en vervanging van ICT-systemen en applicaties niet tijdig kunnen
worden gepland. Daarnaast is de uitvoerbaarheid van toekomstig beleid moeilijk zeker te
stellen, omdat niet bekend is wat de benodigde applicaties nog kunnen, hoelang ze nog
meegaan en wat nodig is om de uitvoering van dit beleid te garanderen.
Het ministerie is bezig met het verbeteren van het inzicht in de applicatieportfolio’s van
de organisaties die deel uitmaken van het bestuursdepartement én de taakorganisaties.
De kansen voor het verbeteren van inzicht in het applicatielandschap zitten volgens het
Ministerie van JenV vooral in het verkrijgen van een scherper meerjarig beeld van de status
van het applicatielandschap en in de veranderagenda waarin staat wat er met verouderde
applicaties moet gebeuren. Wij moedigen deze ontwikkeling aan.
Het verbeteren van het inzicht op centraal niveau helpt bij het verder vormgeven van het
lifecycle management. We zien dat er op het Ministerie van JenV al geruime tijd aandacht
is voor de balans tussen vernieuwing en beheer en voor de gevolgen van verouderde ICT
voor de continuïteit van de taakuitvoering. Met beter inzicht in de status van het ICTlandschap kan de CIO gericht sturen op het onderhoud van ICT bij de onderdelen en
daarmee op de continuïteit van de taakuitvoering van het ministerie.
Conclusie en aanbevelingen
De CIO heeft inzicht in risicovolle ICT-applicaties binnen de verschillende onderdelen
van het ministerie. Dit inzicht is echter niet volledig en behoeft aandacht.
We bevelen dan ook aan om op centraal niveau het inzicht in de levenscyclus en financiële
aspecten van ICT-applicaties te verbeteren. Zonder dit inzicht kan de CIO niet voldoende
sturen op de continuïteit van primaire processen binnen het ministerie en op het onderhouden van het ICT-landschap. Wij bevelen de minister daarom ook aan om de huidige
voorstellen voor het verbeteren van inzicht in de applicatieportfolio’s van de onderdelen
op korte termijn in praktijk te brengen.

4.6 Oordeel over de totstandkoming bedrijfsvoeringsinformatie
Wij hebben de betrouwbaarheid van de totstandkoming van de bedrijfsvoeringsinformatie
in het jaarverslag onderzocht in aanvulling op ons oordeel over de bedrijfsvoering.
De bedrijfsvoeringsinformatie in het Jaarverslag 2019 van het Ministerie van JenV is betrouwbaar
tot stand gekomen en is niet strijdig met de financiële verantwoordingsinformatie.

29

5

Beleidsresultaten
In dit hoofdstuk bespreken we de uitkomsten van ons onderzoek naar de resultaten
van het beleid van de minister van JenV en van de minister voor Rechtsbescherming.
Wij hebben ons onderzoek gericht op twee beleidsthema’s die een grote impact
hebben op de Nederlandse samenleving: huiselijk geweld (inclusief kindermishandeling)
en georganiseerde criminaliteit. Het gaat in beide gevallen om een omvangrijk en hardnekkig
vraagstuk. Het aanpakken van deze vraagstukken is niet eenvoudig, omdat er een groot
aantal professionals en organisaties vanuit verschillende sectoren bij betrokken is. Elk van
hen heeft specifieke taken en verantwoordelijkheden. Gezamenlijk vormen zij een keten
die, respectievelijk een netwerk dat voor de opdracht staat om (in het geval van huiselijk
geweld) kinderen en jeugdigen te beschermen die in (acute) onveiligheid verkeren, dan
wel (in het geval van georganiseerde criminaliteit) de ondermijning van de samenleving
een halt toe te roepen. Bij de uitvoering van het beleid op deze beide terreinen is het van
belang dat de betrokken partijen effectief samenwerken, elkaar adequaat informeren,
gezamenlijke afwegingen maken en actie ondernemen.
In het onderzoek naar de acute jeugdbescherming hebben wij onderzocht of de Raad voor
de Kinderbescherming, kinderrechters en gecertificeerde instellingen voor jeugdbescherming
gezamenlijk in staat zijn om adequaat op te treden in situaties die acuut onveilig zijn voor
kinderen (§ 5.1).
In het onderzoek naar de aanpak van de georganiseerde ondermijnende criminaliteit
hebben wij geïnventariseerd wat kritische succesfactoren zijn in de regionale samenwerking tussen diverse overheidsinstanties bij het bestrijden van ondermijning (§ 5.2).
We ronden dit hoofdstuk af met een oordeel over de totstandkoming van de beleids­
informatie in het jaarverslag van het Ministerie van JenV ( § 5.3).

5.1 Acute jeugdbescherming
5.1.1 Inleiding
Kinderen zijn voor hun ontwikkeling afhankelijk van hun ouder(s).3
Zij moeten hun kind verzorgen en opvoeden, zodat het kan uitgroeien tot een zelfstandige volwassene. Maar als ouders tijdelijk of
structureel niet in staat blijken om voor hun kind te zorgen, hoort

30

de overheid het kind op een passende manier te beschermen en op te vangen. Dit ligt sinds
1989 vast in het Internationaal Verdrag inzake de rechten van het kind. In beginsel vervult de
overheid hierbij een ondersteunende, faciliterende rol. Dat verandert als de problemen in
de thuissituatie dusdanig groot zijn dat er sprake is van een acuut onveilige situatie voor het
kind. Dan moet de overheid direct ingrijpen. De kinderrechter legt in deze situatie hulpverlening op door middel van kinderbeschermingsmaatregelen.
Huiselijk geweld en kindermishandeling in Nederland
Als de overheid moet ingrijpen, is er vaak sprake van kinderen die door hun ouders
worden verwaarloosd of misbruikt of die getuige of slachtoffer zijn van huiselijk geweld
binnen het gezin.
Feiten en cijfers rond huiselijk geweld en kindermishandeling
Huiselijk geweld kan vele gedaantes aannemen, zoals fysieke of psychische mishandeling,
seksueel geweld, verwaarlozing, vernedering of overmatige controle. In Nederland zijn ieder
jaar meer dan 100.000 kinderen getuige en/of slachtoffer van huiselijk geweld. Voor kinderen
is dit geweld zeer ingrijpend. Het kan grote gevolgen hebben – ook voor heel jonge kinderen.
(Verwey-Jonker Instituut, 2018). Tussen de 90.000 en 127.000 kinderen hebben jaarlijks te
maken met ten minste één vorm van kindermishandeling. Dit is circa 3% van alle kinderen van
0 tot en met 17 jaar (Alink et al., 2018).

Hulpverlening in ‘vrijwillig kader’
Als ouders problemen hebben met de opvoeding van hun kind(eren), is er doorgaans eerst
vrijwillige hulpverlening actief rond het gezin. Professionele (gemeentelijke) instanties
zoals het sociale wijk- of buurtteam, het Centrum voor Jeugd en Gezin of een instelling
voor jeugdhulpverlening staan het gezin dan bij. Het komt echter voor dat ouders niet
meer openstaan voor hulp, of dat de vrijwillige hulpverlening ontoereikend blijkt.
Beoordeling zorgen over gezin aan Jeugdbeschermingstafel
Gemeenten zijn per 1 januari 2015 verantwoordelijk geworden voor de jeugdzorg (waaronder
de jeugdbescherming). Sindsdien zijn gemeenten regionale samenwerkingsverbanden
aangegaan waarin de jeugdzorg is georganiseerd, de jeugdregio’s. In een groot aantal van
deze jeugdregio’s zijn zogeheten Jeugdbeschermingstafels opgericht. Daar bespreken alle
bij het gezin betrokken hulpverleners gezamenlijk wat de zorgen over de opvoedingssituatie
van een kind zijn en welke mogelijkheden er zijn om ernstige zorgen op te heffen. Beoordeeld wordt of de ingeschakelde hulp voldoende is om de ontwikkelingsdreiging van het
kind weg te nemen. Wanneer de acties en resultaten niet voldoende zijn, wordt de Raad
voor de Kinderbescherming – een uitvoeringsorganisatie van het Ministerie van JenV
– gevraagd een beschermingsonderzoek te starten. Het doel van dit onderzoek is om te
achterhalen of er sprake is van een zodanig bedreigde opvoedsituatie dat hulpverlening
in het ‘gedwongen kader’ nodig is.
31

Hulpverlening in ‘gedwongen kader’
In acute situaties kunnen de uitkomsten van een beschermingsonderzoek niet worden
afgewacht. Dan verzoekt de Raad voor de Kinderbescherming de kinderrechter om spoedmaatregelen op te leggen waarmee het kind in kwestie snel in veiligheid kan worden
gebracht. Het gaat dan doorgaans om een combinatie van:
1. een voorlopige ondertoezichtstelling (wat inhoudt dat het kind een gezinsvoogd krijgt
die de ouders adviezen geeft over de opvoeding – gericht op het vaardiger maken van
ouders en kind – en hierover met de ouders afspraken maakt waaraan zij verplicht zijn
mee te werken);
2. een machtiging tot uithuisplaatsing van het kind (wat inhoudt dat het kind tijdelijk in
de crisisopvang – bij een crisispleeggezin, in een crisisgroep of op een crisisplaats in
een jeugdinstelling – wordt geplaatst).4
Deze maatregelen worden door de kinderrechter dwingend opgelegd. De uitvoering van
spoedmaatregelen is voorbehouden aan – namens de minister van JenV – gecertificeerde
instellingen voor jeugdbescherming. Zij leveren de gezinsvoogd en regelen de uithuisplaatsing van het kind.
Feiten en cijfers rond ondertoezichtstelling
In Nederland komt jaarlijks ongeveer 0,5%5 van de circa 3,5 miljoen kinderen onder de 18 jaar in
aanraking met de Raad voor de Kinderbescherming, de kinderrechter en een gecertificeerde
instelling voor jeugdbescherming. In ruim 2/3 van de gevallen wordt besloten tot van een vorm
van ondertoezichtstelling (voorlopig dan wel definitief).

Verantwoordelijkheidsverdeling rond jeugdbescherming
Sinds de invoering van de Jeugdwet in 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk geworden
voor de jeugdhulpverlening, de preventieve jeugdbescherming en de uitvoering van
kinderbeschermingsmaatregelen. Deze decentralisatie van de jeugdzorg had onder
meer tot doel om met een wijkgerichte aanpak de zorg dichter bij het kind te brengen.
Onveilige situaties in gezinnen zouden eerder door sociale wijk- en buurtteams worden
gesignaleerd. De verwachting was dat dit een dempend effect zou hebben op het beroep
op (acute) jeugdbescherming.
Ons onderzoek
Het functioneren van de jeugdbescherming in ons land staat de laatste jaren in een negatief
daglicht. In de media verschijnen regelmatig publicaties over het ontbreken van tijdige
en passende bescherming voor kinderen in nood. Ook de Inspectie Gezondheidszorg en
Jeugd (Inspectie GenJ) en de Inspectie Justitie en Veiligheid (Inspectie JenV) zijn zeer
kritisch over het functioneren van de jeugdbescherming. In een rapport dat beide toezichthouders eind 2019 samen uitbrachten, constateren zij dat kwetsbare kinderen die in hun
32

ontwikkeling worden bedreigd veel te lang moeten wachten op hulp. Kinderen komen op
achtereenvolgende wachtlijsten terecht bij de sociale wijk- of buurtteams, Veilig Thuis,
de Raad voor de Kinderbescherming, gecertificeerde instellingen voor jeugdbescherming
en jeugdreclassering en de gespecialiseerde jeugdhulp. Beslissingen van kinderrechters
kunnen soms niet worden uitgevoerd, omdat de jeugdhulp die in de beschikking is
opgenomen niet beschikbaar is en ook niet beschikbaar komt (Inspectie GenJ & Inspectie
JenV, 2019).
Tegen de achtergrond van deze wachtlijstproblematiek hebben wij onderzocht of kinderen
die in een acuut onveilige situatie verkeren wel altijd direct in veiligheid worden gebracht.
We zijn daartoe nagegaan of er in noodsituaties tijdig spoedmaatregelen worden opgelegd
en uitgevoerd.
Wij hebben door middel van data-analyse de doorlooptijd onderzocht van spoedmaatregelen
die in 2018 en in de eerste helft van 2019 zijn opgelegd en uitgevoerd. Aanvullend hebben
we in twee jeugdregio’s gesprekken gevoerd met medewerkers van de Raad voor de
Kinderbescherming, kinderrechters en gezinsvoogden van gecertificeerde instellingen
voor jeugdbescherming. Deze gesprekken gingen over de wijze waarop kinderen in acute
situaties door de overheid in het gedwongen kader worden beschermd.
We hebben ook gekeken naar de ontwikkeling van het aantal spoedmaatregelen dat de
afgelopen jaren door kinderrechters is opgelegd.
Tot slot hebben we onderzocht welke afspraken de minister voor Rechtsbescherming met
de Raad voor de Kinderbescherming heeft gemaakt over het oppakken van acute zaken.
Daarbij zijn we ook nagegaan hoe de minister voor Rechtsbescherming ervoor zorgt dat
deze afspraken worden nagekomen.
Het onderzoek haakt aan bij SDG-doelstelling 16 en in het bijzonder bij de tweede subdoelstelling daarbij, namelijk: “Een einde maken aan het misbruik, de exploitatie, de handel
en van alle vormen van geweld tegen en het martelen van kinderen.”
5.1.2 Doorlooptijden rond spoedmaatregelen
Hieronder bespreken we hoe het werkproces rond het opleggen en uitvoeren van spoedmaatregelen verloopt en welke doorlooptijden zijn gemoeid met de stappen in dit proces.
Spoedmelding
De Raad voor de Kinderbescherming is de enige instantie die bij de kinderrechter kan
vragen om het opleggen van een spoedmaatregel om een kind in veiligheid te brengen.6
De Raad voor de Kinderbescherming kan daartoe besluiten op grond van een spoed­melding van bijvoorbeeld een sociaal wijk- of buurtteam, Veilig Thuis7 of de politie.
33

Zulke spoedmeldingen komen binnen bij een van de 15 locaties van de Raad voor de
Kinderbescherming en worden behandeld door gespecialiseerde ‘triagemedewerkers’ die
in staat zijn om onder (tijds)druk de aard van spoedmeldingen te beoordelen en de juiste
(vervolg)acties in gang te zetten. Uit ons onderzoek blijkt dat deze triagemedewerkers
spoedmeldingen altijd direct oppakken.
Lang niet alle verzoeken om een spoedmaatregel die bij de Raad voor de Kinderbescherming
binnenkomen, monden overigens uit in door kinderrechters opgelegde spoedmaatregelen.
Bij ongeveer 50% van de spoedmeldingen wordt, nadat de ernst van de situatie is beoordeeld, een lichtere vorm van hulpverlening ingezet. De Raad bekijkt altijd eerst samen
met de melder of alternatieve interventies mogelijk zijn. Zo’n alternatieve interventie kan
bijvoorbeeld inhouden dat een kind vrijwillig de nacht doorbrengt bij een pleeggezin of bij
vrienden/familie binnen het netwerk van het gezin, bijvoorbeeld bij de andere ouder als de
ouders gescheiden zijn.
Ingrijpen door Raad voor de Kinderbescherming
Wanneer in een gezin sprake is van huiselijk geweld en kindermishandeling, kan ernstige
psychiatrische problematiek bij de ouders, al dan niet in combinatie met alcohol- en/of
drugsgebruik, een rol spelen. Regelmatig kunnen of willen zulke ouders niet meewerken
aan oplossingen die door de vrijwillige hulpverlening worden aangedragen om de thuissituatie
voor de kinderen veilig te maken. In die gevallen is ingrijpen door de Raad voor de Kinderbescherming onontkoombaar. De Raad voor de Kinderbescherming komt dan met spoed
in actie om te zorgen dat de kinderrechter het kind direct voorlopig onder toezicht stelt en
indien nodig uit huis laat plaatsen.8
Wij hebben vastgesteld dat op alle locaties van de Raad voor de Kinderbescherming
de benodigde capaciteit voor de afhandeling van spoedmaatregelen is gewaarborgd.
Spoedmaatregelen krijgen altijd prioriteit.
Op 3 locaties (Rotterdam, Amsterdam en Breda) is hiervoor een speciaal spoedteam
operationeel. Medewerkers van deze teams beoordelen en behandelen alleen spoedmeldingen. Bij voldoende ruimte voeren zij ook het onderzoek na de spoedinterventie uit.
Op de andere locaties van de Raad voor de Kinderbescherming zijn medewerkers die spoedmaatregelen behandelen ook belast met andere taken. Spoedmeldingen verstoren in dat
geval het reguliere werkproces. Spoedmeldingen buiten kantooruren worden op alle locaties
van de Raad opgevangen door een piketdienst op basis van een bereikbaarheidsrooster.
Tijdsbeslag afhandeling van spoedmeldingen bij Raad voor de Kinderbescherming
De bewerkingstijd van een spoedmaatregel is volgens de Raad voor de Kinderbescherming
gemiddeld 17 uur. In 2018 werden in totaal 1.920 spoedmaatregelen opgelegd. Dat bracht een
capaciteitsinzet voor spoedmaatregelen met zich mee ter grootte van 28 fte. De capaciteit voor
het raadsonderzoek dat volgt ná de spoedinterventie is daarin niet meegenomen.
34

Beschikking door kinderrechter
Spoedmeldingen die vanwege de ernst van de situatie niet kunnen worden afgehandeld
met een interventie op basis van vrijwillige hulpverlening, worden door de Raad voor de
Kinderbescherming direct aan de kinderrechter voorgelegd. Deze ziet zich vrijwel altijd
genoodzaakt om het kind onmiddellijk onder voorlopig toezicht te stellen. Vaak geeft de
kinderrechter tegelijkertijd een machtiging af om het kind uit huis te plaatsen.
De in ons onderzoek betrokken kinderrechters gaven zonder uitzondering aan dat zij
zelden twijfelen aan de door de Raad voor de Kinderbescherming voorgelegde situatie.
Zo goed als altijd is het volstrekt evident dat er sprake is van een acuut onveilige situatie.
Het opleggen van spoedmaatregelen gebeurt zonder wederhoor van de ouders. Binnen
14 dagen na de beschikking van de kinderrechter dient de zaak te worden behandeld op
zitting. Bij die gelegenheid worden de ouders wél gehoord. De kinderrechter beoordeelt
op dat moment of de beschikking op juiste gronden is afgegeven. Zo ja, dan blijven de
opgelegde maatregelen van kracht.
Wij hebben vastgesteld dat, ondanks het tekort aan voldoende gekwalificeerde kinderrechters, de benodigde capaciteit voor de oplegging van spoedmaatregelen bij de rechtbanken
is gewaarborgd. Ook hier gaat spoed altijd voor en er is altijd een kinderrechter die piketdienst heeft om verzoeken tot het opleggen van spoedmaatregelen te beoordelen.
Tijdsbeslag afhandeling spoedmaatregelen bij rechtbanken
Tijdens kantooruren komen verzoeken van de Raad voor de Kinderbescherming voor het treffen
van spoedmaatregelen (na een vooraankondiging per mail of per telefoon) via een fax binnen bij
de griffie van de rechtbank.9 Medewerkers van de griffie leggen het verzoek onmiddellijk voor
aan een van de kinderrechters. Hiervoor is altijd een kinderrechter beschikbaar. De kinderrechter
neemt het verzoek direct in behandeling en beslist binnen een uur. De beschikking van de
kinderrechter wordt door een juridisch medewerker van de griffie opgesteld. De kinderrechter
controleert en ondertekent de beschikking, waarna de griffie het document naar de belanghebbenden verstuurt. Uit onze data-analyse en steekproef bij de Raad voor de Kinderbescherming
blijkt dat de uitspraak van de kinderrechter in alle gevallen op dezelfde dag was als het rekest
(het verzoekschrift) van de Raad voor de Kinderbescherming.

Uitvoering uithuisplaatsing door instelling voor jeugdbescherming
Zodra de kinderrechter spoedmaatregelen voor een kind heeft opgelegd, wordt de feitelijke
uithuisplaatsing met grote snelheid uitgevoerd door een gecertificeerde instelling voor
jeugdbescherming. Dit houdt in dat het kind door medewerkers van deze instelling, veelal
gezinsvoogden, direct in veiligheid wordt gebracht en binnen de crisisopvang (bij een
crisispleeggezin of in een crisisgroep) wordt geplaatst.

35

Afhankelijk van de ernst van de situatie wordt eerst een plan gemaakt voor de manier
waarop de uithuisplaatsing zal worden uitgevoerd. Goed overleg met de ouders is daarbij
zeer wenselijk. Als ouders niet willen meewerken, schakelt de Raad voor de Kinderbescherming de politie in. Bij dergelijke uithuisplaatsingen zijn in de regel minimaal 2 politiemensen
aanwezig, de onderzoeker van de Raad voor de Kinderbescherming en minimaal 2 gezinsvoogden. Vaak zijn meer gezinsvoogden noodzakelijk, zeker als het om meer kinderen in
hetzelfde gezin gaat.
Gecertificeerde instellingen voor jeugdbescherming hebben te maken met een groot
personeelsverloop en zijn genoodzaakt te woekeren met de beschikbare menskracht.
De instellingen geven prioriteit aan de veiligheid van het kind. Hiervoor is capaciteit
beschikbaar, omdat ook hier spoed altijd voor gaat.
Gezinsvoogd: “Een spoedmelding is niet anders dan een 112-melding, die pak je ook niet na een
paar dagen pas op.”
Uit ons onderzoek blijkt dat het de gecertificeerde instellingen voor jeugdbescherming lang
niet altijd lukt op de dag van uitvoering van spoedmaatregelen een vaste gezinsvoogd aan
het kind te koppelen, maar dat dit enkele dagen duurt. In de Jeugdwet is vastgelegd dat een
gezinsvoogd binnen 5 werkdagen contact dient op te nemen met betrokkenen.
Organisatie uitvoering spoedmaatregel door gecertificeerde instelling voor
jeugdbescherming
Gecertificeerde instellingen voor jeugdbescherming bepalen zelf op welke manier ze de uitvoering
van de spoedmaatregel organiseren. Bij de 2 in ons onderzoek betrokken instellingen komen
spoedmaatregelen tijdens kantooruren binnen bij een bureaudienst. Vaak is de bureaudienst al
vooraf door de Raad voor de Kinderbescherming ingelicht over de voorgenomen spoedmaat­
regelen. Buiten kantooruren draaien gezinsvoogden piketdienst of bereikbaarheidsdienst, of is
er een afdeling spoedeisende zorg die de uitvoering van spoedmaatregelen verzorgt.

Figuur 3 geeft de uit ons onderzoek gebleken totale doorlooptijd van alle procestappen
voor de oplegging en uitvoering van spoedmaatregelen weer.

36

In acute situaties van onveiligheid wordt een kind binnen een dag uit huis geplaatst
Raad voor de
Kinderbescherming
vraagt voorlopige ondertoezichtstelling en uithuisplaatsing aan
Kinderrechter
legt voorlopige ondertoezichtstelling en uithuisplaatsing op
Instelling voor
jeugdbescherming
realiseert uithuisplaatsing,
plaatst jeugdige op crisisplaats
Crisisopvang

Maximaal 24 uur
Figuur 3 Totale doorlooptijd processtappen van spoedmaatregelen

5.1.3 Ontwikkeling beroep op acute jeugdbescherming
Toename ondertoezichtstellingen sinds 2017
Het aantal gevallen waarin spoedmaatregelen zijn opgelegd, is de laatste jaren flink toe­
genomen. Medio 2017 waren er circa 650 voorlopige ondertoezichtstellingen; begin 2019
waren het er circa 780; zie figuur 4. Van de in de Jeugdwet beoogde verminderde inzet van
acute jeugdbescherming is vooralsnog geen sprake.

37

Aantal voorlopige ondertoezichtstelling trajecten
800

750

700

Aantal trajecten

650

600

550
2015

Jaar

2016

2017

2018

2019

Figuur 4 Voorlopige ondertoezichtstellingen 2015-2019

Wij hebben geen onderzoek gedaan naar (verklaringen voor) de toename van het aantal
opgelegde spoedmaatregelen. Zowel medewerkers van de Raad voor de Kinderbescherming,
Jeugdzorg Nederland als kinderrechters in de onderzochte twee jeugdregio’s brachten
tijdens ons onderzoek naar voren dat in hun perceptie problematische situaties in gezinnen
regelmatig onnodig escaleren als gevolg van te late signalering door sociale wijk- of buurtteams.10 Zij nemen waar dat bij sommige wijk- of buurtteams sprake is van gebrek aan
kennis over de jeugdbescherming in het gedwongen kader en over de afwegingen die
moeten worden gemaakt in urgente situaties. Sommige sociale wijk- en buurtteams – die
van oudsher vooral ondersteuning en zorg aanbieden – zijn volgens onze gesprekspartners
nog onvoldoende gewend om op te treden als jeugdbeschermer. Deze teams zijn volgens
hen nog niet allemaal goed toegerust om de rol die ze sinds de invoering van de Jeugdwet
hebben als het gaat om het signaleren van onveiligheid van kinderen, adequaat te vervullen.
De te late signalering vormt volgens onze gesprekspartners een van de verklaringen voor
de toename van het aantal opgelegde spoedmaatregelen.
In een onderzoek uit 2018 naar knelpunten in het functioneren van wijkteams wijst ook
de Rekenkamer Rotterdam op de “handelingsverlegenheid van wijkteams die ontstaat
door gebrek aan kennis en kunde” (Rekenkamer Rotterdam, 2018, p. 98). Deze observatie
wordt bevestigd in een onderzoek van de Kinderombudsman Rotterdam uit hetzelfde jaar
(Kinderombudsman Rotterdam, 2018, p. 41). In dat onderzoek wordt gesignaleerd dat in

38

Rotterdam nog niet alle wijkteams beschikken over de expertise die nodig is om te
kunnen omgaan met complexe gezinsproblematiek waar sprake is van weerstand tegen
hulpverlening.
Onze gesprekspartners wezen ons erop dat de toename van het aantal opgelegde spoedmaatregelen mede te maken kan hebben met het gegeven dat het vereiste hulpaanbod
(op vrijwillige basis) waarmee escalatie in een gezinssituatie kan worden voorkomen, vaak
niet beschikbaar is. Ook de inspecties GenJ en JenV hebben recent het ontbreken van
voldoende hulpaanbod in het vrijwillige kader gesignaleerd (Inspectie GenJ & Inspectie
JenV, 2019). Een kind met problemen in de thuissituatie krijgt vaak gedurende lange tijd
niet de vereiste hulp en begeleiding. De wachttijden in de jeugd-ggz en andere jeugdhulp
beslaan soms wel een jaar.11 Het uitblijven van hulp en begeleiding kan leiden tot verergering
van het probleem.
Het beeld dat oprijst uit de gesprekken die wij hebben gevoerd (en dat wordt bevestigd
door de zojuist aangehaalde onderzoeken) is dat justitieel ingrijpen binnen 24 uur weliswaar
is gegarandeerd in situaties die acuut onveilig zijn voor kinderen, maar dat eerder in de
hulpverleningsketen problemen in gezinnen vaak onvoldoende worden onderkend.
Ontbreken van passende hulp na eerste crisiszorg
Een volgende vraag is of een kind later in de keten, als de situatie binnen een gezin eenmaal
is geëscaleerd en er spoedmaatregelen zijn getroffen, wél de hulp en begeleiding krijgt dat
het nodig heeft.
Onze gesprekspartners in de twee jeugdregio’s wijzen ons erop dat, nadat een kind met
spoed in veiligheid is gebracht, het in veel gevallen niet lukt om aansluitend een passende
plaats voor het kind te vinden. Medewerkers van een spoedteam van de Raad voor de
Kinderbescherming en gezinsvoogden gaven tegenover ons aan dat kinderen soms wel
3 maanden in een crisisopvang verblijven en dat er dan nog steeds geen geschikte plek is.
Ook de inspecties GenJ en JenV constateren in hun gezamenlijke rapport uit 2019 het
gebrek aan passende hulpverlening na crisisplaatsingen (Inspectie GenJ & Inspectie JenV,
2019, p. 16).
Medewerker spoedteam Raad voor de Kinderbescherming: “In een crisissituatie volgt er
altijd wel een oplossing, maar die is vaak niet passend voor het kind in kwestie.”
Voor gespecialiseerde hulpverlening zijn de wachttijden soms zelfs langer dan 3 maanden.
Officieel mag crisisopvang maar een maand duren.

39

We zien dus dat niet alleen voorafgaand aan justitieel ingrijpen maar ook daarna vaak geen
tijdige en passende hulp en begeleiding wordt verleend aan kinderen; zie figuur 5.
Problemen in het voor- en natraject van crisissituaties
Wijkteam
doet spoedmelding

Signalering van
problemen in
gezinnen te laat.
Onvoldoende aanbod
van jeugd-ggz, andere
jeugdhulp en begeleiding om escalatie te
voorkomen door
wachtlijsten.

Raad voor de
Kinderbescherming
vraagt voorlopige ondertoezichtstelling en uithuisplaatsing aan
Kinderrechter
legt voorlopige ondertoezichtstelling en uithuisplaatsing op
Instelling voor
jeugdbescherming
realiseert uithuisplaatsing,
plaatst jeugdige op crisisplaats
Crisisopvang
plaatst door naar
passende jeugdhulp
en begeleiding
Maximaal 24 uur
Aanbieder
jeugdhulp

Onvoldoende aanbod
van passende jeugdhulp en begeleiding om
vervolgzorg te bieden
door wachtlijsten.
Figuur 5 Acute jeugdbescherming binnen de jeugdbeschermingsketen

40

5.1.4 Rol minister voor Rechtsbescherming
De minister voor Rechtsbescherming is verantwoordelijk voor het functioneren en presteren
van de Raad voor de Kinderbescherming. De minister heeft als ‘opdrachtgever’ van de
Raad voor de Kinderbescherming in 2018 met de Raad afgesproken dat deze acute zaken
direct oppakt en uitvoert. Deze afspraak is in het jaarplan 2020 van de Raad voor de Kinderbescherming opgenomen. Over het nakomen van deze afspraak dient de Raad voor de
Kinderbescherming zich 4 keer per jaar schriftelijk te verantwoorden.
Verder is met de Raad afgesproken, als uitvloeisel van de bevindingen van de Inspectie JenV
over de wachtlijsten bij de Raad de Kinderbescherming (Inspectie JenV, 2018), dat het al
bestaande actieve wachtlijstbeheer verder wordt aangescherpt. In alle zaken waarin een
kind (naar verwachting) langer dan 10 dagen op raadsonderzoek wacht, moeten op casusniveau afspraken worden gemaakt met de melder over de veiligheid van het kind. Ook
dient in iedere zaak te zijn vastgelegd wat de minimale vereisten zijn om de veiligheid
voor het kind te kunnen garanderen en wie hierop vanuit de gemeente toezicht houdt.
De aanscherpingen hebben als doel om doorlopend zicht te houden op de risico’s voor het
kind (JenV, 2019).
Gezien het belang dat de minister hecht aan dit actieve wachtlijstbeheer, monitort de Raad
voor de Kinderbescherming de afspraak hierover door middel van compliance checks en
data-analyse.
Belang van actief wachtlijstbeheer
Ook de bevindingen uit ons onderzoek onderstrepen het belang van actief wachtlijstbeheer.
Wij hebben vastgesteld dat van het aantal spoedmaatregelen dat tussen 1 januari 2018 en 1 juli
2019 moest worden opgelegd 30% (741 van de 2.471) is opgelegd tijdens een lopend beschermingsonderzoek of het wachten daarop. De veiligheid van kinderen die op de wachtlijst staan of
die in onderzoek zijn kan dus tussentijds zodanig verslechteren, dat een spoedmaatregel alsnog
noodzakelijk is.

Sinds 2015 zet de Raad voor de Kinderbescherming ook capaciteit in om ketenpartners,
met name de sociale wijk- of buurtteams, beter te equiperen voor de hulpverlening op
basis van dwang. De minister voor Rechtsbescherming vindt dat deze activiteit – gegeven
de wachtlijstproblematiek – niet langer past bij de kerntaken van de Raad voor de Kinderbescherming (JenV, 2019). De Raad voor de Kinderbescherming kan zich bovendien op
dit moment onvoldoende verantwoorden over de hiermee gemoeide tijd en het effect van
deze tijdsinzet. Een tijdbestedingsonderzoek bij de Raad voor de Kinderbescherming – dat
momenteel in voorbereiding is – moet hierin inzicht bieden.12

41

De minister voor Rechtsbescherming wil ook meer inzicht hebben in wat spoedmaatregelen
kosten. Dat is op dit moment niet bekend, omdat spoedmaatregelen zowel bij de Raad
voor de Kinderbescherming als bij de Raad voor de rechtspraak onderdeel zijn van een veel
bredere ‘productgroep’. De voorbereidingen voor een kostprijsonderzoek bij de Raad voor
de Kinderbescherming zijn onlangs gestart.
5.1.5 Conclusies en aanbeveling
Acute jeugdbescherming is gegarandeerd, maar..
De uitkomsten van dit onderzoek leveren een tweeledig beeld op. Het is enerzijds goed
nieuws dat de Raad voor de Kinderbescherming, kinderrechters en gecertificeerde instellingen voor jeugdbescherming gezamenlijk in staat blijken om binnen 24 uur kinderen die
in acute nood verkeren voorlopig onder toezicht te stellen en/of uit huis te plaatsen.13
Al deze ketenpartners hebben in hun werkprocessen zodanige voorzieningen getroffen
dat zij voor spoedmaatregelen 24 uur per dag, 7 per week bereikbaar en beschikbaar zijn.
De benodigde capaciteit voor de afhandeling van spoedmaatregelen is gewaarborgd,
doordat spoedmeldingen te allen tijde prioriteit krijgen.
Anderzijds komt uit ons onderzoek naar voren dat een kind in nood, nadat het met spoed
in veiligheid is gebracht, lang niet altijd meteen de hulp en begeleiding krijgt die het nodig
heeft. Het lukt als gevolg van de lange wachtlijsten in de jeugdzorg in veel gevallen niet om
binnen een aanvaardbare termijn een geschikte, passende plaats voor het kind te vinden.
Sinds 1 januari 2015 zijn de gemeenten verantwoordelijk voor een toereikend aanbod van
jeugdhulp (inclusief jeugd-ggz).
Justitieel ingrijpen in gezinnen vraagt veel capaciteit
Verder is het aantal kinderen dat met spoedmaatregelen te maken krijgt de laatste jaren
niet afgenomen – zoals de bedoeling was ten tijde van de invoering van de Jeugdwet
– maar toegenomen. En omdat spoed altijd vóór gaat, verdringt de afhandeling van de
grote aantallen spoedmaatregelen (die in de regel relatief veel aandacht vragen) de
reguliere werkzaamheden. Hiermee komt de toch al schaarse capaciteit van de in dit
onderzoek betrokken ketenpartners nog verder onder druk te staan.
Sociale wijk- en buurtteams equiperen is van groot belang
Tot slot komt uit ons onderzoek naar voren dat, naast voldoende voorzieningen in de
jeugd-ggz en andere jeugdhulp, de inzet die de Raad voor de Kinderbescherming pleegt
om sociale wijk- of buurtteams beter te equiperen bij de signalering van probleemsituaties
in gezinnen, volgens professionals in de jeugdhulpverlening van groot belang is. Verbetering
van de kennis en vaardigheden bij sociale wijk- of buurtteams leidt ertoe dat bij probleemsituaties vaker kan worden volstaan met relatief lichte interventies en dat spoedmaatregelen
(die in hoge mate traumatiserend zijn voor kinderen en hun ouders) kunnen uitblijven.
42

Wij bevelen de minister voor Rechtsbescherming daarom aan te onderzoeken in hoeverre
continuering van deze inzet – gegeven de lopende discussie over de kerntaken van de Raad
voor de Kinderbescherming – mogelijk is.
Extra geld voor jeugdzorg niet geoormerkt
Naar aanleiding van verdiepend onderzoek naar de signalen van gemeenten en jeugdregio’s
over tekorten op hun jeugdzorgbudget heeft het kabinet in 2019 besloten om voor de
periode 2019-2021 € 1.020 miljoen extra ter beschikking te stellen aan gemeenten (VWS,
2019). In 2019 ontvingen gemeenten hiervan al eenmalig € 420 miljoen en in 2020 en
2021 zullen zij nog eens eenmalig € 300 miljoen extra krijgen. Volgens het kabinet worden
gemeenten zo in staat gesteld om belangrijke en noodzakelijke veranderingen op gang te
brengen en voldoende passende jeugdzorg te blijven bieden.
Wij willen erop wijzen dat dit extra budget, net als het overige geld dat sinds 2015 vanuit
het Rijk aan gemeenten is verstrekt voor de financiering van de jeugdzorg, via het gemeentefonds loopt. Dit betekent dat de bedragen niet zijn geoormerkt en vrij besteedbaar zijn
voor gemeenten. Gemeentebesturen leggen over de besteding van deze middelen alleen
verantwoording af aan de gemeenteraad en niet aan het Rijk. Het is dus achteraf niet vast
te stellen – noch door de minister van VWS, noch door de Algemene Rekenkamer – of het
toegekende geld adequaat is geweest en of de beoogde doelmatigheid is bereikt. Dit geldt
ook voor het extra budget voor jeugdzorg dat nu wordt verstrekt. Wij hebben deze kwestie
al eerder onder de aandacht gebracht, in onze brief van 2 oktober 2019 aan de voorzitter van
de Tweede Kamer der Staten-Generaal met aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2020
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (Algemene Rekenkamer, 2019b).

5.2 Aanpak georganiseerde criminaliteit door Regionale Informatieen Expertisecentra
5.2.1 Inleiding
Onderwerp en doel van ons onderzoek
De aanpak van de georganiseerde criminaliteit vormt een
prioriteit in het beleid van de minister van JenV. De minister
heeft in 2008 gekozen voor het bundelen van de krachten
op regionaal niveau omdat naast een sterke nationale aanpak
van georganiseerde, ondermijnende misdaad het ook van
groot belang werd geacht te komen tot een lokale interventiestrategie. De minister trekt daar – zeker de laatste jaren –
een aanzienlijk budget voor uit (zie kader). Dit bundelen van krachten gebeurt in
10 Regionale Informatie- en Expertisecentra14 (RIEC’s). In de RIEC’s delen gemeenten,

43

de politie, het OM, de Belastingdienst en nog enkele andere overheidsinstanties informatie
met elkaar over mogelijke ondermijnende criminele activiteiten. De bestuurlijke verantwoordelijkheid ligt binnen elk van de RIEC’s bij een Regionale Stuurgroep RIEC, bestaande
uit een afvaardiging van de convenantpartners. Elk RIEC heeft een RIEC-bureau. De medewerkers van dit RIEC-bureau verlenen ondersteuning aan, en bereiden de overleggen voor
van, de partners. Zij bewaken de agenda en beheren ook het gezamenlijke informatiesysteem.
Zij voeren ook analyses uit of werken samen met convenantpartners aan interventieadviezen.
De uiteindelijke interventies worden uitgevoerd door de convenantpartners binnen hun
eigen taakgebied en bevoegdheden.
Financiering regionale samenwerking bij aanpak van ondermijning
De minister van JenV heeft tussen 2012 en 2018 jaarlijks circa € 8 miljoen uitgetrokken voor de
RIEC’s. Gemeenten en andere RIEC-partners droegen in deze periode jaarlijks voor eenzelfde
bedrag bij aan de kosten van de RIEC’s. In het regeerakkoord van het kabinet-Rutte III is daarnaast
incidenteel geld voor de aanpak van ondermijning uitgetrokken. Dit betekende een extra financiële
impuls voor de RIEC’s en hun landelijke pendant, het Landelijk Informatie- en Expertisecentrum
(LIEC). Het totale RIEC’s-/LIEC-budget voor de periode 2019-2021 is zodoende fors hoger dan
daarvoor: ging het in 2017 nog om € 8 miljoen en in 2018 om € 13 miljoen van de begroting van
JenV, in 2019 groeide dit totaalbedrag naar € 51 miljoen.

Signalen die kunnen wijzen op ondermijnende activiteiten zijn ongebruikelijke vastgoeden/of geldtransacties, onregelmatig energieverbruik, dubieuze vergunningaanvragen of
anderszins verdachte gedragingen. De informatie over dit soort signalen wordt door de
RIEC-partners gezamenlijk geanalyseerd, waarna eventuele strafrechtelijke, bestuurlijke en
fiscale interventies in een casus onderling worden afgestemd. Deze zogenoemde ‘integrale
casusaanpak’ in RIEC-verband vormt het onderwerp van ons onderzoek.
Met het onderzoek wilden wij de succesfactoren van de integrale casusaanpak opsporen:
welke aspecten zijn bij de samenwerking van belang om resultaat te boeken? We hebben
dit bij twee RIEC’s geïnventariseerd aan de hand van een casus die door de RIEC’s zelf is
aangedragen als een succesvolle casus. Ook het LIEC, dat de RIEC’s bij regio-overstijgende
vraagstukken ondersteunt, hebben we hierover bevraagd.
Het onderzoek haakt aan bij SDG-doelstelling 16 en in het bijzonder bij de vierde subdoelstelling daarbij, namelijk: “Tegen 2030 ongewettigde financiële en wapenstromen aanzienlijk
indijken, het herstel en de teruggave van gestolen goederen versterken en alle vormen van
georganiseerde misdaad bestrijden.”

44

Overzicht van de Regionale Informatie- en Expertisecentra (RIEC’s)

Noord-Nederland

Noord-Holland

Amsterdam-Amstelland
Oost-Nederland
Den Haag

MiddenNederland

Rotterdam
OostBrabant

Zeeland West-Brabant

Limburg

Figuur 6 Overzicht van de Regionale Informatie- en Expertisecentra (RIEC’s)

Belangrijkste onderzoeksuitkomsten
Uit ons onderzoek komt naar voren dat het plausibel is dat de 10 regionale samenwerkingsverbanden in staat zijn om signalen van georganiseerde criminaliteit te herkennen en
ondermijnende activiteiten met gerichte interventies aan te pakken. In gezamenlijkheid
lukt dit volgens de RIEC-partners beter dan wanneer zij dit individueel zouden moeten
doen. Succesfactoren zijn daarbij: onderling vertrouwen, continuïteit en gemeenschappelijke
doelstellingen.

45

Goede samenwerking bij de aanpak van de georganiseerde criminaliteit kan echter niet
voorkomen dat er mogelijk een ‘waterbedeffect’ optreedt: een aangepakte crimineel duikt
elders weer op, waardoor per saldo de effectiviteit vermindert. Er is daarom tegelijkertijd
meer aandacht nodig voor preventieve maatregelen. Daarmee kan nieuwe criminaliteit
worden verminderd. Verder concluderen wij dat de samenwerking in RIEC-verband
verder moeten worden geprofessionaliseerd om de effectiviteit ervan te vergroten.
In § 5.2.2 t/m § 5.2.6 lichten we de bevindingen uit ons onderzoek meer in detail toe.
5.2.2 Fases in werkproces integrale casusaanpak
Het RIEC-werkproces voor de ‘integrale casusaanpak’ is door de RIEC’s en het LIEC
vastgelegd en kent 4 fases.
Werkproces integrale casusaanpak
Signaalinbreng

Informatieverzameling/
analyse

(Advies tot) interventie

Plan van aanpak

Figuur 7 Werkproces integrale casusaanpak

46

In iedere fase worden besluiten genomen onder verantwoordelijkheid van alle partners in
het betreffende RIEC. De partners brengen zelf hun signalen in en beslissen ook zelf of zij
een interventie uitvoeren naar aanleiding van het advies tot interventie.
In 2018 hebben de RIEC’s volgens het RIEC-/LIEC-jaarverslag 2018 in totaal 1.749 casussen
op deze manier behandeld . Dit jaarverslag geeft geen precieze informatie over wat er van
de interventieadviezen terecht is gekomen.
5.2.3 Twee praktijkcasussen
In welke situatie vinden de RIEC-partners een integrale casusaanpak doeltreffend? Wij zijn
dit nagegaan door twee praktijkcasussen te analyseren die door de betreffende RIEC-partners zelf als succesvol zijn beoordeeld. Het gaat om een casus van een RIEC in de Randstad
en een casus van een RIEC buiten de Randstad. Het Randstedelijke RIEC wordt hierna
aangeduid als ‘RIEC 1’. Het RIEC buiten de Randstad als ‘RIEC 2’.
Casus RIEC 1: vermoeden van witwassen en drugshandel
In een gemeente in de Randstad melden de bewoners aan het gemeentebestuur dat zij zich
zorgen maken over de veiligheid in hun straat. Er hebben schietpartijen plaatsgevonden. Ook
is er overlast vanuit een aantal winkels, een verenigingsruimte en een café. Al deze panden zijn
eigendom van 1 ondernemer. De bewoners vermoeden dat de ondernemer zich in het criminele
milieu beweegt. Het signaal wordt binnen het RIEC besproken en er wordt nader onderzoek
verricht. De ondernemer blijkt bij de FIOD bekend vanwege geldtransacties met een verdacht
karakter. Het vermoeden is dat er sprake is van drugshandel en witwassen van geld.
Na onderlinge afstemming starten de politie, de Belastingdienst, de gemeente en het OM
met interventies. De politie kan de verdenking van witwassen niet hardmaken, maar de andere
interventies zijn wel doeltreffend. Bij een doorzoeking blijkt dat alle bedrijfspanden door een
illegale verbouwing fysiek met elkaar in verbinding zijn gebracht. Ook wordt er veel contant
geld aangetroffen, 2 vuurwapens en een hoeveelheid dure sieraden.
De gemeente sluit de winkels en de verenigingsruimte én trekt de horecavergunningen van
de ondernemer in. Een interventie van het OM leidt tot celstraf voor verboden wapenbezit.
Het aangetroffen geld wordt in beslag genomen. De Belastingdienst legt een naheffing op.
De ondernemer besluit de panden te ontruimen en verlaat de wijk.

47

Casus RIEC 2: vermoeden van zorgfraude
Via een gemeente komt een melding binnen over een zorgbureau dat ondermaatse zorg levert.
De gemeente heeft vooral twijfels over de activiteiten die het zorgbureau schaart onder de
noemer ‘dagbesteding voor patiënten’. Bij de bespreking van het signaal binnen het RIEC blijkt
dat andere RIEC-partners eveneens berichten hebben binnengekregen over dit zorgbureau.
Er zou sprake zijn van ongebruikelijke financiële transacties en onverklaarbaar bezit.
Een analyse van de geldstromen, verzorgd door het RIEC, laat een beeld zien van contante
stortingen, ongewone geldstromen en leningen. De ervaring leert dat dit beeld past bij
frauduleuze bedrijven. Bij nader onderzoek blijkt er inderdaad het nodige niet in de haak te
zijn. Groepsbegeleiding wordt namens dit zorgbureau verleend door vrijwilligers, wat niet is
toegestaan. Het bureau heeft daarnaast ten onrechte de zwaarste indicatie toegekend aan alle
patiënten, om zo hoge persoonsgebonden budgetten te kunnen incasseren. Ook blijkt 1 van
de ondernemers ten onrechte een arbeidsongeschiktheidsuitkering te ontvangen.
Na bespreking van de casus nemen verschillende RIEC-partners actie. Alle betrokken gemeenten
zetten het contract met de betreffende zorgverlener stop. Het UWV vordert de ten onrechte
uitgekeerde uitkering over een aantal jaren terug. De Belastingdienst stelt een onderzoek in,
waarna aanslagen worden opgelegd aan de zorgondernemer.

Beide voorbeeldcasussen vormden in ons onderzoek de kapstok voor gesprekken die
wij met de partners van deze twee RIEC’s (onder andere politie, OM, gemeenten, UWV,
belastingdienst) hebben gevoerd over de meerwaarde van de integrale casusaanpak.
Ook met partners van het LIEC hebben we gesprekken gevoerd, waarin we hebben
gevraagd naar hun ervaring met de samenwerking in het RIEC-/LIEC-bestel.
5.2.4 Meerwaarde en beperkingen van de krachtenbundeling
Gezamenlijke aanpak is kansrijker
De RIEC-partners met wie wij hebben gesproken zijn het erover eens dat men elkaar
nodig heeft om de georganiseerde criminaliteit aan te kunnen pakken. De kans om in een
ondermijningszaak succes te boeken, wordt naar hun oordeel veel groter door dit samenwerkingsverband.
“Geen enkele convenantpartner zou – solitair opererend – deze ondermijningszaak alleen
kunnen oplossen. In RIEC-verband is de kans hierop veel groter.”
Partner RIEC 1
Ook geven de RIEC-partners in 1 RIEC aan dat zij van elkaar leren. Ze ervaren dat het
meerwaarde heeft om ondermijning te bezien vanuit het perspectief van andere partners.
Ook worden lessen getrokken uit de effecten die interventies in het verleden hebben
gehad. Zij beschouwen dit ‘leren van elkaar’ als de basis voor integraal samenwerken.

48

Preventieve werking van interventies nog gering
In de besproken casussen van beide RIEC’s is de betrokken criminelen een halt toegeroepen.
In die zin was de samenwerking succesvol. De gesprekken die wij met de partners van RIEC 1
en RIEC 2 voerden legden echter ook een schaduwzijde bloot: de effectiviteit van de
gezamenlijke interventies is op langere termijn vaak beperkt. Het blijkt moeilijk om ondermijnende activiteiten van criminelen permanent te stoppen.
De partners binnen RIEC 1 spreken in dit verband van een ‘waterbedeffect’; een aangepakte
crimineel duikt vaak elders weer op en zet daar zijn ondermijnende activiteiten voort.
Ook in RIEC 2 vindt een aantal partners dat de huidige interventies de fraude (in casu:
zorgfraude) niet bij de bron aanpakken, zodat er sprake is van ‘dweilen met de kraan open’.
Nieuwe frauduleuze zorgbedrijven worden gemakkelijk opgericht, soms door een eerder
aangepakte zorgaanbieder. Om hieraan iets te doen ontwikkelde RIEC 2 voor de aanpak
van de grootschalige zorgfraude in de regio een ‘barrièremodel’; zie kader.
Preventief instrument RIEC 2: het barrièremodel
Met het barrièremodel dat in RIEC 2 is ontwikkeld, kan een potentiële fraudeur worden getoetst
aan kenmerken die vaak te relateren zijn aan zorgfraude, zoals: een relatief jonge leeftijd van
de eigenaar, een hoge omzet gecombineerd met een relatief lage loonsom en een complexe
bedrijfsstructuur. Het model is primair bedoeld om preventief potentiële zorgfraude in kaart te
brengen, maar kan ook worden gebruikt om bestaande misstanden bloot te leggen.

5.2.5 Succesfactoren voor de samenwerking
Continuïteit en vertrouwen
Uit onze gesprekken bij de RIEC’s komt naar voren dat partners vinden dat vertrouwen
de basis vormt van een goede samenwerking. Om dit vertrouwen te waarborgen achten zij
continuïteit essentieel. Zeker binnen RIEC 1 nemen al langere tijd dezelfde hoofdrolspelers
deel aan de ‘casustafel’. Ook in RIEC 2 geldt dit voor een deel van de gesprekspartners.
Hierdoor zijn de lijntjes kort en zijn partners bereid om iets voor elkaar te doen.
“Continuïteit leidt tot vertrouwen en respect en scherpte. Je kent elkaars mandaat, je weet
dat toezeggingen ook nagekomen worden. Ik zie een hoge mate van continuïteit dan ook als
een kritische succesfactor van het RIEC.”
Partner RIEC 1
“Ik weet dat er veel gemotiveerde en ervaren mensen werken die ook wat langer aan dit RIEC
verbonden zijn. De continuïteit is dus goed.”
Partner RIEC 2

49

Een van de partners in RIEC 2 gaf tegenover ons aan dat het voordeel van een hoge mate
van continuïteit ook is dat er oog is voor patronen in het criminaliteitsbeeld. Zo heeft het
zorgfraudeteam van dit RIEC ontdekt dat bepaalde psychiaters waarschijnlijk ten onrechte
zware indicaties toekennen. De betreffende ‘patiënten’ gaan vervolgens zorg afnemen bij
een frauduleus zorgbedrijf. Dit patroon kwam pas aan het licht toen, over verschillende
casussen heen, steeds de naam van één en dezelfde psychiater opdook.
Vooral de staat van dienst en de kwaliteit van accountmanagers en analisten bij beide RIEC’s
worden genoemd als een belangrijke voorwaarde voor succesvolle samenwerking. Zij verlenen waardevolle ondersteuning bij de verwerking en analyse van binnengekomen signalen.
Tegenover het onderlinge vertrouwen binnen de RIEC’s staat dat uit de door ons gevoerde
gesprekken blijkt dat RIEC-partners veelal niet van elkaar weten hoe de ander is gescreend.
Ook is niet altijd voor iedereen duidelijk wanneer welke informatie op grond van de privacyregels met elkaar mag worden gedeeld. Dankzij het onderlinge vertrouwen staat dit een
goede samenwerking echter niet in de weg.
Hoewel ons onderzoek een beperkte waarneming betreft, gebaseerd op gesprekken bij
partners van 2 van de 10 RIEC’s, raakt deze bevinding aan een punt dat ook de Inspectie JenV
in 2017 signaleerde: de informatiedeling in het RIEC is gebaat bij onderling vertrouwen en
kan onder meer worden verbeterd door (a) meer kennis bij de RIEC-partners over de
regelgeving omtrent informatiedeling en (b) screening van alle medewerkers van partners
en van het RIEC-bureau die over gevoelige informatie kunnen beschikken (Inspectie Veiligheid en Justitie, 2017).
Gezamenlijke doelstellingen
Alle RIEC-partners met wie wij spraken vinden het belangrijk dat het RIEC gemeenschap­
pelijke doelstellingen heeft. Dit draagt bij aan een succesvolle integrale casusaanpak.
Onze gesprekspartners waren het erover eens dat in gezamenlijkheid zou moeten worden
besloten aan welke signalen van ondermijnende criminaliteit het RIEC tijd besteedt.
Vervolgens zou men zich collectief moeten committeren aan deze doelstellingen.
Zo is voor RIEC 2 de aanpak van zorgfraude vanwege het grote aantal casussen tot een
prioriteit verheven. Dit RIEC heeft een afzonderlijk overleg ingesteld waarin naar zorg­
fraudesignalen wordt gekeken.
Een deel van de partners van RIEC 1 gaf tegenover ons aan dat ‘kolomdoelstellingen’
(bijvoorbeeld de targets van de eigen organisatie van een RIEC-partner) het succes van
de integrale casusaanpak in de weg kunnen zitten, omdat ze niet gericht zijn op het RIECsamenwerkingsverband. Ook de Inspectie JenV signaleerde dit risico in 2017 en bepleitte
een betere afstemming tussen de individuele doelstellingen van de partners en de integrale
doelstelling van het samenwerkingsverband.

50

Onze gesprekspartners signaleren echter dat er nog steeds sprake is van kolomdoelstellingen
die de gemeenschappelijke aanpak van ondermijnende criminaliteit niet bevorderen.
“De sturing op eigen doelstellingen is pervers en leidt niet tot samenwerking.”
Landelijk opererende LIEC-partner
“Men denkt nog teveel vanuit zijn/haar eigen kolom.”
Partner RIEC 1
5.2.6 Landelijke aansturing gewenst?
Uit de gesprekken die wij voerden bij de landelijke pendant van de RIEC’s – het LIEC – blijkt
dat een deel van de landelijke opererende partners de samenwerking in het RIEC-/LIECbestel meer zou willen structuren. Zij bepleiten sterkere landelijke aansturing via het LIEC,
meer informatie-uitwisseling (ook op casusniveau) en een strakkere prioriteitstelling.
Op dit moment voorziet het LIEC in coördinatie van dit soort onderwerpen, maar heeft
het geen mogelijkheden om hiërarchisch sturend te zijn.
Andere LIEC-partners – met name zij die vertegenwoordiger zijn van regionaal opererende
partners – vinden juist dat de regionale samenwerking wordt belemmerd door centrale
sturing binnen grote landelijke organisaties zoals de Belastingdienst of het OM. Deze
partners zijn kritisch over de landelijke prioriteitstelling en de beschikbare capaciteit bij
de landelijke partners voor regionale samenwerking in de RIEC’s.
“Sommige landelijke partners stellen landelijke prioriteiten die niet altijd overeenkomen met
wat wij zien op straat en in de wijken. Dit moet beter op elkaar aansluiten. Om het meeste
effect te bereiken zouden de problemen op straat en de wijken leidend moeten zijn voor de
landelijke agenda’s.”
Vertegenwoordiger bij LIEC van regionaal opererende LIEC-partners
5.2.7 Conclusies en aanbevelingen
Ons onderzoek bij twee RIEC’s en partners van het LIEC betreft een beperkte waarneming.
Dit levert een beeld op van als positief ervaren samenwerking in RIEC-verband bij de
aanpak van georganiseerde criminaliteit. Toch zijn in de gesprekken met RIEC-partners
punten aan de orde gekomen die nog aandacht behoeven. Zo zou er meer aandacht mogen
uitgaan naar preventieve maatregelen die de ondermijnende criminaliteit structureel
verminderen. Daarnaast zou de samenwerking binnen het RIEC-/LIEC stelsel verder moeten
worden geprofessionaliseerd. Het gaat dan onder andere om het formuleren van gemeenschappelijke doelstellingen die de samenwerking verder stimuleren. Het gaat ook om
zorgvuldige informatiedeling als basis voor het onderlinge vertrouwen.

51

Gelet op de forse toename van de budgetten voor de (regionale) aanpak van georganiseerde
criminaliteit vanaf 2019, is naar ons oordeel verdere professionalisering van de RIEC’s en
het LIEC – op ook hiervoor genoemde punten – noodzakelijk. Wij doen daarom aan de
minister van JenV, als regisseur en grote financier van de aanpak van georganiseerde
criminaliteit, de volgende 3 aanbevelingen.
1. Zorg dat de bij RIEC’s en LIEC beschikbare kennis over het blootleggen en
aanpakken van ondermijnende criminaliteit wordt gedeeld met decentrale
overheden en de centrale overheid
Dankzij hun grondige analyses lijken de RIEC’s veel zicht te hebben op het ontstaan van
criminaliteit en de wijze waarop de overheid hierop kan acteren. Bijvoorbeeld welke
mechanismen een rol spelen bij zorgfraude. Wanneer deze kennis optimaal zou worden
benut, zien wij mogelijkheden ontstaan om de effectiviteit van de werkzaamheden te
vergroten. We bevelen de minister van JenV daarom aan om in afstemming met de RIEC-/
LIEC-partners na te denken over manieren waarop de ontwikkelde kennis over het ontstaan
van criminaliteit én over effectieve interventies hun weg terug kunnen vinden naar (andere)
decentrale overheden en de centrale overheid. Dit om met kennis van zaken preventieve
maatregelen te kunnen treffen om te voorkomen dat er wetsovertredingen worden gepleegd.

52

Benut het werkproces integrale casusaanpak voor advies richting bestuurders en
beleidsmakers
Signaalinbreng

Informatieverzameling/
analyse
Trends
Adviseer
bestuurders en
beleidsmakers
van decentrale
overheden en
de centrale
overheid

(Advies tot) interventie

Plan van aanpak

Figuur 8 Benutting werkproces integrale casusaanpak voor advisering bestuurders en beleidsmakers

2. Versterk de afstemming van gezamenlijke doelen en kies voor integrale
verantwoording
De Inspectie JenV constateerde in 2016 dat aandacht voor gezamenlijke doelen bij de
RIEC’s nodig was. Ook in dit onderzoek komt dit aandachtspunt bovendrijven. Wij denken
dat de afstemming van (en het commitment aan) gezamenlijke doelen binnen de RIEC’s
(en het LIEC) wordt bevorderd wanneer de JenV-budgetten voor het RIEC-/LIEC-stelsel
samen met de bijdragen van de RIEC-/LIEC-partners integraal door de minister zouden
worden verantwoord. Door in de JenV-verantwoording een expliciete koppeling te maken
tussen enerzijds alle uitgaven voor het RIEC-/LIEC-stelsel en anderzijds wat daarmee is
bereikt, ontstaat er vanzelf meer samenhang in de doelstellingen. De Comptabiliteitswet
2016 (artikel 3.1) schrijft immers voor dat verantwoording over uitgaven inzicht moet
bieden in doeltreffendheid en doelmatigheid. Integrale verantwoording is zo bezien een
manier om de partners in het RIEC-/LIEC-stelsel te binden.

53

Gezien de discussie over al dan niet landelijke sturing binnen het RIEC-/LIEC-stelsel denken
wij dat er bij de gezamenlijkheid van doelformulering wel ruimte moet blijven voor sturing
op een wijze die volgens de afzonderlijke RIEC’s het effectiefst is. De minister zou hiervoor
samen met de partners in het RIEC-/LIEC-stelsel het gesprek moeten aangaan.
3. Professionaliseer de samenwerking
Het onderlinge vertrouwen dat de basis vormt van de samenwerking binnen het RIEC-/
LIEC-stelsel, zou kunnen worden geschaad als er informatie wordt gelekt of als er informatie
onrechtmatig wordt gedeeld. Om dit risico te verkleinen bevelen wij aan om de samenwerking te professionaliseren. Concreet is daarvoor het volgende nodig:
• Betrouwbaarheid van het personeel waarborgen. Net als de Inspectie JenV denken wij
dat het RIEC-/LIEC-stelsel gebaat zou zijn bij het stellen van een richtlijn voor het niveau
van screening waaraan partners moeten voldoen. De kracht van het RIEC ligt onder
meer in het naast elkaar leggen van informatie van de verschillende partners over
(vermoedelijke) ondermijning. Gezien de gevoeligheid van de informatie die daarbij

•

wordt gedeeld, is het raadzaam om een minimale screeningseis te stellen aan alle
partners die met deze informatie werken, en ook de screening van de personen vast
te leggen.
Voldoende kennis over informatiedeling waarborgen. De deelnemers van het RIEC-/
LIEC-stelsel bevinden zich in een complexe omgeving waar het gaat om regels voor
het delen van informatie. Zij hebben te maken met de wet- en regelgeving die voor hun
eigen organisatie geldt, én met de privacyprotocollen van het RIEC. Daar komt nog bij
dat er nieuwe wetgeving in de maak is voor het delen van informatie in samenwerkingsverbanden. Het is van belang om te voorkomen dat informatie onrechtmatig wordt
gedeeld, maar ook dat informatie ten onrechte níet wordt gedeeld. Mogelijk is hier
een rol weggelegd voor het LIEC. Het LIEC zou trainingen op het gebied van informatiedeling kunnen faciliteren voor alle deelnemers aan het RIEC-/LIEC-stelsel.

5.3 Oordeel over de totstandkoming beleidsinformatie
Wij hebben ook de totstandkoming van de beleidsinformatie in het Jaarverslag onderzocht, in aanvulling op ons onderzoek naar de resultaten van specifieke beleidsterreinen.
De beleidsinformatie in het Jaarverslag 2019 van het Ministerie van JenV is betrouwbaar tot
stand gekomen en is niet strijdig met de financiële verantwoordingsinformatie.

54

6

Reactie minister en nawoord Algemene Rekenkamer
De minister van JenV heeft op 29 april 2020 gereageerd op ons conceptrapport. Hieronder
geven we zijn reactie samengevat weer. De volledige reactie staat op www.rekenkamer.nl/
verantwoordingsonderzoek2019. We sluiten dit hoofdstuk af met ons nawoord.

6.1 Reactie minister van JenV
De minister is blij dat wij van oordeel zijn dat het departement in 2019 positieve stappen
heeft gezet. Specifiek verheugt het hem dat wij constateren dat de onvolkomenheid in de
informatiebeveiliging van het departement is opgelost. De op het punt van de informatiebeveiliging resterende aanbevelingen neemt hij over.
Bedrijfsvoering
Onze constatering dat de werking van de maatregelen op het terrein van het subsidieen bijdragenbeheer over 2019 nog niet was aan te tonen, vindt de minister terecht waar
het om het subsidiebeheer gaat; niet waar het om het bijdragenbeheer gaat. Volgens de
minister is er ten aanzien van het bijdragenbeheer per eind 2018 gestructureerd gewerkt
aan het actualiseren van alle toezichtsinstrumenten. Het merendeel heeft volgens hem
werking gehad in 2019, of de werking daarvan is over 2019 gegarandeerd. De minister zal
de aan­bevelingen op het gebied van het subsidie- en bijdragenbeheer opvolgen en meldt dat
de nieuwe kaderwet JenV-subsidies inmiddels bij de Raad van State ligt voor advies.
Wat betreft de afpakketen herkent de minister onze bevinding dat de aandacht van
het OM vooralsnog hoofdzakelijk uit is gegaan naar het (achteraf) herstellen van de
verantwoording. Het OM heeft volgens de minister de afgelopen jaren wel geïnvesteerd
in duurzame verbetering van zijn deel van de afpakketen. Er is een overkoepelende werkgroep geformeerd die op basis van een plan van aanpak werkt aan de verdere verbetering
van het beslagproces. De minister zal dit jaar bekijken hoe bestaande knelpunten in
de samenwerking in de afpakketen kunnen worden aangepakt en zal in lijn met onze
aanbevelingen verder gevolg geven aan de door ons genoemde verbeterpunten.
Wat betreft de financiële administraties en verantwoording onderschrijft de minister dat
er op het gebied van voorschotten, verplichtingen, derdenrekening en memo- en herstelboekingen structurele verbeteringen noodzakelijk zijn.
Op het gebied van de prestatieverklaringen geeft de minister aan dat de inspanningen in
2020 worden geïntensiveerd. Hij merkt daarbij op dat onze aanbevelingen in lijn liggen met
de reeds ingezette richting binnen het ministerie en dat hieraan in 2020 verder gevolg zal
worden gegeven.

55

Beleidsresultaten
Acute Jeugdbescherming
De minister geeft aan het met ons eens te zijn dat het goed nieuws is dat de Raad voor de
Kinderbescherming, kinderrechters en gecertificeerde instellingen voor jeugdbescherming
gezamenlijk in staat zijn om kinderen in acute nood direct te helpen. Tegelijkertijd deelt hij
onze zorgen over de problemen in de jeugdketen. Daarom heeft hij samen met de minister
van VWS in een brief van 20 maart jl. meerdere maatregelen aangekondigd om het jeugdstelsel op orde te brengen, waaronder het vereenvoudigen van de jeugdbescherming.
Wat betreft onze aanbeveling te onderzoeken of de inzet van de Raad voor de Kinder­
bescherming om sociale wijk- of buurtteams te ondersteunen gecontinueerd kan worden,
merkt de minister op dat hij dat nader zal bezien in het licht van het tijdschrijf- en kostprijsonderzoek dat op korte termijn bij de Raad start, alsmede het eerdergenoemde traject om
de jeugdbescherming te vereenvoudigen.
Aanpak georganiseerde criminaliteit
De minister onderschrijft de bevindingen en de aanbevelingen uit ons onderzoek. Hij deelt
onze mening dat de kennis uit de analyses van de RIEC’s meer kan worden benut bij het
verder uitwerken van preventieve maatregelen. Onze aanbeveling om samen met de RIEC-/
LIEC-partners na te denken over manieren waarop deze kennis haar weg terug kan vinden
naar (andere) decentrale overheden en de centrale overheid neemt de minister
mee bij de uitwerking van de preventieve maatregelen waarover hij de Tweede Kamer
reeds heeft geïnformeerd.
Verder is de minister het met ons eens dat afstemming van gezamenlijke doelen moet
worden versterkt en integrale verantwoording hierbij behulpzaam kan zijn. Bij de verdere
uitwerking van het beleid tegen ondermijning gaat de minister in gesprek met de RIEC-/
LIEC-partners om te bezien wat de mogelijkheden daartoe zijn.
Tot slot meldt de minister dat het LIEC, de RIEC’s en de partners momenteel – in lijn met
onze aanbeveling – in kaart brengen welke vorm van screening voor medewerkers nood­
zakelijk is en hoe opleiding en training over informatiedeling georganiseerd kunnen worden.

6.2 Nawoord Algemene Rekenkamer
Met instemming zien we dat de minister onze aanbevelingen op ruimhartige wijze overneemt
en erkent dat – ondanks de grote inspanningen van het departement op verschillende
dossiers – nog veel punten voor verbetering vatbaar zijn en dat daaraan in 2020 op serieuze
wijze verder aan gewerkt gaat worden.
Met betrekking tot de opmerkingen van de minister over het onderwerp bijdragenbeheer
merken wij op dat wij een onvolkomenheid in de bedrijfsvoering als opgelost beschouwen
als er maatregelen zijn genomen die de onvolkomenheid kunnen wegnemen én wij de
56

werking van die maatregelen hebben kunnen vaststellen. Dat laatste was nog niet het geval.
Bij onze controle op de jaarverantwoording van 2020 kunnen wij vaststellen of de werking
van het toezicht op het subsidie- en bijdragenbeheer voldoende op orde is om de onvol­
komenheid te laten vervallen.
De minister geeft aan dat hij in 2020 zal bekijken hoe bestaande knelpunten in de samenwerking in de afpakketen kunnen worden aangepakt. Dit is in onze ogen een belangrijke
toezegging omdat de minister daarmee zelf de regie neemt in het oplossen van de knelpunten in deze keten. In voorgaande verantwoordingsonderzoeken wezen we op de
afstand tussen de minister en onafhankelijke organisaties met een eigenstandige verantwoordelijkheid en positie, hetgeen de opgave voor de minister om ‘in control’ te zijn
beïnvloedt. Dit speelt ook bij de afpakketen waar de problematiek nu belegd is bij het
OM, terwijl de oplossing moet worden bereikt via alle partijen in de keten, dus ook met
bijvoorbeeld de politie, de Raad voor de rechtspraak en het CJIB.

57

Bijlage 1

Overzicht fouten en onzekerheden Ministerie van
JenV 2019
In deze bijlage vermelden wij via een visuele weergave de geconstateerde fouten en
onzekerheden op totaalniveau en op artikelniveau ten behoeve van ons oordeel over de
verplichtingen én uitgaven en ontvangsten in het Jaarverslag 2019 van het Ministerie van
JenV. Op onze website www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek2019 vindt u een
totaaloverzicht van alle gecontroleerde bedragen en fouten en onzekerheden die we
aantroffen in:
• Verplichtingen
• Uitgaven/ontvangsten
• Saldibalans
• Afgerekende voorschotten
• Baten-lastendiensten
De visualisatie geeft de tolerantiegrens (percentage) door middel van een verticaal streepje
weer. Dit geldt zowel voor het criterium rechtmatigheid als voor het criterium betrouwbaar
en ordelijk. De visualisatie start met weergave van de fouten en onzekerheden op het totaal
van de verantwoordingsstaat en achtereenvolgens de begrotingsartikelen waar het hoogste
percentage fouten en onzekerheden is geconstateerd. Begrotingsartikelen waar geen
fouten en onzekerheden zijn geconstateerd zijn niet in de visualisatie opgenomen. Naast
het verantwoorde totaalbedrag per begroting is het totaalbedrag per begrotingsartikel
opgenomen. Het groene kader illustreert de relatieve financiële omvang van het begrotingsartikel ten opzichte van het totaalbedrag per begroting.

58

Verplichtingen
Bedragen x € 1.000
Rechtmatigheid (RM)
Betrouwbaarheid en ordelijkheid (BO)
Verantwoord bedrag

Fout + Onzekerheid

RM - 0%
Totaal

91 . Apparaat
kerndepartement

32 . Rechtspleging en
rechtsbijstand

33 . Veiligheid en
criminaliteitsbestrijding

13.691.839
273.837 tolerantiegrens

BO - 0%

475.446
25.000 tolerantiegrens

BO - 0%

36 . Contraterrorisme
en Nationaal
Veiligheidsbeleid

34 . Straffen en
Beschermen

BO - 0%

6.294.120
273.837 tolerantiegrens

46.664

246.699
24.670 tolerantiegrens

BO - 0%

RM - 0%
2.916.406
145.820 tolerantiegrens

1.256.020
62.801 tolerantiegrens

20.075

59

563

9.724

//
//
//
//

327
62

1.058

//
//
//
//

BO - 0%

BO - 0%

//
//

BO - 0%

RM - 0%

//
//

BO - 0%

RM - 0%
37 . Migratie

1.498

RM - 0%
902.541
45.127 tolerantiegrens

//

17.418

RM - 0%
1.597.033
79.852 tolerantiegrens

//

2.123

RM - 0%

RM - 0%
31 . Politie

95.417

Tolerantiegrens

151

//
//

Uitgaven en ontvangsten
Bedragen x € 1.000
Rechtmatigheid (RM)
Betrouwbaarheid en ordelijkheid (BO)
Verantwoord bedrag

Totaal

91 . Apparaat
kerndepartement

15.307.784
306.156 tolerantiegrens

Fout + Onzekerheid

RM - 0%
BO - 0%

36 . Contraterrorisme
en Nationaal
Veiligheidsbeleid

523.348
26.167 tolerantiegrens

33 . Veiligheid en
criminaliteitsbestrijding

34 . Straffen en
Beschermen

10.063

1.506.176
75.309 tolerantiegrens

6.320.754
306.156 tolerantiegrens

BO - 0%

BO - 0%

RM - 0%
3.001.904
150.095 tolerantiegrens

60

16.193

348
2.438

25.000

BO - 0%

//
//

//
//
//
//
//
//
//
//

BO - 0%

RM - 0%
1.923.433
96.172 tolerantiegrens

496

BO - 0%

RM - 0%
257.489
25.000 tolerantiegrens

8.597

BO - 0%

RM - 0%
31 . Politie

28.883

RM - 0%

RM - 0%
37 . Migratie

36.604

Tolerantiegrens

189
1.190

508
465

//
//
//
//

Bijlage 2

Over het verantwoordingsonderzoek
In ons jaarlijkse verantwoordingsonderzoek beoordelen wij de jaarverslagen die de ministers
op Verantwoordingsdag aanbieden aan de Staten-Generaal. Wij onderzoeken ook de
bedrijfsvoering van de ministeries gedurende het begrotingsjaar. Het onderzoek resulteert
in onze verklaring van goedkeuring bij de rijksrekening en de saldibalans van het Rijk, zoals
opgenomen in het Financieel Jaarverslag van het Rijk. De taken en bevoegdheden van de
Algemene Rekenkamer voor het verantwoordingsonderzoek liggen vast in de Grondwet
en in de Comptabiliteitswet 2016. Met een verklaring van goedkeuring van de Algemene
Rekenkamer opgenomen in onze Staat van de rijksverantwoording, kunnen de StatenGeneraal per begrotingshoofdstuk decharge verlenen aan de minister.
Onderzoek naar de jaarverslagen
Ons onderzoek naar de jaarverslagen is gericht op het vaststellen:
• of de financiële verantwoordingsinformatie betrouwbaar en ordelijk is en de financiële
transacties rechtmatig zijn – dat wil zeggen in overeenstemming met de begrotingswetten en andere toepasselijke (wettelijke) regels;
• of de (niet-financiële) verantwoordingsinformatie over het gevoerde beleid en de
bedrijfsvoering betrouwbaar tot stand gekomen is en niet in strijd is met de financiële
informatie;
• of de inrichting van het jaarverslag voldoet aan de bepalingen uit de Comptabiliteitswet
2016 en de Rijksbegrotingsvoorschriften.
Bij het onderzoek naar de financiële informatie maken we gebruik van de internationale
controlestandaarden voor rekenkamers (International Standards of Supreme Audit
Institutions, ‘ISSAIs’). Wij verrichten zelf controlewerkzaamheden en maken waar
mogelijk gebruik van de werkzaamheden van de Auditdienst Rijk (ADR) die controleert
ten behoeve van de ministers conform de Comptabiliteitswet 2016.
De Algemene Rekenkamer stemt de risicoanalyse en de geplande controlewerkzaamheden
met de ADR af. Wij toetsen jaarlijks het kwaliteitssysteem van de ADR en stellen risicogericht
vast of de controlewerkzaamheden van de ADR goed zijn uitgevoerd en de bevindingen
hebben geleid tot de juiste oordelen. Om te kunnen bepalen wat wel en niet belangrijk is
gebruiken we kwantitatieve en kwalitatieve tolerantiegrenzen. Ons onderzoek en onze
oordelen sluiten aan op het budgetrecht van het parlement per begrotingsartikel.

61

Voor de informatie in het jaarverslag over de bedrijfsvoering en het gevoerde beleid beoordelen wij op grond van de Comptabiliteitswet 2016 risicogericht de maatregelen voor
een betrouwbare totstandkoming van deze niet-financiële informatie. Het onderzoek naar
de betrouwbare totstandkoming richt zich op het proces van de totstandkoming van de
informatie en minder op de informatie zelf. Wij geven dus geen oordeel af over deze
niet-financiële informatie. Wel onderzoeken wij of deze informatie niet strijdig is met
de financiële verantwoordingsinformatie.
Onderzoek naar de bedrijfsvoering
In ons onderzoek naar de bedrijfsvoering van de ministeries onderzoeken wij of het
begrotingsbeheer, het financieel beheer, de materiële bedrijfsvoering en de daartoe
bijgehouden administraties van het Rijk voldoen aan de normen van doelmatigheid,
rechtmatigheid, ordelijkheid, controleerbaarheid en betrouwbaarheid.
Omdat het niet mogelijk is alle relevante elementen van de bedrijfsvoering jaarlijks te
toetsen, hebben we een meerjarige aanpak ontwikkeld. We onderzoeken daarbij risico­
gericht de elementen die een rechtstreekse relatie hebben met de financiële informatie in
de jaarverslagen of essentieel zijn in de bedrijfsvoering. Als we vinden dat een onderdeel
van de bedrijfsvoering onvoldoende beheerst verloopt, noemen wij dat een ‘onvolkomenheid’ of een ‘ernstige onvolkomenheid’. In onze rapporten geven we niet alleen informatie
over de onvolkomenheden, maar ook over belangrijke risico’s en aandachtspunten.
Voor ons onderzoek naar informatiebeveiliging hebben we de samenhang gezocht tussen
de BIR 2012, BIR:2017 en de BIO (Baseline Informatiebeveiliging Overheid). Het normen­
kader is opgebouwd uit 4 onderdelen van het volwassenheidsmodel dat we in 2018 gehanteerd hebben: Governance, Organisatie, Risk management en Incident management.
Onderzoek naar beleidsinformatie
Wij doen jaarlijks onderzoek naar beleidsinformatie. In het onderzoek gaat het vooral om
de vraag of ministers erin slagen de belastingbetaler waar voor zijn geld te leveren, en of zij
het parlement hierover voldoende informeren.
Wij onderzoeken:
• hoeveel geld er wordt besteed aan het beoogde doel;
• of voor dat geld de beloofde prestaties worden geleverd;
• in hoeverre het beoogde doel wordt bereikt met dit geld;
• of de Staten-Generaal in begroting, jaarverslag en andere Kamerstukken over dit
onderwerp voldoende informatie hebben gekregen.
Een uitgebreide methodologische verantwoording over ons jaarlijkse verantwoordings­
onderzoek staat op onze website: www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek.
62

Bijlage 3

Literatuur
Algemene Rekenkamer (2019a). Resultaten verantwoordingsonderzoek 2018 bij het Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII). Den Haag: eigen beheer. Bijlage bij
Kamerstuk 35 200, nr. 2. Tweede Kamer, vergaderjaar 2018-2019.
Algemene Rekenkamer (2019b). Brief van 2 oktober 2019 aan de voorzitter van de Tweede
Kamer der Staten-Generaal met aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2020 (hoofdstuk XVI)
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Tweede Kamer, vergaderjaar
2019-2020, 35 300 XVI, nr. 9.
Alink, L., Prevoo, M., Berkel, S. van, Linting, M., Klein Velderman, M., & Pannebakker, F.
(2018). NPM 2017: Nationale prevalentiestudie mishandeling van kinderen en jeugdigen.
Leiden: Leiden University, Institute of Education and Child Studies / TNO Child Health.
Gemeentelijke kinderombudsman (2018). Is er nog een plekje vrij? Onderzoek van de gemeentelijke kinderombudsman naar de toepassing van drang in de Rotterdamse jeugdhulpverlening
en naar het besluitvormingsproces aan het jeugdbeschermingsplein Rotterdam Rijnmond.
Rotterdam: Gemeentelijke kinderombudsman.
Inspectie VenJ (2017). De aanpak van ondermijning; Door Regionale Informatie- en Expertisecentra en het Landelijk Informatie- en Expertisecentrum. Den Haag: eigen beheer. Bijlage bij
Kamerstuk 29 911 nr. 139.
Inspectie JenV (2018). Rapport De wachtlijst bij de Raad voor de Kinderbescherming.
Den Haag: Inspectie Justitie en Veiligheid.
Inspectie GenJ & Inspectie JenV (2019). Signalement Kwetsbare kinderen onvoldoende
beschermd. Jeugdbeschermingsketen in gevaar. Utrecht: Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd;
Den Haag: Inspectie Justitie en Veiligheid.
JenV (2019). Brief van de minister voor Rechtsbescherming d.d. 13 februari 2019
inhoudende de beleidsreactie op het Rapport van de Inspectie Justitie en Veiligheid over
de wachtlijsten bij de Raad voor de Kinderbescherming. Tweede Kamer, vergaderjaar
2018-2019, 34 880, nr. 14.

63

Rekenkamer Rotterdam (2018). Rapport Het komt niet in de buurt; Onderzoek naar aanpak
knelpunten functioneren wijkteams. Rotterdam: Rekenkamer Rotterdam.
Rekenkamer Leeuwarden (2019). Rapport Wachttijden in de jeugdhulp. Quickscan van de
Rekenkamer Leeuwarden naar aard, omvang en oorzaken van wachttijden in de jeugdhulp.
Leeuwarden: Rekenkamer Leeuwarden.
Verwey-Jonker Instituut (2018). Werkt de aanpak van kindermishandeling en partnergeweld?
Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
VWS (2019). Brief van de minister en staatssecretaris van VWS d.d. 27 mei 2019 aan de
voorzitter van de Tweede Kamer met de uitkomsten van de voorjaarsnotabesluitvorming
jeugdzorg en ggz. Tweede Kamer, vergaderjaar 2018-2019, 31 839, nr. 657.

64

Bijlage 4

Eindnoten
1. Nadat het conceptrapport is aangeboden aan de minister van Justitie en Veiligheid
voor bestuurlijk hoor en wederhoor is de zin “Het is enerzijds goed nieuws dat de Raad
voor de Kinderbescherming, kinderrechters en gecertificeerde instellingen voor jeugdbescherming gezamenlijk in staat blijken om kinderen die in acute nood verkeren,
binnen 24 uur voorlopig onder toezicht te stellen en uit huis te plaatsen” gewijzigd in
“Het is enerzijds goed nieuws dat de Raad voor de Kinderbescherming, kinderrechters
en gecertificeerde instellingen voor jeugdbescherming gezamenlijk in staat blijken om
kinderen die in acute nood verkeren, binnen 24 uur voorlopig onder toezicht te stellen
en/of uit huis te plaatsen”.
2. Profiel departementale CIO-organisatie; dit is een in 2017 vastgestelde set van eisen
aan de departementale CIO-organisatie.
3. Het komt regelmatig voor dat kinderen door één ouder worden opgevoed en verzorgd.
Omwille van de leesbaarheid is in de tekst niettemin consequent de meervoudsvorm
‘ouders’ gebruikt. Daarmee wordt dan óók gedoeld op één-ouder-situaties.
4. Artikelen 1:257 jo. 265b van het Burgerlijk Wetboek. Een voorlopige ondertoezichtstelling heeft een looptijd van 3 maanden en wordt - indien nodig - na deze periode door
de kinderrechter omgezet in een definitieve ondertoezichtstelling die maximaal 1 jaar
duurt en telkens met maximaal 1 jaar kan worden verlengd. Een machtiging uithuisplaatsing heeft een looptijd van 1 jaar.
5. Nadat het conceptrapport is aangeboden aan de minister van Justitie en Veiligheid voor
bestuurlijk hoor en wederhoor is het percentage gewijzigd van “iets meer dan 1%” naar
“ongeveer 0,5%”.
6. Strikt genomen zou ook het OM een verzoek tot een kinderbeschermingsmaatregel
kunnen doen, maar dat komt in de praktijk nauwelijks voor en komt hier verder niet
aan de orde.
7. Veilig Thuis is het advies- en meldpunt voor huiselijk geweld en kindermishandeling.
8. Nadat het conceptrapport is aangeboden aan de minister van JenV voor bestuurlijk
hoor en wederhoor is de zin “De Raad voor de Kinderbescherming komt dan met
spoed in actie om te zorgen dat de kinderrechter het kind direct voorlopig onder
toezicht stelt en uit huis laat plaatsen” gewijzigd in “De Raad voor de Kinderbescherming
komt dan met spoed in actie om te zorgen dat de kinderrechter het kind direct voorlopig
onder toezicht stelt en indien nodig uit huis laat plaatsen”.

65

9. Buiten kantoortijden worden verzoeken om een spoedmaatregel mondeling (telefonisch)
ingediend. In die gevallen wordt er direct mondeling (telefonisch) door de kinderrechter
beslist. De beschikking wordt in deze gevallen de eerstvolgende werkdag opgesteld en
verstrekt.
10. Het functioneren van de sociale wijk- en buurtteams valt buiten het kader van het
JenV-beleid waarover we ons in dit onderzoek uitspreken. Toch willen we deze observaties
hier vermelden, omdat zij relevant zijn voor een goed begrip van de problematiek die op
dit moment binnen de jeugdbeschermingsketen speelt.
11. Er is overigens nauwelijks landelijke informatie over wachtlijsten en wachttijden in de
jeugdzorg. Ook op lokaal niveau zijn deze cijfers niet voorhanden. Sommige aanbieders
publiceren dit op hun website, andere weer niet (een verplichting hiertoe bestaat niet).
De Rekenkamer Leeuwarden concludeerde vorig jaar dat Leeuwarden geen zicht heeft
op de wachtlijsten in de jeugdhulp en dat er geen prioriteit wordt gegeven aan de
registratie hiervan (Rekenkamer Leeuwarden, 2019).
12. Nadat het conceptrapport is aangeboden aan de minister van JenV voor bestuurlijk
hoor en wederhoor is de zin “Een inmiddels ingezet tijdbestedingsonderzoek bij
de Raad voor de Kinderbescherming moet hierin inzicht bieden” gewijzigd in “Een
tijdbestedingsonderzoek bij de Raad voor de Kinderbescherming – dat momenteel in
voorbereiding is – moet hierin inzicht bieden”.
13. Nadat het conceptrapport is aangeboden aan de minister van JenV voor bestuurlijk
hoor en wederhoor is de zin “Het is enerzijds goed nieuws dat de Raad voor de Kinderbescherming, kinderrechters en gecertificeerde instellingen voor jeugdbescherming
gezamenlijk in staat blijken om kinderen die in acute nood verkeren, binnen 24 uur
voorlopig onder toezicht te stellen en uit huis te plaatsen” gewijzigd in “Het is enerzijds
goed nieuws dat de Raad voor de Kinderbescherming, kinderrechters en gecertificeerde
instellingen voor jeugdbescherming gezamenlijk in staat blijken om kinderen die in
acute nood verkeren, binnen 24 uur voorlopig onder toezicht te stellen en/of uit huis
te plaatsen”.
14. Op 1 januari 2019 zijn de RIEC’s Zeeland -West-Brabant en Oost-Brabant samengevoegd.
Formeel is echter nog steeds sprake van 10 RIEC’s, ook in de bekostiging. Zie hierover
verder www.riec.nl.

66

67

Voorlichting
Afdeling Communicatie
Postbus 20015
2500 EA Den Haag
telefoon (070) 342 44 00
voorlichting@rekenkamer.nl
www.rekenkamer.nl

Omslag
Ontwerp: Corps Ontwerpers
Foto: Corbis/Hollandse Hoogte

Den Haag, mei 2020