Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

30 821

Nationale Veiligheid

26 643

Informatie- en communicatietechnologie (ICT)

Nr. 42

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID EN VAN
BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 maart 2018
Naar aanleiding van de toezegging van de Minister van Justitie en
Veiligheid tijdens het Algemeen Overleg Terrorismebestrijding op
14 december 2017 en de brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties van 18 december 2017 over heimelijke beïnvloeding
van de publieke opinie door statelijke actoren (Kamerstuk 26 643, nr. 508)
berichten wij u, mede namens de Minister van Buitenlandse Zaken, de
Minister van Defensie en de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, in deze brief over hoe het kabinet omgaat met ongewenste
buitenlandse inmenging. Hieronder beschrijven wij eerst wat het kabinet
onder ongewenste buitenlandse inmenging verstaat en welke nationale
(veiligheids-)belangen in het geding kunnen zijn. Daarna gaan wij in op de
inzet van het kabinet om de weerbaarheid tegen ongewenste buitenlandse
inmenging te vergroten en lopende verkenningen naar aanvullende
maatregelen.
Ongewenste buitenlandse inmenging
Ongewenste buitenlandse inmenging betreft namelijk doelbewuste, vaak
stelselmatige en in vele gevallen heimelijke activiteiten van statelijke
actoren (of actoren die aan statelijke actoren zijn te relateren) in
Nederland of gericht op Nederlandse belangen, die door de nagestreefde
doelen, de gebruikte middelen of ressorterende effecten het politieke en
maatschappelijke systeem van Nederland kunnen ondergraven.
Het kabinet vindt dergelijke buitenlandse inmenging volstrekt onwenselijk,
omdat statelijke actoren hiermee kunnen komen aan het fundament van
de Nederlandse democratische rechtsorde en open samenleving: de
integriteit van politieke en bestuurlijke besluitvorming, onafhankelijke
rechtspraak, vrije en eerlijke verkiezingen en fundamentele vrijheden zoals
persvrijheid en vrijheid van meningsuiting. Daarnaast kan ongewenste
buitenlandse inmenging leiden tot spanningen binnen en tussen
bevolkingsgroepen in Nederland.

kst-30821-42
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 821, nr. 42

1

Zoals aangegeven in de jaarverslagen van de AIVD, ontplooien statelijke
actoren bijvoorbeeld activiteiten gericht op beïnvloeding of ondermijning
van democratische processen in Nederland. Andere staten richten zich op
hun diaspora in Nederland voor eigen binnenlandse politieke doeleinden,
waarmee zij nationale spanningen kunnen exporteren naar Nederland,
integratie negatief kunnen beïnvloeden en binding met Nederland kunnen
belemmeren. Daarnaast heeft het kabinet aandacht voor ondoorzichtige
financiering van religieuze instellingen vanuit de Golfstaten.
Ter illustratie noemen wij een aantal voorbeelden van ongewenste
buitenlandse inmenging waarover uw Kamer reeds eerder is geïnformeerd:
– Heimelijke politieke beïnvloeding door Rusland, waarbij gebruik
gemaakt wordt van de kwetsbaarheden van open en democratische
samenlevingen (zoals gemeld in het jaarverslag van de AIVD 2017).
Een voorbeeld hiervan is de opvatting van de Amerikaanse inlichtingendiensten dat Russische actoren achter de diefstal van politiek
gevoelige informatie van de Amerikaanse Democratische Partij zaten,
gericht op beïnvloeding van besluitvormingsprocessen en de publieke
opinie. Ook de Britse premier Theresa May heeft verklaard dat Rusland
zich heeft gemengd in het Britse democratische proces door het
verspreiden van desinformatie.1
– Het doorgeven van informatie aan de Turkse autoriteiten over
Nederlandse personen en organisaties die onder controle van de
Gülen-beweging zouden staan, door de waarnemend attaché
Religieuze Zaken, tevens hoofd van de Islamitische Stichting Nederland, en zijn uitspraken in Nederlandse media over een Nederlandse
politieke partij in december 2016. Het kabinet heeft hierop onmiddellijk
duidelijk gemaakt dat in dit geval grenzen zijn overschreden, waarna
deze persoon is teruggetrokken.2
– Het onder dwang en intimidatie innen van diasporabelasting onder
Nederlandse Eritreeërs en Eritreeërs met een verblijfstitel. In reactie
hierop heeft Nederland recent de Tijdelijk Zaakgelastigde in Nederland
tot persona non grata verklaard.3
Ongewenste buitenlandse inmenging kan schade toebrengen aan de
politieke en bestuurlijke integriteit wanneer deze onafhankelijke volksvertegenwoordiging, besluitvorming of rechtspraak compromitteert, of
wanneer er twijfel is over de vrijheid, eerlijkheid en anonimiteit van
verkiezingen. De democratische samenleving komt onder druk te staan,
wanneer inmengingsactiviteiten bijdragen aan een gebrek aan acceptatie
van de legitimiteit van de overheid of een gebrek aan solidariteit in de
samenleving, polarisatie en enclavevorming. Of wanneer intolerantie
verspreid wordt en vrijheden beperkt worden. Tot slot kunnen deelnames
van of overnames door buitenlandse (statelijke) actoren in de Nederlandse vitale sectoren de economische veiligheid schaden. Voor verdere
uitwerking hiervan verwijzen wij naar de interdepartementale aanpak
economische veiligheid.4
Zoals hierboven beschreven, behartigen staten hun belangen op een
steeds assertievere wijze. De schade die daarbij aan de belangen van
anderen wordt toegebracht, nemen deze staten vaak voor lief. Wanneer
dit een strategische doelstelling en de inzet van meerdere middelen –
zoals heimelijk militair optreden, verspreiden van desinformatie of

1

Kamerstuk 26 643, nr. 496 en 497
Kamerstuk 32 824, nr. 194
3
Kamerstuk 22 831, nr. 135
4
Kamerstuk 30 821, nr. 41; Kamerstuk 30 821, nr. 27
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 821, nr. 42

2

cyberoperaties – betreft, wordt dat hybride dreiging of conflictvoering
genoemd.
Aanpak ongewenste buitenlandse inmenging
Informatiepositie en samenwerking
Een effectieve aanpak van ongewenste buitenlandse inmenging begint
met het in kaart brengen van kwetsbaarheden en het bijeenbrengen en
het gezamenlijk duiden van signalen van mogelijke inmengingsactiviteiten. Hierin zijn in het bijzonder sinds de aanloop naar de Tweede
Kamerverkiezingen in maart 2017 flinke stappen gezet. Zoals eerder aan
uw Kamer gemeld, zijn en worden er in het kader van de Tweede
Kamerverkiezingen in 2017 en de gemeenteraadsverkiezingen in 2018
kwetsbaarheidsanalyses uitgevoerd en heeft het kabinet op basis daarvan
concrete maatregelen getroffen. De betrokken departementen en diensten
staan doorlopend in nauw contact om informatie en signalen van
mogelijke inmengingsactiviteiten te delen en te duiden en daarop zo
nodig te acteren. Hierbij besteedt het Ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties specifiek aandacht aan de informatiepositie van de
lokale overheden om ook hen goed in positie te kunnen brengen om
effectief op te treden tegen ongewenste buitenlandse inmenging.
De Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten doen onderzoek naar
statelijke actoren waar mogelijk dreiging vanuit gaat voor de Nederlandse
veiligheid en belangen. Dit onderzoek draagt bij aan inzicht in ongewenste
buitenlandse inmenging. Om op een passende manier op deze dreiging te
kunnen anticiperen of reageren, is dit onderzoek naar de intenties en
capaciteiten van statelijke actoren nodig.
Ook in andere landen en internationale samenwerkingsverbanden is
toenemende aandacht voor ongewenste buitenlandse inmenging. De
mate van bewustwording en aanpak verschilt per land. Het is noodzakelijk
om meer bewustwording op nationaal en Europees niveau te creëren en
nader onderzoek te doen naar de daders, motieven en de potentiële
gevolgen voor de Europese (en Nederlandse) stabiliteit. In dit kader heeft
de EU een raamwerk opgesteld dat kan bijdragen aan een aanpak.
Belangrijk onderdeel hiervan is de inrichting van een
EU-samenwerkingsverband, waar inlichtingenanalyses worden gemaakt
over onder andere buitenlandse inmenging als onderdeel van hybride
dreiging. Daarnaast wordt op EU-niveau gewerkt aan het in kaart brengen
van kwetsbaarheden en de mate van weerbaarheid ten aanzien van
hybride dreiging in de EU. Binnen de NAVO zijn vergelijkbare inspanningen verricht. Nederland is recent lid geworden van het Centre of
Excellence for Countering Hybrid Threats. In dit samenwerkingsverband
ontwikkelen 13 landen, samen met de EU en NAVO, oefeningen,
trainingen en instrumenten om bewustzijn te vergroten. Daarnaast draagt
Nederland bij aan jaarlijkse EU/NAVO oefeningen, waarin ook aandacht
wordt besteed aan hybride dreiging.
Dialoog met, en aanspreken van, landen van zorg
Het kabinet heeft verschillende diplomatieke instrumenten tot zijn
beschikking om landen aan te spreken op ongewenste inmenging. Dit
varieert van het vroegtijdig signaleren en bespreekbaar maken via
diplomatieke kanalen, tot het betreffende land publiekelijk aanspreken op
inmengingsactiviteiten. Het kabinet kiest er ook voor om hier samen met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 821, nr. 42

3

gelijkgezinde landen op te treden, waarbij het ook nadrukkelijk gaat om
individuele casuïstiek.5
In dit kader zet het kabinet bijvoorbeeld diplomatieke contacten in als
instrument om transparantie van financieringsstromen vanuit de
Golfstaten te vergroten.6 Op politiek en (hoog)ambtelijk niveau blijft
Nederland hierover in gesprek met Saoedi-Arabië, Koeweit, de Verenigde
Arabische Emiraten en Qatar. Doel is om afspraken te maken over het
vroegtijdig delen van informatie over financieringsstromen naar Nederlandse maatschappelijke of religieuze organisaties om uiteindelijk
ongewenste financiering tegen te gaan. Deze landen hebben toegezegd
dat geen organisaties in Nederland gefinancierd zullen worden zonder dat
de Nederlandse overheid geïnformeerd is. Als er niettemin sprake blijkt
van ongewenste buitenlandse financiering kan een Nederlandse
gemeente conform de driesporenaanpak (1. dialoog en interactie, 2.
aanspreken en confronteren en 3. verstoren en handhaven) in gesprek
gaan met de desbetreffende organisatie.
Weerbaarheid verhogen
Het kabinet neemt doorlopend maatregelen die bijdragen aan de
weerbaarheid tegen ongewenste buitenlandse inmenging. Het gaat hier
onder meer om:
– Maatregelen voor het berekenen van de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen op 21 maart 2018 en het raadgevend referendum
over de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017. Kortheidshalve wordt voor dit punt verwezen naar de brief die op 14 maart 2018
aan de Tweede Kamer is gezonden (Kamerstuk 31 142, nr. 81) en het
Algemene Overleg dat dezelfde dag (onder meer) over deze brief heeft
plaatsgevonden met de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken.
– Tegengaan van de verspreiding van online desinformatie door
statelijke actoren. Hierbij zijn de inspanningen van het kabinet primair
gericht op drie punten: 1) vergroten van het inzicht in de omvang en
aard van de dreiging, 2) verhogen van de bewustwording en 3)
intensivering van de samenwerking tussen de verschillende partijen
die hierin een rol kunnen spelen. Steeds geldt daarbij dat het kabinet
de dreiging in beeld wil hebben en kunnen bestrijden, in het bijzonder
met het oog op het waarborgen van vrije en eerlijke verkiezingen.
Daarmee staat het kabinet pal voor het Nederland van vrijheden,
democratie en rechtsstaat. Bij het zoeken naar oplossingen en/of
maatregelen heeft het kabinet deze waarden steeds voor ogen en moet
de journalistieke onafhankelijkheid gewaarborgd en gerespecteerd
blijven, zoals ook tot uitdrukking komt in de schriftelijke reactie van de
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties op de
aangenomen motie van de leden Kwint en Yesilgoz-Zegerius.7
Onder leiding van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties zijn sinds december 2017 verschillende gesprekken geweest op dit
thema, onder andere met mediapartijen, wetenschappers en techbedrijven. Het doel van deze bijeenkomsten was het inventariseren van de
wijze waarop deze partijen met deze dreiging omgaan, hoe zij tegen
dergelijke buitenlandse beïnvloeding aankijken en welke mogelijkheden zij
zien om dit het hoofd te bieden zonder dat de democratische rechtsorde in
het gedrang komt.

5

Aanhangsel Handelingen II 2016/17, nr. 10
Kamerstuk 29 614, nr. 56
7
Kamerstuk 21 501–34, nr. 291
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 821, nr. 42

4

Wat betreft binnenlandse maatregelen, zal de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties tot de zomer doorgaan met het creëren van
bewustzijn en het voeren van het debat. Dan zal een evaluatie plaatsvinden van alle opgehaalde informatie om te bepalen of er tot een andere
inzet dan debat en bewustwording moet worden overgegaan. Zij zal tot
die tijd in gesprek blijven met de eerdergenoemde partijen en initiatieven
op de voet volgen en stimuleren. Het kabinet voorziet geen nieuwe wet- of
regelgeving, zoals in sommige andere landen wel het geval is.
Een intensieve Europese samenwerking is belangrijk op dit gebied. Dit
voorjaar komt de Europese Commissie met een mededeling over de
aanpak van desinformatie. De bevindingen van de High Level Group over
Fake News, gepresenteerd op 12 maart 2018, dienen als basis voor deze
mededeling. Het kabinet is van mening, zoals ook verwoord in de brief
van 6 maart, dat de EU moet blijven inzetten op een strategie met
voldoende middelen om de weerbaarheid te verhogen tegen ondermijnende desinformatie van statelijke actoren. Dit betekent ook dat de
middelen hiertoe binnen de bestaande budgetten moeten worden
gevonden.8
– Het vergroten van de weerbaarheid van – met name lokale – politieke
ambtsdragers. Daarbij wordt ingezet op twee lijnen, te weten (1) het
beschermen van politieke ambtsdragers (hierbij gaat het om het
zorgdragen voor de veiligheid en integriteit van politieke ambtsdragers) en (2) het toerusten van politieke ambtsdragers (gericht op het
versterken van de kennis, kunde en het handelingsvermogen van
politieke ambtsdragers) om ondermijning van de democratische
rechtsorde effectief tegen te kunnen gaan. Binnen het Netwerk
Weerbaar Bestuur werkt het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties toe naar een verdere versterking van de weerbaarheid en veerkracht van politieke ambtsdragers waar het gaat om
intimidatie, bedreiging en integriteitsvraagstukken in relatie tot
ondermijning van de democratische rechtsorde.9 Daarnaast vergroten
voorlichting, trainingen en oefeningen het bewustzijn binnen overheidsorganisaties en vitale sectoren van dreigingen en kwetsbaarheden.
– Investeringen van het kabinet in de digitale weerbaarheid, ofwel cyber
security, van Nederland. In het regeerakkoord is reeds aangekondigd
dat het kabinet de komende periode structureel 95 miljoen euro in het
verhogen van de digitale weerbaarheid zal investeren. Middels de
Nederlandse Cyber Security Agenda zal uw Kamer hierover nog dit
voorjaar geïnformeerd worden. Ook de in de afgelopen jaren genomen
maatregelen zoals de investeringen in het Nationaal Detectie Netwerk
dragen bij aan het tijdig onderkennen van dreigingen in het digitale
domein.
– Het kabinet staat voor het beschermen van de rechten van iedereen in
Nederland en dus ook voor Nederlanders met een migratieachtergrond. Dat betekent ook het beschermen tegen eventuele druk vanuit
het land van herkomst. Mede door deze bescherming is er de ruimte
voor gemeenschappen om zelf te werken aan hun weerbaarheid. Het
kabinet versterkt dit waar nodig. Daarbij zet het kabinet in op het
bevorderen van de binding van burgers met een migratieachtergrond
met de Nederlandse samenleving o.a. door het bevorderen van
positieve verbinding tussen burgers van verschillende etnische en
culturele afkomst, het verminderen van discriminatie en het faciliteren
van dialoog en ontmoeting. Een sterke binding met de Nederlandse
samenleving maakt de ontvankelijkheid voor ongewenste buitenlandse
inmenging kleiner.
8
9

Kamerstuk 21 501-34, nr. 291
Kamerstuk 28 684, nr. 455

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 821, nr. 42

5

Gecoördineerd optreden bij (dreigende) incidenten
De betrokken departementen, diensten en lokale overheden maken bij
(dreigende) incidenten gebruik van een divers instrumentarium. Dit
instrumentarium loopt uiteen van monitoren en informeren, tot maatregelen in het kader van de openbare orde en veiligheid en inzet van
diplomatieke middelen (waaronder aanspreken, toegang tot Nederland
weigeren, reizen naar Nederland ontmoedigen, en – in ultimo – persona
non grata verklaren van diplomaten). Deze instrumenten worden ingezet,
wanneer dat nodig, haalbaar en effectief is.
Verkenningen aanvullende maatregelen
Ondanks bovenstaande maatregelen en instrumenten, zijn de mogelijkheden van de Nederlandse overheid om te handelen soms beperkt.
Daarom voert het kabinet een aantal verkenningen uit:
– Op 1 februari 2018 heeft de Evaluatie- en Adviescommissie Wet
financiering politieke partijen haar eindrapport aangeboden aan de
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. De commissie
adviseert in dit rapport om giften uit het buitenland aan Nederlandse
politieke partijen te verbieden. De Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties heeft aangekondigd dat kort na het zomerreces van
2018 een kabinetsreactie zal volgen waarin onder andere maatregelen
gepresenteerd zullen worden om de financiering van Nederlandse
politieke partijen uit het buitenland te beperken.10
– De Minister voor Rechtsbescherming en de Minister van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid zullen aan uw Kamer een brief sturen met een
verkenning van de wijze waarop uitvoering kan worden gegeven aan
de passage in het regeerakkoord wat betreft de transparantie van
geldstromen naar maatschappelijke en religieuze organisaties en de
beperking van geldstromen vanuit zogenaamde onvrije landen.
– Tenslotte ervaren veel gemeenten bij ondermijningsproblematiek en
ongewenste buitenlandse inmenging in het bijzonder een zekere
handelingsverlegenheid. Waar strafbare feiten worden begaan, bestaat
het vermoeden dat veel van deze gedragingen niet aan de oppervlakte
komen en onbestraft blijven, ondanks handhavingsinspanningen. Vaak
is sprake van zogenaamde «gesloten gemeenschappen» waarop het
zicht van de (lokale) overheid beperkt is. Voorts geldt dat in het palet
aan denkbare handelingsmogelijkheden veelal slechts het voeren van
een (stevig) gesprek enerzijds en het overgaan tot het verbieden van
activiteiten anderzijds de opties zijn die in besprekingen de revue
passeren. In dit licht coördineert het Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties een verkenning om de vulling van de
bestuurlijke «gereedschapskist» nog eens kritisch te bezien opdat
helder wordt welke handelingsopties nu reeds voorhanden zijn, dan
wel waar handelingsopties ontbreken en eventuele aanvullingen
gewenst zijn. Internationaal vergelijkend onderzoek en intensieve
samenwerking met de wetenschap, de verschillende betrokken
ministeries en het lokaal bestuur maken deel uit van deze verkenning.
Tot slot
De Nederlandse democratische rechtsstaat kent een inherente
weerbaarheid tegen ongewenste buitenlandse inmenging, met weerbare
burgers, onafhankelijke en kritische media en een divers politiek
landschap. Tegelijkertijd maken statelijke actoren gebruik van de openheid
van onze samenleving. Daarom zet het kabinet in op een brede aanpak
van ongewenste buitenlandse inmenging, gericht op een goede informa10

Kamerstuk 32 752, nr. 50

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 821, nr. 42

6

tiepositie en interbestuurlijke en internationale samenwerking, het voeren
van een dialoog met landen van zorg, het vergroten van de weerbaarheid
in Nederland en gecoördineerd optreden wanneer zich incidenten
voordoen.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 821, nr. 42

7