09
05

Consumentenrechten
in de interne markt

advies
Consumentenrechten in de interne markt

Uitgebracht aan de staatssecretaris van Economische Zaken en de
minister van Justitie

Publicatienummer 5, 17 juni 2009

SociaalEconomische
Raad

Sociaal-Economische Raad
De Sociaal-Economische Raad (SER) adviseert de regering en het parlement over de
hoofdlijnen van het te voeren sociale en economische beleid en over belangrijke wetgeving op sociaal-economisch terrein. Daarnaast is de SER belast met bestuurlijke en
toezichthoudende taken met betrekking tot de publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie
(productschappen en bedrijfschappen). De raad is voorts betrokken bij de uitvoering
van enkele wetten.
De SER is in 1950 ingesteld bij de Wet op de bedrijfsorganisatie. Zitting in de SER hebben
vertegenwoordigers van ondernemers en van werknemers alsmede onafhankelijke
deskundigen. De raad is een onafhankelijk orgaan dat door het gezamenlijke
Nederlandse bedrijfsleven wordt gefinancierd.
De SER wordt bij de uitvoering van zijn functies bijgestaan door een aantal vaste en
tijdelijke commissies. Enkele vaste commissies zijn onder bepaalde voorwaarden ook
zelfstandig werkzaam.
De belangrijkste adviezen die de SER uitbrengt, worden in boekvorm uitgegeven.
Zij zijn tegen kostprijs verkrijgbaar. Een overzicht van recente publicaties vindt u
achterin. Een uitgebreider overzicht wordt op aanvraag gratis toegezonden.
Het maandblad SER-bulletin geeft uitgebreid nieuws en informatie over de SER.
De SER beschikt ook over een eigen site op internet, met onder meer de samenstelling
van de raad en zijn commissies, persberichten en het laatste nieuws.
© 2009, Sociaal-Economische Raad
Alle rechten voorbehouden.
Overname van teksten is toegestaan onder bronvermelding.
Sociaal-Economische Raad
Bezuidenhoutseweg 60
Postbus 90405
2509 LK Den Haag
T 070 3499 499
E ser.info@ser.nl
I www.ser.nl

ISBN 90-6587-990-0 / CIP

2

Inhoudsopgave
1

Inleiding

7

2

Context van het richtlijnvoorstel

11

2.1
2.2
2.3
2.3.1
2.3.2
2.3.3
2.4

11
12
13
13
15
18
18

3

4

5

Harmonisatie, een algemene benadering

21

3.1
3.2
3.3

21
21
24

Inleiding
Harmonisatie, beschermingsniveau en interne markt
Opvattingen van de CCA

Toepassingsgebied

27

4.1
4.2
4.2.1
4.2.2
4.2.3
4.2.4
4.3
4.3.1
4.3.2
4.3.3
4.3.4

27
27
27
28
28
33
35
35
35
37
41

Inleiding
Het toepassingsgebied van de richtlijn nader bezien
De verkoopovereenkomst
De dienstenovereenkomst
Classificatie van overeenkomsten
Conclusie
Opvattingen van de CCA
Binnenlandse en/of grensoverschrijdende overeenkomsten
In de plaats van welke richtlijnen?
Over de classificatie van overeenkomsten
Andersoortige overeenkomsten

Het sluiten van de overeenkomst

45

5.1
5.2
5.2.1
5.2.2
5.2.3

45
45
45
48

5.3
5.4
5.5

.
.

Inleiding
Korte inhoud van het richtlijnvoorstel
Achtergrond
EU-strategie voor het consumentenbeleid
Een vernieuwd Europees consumentenrecht
Het Gemeenschappelijk Referentiekader
Zienswijze van de CCA

Inleiding
Informatieverplichtingen volgens het richtlijnvoorstel
Algemene informatieverplichtingen
Tussenpersoon
Aanvullende informatie voor op afstand en buiten verkoopruimten
gesloten overeenkomsten
Herroepingsrecht
Handhaving
Taal

3

49
51
54
55

6

7

De uitvoering van de overeenkomst

57

6.1
6.2
6.3
6.3.1
6.3.2
6.3.3
6.4
6.4.1
6.4.2
6.4.3

57
57
58
58
58
62
68
68
70
74

Inleiding
Levering en risico-overdracht
Non-conformiteit
De regeling zoals voorgesteld in het richtlijnvoorstel
Nadere analyse van het richtlijnvoorstel
Commentaar CCA
Bedingen in overeenkomsten (Algemene Voorwaarden)
Algemene opmerkingen
Specifieke bedingen
Conclusies

De beantwoording van de adviesvragen

75

7.1
7.2
7.3

75
75

7.4
7.5

Inleiding
Toepassingsgebied van de richtlijn
Niveau van harmonisatie; evenwicht tussen hoog niveau van
consumentenbescherming en concurrentievermogen bedrijfsleven
Elektronische handel
Overige vragen

Literatuurlijst

77
78
79

83

Bijlagen
1
2
3

4

Adviesaanvraag voorstel Richtlijn consumentenrechten
89
Nederlandse en Europese zwarte en grijze lijsten: gevolgen voor
de praktijk
95
Samenstelling Commissie voor Consumentenaangelegenheden (CCA) 115

.
.

ADVIES

5

6

1

Inleiding
Begin oktober 2008 heeft de Europese Commissie een voorstel voor een richtlijn over
consumentenrechten gepubliceerd1. Hierover hebben staatssecretaris Heemskerk van
Economische Zaken (EZ) en minister Hirsch Ballin van Justitie namens het kabinet op
10 december 2008 een adviesaanvraag aan de SER-Commissie voor Consumentenaangelegenheden (CCA) gestuurd (zie bijlage 1). Na een korte uiteenzetting van de kern van
het richtlijnvoorstel stelt het kabinet elf vragen ter beantwoording aan de CCA.
De bewindslieden willen het CCA-advies graag op korte termijn ontvangen, zodat het
in een zo vroeg mogelijk stadium betrokken kan worden bij de onderhandelingen over
het richtlijnvoorstel in Brussel. De bewindslieden voegen daaraan toe dat zij ook na de
publicatie van haar advies de expertise van de CCA op prijs stellen in het vervolgtraject
van de onderhandelingen over het richtlijnvoorstel in Brussel. De CCA geeft graag gehoor
aan deze uitnodiging.
Als bijzonderheid in het adviesproces zijn de klankbordbijeenkomsten te noemen die de
ministeries van EZ en Justitie in samenwerking met de CCA in januari en maart hebben
georganiseerd. Op uitnodiging van de ministeries hebben vertegenwoordigers van
branche- en consumentenorganisaties tijdens deze brainstormsessies hun inschattingen
gedeeld van de praktische gevolgen van belangrijke onderdelen van het richtlijnvoorstel.
Het gaat hierbij om de non-conformiteit, de Algemene Voorwaarden (de zwarte en grijze
lijst van (vermoedelijk) onredelijk bezwarende bedingen), informatievoorschriften en
herroepingsrecht. Alle betrokkenen hebben deze bijeenkomsten als waardevol en nuttig
ervaren. Bovendien hebben de bijeenkomsten informatie en argumenten aangedragen
voor dit advies.
Daarnaast heeft de CCA een technisch-juridische werkgroep ingesteld, die – in aansluiting op de uitkomsten van de klankbordbijeenkomsten – als opdracht kreeg om:
• de praktijkgevolgen van en -ervaringen met de Nederlandse zwarte en grijze lijst bij
het overleg over Algemene Voorwaarden in kaart te brengen, en
• aan te geven welke bepalingen uit deze lijsten die niet voorkomen in het richtlijnvoorstel van evident belang zijn gebleken voor de bescherming van consumenten in
Nederland.
De resultaten van de werkzaamheden van deze werkgroep zijn verwerkt in paragraaf 6.4
van dit advies. De rapportage van de werkgroep is in bijlage 2 opgenomen.
Zoals ook bij eerdere advisering over Europese richtlijnen door de CCA het geval was,
liepen de CCA-vergaderingen parallel met de onderhandelingen in Brussel. Voor de
ministeriële vertegenwoordigers die optreden als onderhandelaar voor ons land in

1

.
.

Europese Commissie (2008) COM (2008) 614 def. Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad
betreffende consumentenrechten.

7

INLEIDING

Brussel heeft dit het voordeel dat zij voorlopige opvattingen van CCA-leden bij het Europese
overleg kunnen inbrengen. Op hun beurt kunnen de CCA-leden telkens via de ministeriële
vertegenwoordigers op de hoogte blijven gesteld van de vorderingen en problemen in
Brussel.
Zoals in hoofdstuk 2 van dit advies zal blijken, vloeit dit richtlijnvoorstel van de Europese
Commissie voort uit het Groenboek over de herziening van het consumentenacquis dat
de Europese Commissie in februari 2007 naar buiten bracht2. Hierover heeft de CCA in
datzelfde jaar haar voorlopige opvattingen gepubliceerd3. Zoals het Groenboek voor de
Europese Commissie de basis vormt voor haar huidige voorstellen voor een richtlijn over
consumentenrechten, zo is het genoemde CCA-interimadvies het uitgangspunt voor haar
standpuntbepaling in dit advies.
Het richtlijnvoorstel betekent intrekking van vier reeds bestaande richtlijnen. Over drie
daarvan heeft de CCA eerder geadviseerd: over oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten (1991), over de bescherming van de consument bij op afstand gesloten overeenkomsten (1993) en over de verkoop en waarborgen van consumptiegoederen (1998).
Over de vierde richtlijn die in de kaderrichtlijn moet worden opgenomen, te weten die
betreffende colportage, heeft de CCA dus geen advies uitgebracht.
De CCA heeft dit advies vastgesteld in haar vergadering van 17 juni 2009. Voor de samenstelling van de commissie wordt verwezen naar bijlage 3.
Leeswijzer
Het advies is als volgt opgebouwd.
Na een korte weergave van de inhoud van het richtlijnvoorstel geeft hoofdstuk 2 de achtergrond van het voorstel van de Europese Commissie weer. Daarbij zijn vooral twee ontwikkelingen van belang: ten eerste de algemene strategie van de Europese Commissie voor
het consumentenbeleid en ten tweede de vernieuwing van dat beleid die met dit richtlijnvoorstel in gang wordt gezet. Ook schenkt dit hoofdstuk nog enige aandacht aan het zogenoemde Gemeenschappelijk Referentiekader.
Hoofdstuk 3 gaat in op het karakter van de nieuwe richtlijn van volledige harmonisatie.
Dit karakter heeft als consequentie dat lidstaten geen of nauwelijks afwijkend beleid
kunnen voeren ten opzichte van hetgeen de richtlijn regelt. Dat is voor het Europese
consumentenbeleid een belangrijke zaak.
Hoofdstuk 4 schenkt aandacht aan het voorgestelde toepassingsgebied van de richtlijn.
De richtlijn zal straks niet alleen betrekking hebben op koopovereenkomsten, maar ook
op dienstenovereenkomsten en gemengde overeenkomsten. In dit hoofdstuk worden verschillende vormen van overeenkomsten (ook de overeenkomsten die op afstand of buiten
de verkoopruimte worden gesloten) onder de loep genomen.

2
3

Europese Commissie (2007) COM (2006) 744 def. Groenboek Herziening van het consumentenacquis.
SER (2007) Advies Groenboek Herziening consumentenacquis.

8

INLEIDING

Hoofdstuk 5 behandelt enkele aspecten die van belang zijn bij het sluiten van de overeenkomst. Het gaat daarbij om de informatieverplichtingen voor de ondernemer, het herroepingsrecht en de handhaving.
Hoofdstuk 6 gaat vervolgens in op twee kwesties die bij de uitvoering van de overeenkomst
belangrijk zijn. Dat is allereerst de kwestie van de non-conformiteit, waarbij de CCA met
een eigen invulling komt van het stelsel van regels voor ondernemer en consument ingeval
het gekochte product een gebrek aan overeenstemming met de overeenkomst vertoont.
Daarna vergelijkt dit hoofdstuk de voorstellen van de Europese Commissie voor oneerlijke
bedingen in Algemene voorwaarden met de betreffende wetgeving in Nederland.
Hoofdstuk 7 gaat terug naar de adviesaanvraag van de bewindslieden en geeft antwoord
op de elf adviesvragen. Dat hoofdstuk is tevens de samenvatting van het advies.

9

INLEIDING

10

2

Context van het richtlijnvoorstel

2.1

Inleiding
Het voorstel van de Europese Commissie voor een richtlijn over consumentenrechten
heeft een decor dat is opgebouwd uit twee panelen.
Ten eerste valt het richtlijnvoorstel te plaatsen in de algemene strategie van de Europese
Commissie voor het consumentenbeleid1. Daarin is als driedelig doel geformuleerd:
het mondig maken van de Europese consument, het verbeteren van het welzijn van de
Europese consument en het doeltreffend beschermen van de consument tegen risico’s
en bedreigingen.
Ten tweede zet de Europese Commissie met het voorliggende richtlijnvoorstel langs twee
wegen een forse vernieuwing in van het Europees consumentenrecht:
• vier bestaande richtlijnen op consumententerrein worden vervangen door één
nieuwe richtlijn;
• de Europese Commissie past volledige harmonisatie2 toe op de nieuwe richtlijn, terwijl de vier richtlijnen die onder deze richtlijn zullen vallen minimumharmonisatie
kennen.
In dit hoofdstuk wordt ook kort aandacht besteed aan het Gemeenschappelijk Referentiekader (GRK) zoals ontworpen door een consortium van universiteiten, waarvan eind 2008
een definitieve versie is gepubliceerd. De Justitie en Binnenlandse Zaken (JBZ) Raad ziet
het GRK als instrument voor de Europese wetgever om betere wetgeving te maken3.
Op deze achtergrondpanelen zal in paragraaf 2.3 dieper worden ingegaan. Daaraan vooraf
gaat een paragraaf met een weergave in grote lijnen van de inhoud van het richtlijnvoorstel (paragraaf 2.2). Het hoofdstuk sluit af met de zienswijze van de CCA (paragraaf 2.4).

1
2

3

.
.

Mededeling van de Europese Commissie (2007) COM (2007) 99 def. EU-strategie voor het consumentenbeleid
2007-2013.
In navolging van de adviesaanvraag wordt in dit advies gesproken van ‘volledige harmonisatie’, waaronder
hetzelfde moet worden verstaan als wat in andere publicaties met de term ‘totale harmonisatie’ wordt
aangeduid. Voor zover in dit advies bij harmonisatie beide bijvoeglijke naamwoorden worden gebruikt,
wordt dus hetzelfde bedoeld.
EK (2007-2008) 23 490 DI, p. 3.

11

CONTEXT VAN HET RICHTLIJNVOORSTEL

2.2

Korte inhoud van het richtlijnvoorstel
De Europese Commissie vat de kern van haar voorstel als volgt samen:
• Ten eerste volledige harmonisatie van het communautaire recht dat van toepassing
is op consumentenovereenkomsten4. Dat heeft een aanzienlijk positief effect op de
detailhandel en betekent een behoorlijke verlaging van de administratieve lasten van
bedrijven die grensoverschrijdend willen handelen.
• Ten tweede de invoering van één pakket regels met een hoog gemeenschappelijk
niveau van consumentenbescherming. Dat moet ondernemingen in staat stellen
aan consumenten in alle 27 lidstaten te verkopen.
• Ten derde schept deze invoering van één pakket regels duidelijkheid aan de consument
over zijn rechten en plichten in de EU-lidstaten.
De richtlijn zal, zoals in hoofdstuk 1 al aangeduid, vier bestaande richtlijnen vervangen,
namelijk (in chronologische volgorde) die over colportage (1985), over oneerlijke bedingen
(1993), over op afstand gesloten overeenkomsten (1997) en over verkoop en garanties van
consumptiegoederen (1999).
De richtlijn kent zeven hoofdstukken en vijf bijlagen.
Hoofdstuk I legt het onderwerp (het doel), de definities en het toepassingsgebied vast.
Ook verbiedt het de lidstaten om in hun nationale wetgeving bepalingen te handhaven
of in te voeren die afwijken van de bepalingen in de richtlijn (volledige harmonisatie).
Hoofdstuk II omschrijft de algemene informatieverplichtingen van de ondernemer5 vóór
het sluiten van de overeenkomst en daarnaast specifieke voorschriften voor tussenpersonen.
Hoofdstuk III formuleert de informatievoorschriften voor overeenkomsten die op afstand
of buiten de verkoopruimte zijn gesloten en regelt het herroepingsrecht in deze gevallen.
Hoofdstuk IV heeft betrekking op andere consumentenrechten met betrekking tot verkoopovereenkomsten. Daartoe behoren de levering en de risico-overdracht, de (non-)conformiteit, de aansprakelijkheid en de garanties.
Hoofdstuk V regelt de consumentenrechten met betrekking tot (onredelijke) bedingen in
overeenkomsten (algemene voorwaarden).
Hoofdstuk VI en VII bevatten algemene (slot)bepalingen, zoals de handhaving en nietgevraagde levering.
Bijlage 1 van het richtlijnvoorstel geeft aan welke informatie de ondernemer moet verschaffen in het kader van een mogelijke herroeping.
De bijlagen 2 en 3 bevatten de bedingen in overeenkomsten die onder alle omstandigheden
als oneerlijk worden beschouwd, respectievelijk die verondersteld worden oneerlijk te zijn.

4
5

Hier gebruikt de Europese Commissie een terminologie die tot verwarring kan leiden omtrent de reikwijdte van
het richtlijnvoorstel, zoals in hoofdstuk 3 nader uiteengezet zal worden.
Het richtlijnvoorstel spreekt, net als de richtlijn oneerlijke handelspraktijken, van ‘handelaar’. De CCA geeft hier
de voorkeur aan de term ‘ondernemer’.

12

CONTEXT VAN HET RICHTLIJNVOORSTEL

Bijlage 4 geeft een overzicht van de richtlijnen die als gevolg van het richtvoorstel zullen
worden ingetrokken.
Bijlage 5 geeft de transponeringstabel weer.

2.3

Achtergrond

2.3.1

EU-strategie voor het consumentenbeleid
Met oog voor de meest kwetsbaren (kinderen, vergrijzende bevolking) ziet de Europese
Commissie een fundamentele rol voor het consumentenbeleid weggelegd om een aantal
ontwikkelingen op te vangen:
• de groei van de diensten in het algemeen en de geliberaliseerde diensten in het
bijzonder;
• de snellere ontwikkeling van de technologische revolutie met als stuwende kracht de
breedbandtechnologie, waarmee de traditionele regelgeving, zelfregulering en handhaving op losse schroeven komen te staan;
• de toenemende consumptie van geïmporteerde goederen als gevolg van de mondialisering die om een doeltreffend markttoezicht vraagt.
De interne markt vormt het kader bij uitstek voor het consumentenbeleid. Het doel van
de Europese Commissie is om tegen 2013 een meer geïntegreerde en doeltreffender
interne markt te bewerkstelligen.
Bij de realisatie van het doel van een betere werking van de interne markt zijn de Verdragsartikelen 95 en 153 met betrekking tot consumentenbescherming leidend:
1 het waarborgen van een hoog niveau van consumentenbescherming, met name door
een eenvoudig rechtskader, verbeterde kennis, meer overleg en een betere behartiging
van consumentenbelangen, en
2 het verzekeren van een doeltreffende toepassing van consumentenbeschermingsvoorschriften, met name door samenwerking bij de handhaving, informatie, educatie en
verhaalsmogelijkheden.
In het kader van deze Verdragsartikelen streeft de Europese Commissie met het richtlijnvoorstel een eenvoudig(er) rechtskader na en met de informatieverplichtingen wil zij de
kennispositie van de consument verbeteren.
Wat zijn de problemen voor consumenten en ondernemers?
Om te bezien hoe de interne markt voor consumenten zich ontwikkelt, heeft de Europese
Commissie begin 2008 het Consumer Market Scoreboard geïntroduceerd. Met dit instrument kan bij de beleidsvorming beter rekening worden gehouden met de zorgen van de
consument en kan daardoor het beleid meer gebaseerd worden op feitelijke gegevens.
Dit scorebord screent consumentenmarkten door middel van vijf indicatoren: klachten,
prijzen, tevredenheid, switchen en veiligheid.
13

CONTEXT VAN HET RICHTLIJNVOORSTEL

Volgens het tweede, begin 2009 gepubliceerde scorebord ondervinden consumenten
meer problemen in de dienstensector dan op de goederenmarkt, vooral bij energie,
bankdiensten (in beide vooral over de switchmogelijkheden) en transport (bus en trein
met klachten over de prijs, koopgemak en klantvriendelijkheid). De verklaring hiervoor
zoekt de Europese Commissie in de grotere complexiteit in de contractuele relaties en
in de levering van diensten vergeleken met goederen, waarvan de waarde beter is vast te
stellen voordat de aankoopbeslissing wordt genomen. Het percentage consumenten dat
zich adequaat beschermd acht door bestaande nationale maatregelen varieert aanzienlijk in de EU: bij een gemiddelde score voor alle EU-lidstaten samen van 51 procent scoren
de oude lidstaten het beste (met Nederland als hoogste met 74 procent) en de nieuwe lidstaten het slechtst (met Bulgarije verreweg het laagste met 13 procent). Opvallend is dat
de gemiddelde score in 2008 lager is dan in 20066.
Wat grensoverschrijdende aankopen op afstand betreft constateert het Impact Assessment
(het IA) van het richtlijnvoorstel, dat consumenten potentieel meer voordeel van de aanzienlijke prijsverschillen tussen de lidstaten kunnen behalen. Die prijsverschillen – veroorzaakt door factoren als belastingverschillen, ruilvoeten, verschillen in consumentenvoorkeuren en binnenlandse mededingingsbeperkingen – lopen voor gangbare producten als
parfum, een MP3-speler en sportschoenen op van 25 tot bijna 60 procent.
Tegen die achtergrond is het verbazend, aldus het IA, dat het aandeel van grensoverschrijdende aankopen via internet tussen 2005 en 2008 nagenoeg gelijk is gebleven (6 respectievelijk 7 procent van de consumenten), ook omdat de binnenlandse aankopen via internet
in die periode toenamen van 23 tot 30 procent. De Eurobarometer7 laat zien dat het vertrouwen van consumenten in grensoverschrijdende aankopen laag is: men verwacht meer
potentiële problemen, men is bang om slachtoffer te worden van scams of fraude en men
verwacht dat ondernemers uit andere lidstaten de consumentenwetten minder zullen
respecteren dan binnenlandse ondernemers.
Het IA ziet drie oorzaken voor dit probleem:
1 redenen van praktische en regelgevende aard die niet aan Europese consumentenwetgeving zijn gerelateerd, zoals taal, geografie, belastingstelsel e.d.;
2 redenen van praktische en regelgevende aard die door Europese consumentenwetgeving worden beïnvloed, zoals levering en klachtenafhandeling;
3 andere factoren die aan Europese consumentenwetgeving zijn verbonden, zoals
onvoldoende wetskennis bij consumenten, problemen bij herstel (redress) en tekortschietende handhaving.

6
7

Europese Commissie (2009) COM (2009) 25 final Monitoring consumer outcomes in the single market.
Consumer protection in the Internal Market, Eurobarometer 252, september 2006.

14

CONTEXT VAN HET RICHTLIJNVOORSTEL

Ondernemers hebben andere redenen om voorzichtig te zijn met grensoverschrijdende
verkopen. Een van de voornaamste obstakels voor hen is de versnippering in regelgeving,
veroorzaakt door de minimumharmonisatie van veel consumentenrichtlijnen, die additionele nalevingskosten met zich brengt. Dat probleem wordt nog verergerd door de inconsistenties en overlappingen tussen de richtlijnen en door lacunes in veranderde richtlijnen8.
Wat de toepassing van de regelgeving betreft erkent de Europese Commissie overigens
dat de uitbreiding van de interne markt in 2004 en 2007 nieuwe specifieke problemen
met zich heeft gebracht: “Door de relatief recente ontwikkeling van open markten en
vaststelling van regelgeving in de nieuwe lidstaten zijn de rechten en plichten waarin
het consumentenbeleid in de EU voorziet, minder diep geworteld in het gedrag van de
consumenten, de handhavingsinstanties en het bedrijfsleven”9. Daarvoor heeft de CCA
in haar adviezen over de kaderrichtlijn oneerlijke handelspraktijken en de verordening
over Europese samenwerking bij de handhaving van consumentenwetgeving, beide uit
2004, al gewaarschuwd. Met de aanvaarding van het acquis communautaire hebben de
nieuwe lidstaten weliswaar in theorie een vergelijkbaar niveau van consumentenbeleid
en -bescherming. Door onvoldoende organisatie van consumentenorganisaties en geringe
ervaringen van de rechterlijke macht echter ontstaan volgens de CCA twijfels “over de
wijze waarop en de mate waarin handhaving inzake grensoverschrijdende inbreuken
door de nieuwe lidstaten … zal kunnen geschieden”10. In de loop van 2009 komt de Europese Commissie met een mededeling omtrent de handhaving, met daarin een strategie
om de effectieve handhaving en naleving van het consumentenacquis te waarborgen.
Commentaar CCA
De Europese Commissie verbaast zich over het feit dat prijsverschillen tussen lidstaten zo
weinig grensoverschrijdende handel uitlokken en zoekt de verklaring daarvoor deels bij
Europese wetgeving. Het is evenwel de vraag of die factor wel zo sterk is als de Europese
Commissie doet voorkomen. Andere factoren dan wet- en regelgeving, zoals taal, afstand,
kwaliteit en ook praktische zaken als de mogelijkheid van ruil en reparatie, hebben over
het algemeen genomen een veel groter effect11.
Overigens bestaan er niet alleen tussen, maar ook binnen lidstaten, zelfs in een relatief
kleine lidstaat als Nederland, verschillen tussen prijzen van consumentengoederen en
diensten, die niet altijd regio-overschrijdende handel uitlokken.

8
9
10
11

Werkdocument van de Europese Commissie (2009) Impact Assessment Report, pp. 9-13.
Europese Commissie (2007) COM (2007) 99 def. EU-strategie voor het consumentenbeleid 2007-2013, p. 5.
SER (2004) Advies Oneerlijke handelspraktijken op consumententerrein in de EU, pp. 44-45 en SER (2004)
Advies Europese samenwerking bij handhaving consumentenwetgeving, p. 45.
Zie onder meer: SER (2004) Advies Oneerlijke handelspraktijken op consumententerrein in de EU, p. 56.

15

CONTEXT VAN HET RICHTLIJNVOORSTEL

2.3.2

Een vernieuwd Europees consumentenrecht
Zoals in de inleiding gezegd, betekent het richtlijnvoorstel een vernieuwing van het Europese consumentenbeleid in twee opzichten: ten eerste de samenvoeging van vier bestaande
richtlijnen en ten tweede de toepassing van totale harmonisatie.
Ad 1. De samenvoeging van de vier richtlijnen past in de lijn die is ingezet met zowel de
kaderrichtlijn voor oneerlijke handelspraktijken als met de verordening voor Europese
samenwerking bij de handhaving van het consumentenrecht. Het gaat er dan om kwesties die bij meer consumententransacties (voor, tijdens of na het sluiten van de overeenkomst) relevant zijn, zo veel mogelijk in één regeling onder te brengen. Dat vereenvoudigt de regelgeving, de handhaving en de naleving door ondernemers en consumenten.
Ad 2. De toepassing van totale harmonisatie op het richtlijnvoorstel betekent in zekere
zin een voortzetting van de lijn die is ingezet met de richtlijn verkoop op afstand van
financiële diensten (2002) en vervolgd in de kaderrichtlijn voor oneerlijke handelspraktijken (2005) en de vernieuwde richtlijn voor kredietovereenkomsten (2008). Voorheen
werd voor richtlijnen op consumententerrein doorgaans het instrument van minimumharmonisatie gebruikt. Hantering van minimumharmonisatie was volgens de Europese
Commissie gerechtvaardigd in een tijd dat de consumentenrechten tussen de lidstaten
onderling sterk verschilden en er nog geen sprake was van e-commerce12.
Het doel van het richtlijnvoorstel is om bij te dragen tot een beter functioneren van de
b2c-interne markt13 en om een hoog gemeenschappelijk niveau van consumentenbescherming te verwezenlijken14. Aan deze algemene doelstellingen zijn operationele en specifieke
doelstellingen gerelateerd, weergegeven in schema 2.1.
In deze ‘doelstellingenboom’ weerspiegelen zich de problemen voor ondernemers en
consumenten zoals hiervoor weergegeven in paragraaf 2.3.1.
Om de algemene doelstellingen te bereiken wil de Europese Commissie de versnippering
van het huidige consumentenacquis tegengaan. Met ‘versnippering’ wordt hier bedoeld:
de verschillen tussen de in de lidstaten geldende wettelijke voorschriften die op een
bepaalde transactie van toepassing kunnen zijn.
Die versnippering is het gevolg van het feit dat de lidstaten uitvoerig gebruik hebben
gemaakt van de mogelijkheid om, onderling verschillend, striktere regels voor consumen-

12
13
14

Europese Commissie (2007) COM (2007) 99 def. EU-strategie voor het consumentenbeleid 2007-2013, p. 8.
B2c: Business-to-consumer.
Aldus duidelijk verwoord in werkdocumenten bij het richtlijnvoorstel: Europese Commissie (2007) Impact
Assessment Report, pp. 15-16, en Europese Commissie (2008) Samenvatting van de effectbeoordeling, pp. 3-4.

16

CONTEXT VAN HET RICHTLIJNVOORSTEL

schema 2.1 Doelstellingen m.b.t. het richtlijnvoorstel

Vanuit ondernemersperspectief

Vanuit consumentenperspectief

Algemene doelstelling:
de terughoudendheid van het bedrijfsleven
m.b.t. grensoverschrijdend verkopen
verminderen

Algemene doelstelling:
het vertrouwen van de consumenten in de
interne markt vergroten

Gerelateerde specifieke doelstelling:
de nalevingskosten voor het bedrijfsleven
beperken

Gerelateerde specifieke doelstelling:
– consumenten een gelijk niveau
van bescherming bieden bij
grensoverschrijdende aankopen
– een hoog beschermingsniveau voor de
consument waarborgen

Gerelateerde operationele doelstellingen:
– de rechtsonzekerheid voor het bedrijfsleven
verminderen door een einde te maken aan
de versnippering van de regelgeving en de
administratieve en nalevingskosten i.v.m.
het voldoen aan de voorschriften inzake
consumentenbescherming te beperken;
– het aantal grensoverschrijdende
b2c-transacties helpen verhogen

Gerelateerde operationele doelstellingen:
– de rechtsonzekerheid voor de
consument verlagen
– consumenten meer prikkels bieden om
grensoverschrijdend aankopen te doen

Bron: Impact Assessment en Samenvatting van de effectbeoordeling.

tenbescherming te handhaven of in te voeren. Die mogelijkheid ontstond vanwege de
minimumharmonisatie van de richtlijnen.
Deze versnippering heeft volgens de Europese Commissie gevolgen voor consumenten
en ondernemers:
• consumenten hebben daardoor weinig vertrouwen in grensoverschrijdende handel
en het bemoeilijkt pan-Europese voorlichtingscampagnes;
• ondernemers zijn door de versnippering minder geneigd tot grensoverschrijdende
handel en het brengt aanzienlijke nalevingskosten voor hen met zich.
Als oplossingen noemt de Europese Commissie: stroomlijning van het regelgevend kader,
de creatie van een hoog gemeenschappelijk niveau van consumentenbescherming en
adequate informatie over de rechten van de consumenten. Hierdoor kan volgens de Europese Commissie het vertrouwen van de consument in de interne markt worden versterkt
en de terughoudendheid van het bedrijfsleven inzake grensoverschrijdende handel worden
verminderd.
Omdat het de lidstaten zijn die door het veelvuldige gebruik van de minimumharmonisatieclausules in de richtlijnen voor de versnippering van de regelgeving hebben gezorgd,
is de enige oplossing voor dat probleem een gecoördineerd optreden van de Gemeenschap
in de vorm van dit richtlijnvoorstel. Daarmee wordt volgens de Europese Commissie
voldaan aan het subsidiariteitsbeginsel.

17

CONTEXT VAN HET RICHTLIJNVOORSTEL

Het richtlijnvoorstel is volgens de Europese Commissie ook in overeenstemming met het
proportionaliteitsbeginsel, omdat het alleen de voornaamste aspecten van het toepasselijke
recht regelt en van toepassing is op zowel binnenlandse als grensoverschrijdende overeenkomsten15. Daarmee wordt, aldus de Europese Commissie, dubbele regelgeving vermeden.
2.3.3

Het Gemeenschappelijk Referentiekader
Het Gemeenschappelijk Referentiekader (GRK) is een initiatief van de Europese Commissie en bedoeld als toolbox bij het verbeteren van de kwaliteit en de coherentie van het
acquis communautaire en bij het maken van nieuwe richtlijnen. Nationale wetgevers
kunnen zich bovendien van het GRK bedienen bij de implementatie van Europese richtlijnen en bij het maken van nieuwe nationale wetgeving. Het GRK moet volgens de Europese Commissie duidelijke definities van juridische termen, grondbeginselen en coherente modelbepalingen van verbintenissenrecht bevatten16.
Door de Study group on a European civil code en de Acquis-groep is eind 2008 een wetenschappelijk ontwerp voor het GRK aan de Europese Commissie aangeboden17. Dat ontwerp
bevat verschillende bepalingen die voor de consumententransacties van belang zijn en
die ook in het richtlijnvoorstel aan de orde komen. Hierbij horen de definitie van het
begrip ‘consument’, bepalingen over de inhoud van informatie, bijzondere regels voor
consumententransacties (zoals de betekenis van ‘onredelijk bezwarend’) en de regel dat
de verplichting om non-conformiteit binnen redelijke termijn te melden niet voor de
consument geldt.

2.4

Zienswijze van de CCA
De CCA staat in beginsel positief tegenover het voorstel van de Europese Commissie om
met een richtlijn voor consumentenrechten te komen met een breed toepassingsbereik.
Dit sluit aan op haar keuze in het advies over het Groenboek voor de zogenoemde gemengde
benadering als optie voor de herziening van het consumentenacquis. Het voorstel van de
Europese Commissie komt de eenvoud van de Europese regelgeving, de naleving en de
handhaving ten goede, waarmee het vertrouwen van consument en ondernemer in de
interne markt kan toenemen. Het hanteren van gelijke definities die van toepassing zijn
op verschillende contracten voorkomt verwarring bij de ondernemer en de consument.
De CCA onderschrijft ten slotte de opvattingen van de Europese Commissie aangaande
subsidiariteit. Wat de proportionaliteit betreft moet helder afgebakend zijn wat de richt-

15

16
17

Dat het richtlijnvoorstel niet alle, maar alleen de voornaamste aspecten van het consumentenrecht regelt, kan
aanleiding zijn om, net als bij enkele andere consumentenrichtlijnen, in de titel van de nieuwe richtlijn te spreken
van ‘bepaalde aspecten van consumentenrechten’.
Europese Commissie (2004) COM (2004) 651 def. Mededeling over Europees verbintenissenrecht en de herziening
van het acquis: verdere maatregelen: pp. 3 en 5-6.
De definitieve editie met toelichting zal in oktober 2009 uitkomen. Zie verder ook: Hondius, E. [et al.] (2008) Principles
of European Law/Sales.

18

CONTEXT VAN HET RICHTLIJNVOORSTEL

lijn wel en wat de richtlijn niet regelt en of het inderdaad alleen om de voornaamste
aspecten van het toepasselijke recht gaat, zoals de Europese Commissie stelt.
Gemeenschappelijk Referentiekader
De Europese Commissie heeft nog geen oordeel over het ontwerp-GRK uitgesproken,
dat nog geen formele status heeft. Verwijzing naar dit wetenschappelijke ontwerp in het
richtlijnvoorstel zou een standpunt van de Europese Commissie impliceren en daarvoor
vindt zij het nu nog te vroeg. De CCA is overigens wel benieuwd naar dit standpunt, omdat
zij het GRK ziet als een begin van de al eerder door haar bepleite harmonisatie van een
substantieel deel van het verbintenissenrecht in de EU. Het GRK is een nuttig instrument
om te gebruiken bij de formulering van rechtsregels en het heeft een harmoniserende
werking, aangezien het GRK de coherentie tussen richtlijnen vergroot.
Beoordelingscriteria
Een belangrijk onderdeel van de Lissabon-strategie is de verdere voltooiing van de interne
markt. Het gaat hierbij om de klassieke ‘vier vrijheden’: het vrij verkeer van personen,
kapitaal, goederen en diensten18. Een goed werkende interne markt is een voorwaarde
voor groei en werkgelegenheid, één van de doelstellingen van de Lissabon-strategie.
Een hoog niveau van consumentenbescherming is één van de doelstellingen van de
Gemeenschap (artikel 153 EG-Verdrag). Hoe moet in dit kader het richtlijnvoorstel over
consumentenrechten worden beoordeeld?
In haar advies over het Groenboek over de herziening van het consumentenacquis heeft
de CCA uitgesproken dat “nieuwe of gewijzigde regelgeving ten behoeve van consumenten
… mede beoordeeld (moet) worden naar de mate waarin ondernemers worden opgezadeld
met nieuwe verplichtingen (administratieve lasten) en met onnodige belemmeringen in
de bedrijfsvoering en naar de mate waarin het vrij verkeer van goederen en diensten wordt
beperkt (better regulation)”19. Aldus zijn drie criteria te formuleren voor de beoordeling van
het richtlijnvoorstel:
1 Realiseert het voorstel een hoog niveau van consumentenbescherming?
2 Creëert het voorstel nieuwe verplichtingen en onnodige belemmeringen voor het
bedrijfsleven?
3 Bevordert het voorstel het vrij verkeer van goederen en diensten?
Bij dit derde criterium roept de CCA haar commentaar in paragraaf 2.3.1 in herinnering
dat andere factoren dan wet- en regelgeving doorgaans een veel groter effect op grensoverschrijdende handel hebben. Van de volledige harmonisatie van de nieuwe richtlijn consumentenrechten zoals voorgesteld door de Europese Commissie, moet men dan ook geen
overdreven verwachtingen koesteren voor de grensoverschrijdende handel; een plotselinge

18
19

Zie: SER (2008) Advies Duurzame globalisering: een wereld te winnen, p. 152.
SER (2007) Advies Groenboek herziening van het consumentenacquis, Den Haag, p. 21.

19

CONTEXT VAN HET RICHTLIJNVOORSTEL

expansie van die handel is niet te verwachten. Met andere woorden: de analyse van de
Europese Commissie leidt niet onomstotelijk tot de noodzaak van een volledige harmonisatie van Europese consumentenwetgeving.
Maar deze relativering neemt niet de noodzaak weg om onnodig belemmerende factoren
voor het grensoverschrijdende handelsverkeer en dus de interne markt weg te nemen.
En het is duidelijk dat verschillen in wetgeving tussen lidstaten onnodig belemmerende
factoren zijn20.
De CCA kiest voor een realistische lijn: volledige harmonisatie van consumentenwetgeving kán bijdragen aan meer grensoverschrijdende handel en moet daarom niet worden
nagelaten. Voorwaarden zijn wel dat deze harmonisatie (overeenkomstig hetgeen is
bepaald door het EG-Verdrag) een hoog niveau van consumentenbescherming oplevert
en dat er geen extra administratieve lasten voor het bedrijfsleven uit voortvloeien.

20

Zie onder meer SER (2005) Advies Dienstenrichtlijn, pp. 41-45.

20

HARMONISATIE, EEN ALGEMENE BENADERING

3

Harmonisatie, een algemene benadering

3.1

Inleiding
Een van de belangrijkste onderdelen van het richtlijnvoorstel is de volledige harmonisatie
van al hetgeen de richtlijn bepaalt (artikel 4). Dat maakt het mogelijk om de versnippering
in het consumentenacquis tegen te gaan. Daaruit ontstaat volgens de Europese Commissie
een aanzienlijk positief effect op de detailhandel en een aanzienlijke besparing (in de vorm
van een verlichting van de administratieve lasten) voor ondernemingen die grensoverschrijdend willen verkopen.
In haar advies over het Groenboek over de herziening van het consumentenacquis is de
CCA uitgebreid ingegaan op de methoden van harmonisatie van uiteenlopende nationale
wetgeving die de Europese Commissie ter beschikking staan en op het niveau van harmonisatie. Daarbij zijn de vormen en niveaus van harmonisatie in relatie gebracht met het
niveau van consumentenbescherming en met de werking van de interne markt. Op dat
advies zal hier verder worden doorgewerkt.

3.2

Harmonisatie, beschermingsniveau en interne markt
In de CCA-adviezen van de laatste jaren is telkens gesproken van minimum- versus totale
harmonisatie. Voor dit laatste blijken meer varianten in omloop te zijn in de Engelse taal:
full harmonisation, total harmonisation en maximum/maximal harmonisation, hier te
vertalen als respectievelijk volledige, totale en maximale harmonisatie.
Volgens Hofhuis verstaat het Hof van Justitie onder de term volledige harmonisatie, zoals
het Hof die altijd gebruikt, hetzelfde als onder totale harmonisatie1. Het is een vorm van
harmonisatie waarbij de richtlijn een uniform Europees beschermingsniveau vastlegt en
de lidstaten niet de bevoegdheid hebben om afwijkende normen vast te stellen2.
Ook de recent herziene richtlijn voor consumentenkrediet is gebaseerd op volledige
harmonisatie: “Het mag de lidstaten derhalve niet worden toegestaan andere nationale
bepalingen te handhaven of in te voeren dan er in deze richtlijn zijn vastgesteld. Deze
beperking moet echter alleen gelden voor door deze richtlijn geharmoniseerde bepalingen.
Wanneer zulke bepalingen niet bestaan, moeten de lidstaten de vrijheid houden om nationale wetgeving te handhaven of in te voeren”3.
Dit laatste ligt besloten in het systeem van het Europees recht. Daarmee raakt het vraagstuk van de harmonisatie ook direct de kwestie van de reikwijdte: wat regelt het richtlijn-

1
2

3

Hofhuis, Y. (2006) Minimumharmonisatie in het Europees recht: begrip, vormen en gevolgen, p. 13.
Maar dit hoeft ondernemers niet te beletten om “consumenten contractuele regelingen aan te bieden die verder
gaan dan de door deze richtlijn geboden bescherming”, aldus Overweging (56) in Europese Commissie (2008)
COM (2008) 614 def. (het richtlijnvoorstel).
EP; Raad (2008) Richtlijn 2008/48/EG consumentenkrediet, 22 mei 2008.

21

HARMONISATIE, EEN ALGEMENE BENADERING

voorstel wel en wat niet, en waar kunnen lidstaten nog eigen wetgeving handhaven of
invoeren? Die wetgeving moet uiteraard wel voldoen aan het Europese recht, met name
de vrijverkeersbepalingen, en aan het evenredigheidsbeginsel.
In een recent arrest heeft het Europese Hof van Justitie de reikwijdte verduidelijkt van de
bevoegdheid van de lidstaten om maatregelen te behouden of te treffen op een door een
richtlijn geharmoniseerd terrein.
De vraag lag voor of de richtlijn oneerlijke handelspraktijken uit 2005 zich verzet tegen
een nationale, Belgische regeling, vervat in een wet uit 1991, die behoudens bepaalde
uitzonderingen elk gezamenlijk aanbod van een verkoper aan een consument verbiedt,
ongeacht de specifieke omstandigheden van het concrete geval. Daarbij zij bedacht dat
‘gezamenlijke aanbiedingen’ niet voorkomen op de lijst van onder alle omstandigheden
verboden praktijken, dus zonder individuele toetsing.
In zijn arrest benadrukt het Hof dat artikel 4 van deze richtlijn de lidstaten uitdrukkelijk
verbiedt strengere nationale maatregelen vast te stellen of te behouden, zelfs wanneer
deze maatregelen een hoger niveau van consumentenbescherming beogen te verzekeren.
Een gezamenlijk aanbod kan volgens het Hof goed voldoen aan de eisen die de richtlijn
stelt inzake eerlijkheid indien in het bijzonder correcte informatie aan de consument
wordt verstrekt4. De bevoegdheid van een lidstaat om een afwijkende (strengere) nationale
maatregel te behouden of te treffen neemt in deze situatie van volledige harmonisatie
dus af.
Wat wordt nu in feite door de nieuwe richtlijn volledig geharmoniseerd? De Europese
Commissie zegt daarover zelf in de Overwegingen 8 en 9 dat het in de richtlijn gaat om
“volledige harmonisatie van bepaalde centrale regelgevingsaspecten” en dat het door de
richtlijn geharmoniseerde terrein “bepaalde aspecten van b2c-overeenkomsten (dient) te
omvatten”.
Dat de richtlijn dus niet alle aspecten van consumentenovereenkomsten regelt (of wil
regelen) doet enigszins afbreuk aan de claim van de Europese Commissie dat alleen een
gecoördineerd optreden van de Gemeenschap het probleem van de versnippering van de
regelgeving kan oplossen5. Dat doet zij kennelijk, zoals ze met bovenstaande citaten aangeeft, maar voor een deel, zij het wel het belangrijkste deel.
Voorts moet worden bedacht dat, in geval van kwantitatieve normen en concrete aspecten,
implementatie van volledige geharmoniseerde regelgeving in nationale wetgeving en
de toepassing en naleving één op één kan plaatsvinden. Bij kwalitatief geformuleerde
aspecten is dat echter onmogelijk. In de woorden van Rott en Terryn (2009): “It is an
illusion to think that the general standard to test the fairness of a standard term would
be applied in the same way throughout the EU. It is also an illusion to think that a

4
5

Arrest van het Hof van Justitie in de gevoegde zaken C-261/07 en C-299/07, gewezen op 23 april 2009.
Zie ook: Rott, P., E. Terryn (2009) The proposal for a Directive on Consumer Rights: no single Set of Rules
(te verschijnen in ZeuP 2009).

22

HARMONISATIE, EEN ALGEMENE BENADERING

limitative list of pre-contractual information can replace all national information
requirements, even those stemming from general contract law doctrines.”
Dat de volledige harmonisatie niet uitputtend is, wil zeggen dat de regels alleen betrekking hebben op bepaalde aspecten van de overeenkomsten en niet het hele gebied van
het consumentenrecht met betrekking tot contracten betreffen6.
De kracht van de totale harmonisatie wordt overigens versterkt door het dwingende
karakter van de richtlijn. Artikel 43 van het richtlijnvoorstel stelt immers dat wanneer
het recht dat op een overeenkomst van toepassing is het recht van de lidstaat is, consumenten desalniettemin geen afstand kunnen doen van de rechten die zij uit hoofde van
deze gemeenschappelijke richtlijn genieten.
Wat regelt de richtlijn wel en wat niet?
In Overweging (9) geeft de Europese Commissie aan welke aspecten van consumentenovereenkomsten zij met deze richtlijn wil regelen:
• De informatie die de ondernemer aan de consument moet verstrekken voor de sluiting
en tijdens de uitvoering van elke b2c-overeenkomst. In Overweging (17) wordt daaraan
toegevoegd dat ondernemers niet de plicht opgelegd moet worden om informatie te
verstrekken die al duidelijk is uit de context, zoals bij een transactie in een verkoopruimte vaak het geval zal zijn.
• Aanvullende informatieplichten voor op afstand en buiten verkoopruimten gesloten
overeenkomsten.
• De bedenktijd en het herroepingsrecht bij overeenkomsten die op afstand of buiten
verkoopruimten zijn gesloten.
• Specifieke consumentenrechten met betrekking tot koopovereenkomsten, zoals
levering en risico-overdracht, non-conformiteit en de rechtsmiddelen daarbij en
garanties; en:
• Oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten.
Uit de opsomming van wat het richtlijnvoorstel wil regelen, valt tevens te destilleren
wat de richtlijn niet regelt. Behalve uiteraard hetgeen andere consumentenrichtlijnen die
niet onder de nieuwe richtlijn zullen vallen bepalen, raakt het voorstel volgens de Europese Commissie niet aan meer algemene concepten van het verbintenissenrecht, bijvoorbeeld de bevoegdheid om een overeenkomst te sluiten of de toekenning van schadevergoeding7. Meer specifiek wat consumentenkoop betreft wordt bijvoorbeeld het recht van
reclame van de verkoper bij niet-betaling door de consument (artikel 7:39 BW) niet in het
richtlijnvoorstel geregeld.

6
7

Zie ook: Mak, V. (2009) Review of the Consumer Acquis: Towards Maximum Harmonisation?, pp. 55-74.
Zie: Wissink, M.H. (2009) Over volledige harmonisatie en herinrichting van het BW: knelpunten bij de omzetting
van de (voorgestelde) Richtlijn consumentenrechten, in: Het voorstel voor een Europese richtlijn consumentenrechten:
Een Nederlands perspectief, p. 40.

23

HARMONISATIE, EEN ALGEMENE BENADERING

Het is overigens de vraag in hoeverre het richtlijnvoorstel interfereert met centrale Nederlandse rechtsbegrippen. Maakt het richtlijnvoorstel het nog mogelijk voor een consument
om zich te beroepen op wilsgebreken als dwaling en misbruik van omstandigheden, op
wanprestatie of op de redelijkheid en billijkheid?8 Dit is een belangrijk onderdeel in het
kader van de non-conformiteit waarop de CCA in paragraaf 6.3 zal ingaan.
Mag de Europese Commissie overgaan van minimum- naar totale harmonisatie als dit ten
koste gaat van het in sommige lidstaten bestaande hogere beschermingsniveau? Ja, zegt
het Hof van Justitie in zijn uitspraken bij het Depositogarantiestelsel en de zaak-Sanchez,
dat mag als daardoor de bescherming – over het geheel genomen – binnen Europa wordt
verbeterd9.
In haar advies over de richtlijn voor oneerlijke handelspraktijken, die ook uitgaat van volledige harmonisatie, heeft de CCA gepleit voor een stand still-bepaling voor de richtlijnen
met minimumharmonisatie die onder de nieuwe richtlijn zouden vallen. De Raad en het
Europees Parlement hebben dat pleidooi in zoverre gehonoreerd dat gekozen is voor zo’n
bepaling (ook wel non-regressieclausule genoemd) voor een periode van zes jaar. Duidelijk
is dat deze optie een element van uitstel in zich heeft: na verloop van de desbetreffende
periode zal toch het Europese niveau van consumentenbescherming moeten worden geaccepteerd.
Een optie is om in één of meer hoofdstukken van de richtlijn een uitzondering op volledige harmonisatie voor bepaalde sectoren of onderwerpen te maken. Criteria daarbij
kunnen zijn de mate waarin het bestaande niveau van consumentenbescherming in
ons land (en ook in andere lidstaten) door het voorstel zal worden aangetast en de mate
waarin het desbetreffende onderdeel relevant is voor de grensoverschrijdende handel
van ondernemers en consumenten. Daarbij is ook mee te wegen in hoeverre de toepassing van volledige harmonisatie op dat onderdeel/artikel tot vermindering van de administratieve lasten van ondernemers leidt. Deze optie kan in artikel 4 van de richtlijn tot
uitdrukking worden gebracht door te openen met de zinsnede “In zoverre deze richtlijn
geharmoniseerde bepalingen bevat, mogen de lidstaten geen bepalingen …”.

3.3

Opvattingen van de CCA
In de vorige paragraaf zijn enkele relativerende opmerkingen geplaatst bij de mogelijkheden en bij de mogelijke effecten van de volledige harmonisatie van de richtlijn, zoals

8

9

In haar advies over het richtlijnvoorstel voor oneerlijke handelspraktijken heeft de CCA bezien in hoeverre deze
begrippen zouden raken aan het voor de Nederlandse wet nieuwe begrip ‘oneerlijke handelspraktijken’. Zie: SER
(2004) Advies Oneerlijke handelspraktijken op consumententerrein in de EU, pp. 31-34.
Zie: Hofhuis, Y. (2007) De Europese wetgever slaat om van minimumharmonisatie naar volledige harmonisatie:
kunstgreep of noodzaak?, TvC, p. 8. Hiermee spreekt het Hof van Justitie overigens geen oordeel uit over de politieke
wenselijkheid van de overgang van minimum- naar maximumharmonisatie, maar toetst zij slechts secundair recht,
i.c. de richtlijn, aan primair recht, i.c. het niveau van consumentenbescherming zoals het Verdrag dat voorschrijft.

24

HARMONISATIE, EEN ALGEMENE BENADERING

voorgesteld door de Europese Commissie, voor het niveau van consumentenbescherming.
Deze opmerkingen laten zien dat volledige harmonisatie niet altijd hoeft te betekenen
dat lidstaten geen enkele ruimte voor eigen, nationaal beleid zouden hebben. In de discussie over de concrete voorstellen van de Europese Commissie en bij de waardering van
de gevolgen van het richtlijnvoorstel voor de Nederlandse consument is dit een niet onbelangrijk element. Daarbij speelt ook het voordeel van de consument bij volledige harmonisatie, bezien onafhankelijk van het niveau van consumentenbescherming bij die harmonisatie, te weten het profijt van een zelfde niveau van wettelijke bescherming in de
gehele EU en de mogelijkheid om bij prijsverschillen tot een betere vergelijking tussen
producten van dezelfde soort te komen.
Tegelijkertijd moet niet worden vergeten dat het richtlijnvoorstel door zijn volledige harmonisatie van invloed zal zijn op het nationale privaatrechtelijke systeem, omdat volledige harmonisatie impliceert dat de nationale wetgever niet langer bevoegd is op de door
de richtlijn bestreken terreinen andersluidende bepalingen te handhaven10. De vraag kan
worden gesteld of de hieruit volgende herziening van “het ganse nationale consumentenrecht … ter wille van het grensoverschrijdend consumentenverkeer” dat wel waard is,
omdat het leeuwendeel van verkopen zich nog steeds op lokaal vlak afspeelt. Ook omdat
“landen met een sterke traditie van consumentenbescherming hier en daar wat water bij
de wijn zullen moeten doen om tegemoet te komen aan minder beschermende tradities“11.
Dat eerste argument snijdt in zoverre geen hout dat de Europese Commissie met dit richtlijnvoorstel juist beoogt om het grensoverschrijdend handelsverkeer te bevorderen.
Dat betekent dat er een praktische afweging moet worden gemaakt: enerzijds weten
consumenten door het wegvallen van het onderscheid tussen binnenlandse en grensoverschrijdende aankopen dat hun rechten en daarmee hun beschermingsniveau overal in de
EU gelijk zijn; anderzijds is er minder ruimte voor maatwerk in de nationale regelgeving
en moet eventueel pas op de plaats worden gemaakt.
Bij de invoering van een nieuw of de wijziging van een bestaand onderdeel van de nieuwe
richtlijn, is het van belang om telkens per geval na te gaan hoe groot de verbetering dan
wel verslechtering blijkt uit te pakken en voor wie zo’n verbetering of verslechtering
geldt. Evenzeer moet bij de beoordeling worden mee gewogen hoe belangrijk de regeling
is voor consument en ondernemer in de praktijk. In de volgende hoofdstukken zullen de
afzonderlijke onderdelen van het richtlijnvoorstel dan ook worden beoordeeld en komt
de vraag aan de orde of sprake is van onoverkomelijke struikelblokken voor totale harmonisatie. Aan het eind van het advies kan dan een eindoordeel worden gevormd.
De aard van de regelgeving verschilt al naar gelang goederen of diensten in het geding
zijn. Van (harmonisatie van) materiële regelgeving voor dienstenovereenkomsten is in
het richtlijnvoorstel geen sprake. Wel gelden de informatieplichten uit het richtlijnvoor-

10
11

Vgl. Hardy, R.R.R., G.G. Hesen (2009) Het voorstel voor een richtlijn betreffende consumentenrechten, WPNR, p. 69.
Zij spreken zelfs van ‘een grote invloed’.
Aldus Verhoeven, A. (2008) Redactionele signalen, SEW, p. 186.

25

HARMONISATIE, EEN ALGEMENE BENADERING

stel ook voor dienstenovereenkomsten. Dat kan een impuls zijn voor nadere normering
van de kwaliteit van diensten. Bij tastbare goederen is de aard van de prestatie, bijvoorbeeld de informatieverplichting, vaak makkelijker vast te stellen dan bij diensten. Het
is bij diensten voor de consument vaak niet goed zichtbaar wat hij/zij precies van de ondernemer mag verwachten. Juist op het gebied van diensten zijn de nationale regelingen
zeer uiteenlopend en weinig samenhangend. Voorts kan ook het instrument van zelfregulering bij deze soort van overeenkomsten een belangrijke rol vervullen vanwege de grote
diversiteit tussen sectoren en het karakter van diensten.
Proportionaliteit
De analyse van wat de richtlijn wel en niet regelt wijst uit, dat de richtlijn niet alles,
maar wel veel regelt op het terrein van consumentenrechten. Bovendien laat het volgende
hoofdstuk zien dat het toepassingsbereik van de richtlijn breed is. Dat is overeenkomstig
de oorspronkelijke bedoeling van de Europese Commissie en past ook binnen het standpunt van de CCA in haar advies over het Groenboek dat zij voor een brede werkingssfeer
van het horizontale instrument is.
Dit roept de vraag op naar de overeenstemming van het voorstel met het proportionaliteitsbeginsel. De Europese Commissie twijfelt hier niet aan: het voorstel regelt alleen
de voornaamste aspecten van het consumentenrecht en omdat het van toepassing is op
zowel binnenlandse als grensoverschrijdende overeenkomst voorkomt het voorstel dubbele wettelijke regeling (zie paragraaf 2.3).
Dat laatste is inderdaad een belangrijk voordeel van het voorstel. Of het voorstel zich
beperkt tot de voornaamste aspecten zal in de volgende hoofdstukken aan bod komen.
Een uiting van proportionaliteit kan ook zijn de mogelijkheid om minder belangrijke
aspecten wel Europees te regelen, maar dan niet onder de noemer van totale harmonisatie.

26

4

Toepassingsgebied

4.1

Inleiding
Artikel 3, eerste lid van het richtlijnvoorstel formuleert het toepassingsgebied aldus:
“Deze richtlijn is van toepassing, onder de voorwaarden en in die mate als aangegeven
in de bepalingen ervan, op verkoop- en dienstenovereenkomsten tussen ondernemers en
consumenten.”
De adviesaanvraag merkt hierover op dat het richtlijnvoorstel daarmee een breed bereik
heeft en vreest dat het voorstel “beduidend verder” strekt dan het tot nu toe bestreken
terrein van de vier richtlijnen die in de nieuwe richtlijn opgaan.
Om te bezien of die vrees gerechtvaardigd is, geeft paragraaf 4.2 eerst een analyse van wat
de Europese Commissie precies bedoelt met haar formulering van het toepassingsgebied.
In de daarop volgende paragraaf zal de CCA haar standpunt over een aantal onderdelen
weergeven (paragraaf 4.3).

4.2

Het toepassingsgebied van de richtlijn nader bezien
Nadere bestudering en een legislatieve interpretatie van het eerste lid van artikel 3 van
het richtlijnvoorstel laten zien dat het de bedoeling van de Europese Commissie is om
alle b2c-overeenkomsten betreffende goederen en diensten onder de richtlijn te laten
vallen – uiteraard voor zover deze goederen en diensten vallen binnen het EG-Verdrag en
ongeacht of de overeenkomst in een winkel, een bank of op afstand wordt gesloten, zij
het dat voor deze laatste extra verplichtingen gelden.
Dit betekent dat overeenkomsten tussen consumenten onderling en tussen ondernemers
onderling (business-to-business, dus b2b-overeenkomsten) zijn uitgesloten van de richtlijn,
evenals overeenkomsten waarbij de ondernemer geen dienst levert aan de consument,
zoals arbeidsovereenkomsten en overeenkomsten van familierecht.
Het richtlijnvoorstel onderscheidt vervolgens twee soorten van overeenkomsten:
a De verkoopovereenkomst: iedere overeenkomst betreffende de verkoop van goederen
door een ondernemer aan een consument, inclusief overeenkomsten die zowel goederen als diensten betreffen (de gemengde overeenkomst).
b De dienstenovereenkomst: iedere andere overeenkomst dan een verkoopovereenkomst,
waarbij de ondernemer de consument een dienst levert.

4.2.1

De verkoopovereenkomst
Wat onder goederen moet worden verstaan, staat in artikel 2, lid 4 omschreven: alle roerende lichamelijke zaken, met uitzondering van goederen die executoriaal of anderszins

.
.

27

TO E P A S S I N G S G E B I E D

gerechtelijk worden verkocht, water en gas die niet marktklaar zijn gemaakt in een
bepaald volume of hoeveelheid en elektriciteit.
Een gemengde overeenkomst, die ook onder de definitie van verkoopovereenkomst valt
en waarbij zowel een goed als een dienst wordt verkocht, is bijvoorbeeld de verkoop van
een elektronisch product plus onderhoudscontract of de verkoop van een modem met
een internetabonnement.
4.2.2

De dienstenovereenkomst
Van de vier richtlijnen die onder de nieuwe richtlijn zullen vallen, is alleen de richtlijn
verkoop van en garanties voor consumptiegoederen niet van toepassing op diensten.
Wat een dienst is, wordt niet in de richtlijn gedefinieerd1, maar wel wat een dienstenovereenkomst is: iedere andere overeenkomst dan een verkoopovereenkomst, waarbij de
ondernemer de consument een dienst levert (artikel 2, lid 5). Het is aan te bevelen om in
de nieuwe richtlijn de definitie van ‘dienst’ uit de Dienstenrichtlijn op te nemen.
In beginsel betekent deze definitie van een dienstenovereenkomst dat de nieuwe richtlijn
van toepassing zal zijn op een breed scala aan overeenkomsten tussen een professionele
dienstverlener en een consument betreffende verschillende diensten. Dit varieert van
diensten van vertalers, tot advocaten en architecten, van schoonmaak en woninginrichting2 tot transport en softwarelicenties, en van diensten bij de levering van elektriciteit,
gas en water3 tot financiële diensten voor zover niet van de richtlijn uitgesloten.
Gesteld kan worden dat de omschrijving van de dienstenovereenkomst in het richtlijnvoorstel zeer breed is: “Wie Boek 7 BW doorloopt, zal onder meer kunnen denken aan de
overeenkomsten van huur, opdracht, aanneming van werk, reisovereenkomst (binnen de
grenzen van artikel 3, lid 3 van het voorstel), bewaarneming etc.”4

4.2.3

Classificatie van overeenkomsten
Als verbijzondering van de verkoop- en dienstenovereenkomst stelt het richtlijnvoorstel
aparte eisen aan overeenkomsten op afstand en buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten. Ook de overeenkomst voor financiële diensten wordt apart gedefinieerd en
neemt op bepaalde plaatsen in het voorstel een bijzondere positie in.

1

2

3
4

Dat doet de Dienstenrichtlijn wel in artikel 4 lid 1: elke economische activiteit, anders dan in loondienst, die
gewoonlijk tegen vergoeding geschiedt, zoals bedoeld in artikel 50 van het Verdrag. Artikel 50 zegt dat diensten
vooral werkzaamheden van industriële en van commerciële aard en van het ambacht en van de vrije beroepen
omvatten.
Overweging (35) bij het richtlijnvoorstel merkt hierover op dat de Europese Commissie enkele belangrijke consumentenproblemen in deze sector heeft geconstateerd: consumenten worden vaak onder sterke druk gezet om
opdracht te geven tot kostbare renovatiewerkzaamheden. (Zie: Europese Commissie (2008) COM (2008) 614 def.).
Elektriciteit, gas en water zijn op zich uitgezonderd van de richtlijn (artikel 2 onder (4)). De richtlijn is wel van
toepassing op de overeenkomst die de consument sluit met zijn energieleverancier.
Wissink, M.H. (2009) Over volledige harmonisatie en herinrichting van het BW, in: Het voorstel voor een Europese
richtlijn consumentenrechten, p. 35.

28

TO E P A S S I N G S G E B I E D

Overeenkomst op afstand
De definitie van een ‘overeenkomst op afstand’ is in het richtlijnvoorstel (artikel 2, lid 6)
ruimer dan die in de richtlijn over verkoop op afstand. Ruimer, omdat nu niet meer geldt
dat sprake moet zijn van “een door de leverancier georganiseerd systeem voor verkoop of
dienstverlening op afstand”; alleen is blijven staan dat de ondernemer gebruikmaakt van
een of meer technieken voor communicatie op afstand. Volgens Overweging (12) bij het
richtlijnvoorstel is deze nieuwe definitie wenselijk vanwege de rechtszekerheid en omdat
het alle ondernemers op afstand gelijke concurrentievoorwaarden biedt. Een tweede verruiming is dat als ondernemer en consument eerst buiten de verkoopruimte persoonlijk
contact hebben gehad en nadien de overeenkomst elektronisch wordt afgesloten, dit
voortaan telt als een overeenkomst op afstand.
Deze verschillen impliceren dat aanbieders van financiële en niet-financiële diensten op
afstand aan verschillende voorwaarden zullen moeten voldoen, een voor hen enigszins
verwarrende situatie.
Het richtlijnvoorstel roert in Overweging (34), handelend over het herroepingsrecht, het
downloaden van gegevensbestanden door de consument aan als een voorbeeld waarbij
het onredelijk zou zijn hem het recht op herroeping te geven; de dienstverlening begint
immers al vóór het einde van de herroepingstermijn. In het tekstvoorstel van de richtlijn
wordt dit verwoord in artikel 19, lid 1 onder a. Voor het overige zondert het richtlijnvoorstel downloadbare producten niet uit, dus vallen deze kennelijk binnen het bereik van de
richtlijn.
De juridische kwalificatie van digitale producten is al jaren een onzekere factor (zie kader).

Kwalificatie van digitale diensten
De juridische kwalificatie van de verschillende soorten elektronische transacties
is, aldus de CCA in 1998a, niet altijd duidelijk: wanneer is er sprake van een roerende lichamelijke zaak en wanneer van dienstverlening? Over de elektronische
levering van standaardsoftware merkte de CCA op dat het zeer praktisch is om
een dergelijke levering zo veel mogelijk als een ‘gewone’ koopovereenkomst te
beschouwen: “De consument ziet immers geen verschil tussen het downloaden
van software op de computer en de aanschaf van softwareproducten in de winkel”. De CCA constateerde meer algemeen dat het accent van veel elektronische
transacties (voorlopig) nog vooral ligt op de levering van zaken, niet op het verrichten van diensten: “Vaak gaat het bij de levering op een medium als internet
alleen nog maar om een digitale versie van een stoffelijk object zoals bij muziek
een cd”.
De verkoop van digitale muziek (ook zonder dat daarvan een stoffelijke cd is
uitgebracht) en van andere digitale diensten heeft sindsdien een grote vlucht
genomen. Het kwalificatieprobleem is echter nog steeds niet opgelost. Er zijn, zo
stelt Schaub in 2006, twee aanknopingspunten om de regels aangaande koop

29

TO E P A S S I N G S G E B I E D

toe te passen op de verkoop van digitale muziek: naar analogie met de verkoop
van cd’s of door aan te knopen bij het artikel in de kooptitel dat de mogelijkheid
geeft om de rechten uit deze titel toe te passen op (andere) vermogensrechten
(artikel 7:47 BW). In strafrechtelijke context is een vergelijkbare kwestie aan de
orde geweest met betrekking tot elektriciteit en computerdata: “Deze zijn volgens de rechter gelijkwaardig aan ‘goederen’ die gestolen kunnen worden.
Bovendien kan elektriciteit voorwerp zijn van een consumentenkoop (artikel
7:5 BW)”b.
Het fenomeen digitale muziek (en hetzelfde geldt voor bepaalde software) lijkt
een onvolkomenheid in het BW bloot te leggen, die louter een gevolg is van wettelijke terminologie en wettelijke indelingen. Van Wechem vult in datzelfde jaar
aan: “Wanneer een object van een gesloten overeenkomst niet tot een zaak of
dienst kan worden teruggekoppeld, loopt de kwalificatie gemakkelijk spaak. De
overeenkomst waarbij door een professional een vermogensrecht wordt verkocht
aan een consument – bijvoorbeeld een concertkaartje – is strikt genomen geen
consumentenkoop.” Is het object van de overeenkomst de te verrichten dienst of
het recht op toegang tot een bepaalde dienst (ten aanzien waarvan een bepaald
verwachtingspatroon mag worden gekoesterd)? Mocht dat laatste het geval zijn
– een benadering die de auteur voorstaat – dan biedt (voornoemd) artikel 7:47
BW wellicht een oplossing. De bepalingen van het kooprecht zijn volgens dat
artikel ook dan van toepassing, voor zover dat in overeenstemming is met de
aard van het rechtc.
a SER (1998) Advies ICT en de consument, CCA, pp. 59-60. Houd de juridische kwalificatie van
elektronische transacties zo gemakkelijk mogelijk – beschouw haar zo min mogelijk als
anders – en zoek oplossingen vooral in het voorwaardenoverleg, beval de CCA aan.
b Schaub, M.Y. (2006) Digitale muziek, DRM en de thuiskopie: biedt het consumentenrecht
uitkomst?, TvC, p. 42 e.v. Als vermogensrecht valt een digitale dienst onder het brede begrip
‘goed’ uit het BW en is daarmee overdraagbaar tussen partijen. Zie over het onderwerp elektriciteit in het richtlijnvoorstel paragraaf 4.3.2 van dit advies.
c Wechem, T.H.M. van (2006) Downloaden van muziek, enkele consumentenrechtelijke verstrooiingen, TvC, p. 105 e.v. Wanneer men bij het downloaden van muziek bescherming
zoekt bij de regeling voor overeenkomsten op afstand, stuit men aldus de auteur op definitieproblemen. Is het faciliteren van een downloadmogelijkheid wel of niet een dienst in het
kader van overeenkomsten op afstand (zo ja, dan geldt de bedenktijd)?

Overeenkomsten buiten verkoopruimte (colportage)
Ook de hernieuwde definitie van ‘buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten’ in
het richtlijnvoorstel verbreedt het toepassingsbereik van de richtlijn (artikel 2, lid 8 en 9).
Voor verkoopruimte is het permanente karakter doorslaggevend: een winkel, bestelauto,
marktkraam en een stand op een beurs. Overweging (15) geeft aan dat ruimten die de ondernemer slechts voor korte tijd huurt en waar hij niet is gevestigd, geen verkoopruimten
zijn: hotel, restaurant, conferentiecentrum, bioscoop en openbare ruimten als openbare

30

TO E P A S S I N G S G E B I E D

vervoermiddelen en parkeerplaatsen5. Ook een overeenkomst waarover bij de consument
thuis is onderhandeld, maar die in de winkel wordt gesloten, is een buiten verkoopruimten gesloten overeenkomst. Blijven staan is dat privéwoningen en arbeidsplaatsen niet als
verkoopruimte gelden.
Belangrijker wellicht is dat volgens de nieuwe definitie in het richtlijnvoorstel het voor
het begrip ‘colportage’ niet langer relevant is dat het initiatief tot het aangaan van de
overeenkomst van de ondernemer moet uitgaan, zoals de huidige colportagerichtlijn
definieert in artikel 1, lid 1: “indien het bezoek niet op uitdrukkelijk verzoek van de
consument plaatsvindt”.6 Het gaat louter en alleen om een buiten een verkoopruimte
gesloten overeenkomst, dan wel om een overeenkomst waarover eerst buiten de verkoopruimte is onderhandeld en die binnen de verkoopruimte is bekrachtigd.
Dit betekent dat langs twee lijnen een verbreding van de nieuwe richtlijn ten opzichte
van de huidige colportagerichtlijn wordt gerealiseerd:
a Zowel de ondernemer die thuis bij een consument een goed aflevert of installeert en
hem wijst op een mogelijk ander product in zijn verkoopruimte alwaar de overeenkomst vervolgens wordt gesloten …
b … als de ondernemer die op uitdrukkelijk verzoek van de consument bij hem thuis
komt voor het sluiten van een overeenkomst …
… valt nu onder het begrip ‘buiten verkoopruimte’. Voorwaarde daarbij is wel dat de onderhandelingen over de overeenkomst voornamelijk thuis bij de consument hebben plaatsgevonden. Consequentie hiervan is dat onder meer het herroepingsrecht van toepassing is7.
Op de toepasselijkheid van het herroepingsrecht maakt het richtlijnvoorstel in artikel 19,
lid 2 drie uitzonderingen: het geldt niet bij de levering van goederen voor dagelijkse huishoudelijke consumptie, niet als de consument de ondernemer heeft gevraagd de overeenkomst onmiddellijk uit te voeren in verband met een noodgeval en ook niet als de consument de ondernemer expliciet heeft gevraagd hem thuis te bezoeken om daar reparaties
of onderhoud te verrichten. In de laatste twee gevallen is het herroepingsrecht echter wel
weer van toepassing op aanvullende goederen en diensten die de ondernemer verkoopt
of aanbiedt en die niet strikt noodzakelijk zijn in verband met de noodsituatie of de
reparaties en onderhoud.
Artikel 3, lid 2 van het richtlijnvoorstel handelt over financiële diensten wat bepaalde
overeenkomsten betreft die buiten verkoopruimten zijn gesloten, kortom kredietcolportage. Het artikel bepaalt dat voor kredietcolportage alleen de hoofdstukken van de richtlijn van toepassing zijn over additionele consumenteninformatie en het herroepingsrecht,

5
6

7

Dat stemt overeen met wat in Nederland gangbaar is in bestemmingsplannen.
In de Nederlandse Colportagewet is dit als volgt vertaald in artikel 1 lid 3: “…. wordt als persoonlijk bezoek niet
aangemerkt het persoonlijk bezoek, dat in overwegende mate voortvloeit uit het initiatief van degene, die wordt
bezocht, …”.
Over het herroepingsrecht meer in paragraaf 5.3 van dit advies.

31

TO E P A S S I N G S G E B I E D

over de oneerlijke bedingen en over de algemene bepalingen. In de Nederlandse Colportagewet is kredietcolportage in artikel 6 verboden.
De integratie (en daarmee ook de opheffing) van de huidige colportagerichtlijn in de
nieuwe richtlijn consumentenrechten heeft uiteraard ook gevolgen voor de Nederlandse
Colportagewet, voor zover deze althans niet gehandhaafd zou blijven als de nieuwe richtlijn in nationale wetgeving wordt geïmplementeerd. Naast de effecten van bovengenoemde
kwesties op de Nederlandse situatie zal onder meer het vereiste vervallen, ingeval het
totaal van de betalingen meer dan € 34 bedraagt, van een ondertekende akte in twee
gelijkluidende exemplaren die bij de Kamer van Koophandel moet worden gedagtekend
(artikelen 24 tot en met 26 van de Colportagewet)8. Ook het verbod op kredietcolportage
in artikel 6 van de Colportagewet zal dan verdwijnen.
Overeenkomst voor financiële diensten
Het richtlijnvoorstel geeft een ruime definitie van financiële diensten, te weten: iedere
dienst van bancaire aard of op het gebied van kredietverstrekking, verzekering, individuele pensioenen, beleggingen en betalingen. Maar artikel 3, lid 2 lijkt de toepasselijkheid van de richtlijn op overeenkomsten van financiële diensten te beperken tot buiten
verkoopruimten gesloten overeenkomsten. Het richtlijnvoorstel beperkt voorts de toepasselijkheid van de richtlijn op financiële overeenkomsten die buiten verkoopruimten zijn
gesloten tot de hoofdstukken III (over consumenteninformatie en herroepingsrecht9), V
(onredelijke bedingen) en VII (Algemene bepalingen). De formulering van artikel 3, lid 2
betekent ook dat voor financiële overeenkomsten die op afstand zijn gesloten, de richtlijn
verkoop op afstand van financiële diensten geldt (Richtlijn 2002/65/EG)10. Ter informatie:
financiële diensten (even ruim gedefinieerd als in het richtlijnvoorstel) zijn uitgesloten
van de Dienstenrichtlijn (Richtlijn 2006/123/EG, artikel 2, lid 2, sub b), omdat daarvoor al
een afzonderlijke sectorale benadering bestaat. Het gaat dan om de financiële diensten
zoals omschreven in artikel 2 (b) van de richtlijn verkoop van financiële diensten op
afstand.

8

9

10

De vereiste dagtekening van de akte bij de Kamer van Koophandel zal overigens al verdwijnen door de aanpassing
van de Colportagewet aan de Dienstenwet, als implementatie van de Dienstenrichtlijn (vgl. TK (2008-2009) 31 579
Dienstenwet, nr. 6, p. 9).
Maar hier komt artikel 20 lid 2 van het richtlijnvoorstel met een uitzondering, omdat de artikelen 8 tot en met 19 uit
Hoofdstuk III niet gelden voor sommige, buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten van financiële diensten,
namelijk verzekeringsovereenkomsten, overeenkomsten over financiële diensten waarvan de prijs afhangt van
schommelingen op de financiële markten waar de ondernemer geen invloed op heeft en kredietovereenkomsten
die binnen de werkingssfeer van de nieuwe richtlijn voor consumentenkrediet (Maar hier komt artikel 20 lid 2 van
het richtlijnvoorstel met een uitzondering, omdat de artikelen 8 tot en met 19 uit Hoofdstuk III niet gelden voor
sommige, buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten van financiële diensten, namelijk verzekeringsovereenkomsten, overeenkomsten over financiële diensten waarvan de prijs afhangt van schommelingen op de financiële
markten waar de ondernemer geen invloed op heeft en kredietovereenkomsten die binnen de werkingssfeer van de
nieuwe richtlijn voor consumentenkrediet (zie: EP; Raad (2009) Richtlijn 2008/48/EG) vallen.
In haar advies over het Groenboek over de herziening van het consumentenacquis heeft de CCA zich erover verbaasd
dat deze richtlijn niet bij de herziening wordt betrokken.

32

TO E P A S S I N G S G E B I E D

Het richtlijnvoorstel legt in artikel 20, lid 2 sub c een verbinding met de vernieuwde
richtlijn voor het consumentenkrediet (Richtlijn 2008/48/EG): de artikelen 8 tot en met 19
(Hoofdstuk III over consumenteninformatie en het herroepingsrecht voor op afstand en
buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten) zijn niet van toepassing op buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten met betrekking tot kredieten die binnen de werkingssfeer van de richtlijn voor consumentenkrediet vallen. Voor op afstand gesloten
kredietovereenkomsten is de richtlijn voor verkoop op afstand van financiële diensten
(Richtlijn 2002/65/EG) van toepassing.
Omdat de richtlijn voor consumentenkrediet geldt voor kredietovereenkomsten voor
een totaal kredietbedrag van meer dan € 200 en minder dan € 75.000, ontstaat de vraag
welke regels van toepassing zijn buiten deze bandbreedte. Hoewel ook deze richtlijn uitgaat van totale harmonisatie, kan een lidstaat voor kredietovereenkomsten die buiten
het toepassingsgebied vallen, nationale wetgeving handhaven of invoeren die overeenstemt met een aantal of alle bepalingen van deze richtlijn. Behalve dat in die situatie
verschillen in wetgeving tussen lidstaten kunnen ontstaan, is het de vraag welke richtlijn
anders van toepassing is.
Naast deze Europese regelingen is er in eigen land de Wet op het financieel toezicht van
belang. Deze Wft bevat informatievoorschriften voor de financiële sector die verder gaan
dan de voorschriften uit het richtlijnvoorstel. Dat betekent dat er aandacht zal moeten
zijn voor de verhouding tussen de sectorale en algemene (waaronder dit richtlijnvoorstel)
Europese richtlijnen en de Nederlandse wetgeving ter zake.
Andere richtlijnen
De reikwijdte van de nieuwe richtlijn wordt ten slotte ook bepaald door artikel 3, lid 3,
waaruit blijkt dat Hoofdstuk V over oneerlijke bedingen ook van toepassing is op overeenkomsten die vallen binnen de werkingssfeer van de richtlijn over timesharing (Richtlijn
2008/122/EG11) en van die over reispakketten (Richtlijn 90/314/EEG). Wat dit laatste betreft
moet bovendien worden bedacht dat overeenkomsten betreffende bepaalde vormen van
reizen die niet onder de richtlijn pakketreizen vallen, wel aan de nieuwe richtlijn zullen
moeten voldoen, zoals wanneer reis en/of verblijf apart worden overeengekomen.
4.2.4

Conclusie
Al met al is de reikwijdte van de richtlijn, zoals voorgesteld door de Europese Commissie,
groter dan op het eerste oog lijkt. In onderstaand schema komt dat nog eens duidelijk
naar voren.

11

Dit is het nieuwe nummer van de per 14 januari 2009 gewijzigde richtlijn voor timesharing (zie EP; Raad (2009)
Richtlijn 2008/122/EG). Het richtlijnvoorstel gebruikt nog het oude nummer 94/47/EG.

33

TO E P A S S I N G S G E B I E D

schema 4.1 De toepasselijkheid van de richtlijn consumentenrechten op bepaalde soorten van overeenkomsten.

X = van toepassing, NVT = niet van toepassing
Toepassing/

Hoofdstuk I

Hoofdstuk II

Hoofdstuk III

Hoofdstuk IV

Hoofdstuk V

Hfdstk VI

Algemene
informatie

Op afstand
en buiten
verkoopruimte

Levering
en nonconformiteit

Onredelijke
bedingen

Algemene
bepalingen

Soort overeenkomst

Onderwerp,
definities
en bereik

Directe
verkoopovereenkomst

X

X

NVT

X

X

X

Directe
dienstenovereenkomst
(niet financieel)

X

X

NVT

NVT

X

X

Verkoopovereenkomst
op afstand

X

X

X

X

X

X

Dienstenovereenkomst
op afstand (niet finan.)

X

X

X

NVT

X

X

Verkoopovereenkomst
buiten verkoopruimte

X

X

X

X

X

X

Dienstenovereenkomst
buiten verkoopruimte
(niet financieel)

X

X

X

NVT

X

X

Directe financiële
dienstenovereenkomst

X

NVT

NVT

NVT

X

X

Hypotheek buiten
verkoopruimte

X

NVT

X

NVT

X

X

Financiële
dienstenovereenkomst
op afstand

X

NVT

NVT

NVT

X

X

Overeenkomst voor
pakketreizen

X

NVT

NVT

NVT

X

NVT

Overeenkomst voor
timesharing

X

NVT

NVT

NVT

X

NVT

Hieruit blijkt dat:
• Hoofdstuk I, waaronder ook het artikel over volledige harmonisatie, en Hoofdstuk V
over de onredelijke bedingen in Algemene Voorwaarden, op alle hier onderscheiden
consumentenovereenkomsten van toepassing zijn;
• alle hoofdstukken van de richtlijn van toepassing zijn op koopovereenkomsten die
op afstand en buiten verkoopruimten gesloten zijn;
• dat bepaalde overeenkomsten die thans niet door de vier richtlijnen worden bestreken,
wel deels onder de nieuwe richtlijn zullen vallen, zoals niet-financiële directe dienstenovereenkomsten en overeenkomsten voor de levering van gas en elektriciteit.
De toepasselijkheid van Hoofdstuk I van de richtlijn op al deze overeenkomsten betekent
onder meer dat alle richtlijnen uit zullen moeten gaan van dezelfde definities. Het is
verder een open vraag wat de betekenis is van het feit dat voor deze consumentenovereenkomsten volledige harmonisatie van toepassing is.

34

TO E P A S S I N G S G E B I E D

4.3

Opvattingen van de CCA
In deze paragraaf geeft de CCA haar opvattingen weer over de reikwijdte van de nieuwe
richtlijn, met ook een antwoord op enkele vragen uit de adviesaanvraag.

4.3.1

Binnenlandse en/of grensoverschrijdende overeenkomsten
In het Groenboek over de herziening van het consumentenacquis stelt de Europese Commissie de vraag aan de orde naar de werkingssfeer van een Europese regeling in het licht
van de zogenoemde gemengde aanpak (dat wil zeggen een horizontaal instrument, zo
nodig in combinatie met verticale instrumenten). Zo’n instrument zou zij dan een ruime
werkingssfeer willen geven, dat zowel op binnenlandse als op grensoverschrijdende transacties van toepassing is.
In haar advies over het Groenboek bracht de CCA als haar voorlopige opvatting naar
voren dat zij opteerde voor de gemengde benadering met “een brede werkingssfeer; dat
wil zeggen dat het horizontale instrument van toepassing zou moeten zijn op alle consumentenovereenkomsten, zowel voor binnenlandse als voor grensoverschrijdende transacties.”12
Hiermee is het antwoord op de tweede vraag uit de adviesaanvraag gegeven: de CCA
acht het wenselijk dat de richtlijn op zowel grensoverschrijdende als nationale consumentenovereenkomsten van toepassing zal zijn. De redenen hiervoor zijn, in navolging
van het eerdere CCA-advies, dat 1) een onderscheid tussen deze transacties principieel
niet past in het streven naar een interne markt en 2) zo’n onderscheid als gevolg van de
technologische ontwikkelingen praktisch niet altijd eenvoudig is toe te passen.

4.3.2

In de plaats van welke richtlijnen?
Het voorstel van de Europese Commissie is om vier bestaande richtlijnen (colportage,
verkoop op afstand, consumentenkoop & garanties en oneerlijke bedingen) onder één
richtlijn te brengen. De herziening van het consumentenacquis evenwel heeft betrekking
op acht richtlijnen: naast de vier genoemde ook nog de richtlijnen over pakketreizen,
timesharing, prijsaanduiding en doen staken van inbreuken.
De Europese Commissie maakt niet echt duidelijk waarom zij haar voorstel beperkt tot
de vier genoemde richtlijnen. Zij stelt enkel dat de raadpleging van het Groenboek leert
dat er veel steun voor aanscherping en systematisering van het consumentenacquis bestaat,
bijvoorbeeld door invoering van gemeenschappelijke definities, geharmoniseerde regels
voor het recht op informatie en het herroepingsrecht en invoering van een zwarte lijst
van oneerlijke bedingen. Maar dat zou op zich geen argument hoeven te zijn om sector-

12

SER (2007) Advies Groenboek Herziening van het consumentenacquis, CCA, p. 27.

35

TO E P A S S I N G S G E B I E D

specifieke richtlijnen als die voor timesharing en pakketreizen niet ook mee te nemen,
na een verticale herziening daarvan.
Wat dit laatste betreft: in haar advies over het Groenboek over de herziening van het
consumentenacquis merkte de CCA op dat zij graag had gezien dat de richtlijnen van
het consumentenacquis eerst waren geëvalueerd (verticaal herzien), zodat duidelijkheid
werd verkregen over het gewenste, toekomstige niveau van consumentenbescherming en
de lidstaten de keuzes van de Europese Commissie ook meer gefundeerd kunnen beoordelen13. Ondertussen is één van de richtlijnen die niet onder de nieuwe richtlijn zullen
vallen, geëvalueerd en vernieuwd, te weten de richtlijn voor timesharing (is nu Richtlijn
2008/122/EG).
De vier samen te voegen richtlijnen sluiten inhoudelijk goed op elkaar aan: ze zijn generiek en zijn gericht op consumentenovereenkomsten. Dit geldt niet voor drie van de andere
richtlijnen uit het consumentenacquis, die buiten deze nieuwe richtlijn zijn gebleven.
Timesharing is een specifiek onderwerp en prijsaanduiding en inbreuken zijn van een
geheel eigen orde. Deze zijn dan ook terecht niet in het richtlijnvoorstel meegenomen.
De vierde en laatste niet meegenomen richtlijn betreft de richtlijn pakketreizen.
Voor reisovereenkomsten ontstaat een verwarrende situatie:
• de richtlijn voor pakketreizen wordt herzien en blijft dus bestaan;
• sommige aspecten van een overeenkomst voor een pakketreis vallen onder de nieuwe
richtlijn voor consumentenrechten;
• een overeenkomst voor een aparte reis of een verblijf valt onder de nieuwe richtlijn
voor consumentenrechten.
Een oplossing voor deze verwarring kan worden bereikt door te kiezen voor één van beide
volgende opties:
Optie 1: uitbreiding van de reikwijdte van de nieuwe, horizontale richtlijn voor consumentenrechten tot alle (combinaties van) reisdiensten van vervoer en verblijf (inclusief
pakketreizen), met daarnaast nog een beperkte, verticale richtlijn reizen die alleen enkele
zeer specifieke, aan de reisbranche eigen aspecten reguleert, bijvoorbeeld repatriëring en
financiële garantstelling.
Optie 2: een bredere, verticale richtlijn reizen waaronder alle (combinaties van) reisdiensten van vervoer en verblijf (inclusief pakketreizen) vallen, met als basis de horizontale
richtlijn voor consumentenrechten.
De richtlijn pakketreizen (1990) had tot doel de interne markt open te stellen voor ondernemers en consumenten in een branche die bij uitstek grensoverschrijdend is. Sindsdien
is niet alleen de interne markt verder ontwikkeld, ook buiten de reissector, maar is bovendien de markt van pakketreizen en andere reisdiensten aanzienlijk veranderd. Zo is de

13

SER (2007) Advies Groenboek Herziening van het consumentenacquis, CCA, p. 14.

36

TO E P A S S I N G S G E B I E D

(prijs)concurrentie in de luchtvaart fors toegenomen en heeft de ontwikkeling van internet voor nieuwe vormen van reisdiensten en voor meer transparantie in de prijsopbouw
gezorgd. Daarmee is de behoefte aan speciale regels voor pakketreizen sterk verminderd.
Uitgaande van het uitgangspunt dat een zo breed mogelijke horizontale richtlijn consumentenrechten tot stand moet komen die naast consumentenbescherming mede gelijke
concurrentievoorwaarden tussen alle vormen van consumentencontracten (dus ook reisdiensten) garandeert, moet volgens de CCA de nieuwe richtlijn de belangrijke algemene
consumentenrechten voor alle vormen van contracten op het gebied van reis en verblijf
regelen, inclusief pakketreizen. Daarmee komt er onder de horizontale richtlijn één
samenhangend regime voor pakketreizen en alle reisdiensten (verblijf, vervoer, overige)
met daarnaast nog een zeer beperkte richtlijn reizen voor de specifieke op de reisbranche
gerichte bepalingen. Ingeval er binnen de nieuwe richtlijn toch verschillen tussen de
(combinaties van) reisdiensten worden geïntroduceerd, is mogelijk optie 2 te prefereren:
een brede, verticale richtlijn die alle (combinaties van) reisdiensten omvat.
Ten slotte zou de CCA het toejuichen als de voorschriften voor reizen en voor transportdiensten in de komende jaren meer naar elkaar zouden toegroeien.
Bijzondere aandacht vraagt de CCA voor overeenkomsten voor de levering van elektriciteit.
Volgens het BW en het Europese Hof van Justitie is elektriciteit een goed14. Het richtlijnvoorstel lijkt evenwel te suggereren dat de levering van elektriciteit als een dienst moet
worden beschouwd, in welk geval de positie van de consument minder gewaarborgd is.
De CCA vraagt om opheldering over deze kwestie.
Alles afwegende acht de CCA het verstandig dat de Europese Commissie ervoor heeft
gekozen om deze vier richtlijnen samen te voegen tot één richtlijn. Dat brengt de nodige
juridische en beleidsmatige keuzes en inpassingen met zich mee.
Wel plaatst de CCA de kanttekening dat de verticale evaluatie en de daaruit voortvloeiende
eventuele wijzigingen van de buiten beschouwing gelaten richtlijnen voortvarend moet
worden aangepakt. Daarbij zal bijzondere aandacht moeten uitgaan naar de onderlinge
coherentie, en naar aansluiting waar mogelijk met de nieuwe richtlijn, alsmede naar het
gewenste niveau van consumentenbescherming.
4.3.3

Over de classificatie van overeenkomsten
Buiten verkoopruimte gesloten overeenkomsten
De Europese Commissie stelt een uitbreiding van de werkingssfeer van het herroepingsrecht voor tot gevallen waarin het huisbezoek van de ondernemer op initiatief van de
consument geschiedt, een voorstel met twee kanten:
a Daarmee wordt onderkend dat de consument ook bij een door hemzelf geïnitieerd
huisbezoek van de ondernemer nog altijd in een kwetsbare positie kan verkeren.

14

Onder meer in het Arrest van het Hof van Justitie, C-393/92, p. 9.

37

TO E P A S S I N G S G E B I E D

b Het kan het ertoe leiden dat de ondernemer zijn serviceverlening aan de consument
inperkt.
Ad a.) Onderzoek van onder meer het Britse Office of Fair Trading toont aan dat veel consumenten, naast de voordelen die zij van colportage ervaren (geen reistijd, mogelijkheid van
huisdemonstratie, meer gelegenheid tot uitleg bij ingewikkelde producten), ook nadelen
ondervinden. Veel respondenten vinden dat ze een verkeerde keuze hebben gemaakt (vaak
na druk van de verkoper), dat de betaalde prijs te hoog is en/of dat het gekochte product
niet geschikt is voor het beoogde doel. Die consumenten voelen zich verstrikt geraakt:
“Subsequently they can find themselves inadvertently locked into a contract with no option
to cancel”15. Het Office of Fair Trading beveelt dan ook aan om bij alle verkopen buiten de
verkoopruimte de consument het herroepingsrecht te geven, ongeacht of hij wel of niet om
het bezoek van de ondernemer heeft gevraagd.
Ook een arrest van het Europese Hof van Justitie maakt gewag van dergelijke nadelen: het
mogelijk grotere risico van misleiding van consumenten wegens een gebrek aan informatie,
de onmogelijkheid om prijzen te vergelijken en de psychologische druk om te kopen – een
druk die groter is wanneer de verkoop wordt georganiseerd in een particuliere omgeving16.
Het belang van een bedenktijd om een overeenkomst al dan niet te herroepen is voor de
consument vooral gelegen in het verminderen van de druk op de (ver)koop en in het meer
gelegenheid krijgen voor prijsvergelijkingen en nadere informatievergaring. Als de consument na afloop van de bedenktijd alsnog een overeenkomst met de ondernemer sluit,
zal eerder sprake zijn van vrije en weloverwogen instemming van de consument met de
overeenkomst.
Dit is een rechtvaardiging om in het richtlijnvoorstel de werkingssfeer van het herroepingsrecht uit te breiden tot de situaties waarin de consument zelf de ondernemer heeft
uitgenodigd voor een huisbezoek. De CCA staat achter deze rechtvaardiging van de uitbreiding, maar …
Ad b.). … de vraag blijft dan wel hoe de ondernemer te beschermen tegen situaties waarin
de consument misbruik zou kunnen maken van het herroepingsrecht. Mede vanwege
mogelijk misbruik kan de ondernemer zich terughoudend gaan opstellen als het gaat
om (extra) serviceverlening aan de consument.
Een oplossing daarvoor kan worden gevonden in de uitzonderingen op het herroepingsrecht die het richtlijnvoorstel in artikel 19, lid 2 onder b en c formuleert: “de consument
kan de overeenkomst niet herroepen als hij de ondernemer, met het oog op onmiddellijke reactie op een noodgeval, heeft gevraagd de overeenkomst onmiddellijk uit te voeren

15

16

OFT (2004) Doorstep selling: A report on the market study, p. 5. Zie ook: Terryn, E. (2009) Bedenktijden in het voorstel
voor een Richtlijn consumentenrecht, in: Het voorstel voor een Europese richtlijn consumentenrechten: Een Nederlands
perspectief, pp. 129 e.v.
Zaak C-441/04 (Punkt Schmuckhandels GmbH), overweging 29.

38

TO E P A S S I N G S G E B I E D

of als hij, door middel van communicatie op afstand, de ondernemer expliciet heeft
verzocht om thuis reparaties of onderhoud te verrichten”.
De CCA wil deze uitzonderingen verbreden: de woorden ‘met het oog op onmiddellijke
reactie op een noodgeval’ en de woorden ‘door middel van communicatie op afstand’
moeten worden geschrapt. Dat belet in voorkomende gevallen discussies tussen ondernemer en consument of er nu werkelijk sprake is/was van een noodgeval. Verder is niet in
te zien waarom zo’n expliciet verzoek per se door middel van communicatie op afstand
moet worden gedaan en niet bijvoorbeeld in de zaak van de ondernemer. Dit betekent
enerzijds dat de consument in meer situaties geen beroep op het herroepingsrecht kan
doen, maar anderzijds in meer situaties wel zo’n beroep kan doen wanneer het gaat om
aanvullende goederen of diensten.
Hierboven is in paragraaf 4.2.3 melding gemaakt van de mogelijke consequentie van de
nieuwe richtlijn dat de Nederlandse Colportagewet zou verdwijnen. Als daarmee ook de
artikelen 24 tot en met 26 niet meer van toepassing zijn (met het voorschrift van een akte
in twee gelijkluidende exemplaren, te dagtekenen bij de Kamer van Koophandel), zou
dat volgens de CCA geen onoverkomelijk gemis voor de consument zijn en voor de ondernemer een verlichting van zijn administratieve lasten betekenen.
De CCA is zich ervan bewust dat het verbod op kredietcolportage niet in de bestaande
colportagerichtlijn staat en evenmin in de vernieuwde richtlijn voor consumentenkrediet.
Toch hecht de CCA vanuit een oogpunt van consumentenbescherming dermate aan een
dergelijk verbod, dat zij het kabinet oproept er zorg voor te dragen dat dit verbod veilig
wordt gesteld. De voorkeur van de CCA gaat daarbij uit naar een moderne communautaire regeling die ruimte laat voor nieuwe ontwikkelingen. Subsidiair pleit de CCA voor
minimumharmonisatie op dit punt in de nieuwe richtlijn, zodat dit verbod in nationale
wetgeving kan worden gehandhaafd.
Overeenkomsten op afstand
De CCA meent dat in het richtlijnvoorstel de ontwikkelingen in de digitale wereld onvoldoende tot uitdrukking komen. Zij heeft hierbij vooral oog voor het feit dat het voorstel
in het midden laat hoe om te gaan met een overeenkomst die betrekking heeft op het
downloaden van gegevensbestanden, zoals een boek, een film, software of muziek. Dit is
een vorm van transacties die de komende jaren alleen maar meer aan economisch belang
zal winnen en daarom juridisch eenduidig in wetgeving moet worden vastgelegd.
Gebeurt dit laatste niet, dan zal het Europese Hof van Justitie zich over de zaak moeten
uitlaten en wordt het een onderwerp van een jarenlange rechtstrijd.
De CCA wil de aandacht vestigen op een aantal aspecten rondom deze problematiek.
Een eerste aspect betreft de rol van consument en ondernemer op internet. In haar advies
over ICT en de consument uit 1998 wijst de CCA op de mogelijke rolvervaging tussen consument en ondernemer, omdat enerzijds de consument op internet zelf handel kan gaan
drijven, terwijl anderzijds de ondernemer op internet wel eens niet zo professioneel zou

39

TO E P A S S I N G S G E B I E D

kunnen zijn als daarbuiten. “Wellicht zal in de toekomst dan ook alleen nog moeten worden gesproken van bescherming van economische marktpartijen.”17.
Een tweede aspect is of bestanden die gedownload zijn, moeten worden beschouwd als
een goed of als een dienst. Dat geldt ook voor een update op/ upgrade van gekochte software: is dit een dienst (aftersales service) of een product. Het kader in paragraaf 4.2.3 van
dit advies geeft aan dat de opvattingen hierover uiteenlopen.
Ten slotte is ook regelgeving op ander gebied hier relevant, zoals op het gebied van intellectuele eigendom en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer.
De conclusie uit bovenstaande opmerkingen is dat, gezien de onzekerheid rondom de
status van het downloaden in de voorgestelde regeling, de Europese Commissie met de
nodige verduidelijking moet komen. Dit alles brengt de CCA tot de aanbeveling aan de
bewindslieden om op korte termijn te (laten) onderzoeken op welke wijze het downloaden
van bestanden in de nieuwe richtlijn voor consumentenrechten kan worden geregeld.
Een andere vraag die voorligt, is of de nieuwe richtlijn straks ook van toepassing zou
moeten zijn ingeval twee consumenten op internet zaken met elkaar doen. Moet dan de
verkopende consument voldoen aan alle verplichtingen die de richtlijn oplegt aan ondernemers en geniet de kopende consument dan alle rechten uit de richtlijn? De CCA meent
dat dit niet het geval moet zijn. Het zou namelijk betekenen dat de definitie van ondernemer, te weten “de natuurlijke of rechtspersoon die handelt voor doeleinden die betrekking hebben op zijn bedrijfs- of beroepsactiviteit” op een oneigenlijke manier zou moeten
worden opgerekt; dan zou ook een consument een ondernemer in de zin van de richtlijn
worden. Van professionaliteit tussen twee consumenten is immers geen sprake, althans
zolang inschrijving bij de Kamer van Koophandel niet heeft plaatsgevonden. Pas na inschrijving bij de KvK geldt betrokkene als ondernemer.
Overeenkomsten voor financiële diensten
De CCA heeft in de vorige paragraaf aangegeven dat het richtlijnvoorstel onduidelijk is
over de relatie tussen deze richtlijn en andere communautaire regels voor de financiële
sector. Daarbij moet in het oog worden gehouden dat de huidige nationale wetgeving op
dit terrein, in het bijzonder de Wft, verdergaande informatievoorschriften kent dan die
in het richtlijnvoorstel. De CCA hecht aan die voorschriften vanuit een oogpunt van
consumentenbescherming en roept het kabinet op er zorg voor te dragen dat deze veilig
worden gesteld.
Relatie met andere richtlijnen
De CCA meent dat het richtlijnvoorstel aan duidelijkheid zal winnen wanneer dieper
wordt ingegaan op de relatie van deze richtlijn met andere Europese regelgeving. Zo stelt
het richtlijnvoorstel informatievoorschriften aan de ondernemer, maar ook andere richt-

17

SER (1998) Advies ICT en de consument, CCA, pp. 77-78.

40

TO E P A S S I N G S G E B I E D

lijnen bevatten dergelijke voorschriften, zoals de richtlijn voor oneerlijke handelspraktijken en die voor elektronische handel (zie daarvoor vooral paragraaf 5.2.1).
Van belang is ook de nieuwe verordening Rome I (Verordening (EG) nr. 593/2008) dat het
recht regelt dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst18.
In dit verband wordt er verder op gewezen dat artikel 3, lid 1 van de Dienstenrichtlijn
alleen de samenloop regelt met Gemeenschapsregelingen die betrekking hebben op
specifieke aspecten van de toegang tot of de uitoefening van dienstenactiviteiten in
specifieke sectoren. Daarnaast gaat artikel 3, lid 2 van de Dienstenrichtlijn over aspecten
van het Internationaal Privaatrecht (IPR) van het consumentenrecht: de Dienstenrichtlijn
“heeft geen betrekking op de regels van het internationaal privaatrecht (…) met inbegrip
van de regels die waarborgen dat voor de consumenten de bescherming geldt die hen
wordt geboden door de regels inzake consumentenbescherming die zijn neergelegd in
de consumentenwetgeving die in hun lidstaat van kracht is”. Dit artikel uit de Dienstenrichtlijn lijkt dus geen betrekking te hebben op de materie die onderwerp is van het richtlijnvoorstel consumentenrechten.
4.3.4

Andersoortige overeenkomsten
In de eerste vraag uit de adviesaanvraag wordt de vrees uitgesproken dat de formulering
van het toepassingsgebied in artikel 3, lid 1 van het richtlijnvoorstel de weg vrijmaakt
voor een brede reikwijdte van de richtlijn. Ook zorgovereenkomsten, huurovereenkomsten en – in beperkte mate – overeenkomsten van koop van onroerend goed zouden aan
de bepalingen van de nieuwe richtlijn moeten voldoen.
Op zich past een dergelijke uitbreiding van de werkingssfeer wel binnen de doelstelling
van het richtlijnvoorstel zoals ruim geformuleerd in artikel 1, waarin sprake is van
“bepaalde aspecten van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten
inzake consumentenovereenkomsten”. Maar het strookt niet met het doel van de herziening van het consumentenacquis, namelijk om de bestaande regelgeving te vereenvoudigen en te completeren en aldus te verbeteren, een herziening die betrekking heeft op
acht richtlijnen inzake consumentenbescherming, aldus het Groenboek op pagina 3.
Zorgsector
Voor de zorgsector is op dit moment een richtlijn voor patiëntenmobiliteit in de maak
die erop gericht is het grensoverschrijdend verkeer te bevorderen19. Deze richtlijn zal te
zijner tijd van invloed zijn op zorgovereenkomsten, maar de precieze inhoud van de

18

19

Artikel 6 van deze verordening bepaalt dat een overeenkomst tussen een consument en een ondernemer beheerst
wordt door het recht van het land waar de consument gewoonlijk zijn verblijfplaats heeft. De verkoper moet dan wel
zijn activiteiten ontplooien in het land waar de consument woont of zijn activiteiten met ongeacht welke middelen
op dat land richt. Deze regel gaat boven de rechtskeuze door partijen in een overeenkomst.
Zie Europese Commissie (2008) COM (2008) 414 Voorstel voor een Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad
betreffende de toepassing van de rechten van patiënten bij grensoverschrijdende gezondheidszorg. Volgens de minister
van VWS zal de richtlijn voor Nederland niet veel gevolgen hebben. De Zorgverzekeringswet kent momenteel al een
werelddekking en Nederlandse patiënten hebben nu dus ook al ruime rechten om naar het buitenland te gaan.

41

TO E P A S S I N G S G E B I E D

richtlijn is nog onzeker. Wel is bekend dat dit richtlijnvoorstel de instelling van informatiecentra voorschrijft om patiënten te helpen bij grensoverschrijdende zorg.
Daarnaast is voor consumenten/patiënten in Nederland de wet Geneeskundige behandelingsovereenkomst (Wgbo) relevant. Artikel 7:448 BW bevat een specifieke informatieplicht van de hulpverlener richting de patiënt waarbij het gaat om het recht van de
patiënt op informatie over specifieke zaken als het voorgenomen onderzoek, de voorgestelde behandeling en zijn gezondheidstoestand. In het fiche aan de Tweede Kamer
over het richtlijnvoorstel is hierover opgemerkt dat “Nederland een voorbehoud (zal)
maken voor toepassing van de richtlijn op overeenkomsten in de zorg en andere VWSterreinen in Nederland”. Dat voorbehoud vloeit voort uit het feit dat de volledige harmonisatie van het richtlijnvoorstel het verbiedt om verdergaande informatieverplichtingen
aan hulpverleners op te leggen. “Dit zou een verslechtering van de rechtspositie van
cliënten in de zorg betekenen”20.
Commentaar CCA
Het is de vraag of toepassing van de nieuwe richtlijn op de zorgsector relevant is. De zorgsector is een zeer specifieke sector die al uitgebreide nationale en Europese regelgeving
kent. Het is ook een sector die in de lidstaten verschillend geregeld is: privaat- dan wel
publiekrechtelijk, hetgeen harmonisatie van regelgeving bemoeilijkt.
Voorts is het voorstelbaar dat de informatievoorschriften uit het richtlijnvoorstel van
waarde zijn voor de consument als patiënt. Dat mag echter omgekeerd niet betekenen
dat de specifieke informatieplicht van de hulpverlener uit de Wgbo zou komen te vervallen; die moet van toepassing blijven. Wellicht zijn de informatievoorschriften uit het
richtlijnvoorstel wel bruikbaar voor het grensoverschrijdende zorgverkeer.
Van belang is ook dat het kabinet in een nieuwe wet Cliëntenrechten en zorg de positie
van de patiënt/cliënt wil versterken door een aantal patiëntenwetten samen te voegen
aan de hand van een zestal thema’s, onder meer het recht op informatie, toestemming,
dossiervorming en privacy.
Op zich waardeert de CCA het dat het voorliggende richtlijnvoorstel mogelijk de informatierechten van consumenten/patiënten harmoniseert, zodat deze in de gehele EU gelijk
zijn. Maar dat mag in de ogen van de CCA niet betekenen dat daarmee de bedoelingen
van bestaande en nieuwe wetgeving op dat terrein in ons land zouden worden doorkruist.
Gezien het grote belang van de gezondheidszorg en de verschillen tussen de lidstaten
van de EU in de definitie en in de regeling (privaat- dan wel publiekrechtelijk) van de
zorgsector bepleit de CCA een uitzondering van de toekomstige richtlijn consumentenrechten voor de zorgsector.

20

TK (2008-2009) 22 112, nr. 742, Brief van de staatssecretaris BuiZa, p. 8.

42

TO E P A S S I N G S G E B I E D

Huur en verkoop van onroerende goederen
Van de vier bestaande richtlijnen die onder de richtlijn consumentenrechten zullen vallen, is de toepasselijkheid op overeenkomsten van huur en verkoop in de onroerend goed
sector als volgt:
• Richtlijn verkoop van en garanties voor consumentengoederen: onroerend goed valt
buiten de werkingssfeer, want onder de definitie van consumptiegoederen vallen
alleen roerende lichamelijke zaken.
• Richtlijn op afstand gesloten overeenkomsten: wordt expliciet niet van toepassing
verklaard op overeenkomsten van de bouw en de verkoop van onroerende goederen,
alsmede overeenkomsten betreffende andere rechten op onroerend goed, met uitzondering van verhuur.
• Richtlijn bij buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten: wordt expliciet niet
van toepassing verklaard op overeenkomsten betreffende de bouw, de verkoop en de
verhuur van onroerend goed, alsmede overeenkomsten betreffende andere rechten
op onroerend goed.
• Richtlijn oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten: deze richtlijn wordt
in de Overwegingen van toepassing verklaard op alle overeenkomsten tussen verkopers
en consumenten. Uitgesloten zijn dus overeenkomsten met betrekking tot arbeid,
erfrechten, de gezinssituatie en de oprichting en statuten van vennootschappen.
De huidige richtlijnen, die in de nieuwe richtlijn zullen worden geïncorporeerd, zijn dus
deels nu al van toepassing op overeenkomsten van huur en (ver)koop van onroerend goed.
Blijkens de tekst van het richtlijnvoorstel zal er aan deze situatie niet veel veranderen.
Onderscheidend naar verkoop en huur van onroerend goed laat het richtlijnvoorstel het
volgende zien:
• Verkoopovereenkomsten van onroerend goed: hier is artikel 2, lid 3 relevant dat als
definitie van een verkoopovereenkomst geeft: iedere overeenkomst betreffende de
verkoop van goederen door een handelaar aan een consument, met inbegrip van overeenkomsten met een gemengd goed die zowel goederen als diensten betreffen. Voor
het begrip ‘goederen’ in deze definitie geeft artikel 2, lid 4 op zijn beurt een definitie:
alle roerende lichamelijke zaken. Dat betekent dat onroerende goederen niet tot goederen in de zin van het richtlijnvoorstel worden gerekend. Door deze combinatie van
definities zijn verkoopovereenkomsten met betrekking tot onroerend goed dus uitgesloten van de nieuwe richtlijn.
Er kan echter verwarring over deze uitsluiting ontstaan aangaande de toepasselijkheid
van de informatieverplichtingen (Hoofdstuk II en III) uit het richtlijnvoorstel. Artikel 2,
lid 12 geeft namelijk als definitie van een product: een goed, of dienst, met inbegrip van
onroerend goed, rechten en verplichtingen. Dat begrip ‘product’ komt onder meer voor
in artikel 5 en 6 over de algemene informatieverplichtingen en in 9 en 11 over de informatieverplichtingen bij op afstand en buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten.
Hieruit zou kunnen worden afgeleid dat deze artikelen ook van toepassing zijn op overeenkomsten betreffende de verkoop van onroerend goed. Deze ogenschijnlijke inconse43

TO E P A S S I N G S G E B I E D

quentie kan slechts worden begrepen door ervan uit te gaan dat de gecombineerde definities van het begrip ‘verkoopovereenkomst’ en van het begrip ‘goederen’ de verkoopovereenkomst van onroerende goederen uitsluit van de nieuwe richtlijn en dat dus de genoemde
artikelen alleen van toepassing zijn op …
• Huurovereenkomsten van onroerend goed. In essentie is dit een dienstenovereenkomst, in het richtlijnvoorstel gedefinieerd als: iedere andere overeenkomst dan een
verkoopovereenkomst, waarbij de handelaar de consument een dienst levert (artikel
2, lid 5). Daarmee is het regime van het richtlijnvoorstel wat de huurovereenkomst
van onroerend goed betreft, dat het geheel onder de nieuwe richtlijn valt, tenzij het
wordt uitgesloten. Dat is expliciet het geval met Hoofdstuk IV (Andere consumentenrechten met betrekking tot verkoopovereenkomsten) van het richtlijnvoorstel dat
ingevolge artikel 21, lid 1 alleen van toepassing is op verkoopovereenkomsten. De
hoofdstukken II over de algemene informatieverplichtingen, III over consumenteninformatie en herroepingsrecht voor op afstand en buiten verkoopruimten gesloten
overeenkomsten21 en V over consumentenrechten met betrekking tot bedingen in
overeenkomsten (Algemene Voorwaarden) zijn dus volgens het richtlijnvoorstel alle
van toepassing op huurovereenkomsten van onroerend goed.
Commentaar CCA
Als het richtlijnvoorstel aldus wordt geïnterpreteerd, kan de CCA instemmen met de
voorgestelde regeling van huur- en verkoopovereenkomsten met betrekking tot onroerend
goed in het richtlijnvoorstel. In afwijking van het richtlijnvoorstel pleit de CCA er evenwel wel voor om Hoofdstuk V van het richtlijnvoorstel ook uitdrukkelijk van toepassing
te verklaren op overeenkomsten betreffende de verkoop van onroerend goed, zoals dat
onder de huidige richtlijn oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten ook al
het geval is.
Ten slotte pleit de CCA ervoor om in de nieuwe richtlijn (al dan niet in de considerans)
de toepasselijkheid voor huur- en verkoopovereenkomsten met betrekking tot onroerend
goed duidelijk en concreet aan te geven.

21

Dat betekent ook dat, wanneer een consument ingevolge artikel 19, lid onder a instemt met de directe aanvang van
de uitvoering van de overeenkomst, hij zijn herroepingsrecht opgeeft.

44

5

Het sluiten van de overeenkomst

5.1

Inleiding
Een aantal Europese richtlijnen bevat op dit moment verplichtingen voor ondernemers
om consumenten voor, tijdens en na contractsluiting van informatie te voorzien. Het
Groenboek adresseerde met name het feit dat naleving van deze informatieverplichtingen
op een incomplete en inconsistente manier geregeld was en dat hiertegen maatregelen
genomen zouden moeten worden. De Commissie was toen van mening dat de inhoud
van de informatieverplichtingen niet geharmoniseerd zou moeten worden, aangezien
de informatieverplichtingen in de bestaande richtlijnen in betekenis verschillen1.
Het richtlijnvoorstel slaat een andere weg in. Hoofdstuk II bevat regels omtrent de algemene
consumenteninformatie, hoofdstuk III over consumenteninformatie voor op afstand en
buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten. In beide hoofdstukken ligt de nadruk
op de harmonisatie van de inhoud, terwijl de gevolgen van niet-naleving slechts voor een
drietal Europese informatievereisten geregeld zijn.

5.2

Informatieverplichtingen volgens het richtlijnvoorstel

5.2.1

Algemene informatieverplichtingen
Volgens artikel 5 van het richtlijnvoorstel moet de ondernemer voorafgaande aan de
contractsluiting aan de consument informatie verstrekken over:
• De voornaamste kenmerken van het product.
• De identiteit van de ondernemer inclusief adres. In het geval van openbare verkoop
bij opbod volstaan de identiteit en het adres van de veilingmeester.
• De prijs inclusief belastingen; indien dat niet mogelijk is de manier waarop de prijs
wordt berekend.
• Alle extra vracht-, leverings- of portokosten; indien dat niet mogelijk is het feit dat er
extra kosten moeten worden betaald.
• De wijze van betaling, levering, uitvoering en het klachtenbeleid. Deze informatie
moet altijd verstrekt worden bij op afstand of buiten de verkoopruimte gesloten overeenkomsten. Bij andere overeenkomsten hoeft deze informatie alleen verstrekt te
worden indien afgeweken wordt van de vereisten van professionele toewijding.
• Het bestaan van een recht van herroeping, indien van toepassing.
• Klantenservice en handelsgaranties.
• De duur van de overeenkomst, respectievelijk de voorwaarden voor het beëindigen
van de overeenkomst.

1

.
.

Europese Commissie (2007) COM (2006) 744 def. Groenboek Herziening van het consumentenacquis, p. 21.

45

HET SLUITEN VAN DE OVEREENKOMST

• De minimumduur van de verplichtingen van de consument.
• Aanbetalingen en financiële voorwaarden, indien van toepassing.
Deze verplichtingen gelden niet als de informatie al uit de context duidelijk is, zoals bij
een transactie in de winkel (Overweging (17)).
In bijgaand schema (zie p. 47) worden de algemene informatievoorschriften zoals die nu
in het richtlijnvoorstel voorkomen, vergeleken met de informatievoorschriften uit een
aantal andere, bestaande EU-richtlijnen.
Dit overzicht leert een aantal dingen:
1 De Dienstenrichtlijn kent een aantal informatievoorschriften uit het richtlijnvoorstel
niet, maar hanteert wel weer een groot aantal andere (zie voetnoot a bij schema 3).
De reden daarvoor is dat de Dienstenrichtlijn ook op b2b-overeenkomsten van toepassing is.
2 De richtlijn oneerlijke handelspraktijken kent dezelfde voorschriften als het richtlijnvoorstel, maar mist ook een aantal voorschriften uit het richtlijnvoorstel2.
3 Er is nauwelijks overlap met de richtlijn elektronische handel.
4 De voorschriften uit de richtlijn kopen op afstand komen behoorlijk overeen met die
uit het richtlijnvoorstel.
Commentaar CCA
De ondernemer heeft te maken met verschillende sets informatievoorschriften, afhankelijk van om welk goed of welke dienst het gaat en welke verkoopmethode wordt gebruikt.
Bij de implementatie van de richtlijn in het Nederlands recht zullen deze voorschriften
zo overzichtelijk mogelijk voor de ondernemer moeten worden verwerkt, waarbij stapeling en overlapping van voorschriften moet worden voorkomen. De CCA onderschrijft de
stelling dat de consument informatie nodig heeft om tot een geïnformeerd besluit over
een overeenkomst te komen. Maar daarbij moet wel een onderscheid worden gemaakt
tussen bijzondere en dagelijkse aankopen, tussen duurzame en niet-duurzame goederen.
Voor de dagelijkse, niet-duurzame aankopen zijn bepaalde informatievoorschriften uit
het richtlijnvoorstel voor de consument minder relevant.
De oplossing die het richtlijnvoorstel daarvoor zoekt – door de toevoeging in de aanhef
van artikel 5 eerste lid dat de ondernemer de informatie niet hoeft te verstrekken “voor
zover die niet al duidelijk is uit de context” – is een bron van onduidelijkheid: is die con-

2

De richtlijn oneerlijke handelspraktijken formuleert op zich geen informatievoorschriften, maar stelt dat sprake is
van een misleidende omissie wanneer een handelspraktijk essentiële informatie weglaat. De richtlijn formuleert
vervolgens apart wat essentiële informatie is, zoals in schema 5.1 weergegeven.

46

HET SLUITEN VAN DE OVEREENKOMST

schema 5.1 Algemene informatieverplichtingen in richtingsvoorstel t.o.v. enkele andere relevante richtlijnen

Volgens
richtlijnvoorstel
(artikel 5)

Dienstenrichtlijna)
(artikel 22)

Richtlijn oneerlijke
handelspraktijken
(artikel 7 lid 4)

Voornaamste
kenmerken product

Belangrijkste
kenmerken dienst

Voornaamste
kenmerken product

Geografisch adres,
identiteit en
handelsnaam

Naam, rechtspositie,
rechtsvorm,
geografisch adres

Geografisch adres,
identiteit en
handelsnaam

Naam,
geografisch
adres en
elektronische
postadres

Identiteit en
adres leverancier

Prijs of wijze van
berekening, incl.
alle extra vracht-,
leverings- of
portokosten

Prijs van de dienst

Prijs of wijze van
berekening, incl.
alle extra vracht-,
leverings- of
portokosten

Prijs met evt.
belasting en
leveringskosten

Prijs, incl. alle
belastingen en
leveringskosten

Wijze van betaling,
levering, uitvoering
en klachtenbehandeling

Art. 27:
klachtbehandeling
en geschilbeslechting

Wijze van betaling,
levering, uitvoering
en klachtenbehandeling

Wijze van
betaling,
levering of
uitvoering

Herroepings- of
annuleringsrecht

Herroepingsrecht

Herroepingsrecht
Klantenservice en
handelsgaranties

Richtlijn
elektronische
handelb)
(artikel 5)

Richtlijn op
afstand gesloten
overeenkomsten
(artikel 4)
Belangrijkste
kenmerken
van goed of dienst

Art. 26:
kwaliteitsbeleid

Duur van de
overeenkomst
en voorwaarden
voor beëindiging

Geldigheidsduur
van aanbod of prijs

Minimumduur
verplichtingen
consument

Minimumduur
van overeenkomst

Bestaan en voorwaarden
aanbetaling of andere
financiële waarborgen

Verzekering of
waarborgen
(adres verzekeraar
of borg)

a. De Dienstenrichtlijn stelt in artikel 22 wel nog de volgende informatieverplichtingen aan de dienstverrichters
(alle voor zover van toepassing): naam en nummer handelsregister, adresgegevens van instantie die vergunning
verleent, btw-nummer, beroepsorde en -titel, algemene voorwaarden, contractbepalingen over toepasselijk recht en
niet bij wet voorgeschreven garantie na verkoop.
b. De richtlijn elektronische handel stelt nog een aantal, met de Dienstenrichtlijn vergelijkbare informatieverplichtingen:
naam en nummer handelsregister, gegevens van bevoegde toezichthoudende autoriteit op vergunningsstelsel, beroepsvereniging, -titel en -regels en btw-nummer.

text de winkel en/of de website van de ondernemer? En pleegt de ondernemer inbreuk op
artikel 5 als in die context één van de informatieverplichtingen ontbreekt?
De CCA hecht eraan dat hierover absolute duidelijkheid voor de ondernemer ontstaat. Bij het
nader invulling geven van ‘de context’ per branche kan zelfregulering een rol spelen.
Naast een mogelijke vermindering van informatievoorschriften is er behoefte aan regels
die aangeven hoe consument en ondernemer moeten handelen in geval er iets misgaat
met de informatieverstrekking. De CCA vindt informatie over klachten- en geschillenbeslechting van groot belang, zeker bij bijzondere, duurzame goederen. Wat zijn op dat
moment de rechten van consumenten en tot wie kunnen zij zich wenden?
47

HET SLUITEN VAN DE OVEREENKOMST

In haar commentaar op de handhaving van de richtlijn zal de CCA onder meer aandacht
besteden aan de relatie van mogelijk minder informatieverplichtingen met de in de richtlijn geregelde, en dus geharmoniseerde sanctionering (zie paragraaf 5.4).
5.2.2

Tussenpersoon
Indien een tussenpersoon namens een consument optreedt, is er volgens het richtlijnvoorstel geen sprake van een overeenkomst tussen een ondernemer en een consument,
maar van een overeenkomst tussen consumenten. In dat geval wordt de koper niet door
de bepalingen van het richtlijnvoorstel beschermd. Om te verhinderen dat de consument
zich hiervan niet bewust is, is de tussenpersoon op basis van artikel 7, lid 1 verplicht om
te melden dat hij slechts als tussenpersoon voor een consument optreedt.
Dit is niet van toepassing op ‘openbare verkopen bij opbod’ (artikel 7, lid 3). Hierbij stelt
zich de vraag of dit begrip doelt op ‘publieke verkoop bij opbod’, zoals gedefinieerd in
artikel 2, lid 16, of op ‘verkoop bij opbod’, zoals gedefinieerd in artikel 2, lid 15, of allebei.
Volgens Overweging (20) is de essentie van deze bepaling dat online-platforms die geen
overeenkomsten in naam van of ten behoeve van enige andere partij sluiten, niet onder
de definitie van het begrip tussenpersoon vallen.
Commentaar CCA
Het is de vraag of de regeling zoals geopperd met het richtlijnvoorstel, dat de tussenpersoon moet melden dat hij namens een andere consument optreedt (in welk geval het
regime van de richtlijn niet van toepassing is) voldoende sluitend is. Wanneer de tussenpersoon die melding niet doet, mag de consument concluderen dat de tussenpersoon
namens een ondernemer optreedt of zelf ondernemer is (zodat de richtlijn wél van toepassing is). In dat geval weet de consument echter nog niet voor wie de tussenpersoon
optreedt. Het voorstel is daarom nogal impliciet en gaat ervan uit dat de consument op
de hoogte is van zijn rechten en plichten en weet dat de richtlijn van toepassing is.
De CCA wil duidelijkheid in de richtlijn zelf. Daarom moet de tussenpersoon niet alleen
melden dat hij namens een andere consument optreedt, zoals artikel 7 nu voorschrijft,
maar in het voorkomende geval ook melden dat hij namens een ondernemer optreedt.
Bovendien moet de tussenpersoon op een passend moment de naam vermelden van de
ondernemer, dan wel van de consument namens wie hij optreedt. Omdat het in deze
richtlijn om nagenoeg elke mogelijke transactie gaat, is vermelding van de hoedanigheid
van de principaal en daarmee het al dan niet van toepassing zijn van de richtlijn gewenst.
‘Nagenoeg’, omdat onder meer kredietbemiddeling in de vernieuwde richtlijn voor het
consumentenkrediet wordt geregeld. Die richtlijn schrijft in artikel 21 onder a voor, dat
de kredietmakelaar de omvang van zijn volmacht moet vermelden en met name of hij
exclusief met één of meer kredietgevers dan wel als onafhankelijk makelaar werkt.
Dit voorstel van de CCA sluit aan bij de huidige, verdergaande regeling van de agentuurovereenkomst in Afdeling 4 van Boek 7 BW, die dan kan worden gehandhaafd.

48

HET SLUITEN VAN DE OVEREENKOMST

5.2.3

Aanvullende informatie voor op afstand en buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten
Naast de algemene informatieverplichtingen op basis van artikel 5 van het richtlijnvoorstel moeten ondernemers voor overeenkomsten die op afstand en/of buiten verkoopruimten zijn gesloten, op basis van artikel 9 aanvullende informatie verstrekken over:
• De voorwaarden en procedures met betrekking tot het herroepingsrecht.
• Het geografische adres van de bedrijfsruimten van de ondernemer, waaraan de
consument eventuele klachten kan richten.
• Eventueel van toepassing zijnde gedragscodes.
• Eventuele regelingen voor minnelijke schikking van geschillen.
• Het feit dat de overeenkomst onder deze richtlijn valt.
Het richtlijnvoorstel legt, anders dan voor de ‘gewone’ overeenkomsten, formele vereisten
vast voor op afstand en buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten. De lidstaten
mogen geen andere formele vereisten opleggen.
Bij buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten moet de aanvullende informatie op het
‘bestelformulier’ verstrekt worden, in duidelijke en begrijpelijke taal en in goed leesbare
vorm. De overeenkomst is rechtsgeldig gesloten als de consument het bestelformulier
heeft ondertekend en als hij een kopie heeft ontvangen. Wanneer het bestelformulier
niet op papier is, moet een kopie van het formulier op een andere duurzame drager
worden verstrekt (artikel 10).
Bij op afstand gesloten overeenkomsten moeten de gegevens die onder de algemene informatieverplichting vallen, vóór sluiting van de overeenkomst aan de consument worden
verstrekt. Hierbij wordt vermeld dat het verstrekken van de informatie in duidelijke en
begrijpelijke taal en in leesbare vorm moet geschieden, maar wel op een wijze die passend is voor de gebruikte techniek voor communicatie op afstand (artikel 11, lid 1).
Mocht het gekozen medium weinig tijd en ruimte bieden, dan kan de ondernemer ermee
volstaan via dat medium vóór sluiting van de overeenkomst informatie over de voornaamste kenmerken van het product en de totale prijs te verstrekken. De overige informatie wordt “op passende wijze aan de consument verstrekt” (artikel 11, lid 3). Overweging
(21) licht hierover toe dat de ondernemer de consument voor de overige informatie dient
te verwijzen naar een andere informatiebron, bijvoorbeeld een gratis telefoonnummer of
(een link naar) de webpagina van de ondernemer.
Deze bepaling heeft bijvoorbeeld betrekking op aanbiedingen via mobiele telefoons of
reclamespots op de televisie. Het richtlijnvoorstel houdt hiermee expliciet rekening met
de technologische mogelijkheden van moderne communicatiemiddelen.
Uiteindelijk moet de ondernemer de consument alle algemene en bijzondere informatie
op een duurzame drager verstrekken, binnen een redelijke periode na sluiting van de overeenkomst op afstand en uiterlijk bij de levering van goederen of begin van de verrichting
van de dienst (artikel 11, lid 4). Dit betekent in de praktijk dat de consument deze informatie uiterlijk op het moment dat de herroepingstermijn begint, dient te ontvangen.
49

HET SLUITEN VAN DE OVEREENKOMST

Indien de ondernemer de consument telefonisch benadert met het oogmerk een overeenkomst op afstand te sluiten, geeft hij aan het begin van het gesprek zijn identiteit en het
commerciële doel van het gesprek aan (artikel 11, lid 2).
Commentaar CCA
Er zijn argumenten die ervoor pleiten om de additionele informatievoorschriften voor op
afstand of buiten de verkoopruimte gesloten overeenkomsten een bredere toepassing te
geven. De Europese Commissie geeft evenwel geen antwoord op de vraag waarom bijvoorbeeld een overeenkomst op afstand voor een pakketreis of een financiële dienst niet ook
zou moeten voldoen aan de additionele, soms ook overlappende informatieverplichtingen
uit het richtlijnvoorstel. Bovendien claimt de Europese Commissie, dat dit richtlijnvoorstel inconsistenties en ongewenste verschillen binnen het consumentenacquis zal wegnemen, maar dat gebeurt dus maar in zekere zin en in beperkte mate. Daarmee worden
vraagtekens gezet achter het beoogde hogere niveau van consumentenbescherming en
achter de mogelijkheid om het beoogde niveau van harmonisatie te realiseren3. Ook is
het vanuit de gedachte van harmonisatie te betreuren dat voor onder andere pakketreizen,
timeshare-overeenkomsten en financiële diensten nadrukkelijk speciale informatieverplichtingen blijven gelden4.
Tegenover deze oproep om de additionele informatieplichten uit het richtlijnvoorstel
ook te hanteren in andere richtlijnen op het gebied van het consumentenrecht, staat de
opvatting dat die andere richtlijnen zeer specifiek van aard zijn en daarom ook specifiek
daarop gerichte informatievereisten moeten kunnen bevatten. Ondernemers zouden in
geval van opstapeling van informatievoorschriften (én de specifieke én de algemene
informatieverplichtingen) worden opgezadeld met een veelvoud van voorschriften, terwijl in het omgekeerde geval (alleen de algemene informatievoorschriften uit het richtlijnvoorstel) de consument relevante informatie zou ontberen.
Een element dat niet in het richtlijnvoorstel wordt geregeld en waarover bij consumenten nogal eens onzekerheid bestaat bij een op afstand gesloten overeenkomst is of, en zo
ja wanneer, de overeenkomst feitelijk tot stand is gekomen. De CCA vindt het van belang
dat de richtlijn hierover duidelijkheid verschaft. Dat kan door in de richtlijn bijvoorbeeld
de verplichting op te nemen dat de consument een handtekening moet zetten (op papier
in geval van een papieren bestelformulier en elektronisch in geval van een andere duurzame drager) en een kopie van de overeenkomst moet ontvangen voordat de overeenkomst

3
4

Luzak, J.A. (2009) Information duties in the new proposal for the Directive on consumer rights, in: Het voorstel voor
een Europese richtlijn consumentenrechten: Een Nederlands perspectief, p. 115.
Loos, M.B.M. (2008) Herziening van het consumentenrecht: een teleurstellend richtlijnvoorstel, TvC, pp. 174-175 en
Hardy, R.R.R., G.G. Hesen (2009) Het voorstel voor een richtlijn betreffende consumentenrechten, WPNR, p. 70. Wat
pakketreizen betreft zij verwezen naar paragraaf 4.3.2, waar de CCA een voorkeur uitspreekt voor het onderbrengen
van de belangrijke algemene consumentenrechten voor alle vormen van reisdiensten in de richtlijn consumentenrechten.

50

HET SLUITEN VAN DE OVEREENKOMST

tot stand komt. De CCA is zich er evenwel van bewust dat de verplichting van een elektronische handtekening conform de desbetreffende Europese richtlijn de miljoenen elektronische transacties zwaar zou belasten. Bovendien, ingeval de ondernemer gebruik
maakt van een andere duurzame drager dan papier, dient hij zich ervan te vergewissen
dat de consument weet om te gaan met een duurzame drager.

5.3

Herroepingsrecht
Het herroepingsrecht wordt met het richtlijnvoorstel uitgebreid; voor zowel koop op
afstand als voor buiten verkoopruimten gesloten overeenkomsten zal volgens het voorstel
een termijn van veertien kalenderdagen gelden om de overeenkomst zonder opgave van
redenen te herroepen (artikel 12, lid 1)5. De bestaande richtlijnen kennen een termijn van
ten minste zeven werkdagen (overeenkomst op afstand, zo ook overgenomen door de
Nederlandse wetgever6) en ten minste zeven dagen (colportage, in Nederland uiterlijk op
de achtste dag na dagtekening van het contract bij de Kamer van Koophandel). Voor de
consument betekent de langere bedenktijd uit het richtlijnvoorstel een voordeel: hij heeft
een langere periode om de aard en het functioneren van de goederen te controleren. Het
herroepingsrecht geldt afzonderlijk per besteld artikel.
Ook de onlangs geëvalueerde richtlijn voor timesharingovereenkomsten kent nu een herroepingstermijn van veertien kalenderdagen; voor de evaluatie was dat tien kalenderdagen.
Het moment waarop de herroepingstermijn intreedt, verschilt al naar gelang de overeenkomst (artikel 12, lid 2):
• bij colportage: op de dag dat de consument het bestelformulier ondertekent;
• bij verkoop van goederen op afstand: op de dag dat de consument de goederen
ontvangt;
• bij verlening van diensten op afstand: op de dag van de sluiting van de overeenkomst.
De Europese Commissie geeft in de Overwegingen geen argumenten waarom de herroepingstermijn voor verschillende overeenkomsten op een ander tijdstip aanvangt. In het
kader van totale harmonisatie en vereenvoudiging van wetgeving zou een gelijktijdig
aanvangstijdstip voor de hand liggen.
Voorts worden de uitzonderingen op het herroepingsrecht die de bestaande richtlijnen
kennen, in het nieuwe voorstel enigszins uitgebreid. Toegevoegd zijn de levering van wijn
als de levering plaatsvindt na dertig dagen (zijnde de termijn waarbinnen de ondernemer
in het algemeen moet leveren) en overeenkomsten die zijn gesloten bij een verkoop bij
opbod.

5

6

Wanneer de ondernemer de consument niet de verplichte informatie over het herroepingsrecht heeft verstrekt,
geldt een herroepingstermijn van drie maanden, te rekenen vanaf het moment dat de ondernemer volledig aan
zijn andere contractuele verplichtingen heeft voldaan.
In het desbetreffende advies uit 1993 stelt de CCA voor om na verloop van een aantal jaren te bezien of de termijn
van (ten minste) zeven dagen in de praktijk voldoende is.

51

HET SLUITEN VAN DE OVEREENKOMST

Het richtlijnvoorstel formuleert in artikel 19, lid 1 onder a dat het herroepingsrecht niet
van toepassing is op “diensten waarvan de uitvoering is begonnen, met uitdrukkelijk
voorafgaande instemming van de consument, vóór het einde van de in artikel 12 bedoelde
periode van veertien dagen”. In Overweging (34) geeft de Europese Commissie aan dat zij
het onredelijk vindt als een consument zou kunnen herroepen als hij gedeeltelijk of
volledig gebruik heeft gemaakt van deze dienst.
Een andere uitzondering op het herroepingsrecht geldt voor diensten met betrekking tot
verblijf, vervoer en vrijetijdsbesteding, omdat de ondernemer hiervoor capaciteit heeft
gereserveerd waarvoor hij bij herroeping mogelijk geen bestemming meer kan vinden.
Artikel 17, lid 2 bepaalt ook dat voor dienstenovereenkomsten waarvoor een herroepingsrecht geldt, de consument geen kosten draagt voor diensten die geheel of ten dele tijdens
de herroepingstermijn zijn verleend. De ratio daarachter is dat consumenten soms onder
druk worden gezet om bijvoorbeeld bij de verkoop van een huis niet-urgente renovatiewerkzaamheden te (laten) verrichten.
Ten opzichte van de huidige richtlijn voor koop op afstand is een nieuwe regeling in het
richtlijnvoorstel opgenomen voor waardeverlies van goederen (artikel 17, lid 2): de consument is alleen aansprakelijk voor de waardevermindering van de goederen die het gevolg
is van het hanteren of gebruik dat verder ging dan nodig was om de aard en het functioneren van de goederen te controleren7. Dat betekent dat een consument een artikel op
dezelfde manier mag hanteren of testen als in de winkel.
Hier zit een zeker verband met artikel 27, lid 1 van het richtlijnvoorstel, dat bepaalt dat
in geval van non-conformiteit de consument er recht op heeft dat de goederen in overeenstemming worden gebracht “zonder dat dat voor hem kosten met zich brengt”. Overweging
(41) verduidelijkt dat de consument de ondernemer geen compensatie hoeft te betalen voor
het gebruik van de goederen met gebreken.
Nieuw is verder dat voorzien is in een standaardformulier dat de consument kan gebruiken
als hij zijn herroepingsrecht uitoefent. Dit maakt een afhandeling van het herroepingsrecht door ondernemers wat gemakkelijker. Daar staat tegenover dat hij nadelen kan ondervinden van de langere termijn waarbinnen de consument van het herroepingsrecht gebruik
kan maken, omdat hij langere tijd in onzekerheid verkeert aangaande de koopbeslissing
van de consument.
Commentaar CCA
Een aantal zaken omtrent het herroepingsrecht is niet geheel duidelijk, dan wel roept
van verschillende kanten bezwaren op.

7

Dat is overigens een aansprakelijkheid die verdwijnt als de ondernemer de consument niet op het herroepingsrecht
heeft gewezen.

52

HET SLUITEN VAN DE OVEREENKOMST

In de eerste plaats vindt de CCA het een goede zaak dat de herroepingstermijnen voor de
verschillende overeenkomsten gelijk zijn getrokken. Dat levert voor zowel de ondernemer
als voor de consument de gewenste duidelijkheid op. Vanuit consumentenperspectief is
het daarbij prettig dat de herroepingstermijn is uitgebreid ten opzichte van de huidige
regeling in de desbetreffende richtlijnen.
De CCA waardeert het ook dat de termijn niet meer in werkdagen, maar in kalenderdagen
is geformuleerd. Gezien de verschillen tussen de lidstaten wat nationale en religieuze
feestdagen betreft, is dat in het grensoverschrijdende handelsverkeer een welkome vereenvoudiging.
In de tweede plaats speelt de vraag of de consument aansprakelijk is voor de waardevermindering van de goederen als hij deze binnen de bedenktijd gebruikt (artikel 17, lid 2).
Gelet op de nagestreefde volledige harmonisatie van de richtlijn is hier een zorgvuldige
formulering vereist. Wellicht past een alternatieve formulering zoals in de Algemene
Voorwaarden van Thuiswinkel.org hier beter: “Tijdens de herroepingstermijn zal de consument zorgvuldig omgaan met het product en de verpakking. Hij zal het product slechts
in die mate uitpakken of gebruiken voor zover dat nodig is om te kunnen beoordelen of
hij het product wenst te behouden.”
Zorgvuldige omgang betekent volgens de CCA onder meer dat de consument gebruiksgoederen (bijvoorbeeld een koffiezetapparaat) niet eerst uitprobeert en dat hij ook de
volledige toezending (bijvoorbeeld bij elektrische apparaten met de meegeleverde handleiding, afstandsbediening, kabels en andere hulpmiddelen, en het commerciële garantiebewijs erbij) weer retourneert in geval van herroeping.
In de derde plaats maken de verschillen tussen de soorten van overeenkomsten wat de
aanvangstijd van de herroepingstermijn betreft (artikel 12, lid 2) het richtlijnvoorstel
nodeloos ingewikkeld. De CCA bepleit hier aansluiting bij de gedachte uit het wetenschappelijk ontwerp van het GRK om de termijn van veertien kalenderdagen te laten
ingaan op de laatst ingaande datum van één van drie onderstaande mogelijkheden die
dan voor alle op afstand of buiten de verkoopruimte gesloten overeenkomsten geldt:
a het moment waarop de overeenkomst wordt gesloten;
b het moment waarop het goed of de dienst wordt geleverd;
c het moment waarop de consument op het herroepingsrecht wordt gewezen door de
ondernemer.
De CCA denkt dat in dit systeem het risico op misverstanden gering is. Dat de consument
krachtens artikel 17, lid 2 niet aansprakelijk is voor waardevermindering van het goed als
de ondernemer hem niet op het herroepingsrecht heeft gewezen, zal de ondernemer
ertoe aanzetten die mededeling wel te doen8. Overigens ontbreekt in de huidige formule-

8

Dit systeem lijkt wel enigszins op dat van de richtlijn consumentenkrediet volgens artikel 14 lid 1: “De termijn
waarbinnen een overeenkomst kan worden herroepen gaat in : a) op de dag van de sluiting van de overeenkomst,
of b) op de dag waarop de consument de contractuele voorwaarden en informatie … ontvangt, als die dag later is
dan de onder a) van deze alinea bedoelde datum”. (zie EP; Raad (2008) Richtlijn 2008/48/EG ).

53

HET SLUITEN VAN DE OVEREENKOMST

ring van artikel 12, lid 2 ten onrechte de aanvangstijd van het herroepingsrecht bij een
gemengde overeenkomst op afstand (dus een goed én een dienst tegelijk).
De CCA stelt voor om de artikelen 16 en 17 die de verplichtingen van respectievelijk de
ondernemer en van de consument bij herroeping regelen, meer in onderling evenwicht
te brengen.
De CCA ziet in artikel 17, lid 1 – dat de consument verplicht om binnen veertien dagen
nadat hij de herroeping aan de ondernemer heeft meegedeeld de goederen terug te sturen
– een bepaling die nadelig kan uitvallen voor ondernemers naar rato van de snelheid
waarmee goederen worden omgezet. Een geringe of aan de tijd onderhevige voorraad aan
goederen en het optellen van de herroepingstermijn van veertien kalenderdagen plus de
terugzendtermijn van veertien dagen tot samen vier weken, kan onnodig tot problemen
leiden. De CCA stelt daarom voor dat de consument de goederen terugstuurt gelijktijdig
met zijn mededeling van herroeping; daarbij geldt dat terugzending gelijk staat aan
herroeping.
In samenhang daarmee adviseert de CCA artikel 16, lid 1, dat de ondernemer verplicht
binnen dertig dagen de consument terug te betalen in geval van herroeping, aan te
scherpen tot “zo spoedig mogelijk, doch uiterlijk binnen veertien dagen na ontvangst
van de terugzending”.
De CCA vindt het juist dat, zoals nu ook al het geval is, het herroepingsrecht niet van
toepassing is op vervoersovereenkomsten en overeenkomsten voor vrijetijdsbesteding
(recreatie). Het gaat hier immers om gereserveerde capaciteit waarvoor de ondernemer/
ondernemer bij herroeping mogelijk geen bestemming meer kan vinden. De reisbranche
is zodanig georganiseerd dat een herroepingsrecht in de praktijk niet haalbaar is.

5.4

Handhaving
Het richtlijnvoorstel legt slechts voor een drietal informatieverplichtingen de gevolgen
van niet-nakoming van deze verplichtingen vast.
In artikel 6, lid 1 wordt bepaald dat een consument extra kosten, zoals extra vrachtkosten,
niet hoeft te betalen indien de ondernemer hierover voorafgaand aan de sluiting van de
overeenkomst geen informatie heeft verstrekt.
Indien bij een op afstand of buiten verkoopruimten gesloten overeenkomst geen informatie over het herroepingsrecht is verstrekt, wordt de herroepingstermijn verlengd tot
drie maanden nadat de ondernemer aan zijn andere contractuele verplichtingen heeft
voldaan (artikel 13).
Ten slotte wordt een tussenpersoon die niet meldt dat hij optreedt namens een andere
consument, geacht de overeenkomst op eigen naam te hebben gesloten (artikel 7, lid 2).
Voor het overige worden de gevolgen van een inbreuk op de algemene informatieverplichtingen vastgesteld overeenkomstig het toepasselijke nationale recht. Lidstaten moeten

54

HET SLUITEN VAN DE OVEREENKOMST

ervoor zorgen dat hun nationale wettelijke bepalingen inzake verbintenissenrecht voorzien in effectieve rechtsmiddelen (artikel 6, lid 2).
De informatieverplichtingen betreffende op afstand en buiten verkoopruimtes gesloten
overeenkomsten vallen onder de algemene handhavingsbepalingen van artikel 41 van
het richtlijnvoorstel.
Commentaar CCA
De bepaling in artikel 6, lid 2, dat de gevolgen van een inbreuk op de informatievoorschriften worden vastgesteld overeenkomstig het toepasselijke nationale recht, impliceert dat de status quo op dit punt wordt gehandhaafd. Verder houdt het in dat geen
maatregelen worden getroffen tegen de incomplete en inconsistente manier waarop de
naleving van de bestaande informatieverplichtingen in de lidstaten is geregeld, zoals de
Europese Commissie in haar Groenboek over de herziening van het consumentenacquis
nog schrijft.
Het wekt evenwel verwarring bij ondernemers en consumenten wanneer enerzijds de
sanctieregels aan de lidstaten worden overgelaten en anderzijds sommige sancties Europees geharmoniseerd worden. Het past in het karakter van de richtlijn dat deze een opsomming geeft van een aantal mogelijke sanctiemaatregelen die de lidstaten overeenkomstig
het bepaalde in de artikelen 41 (Handhaving) en 42 (Sancties) van de richtlijn kunnen
toepassen in hun nationale bepalingen. Het gaat daarbij niet alleen om privaatrechtelijke
sancties, die het richtlijnvoorstel nu al kent, maar ook om bestuursrechtelijke sancties.
Een voorbeeld van zo’n op te sommen sanctiemaatregel is het recht van de consument de
overeenkomst te beëindigen in geval van inbreuk door de ondernemer op de informatievoorschriften9. Daarbij is het wel zaak om onderscheid te maken tussen voor het desbetreffende goed of dienst relevante, onmisbare informatievoorschriften en meer algemene
informatievoorschriften. Een dergelijke regeling is van des te meer waarde als, zoals aan
de orde is geweest in paragraaf 5.2.1 van dit advies, het aantal informatievoorschriften in
de richtlijn zou worden verminderd.

5.5

Taal
Wat ‘gewone’ overeenkomsten betreft stelt het richtlijnvoorstel geen nadere eisen aan de
vorm. Bij buiten verkoopruimten en bij op afstand gesloten overeenkomsten is vastgesteld
dat de informatie in duidelijke en begrijpelijke taal moet worden verstrekt (artikel 10, lid
1 en 11, lid 1). Een vergelijkbare formulering gebruikt ook de Dienstenrichtlijn in artikel
7, lid 2.

9

Vergelijk bijvoorbeeld artikel 11 (Sancties) van de richtlijn verkoop op afstand van financiële diensten volgens welke
de lidstaten moeten voorzien in passende sancties voor inbreuken, waarbij zij “met name (kunnen) bepalen dat de
consument de overeenkomst op elk moment zonder kosten en zonder boete kan opzeggen”.

55

HET SLUITEN VAN DE OVEREENKOMST

Commentaar CCA
Er is in het richtlijnvoorstel niet nader vastgelegd in welke taal de informatie verstrekt
moet worden. Dit vergt nadere verduidelijking, gelet op de vereiste coherentie met
andere richtlijnen. De CCA vindt dat de informatie in dezelfde taal moet worden verstrekt als waarin de overeenkomst tussen ondernemer en consument is opgemaakt.

56

6

De uitvoering van de overeenkomst

6.1

Inleiding
In het vorige hoofdstuk is een aantal kwesties uit het richtlijnvoorstel aan de orde gesteld
die van belang zijn vóórdat de overeenkomst tussen ondernemer en consument tot stand
komt. In dit hoofdstuk gaat het om de uitvoering van de overeenkomst met daarbij vooral
aandacht voor twee zaken: de non-conformiteit (de artikelen 24 t/m 29 van het richtlijnvoorstel) en de Algemene Voorwaarden (vanaf artikel 30); eerst echter kort de punten
levering en risico-overdracht (artikel 22 en 23 van het richtlijnvoorstel).

6.2

Levering en risico-overdracht
De regels in het richtlijnvoorstel voor de levering van goederen aan de consument en de
regels voor de overdracht van het risico aan de consument wijken op twee belangrijke
punten af van het huidige BW:
a Het richtlijnvoorstel bepaalt de leveringstermijn bij koop in een fysieke winkel op
ten hoogste dertig dagen (artikel 22, lid 1). In het huidige BW is het uitgangspunt dat
levering ‘terstond’ plaatsvindt, tenzij anders is geregeld (artikel 6:38 BW).
b De risico-overdracht vindt in het richtlijnvoorstel plaats op het moment dat de goederen daadwerkelijk in bezit van de consument zijn gesteld (artikel 23, lid 1). In het
huidige BW vindt risico-overdracht plaats op het moment van aflevering (artikel 7:10 BW).
Commentaar CCA
De CCA geeft op beide punten de voorkeur aan de bestaande regeling in het BW. Wat het
eerste punt betreft is de voorkeur voor de BW-regeling ingegeven door het feit dat een
maximale leveringstermijn van dertig dagen bij reguliere koop, zoals het richtlijnvoorstel nu stelt, niet aansluit bij de praktijk. Bij het overgrote deel van de aankopen in een
fysieke winkel vindt de levering immers terstond plaats. Daarom zou prompte levering
het uitgangspunt moeten zijn bij koop in een winkel. Een maximale leveringstermijn
van dertig dagen is wel een logische regeling bij verkoop op afstand.
Wat de risico-overdracht betreft maakt het richtlijnvoorstel het mogelijk dat in een
situatie waarin een product wel geleverd is, maar op uitdrukkelijk verzoek van de consument vooralsnog in bezit blijft van de ondernemer, het risico bij de ondernemer ligt.
De CCA acht een dergelijke situatie onwenselijk en geeft de voorkeur aan de regeling in
het BW die deze situatie adequaat ondervangt.
De CCA roept het kabinet dan ook op om in de onderhandelingen in Brussel op beide
punten in te zetten op een ombuiging van het richtlijnvoorstel in de richting van het
Nederlandse BW.

.
.

57

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

6.3

Non-conformiteit

6.3.1

De regeling zoals voorgesteld in het richtlijnvoorstel
De miljoenen transacties die dagelijks tussen ondernemer en consument in ons land
en grensoverschrijdend worden gesloten, verlopen doorgaans zonder enig probleem.
Problemen in de praktijk ontstaan als het gekochte goed niet deugt dan wel dat de consument vindt dat het niet deugt. Voor dat soort situaties is in het richtlijnvoorstel hoofdstuk IV gereserveerd dat handelt over de ‘overeenstemming met de overeenkomst’. Dit
hoofdstuk is alleen van toepassing op verkoopovereenkomsten, dus op goederen en niet
op diensten.
Kern van hoofdstuk IV is dat de ondernemer de goederen levert in overeenstemming
met de verkoopovereenkomst. Dat is het geval als de geleverde goederen aan vier voorwaarden voldoen:
• ze zijn in overeenstemming met de beschrijving door de ondernemer;
• ze zijn geschikt voor elk bijzonder gebruik door de consument dat hij de ondernemer
heeft meegedeeld en die dit ook heeft aanvaard;
• ze zijn geschikt voor het gebruik waarvoor goederen van dezelfde soort gewoonlijk
dienen; en
• ze bieden de kwaliteit en prestaties die de consument redelijkerwijs mag verwachten.
Wanneer de goederen niet in overeenstemming met de overeenkomst zijn, zijn er vier
middelen om dat recht te zetten: reparatie, vervanging, prijsverlaging of ontbinding van
de overeenkomst. Dit laatste mag alleen als het gebrek aan overeenstemming van meer
dan geringe aard is.
Prijsverlaging en ontbinding van de overeenkomst komen pas aan bod als de consument
de ondernemer eerst in staat heeft gesteld om het gebrek te verhelpen door reparatie of
vervanging van het goed. De ondernemer maakt de keuze tussen reparatie of vervanging
en brengt de consument geen kosten voor de reparatie of vervanging in rekening. Het
richtlijnvoorstel voegt hier wel vier situaties aan toe waarin de consument de keuze heeft
uit één van de vier genoemde middelen.
De ondernemer is jegens de consument aansprakelijk voor elk gebrek aan het goed dat
zich binnen twee jaar na de levering manifesteert. Gedurende de eerste zes maanden na
de levering van het goed (het tijdstip dat het risico is overgegaan op de consument) geldt
het vermoeden dat het gebrek aan overeenstemming al vanaf het begin bestond; binnen
die periode is het aan de ondernemer om te bewijzen dat dit vermoeden niet gerechtvaardigd is.
Om van zijn rechten gebruik te kunnen maken, moet de consument wel binnen twee
maanden nadat hij het gebrek constateert de ondernemer hiervan op de hoogte stellen.

58

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

6.3.2

Nadere analyse van het richtlijnvoorstel
Een aantal aspecten van de nieuwe regeling van non-conformiteit valt op.
In de eerste plaats is van belang de termijn van twee jaar waarbinnen de ondernemer
aansprakelijk is voor het gebrek aan overeenstemming, gecombineerd met het karakter
van totale harmonisatie van de nieuwe richtlijn. De huidige richtlijn consumentenkoop
kent hiervoor ook al een termijn van twee jaar, maar die richtlijn biedt de lidstaten de
mogelijkheid daarvan af te wijken vanwege het karakter van minimumharmonisatie.
Nederland heeft daadwerkelijk van die mogelijkheid gebruikgemaakt door in het BW te
kiezen voor een systeem op basis waarvan ook na meer dan twee jaar in bepaalde gevallen
(zoals duurzame consumptiegoederen) kan blijken dat het goed niet aan de overeenkomst
beantwoordt. De consument kan ook dan nog een beroep doen op de rechtsgevolgen van
non-conformiteit1. De reden dat Nederland destijds niet de termijn van twee jaar heeft
ingevoerd is, dat met een algemene norm recht wordt gedaan aan de verscheidenheid
van goederen2.
Dat zo zijnde, blijkt in de praktijk de regeling in ons land aanleiding te zijn voor discussie
tussen ondernemer en consument. Die discussies gaan vaak over gebreken die zich manifesteren na twee jaar; ondernemers en consumenten blijken regelmatig een andere visie
te hebben op de verwachte levensduur van een goed en dus ook op de daarmee samenhangende vraag of een bepaald gebrek wijst op non-conformiteit. Ook is het lastig aan te
tonen dat het gebrek reeds bestond bij de levering van het goed.
Als overeenkomstig het richtlijnvoorstel te zijner tijd ook in ons land de aansprakelijkheidstermijn van twee jaar zou gelden, betekent dat niet dat de rechtsmogelijkheden van
de consument daarmee zijn uitgeput. Hij kan namelijk nog steeds een beroep doen op
rechtsmiddelen uit het algemene contractenrecht. De Europese Commissie heeft in de
Brusselse onderhandelingen aangegeven dat het voorstel de mogelijkheden van het algemene contractenrecht van de lidstaten onverlet laat.
Een tweede aspect van de nieuwe regeling dat aandacht verdient, is de kwestie van de
rechtsmiddelen of remedies (hierna sancties te noemen), waarin vergeleken met de huidige richtlijn consumentenkoop een wijziging is aangebracht. Volgens de bestaande regeling heeft de consument in eerste instantie “het recht om van de verkoper het kosteloze
herstel of de kosteloze vervanging van de goederen te verlangen” (artikel 3, lid 3).
Volgens het richtlijnvoorstel verhelpt de ondernemer het gebrek aan overeenstemming
door reparatie of vervanging, “naar zijn keuze” (artikel 26, lid 2). Als reparatie of vervan-

1
2

Andere lidstaten die de tweejaartermijn niet hebben ingevoerd zijn Finland, Ierland en het Verenigd Koninkrijk. In de
laatste twee lidstaten geldt een algemene verjaringsregel van zes en drie jaar.
Sommige lidstaten hebben dat in hun regeling tot uitdrukking gebracht door voor bepaalde goederen een andere
termijn te bepalen: Hongarije verlengt de tweejaartermijn tot drie jaar voor duurzame goederen, terwijl Tsjechië als
algemene termijn twee jaar neemt, maar voor kruideniersartikelen acht dagen, voor voedingsmiddelen drie weken
en voor dieren zes weken.

59

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

ging onwettig of onmogelijk is of buitensporige inspanningen verlangt, kan vervolgens
de consument kiezen tussen prijsvermindering of ontbinding.
Het is niet uitgesloten dat deze gewijzigde regeling gedragingen van de ondernemer of van
de consument oproept die de regeling eigenlijk niet bedoelt. Zo kan het voor de ondernemer
lucratief zijn om het gebrek aan overeenstemming telkens door noodreparaties proberen te
herstellen om zo de termijn van twee jaar op te rekken. De consument kan op zijn beurt met
de richtlijn in de hand aandringen op korting op de prijs of op ontbinding van de overeenkomst, doordat reparatie niet mogelijk is of specifieke lijnen van goederen niet meer leverbaar zijn. Ook zou de consument kunnen aandringen op vervanging van het product dat net
voor afloop van de termijn kapot is gegaan waarbij reparatie te kostbaar blijkt te zijn en het
product of onderdelen daarvan niet of nauwelijks meer leverbaar zijn.
Mag een ondernemer bij vervanging van een product wegens non-conformiteit een vergoeding eisen voor de tijd dat de consument van het product gebruik heeft kunnen maken?
Nee, aldus het Europese Hof van Justitie in het ‘Quelle-arrest’ van april 2008 over de huidige
richtlijn consumentenkoop3. In lijn met dit arrest staat in artikel 27 van het richtlijnvoorstel dat de consument er recht op heeft dat de goederen in overeenstemming worden
gebracht zonder dat dat voor hem kosten met zich brengt.
Commerciële garanties
Krachtens artikel 7:17, lid 1 BW (De afgeleverde zaak moet aan de overeenkomst beantwoorden) heeft de consument een wettelijk recht op conformiteit.
In artikel 29, lid 2 van het richtlijnvoorstel wordt, vergeleken met de huidige richtlijn
consumentenkoop, toegevoegd dat een eventuele verklaring dat een commerciële garantie bij doorverkoop van het product niet kan worden overgedragen, transparant dient te
zijn. Deze noviteit moet worden gezien in combinatie met het verondersteld oneerlijke
beding dat in Bijlage III van het richtlijnvoorstel onder 1, sub j genoemd staat: “beperking
van het recht om de goederen door te verkopen, door de overdraagbaarheid van door de
ondernemer verstrekte handelsgaranties te beperken”.
Op het eerste gezicht lijken beide regelingen in tegenspraak met elkaar, maar de nieuwe
verplichting voor commerciële garanties moet als volgt worden gelezen.
Voor een commerciële garantie geldt als uitgangspunt dat deze het product volgt, met
andere woorden productgebonden is. De garantie is derhalve overdraagbaar: bij doorverkoop kan ook de nieuwe koper er een beroep op doen.
Dit uitgangspunt kan worden verlaten in verband met het grondbeginsel van de contractvrijheid. In beginsel staat het de verstrekker van de garantie vrij om (a) al dan niet een
garantie te geven, en (b) indien hij dit doet hier beperkingen aan te stellen, bijvoorbeeld
wat de kring van gerechtigden betreft. Dat betekent dat een ondernemer kan bepalen
dat de commerciële garantie niet product-, maar persoonsgebonden is en dus niet over-

3

Hof van Justitie, Zaak C-404/06.

60

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

draagbaar aan een ander. Maar die vrijheid is niet volledig. Indien de verstrekker de ondernemer is, geldt bijvoorbeeld de regeling van de Algemene Voorwaarden (uitsluiting als
onredelijk bezwarend in de zin van artikel 6:233 BW).
Het richtlijnvoorstel vereist nu tweeërlei: ten eerste dat de niet-overdraagbaarheid, voor
zover van toepassing, in een verklaring in het garantiebewijs moet zijn opgenomen en ten
tweede dat de ondernemer moet aantonen dat deze beperking van het recht om de goederen
door te verkopen, in deze situatie niet oneerlijk is (artikel 35 van het richtlijnvoorstel).
Net als de richtlijn consumentenkoop die thans van toepassing is, vereist het richtlijnvoorstel dat elke commerciële garantie een duidelijke verklaring moet bevatten dat de handelsgarantie de wettelijke rechten van de consument, zoals bepaald in artikel 26 (handelend
over de sancties bij gebrek aan overeenstemming), onverlet laat.
In haar advies over die richtlijn heeft de CCA destijds vraagtekens gezet bij het beoogde
doel van die richtlijn om de relatie tussen de commerciële garantie en het wettelijke recht
op conformiteit te regelen. Het is afhankelijk van de verwachtingen van de consument en
van de mogelijkheden van de ondernemer in een concrete situatie of een commerciële
garantie de consument in een ‘betere positie’ plaatst. De CCA riep de wetgever dan ook in
1998 op om op het punt van die inhoudelijke relatie meer duidelijkheid te verschaffen4.
Tien jaar later kan worden geconstateerd dat in rechtspraak en literatuur en in de praktijk nog steeds onvoldoende duidelijkheid bestaat. Hopelijk zal lopend onderzoek van
de Universiteit Utrecht in opdracht van de SER ook enkele nieuwe voorbeeldbedingen
opleveren voor het voorwaardenoverleg in het kader van SER/CZ, de Coördinatiegroep
Zelfreguleringsoverleg van de SER, op het punt van bovenwettelijke garanties.
In de praktijk blijkt de verhouding tussen de wettelijke conformiteit en de commerciële
garantie voor de consument en de ondernemer vaak onduidelijk. Soms koopt de consument bij een product een verlengde commerciële garantie, terwijl hij niet weet dat hij,
op basis van de regeling inzake non-conformiteit, al over wettelijke rechten beschikt.
Voor de Consumentenautoriteit waren de vragen en klachten over garantie en conformiteit aanleiding om in 2008 hiernaar nader onderzoek in enkele branches te verrichten.
Samen met het Hoofdbedrijfschap Detailhandel ontwikkelt de Consumentenautoriteit
een e-learning module over garantie en conformiteit, bedoeld voor verkoopmedewerkers
en studenten op detailhandelsscholen5.

4
5

SER (1998) Advies Verkoop van en waarborgen voor consumptiegoederen, p. 35.
Consumentenautoriteit (2009) Terugblik 2008. De module is te vinden op http://www.hbd.nl/pages/2938.

61

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

Commerciële garanties in Duitsland
Veel ondernemers en producenten van televisies, wasmachines en computers
bieden tegenwoordig garantieverlenging aan. De ondernemers – of een verzekeringsmaatschappij op de achtergrond – garanderen dan tegen een vergoeding
drie of vijf jaar lang de kwaliteit van het apparaat. Voor de klant betekent dat
geen zenuwslopende discussies meer over de schuldvraag en geen dure reparatie
en voor de ondernemer hogere winstmarges.
Achtergrond is het per 1 januari 2002 herziene Duitse verbintenissenrecht,
waarin onder meer de richtlijn consumentenkoop is geïmplementeerd. De wet
bepaalt dat, als een apparaat meer dan een half jaar na de koop kapotgaat, het
aan de koper is om aan te tonen dat het apparaat al bij de koop een gebrek vertoonde. En dat lukt zonder grote inspanningen zelden. De behoefte van de klant
aan zekerheid omtrent het vroegtijdig einde van technische apparaten neemt
duidelijk toe. Consumenten betalen in extreme gevallen tot 70 procent van de
aanschafprijs voor een garantieverlenging.
• Bron: Wirtschaftswoche, nr, 81, 16 februari 2009.

6.3.3

Commentaar CCA
Tussen ondernemer en consument ontstaan in het geval van non-conformiteit vaak
discussies over de verwachtingen die de consument van een product mag hebben: wat is
normaal voor een bepaald product? Hoe lang kan het meegaan? Hoe zit het met andere
producten van dezelfde soort, prijsklasse en leeftijd? Wat is de consument toegezegd
door de ondernemer bij de aankoop van het product? 6
De regeling rondom de non-conformiteit behoort volgens de CCA daarom tot de kernpunten van de nieuwe richtlijn. Het is van belang dat er in Europees verband op dit punt
een stelsel bestaat dat zo eenduidig en duidelijk mogelijk is voor zowel de ondernemer
als de consument. Het stelsel moet bovendien intern consistent zijn en als één geheel
worden beschouwd.
De CCA ziet een aantal bezwaren in de regeling van (non-)conformiteit uit het richtlijnvoorstel. De CCA vreest dat de regeling in de praktijk aanleiding zal blijven geven tot
discussies tussen ondernemer en consument, mogelijk uitmondend in een geschil, hetgeen moet worden voorkomen. Ook bevat de regeling impulsen richting ondernemer en
consument die tot de keuze van een niet-geëigende sanctie kunnen leiden.

6

(Nog te) veel klachten worden niet tijdig en adequaat opgelost en dat is niet in het belang van de branche, de ondernemer, noch van de consument/burger (zie: SER (2007) Advies Eenvoudige procedure voor eenvoudige civiele zaken,
CCA, p. 56). Daarom worden voor de consument belangrijke aspecten van klachtbehandeling in toenemende mate
bij het overleg over Algemene Voorwaarden betrokken. Zie ook de SER-brochure Klachten = Kennis: Doe er meer mee!
voor het midden- en kleinbedrijf op www.ser.nl .

62

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

Daarom komt de CCA met een voorstel dat bestaat uit de volgende onlosmakelijke onderdelen:
• termijnen en bewijslast;
• sancties;
• klachtplicht;
• commerciële garanties.
Termijnen en bewijslast
Eenduidigheid in de regeling kan in de eerste plaats worden bereikt door een vaste termijn
te bepalen gedurende welke de ondernemer – vanuit zijn verantwoordelijkheid voor zijn
product – wettelijk aansprakelijk is voor een gebrek aan overeenstemming met de overeenkomst. Daarbij is een vaste termijn gerechtvaardigd, omdat een inherent gebrek in
een product zich doorgaans al vrij snel manifesteert. Met een vaste termijn wordt tevens
voorkomen dat in de praktijk een opwaartse druk op de door de consument verwachte
levensduur van een product ontstaat. Bovendien kan het ondernemers aanzetten om zich
op de markt te onderscheiden door het aanbieden van commerciële garanties die een
langere periode bestrijken dan de wettelijke periode. Voor consument en ondernemer is
zo in elk geval duidelijk wie aansprakelijk is binnen de vastgestelde periode en is de wettelijke basis in de gehele Europese Unie gelijk.
Om situaties te voorkomen waarin het onrechtvaardig zou zijn om aan de vaste termijn
vast te houden, is de CCA van mening dat er een hardheidsclausule moet zijn, luidende:
de vaste termijn geldt, tenzij het naar redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is dat
de ondernemer zich beroept op het verstrijken van de termijn.
De volgende vraag is hoe lang die vaste termijn zou moeten zijn. Het richtlijnvoorstel
kiest ervoor om voor de vaste termijn een periode van twee jaar te nemen. Behalve het
gegeven dat ook de bestaande richtlijn verkoop van en garanties voor consumptiegoederen (richtlijn consumentenkoop) reeds een periode van twee jaar kent, levert het richtlijnvoorstel geen nadere onderbouwing voor de gekozen termijn. Feit is dat, zoals hierboven al aangegeven, de meeste lidstaten bij de implementatie van de richtlijn consumentenkoop de periode van twee jaar hebben overgenomen.
Gegeven de zo-even geformuleerde hardheidsclausule en in combinatie met hetgeen hieronder verwoord staat over bewijslast, sancties en garanties, kan de CCA zich vinden in
een termijn van twee jaar.
Overigens houdt het richtlijnvoorstel te weinig rekening met producten waarvan in rede
verwacht mag worden dat de levensduur minder dan twee jaar zal zijn. Dat dient volgens
de CCA te worden verduidelijkt door in artikel 24, lid 2 onder c en d na ‘van dezelfde soort’
toe te voegen: ‘en prijsklasse’.
Behalve door middel van het stellen van een vaste termijn, kan een evenwichtige bewijslastverdeling tussen ondernemer en consument binnen de aansprakelijkheidstermijn de
eenduidigheid van het stelsel bevorderen.

63

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

Een van de onderwerpen in de discussies tussen ondernemer en consument is de (nu wettelijk doorslaggevende) vraag of het gebrek aan overeenstemming al bij de aflevering van
het product aanwezig was. Het richtlijnvoorstel stelt dat de eerste zes maanden het vermoeden geldt dat het gebrek al bestond op het moment dat het risico op de consument
overging. Daarmee legt het richtlijnvoorstel de bewijslast hiervoor gedurende die eerste
zes maanden bij de ondernemer: hij moet aantonen dat dit niet het geval is. Dat mag
redelijk worden geacht, omdat de ondernemer immers het beste op de hoogte is van de
kwaliteit die men van een product mag verwachten. Na zes maanden is het dan aan de
consument om te bewijzen dat het gebrek al vanaf het begin aanwezig was.
Voor de ondernemer en voor de consument is deze bewijspositie vaak lastig. Daarmee
en mede gelet op de grote verscheidenheid aan producten met een sterk uiteenlopende
(verwachte) levensduur, is het de vraag of de huidige bewijslastverdeling tussen beide
partijen wel redelijk en evenwichtig is. De CCA stelt daarom voor dat het in deze periode
van twee jaar aan de ondernemer is om aannemelijk te maken dat het gebrek bij
levering nog niet bestond. Pas als de ondernemer dit aannemelijk heeft gemaakt, is het
aan de consument om een eventueel tegenbewijs te leveren.
Is de consument na het verstrijken van de vaste termijn ontnomen van al zijn rechten in
geval van een gebrek aan overeenstemming? Dat is volgens de CCA bepaald niet het geval.
Naast de reeds genoemde hardheidsclausule en de rechten die een eventuele commerciële garantie biedt, kan de consument altijd nog terugvallen op het bestaande
algemene contractenrecht dat niet door het richtlijnvoorstel wordt geraakt. De Europese
Commissie heeft overigens nagelaten duidelijk te maken welke regels van het algemene
contractenrecht wel en welke niet worden geraakt.
Om te voorkomen dat de lidstaten in ruime mate zouden terugvallen op het algemene
contractenrecht, is volgens de CCA een strakke en eenduidige regeling daarvan in de
richtlijn op Europees niveau gewenst. Anders zou het de effectiviteit van totale harmonisatie van dit stelsel kunnen ondergraven.
Sancties
Het stelsel van sancties in geval van gebrek aan overeenstemming zoals het in het richtlijnvoorstel inhoud heeft gekregen, kent vier middelen: reparatie, vervanging, verlaging
van de prijs en ontbinding van de overeenkomst (artikel 26, lid 1).
Een belangrijke eis die aan deze middelen moet worden gesteld, is dat een middel niet
zodanig juridisch en economisch aanlokkelijk moet zijn voor de ondernemer of de consument dat een onevenwichtige discussie ontstaat: niet de meest geëigende oplossing
wordt gezocht, maar de goedkoopste naar kosten en moeite dan wel de meest aantrekkelijke.
Zo kan het op basis van de tekst van het huidige richtlijnvoorstel voor de ondernemer
economisch meer rendabel zijn (lagere kosten) om een product meerdere malen te repareren, omdat de wettelijke non-conformiteitstermijn na twee jaar ophoudt en niet gestuit
wordt door reparatie. Het richtlijnvoorstel biedt de ondernemer in artikel 26, lid 4 onder d
64

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

immers de ruimte binnen een korte periode meerdere malen een reparatie te verrichten.
Deze prikkel voor de ondernemer kan worden weggenomen door in de richtlijn (al dan
niet alleen in de considerans) op te nemen dat het aantal reparaties van een product
beperkt moet blijven en dat partijen de mogelijkheid hebben om afspraken te maken over
de doorlooptijd van de reparatie. Hier kan een koppeling worden gelegd met artikel 26,
lid 5, waarin het voorkomen van aanzienlijke overlast voor de consument is vastgelegd.
Bovendien zal in de richtlijn moeten worden geregeld dat de ondernemer op het gerepareerde deel van het product garantie verleent en dat gedurende de periode dat het product
onder reparatie is, de termijn voor aansprakelijkheid van de ondernemer voor non-conformiteit, zoals geregeld door de richtlijn, niet doorloopt.
Omgekeerd behoeft de consument er niet disproportioneel beter van te worden in geval
van een levensduurverlengende reparatie van het product of kosteloze vervanging door
een nieuw product bij non-conformiteit binnen twee jaar. Dit wordt enigszins tegengegaan
door de consument niet vrij te laten in de keuze van sancties, zoals thans volgens de richtlijn consumentenkoop en het BW wel het geval is. Artikel 26, tweede lid, legt die keuze
duidelijk neer bij de ondernemer, die immers het beste in staat is om te beoordelen of reparatie van het product redelijkerwijs mogelijk is. Deze keuze wordt in de praktijk al vaak door
de ondernemer gemaakt, zodat het voorstel geen radicale breuk met de praktijk oplevert.
De CCA is van mening dat de mogelijkheid van korting op de prijs of ontbinding van de
overeenkomst niet pas in beeld behoort te komen als kosteloze reparatie of vervanging
door de ondernemer onwettelijk, onmogelijk of disproportioneel is, zoals artikel 26,
lid 3 van het richtlijnvoorstel voorschrijft. Dat moet al het geval zijn zodra kosteloze
reparatie of vervanging in redelijkheid niet van de ondernemer kan worden gevergd.
Kosteloze reparatie of vervanging zou bijvoorbeeld onredelijk zijn bij een zeer ingrijpende,
kosteloze reparatie van een televisietoestel vlak voor het verstrijken van de conformiteitstermijn of bij de kosteloze vervanging van een toestel van anderhalf jaar door een nieuw
toestel. In dergelijke gevallen ligt ontbinding van de overeenkomst meer voor de hand.
Bij ontbinding van de overeenkomst moet door partijen worden gezocht naar een evenwichtige regeling om de geleverde prestaties ongedaan te maken. Hierbij zal veelal een
gebruiksvergoeding die de consument aan de ondernemer betaalt voor de hand liggen.
Het richtlijnvoorstel zou, in de tekst of in de considerans, duidelijk moeten uitspreken
dat een gebruiksvergoeding een gerechtvaardigde oplossing kan zijn bij ontbinding van
een overeenkomst.
Klachtplicht
De regeling in de richtlijn dat de consument binnen twee maanden nadat hij het gebrek
aan overeenstemming heeft geconstateerd, dit de ondernemer moet melden, is tamelijk
strak. De CCA kan zich echter wel vinden in deze vaste termijn voor de consument, omdat
snel klagen discussies voorkomt en daarmee ook dat een geconstateerde non-conformiteit
verergert tot het punt waarop reparatie onmogelijk of te kostbaar wordt.

65

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

Er zijn echter uitzonderingssituaties denkbaar waarin de consument niet binnen twee
maanden in de gelegenheid is de ondernemer van het gebrek op de hoogte te stellen.
Dit pleit ervoor om ook in artikel 28, lid 4 een hardheidsclausule op te nemen: “…., tenzij
dit naar redelijkheid en billijkheid van de consument niet kan worden verlangd”. Wel
rust daarbij op de consument de bewijslast om aan te tonen dat hij daadwerkelijk niet
eerder de klacht kon melden. Verder geldt natuurlijk de gangbare wettelijke schadebeperkingsplicht van artikel 6:101 BW, volgens welke de consument binnen redelijke grenzen
gehouden is tot het nemen van maatregelen teneinde (verdere) schade te voorkomen of
te beperken.
Commerciële garanties
Tot dusverre richtte het commentaar van de CCA zich op de non-conformiteitsregeling
zoals de richtlijn die in de artikelen 24 tot en met 28 voorstelt. De bovenwettelijke commerciële garanties komen in artikel 29 van het richtlijnvoorstel aan bod. Deze garanties,
toegesneden op het specifieke product, kunnen in de gegarandeerde periode discussies
over (non-)conformiteit en bewijslast voorkomen. Door het karakter van totale harmonisatie zal de wettelijke non-conformiteitsregeling in de lidstaten op hoofdpunten overeenstemmen. Dit kan voor ondernemers die grensoverschrijdend opereren, een stimulans
zijn hun eventuele bovenwettelijke garanties eveneens Europees te uniformeren. Dit zal
ertoe leiden dat afnemers in de andere lidstaten dan die van de ondernemer minder snel
een beroep zullen doen op de bovenwettelijke garantie, waardoor grensoverschrijdende
discussies over die garantie worden teruggedrongen.
Wat de inhoudelijke relatie tussen wettelijke conformiteitsregeling en commerciële
garanties betreft, herhaalt de CCA haar pleidooi om hierin meer duidelijkheid voor
consument en ondernemer in de praktijk te brengen. De procedurele eis in het richtlijnvoorstel aan ondernemers om in een verklaring kenbaar te maken dat zij ervoor kiezen
om hun commerciële garantie niet-overdraagbaar te maken, kan hieraan bijdragen.
Zie verder onder paragraaf 6.4 Algemene Voorwaarden.
Tweedehands goederen
Artikel 28 lid 3 van het richtlijnvoorstel biedt de ondernemer en de consument de mogelijkheid om voor tweedehands goederen een kortere aansprakelijkheidstermijn dan de
twee jaar uit lid 1 van dit artikel overeen te komen. Die termijn mag dan niet korter zijn
dan één jaar. Dat betekent:
a dat partijen desgewenst een aansprakelijkheids- of conformiteitstermijn voor tweedehands goederen kunnen afspreken van minimaal één jaar en maximaal twee jaar en
b dat, als partijen niets afspreken, de gewone aansprakelijkheidstermijn van twee jaar
geldt.
In de considerans schetst de Europese Commissie in Overweging (39) kort de achtergrond
van deze afwijkende conformiteitsregel voor tweedehands goederen: “De goederen
moeten geacht worden in overeenstemming met de overeenkomst te zijn wanneer zij
voldoen aan een aantal voorwaarden, hoofdzakelijk met betrekking tot de kwaliteit.
66

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

Welke kwaliteit en prestaties de consumenten redelijkerwijs kunnen verwachten, hangt
onder andere af van de vraag of de goederen nieuw of tweedehands zijn, en van de te
verwachten levensduur van de goederen.”
Het valt de CCA op dat in de rechtspraktijk de conformiteitsduur en de te verwachten
levensduur van een product regelmatig met elkaar worden verward. De CCA hecht eraan
te verduidelijken dat een conformiteitsduur van twee jaar, zoals het richtlijnvoorstel
voorstelt, niet betekent dat het product ook twee jaar moet meegaan als uit de overeenkomst een kortere conformiteitsduur volgt. Zo kan de overeenkomst bij een nieuw product
met zich meebrengen dat de consument niet mag verwachten dat het product gedurende
de gehele conformiteitstermijn van twee jaar meegaat. Aan de andere kant kan de overeenkomst bij een tweedehands product met zich meebrengen dat de consument mag
verwachten dat het product langer meegaat dan de mogelijke beperking tot één jaar die
het richtlijnvoorstel aandraagt.
De CCA pleit ervoor om in de richtlijn (al dan niet in de considerans) het verschil tussen
conformiteitsduur en te verwachten levensduur duidelijk(er) voor het voetlicht te brengen.
Dat geldt niet alleen voor tweedehands goederen, maar is ook relevant bij nieuwe goederen. Als dat het geval is, zou het niet langer nodig zijn de mogelijkheid te creëren om
de conformiteitsduur bij tweedehands goederen te beperken tot één jaar. Voor de CCA
weegt echter de huidige praktijk in de rechtspleging zwaarder waar de maximale conformiteitstermijn toch vaak als uitgangspunt voor de leveringsduur lijkt te worden genomen.
Daarom acht de CCA de mogelijke beperking tot één jaar, op basis van een overeenkomst
tussen ondernemer en consument, bij tweedehands goederen terecht. Dit mede in het
licht van de hardheidsclausule die de CCA hierboven formuleerde7, die de gevallen waarin
de beperking tot onaanvaardbare resultaten zou leiden, corrigeren.
Hierbij komt dat het stellen van een maximale termijn weliswaar altijd arbitrair zal zijn,
maar dat een termijnstelling wel duidelijkheid verschaft aan zowel de consument als de
ondernemer. Na de gestelde termijn zal er normaliter geen beroep meer gedaan kunnen
worden op het niet in overeenstemming zijn met de redelijke verwachtingen. Waar deze
termijn voor nieuwe goederen op twee jaar wordt gesteld, lijkt het logisch om deze termijn
voor gebruikte goederen op een kortere termijn te stellen. Door de beperking tot één jaar
enkel op basis van een overeenkomst tussen partijen mogelijk te maken, wordt de redelijke verwachting van de consument al voor de daadwerkelijke aanschaf naar beneden
bijgesteld8. Hier komt het belang van voorlichting naar voren. Aan ondernemers moet
duidelijk worden gemaakt dat zij aan de consument goed moeten uitleggen wat zij redelijkerwijs mogen verwachten van een tweedehands product.

7
8

Zie pagina 63 in de eerste alinea onder het kopje Termijnen en bewijslast.
De redelijke verwachtingen van een consument worden niet alleen bepaald door de vraag of sprake is van een
nieuw of van een tweedehands product. Zoals in de aanhef bij het Commentaar van de CCA hierboven (pagina 62)
aangegeven spelen ook factoren als de prijsklasse, de leeftijd en de mededelingen van de verkoper een rol.

67

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

Levende have
Meer dan de helft van de gezinnen in ons land houdt een huisdier. Dat is reden om te
bezien of ook levende have onder de boven geformuleerde bepalingen omtrent nonconformiteit zouden moeten vallen.
De CCA meent dat dit niet het geval moet zijn, omdat bij levende have nu eenmaal het
in leven blijven niet te garanderen valt. Regelingen uit het richtlijnvoorstel zoals de informatieverplichtingen en het herroepingsrecht blijven wel onverminderd van kracht.
Ook als de ondernemer een commerciële garantie verleent, moet deze natuurlijk worden
nagekomen.
De CCA geeft er de voorkeur aan dat met betrekking tot levende have in samenwerking
met betrokken partijen verdere ketenbeveiligingsafspraken tot stand komen, zoals nu al
het geval is voor vakbekwaamheidseisen, stamboomregistratie en inentingsprogramma’s.

6.4

Bedingen in overeenkomsten (Algemene Voorwaarden)
Het richtlijnvoorstel van de Europese Commissie bevat een apart hoofdstuk (artikel 30
e.v.) dat handelt over de consumentenrechten met betrekking tot bedingen in overeenkomsten. Het gaat hier om bedingen die van te voren door de ondernemer zijn opgesteld
en waarmee de consument heeft ingestemd zonder invloed op de inhoud te hebben
(Algemene Voorwaarden, AV). In twee bijlagen bij het voorstel zijn lijsten met bedingen
opgenomen die onder alle omstandigheden als oneerlijk worden beschouwd en bedingen
die verondersteld worden oneerlijk te zijn. Deze lijsten met vijf, respectievelijk twaalf
bedingen zijn limitatief.
Ter vergelijking:
• De huidige richtlijn voor oneerlijke bedingen kent in een bijlage een indicatieve en
niet-uitputtende lijst van zeventien bedingen die als oneerlijk kunnen worden aangemerkt.
• Het BW kent in Boek 6 een lijst van veertien bedingen die als onredelijk bezwarend
worden aangemerkt (6:236, zwarte lijst) en eveneens veertien bedingen die vermoed
worden onredelijk bezwarend te zijn (6:237, grijze lijst).
Naar analogie van het Nederlandse spraakgebruik worden in het vervolg de twee Europese lijsten ook als zwart en grijs aangeduid.

6.4.1

Algemene opmerkingen
Strikt of open systeem?
De Europese lijsten bevatten vrij open omschrijvingen van zwarte en grijze bedingen
waar veel kan worden ondergebracht. Een voordeel hiervan is dat zo met minder zwarte
en grijze bedingen kan worden volstaan en misschien wel inhoudelijk bijna evenveel
wordt geregeld als op dit moment in het BW. Belangijker is echter het nadeel dat er zo in
de praktijk meer discussie kan ontstaan over wat er wel en niet onder valt. Waar praktijk68

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

discussie kan worden verwacht, zal er volgens de CCA voor moeten worden gekozen de
bedingen op de Europese lijsten nader te specificeren.
Enkele voorbeelden kunnen dit verduidelijken:
1 De Europese grijze lijst spreekt over uitsluiting of beperking van de wettelijke rechten.
Het gaat daar echter om zo’n breed spectrum dat dit beter meer specifiek kan worden
benoemd, waardoor een eind richting de Nederlandse lijst wordt gekomen.
2 In het BW zijn bepalingen opgenomen die een duidelijk richtsnoer geven voor wat
te verstaan onder stilzwijgende verlenging. De Europese lijsten spreken over: “automatische verlenging van een overeenkomst van bepaalde duur bij ontbreken van
tegengestelde kennisgeving van de consument, waarbij de consument verplicht wordt
om lang voor het einde van de overeenkomst te kennen te geven dat hij geen verlenging
wenst.” Dit ‘lang voor het einde’ komt voor specificatie in aanmerking. De bedingen
op de zwarte lijst in de Richtlijn oneerlijke handelspraktijken zijn overigens een goed
voorbeeld van duidelijke formuleringen.
Of een bepaling meer specifiek of meer open moet worden geformuleerd, hangt mede
af van wat men met de lijsten wil bereiken. Wanneer de overheid deze bepalingen strikt
handhaaft, zoals in Duitsland, dan gaat het erom of AV voldoen aan alle punten van de
zwarte en grijze lijsten. Gesteld kan worden dat specifieke formuleringen dan nuttig zijn.
In een land als Nederland zijn de bedingen op de zwarte en grijze lijst als het ware miniopen-normen met een zekere discretie voor degenen die deze toepassen. Er wordt daarover
onderhandeld, zoals in het voorwaardenoverleg in het kader van de Coördinatiegroep
Zelfreguleringsoverleg (CZ) van de SER. De vrij open formuleringen op de Europese lijsten
zijn dan ook makkelijker in te passen in het Nederlandse dan in bijvoorbeeld het strikte
Duitse systeem.
Ruime normen kunnen echter tot veel discussie tussen ondernemer en consument aanleiding geven. Het gebeurt nogal eens dat als een consument klaagt over een concreet
probleem bij aankoop, de ondernemer zijn klacht afwijst met een beroep op de AV en de
consument zich vervolgens afvraagt: ‘waar heb ik nu werkelijk recht op?’. Dan blijkt enerzijds dat veel consumenten er niet aan toekomen AV te lezen (laat staan deze te begrijpen)
en anderzijds dat AV vaak ook allerminst uitnodigen om ze tegen het licht te houden.
De effectieve werking van AV in de praktijk zou worden vergroot wanneer consumenten
van bedingen waar zij veel mee te maken hebben, zelf zouden (kunnen) nagaan of deze
wel of niet vernietigbaar zijn.
Vergroot effectieve werking
Drie zaken zouden daarbij helpen. Ten eerste, zoals gezegd, een meer expliciete formulering in de Europese lijsten daar waar praktijkdiscussie kan worden verwacht. Het concreet benoemen van bepalingen voorkomt discussie over wat er wel en niet onder valt.
Bovendien kan hiermee hopelijk worden bereikt dat consumenten AV gaan leren lezen
en de meerwaarde hiervan begrijpen. Het is daarom zaak zo concreet mogelijk in de wet
aan te geven welke bedingen oneerlijk zijn of vermoed worden oneerlijk te zijn.
69

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

Ten tweede zou het aan de zelfredzaamheid van consumenten met betrekking tot AV
bijdragen, wanneer de zwarte en grijze lijsten in het algemeen nauwer dan nu zouden
aansluiten bij de regelingen voor bijzondere overeenkomsten in het BW die voor de consument het meest belangrijk zijn (zoals de regeling van de consumentenkoop).
Ten derde werkt het belemmerend dat de wettelijke regeling van AV ontoegankelijk is.
Er moet dan ook niet alleen worden gestreefd naar duidelijkheid van de AV zelf, maar ook
van de wettelijke regeling.
Overigens moet worden voorkomen dat a-contrario-werking wordt toegekend, met name
als bedingen die nu nog wel op de Europese of nationale lijsten staan zouden verdwijnen.
Een beding kan zijn belang of rechtswaarde (blijven) bezitten, ook als het niet meer op de
Europese, en dus Nederlandse, zwarte of grijze lijst voorkomt.
6.4.2

Specifieke bedingen
In onderstaand schema worden de Nederlandse bedingen in artikel 6:236 en 237 BW en
de Europese bedingen in bijlage 3 en 4 van het richtlijnvoorstel op equivalentie getoetst.

schema 6.1 Equivalentie van Nederlandse en Europese bedingen (Z = Zwart EU, G = Grijs EU)

Artikel 6:236 BW (zwarte lijst)
Art. 236 onder:

a

b

c

G-a
G-j

d

e

Z-e

G-i

e

f

f

g

h

i

j

k

l

G-g

G-f

Z-d

m

n
Z-c

Artikel 6:237 BW (grijze lijst)
BW

EU

a

b

c

d

G-h

G-k
G-l

G-d

Z-a

g

h

i

G-b
G-c

j

k

l

G-e

m

n

Z-b

In bijlage 2 van dit advies zijn de Nederlandse en Europese lijsten op equivalentie getoetst.
De waarde van deze vergelijking wordt vergroot door praktijkvoorbeelden tegen het licht
te houden van (de verschillen tussen) de Nederlandse en Europese zwarte en grijze lijst.
Centrale vraag daarbij is welke bedingen de consument in de praktijk van alledag het
meest, en in de meeste verscheidenheid, tegenkomt. Dit om vast te kunnen stellen welke
bedingen op de zwarte en grijze lijst van belang zijn voor het voorwaardenoverleg in SERCZ-kader. Bedingen die hoge ogen gooien zijn: exoneraties, annulering, garantiebedingen,
clausules ter zake van zorgplichten van de ondernemer en het ontbindingsrecht. In bijlage
2 van dit advies zijn deze praktijkvoorbeelden geplaatst bij het desbetreffende beding van
de zwarte of grijze lijst van het BW.

70

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

De verzamelde voorbeelden leveren, in alle betrekkelijkheid, de volgende kwantitatieve
score op qua evident belang voor het voorwaardenoverleg (in afnemende mate):

1

237-f Uitsluiting/beperking aansprakelijkheid

2

236-b Uitsluiting/beperking ontbindingsrecht; 236-c Beperking/
uitbreiding opschortingrechten; 236-l Vormvereisten; 237-b Eigen
verplichtingen wezenlijk beperken; 237-h Vrijwaringclausules

3

236-g Verkorting verjaring- of vervaltermijn; 236-i Prijsverhoging;
236-k Bewijsbedingen; 236-n Geschilbeslechting; 237-c Wijzigingsbevoegdheid; 237-d Beëindiging overeenkomst door gebruiker;
237-e Vage of te lange levertijden; 237-g Uitsluiting of beperking
verrekening; 237-i Vergoeding bij beëindiging overeenkomst door
wederpartij

4

236-a Uitsluiting recht op nakoming; 236-m Woonplaatskeuze; 237-a
Termijn voor reactie op aanbod of verklaring; 237-h Vervalbedingen;
237-j Contractsdwang; 237-k Contractsduur; 237-l Opzegtermijn;
237-m Vormvereisten

5

236-d Beoordeling tekortkoming gebruiker; 236-e Toestemming voor
schuld- en contractoverneming; 236-f Bevoegdheden/verweermiddelen
bij schuld- en contractoverneming; 236-j Stilzwijgende verlenging
overeenkomst; 237-n Volmacht

De Consumentenautoriteit heeft (ook in Beneluxverband) voor enkele branches eenzijdig
opgestelde AV onder de loep genomen en eenzelfde soort checklist met voorbeelden
opgesteld als in bijlage 2 van dit advies. Er is een aanzienlijke hoeveelheid overtredingen
geconstateerd van de – hierboven in groep 2 ingedeelde – artikelen 6:236 onder b, 6:236
onder c en 6:236 onder l. Opvallend is nu dat deze niet met zoveel woorden terugkomen
in het richtlijnvoorstel.
Open norm, wettelijke informatieplicht en een derde
Het richtlijnvoorstel verandert niets aan de open norm voor AV uit het BW (art 6:233 onder
a) en is over de wettelijke informatieplicht voor AV (art. 6:233 onder b en 6:234 BW) weinig
expliciet. Wel zegt de considerans dat de consument de gelegenheid dient te krijgen om de
bedingen door te lezen voordat de overeenkomst wordt gesloten. Ook art. 6:238, lid 1 over
een beding in AV dat de gebruiker namens een derde handelt, laat het richtlijnvoorstel
onverlet. Vanwege hun nauwe samenhang met de zwarte en grijze lijst staan in bijlage 2 ook
praktijkvoorbeelden die betrekking hebben op deze drie punten. Daaruit blijkt dat er vijf
categorieën bedingen zijn die nu onder de open norm vallen, maar zo vaak voorkomen dat
het beter is deze onder de grijze of zwarte lijst te brengen: verrassend effect, uitbreiding
ontbindingsrecht (feitelijke ontbindingmogelijkheden) ondernemer, beding strijdig met
dwingend recht, afwijking van regelend recht en garantiebedingen.

71

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

De Consumentenautoriteit komt bedingen in AV die strijdig zijn met dwingend recht
vaak tegen en kan dan voor toezicht en handhaving meestal wel uit de voeten met de
open norm, bijvoorbeeld in de zin dat een verkoper gerechtigd is om bij het sluiten van
de overeenkomst niet meer te bedingen dan een aanbetaling van 50 procent (artikel 7:26
BW). Niet alleen vanuit een oogpunt van toezicht en handhaving, maar ook voor consumenten zou het goed zijn als zulke strijd met dwingend recht in de zwarte of grijze lijst
duidelijk wordt benoemd.
Commentaar CCA
Ten aanzien van een aantal bedingen uit de Europese zwarte en grijze lijst doet de CCA
suggesties voor verbetering en verduidelijking, mede in relatie tot het Nederlands recht.
1 Annulering
Het onderwerp Annulering valt onder b dan wel onder c van de Europese grijze lijst.
Het onderbrengen bij ‘c’ zou het beste zijn: “het opleggen van schadevergoedingen aan
een consument die zijn verbintenissen niet nakomt die buiten verhouding staan tot de
door de ondernemer geleden schade”. Beding ‘c’ ziet op iets wat onder het mom van
schadevergoeding wordt gepresenteerd, maar buiten verhouding staat c.q. niet te bewijzen
of niet-geleden schade is. Terwijl het bij ‘b’ erover gaat dat wordt afgezien van het sluiten
van de overeenkomst, zijn annuleringskosten juist aan de orde als eenmaal een overeenkomst is gesloten.
2 Exoneraties
De zwarte Europese lijst bevat onder a een specifieke exoneratie: “het uitsluiten of beperken van de wettelijke aansprakelijkheid van de ondernemer bij overlijden of lichamelijk
letsel van de consument door het toedoen of nalaten van die ondernemer”. Exoneraties
in het algemeen lijken onder a van de grijze lijst te vallen. Het verdient de voorkeur om
van exoneraties een concreet grijs beding te maken met een concrete invulling, uit te
splitsen in: nakoming, ontbinding, verrekening, opschorting en schadevergoeding. Hiervóór is ‘de uitsluiting of beperking van wettelijke rechten’ al genoemd als voorbeeld van
een breed spectrum dat meer specifiek te benoemen is. De beperking van de aansprakelijkheid bij de reisovereenkomst is overigens een apart onderwerp.
3 Ontbindingsrecht (en andere elementen van het stelsel van sancties)
Een aantal bepalingen van de Nederlandse zwarte lijst keert niet terug op de Europese
lijst. Een belangrijk voorbeeld daarvan is het ontbindingsrecht uit artikel 6:236 onder b
BW. Dat recht lijkt onder de grijze Europese lijst bij a te vallen, maar zou expliciet zwart
of grijs moeten worden (net als andere elementen van het stelsel van sancties zoals nakoming, verrekening, opschorting en wellicht schadevergoeding). Het stelsel van sancties
geeft namelijk in de praktijk veel problemen.

72

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

4 Stilzwijgende verlenging
Dit onderwerp valt onder de Europese grijze lijst onder f: “automatische verlenging van
een overeenkomst van bepaalde duur bij ontbreken van tegengestelde kennisgeving van
de consument, waarbij de consument verplicht wordt om lang voor het einde van de overeenkomst te kennen te geven dat hij geen verlenging wenst”. Deze bepaling komt in de
richting van die in het BW. Hiervóór heeft de CCA al gesuggereerd de zinsnede ‘lang voor
het einde’ nader te specificeren.
5 Prijsverhoging
Het onderwerp prijsverhoging valt in Nederland onder de zwarte lijst, maar in het richtlijnvoorstel onder de grijze lijst onder g: “de mogelijkheid voor de ondernemer om de met
de consument bij de sluiting van de overeenkomst overeengekomen prijs te verhogen,
zonder dat de consument het recht heeft de overeenkomst op te zeggen”. In de toelichting
bij de Europese grijze lijst onder g staat waar deze niet op van toepassing is.
De CCA vindt dat ook pakketreizen onder deze uitzondering zouden moeten vallen, voor
zover reisorganisatoren geconfronteerd worden met een onverwachte prijsverhoging bij
een module uit de pakketreis en het doorberekenen hiervan aan de consument redelijk
is. Zij wijst erop dat de richtlijn Pakketreizen het de ondernemer mogelijk maakt in
enkele bijzondere omstandigheden na het sluiten van het contract de prijs te verhogen,
zonder dat de consument het recht dan is toegekend de overeenkomst te ontbinden.
6 Rechterkeuze
Het is onduidelijk waar dit onderwerp moet worden geplaatst. Wellicht valt het onder
de Europese zwarte lijst onder c waar sprake is van: “het uitsluiten of beperken van het
recht van de consument om juridische stappen te nemen of van enig ander rechtsmiddel
gebruik te maken, met name door de consument te verplichten om eventuele geschillen
uitsluitend voor te leggen aan een niet onder een wettelijke regeling vallend scheidsgerecht”. Enige duidelijkheid hierover acht de CCA gewenst.
7 Wijziging van de overeenkomst
Dit onderwerp valt onder de grijze lijst onder k: “de mogelijkheid voor de ondernemer
om eenzijdig de bedingen van de overeenkomst te wijzigen, met inbegrip van de kenmerken van het product of de dienst”. De reikwijdte van dit beding is niet duidelijk en
behoeft nadere toelichting.
8 Vormvereisten en koppelverkoop
De onderwerpen uit de BW-lijsten vormvereisten en koppelverkoop (6:237 m en j) zouden
volgens de CCA aan de Europese lijsten moeten worden toegevoegd.
9 Beperking commerciële garanties
De CCA kan zich vinden in het Europese grijze beding waarbij de ondernemer moet aantonen dat de beperking van de overdraagbaarheid van de commerciële garantie in de
concrete situatie eerlijk is. Dit in samenhang met de bepaling in het richtlijnvoorstel dat
73

DE UITVOERING VAN DE OVEREENKOMST

bij niet-overdraagbaarheid van een commerciële garantie dit in een verklaring transparant
moet worden gemaakt.
6.4.3

Conclusies
Artikel 39 van het richtlijnvoorstel geeft de Europese Commissie de bevoegdheid om de
zwarte en grijze lijst aan te passen aan de opmerkingen dienaangaande van de lidstaten.
Gaat het om aanpassing van niet-essentiële elementen, dan wordt de comitologie-methode
gevolgd (aanpassing door technisch comité).
Commentaar CCA
De CCA erkent dat de comitologie-methode soms een efficiënte wijze van aanpassing
en aanvulling van Europese regelgeving is. Omdat deze methode in zijn toepassing een
minder democratische procedure is dan de normale Europese wetgevingsprocedure,
vindt de CCA de comitologie-methode in dit geval niet op zijn plaats. Zo is op voorhand
niet duidelijk wat essentiële en niet-essentiële elementen zijn. De CCA vindt bovendien
wijziging van de zwarte en grijze lijst dermate van belang dat zij voor wijziging van de
lijsten de voorkeur geeft aan de normale Europese wetgevingsprocedure. In elk geval
zullen representatieve stakeholders moeten worden geconsulteerd over voorgestelde
wijzigingen.
De CCA spreekt de verwachting uit dat de Nederlandse inbreng bij de onderhandelingen
in Brussel over het richtlijnvoorstel gericht zal zijn op de aanpassing van het voorstel in
de richting zoals hierboven aangegeven. Het verschil tussen het huidige voorstel van de
Europese Commissie en de bestaande Nederlandse wetgeving aangaande de Algemene
Voorwaarden vraagt om een dergelijke aanpassing. Mocht evenwel in de Brusselse onderhandelingen het resultaat dienaangaande uiteindelijk onvoldoende zijn, dan sluit de
CCA niet uit dat er behoefte bestaat aan een eigen nationale ruimte voor de regeling van
Algemene Voorwaarden. Nederland kent immers een uitgebreid stelsel van tweezijdige
Algemene Voorwaarden en daarbij behorende geschillencommissies, waaraan in brede
kring veel waarde wordt gehecht. Uiteraard past daarbij de notificatie van die regeling bij
de Europese Commissie in verband met de vereiste overeenstemming met het Europees
recht.
De CCA waardeert het ten slotte dat in het richtlijnvoorstel artikel 31 is opgenomen.
Dit artikel stelt algemene eisen aan de Algemene Voorwaarden en regelt de kenbaarheid
aan de consument.

74

7

De beantwoording van de adviesvragen

7.1

Inleiding
De Europese Commissie komt met haar voorstel op een moment dat de Europese economie zich in een diepe recessie bevindt en het vertrouwen van marktpartijen op de proef
wordt gesteld. Dit voorstel kan ertoe bijdragen obstakels voor de grensoverschrijdende
handel van consumenten en ondernemers weg te nemen; daarmee kan het een bijdrage
leveren aan revitalisering van de economieën van de lidstaten en aan het herstel van
vertrouwen.
In de voorgaande hoofdstukken zijn de elementen uit het richtlijnvoorstel die in de ogen
van de CCA het belangrijkste zijn, geanalyseerd en becommentarieerd. In dit slothoofdstuk wordt de adviesaanvraag weer ter hand genomen en geeft de CCA antwoord op de
elf adviesvragen van de bewindslieden. Deze elf vragen zijn onderverdeeld in vier categorieën die hierna achtereenvolgens worden behandeld.

7.2

Toepassingsgebied van de richtlijn
Wenselijkheid uitbreiding reikwijdte
De adviesaanvraag begint met de vraag of de CCA een uitbreiding van de reikwijdte
van het Europees consumentenrecht tot andere sectoren wenselijk en proportioneel
acht gelet op het subsidiariteitsbeginsel en de doelstelling van de richtlijn. En zo nee,
tot welke sectoren zou de CCA de richtlijn beperkt willen zien?
Op zichzelf past een brede werkingssfeer in de doelstelling van deze richtlijn, namelijk
het leveren van een bijdrage aan de goede werking van de interne markt en de totstandbrenging van een hoog niveau van consumentenbescherming door “bepaalde aspecten
van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten inzake consumentenovereenkomsten te harmoniseren”. Maar er zijn redenen om daarbij enige terughoudendheid te betrachten.
Enerzijds is de CCA geen voorstander van mogelijke uitbreiding van de werkingssfeer
naar de volgende sectoren. Gelet op het belang van de gezondheidszorg, de verschillen in
definities van de zorgsector in de lidstaten en vanwege de verschillen in maatschappelijke
organisatie van de zorgsector in de lidstaten (privaatrechtelijk en/of publiekrechtelijk)
pleit de CCA ervoor om de zorgovereenkomsten uit te sluiten van de toekomstige richtlijn
consumentenrechten.
Ten aanzien van huur en/of koop van onroerend goed constateert de CCA dat ook thans
al deze sector voor een deel onder de werkingssfeer valt van de richtlijnen die zullen
worden opgenomen in de nieuwe richtlijn consumentenrechten. Zij constateert voorts
dat verkoopovereenkomsten met betrekking tot onroerend goed uitgesloten zijn van de

.
.

75

DE BEANTWOORDING VAN DE ADVIESVRAGEN

nieuwe richtlijn. De CCA kan daarmee instemmen, met dien verstande dat zij ervoor pleit
om de regeling voor Algemene Voorwaarden uit het richtlijnvoorstel (i.c. Hoofdstuk V)
– anders dan nu wordt voorgesteld – van toepassing te verklaren op overeenkomsten
betreffende de verkoop van onroerend goed.
Anderzijds pleit de CCA ervoor om in de nieuwe richtlijn ook de belangrijke algemene
consumentenrechten voor alle vormen van contracten op het gebied van reis en verblijf
op te nemen.
Ook nationale consumentenovereenkomsten?
De bewindslieden vragen naar de opvatting van de CCA over de wenselijkheid en bevoegdheid van de Europese wetgever om regels op te stellen ten aanzien van nationale consumentenovereenkomsten. Verder vragen zij of het wenselijk is dat de ontwerprichtlijn ziet
op zowel grensoverschrijdende als nationale consumentenovereenkomsten.
De CCA ziet twee redenen waarom de nieuwe richtlijn zowel op grensoverschrijdende als
op nationale consumentenovereenkomsten zou moeten zien: ten eerste past een onderscheid tussen deze overeenkomsten principieel niet bij het streven naar een interne markt;
ten tweede is zo’n onderscheid als gevolg van technologische ontwikkelingen praktisch
niet altijd eenvoudig toe te passen.
Dienstenovereenkomsten en informatieverplichtingen
De adviesvragers vragen of de CCA de gedeeltelijke toepassing van de richtlijn op dienstenovereenkomsten wenselijk en volledig vindt. Ook vragen zij het oordeel van de CCA over
de samenloop van de in het richtlijnvoorstel voorgestelde informatieverplichtingen met
de informatieverplichtingen uit enkele andere richtlijnen.
De CCA waardeert het in het richtlijnvoorstel dat de informatieverplichtingen ook op
dienstenovereenkomsten van toepassing zijn; dat kan immers een impuls zijn voor
nadere normering van de kwaliteit van diensten, waarbij ook het instrument van zelfregulering een belangrijke rol kan vervullen.
Zij constateert dat de definitie van een dienstenovereenkomst in het richtlijnvoorstel
ertoe leidt dat de nieuwe richtlijn op een grote variëteit aan overeenkomsten tussen een
professionele dienstverlener en een consument van toepassing zal zijn.
Ten aanzien van enkele specifieke dienstenovereenkomsten vraagt de CCA de nodige
verduidelijkingen:
• Indien lidstaten ervoor hebben gekozen de richtlijn consumentenkrediet ook van
toepassing te verklaren op kredietovereenkomsten van minder dan € 200 en meer
dan € 75.000, is het vervolgens de vraag welke richtlijn straks van toepassing is op
kredietovereenkomsten in deze categorie: de richtlijn voor consumentenkrediet of de
nieuwe richtlijn voor consumentenrechten?
• Ook de relatie tussen het richtlijnvoorstel en andere communautaire regelingen in de
financiële sector vraagt om meer duidelijkheid.
76

DE BEANTWOORDING VAN DE ADVIESVRAGEN

• Ten aanzien van overeenkomsten op afstand is de status van het downloaden van
muziek, boeken, software etc. onduidelijk: valt het wel of niet onder de toekomstige
richtlijn?
Wat elektriciteit betreft ligt de vraag voor of dit moet worden opgevat als een goed zoals
het BW en arresten van het Europese Hof van Justitie bepalen, of als een dienst zoals het
richtlijnvoorstel suggereert.
De CCA onderschrijft de stelling dat de consument adequate informatie nodig heeft om
tot een weloverwogen besluit over een overeenkomst te kunnen komen, maar zij meent
dat bepaalde informatievoorschriften uit het richtlijnvoorstel minder relevant zijn voor
de consument voor zijn dagelijkse, niet-duurzame aankopen. De toevoeging in het richtlijnvoorstel dat hierbij ook ‘de context’ van belang is, is volgens de CCA een bron van
onduidelijkheid. Zelfregulering kan die onduidelijkheid mitigeren door een invulling
van ‘de context’ per branche.
De CCA zou voor minder informatievoorschriften willen pleiten, met daartegenover wel
het opnemen in de richtlijn van mogelijke sancties voor de lidstaten op de (overgebleven)
informatievoorschriften. Dit kunnen zowel bestuursrechtelijke als privaatrechtelijke
sancties zijn.

7.3

Niveau van harmonisatie; evenwicht tussen hoog niveau van consumentenbescherming en concurrentievermogen bedrijfsleven
De vierde en vijfde vraag van de adviesaanvraag handelen over het karakter van volledige
harmonisatie dat de Europese Commissie aan de nieuwe richtlijn verbindt. Aan de CCA
wordt gevraagd of zij volledige harmonisatie op de onder het bereik van de richtlijn
vallende privaatrechtelijke terreinen mogelijk en wenselijk acht en zo nee, op welke deelterreinen zij dat niet mogelijk en/of gewenst vindt. Ook wordt gevraagd of de Europese
Commissie er volgens de CCA in is geslaagd om met dit richtlijnvoorstel een juist evenwicht te vinden tussen een hoog niveau van consumentenbescherming en het concurrentievermogen van het bedrijfsleven; en zo nee, op welke onderdelen het niveau van consumentenbescherming zou moeten worden verhoogd, dan wel de lasten voor het bedrijfsleven zouden moeten worden verlicht.
De CCA constateert dat volledige harmonisatie, zoals de Europese Commissie met de
nieuwe richtlijn voorstaat, op het geharmoniseerde gebied nauwelijks enige ruimte laat
voor eigen, nationaal beleid. Zij meent dat volledige harmonisatie van consumentenwetgeving kan bijdragen aan meer grensoverschrijdende handel en daarom niet moet worden
nagelaten. Voor consumenten speelt het voordeel dat zij bij volledige harmonisatie – los
gezien van het niveau van consumentenbescherming – kunnen weten dat zij in elke lidstaat dezelfde wettelijke bescherming genieten en bij prijsverschillen tussen lidstaten
producten van dezelfde soort nu beter onderling kunnen vergelijken.

77

DE BEANTWOORDING VAN DE ADVIESVRAGEN

De CCA stelt als voorwaarden voor de acceptatie van volledige harmonisatie dat deze een
hoog niveau van consumentenbescherming oplevert en dat er geen extra administratieve
lasten voor het bedrijfsleven uit voortvloeien.
Daarmee beoordeelt de CCA het richtlijnvoorstel langs drie criteria:
1 Realiseert het voorstel een hoog niveau van consumentenbescherming?
2 Creëert het voorstel nieuwe verplichtingen en onnodige belemmeringen voor het
bedrijfsleven?
3 Bevordert het voorstel het vrij verkeer van goederen en diensten?
De CCA vraagt zich af of het richtlijnvoorstel bijvoorbeeld op het punt van de non-conformiteit wel voldoet aan het eerste criterium van de Verdragsrechtelijke eis van een hoog
niveau van consumentenbescherming. Een tweede voorbeeld is de voorgestelde regeling
met zwarte en grijze lijsten met betrekking tot Algemene Voorwaarden1. Volgens het
tweede criterium vormen de informatieverplichtingen voor het bedrijfsleven in sommige
situaties een onnodige extra administratieve belasting.
Als reactie op de vraag of de Europese Commissie met dit richtlijnvoorstel erin is geslaagd
om het juiste evenwicht te vinden tussen een hoog beschermingsniveau voor de consument en het concurrentievermogen van het bedrijfsleven, vraagt de CCA op verschillende
onderdelen van het richtlijnvoorstel om verduidelijking (zoals blijkt uit hetgeen hiervoor
in dit hoofdstuk en ook uit wat hierna volgt). Het oordeel van de CCA over het juiste evenwicht heeft daarom een voorlopig karakter. Bezien vanuit het perspectief van de huidige
Nederlandse wetgeving op consumententerrein kwalificeert de CCA het richtlijnvoorstel
op bepaalde onderdelen als onvoldoende wat het niveau van consumentenbescherming
betreft. Met haar advies biedt de CCA evenwel een afgewogen pakket met maatregelen
aan, waarmee een beter evenwicht in de richtlijn kan worden bereikt. Ook wordt van het
bedrijfsleven op het gebied van de informatievoorschriften meer gevraagd dan volgens de
CCA wenselijk en noodzakelijk is, ook als daarbij het belang van informatie voor de consument in ogenschouw wordt genomen.
Het algemene oordeel van de CCA is dat zij met inachtneming van de genoemde uitzonderingen en ook gelet op de brede reikwijdte van de richtlijn, kan instemmen met het
karakter van volledige harmonisatie van de richtlijn.

7.4

Elektronische handel
Aan de CCA is de vraag gesteld of volgens haar het richtlijnvoorstel voldoende rekening
houdt met de specifieke omstandigheden van elektronische handel en de verwachte toekomstige ontwikkelingen op dit gebied en of er bepalingen in staan die het elektronisch
verkeer zouden kunnen belemmeren. Ook wordt de CCA gevraagd naar haar mening of

1

In paragraaf 7.2 heeft de CCA zich al uitgesproken voor uitsluiting van de zorgsector van de nieuwe richtlijn.

78

DE BEANTWOORDING VAN DE ADVIESVRAGEN

de richtlijn van toepassing zou moeten zijn op een particulier die incidenteel of regelmatig zaken te koop aanbiedt op internet.
Naar de mening van de CCA bevat de huidige tekst van het richtlijnvoorstel onduidelijkheden, waardoor onvoldoende rekening kan worden gehouden met de huidige en toekomstige mogelijkheden van elektronische handel. Daarbij heeft de CCA met name de
vraag op het oog of het downloaden van gegevensbestanden wel of niet onder de nieuwe
richtlijn valt. De status van downloadbare producten zal beter door de Europese Commissie moeten worden aangegeven. Evenzo is het onduidelijk of een update van gekochte
software het karakter heeft van een dienst (aftersales service) of van een product.
De CCA vindt dat de richtlijn niet van toepassing moet zijn op een particulier/consument
die incidenteel of regelmatig zaken te koop aanbiedt op het internet. Dat zou immers
betekenen dat de ene consument de bescherming van de richtlijn zou genieten, terwijl
de andere consument daarentegen de verplichtingen uit de richtlijn zou moeten naleven.
Bovendien strookt het in het geheel niet met de definitie van de ‘ondernemer’, namelijk
de natuurlijke of rechtspersoon die handelt voor doeleinden die betrekking hebben op
zijn bedrijfs- of beroepsactiviteit. De richtlijn is volgens de CCA op dit punt op zich voldoende duidelijk, maar in de Overwegingen bij de richtlijn zou hieraan aandacht kunnen
worden geschonken. Zodra een particulier/consument echter ingeschreven is bij de Kamer
van Koophandel, moet daarover duidelijkheid zijn – dan geldt deze persoon als een
ondernemer.

7.5

Overige vragen
Bedenktijd
De bewindslieden stellen de vraag of de CCA kan instemmen met een bedenktermijn van
veertien dagen. Ook wordt gevraagd of het richtlijnvoorstel volgens de CCA voldoende
waarborgen biedt om de consument te beschermen tegen overrompelende verkooppraktijken.
De CCA geeft een positief antwoord op de vraag van de bewindslieden naar de lengte
van de bedenktijd. Deze is nu voor alle overeenkomsten uit de nieuwe richtlijn, voor zover
van toepassing, bepaald op veertien kalenderdagen. Bovendien is de voorgestelde formulering van de bedenktijd in kalenderdagen in de plaats van werkdagen een vooruitgang,
gezien de verschillen tussen de Europese lidstaten wat nationale en religieuze feestdagen
betreft.
Wel heeft de CCA kritiek op de verschillen in aanvangstijd van de bedenktijd tussen de
verschillende soorten van overeenkomsten, hetgeen de richtlijn nodeloos ingewikkeld
maakt. Zij doet daarbij het voorstel om op dit punt aan te sluiten bij het wetenschappelijk
voorstel voor een Gemeenschappelijk Referentiekader. Verder stelt de CCA voor om de
termijnen bij de uitoefening van het herroepingrecht meer in onderling evenwicht te

79

DE BEANTWOORDING VAN DE ADVIESVRAGEN

brengen. De consument moet het product sneller terugsturen en de ondernemer vervolgens sneller terugbetalen.
De CCA constateert dat het richtlijnvoorstel de werkingssfeer van het herroepingsrecht
uitbreidt tot situaties waarin de consument zelf de ondernemer heeft uitgenodigd voor
een huisbezoek. Zij kan zich vinden in deze uitbreiding, omdat het voor de consument
de druk op de koop/verkoop kan verminderen en het hem meer gelegenheid biedt voor
prijsvergelijking en nadere informatievergaring. Tegelijkertijd wil de CCA de ondernemer
beschermen tegen situaties waarin de consument misbruik van het herroepingsrecht
zou kunnen maken – bijvoorbeeld wanneer hij een noodreparatie na een oproep van de
consument onmiddellijk heeft uitgevoerd – door een uitbreiding van de uitzonderingen
die het richtlijnvoorstel voor het herroepingsrecht formuleert.
Algemene Voorwaarden
De vraag ligt hier voor of de CCA een Europese regeling voor oneerlijke bedingen in
Algemene Voorwaarden, uitgaande van volledige harmonisatie, wenselijk vindt. Meer in
het bijzonder is de CCA gevraagd of zij wil ingaan op de praktijkervaringen in Nederland
met de zwarte en grijze lijst uit het BW.
De CCA is in beginsel een voorstander van een Europese regeling van oneerlijke bedingen
in Algemene Voorwaarden onder het regime van volledige harmonisatie. Maar het huidige voorstel van de Europese Commissie in vergelijking met de bestaande Nederlandse
wetgeving in het BW op dit gebied vraagt volgens de CCA om de nodige aanpassingen.
Dat geldt onder meer voor:
• het ontbindingsrecht, dat in het BW op de zwarte lijst staat, maar in de lijsten van
het richtlijnvoorstel niet voorkomt;
• de prijsverhoging, die in het BW op de zwarte, maar in het richtlijnvoorstel op de
grijze lijst staat;
• de onderwerpen vormvereisten en koppelverkoop, die in het BW op de grijze lijst
staan en aan de Europese lijsten moeten worden toegevoegd.
Bovendien vraagt een aantal bedingen uit de Europese zwarte en grijze lijst om verduidelijking. Dat is het geval bij de onderwerpen annulering, exoneraties, stilzwijgende verlenging, de rechterkeuze en de wijziging van de overeenkomst.
Mochten in de Brusselse onderhandelingen de door de CCA gevraagde aanpassingen
uiteindelijk onvoldoende zijn, dan sluit de CCA niet uit dat er behoefte bestaat aan een
eigen nationale ruimte voor de regeling van Algemene Voorwaarden.
Non-conformiteit
Ook hier wordt de CCA gevraagd naar de wenselijkheid van een Europese regeling voor
non-conformiteit, uitgaande van volledige harmonisatie.
De vraag van de adviesvragers naar de wenselijkheid van een Europese regeling voor nonconformiteit die uitgaat van volledige harmonisatie, beantwoordt de CCA in beginsel
80

DE BEANTWOORDING VAN DE ADVIESVRAGEN

positief. Maar zij staat een ander regime voor dan in het richtlijnvoorstel is geregeld, te
weten een stelsel dat de rechten en plichten van ondernemer en consument evenwichtiger
verdeelt dan het richtvoorstel doet. Zo’n stelsel moet discussies tussen ondernemer en
consument voorkomen, dan wel ertoe leiden dat de juiste discussie wordt gevoerd.
De CCA kan zich vinden in de voorgestelde vaste periode van twee jaar waarbinnen de
ondernemer wettelijk aansprakelijk is voor een gebrek aan overeenstemming met de
overeenkomst. Daarbij past wel een hardheidsclausule om onrechtvaardige situaties te
voorkomen, inhoudende dat de vaste termijn geldt, tenzij het naar redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is dat de ondernemer zich beroept op het verstrijken van de termijn.
In samenhang daarmee stelt de CCA voor om ten opzichte van het richtlijnvoorstel twee
wijzigingen in de bewijslastverdeling tussen ondernemer en consument gedurende de
termijn van twee jaar aan te brengen:
1 een verlenging van de termijn waarbinnen het vermoeden geldt dat het gebrek aan
overeenstemming met de overeenkomst al bestond op het moment dat het risico voor
het product op de consument overging van zes maanden (richtlijnvoorstel) naar twee
jaar, met …
2 … gelijktijdig een verlichting van de bewijslast van de ondernemer gedurende die
twee jaar in de zin dat hij aannemelijk moet maken dat het gebrek aan overeenstemming bij de verkoop van het product nog niet bestond. Het is vervolgens aan de consument om, indien noodzakelijk, een bewijs van het tegendeel te leveren.
Ook bij de sancties (of rechtsmiddelen zoals het richtlijnvoorstel het noemt) wil de CCA
enkele wijzigingen doorvoeren in de verhoudingen tussen de ondernemer en de consument. Om te voorkomen dat het gebrek aan overeenstemming telkenmale wordt verholpen door middel van een (nood)reparatie, moet het aantal reparaties in de nieuwe richtlijn worden beperkt. Verder kunnen partijen afspraken maken over de doorlooptijd van
de reparatie, terwijl bovendien de termijn voor aansprakelijkheid van de ondernemer
dan niet doorloopt. Ook zou op het gerepareerde deel garantie moeten worden verleend.
De CCA meent dat de mogelijkheid van korting op de prijs of ontbinding van de overeenkomst al in beeld moet komen zodra kosteloze reparatie of vervanging in redelijkheid
niet van de ondernemer kan worden gevergd.
Bij ontbinding van de overeenkomst moet door partijen worden gezocht naar een evenwichtige regeling om de geleverde prestaties ongedaan te maken. Volgens de CCA zou in
de tekst of in de considerans van de nieuwe richtlijn moeten worden opgenomen dat een
gebruiksvergoeding die de consument aan de ondernemer betaalt, een gerechtvaardigde
oplossing kan zijn bij ontbinding van de overeenkomst.
Ten slotte stelt de CCA voor een hardheidsclausule toe te voegen aan de verplichting voor
de consument om binnen twee maanden nadat hij het gebrek aan overeenstemming
heeft geconstateerd, dit aan de ondernemer te melden. Daarbij blijft de gangbare wettelijke schadebeperkingsplicht gelden.

81

DE BEANTWOORDING VAN DE ADVIESVRAGEN

De CCA gaat in haar advies nader in op de relatie tussen de (non-)conformiteitsregels
en commerciële garanties, omdat die relatie voor ondernemer en consument niet altijd
even duidelijk is, vooral niet de vraag naar de overdraagbaarheid van garanties. De CCA
kan zich vinden in het Europese grijze beding waarbij de ondernemer moet aantonen
dat de beperking van de overdraagbaarheid van de commerciële garantie in de concrete
situatie eerlijk is. Dit beding ziet de CCA in samenhang met de bepaling in het richtlijnvoorstel dat het garantiebewijs een verklaring moet bevatten over de eventuele niet-overdraagbaarheid van een commerciële garantie.
Tweedehands goederen
De CCA pleit er allereerst voor om in de richtlijn (al dan niet in de considerans) het verschil tussen de aansprakelijkheids- of conformiteitstermijn en de te verwachten levensduur van een nieuw of tweedehands product duidelijker voor het voetlicht te brengen.
In de rechtspraktijk worden die namelijk regelmatig met elkaar verward. Om die verwarring te voorkomen en ook omdat een termijnstelling wel duidelijkheid verschaft aan
ondernemer en consument, acht de CCA de voorgestelde mogelijke beperking van de
conformiteitstermijn voor tweedehands goederen tot één jaar, op basis van een overeenkomst tussen ondernemer en consument, terecht. Daarbij hoort een soortgelijke hardheidsclausule als hiervoor genoemd bij de tweejaarstermijn.
Levering en risico-overdracht
De adviesvragers stellen de CCA de vraag of zij de voorgestelde regeling uit het richtlijnvoorstel voor de levering en de risico-overdracht mogelijk, wenselijk en volledig vindt
en welke gevolgen dit voor de praktijk zal hebben als de regeling in het BW wordt overgenomen.
De CCA geeft op beide punten de voorkeur aan de bestaande regeling in het Nederlandse
BW, die beter aansluit bij de praktijk. Zij roept het kabinet op om in de onderhandelingen
in Brussel het richtlijnvoorstel in de richting van het BW om te buigen.
Den Haag, 17 juni 2009

Y.C.M.Th. van Rooy
Voorzitter

M.G. Bos
Secretaris

82

Literatuurlijst
SER-publicaties
SER (2008) Advies Duurzame globalisering: een wereld te winnen, publicatienr. 08/06, Den Haag :
Sociaal-Economische Raad.
SER (2007) Advies Groenboek Herziening consumentenacquis, CCA (Commissie voor Consumentenaangelegenheden), publicatienr. 07/05, Den Haag : Sociaal-Economische Raad.
SER (2007) Advies Eenvoudige procedure voor eenvoudige civiele zaken, CCA (Commissie voor
Consumentenaangelegenheden), publicatienr. 07/03, Den Haag : Sociaal-Economische
Raad.
SER (2005) Advies over de Dienstenrichtlijn, publicatienr. 05/07, Den Haag : Sociaal-Economische
Raad.
SER (2005) Brochure Klachten = Kennis: Doe er meer mee! , CCA (Commissie voor Consumentenaangelegenheden), Den Haag : Sociaal-Economische Raad, ww.ser.nl .
SER (2004) Advies Europese samenwerking bij handhaving consumentenwetgeving, CCA (Commissie voor Consumentenaangelegenheden), publicatienr. 04/07, Den Haag : SociaalEconomische Raad.
SER (2004) Advies Oneerlijke handelspraktijken op consumententerrein in de EU, CCA (Commissie voor Consumentenaangelegenheden), publicatienr. 04/06, Den Haag : SociaalEconomische Raad.
SER (1998) Advies ICT en de consument, publicatienr. 98/09, CCA (Commissie voor Consumentenaangelegenheden), Den Haag : Sociaal-Economische Raad.
SER (1998) Advies Verkoop van en waarborgen voor consumptiegoederen, CCA (Commissie voor
Consumentenaangelegenheden), publicatienr. 98/03, Den Haag : Sociaal-Economische
Raad, p. 35.

Artikelen
Hardy, R.R.R., G.G. Hesen (2009) Het voorstel voor een richtlijn betreffende consumentenrechten, Weekblad voor Privaatrecht, Notariaat en Registratie (WPNR), 2009 – nr. 6783 (24 januari),
pp. 69-71.
Hofhuis, Y. (2007) De Europese wetgever slaat om van minimumharmonisatie naar
volledige harmonisatie: kunstgreep of noodzaak?, Tijdschrift voor Consumentenrecht en
handelspraktijken (TvC), 2007 – nr. 1, pp. 6-12.
Loos, M.B.M. (2008) Herziening van het consumentenrecht: een teleurstellend richtlijnvoorstel (Review of consumer law: a disappointing proposal for a consumer rights
directive), Tijdschrift voor Consumentenrecht en handelspraktijken (TvC), 2008 – nr. 5 (16 oktober),
pp. 173-178.

.
.

83

LITERATUURLIJST

Mak, V. (2009) Review of the Consumer Acquis: Towards Maximum Harmonisation?,
TICOM Working Paper on Comparative and Transnational Law No. 2008/6, European Review
of Private Law, 2009 – 17, pp. 55-74.
Rott, P., E. Terryn (2009) The proposal for a Directive on Consumer Rights: no single Set of
Rules [te verschijnen in Zeitschrift für europäisches Privatrecht (ZeuP) 2009, 35 pp.].
Schaub, M.Y. (2006) Digitale muziek, DRM en de thuiskopie: biedt het consumentenrecht
uitkomst?, Tijdschrift voor Consumentenrecht en handelspraktijken (TvC), 2006 – nr. 2, pp. 38-47.
Verhoeven, A. (2008) Redactionele signalen, Tijdschrift voor Europees en economisch recht
(SEW), 2008 – 11 (24 november), p. 186.
Wechem, T.H.M. van (2006) Downloaden van muziek, enkele consumentenrechtelijke
verstrooiingen, Tijdschrift voor Consumentenrecht en Handelspraktijken (TvC), 2006 – nr. 4
(30 augustus), pp. 105-107.

Boeken, rapporten
Consumentenautoriteit (2009) Terugblik 2008, Den Haag : Consumentenautoriteit.
Consumer protection in the Internal Market, Special Report Eurobarometer 252, september
2006, Brussel : Commissie van de Europese Gemeenschappen.
Hofhuis, Y. (2006) Minimumharmonisatie in het Europees recht: begrip, vormen en gevolgen,
Europese Monografieën no. 83, Deventer : Kluwer.
Hondius, E. [et al.] (2008) Principles of European Law/Sales (PEL S), München : Sellier.
Luzak, J.A. (2009) Information duties in the new proposal for the Directive on consumer
rights, in: Hesselink, M.W., M.B.M. Loos (red.) Het voorstel voor een Europese richtlijn consumentenrechten: Een Nederlands perspectief, Den Haag : Boom Juridische Uitgevers.
OFT (2004) Doorstep selling: A report on the market study, OFT716, London : Office of Fair
Trading, mei 2004.
Terryn, E. (2009) Bedenktijden in het voorstel voor een Richtlijn consumentenrecht, in:
Hesselink, M.W., M.B.M. Loos (red.) Het voorstel voor een Europese richtlijn consumentenrechten:
Een Nederlands perspectief, Den Haag : Boom Juridische Uitgevers.
Wissink, M.H. (2009) Over volledige harmonisatie en herinrichting van het BW: knelpunten bij de omzetting van de (voorgestelde) Richtlijn consumentenrechten,
in: Hesselink, M.W., M.B.M. Loos (red.) Het voorstel voor een Europese richtlijn consumentenrechten: Een Nederlands perspectief, Centre for the Study of European Contract Law,
Den Haag : Boom Juridische Uitgevers.

Kamerstukken en Europese documenten
Eerste Kamer (vergaderjaar 2007-2008) 23 490 Ontwerpbesluiten Unie-Verdrag, DI, Verslag van
een Schriftelijk Overleg: Brief van de minister d.d. 27 mei 2008.
EP; Raad (2009) Richtlijn 2008/122/EG van het Europees Parlement en de Raad van 14 januari 2009
betreffende de bescherming van de consumenten met betrekking tot bepaalde aspecten van overeen84

LITERATUURLIJST

komsten betreffende gebruik in deeltijd, vakantieproducten van lange duur, doorverkoop en uitwisseling [timesharing], Publicatieblad L33, 3 februari 2009.
EP; Raad (2008) Richtlijn 2008/48/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 april 2008
inzake kredietovereenkomsten voor consumenten en tot intrekking van Richtlijn 87/102/EEG van
de Raad, [richtlijn consumentenkrediet], Publicatieblad L 133, 22 mei 2008.
Europese Commissie (2009) Impact Assessment Report, werkdocument, Brussel : Commissie
van de Europese Gemeenschappen.
Europese Commissie (2009) COM (2009) 25 final Monitoring consumer outcomes in the single
market: Second edition of the Consumer Markets Scoreboard: Communication from the Commission
to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the
Committee of the Regions, Brussels : Commission of the European Communities, 29 januari
2009.
Europese Commissie (2008) COM (2008) 414 Voorstel voor een richtlijn van het Europees Parlement en de Raad betreffende de toepassing van de rechten van patiënten bij grensoverschrijdende
gezondheidszorg, Brussel : Commissie van de Europese Gemeenschappen.
Europese Commissie (2008) COM (2008) 614 definitief Samenvatting van de effectbeoordeling:
Werkdocument van de Diensten van de Commissie, Brussel : Commissie van de Europese
Gemeenschappen, 8 oktober 2008.
Europese Commissie (2008) COM (2008) 614 definitief Voorstel voor een richtlijn van het
Europees Parlement en de Raad betreffende consumentenrechten, Brussel : Commissie van de
Europese Gemeenschappen, 8 oktober 2008.
Europese Commissie (2007) Impact Assessment Report: Commission Staff Working Document,
accompanying the proposal for a directive on consumer rights [ongenummerd], Brussel : Commissie van de Europese Gemeenschappen [ongedateerd].
Europese Commissie (2007) COM (2007) 99 definitief EU-strategie voor het consumentenbeleid
2007-2013: Consumenten mondig maken, hun welzijn verbeteren en hun effectief bescherming bieden:
Mededeling van de Commissie aan de Raad, het Europees Parlement en het Europees Economisch en
Sociaal Comité, Brussel : Commissie van de Europese Gemeenschappen, 16 maart 2007.
Europese Commissie (2007) COM (2006) 744 definitief Groenboek Herziening van het consumentenacquis, Brussel : Commissie van de Europese Gemeenschappen, 8 februari 2007.
Europese Commissie (2004) COM (2004) 651 definitief Mededeling over Europees verbintenissenrecht en de herziening van het acquis: verdere maatregelen: Mededeling van de Commissie aan
het Europees Parlement en de Raad, Brussel : Commissie van de Europese gemeenschappen,
22 oktober 2004.
Tweede Kamer (vergaderjaar 2008-2009) 22 112 Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie, nr. 742, Brief van de staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken [over het fiche Richtlijn inzake uitsluiting van zelfstandige beroepschauffeurs van
de arbeidstijden richtlijn].
Tweede Kamer (vergaderjaar 2008-2009) 31 579 Implementatie van Europese regelgeving betreffende het verkeer van diensten op de interne markt (Dienstenwet), nr. 6 Nota n.a.v. het verslag.

85

LITERATUURLIJST

Jurisprudentie
Hof van Justitie, Arrest Almelo, Zaak C-393/92, 27 april 1994.
Hof van Justitie, Arrest Punkt Schmuckhandels GmbHt, Zaak C-441/04, 23 februari 2006.
Hof van Justitie, Arrest Quelle AG, Zaak C-404/06, 17 april 2008.
Hof van Justitie, Arrest Sanoma Magazines Belgium NV, Zaak C-299/07, 23 april 2009.
Hof van Justitie, Arrest VTB-VAB NV, Zaak C-261/07, 23 april 2009.

Website
www.hbd.nl/pages .

86

BIJLAGEN

87

88

BIJLAGE 1

89

BIJLAGE 1

90

BIJLAGE 1

91

BIJLAGE 1

92

BIJLAGE 1

93

BIJLAGE 2

94

BIJLAGE 2

95

BIJLAGE 2

96

BIJLAGE 2

97

BIJLAGE 2

98

BIJLAGE 2

99

BIJLAGE 2

100

BIJLAGE 2

101

BIJLAGE 2

102

BIJLAGE 2

103

BIJLAGE 2

104

BIJLAGE 2

105

BIJLAGE 2

106

BIJLAGE 2

107

BIJLAGE 2

108

BIJLAGE 2

109

BIJLAGE 2

110

BIJLAGE 2

111

BIJLAGE 2

112

BIJLAGE 2

113

BIJLAGE 2

114

BIJLAGE 3

Samenstelling Commissie voor Consumentenaangelegenheden (CCA)

Leden

Plaatsvervangende leden

Onafhankelijke leden
mw. mr. Y.C.M.T. van Rooy (voorzitter)
prof.mr. J.H. van de Gronden
prof.mr. E.H. Hondius
prof.dr. N.J.H. Huls
prof.dr. J.D.P. Kasper
Ondernemersleden
drs. H.J.J. van Breemen (VNO-NCW)
mw. mr. P.E.H. Hoogstraaten (MKB-Nederland)
mr. A.J.K. Koopmans (VNO-NCW)
mr. B.C. de Nie (VNO-NCW)
E.H.A.J. Peters (MKB-Nederland)
mw. mr.drs. C.E. Winkel-Hendrikse (VNO-NCW)
Consumentenleden
drs. R.L.J. Dorscheidt (Consumentenbond)
mw. M.E. Koetsier (Consumentenbond)
mr. J.T. Peters (Consumentenbond)
mw. drs. C.M. Vogeler (Consumentenbond)
mw. B. Krijnen (Consumentenbond)
mr. B.S. Willigenburg (Consumentenbond)
Ministeriële vertegenwoordigers
mw. A.M.P. van Bolhuis (VWS)
mw. mr. drs. J. Kok (Jus)
drs. J.L. de Ridder (EZ)
mw. mr. S.J.G. van Steenbergen (EZ)
mw. drs. M. Wolters (Fin)

mw. mr. S.T. Aalbers
mw. mr. J.E.Wellink
mr. N.A. Mourits
mw. drs. C.T.F. Grit

drs. H. Verhagen
drs. M. Karskens
mw. drs. J.K. Heijn

mr. S. Paul
mw. mr. A.M. Wolffram-van Doorn
mw. mr. B.W.M. Trompenaars
mr. J.M. Geerts

Secretariaat
drs. M.G. Bos
mw. dr. M. Drahos
drs. H. van der Graaff
mr. Th.J.M. van Mierlo

115

BIJLAGE 2

116

Publicatieoverzicht
Algemeen
De belangrijkste adviezen en rapporten van de SER komen in boekvorm uit.
Een jaarabonnement op deze publicaties kost € 90,50. Losse exemplaren kosten € 7,50,
tenzij anders aangegeven.
Van de meeste adviezen wordt een aparte samenvatting gemaakt. Deze samenvattingen
kunt u raadplegen op onze website. Sommige samenvattingen zijn ook beschikbaar in
boekvorm. In het publicatieoverzicht is dat aangegeven met een N (Nederlands), E (Engels),
D (Duits), F (Frans) en S (Spaans). De bibliografische gegevens vindt u op onze website.
De samenvattingen in boekvorm zijn gratis.
Het SER-bulletin, met nieuws en opinies over de SER, de Stichting van de Arbeid en de
overlegeconomie, verschijnt maandelijks. Een jaarabonnement is gratis.
Een overzicht van alle SER-uitgaven vindt u op onze website (www.ser.nl).

Adviezen
Samenvatting
Consumentenrechten in de interne markt
2009, 120 pp., ISBN 90-6587-990-0, bestelnr. 09/05
Europa 2020: de nieuwe Lissabonstrategie
2009, 178 pp., ISBN 90-6587-989-7, bestelnr. 09/04
Diversiteit in het personeelsbestand
2009, 94 pp., ISBN 90-6587-988-9, bestelnr. 09/03
Een kwestie van gezond verstand
2009, 184 pp., ISBN 90-6587-986-2, bestelnr. 09/02
Veilig omgaan met nanodeeltjes op de werkplek
2009, 156 pp., ISBN 90-6587-984-6, bestelnr. 09/01
Duurzame globalisering: een wereld te winnen
2008, 334 pp., ISBN 90-6587-973-0, bestelnr. 08/06
Waarden van de Landbouw
2008, 106 pp., ISBN 90-6587-971-4, bestelnr. 08/05
Zuinig op de Randstad
2008, 82 pp., ISBN 90-6587-969-2, bestelnr. 08/04
Langdurige zorg verzekerd: toekomst van de AWBZ
2008, 288 pp., ISBN 90-6587-970-6, bestelnr. 08/03
Naar een kansrijk en duurzaam energiebeleid
2008, 106 pp., ISBN 90-6587-968-4, bestelnr. 08/02
Evenwichtig Ondernemingsbestuur
2008, 100 pp., ISBN 90-6587-966-8, bestelnr. 08/01

117

Evenwichtig Ondernemingsbestuur: bijlage met consultatie en onderzoeksrapportages
2008, 215 pp., ISBN 90-6587-967-6, bestelnr. 08/01A
Benoemingsrecht Sociaal-Economische Raad 1 april 2008 – 1 april 2010
2007, 28 pp., ISBN 90-6587-965-X, bestelnr. 07/07
Meedoen zonder beperkingen
2007, 212 pp., ISBN 90-6587-958-7, bestelnr. 07/06
Groenboek Herziening consumentenacquis
2007, 54 pp., ISBN 90-6587-957-9, bestelnr. 07/05
Lissabon in de wijk: het grotestedenbeleid in een nieuwe fase
2007, 58 pp., ISBN 90-6587-953-6, bestelnr. 07/04
Eenvoudige procedure voor eenvoudige civiele zaken
2007, 86 pp., ISBN 90-6587-951-x, bestelnr. 07/03
Arbeidsmigratiebeleid
2007, 212 pp., ISBN 90-6587-948-x, bestelnr. 07/02
Niet de afkomst maar de toekomst
2007, 122 pp., ISBN 90-6587-947-1, bestelnr. 07/01
Naar een kansrijk en duurzaam energiebeleid
2006, 120 pp., ISBN 90-6587-943-9, bestelnr. 06/10
Mobiliteitsmanagement
2006, 44 pp., ISBN 90-6587-942-0, bestelnr. 06/09
Welvaartsgroei door en voor iedereen
2006, 150 pp., ISBN 90-6587-937-4, bestelnr. 06/08
Welvaartsgroei door en voor iedereen: Themadocument Sociale innovatie
2006, 66 pp., ISBN 90-6587-938-2, bestelnr. 06/08 I
Welvaartsgroei door en voor iedereen: Themadocument Arbeidsverhoudingen
2006, 90 pp., ISBN 90-6587-939-0, bestelnr. 06/08 II
Welvaartsgroei door en voor iedereen: Themadocument Arbeidsmarktperspectieven
laaggeschoolden en ontwikkeling kwalificatiestructuur beroepsbevolking
2006, 58 pp., ISBN 90-6587-940-4, bestelnr. 06/08 III

E

Personenkring werknemersverzekeringen
2006, 154 pp., ISBN 90-6587-926-9, bestelnr. 06/07
Nederland en EU-milieurichtlijnen
2006, 86 pp., ISBN 90-6587-925-0, bestelnr. 06/06
Cofinanciering van het EU-landbouwbeleid
2006, 70 pp., ISBN 90-6587-924-2, bestelnr. 06/05
Voorkomen arbeidsmarktknelpunten collectieve sector
2006, 100 pp., ISBN 90-6587-923-4, bestelnr. 06/04
Wegnemen belemmeringen voor doorwerken na 65 jaar
2006, 100 pp., ISBN 90-6587-922-6, bestelnr. 06/03
Adviezen van de Bestuurskamer inzake hergroepering bedrijfslichamen 1998-2003
2003, ISBN 90-6587-845-9
deel 1 (212 pp.)
deel 2 (219 pp.)

118

E

Rapporten
CSED-rapport: Met Europa meer groei
2004, 210 pp., ISBN 90-6587-880-7

N, E, F

Witte vlekken op pensioengebied, quick scan 2001
2002, 94 pp., ISBN 90-6587-815-7
CSED-rapport: Levensloopbanen: gevolgen van veranderende arbeidspatronen
2001, 140 pp., ISBN 90-6587-797-5
CSED-rapport Gezondheidszorg in het licht van de toekomstige vergrijzing
1999, 198 pp., ISBN 90-6587-720-7

Samenvattingen (gratis; in boekvorm)
CSED-rapport: Met Europa meer groei
2004, 46 pp., ISBN 90-6587-879-3
De rol van de werknemers in de Europese vennootschap
2003, 26 pp., ISBN 90-6587856-4, bestelnr. 03/08N
Normering piekblootstelling organische oplosmiddelen
2003, bestelnummer 02/11N
Het nieuwe leren
2002, 20 pp., ISBN 90-6587-819-X, bestelnr. 02/10N
Sociaal-economisch beleid 2002-2006
2002, 40 pp., ISBN 90-6587-820-3, bestelnr. 02/08N
Werken aan arbeidsgeschiktheid
2002, 32 pp., ISBN 90-6587-819-X, bestelnr. 02/05N
Het functioneren en de toekomst van de structuurregeling
2001, 20 pp., ISBN 90-6587778-9, bestelnr. 01/02N

Vertaalde samenvattingen (gratis; in boekvorm)
Increasing prosperity by and for everyone
2006, 38 pp., ISBN 90-6587-955-2, orderno. 06/08e
Accroissement de la prosperité par et pour chacun
2006, 40 pp., ISBN 90-6587-952-8, numéro de commande 06/08f
Crecimiento del bienestar por y para todo el mundo
2006, 40 pp., ISBN 90-6587-954-4, número 06/08s
Gemeinsam Wohlstandswachstum für alle schaffen
2006, 40 pp., ISBN 90-6587-956-0, Bestellnummer 06/08d
Co-financing of the Common Agricultural Policy
2006, 32 pp., ISBN 90-6587-927-7, orderno. 06/05e
La directive aux services dans le marché intérieur
2005, 24 pp., ISBN 90-6587-907-2, numéro de commande 05/07f

119

SER-Empfehlungsentwurf zur Dienstleistungsrichtlinie
2005, 26 pp., ISBN 90-6587-909-9, Bestellnummer 05/07d
Employee involvement in the European company
2003, 32 pp., ISBN 90-6587-859-9, orderno. 03/08e
Generating knowledge, sharing knowledge
2003, 26 pp., ISBN 90-6587-858-0, orderno. 03/04e
Towards a sustainable economy
2003, 24 pp., ISBN 90-6587-855-6, orderno. 03/02e
Convention on the Future of Europe
2003, 18 pp., ISBN 90-6587-842-4, orderno. 03/01e
La Convention sur l’avenir de l’Europe
2003, 18 pp., ISBN 90-6587-844-0, numéro de commande 03/01f
The New Learning – Advisory report on lifelong learning in the knowledge-based economy
2002, 20 pp., ISBN 90-6587-825-4, orderno. 02/10e
Social and Economic Policy 2002-2006
2002, 36 pp., ISBN 90-6587-835-1, orderno. 02/08e
Sozial- und Wirtschaftspolitik 2002-2006
2002, 40 pp., ISBN 90-6587-832-7, Bestellnummer 02/08d
Politique économique et sociale de 2002 à 2006
2002, 40 pp., ISBN 90-6587-822-X, numéro de commande 02/08f
Working on occupational disability – policy proposals
2002, 38 pp., ISBN 90-6587-829-7, orderno. 02/05e
Oeuvrer pour l’aptitude à l’emploi
2002, 40 pp., ISBN 90-6587-830-0, numéro de commande 02 /05f
Ageing population and the EU
2002, 18 pp., ISBN 90-6587-828-9, orderno. 02/02e

Overige publicaties
Industrial relations and the adaptability of the Dutch economy
2007, 88 pp., ISBN 90-6587-961-7
Verklaring 50 jaar Verdrag van Rome
2007, 10 pp., vertalingen in Engels, Duits, Frans en Spaans
Model Rules of Procedure for Works Councils
2003, 127 pp., ISBN 90-6587-861-0
Voorbeeldreglement ondernemingsraden
2004, 164 pp., ISBN 90-6587-860-2

Alle uitgaven zijn te bestellen:
• telefonisch bij de afdeling Verkoop (070 3499 505);
• via de website (www.ser.nl);
• door overmaking van de vermelde prijs op gironummer 333281 ten name van de SER
te Den Haag, onder vermelding van het bestelnummer en de titel.

120

Bezuidenhoutseweg 60
Postbus 90405
2509 LK Den Haag
ISBN 90-6587-990-0 / CIP