Groeidocument
025 Arnhem
Nijmegen
Dit is het begin van een tocht waarin we op
zoek gaan naar dat wat ons bindt en dat wat
ons versterkt. We beginnen met wie we zijn –
het profiel – gevolgd door dat wat we willen
zijn – de ambities – en hoe we daar willen
komen – de proeftuinen. Dit document is het
begin van een groeiproces en zo moet het
gelezen worden.
En in de woorden van Plato:
“Het begin is het belangrijkste deel
van het werk.”

026
024

“Bundelen van krachten,
zowel cultureel als
bestuurlijk, creëert een
enorme meerwaarde voor
de regio. Gezamenlijk is er
indrukwekkend veel werk
verzet. De komende jaren
borduren we hier op voort
zodat er straks ook geoogst
kan worden. Het resultaat
is een sterke culturele regio
met een aanprekend en
hoogwaardig aanbod waar
meer publiek profijt van
heeft en waarmee ook ander
publiek wordt bereikt.”

Hans
me
De Vrooder Cultuur
ethou

		 w hem
Arn
		

p. 2		

Citaten

“Ik ben heel blij met alle
initiatieven die in deze
regio zijn ontstaan door
elkaar op een andere
manier te ontmoeten. De
culturele netwerken en de
drie overheden hebben
een extra impuls gekregen
door de wens van de
minister van OCW om bij
het Rijkscultuurbeleid ook
nadrukkelijker uit te gaan
van wat er in de stedelijke
regio’s leeft. De energie is
aanstekelijk. Ik verwacht
dat dat tot mooie plannen
gaat leiden. Niet alleen de
inwoners van Arnhem en
Nijmegen gaan daarvan
profiteren, maar ook
mensen in de wijde omtrek!”

Josan
Meijers teerde
		
		

gedepu
ed
& Erfgo
r
u
u
lt
u
nd		
C
Gelderla
ie
c
in
v
pro

Citaten

p. 3

“In het buitenland zeg ik
altijd: ‘We live and work in
the forest’…
We hebben de voordelen
van de stad én de voordelen
van de natuur. In mijn werk
probeer ik mensen ondanks
hun drukke leven even stil
te laten staan en er gewoon
te zijn. Hier kan je die
rust vinden en word ik als
kunstenaar geïnspireerd.”

ijn
Florent an
Hofm tenaar
uns
		 k

p. 4		

Citaten

“I
VA N
ZI N IT
K JN O IA
T
VA RA
N
IE
D
N CH E DE V
E
02 T
RO N
5.
P
”

“Initiatieven van onderop
zijn de kracht van 025.
Samenwerking tussen
Arnhem en Nijmegen
slaagt als we geloven in en
vasthouden aan die eigen
culturele kracht. Samen gaan
we slim en innovatief om met
productie, podia en publiek.
Een spannende tocht van
leren, experimenteren en
doorgroeien.”

Noël
st
Vergun der Cultuur
ethou
en
Nijmeg
			

		 w

Citaten

p. 5

Inhoudsopgave
Groeidocument
025
Citaten
Column

door Mensen
Zeggen Dingen
het groeiproces
disciplines

1. Het proces
Alles begint met gunnen
facts & figures
what’s in a name

2. Het profiel van 025
Tegenpolen trekken elkaar aan

p. 7

p. 8
p. 9
p. 10
p. 12
p. 13
p. 14

time is on our side
top-down, bottom-up
let’s work together
inwonersonderzoek

p. 16
p. 18
p. 19
p. 20

3. Belangrijke ontwikkelingen

p. 22

4. Ambitie 025
Een spannende zoektocht

p. 24

5. Proeftuinen
hoe verder?

p.26
p.27

Citaten

p.28

Colofon

p. 6		

p. 2

Inhoudsopgave			

p.33

025, STEL JE VOOR…

In het begin zullen twee plukjes mannen in voetbalshirts heel luid gaan protesteren.
Ook mensen die verandering eng vinden zullen protesteren. Juist de mensen die er
meteen tegen zijn vragen wij de ogen te sluiten en even mee te denken.
Stel je voor: een stad met Sonsbeek én Kronenburgerpark, twee clubs in het
betaalde voetbal (in tegenstelling tot Amsterdam), een universiteit én gerechtshof.
We kunnen trots zijn op Valkhof Festival en Hoogte80, in het weekend kiezen
tussen het Openluchtmuseum of het Afrika Museum, Burgers’ Zoo of Heilig Land
Stichting. Iedereen bezoekt De Vierdaagsefeesten (ze lopen toch al langs Arnhem)
én Koningsdag in Arnhem. We vervloeken de chaos op het Keizer Karelplein èn
nemen opnieuw de hele Arnhemse ring na een gemiste afslag.

Column Mensen
Zeggen Dingen
Mensen Zeggen Dingen is een Arnhems-Nijmeegs
collectief dat in meerdere steden in Nederland
en Vlaanderen spoken word, poëzie, theater, rap,
cabaret, stand-up en improvisatie presenteert.

We zijn trots op onze geschiedenis, die van de Romeinse tijd tot aan de Tweede
Wereldoorlog spannend is gebleven. Elst gaat na een lobby van een paar jaar als
enorme parkeerplaats dienen en het aantal lijnbussen moet verdubbelen.
Trolleylijnbussen uiteraard.
De mensen die in rust willen genieten van een gemoedelijk leven aan de
uiterwaarden trekken naar Nijmegen Noord en Arnhem Zuid. Oosterhout en
Bemmel worden nieuwe Vinexwijken. We nemen het Nijmeegse bestuur en de
Arnhemse organisatiedrift en koppelen die aan elkaar; jokkende ambtenaren
worden opgesloten in het Duivelshuis. Het gebied gaat ‘Land van Rijn, Maas en
Waal’ (kortweg: 025) heten en we nemen een nieuw accent aan, met de platte ‘e’ en
de harde ‘s’.
Kom hier wonen! In de vijfde stad van Nederland, een grootmacht in het Midden
Oosten. De herenhuizen, de musea, de duizenden lichtjes die bij nacht in het
donkere heuvellandschap verdwijnen. De onstuimige rivieren met vrachtschepen en
de bijzondere flora en fauna in de uiterwaarden. De belofte van de Betuwe en
heidevelden op fietsafstand; eindeloze hondenuitlaatplekken. Fijne krakerskroegen,
een explosie aan creatief talent en een mogelijkheid om te stralen, ondanks de
overdadig aanwezige nederigheid. Ons wapen zal bestaan uit een tweekoppige
adelaar én twee beren. Wij weten het wel!
Het is Buda en Pest ook gelukt, dus nu moeten wij Arnhijmegenaren niet flauw gaan
doen en gewoon werken voor eenwording in 025. Anders kwijnen we weg in het
oosterse niemandsland.
Cees de Beer & Tim Lenders - Mensen Zeggen Dingen

Column

p. 7

Het groeiproces
Wat je hier ziet is een weergave van het proces dat we de afgelopen
maanden samen hebben doorlopen. Een bijzonder proces waarin de
culturele sectoren en de overheden van begin af aan samen optrokken.
Ons startpunt was het huidige profiel van de regio: hoe ziet 025 er op
dit moment uit? Vervolgens zoomden we uit naar de belangrijkste

ontwikkelingen om ons heen: wat vragen culturele instellingen en
overheden van ons? De antwoorden op deze vragen vormen de basis
van onze ambities waar we de komende tijd verder aan werken, onder
andere in onze negen proeftuinen.

De mens &
025
Stad &
groen
Onderscheidend &
aanvullend

Profiel

Cultuur &
025
Individualisering &
verbinding
Mobieler &
statischer
Ontwikkelingen

Digitaal & analoog
Culturele
verdringingsmarkt

VOOR EN MET ONS PUBLIEK
1. Culturele kennis vergaren
en delen

Versnelde urbanisatie

2. Investeren in het publiek
van de toekomst
DE SECTOR VERSTERKEN
3. Doorlopend van
en met elkaar leren

Ambitie

4. Talentontwikkeling
SAMEN STERKER
5. Een brug slaan tussen
theorie en praktijk

Publiekskennis & smaakclusters

6. Cultuur als katalysator

Smart Culture 025

7. Afstemming cultuurbeleid

Gelders filmfonds &
filmcommissioner
Productienetwerk
jeugdtheater & –dans
Proeftuinen

Poppunt Gelderland
Hub filmeducatie &
beeldgeletterheid
025 Convenant
onderwijs & cultuur
Broeikasfestival 025

p. 8		

Groeidocument

Intensivering samenwerking
overheden

Nijmegen

muziek

Mensen Zeggen Dingen
Nieuwe Types
Bibliotheek Rozet
TAPschrift

educatie

Nijmeegs Ontwerp Platform
Made in Nijmegen
Galerie Marzee

Focus Filmtheater
Gelders DOEK
RTV Arnhem

theater

Arnhem

Honigcomplex
NYMA-kwartier
SLAK
De Vasim
De Houtwerf
De Krayenhoffkazerne
Zeepfabriek

Toneelgroep Oostpool
De Nieuwe Oost
tgECHO
Posttheater
De Plaats
Sonsbeek Theater Avenue
Cirque de la Liberté
Theater Het Hof
Theater de Leeuw
Theater Na de brug
Huis van Puck
Sprookjesfestival

De Lindenberg
Bibliotheek Gelderland Zuid
NOX
Radboud Universiteit
Grote Broer
HAN

Compagnie Perelman
Valkhof Theater Avenue
De Oversteek
Kwatta

film/media

State of Fashion
Fashion+Design Festival Arnhem
CASA
Ontwerp Platform Arnhem

Nijmeegse Kunstnacht
Cultuur op de Campus
RUIS
Festival op ’t Eiland
Nijmeegse Vierdaagsefeesten
Nijmegen Klinkt!
De Nieuwe Oost
Stadsschouwburg &
De Vereeniging
De Kaaij

Music Meeting
Drift - om te Dansen
Down The Rabbit Hole
De Staat
De Basis
Emporium
Popsport
Merleyn
Doornroosje
Goffertpark
Oranjepop / Bevrijdingsfestival
Radboud Rocks
Popronde
Valkhof Festival
NJO Muziekzomer
Festival Jazz,
International Nijmegen
JIN
Openluchttheater de Goffert

InScience
LUX
Go Short
DZIGA
RN7 (omroep)

literatuur

beeldende kunst

Coehoorn Centraal
SLAK
De Kleine Campus
De Federatie Arnhem
De Transformatie
face Arnhem

erfgoed

Musis & Stadstheater
De Nieuwe Oost
Theater aan de Rijn
Hoogte80 Festival
INNOVATE
ArtEZ Finals

De Bastei
ArtEZ
Stevenskerk
Rozet Bibliotheek &
Museumpark Orientalis
Kunstbedrijf
Besiendershuis
HAN
Huis van de Nijmeegse Geschiedenis
Nationaal Bevrijdingsmuseum 1944-1945

multidisciplinair

Nederlands Openlucht Museum
Bridge to Liberation Experience
Eusebiuskerk
Rozet Erfgoedcentrum
Gelders Archief

Het Gelders Orkest
BOT
Luxor Live
orkest de ereprijs
ASM Festival
De Luie Hond
NJO Muziekzomer
AMZAF
Willemeen
Park Open
Jacobiberg
Charivari Trio
GelreDome
Popronde

broedplaats

Introdans
Jens van Daele
Dansstorm Oost
Arnhemse Meisjes
Telder

Derde Wal
FABRIKAAT
Expoplu
Oddstream
Museum Het Valkhof
Extrapool
Afrika Museum
The Big Draw

vormgeving

Museum Arnhem
Collectie De.Groen
SONSBEEK
Plaatsmaken
Motel Spatie
Code Rood
Studio Omstand
Kunst op de Koffie
World Living Statues Festival
circa ... dit
Stockhaven
World Street Painting

dans

Arnhem

Nijmegen

Disciplines
Een doorsnede van de culturele sectoren in Arnhem en Nijmegen
ingedeeld naar hoofddisciplines. Instellingen die meerdere disciplines
omvatten zijn geplaatst onder ‘multidiciplinair’.

Onbederf’lijk Vers
Mensen Zeggen Dingen
Wintertuinfestival
Bibliotheek Gelderland Zuid
Radboud Reflects
SLAN
Nijmeegs Boekenfeest

Disciplines

p. 9

1. Het proces
Alles begint
met gunnen
De culturele toenadering tussen Arnhem en
Nijmegen is een groeiproces waarvan de kiem
inmiddels is ontsproten. Van oudsher stonden de
twee steden met de ruggen tegen elkaar. Culturele
instellingen wisten elkaar alleen incidenteel en op
projectbasis te vinden. De twee gemeenten
vonden elkaar tot voor kort vooral bij
probleemdossiers. Maar er is de afgelopen tijd veel
veranderd. Schouder aan schouder werkten de
culturele netwerken van beide steden, geflankeerd
door de twee gemeenten en de provincie
Gelderland, sinds medio 2017 aan het voorliggende
profiel. Een bijzonder proces, dat niet alleen dit
Groeidocument heeft opgeleverd, maar ook in
zichzelf het resultaat is van dat wat beoogd werd.

Hoe het begon

De gemeenten Arnhem en Nijmegen lieten in 2017, in samenwerking met de twee
cultuurnetwerken CNA (Cultuur Netwerk Arnhem) en CNN (Cultuur Netwerk
Nijmegen) en de provincie Gelderland, een verkenning uitvoeren van de culturele
samenwerking binnen de stedelijke regio Arnhem-Nijmegen. Er lag op dat moment
een vers bestuursakkoord tussen de drie overheden met de ambitie om in de
komende tien jaar door te groeien naar de top van sterkst presterende stedelijke
netwerken in Nederland. De culturele samenwerking tussen Arnhem en Nijmegen
wordt hierin benoemd, vanuit het perspectief van de leefbaarheid en levendigheid
van de binnensteden.
Uit de eerste gesprekken blijkt al dat de steden complementair zijn. Er komt een
ongekend enthousiasme naar boven. De ‘Verkenning culturele samenwerking
stedelijke regio Arnhem-Nijmegen’, uitgevoerd door LAgroup, laat zien dat er wat
inhoud en aanbod betreft voldoende reden is om te investeren in een nauwere
samenwerking. Er is sprake van een stedelijke regio met een kritische massa van
circa 750 duizend inwoners met twee herkenbare en onderscheidende gezichten.
Arnhem en Nijmegen hebben een hoog voorzieningenniveau en een grotendeels
complementair cultureel aanbod. In Arnhem zijn relatief veel makers actief, met
meerdere BIS- en fondsgezelschappen, productiehuizen en individuele makers. In
Nijmegen is de presentatie van cultuur sterk ontwikkeld: de stad staat niet voor
niets bekend om zijn vele festivals. Er zijn dus genoeg kansen om een sterk en
aantrekkelijk regionaal cultuurprofiel te ontwikkelen, dit samen uit te dragen en
structurele samenwerking te realiseren.

Bottom-upbenadering

De verkenning maakte ook duidelijk dat het om een opgave van formaat gaat: meer
structurele samenwerking wordt gezien als even wenselijk als ingewikkeld.
Het project heeft alleen een kans van slagen als de culturele sectoren en de
overheden hier gezamenlijk hun schouders onder zetten. Cruciaal voor het proces
is de keuze voor een bottom-upbenadering. Tijdens de gezamenlijke presentatie
van de verkenning eind 2017, in aanwezigheid van de culturele netwerken en de
betrokken bestuurders, werd ter plekke geopperd om de regie nadrukkelijk bij de
twee culturele netwerken te leggen. De overheden schaarden zich snel achter dit
idee, omdat draagvlak een absolute voorwaarde is om tot een duurzaam resultaat
te komen.
Eind 2017 tekenden CNA en CNN een intentieverklaring waarin zij zich verder
committeerden aan dit proces. Vanwege de complexiteit van de opgave wordt een
mede door de overheden gefaciliteerde procesbegeleider aangetrokken. Deze rol
wordt sindsdien vervuld door De Vormforensen (grafische onderzoekstudio) en
Stephen Hodes (LAgroup). In een begeleidingscommissie, waarin CNA, CNN, beide
gemeenten en de provincie zijn vertegenwoordigd, komen alle lijnen samen en
worden knopen doorgehakt.
Alle partijen zijn open het proces ingegaan. Toch blijkt het spannend voor alle
betrokkenen, zoals voor de twee cultuurnetwerken. Tot hun achterban behoren
verschillende instellingen die elkaar tot dan toe soms als concurrenten beschouwden. En ook voor de overheden, die in dit proces medeverantwoordelijk zijn voor
het eindproduct, maar tegelijkertijd enigszins op afstand staan. Ondanks dat zij
gewend zijn de regie in eigen hand te houden, moeten zij zich overgeven aan
vertrouwen in de bottom-upbenadering.

p. 10		

Het proces			1

Op

ZOEK

naar verbinding

Eerst succes maken,
dan succes delen

ZOEK luidt de naam van het vervolgtraject. De brug en het water gingen symbool
staan voor de verbinding tussen beide steden. Het doel op langere termijn is het
stimuleren van zowel uitwisseling als samenwerking tussen culturele instellingen,
kunstenaars en makers, als ook tussen de cultuursector, de creatieve sector en
maatschappelijke organisaties, zodat een sterke regio ontstaat.

Wij, CNA en CNN, de twee gemeenten en de
provincie Gelderland, zijn samen van start gegaan.
Het succes van deze samenwerking willen we
verder concretiseren en uitbouwen. Iedereen haakt
aan die zich verbonden voelt met de ambitie.

Hiermee willen wij bereiken:
•
•
•
•

versterking van de culturele samenwerking tussen instellingen, 			
cultuurnetwerken en overheden in de stedelijke regio;
een cultuuraanbod dat beter aansluit bij de wensen en behoeften van het
publiek (en dat verder reikt dan Arnhem en Nijmegen);
een kansrijk en onderscheidend cultuurprofiel;
en een nog stevigere infrastructuur.

De brede cultuursector

Wij zijn begonnen met de 21 leden van CNA en
CNN. In de volgende fase betrekken we bij de
realisatie van onze ambities en de proeftuinen
actief de achterbannen, onder wie de makers, zoals
beeldende kunstenaars en theatergroepen. Ook de
creatieve industrie en de culturele organisaties in
de regio worden erbij betrokken.

In dit traject werd ook de band tussen publiek en cultureel aanbod steviger aangehaald. Het gaat alle betrokkenen, zowel instellingen als overheden, tenslotte om de
inwoners en bezoekers van de stedelijke regio: het bestaande en toekomstige
publiek.

De regiogemeenten

In relatief korte tijd hebben veel bijeenkomsten plaatsgevonden, zowel binnen de
afzonderlijke geledingen van CNA en CNN als gezamenlijk. Door middel van een
onderzoekstraject, ontworpen en georganiseerd door De Vormforensen, werden de
mogelijkheden en onmogelijkheden verkend. Drie werkgroepen bogen zich over
drie belangrijke onderwerpen: publiek en publieksonderzoek, talentontwikkeling en
cultuur buiten de muren. Zo werd voorgesorteerd op mogelijke proeftuinen.
Overigens ontstonden ook buiten de werkgroepen om (ideeën voor) proeftuinen.

Instellingen, publiek en steeds vaker ook de
overheden houden zich niet aan de
gemeentegrenzen. In 2018 heeft een
informatiebijeenkomst plaatsgevonden. Daaruit
kwam een aantal thema’s naar voren die voor de
regio van belang zijn, zoals cultuureducatie,
erfgoed, afstemming van het aanbod in theaters en
concertzalen en publieksonderzoek. We willen
binnen deze thema’s meer en intensiever met de
regiogemeenten gaan samenwerken en betrekken
hen de aankomende tijd actief in het proces.

De drie overheden kwamen in deze periode regelmatig bijeen om het gemeenschappelijke kader vorm te geven. Hoe stemmen zij hun inspanningen de komende
jaren af? De culturele netwerken hebben nadrukkelijk om deze afstemming gevraagd in hun intentieverklaring. Al snel groeit het besef dat een nieuw beleidskader niet noodzakelijk is om de culturele sectoren te faciliteren wat betreft hun
ambities en plannen. Belangrijker zijn afspraken over hoe er de komende jaren
gezamenlijk bestuurlijk opgetrokken wordt vanuit een aantal gedeelde uitgangspunten en welke instrumenten worden ingezet. Als eerste aanzet hebben de twee
gemeenten samen met CNA en CNN in de zomer van 2018 een enquête uit te
voeren onder de inwoners van beide steden waarin specifiek het gedrag en de
houding ten opzichte van (cultuur in) de eigen en de andere stad wordt bevraagd.
Daarnaast is onderzoek gedaan naar de beeldvorming van het cultuuraanbod in het
verzorgingsgebied onder zowel de inwoners van beide steden als de rest van
Nederland.

Het aangaan van cross-overs

Grenzen vervagen niet alleen tussen gemeenten,
maar ook tussen sectoren. Wij willen de relatie
tussen de cultuursector en de onderwijs- en
onderzoeksinstellingen, maar ook organisaties op
het gebied van zorg, natuur en milieu verdiepen.

Oost-Nederland

De Arnhemse en Nijmeegse culturele instellingen
opereren in bredere netwerken en er zijn talloze
samenwerkingsverbanden tussen (kunst)vakonderwijs, podia en productiehuizen in landsdeel
Oost. De gezamenlijke symfonische
muziekvoorziening in wording, maar ook ArtEZ
met vestigingen in Arnhem, Enschede en Zwolle en
productiehuis De Nieuwe Oost, actief in Arnhem,
Deventer en Nijmegen, zijn voorbeelden van
structurele samenwerking. Voor de BIS- en
fondsgezelschappen is heel Oost Nederland (en de
rest van het land) als afzetgebied belangrijk. Zij
spelen ook een wezenlijke rol bij cultuureducatie,
talentontwikkeling en het makersklimaat in dit
gebied. De overheden zetten lijnen uit voor
aansluiting bij het landsdeel en bij de andere
stedelijke cultuurregio’s in Oost. Deze
samenwerking krijgt vorm in ROUTE OOST (zie
bijlage C).

Na de zomer kwamen de leden van de cultuurnetwerken en ambtelijke vertegenwoordiging van de overheden fris en uitgerust bij elkaar in Huis Oostpool voor een
laatste, zeer levendige werksessie. Met de input hieruit werd de laatste hand gelegd
aan het regioprofiel.
In de begeleidingscommissie tekenden zich ondertussen de contouren af van een
nieuwe manier van samenwerken tussen overheden en culturele sector. Een
samenwerking gebaseerd op gelijkwaardigheid en een gedeeld belang: de optimale
bediening van bestaand en nieuw publiek, mogelijkheden voor talent, een innovatief
en passend cultuuraanbod en een stevige culturele infrastructuur in de regio. De
gemene deler werd: eerst succes maken, dan succes delen.

1

Het proces

p. 11

Facts and figures
Het proces in cijfers.

104

54

8

postzegels

retourtjes
Anrhem - Nijmegen

grote
bijeenkomsten

18

73

2

vergaderlocaties

naamopties

gemeenten

1286

GB

1

bestanden in de
gezamenlijke Dropbox

Dropboxgeheugen

provincie

36

1

14

verloving

logo’s

461

9

3

geprinte A4’tjes

proeftuinen

bestuurders

6

1324

24

werkgroepen

mails

flip-overvellen

22

56

6

culturele instellingen

out-of-officereply’s

ambtenaren

kannen
koffie

p. 12		

17,7

Het proces			1

What’s in a name?
Illustratief voor onze zoektocht zijn de vele namen voor het
regioprofiel die de revue zijn gepasseerd. Hier een overzicht van
de namen die het tot de ontwerpfase hebben gehaald, inclusief de
definitie keuze voor 025.

begin

................................ Cultuurlegenda
......................... De Stadsbroeikas
....................... Cultuur Landschap
........................................ Park Cultuur
................... De Stadskweekvijver
................................................ Oostfront
........................................... Ooststroom
.................................................. Oostblok
bridging
the gap

............................. Bridging the Gap
..................................... Over Bruggen
............................. Crossing Bridges
............................ Common Ground

1

Het proces

eind

.............. 025 Arnhem Nijmegen

p. 13

2. Het profiel
van 025

De mens & 025

Tussen de dichtbevolkte gebieden van Randstad en het Ruhrgebied, samen goed
voor 12 miljoen inwoners, liggen de twee middelgrote steden Arnhem en Nijmegen.
Vlak bij elkaar en vergelijkbaar in omvang, hebben zij samen 330 duizend inwoners.
In de totale regio wonen ongeveer 750 duizend mensen: een regio van formaat.

Tegenpolen trekken
elkaar aan

De inwoners van Arnhem en Nijmegen lijken op elkaar. De gemiddelde leeftijd en
het besteedbare inkomen zijn vergelijkbaar. GroenLinks werd bij de laatste
gemeenteraadsverkiezingen de grootste partij. De meeste inwoners zijn geboren in
Nederland en niet getrouwd. Het aantal inwoners met een niet-westerse
achtergrond is in Arnhem hoger: 20 procent tegen 14 procent in Nijmegen. Beide
steden kennen relatief veel inwoners met een hoog opleidingsniveau: 52 procent
van de beroepsbevolking in Nijmegen, tegen 44 procent in Arnhem.

Toen koffieketen Starbucks vijf jaar geleden een
Nijmeegse mok uitbracht met daarop een
afbeelding van de Nijmeegse Waalbrug, was de
hilariteit in Arnhem groot: de afgebeelde brug was
namelijk de Arnhemse John Frostbrug. De mok
was in een mum van tijd uitverkocht, met
opvallend veel kopers uit Arnhem.
De verschillen tussen Arnhem en Nijmegen worden
graag, en vaak met de nodige humor, uitvergroot
en aangedikt, zoals dat gaat tussen steden in
eeuwenlange competitie en concurrentie. Volgens
Roy van Dalm, onderzoeker en docent citybranding
aan de HAN, zijn Arnhem en Nijmegen in
archetypische termen bijna elkaars tegenpolen.
“Waar Nijmegen (…) overwegend als een
beminnelijke en verbindende gangmaker en
vernieuwer gezien wordt, daar ziet [men] Arnhem
als een heerser die taken doelgericht verbetert.
Heersende verbeteraars hebben doorgaans moeite
met de menskant.” Van Dalm typeert Nijmegen als
“een mensgerichte innovatiecultuur” waarin
experimenteren en ervaringen opdoen centraal
staat. Arnhem typeert hij als “marktgericht en
volgens afspraak, pragmatisch en praktisch. (…) Is
Nijmegen een natuurlijke tuin, dan lijkt Arnhem op
een aangelegd park.”
Maar de steden hebben ook opvallend veel
gemeen. In beide steden leidt de combinatie van
overdaad aan groen, een rijk cultuuraanbod en de
aanwezigheid van zowel een creatieve sector als
instellingen voor hoger en wetenschappelijk
onderwijs tot een vruchtbaar klimaat voor
economische en sociaal-maatschappelijke
ontwikkeling. Arnhem en Nijmegen behoren dan
ook tot een groeiregio: het inwoneraantal blijft
stijgen en de twee steden groeien ruimtelijk steeds
dichter naar elkaar toe. Hoe ziet de regio er op dit
moment uit?

Hoe gedragen de inwoners van de twee steden zich als het om cultuur gaat? Een
recent onderzoek onder de inwoners van Arnhem en Nijmegen toont aan dat maar
liefst 89 procent van de ondervraagden in beide steden de afgelopen drie jaar één
of meerdere culturele activiteiten in eigen stad heeft bezocht. Verder komt naar
voren dat zij voor cultuurbezoek de buurstad goed weten te vinden. De helft van de
Arnhemse en 40 procent van de Nijmeegse inwoners geeft aan de afgelopen drie
jaar minimaal één culturele activiteit in de andere stad te hebben bezocht. De
belangrijkste reden hiervoor was dat men een specifieke voorstelling of concert
graag wilde zien of dat er aanbod is die de eigen stad niet biedt. (Het volledige
onderzoek is opgenomen in bijlage B).
Dit vinden wij een zeer bemoedigende uitkomst, maar zij biedt ook ruimte voor
verbetering. De belangrijkste reden voor niet-bezoek is dat de eigen stad alles biedt
wat men cultureel gezien nodig heeft, gevolgd door het feit dat men niet op de
hoogte is van wat de andere stad op cultureel niveau te bieden heeft. Dit biedt
interessante kansen om de cultuurparticipatie nog verder te laten groeien.

Stad & groen

In 025 komt het beste van twee werelden samen: stedelijkheid en de directe
nabijheid van natuur. De landschappelijke, groene ligging van beide steden creëert
een sensatie van ruimte en leefkwaliteit, zowel fysiek als mentaal. Dit maakt 025 tot
één van de meest aantrekkelijke gebieden van Nederland om te wonen, te werken
en te bezoeken.
Arnhem en Nijmegen zijn beide gelegen op bosrijke stuwwallen, aan een rivier.
Groen en blauw zijn de verbindende elementen van 025. De steden worden
omgeven door afwisselende landschappen: van uiterwaarden en loofbossen tot
polders en hoge zandgronden. Gelderland heeft het hoogste percentage bos van
Nederland en de regio Arnhem-Nijmegen kent vele kwalitatief hoogwaardige
natuurrijke gebieden, zoals de Hoge Veluwe, Lingezegen, de Ooijpolder, de
Gelderse Poort en talloze historische landgoederen in en rondom beide steden. Het
is dan ook niet verwonderlijk dat Arnhem en Nijmegen ook in de rest van Nederland
worden geassocieerd met groen. In een recent toeristisch imago-onderzoek onder
17 middelgrote steden in Nederland scoren Apeldoorn, Nijmegen en Arnhem
bovenaan als groenste steden en als steden met de aantrekkelijkste parken en
tuinen.
Dat groene karakter komt ook terug in de inzet van beide steden op duurzaamheid.
Arnhem en Nijmegen profileren zich economisch gezien gezamenlijk met de
sectoren Health en Energy. Groen wordt in 025 daarnaast gekoppeld aan cultuur,
onder andere in openluchttheaters zoals De Goffert in Nijmegen, de Ronde Weide in
Park Sonsbeek, en de natuurrijke musea zoals het Openluchtmuseum, Museumpark
Orientalis en het Kröller-Müller Museum op de Hoge Veluwe.

Onderscheidend & aanvullend

Arnhem en Nijmegen hebben ieder vanuit hun eigen ontstaansgeschiedenis
herkenbare identiteiten ontwikkeld, die van elkaar verschillen, maar elkaar óók
uitstekend aanvullen. Dit geldt allereerst voor de sfeer en het imago van beide
steden: de bestuurlijke zakelijkheid en nuchterheid van Arnhem, de zuidelijkste
stad van het noorden, en de meer losse, ‘rode’ en bourgondische mentaliteit van
Nijmegen, noordelijkste stad van het zuiden.

p. 14		

Het profiel van 025 		

2

Ook op cultureel gebied hebben beide steden hun eigen signatuur en kracht
ontwikkeld. Arnhem kent een levendig en divers productieklimaat, met (top)
instellingen op het gebied van theater, dans, (klassieke) muziek, beeldende kunst
en vormgeving, waaronder mode. Nijmegen staat bekend om zijn activiteiten op het
gebied van popmuziek, film en literatuur. Ook is hier de presentatie van cultuur
sterk ontwikkeld, wat zich onder meer uit in toonaangevende festivals.
Het zijn deze verschillen die zorgen voor de onderscheidende identiteit van beide
steden. Dit onderscheid willen we daarom ook koesteren. Hierin schuilt de grote
kracht van deze culturele regio en hier liggen ook duidelijk kansen om het publiek
uit beide steden en de regio nog beter te bedienen. We zien 025 als één
omvangrijke ‘cultuurmarkt’, die zich nog beter laat bedienen door de sterke punten
van de twee steden te bundelen en gebruik te maken van ieders eigenheid. Of zoals
het Planbureau voor de Leefomgeving recentelijk schreef: ‘Urban economies are
more productive, grow faster and have a greater innovative potential. (…) Their
economic position can be strengthened by improving connections between urban
regions, coordinating investment projects and increasing the complementarity
between cities.’

025
In 025 komen stedelijkheid en groen, cultuur en
creativiteit, onderwijs en kennis, en een cultuurminnende populatie bij elkaar. De concurrentie is
gezond, de afstanden (‘lijntjes’) zijn kort en de
maat is menselijk. 025 biedt talent een springplank. We zijn trots op de talenten die uitvliegen en
blij als ze ooit besluiten weer terug te keren en hun
kennis en ervaring te delen.
Arnhem en Nijmegen zijn tegenpolen die elkaar
aantrekken. Hierdoor is er naast rust en ruimte,
ook wrijving en spanning. Dat leidt tot beweging.
Dat wat ons onderscheidt zullen we dus blijven
koesteren, want zonder wrijving geen vooruitgang.
In dit voortdurende proces van aantrekkende
tegenpolen ontwikkelt zich één krachtige culturele
regio: 025.

Cultuur & 025

Kenmerkend voor 025 is de aanwezigheid van een nagenoeg complete culturele
keten van opleiding, productie en presentatie voor alle kunstvormen: toneel,
muziek, dans, film, letteren, beeldende kunst, vormgeving en mode. Daarnaast is
ook erfgoed ruim aanwezig, in de steden en regio, onder andere in de vorm van de
historische buitenplaatsen (Middachten, Oosterhout), de kerken (Eusebius- en
Stevenskerk) en de oorlogsmonumenten. De culturele keten bestaat uit:
• een brede basis van amateurkunst, cultuureducatie en een vitale humuslaag van
kleine initiatieven;
• een innovatief middensegment met makers, gezelschappen, creatieve 		
ondernemers en productiehuizen, waaronder De Nieuwe Oost;
• topgezelschappen zoals Het Gelders Orkest, Introdans, Kwatta en
Toneelgroep Oostpool.
• toonaangevende, internationale festivals als Go Short, InScience, Music Meeting
en State of Fashion. Daarnaast kent 025 tal van evenementen, manifestaties en
festivals zoals de Vierdaagsefeesten, SONSBEEK, Theater Avenue, Wintertuin en
Hoogte80.
Beide steden hebben een hoogwaardig cultureel voorzieningenniveau waarin de
afgelopen tijd flink is geïnvesteerd. Nijmegen liep voorop met onder andere
Doornroosje, LUX, Bibliotheek Gelderland Zuid en recent De Bastei en
concertgebouw de Vereeniging. Arnhem volgde de laatste jaren met Rozet, Theater
aan de Rijn, Musis, Focus Filmtheater en de Canon van Nederland in het
Openluchtmuseum. Voor Museum Arnhem loopt een traject van vernieuwing en
uitbreiding, en binnen de Lauwersgracht Alliantie (een verbond van Musis &
Stadstheater Arnhem, Toneelgroep Oostpool, Introdans en Het Gelders Orkest)
lopen op dit moment gesprekken over renovatie van Stadstheater Arnhem en
uitbreiding door inwoning van Toneelgroep Oostpool en Introdans.
Beide steden investeren in talent en talentontwikkeling. Ze stellen budget
beschikbaar voor projectmatige of incidentele activiteiten, bedoeld om ruimte te
scheppen voor opkomend talent, beginnende initiatieven en experiment. Ook in
fysieke zin wordt talent ondersteund, via het atelierbeleid voor kunstenaars en de
ontwikkeling van broedplaatsen zoals het Honigcomplex en Coehoorn Centraal.
Hier moeten we echter wel de vinger aan de pols houden, omdat door de
aantrekkende economie de ruimte voor cultureel en creatief ondernemerschap
onder druk komt te staan.
Bijzonder in 025 is ten slotte de combinatie van creatieve opleidingen zoals ArtEZ,
Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en ROC Rijn IJssel met de ‘groene’ hboopleiding Van Hall Larenstein en de wetenschappelijke opleidingen van Radboud
Universiteit en Wageningen Universiteit. De creatieve en culturele sectoren in 025
zijn samen met het bedrijfsleven en het onderwijs aanjagers van innovatie en
stedelijke ontwikkeling. Dit maakt de regio vervolgens weer aantrekkelijk(er) als
vestigingsplaats. Voor nieuw creatief en cultureel talent, maar ook voor
gerenommeerde, gevestigde makers, cultureel ondernemers en kunstenaars, die
- ooit hier opgeleid - terug willen keren naar de bijzondere combinatie van
stedelijkheid en groen in 025.
2

Het profiel van 025

p. 15

p. 16		

Het profiel van 025 		

Dertiende eeuw
Nijmegen wordt een handel- en
nijverheidscentrum. Dominicanen,
minderbroeders en de johannieters,
een militaire kloosterorde,e vestigen
zich in de stad. Geestelijkheid,
gezelligheid en onderwijs gaan hand
in hand. Er komt later zelfs een
universiteit. De stad ontwikkelt een
‘zuidelijk bourgondische’ cultuur.

2

– 1655

– 1678

Nijmegen krijgt een ‘liberale’ universiteit

De Vrede van Nijmegen tussen Frankrijk
en de Republiek der Zeven Verenigde
Nederlanden wordt getekend

De Reductie van Nijmegen. De stad geeft zich over
aan prins Maurits.
Openbare katholieke geloofsuitingen worden
verboden. Katholieke bestuurders
worden vervangen door protestanten.
De Stevenskerk wordt protestants
– 1591

1845 – Spoorverbinding naar Utrecht en
Amsterdam

1536 – Rijnverlegging; Arnhem komt aan de rivier 		
te liggen
1385 – 1388
–1402
Gebroeders van Lymborch
Nijmegen wordt lid van de Hanze

– 1272
De Sint-Stevenskerk wordt ingewijdt door
Albertus Magnus, de bisschop van Keulen

De keizer beleent de stad aan de graaf van Gelre.
Als onderpand kan de stad echter teruggekocht
worden door de keizer
– 1247

1441 – Arnhem wordt lid van de Hanze
1452 – De Sint-Eusebiuskerk wordt gebouwd

1233 – Arnhem krijgt stadsrechten
1233 – Begin van de rechtspraak; 				
Arnhem krijgt het Schepengerecht
Nijmegen krijgt stadsrechten en wordt Rijksstad
onder directe aansturing van de keizer
– 1230

– 1155
Keizer Frederik Barbarossa herbouwt
het paleis op het Valkhof

Romeinen vestigen zich
– 19 v. Chr.
Ulpia Noviomagus, de eerste ‘stad’ in Nederland – 98
Karel de Grote bouwt een paleis op het Valkhof – 777

893 – Vroegste melding van dorp Arneym

2500 v. Chr. – De eerste boeren verblijven ten 		
westen van Arnhem (Warnsborn)

7000 v. Chr. – Jagers trekken rond ten zuiden van 		
Arnhem (Schuytgraaf)

Arnhem
In den beginne...
Nijmegen

In den beginne…
De heuvels bij de Waal, waar
Nijmegen zal ontstaan worden
gebruikt door Romeinen om de
grens van hun Rijk te verdedigen.
Vanaf de heuvels hadden ze goed
zicht op de barbaarse stammen in
het noorden.

1514 – Karel van Gelre herovert Arnhem en vestigt
er zijn bestuurscentrum

Arnhem wordt hoofdstad van het
hertogdom Gelre en ontwikkelt zich
tot bestuurlijk centrum met onder
andere het gerechtshof, de kanselarij en de rekenkamer. De loop van de
Rijn wordt verlegd door Karel van
Gelre om concurrentie met de Waal
aan te gaan. De stad ontwikkelt een
nuchter imago, gekenmerkt door
een zakelijke cultuur.

In den beginne…
Neanderthalers houden zich in
leven met de jacht op de woeste
gronden rond Arnhem. In de vroege
middeleeuwen ontstaat rond de
vruchtbare grond van de Sint-Jansbeek de eerste nederzetting van
boeren. Handel en nijverheid komen
op.

Moderne tijd
‘Arnhem de genoeglijkste’ is de hoofdstad
van Gelderland en trekt grootindustrie,
bestuurders, rechters, griffiers en notarissen aan.
De economie trekt aan en Arnhem profiteert van de gunstige ligging. De eerste
treinverbinding in westelijke richting naar
Utrecht en Amsterdam is een feit. De stad
mag vanaf circa 1850 weer uitbreiden en
neemt een voorsprong. Het ‘Haagje van het
oosten’ ontstaat: welgestelden uit het
westen vestigen zich in Arnhem; parken en
villawijken verrijzen. Er wordt geïnvesteerd
in cultuur

1847 – Opening concertzaal Musis Sacrum
1856 – Opening museum in Arnhem

Time is on our side
Waarom hebben de steden zich ontwikkeld tot wat ze nu zijn?
Een overzicht van de historische gebeurtenissen die Arnhem en
Nijmegen hun onderscheidende karakter hebben opgeleverd ook in
cultureel opzicht.
Zestiende eeuw

– 1879
– 1909
– 1914
– 1923
– 1936
– 1939

Spoorbrug over de Waal

Vierdaagse Wandelmarsen starten
Start bouw Vereeniging
Katholieke universiteit Nijmegen
opent haar deuren

Opening Waalbrug
Opening Goffertpark

2

Het profiel van 025

– 2014
– 2014

Eerste editie van Down The Rabbit Hole
Opening nieuwe Doornroosje
Eerste editie wetenschapsfilmfestival
InScience
Vierdaagsefeesten trekken
1,6 miljoen bezoekers

– 2018

– 2015

– 2005
– 2008
– 2009

Eerste editie van Emporium
Eerste editie filmfestival Go Short
Eerste editie van Fortarock

Eerste editie van de Music Meeting
– 1985
Ontruiming Mariënburcht. Krakers gearresteerd
– 1987
Thomas Verbogt start literair
productiehuis Wintertuin
– 1990
Begin van de Popronde
– 1994
Oprichting Hogeschool van
Arnhem en Nijmegen
– 1996
Opening filmhuis LUX door
Catherine Deneuve
– 2000

Bombardement op Nijmegen/
Market Garden
– 1944
		
Opening Sint Radboud Ziekenhuis
– 1956
		
Jongeren beginnen poptempel
Doornroosje
– 1970
Begin van de Vierdaagsefeesten
– 1970
Hbo-soos/poppodium Merleyn
opent de deuren
– 1976
Piersonrellen. Eén van de zwaarste
krakersrellen van de jaren tachtig
– 1981

– 1865

Spoorverbinding naar Kleef

2013 – Onthulling Feestaardvarken en opening
cultuurcentrum Rozet
2014 – Eerste Bridge to Liberation Experience
2015 – Ingebruikname nieuw treinstation
Arnhem Centraal
2016 – Vernieuwde Theater aan de Rijn geopend
2017 – Opening nieuwe Parkzaal Musis
2018 – Eerste editie State of Fashion

2004 – Oplevering Vinexwijk Schuytgraaf;
weer een stukje dichter bij Nijmegen
2005 – Eerste Arnhem Mode Biënnale

1996 – Oprichting Hogeschool van Arnhem en
Nijmegen
1998 – Opening stadion Gelredome

1983 – Oprichting plakkerscollectief Loesje

1970 – Uitgaansgebied de Korenmarkt komt
tot bloei
1971 – Oprichting balletwerkgroep Studio L.P.,
de voorloper van Introdans

1965 – Oprichting SLAK
1968 – Oprichting HEAO Arnhem

1954 – Opening Huis der Provincie aan de Markt

1944 – Slag om Arnhem/ operatie Market Garden
1949 – Ingebruikname van eerste trolleylijn
Arnhem
1953 – Oprichting Toneelgroep Theater,
later Toneelgroep Oostpool

1935 – Eerste Rijnbrug (later John Frostbrug)

1926 – Oprichting Academie Kunstoefening in
Arnhem, nu onderdeel van ArtEZ

1889 – Opening Park Sonsbeek
1912 – Opening Nederlands Openluchtmuseum

1886 – Theater aan de Rijn gebouwd
1889 – Oprichting Arnhemsche Orchest
Vereeniging, later Het Gelders Orkest

Twintigste eeuw
Na een heftige strijd tijdens operatie Market Garden in 1944, waarbij
de stad werd ontruimd en de
bevolking geëvacueerd, ligt de
binnenstad grotendeels in puin.
Door de zakelijke Arnhemse
mentaliteit van ‘niet lullen, maar
poetsen’ wordt de stad in rap tempo
weer opgebouwd. Vanaf 2010 wordt
deze snelle wederopbouwarchitectuur van de zuidelijke binnenstad
vervangen, met veel aandacht voor
culturele functies.

Moderne tijd
Twintigste eeuw
Na belegering door de Fransen
Na een bombardement door gealli‘vlucht’ het stadsbestuur in 1794.
eerde troepen bouwt de stad
De Valkhofburcht is in verval
zichzelf opnieuw op. De universiteit,
geraakt en de provincie in Arnhem opgericht in 1923, trekt jong bloed
beslist deze te ontmantelen; tegen naar de stad. In de daaropvolgende
luid protest van de Nijmegenaren.
decennia maken studenten een
De stad verliest definitief de status echte (linkse) studentenstad van
van ‘vestingstad’ en kan, vanaf 1874, Nijmegen. Terrassen, drankjes,
weer gaan uitbreiden. Buiten de
muziek en gemoedelijkheid (soms
stadsmuren rukken de fabrieken op. gepaard met rellen) typeren de
De economie floreert en in 1923
Nijmeegse sfeer na de oorlog.
heropent de stad eindelijk haar
Die bourgondische cultuur maakt
universiteit met de faculteiten
Nijmegen de ‘noordelijkste stad van
Letteren en Wijsbegeerte.
het zuiden.’

p. 17

top
= (inter)nationaal
midden = regionaal/provinciaal
basis
= lokaal

top

midden

basis
midden

De Lindenberg
Bibliotheek Gelderland Zuid
Oranjepop / bevrijdingsfestival
FABRIKAAT
Valkhof Theater Avenue
Expoplu
De Oversteek
NOX
The Big Draw
Radboud Reflects
Nijmeegse Kunstnacht
Openluchttheater de Goffert
Cultuur op de Campus
Afrika Museum
Nationaal Bevrijdingsmuseum 1944-1945
Stadsschouwburg & De Vereeniging
Valkhof Festival
Festival Jazz International Nijmegen
NJO Muziekzomer
Museum Het Valkhof
Mensen Zeggen Dingen
Oddstream
Festival op ’t Eiland
Go Short
Music Meeting
Kwatta
LUX
Galerie Marzee
JIN
De Staat
De Basis
Doornroosje
De Nieuwe Oost
Extrapool
Nijmeegs Boekenfeest
InScience
Wintertuinfestival
Radboud Universiteit
Goffertpark
Popronde
DZIGA
Down The Rabbit Hole
Popsport
Merleyn
Museumpark Orientalis
Radboud Rocks
De Bastei
Stevenskerk
Honigcomplex
Het NYMA-kwartier
Derde Wal
Compagnie Perelman
SLAN
RUIS
Made in Nijmegen
Nijmeegs Ontwerp Platform
De Kaaij
SLAK
Emporium
Drift - Om te Dansen
Onbederf’lijk Vers
RN7 (omroep)
Nijmegen Klinkt!
Grote Broer
Vierdaagsefeesten
Huis van de Nijmeegse Geschiedenis

Nijmegen

2

Het profiel van 025 		

p. 18		

basis

H80 Festival
Park Open
Rozet (Bibliotheek en Kunstbedrijf)
Nieuwe Types
SLAK
Gelders DOEK
ASM Festival
De Luie Hond
Studio Omstand
Willemeen
Jacobiberg
CASA
Ontwerp Platform Arnhem
Theater Het Hof
Musis & Stadstheater
Luxor Live
Bridge to Liberation Experience
orkest de ereprijs
NJO Muziekzomer
World Living Statues
Theater aan de Rijn
Fashion and Design Festival Arnhem
World Street Painting
Introdans
Toneelgroep Oostpool
Het Gelders Orkest
De Nieuwe Oost
SONSBEEK
State of Fashion
Nederlands Openluchtmuseum
ArtEZ
Gelredome
Museum Arnhem
Collectie De.Groen
tgECHO
Jens van Daele
BOT
Posttheater
Eusebiuskerk
Focus Filmtheater
Plaatsmaken
De Plaats
Cirque de la Liberté
Mensen Zeggen Dingen
Sprookjesfestival
Sonsbeek Theater Avenue
Theater de Leeuw
Theater Na de brug
Huis van Puck
RTV Arnhem
AMZAF
Telder
Dansstorm Oost
Arnhem
Kunst op de Koffie
Arnhemse Meisjes
Charivari Trio
TAPschrift
circa .... dit
Stockhaven
Code Rood
Motel Spatie

Top-down, bottom-up
Een doorsnede van de culturele sector in Arnhem en
Nijmegen ingedeeld op top-, midden- en basissegment.
Deze indeling is gebaseerd op publieksbereik, functie
en uitstraling:

top

Het profiel van 025

Schouwburg Nijmegen & Concertgebouw De Vereeniging

Het Gelders Orkest - programma - marketing
Introdans - programma - marketing - educatie
Toneelgroep Oostpool - programmering - marketing
Musis & Stadstheater Arnhem - publiek - programma’s

Go Short

Gelders DOEK - programmering - coaching - productie - stimulering
ArtEZ - afstudeerproject - showcases - workshop
Ruimtekoers - programmering
Focus Filmtheater - distributie - specials - regioplatform

Doornroosje

De Nieuwe Oost (Wintertuin, De Nieuwe Oost)
- Wintertuin: Wintertuinfestival, Valkhof Festival
- De Nieuwe Oost: Nieuwe Electronische Waar
Het Gelders Orkest - Opluchttheater de Goffert
Luxor Live - afstemmen - talentontwikkeling
Dance ORG - flexibel, varia kortdurend
Kunstbende

Lux

De Nieuwe Oost - programma
ArtEZ - programmering
Focus Filmtheater - backoffice - inhoudelijk
Toneelgroep Oostpool - programma’s
Gelders DOEK

Museum Het Valkhof

Museum Arnhem - Biënnale Gelderland

Theatergroep Kwatta

ArtEZ - stagiaires
Het Gelders Orkest - musici in voorstellingen
Musis & Stadstheater Arnhem - speelplek voorstellingen
Rozet - CMK-project

Wintertuin De Nieuwe Oost

Theater aan de Rijn - instelling
ArtEZ
Bibliotheek Gelderland Zuid - bereik
Lux - programma

Bibliotheek Gelderland Zuid

Sociale en maatschappelijke welzijnsinstellingen
Bibliotheek Arnhem - bibliotheekwerk
6 wethouders cultuur en gemeenten - Overbetuwe, Lingewaard, Rijk van Nijmegen

Music Meeting

ArtEZ - talent

2

Ruimtekoers
Dance ORG
Kunstbende
Gelderse erfgoedinstellingen
Gelderse bibliotheken
Gelderse cultuureducatie-instelleing
Gelders DOEK
Gelderse podia
CODA
Kröller-Müller Museum
Scholen Nijmegen
Introdans
Openluchttheater Velp & gemeente Rheden
SOS
ArtEZ

Kwatta - voorstellingen - PR8-cultuurprogramma
SOS (stichting Oostelijke Schouwburgen) - overleg
Stadsschouwburg Nijmegen & De Vereeniging
- programmering - marketing

Musis & Stadstheater Arnhem

LUX - programmering - marketing
Scholen Nijmegen - jeugdtheatervoorstelling
Schouwburg Nijmegen - programmering - marketing

Toneelgroep Oostpool

CODA - gedeelde conservator
Museum Het Valkhof - Gelderland Biënnale
Kröller-Müller Museum - winterspelen

Museum Arnhem

Openluchttheater Velp & gemeente Rheden
- programmering

Luxor Live

Gelderse podia - belangenvertegenwoordiging
- inhoudelijke ontwikkelingen - netwerk

Het Posttheater

LUX - overleg - programmering
Go Short - locatie - partner
Gelders DOEK - partner - locatie

Focus Filmtheater

Kwatta - gezamenlijke productie
De Vereeniging - nieuw publiek (formule) - publiciteit
Doornroosje - openlucht programering - cross-over
Lindenberg - cultuureducatie p.o.

Het Gelders Orkest

Gelderse erfgoedinstellingen - kennisuitwisseling - programmering - bruiklenen
Gelderse cultuureducatie-instel. - programma - kennisuitwisseling -deelname gez. websites
Kwatta - partner PR8-programma - trainer CMK - projecten in de wijk
Gelderse bibliotheken - marketing & communicatie - (plus) collectie

Gelders Orkest
Rozet

Let’s work together
Een selectie van de belangrijkste regionale
samenwerkingsverbanden — structureel
en projectmatig - van de leden van
cultuurnetwerken CNA en CNN
(naar eigen opgave).

p. 19

Meten is weten
Om meer inzicht te krijgen in het cultuurbezoek van de Arnhemmers
en de Nijmegenaren is een enquête gehouden onder de inwoners van
beide gemeenten. Onderzocht is:
• het cultuurbezoek van de Arnhemmers
in eigen stad en in Nijmegen;
• het cultuurbezoek van de Nijmegenaren
in eigen stad en in Arnhem.

Ook is gevraagd naar de redenen om de andere stad niet te bezoeken
voor een culturele activiteit. Zie voor het volledige onderzoek bijlage B

Heeft u in de afgelopen drie jaar culturele instellingen/activiteiten in
Nijmegen bezocht? (denk hierbij aan theaters, musea, (pop)concerten, film, debatten,

Bezoek
andere stad

festivals, etc.) (n = 1.669)

Heeft u in de afgelopen drie jaar culturele instellingen/activiteiten in Arnhem
bezocht? (denk hierbij aan theaters, musea, (pop)concerten, film, debatten, festivals, etc.)?
(n = 1.186)

ja

49 %
40 %

nee

51 %
60 %

0%		20 %		40%		60%		80%		100%
Reden van
bezoek

Kunt u aangeven waarom u Nijmegen voor één of meerdere culturele activiteiten
heeft bezocht? (n = 812)
Kunt u aangeven waarom u Arnhem voor één of meerdere culturele activiteiten
heeft bezocht? (n = 473)

Ik bezocht er één of meer concerten of
voorstellingen die ik graag wilde zien.
Ik bezocht er één of meer concerten of
voorstellingen die ik graag wilde zien.

60 %
54 %

Nijmegen heeft een bepaald aanbod dat
niet in Arnhem wordt geboden.
Arnhem heeft een bepaald aanbod dat
niet in Nijmegen wordt geboden.

31 %
28 %

Ik vind het soms prettig om cultuur voor de
verandering buiten mijn eigen stad te bezoeken.
Ik vind het soms prettig om cultuur voor de
verandering buiten mijn eigen stad te bezoeken.
De sfeer in Nijmegen
past goed/beter bij mij.
De sfeer in Arnhem
past goed/beter bij mij.
Nijmegen heeft een beter/
interessanter cultuuraanbod.
Arnhem heeft een beter/
interessanter cultuuraanbod.
Anders, namelijk …
Anders, namelijk …

17 %
13 %

14 %
2%

7%
2%

20 %
27 %

0%		20 %		40%		60%		80%		100%
p. 20		

Inwonersonderzoek

Omschrijving van
de andere stad

Welke woorden (max. drie) omschrijven Nijmegen volgens u het best?
(meerdere antwoorden mogelijk; n = 1.548)
De top 5 woorden die de respondenten hebben genoemd.

Welke woorden (max. drie) omschrijven Arnhem volgens u het best?
(meerdere antwoorden mogelijk; n = 1.168)
De top 5 woorden die de respondenten hebben genoemd.

Reden van
niet-bezoek

Kunt u de belangrijkste reden aangeven waarom u in de afgelopen drie jaar
geen culturele instellingen/activiteiten in Nijmegen heeft bezocht?
(maximaal 2 antwoorden; n = 857)

Kunt u de belangrijkste reden aangeven waarom u in de afgelopen drie jaar
geen culturele instellingen/activiteiten in Arnhem heeft bezocht?
(maximaal 2 antwoorden, n = 713)

55 %

Arnhem biedt alles wat ik nodig heb.
Nijmegen biedt alles wat ik nodig heb.

62 %
49 %

Ik ben niet op de hoogte van het
culturele aanbod in Nijmegen.
Ik ben niet op de hoogte van het
culturele aanbod in Arnhem.

44 %

21 %

Ik ben cultureel niet zo actief.
Ik ben cultureel niet zo actief.

16 %

Nijmegen is te ver weg voor
een cultuurbezoek.
Arnhem is te ver weg voor
een cultuurbezoek.
Nijmegen is met het ov moeilijk
bereikbaar, vooral later in de avond.
Arnhem is met het ov moeilijk
bereikbaar, vooral later in de avond.
Nijmegen heeft voor mij geen
interessant cultureel aanbod.
Arnhem heeft voor mij geen
interessant cultureel aanbod.
Anders, namelijk …
Anders, namelijk …

9%
9%

5%
4%

3%
4%

10 %
11 %

0%		20 %		40%		60%		80%		100%
Inwonersonderzoek

p. 21

3. Belangrijke
ontwikkelingen

Individualisering en de
zoektocht naar verbinding

Technologie en wetenschap zijn de afgelopen jaren
in een enorme stroomversnelling gekomen. De
wereld om ons heen verandert snel, zeer snel, en
dat heeft invloed op onze levens. Daarbij bevestigen diverse onderzoeken dat nog nooit eerder zo’n
klein deel van de mensheid onder de armoedegrens heeft geleefd, al wordt de kloof
tussen arm en rijk groter. En wij worden met zijn
allen steeds intelligenter; iedere generatie is
gemiddeld iets slimmer dan die daarvoor. Al deze
belangrijke ontwikkelingen hebben invloed op ons
cultuurgedrag.
Als we uitzoomen boven de regio, de twee steden
en de cultuursector, dan zien wij vijf macrotrends
die van invloed zijn op wie we zijn en wat we
(willen) doen. Hier moeten we ook binnen de
samenwerking voor 025 alert op zijn.

Onze westerse maatschappij is sterk aan het individualiseren. Het aandeel gehuwden in de Nederlandse bevolkingssamenstelling is sinds 2000 gedaald en het
aandeel alleenstaanden is gegroeid. In 2000 bestond 33 procent van alle huishoudens uit één persoon, in 2016 was dat 38 procent. Daarnaast zijn mensen ook in
andere opzichten zelfstandiger geworden. Wij gedragen ons steeds vaker als een
autonoom individu en worden vaker ook zo gezien, in plaats van als onderdeel van
een familie, kerk, vereniging of andersoortige gemeenschap.
Als reactie op die individualisering zoeken we andere vormen van communicatie
en zoeken we gedeelde ervaringen en tijdelijke gemeenschappen. Het meest
zichtbaar is de groei van sociale contacten via internet die de laatste jaren, van 57
procent in 2012 naar 84 procent in 2017, sterk is toegenomen. Maar ook in de
culturele sector speelt de behoefte aan sociale contacten in toenemende mate een
belangrijke rol, vooral in het sterk groeiende aantal festivals en evenementen.
Cultuur als ontmoetingsplek, cultuur als verbinder van de inwoners van Arnhem en
Nijmegen, als ook de bezoekers uit de regio en daarbuiten. Op zoek naar common
ground, al is het tijdelijk.

Wij zijn tegelijkertijd mobieler en
statischer geworden

Door een optelsom van ontwikkelingen zijn wij de afgelopen twintig jaar in Nederland steeds mobieler geworden en de verwachting is dat deze trend zal doorzetten. Wij zijn bereid om langere afstanden af te leggen en vaker. Onderzoek wijst uit
dat het grootste deel van onze reistijd en -afstand wordt besteed aan vrijetijdsactiviteiten. Tegelijkertijd zijn wij in onze vrije tijd statischer geworden. Door de
opkomst van internet, (live) streaming en video on demand, en ook door sociale
media en gaming, is er een verschuiving zichtbaar van het doorbrengen van vrije
tijd buitenshuis naar binnenshuis. Wij zijn mobieler, maar blijven in onze vrije tijd
ook meer thuis. Beide ontwikkelingen hebben een effect op ons cultuurgedrag en
onze cultuurconsumptie. Voor een kwalitatief hoogwaardig, bijzonder en/of uniek
aanbod zijn we bereid om (verder) te reizen, terwijl we thuis 24/7 een enorm
cultuuraanbod voorhanden hebben. Doordat we in toenemende mate alleen wonen
gaan we vaker de deur uit om ‘onder de mensen’ te zijn , op zoek naar verbinding.
In dit complexe netwerk speelt onze cultuurconsumptie zich af.

De groei van digitaal en analoog

Met de opkomst van televisie werd er gevreesd voor de filmwereld en met de
opkomst van video, video on demand en YouTube werd er gevreesd voor de
televisiewereld, maar de cijfers laten zien dat digitaal en analoog succesvol naast
elkaar kunnen bestaan. Beide hebben hun eigen functie. Gemiddeld kijkt de
Nederlander nog altijd dagelijks drie uur televisie. Dat is een licht dalend cijfer,
omdat televisiekijken op smartphone en tablet niet in de kijkcijfers wordt meegeteld. Daarnaast laat het Nederlandse bioscoopbezoek sterk stijgende cijfers zien:
tussen 2007 en 2016 steeg het aantal filmbezoeken in Nederland met 48 procent.
Dit terwijl mediakanalen zoals YouTube en Netflix ook sterk aan het groeien zijn. In
de muziekindustrie zien we tevens grote verschuivingen, namelijk een sterk
groeiende streamingindustrie, waaronder Spotify, en een groeiend aanbod van
livemuziek en muziek- en dancefestivals. In de afgelopen drie jaar is ook het aantal
verkochte boeken en e-boeken gestegen, al was de totale groei bescheiden en
maken e-boeken maar een klein deel uit van het totale aantal verkochte boeken.

p. 22		

Belangrijke ontwikkelingen

3

Alle mediadragers – film, televisie, video on demand, muziekstreaming, sociale
media, boeken en e-boeken – tonen een stabiele of (sterk) stijgende ontwikkeling.
Deze cijfers laten zien dat het commerciële cultuuraanbod doorgroeit en dat de
verschillende cultuuruitingen elkaar qua groei (vooralsnog) niet in de weg zitten.
Er is blijkbaar voldoende marktruimte voor meer (internationale) media- en
cultuuraanbieders.

De culturele vrijetijdsmarkt is
een verdringingsmarkt

Hoewel de hoeveelheid vrije tijd in Nederland het afgelopen decennium weinig is
veranderd is het vrijetijdsaanbod, en vooral het brede cultuuraanbod – ook online,
zoals eerder is aangegeven – sterk gegroeid. Voor de cultuursector is ook van
belang dat de middelbaar- en hoogopgeleiden, die traditioneel de cultuurbezoekers vormen beduidend minder vrije tijd hebben dan de laagopgeleiden. Een
afname van vrije tijd buitenshuis en een stijgend aantal vrijetijdsaanbieders leidt
tot meer concurrentie en dus tot een verdringingsmarkt. Dit is zowel een uitdaging
voor de kunst- en cultuursector als een kans om aantrekkelijker en zichtbaarder te
worden voor de laagopgeleiden in de regio Arnhem-Nijmegen.

Versnelde urbanisatie

Steden, en regio’s waarin steden samenwerking zoeken, worden steeds belangrijker in de wereldeconomie. In 1800 leefde slechts twee procent van de wereldbevolking in steden. In 1950 was dit percentage opgelopen tot dertig procent en in 2007
woonde voor het eerst meer dan de helft van de wereldpopulatie in steden. We
zien vandaag de dag een versnelling van deze urbanisatie optreden: wekelijks
komen er anderhalf miljoen stedelingen bij. Dit betekent dat in 2030 zestig procent
van de wereldbevolking in stedelijke regio’s zal wonen. In Nederland zien we een
vergelijkbaar beeld. Deze toename wordt niet alleen veroorzaakt door de natuurlijke groei van de bevolking, maar vooral doordat meer Nederlandse en buitenlandse
migranten zich in de steden vestigen.

Wat betekent dit?
De genoemde trends laten zien dat de veranderingen snel gaan in de wereld waarin de cultuursector
opereert. Tijdig en adequaat hierop inspelen
vraagt om een alerte en open houding, om snelheid, onderzoek en samenwerking. Dit geldt voor
de culturele instellingen én de overheden.
De noodzaak voor culturele instellingen om zich te
oriënteren op het publiek en op de rol die zij spelen
in de stad en de maatschappij is groter dan ooit.
Het gaat daarbij om innovatie van het product, het
productieproces en van de manier waarop de
culturele producten worden aangeboden. Het
vereist slimme en innovatieve publiekstrategieën,
zowel voor makers als podia, en innovatie en
experiment qua productie en presentatie. Het gaat
niet alleen om het voldoen aan de vraag, maar ook
om het anticiperen op en uitlokken van een vraag
en het verleiden van publiek - ook nieuw publiek.
Bij deze opgave is het natuurlijk belangrijk om
gezamenlijk op te trekken. Door kennis en ervaring
te delen, (markt)onderzoek te doen en middelen
en informatie te bundelen, ontstaat meer slagkracht.
Tot slot geldt hier geen one-size-fits-allstrategie:
het gaat juist om maatwerk, met oog voor het
veranderende consumentengedrag en specifieke
lokale en regionale omstandigheden.

In 1952 werd de term second city syndrome voor het eerst in The New Yorker
gebruikt. Het tweedestadsyndroom is een sociologisch verschijnsel waarbij een
kleinere stad een grotere stad (de zogenaamde primate city) minachtend probeert
te bagatelliseren, om onzekerheid weg te nemen over de eigen grootte en/of het
hebben van minder cultuur, muziek, kunst of werkgelegenheid. In feite gaat het
hierbij om een minderwaardigheidscomplex op stadsniveau. Met de toenemende
druk op de primate of first cities is er echter een verschuiving zichtbaar van
second city syndrome naar second city strength. Ineens is het zijn van een second
city een voorsprong, want ze bieden meer ruimte, figuurlijk en letterlijk, zijn minder
duur, hebben een menselijke schaal en, in het geval van Arnhem en Nijmegen,
liggen dicht bij prachtige natuur.
Dit past eveneens in de - ook voor Nederland belangrijke - trend van toenemende
regionalisering als reactie op de internationalisering van de samenleving. Het
ministerie van Binnenlandse Zaken verwacht als onderdeel hiervan dat in stedelijke gebieden, en in verstedelijkte gebieden rondom de steden, een positieve spiraal
qua ontwikkeling en groei zal ontstaan. Dat is in Arnhem en Nijmegen te zien, waar
de verstedelijkte gebieden rondom de twee steden fysiek naar elkaar toegroeien.
Dit vraagt daarom niet alleen om samenwerking op economische en ruimtelijke
terreinen, maar ook op het gebied van cultuur.

3

Belangrijke ontwikkelingen

p. 23

4. Ambitie 025

Voor en met ons publiek
1. Culturele kennis vergaren en delen

Op instellingsniveau weten we veel, maar via collectief onderzoek kunnen we nog

Een spannende
meer kennis vergaren over de behoeften, het gedrag en de interesse van onze
(potentiële) bezoekers. Ook over de (potentiële) bezoekers van buiten de regio die
zoektocht 				 025 voor een dag, avond of weekend bezoeken.
Ontwerper Benno Premsela zei ooit: “Kunst is het
bieden van dat waarnaar geen vraag is.” Maar wat
is kunst en cultuur zonder publiek? Voorop staat
dat wij - instellingen en overheden - nog relevanter
willen zijn voor de inwoners van de regio ArnhemNijmegen. Wij willen meer te weten komen over de
cultuurgeïnteresseerden, onze bezoekers, en ze
vaker betrekken bij wat we doen. Daarnaast is het
net zo belangrijk, ook met het oog op de snel
veranderende samenstelling van de bevolking, om
de geïnteresseerde niet-cultuurbezoekers beter te
bereiken, informeren, betrekken en stimuleren om
deel te nemen.
Als we de eerder genoemde macrotrends vertalen
naar dat wat nodig is om de cultuurregio 025
verder te versterken, zien we een aantal
uitdagingen. Deze bevinden zich op het gebied van
publiek en participatie, cultuureducatie,
talentontwikkeling, vernieuwing binnen de sector,
de verbinding met andere disciplines (cross-overs)
en met andere sectoren: onderwijs, welzijn, zorg en
economie. De focus van onze ambities ligt kortom
op ons huidige en ons toekomstige publiek en op
het versterken van de sector.
Ons profiel toont dat in 025 de voorwaarden
aanwezig zijn om met deze ambities aan de slag te
gaan. Hier is mentaal en fysiek ruimte voor
ontwikkeling, creatie en experiment. In de woorden
van Jeroen van Erp, voorzitter van de Dutch
Creative Council en hoogleraar aan de TU Delft en
Jann de Waal van het Topteam Creatieve Industrie:
“Zonder fysieke plek, geen toevallige
ontmoetingen. Zonder ontmoetingen, geen
coalitions of the willing. Zonder coalitions of the
willing, geen innovatie.”

In 2018 hebben we onder de inwoners van Arnhem en Nijmegen en onder de
Nederlandse bezoekers en niet-bezoekers van beide steden onderzoek gedaan
(zie bladzijdes 22 en 23 en bijlage B). Hieruit blijkt dat er veel ruimte is om de
Nijmegenaren beter te informeren over het cultuuraanbod in Arnhem en andersom.
Daarnaast toont het onderzoek aan dat de mobiliteit voor cultuur tussen de twee
steden weliswaar redelijk hoog is, maar dat er nog altijd ruimte is voor groei. Het
onderzoek biedt ook kansen voor het creëren van een aanbod dat past bij dat wat
er leeft in de regio en van mogelijkheden tot betere afstemming op behoeften en
wensen op het gebied van programmering en marketing. De twee gemeenten en
de provincie dragen bij door gezamenlijk langjarig inwonersonderzoek te doen en
zo de ontwikkelingen in de regio en de markt in kaart te krijgen en te analyseren.
Zie proeftuin: 		

1. Publiekskennis & smaakclusters

2. Investeren in het publiek van de toekomst

Er moet continu gewerkt worden aan de basis van de cultuursector. Het is nooit af.
Net zoals sport belangrijk is voor onze fysieke ontwikkeling en gezondheid, zo is
cultuur belangrijk voor onze mentale en emotionele ontwikkeling en welzijn. Wij
willen nog meer tijd, energie en geld investeren in cultuureducatie, vooral voor
scholieren, want jong geleerd is oud gedaan. Wij willen intensiever werken met het
primaire en voortgezet onderwijs en het mbo om zodoende de samenleving in haar
geheel te betrekken. Cultuureducatie en -participatie zijn en blijven de komende
jaren speerpunten in 025.
Zie proeftuin:		
1. Publiekskennis & smaakclusters
		6. Hub filmeducatie & beeldgeletterdheid
			7. 025 Convenant onderwijs & cultuur

De sector versterken
3. Doorlopend van en met elkaar leren

Wij willen actief werken aan netwerkvorming in en verder professionalisering van
de cultuursector in 025. CNA en CNN en hun leden gaan intensiever samenwerken
op het gebied van onderzoek, talent- en productontwikkeling, presentatie en
marketing, onder het credo: wij leren van elkaar, versterken elkaar en zijn daardoor
efficiënter en effectiever. Dit gebeurt door structurele overleggen tussen de twee
cultuurnetwerken, afstemming tussen de cultuurgenres in de twee steden en het
gezamenlijk benaderen van het publiek. Daarnaast creëren we gezamenlijk,
cultuursector en overheden, kennisaanbod voor wie in de cultuursector behoefte
heeft aan doorontwikkeling en scholing. Op deze manier willen wij de sector verder
versterken en bijdragen aan een leven lang leren.
Zie proeftuin:		
2. Smart Culture 025
			3. Gelders filmfonds & commisioner
		

4. Talentontwikkeling

Maatschappelijke veranderingen vragen om een nieuwe vorm van talentontwikkeling. Processen als flexibilisering van arbeid, nieuwe verdienmodellen, de veranderende vraag van het publiek en de invloed van digitale media hebben zowel invloed
op de culturele infrastructuur als op de positie van de maker. De maker van
morgen heeft een zelfstandige beroepspraktijk en weet zich optimaal te manifesteren in een wereld waarin interdisciplinariteit, tijdelijke samenwerkingsverbanden
en flexibele organisatievormen de norm zijn. Hij of zij laat zich steeds minder
binnen de disciplines definiëren, maar ontwikkelt zijn of haar artistieke identiteit
en signatuur vanuit de kruisbestuiving van disciplines. 025 biedt een antwoord op
de opkomst van deze nieuwe maker. Scouting, ondersteuning en stimulering staan
niet los van de omgeving waarin dit gebeurt. De toekomst en inbedding van ons
p. 24		

Ambitie 025 		

4

toptalent is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van instellingen, podia, overheden, bedrijven en opleidingen in de regio.
Zie proeftuin: 		
3. Gelders filmfonds & commisioner
			4. Productienetwerk jeugdtheater & dans
		5. Poppunt Gelderland
		6. Hub filmeducatie & beeldgeletterdheid

Samen sterker
5. Een brug slaan tussen theorie en praktijk

De twee steden en de regio hebben een breed palet aan culturele instellingen en
(kunstvak)opleidingen zoals ArtEZ, de Radboud Universiteit en Universiteit
Wageningen, als ook de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, Van Hall Larenstein,
ROC NIjmegen en ROC Rijn IJssel. Wij gaan de incidentele samenwerking structureren en samen optrekken als het om onderzoek, innovatie en werkervaring gaat.
Zo slaan wij een brug tussen theorie en praktijk in de regio en dragen wij bij aan
een aantrekkelijk woon-studie-werk-vestigingsklimaat.
Zie proeftuin:		

3. 025 Convenant onderwijs & cultuur

6. Cultuur als katalysator

Wij willen binnen de grenzen, maar ook óver voorbij de grenzen van de
cultuursector samenwerken. Naast samenwerking met de onderwijsinstellingen
willen we nog intensiever samenwerken met de sterk ontwikkelde creatieve
industrie die in beide steden aanwezig is. Hier komen innovatie, techniek,
economie en cultuur samen; en liggen er bijna grenzeloze grote kansen voor beide
sectoren. Er gebeurt al het nodige, maar er liggen méér mogelijkheden voor
samenwerkingsverbanden in de kennisregio op het gebied van gezondheid,
voeding en energie, maar ook tussen de cultuursector en zorg, gezondheid, natuur
en milieu, en de leefomgeving. Hiermee wordt de cultuursector maatschappelijk
nog relevanter. Door de flexibiliteit van de middelgrote steden en de groene ruimte
die de regio biedt, heeft de regio de potentie om nog meer een nationaal en
internationaal onderscheidende programmering neer te zetten en daarin diverse
partners op te zoeken.
Zie proeftuin:		

Stapsgewijs
uitvoeren
Dit project is veelzijdig en ambitieus. Wij kunnen
deze plannen niet in één sprong realiseren, daarom
gaan we stapsgewijs te werk. De proeftuinen en
projecten die we de komende twee jaar uitvoeren
(zie hoofdstuk 5) spelen hierin een belangrijke rol
en geven invulling aan deze ambities. Voor ieder
van deze ambities stellen we concrete doelen voor
de korte en middellange termijn. Hierbij bouwen
we ruimte in om te experimenteren, te falen en te
leren. Het nemen van risico’s hoort immers
onlosmakelijk bij innovatie, vernieuwing en
vooruitgang. Ook zorgen we ervoor dat anderen
van onze ervaringen kunnen leren.

Blijvend in cultuur investeren

Los van de bovengenoemde ambities blijven de
drie overheden de komende jaren investeren in de
culturele infrastructuur in 025. We nemen uiteraard
onze verantwoordelijkheid voor de lokale en
regionale basis en blijven investeren in het top- en
middensegment: de BIS- en fondsgezelschappen.
Niet voor niets hebben Arnhem en Nijmegen in
hun recente coalitieakkoorden meer geld voor
cultuur uitgetrokken. We gebruiken de komende
twee jaar om te inventariseren of en, zo ja, waar
zich eventueel zwakke of zelfs ontbrekende
schakels bevinden. We bezien dan eerst wat onze
eigen inzet kan zijn en treden waar nodig
vervolgens in overleg met de rijksoverheid.

8. Broeikasfestival 025

7. Afstemming cultuurbeleid

De samenwerking tussen de gemeentelijke en provinciale overheden wordt
geïntensiveerd en versterkt. We formuleren gezamenlijke opgaven binnen het
cultuurbeleid. Waar nodig en mogelijk stemmen we af de effectieve inzet van
instrumenten af. Met de rijksoverheid stemmen we af hoe we de gezamenlijke
verantwoordelijkheid voor de BIS-instellingen vormgeven.
Zie proeftuin:		

9. Intensivering samenwerking overheden

4

Ambitie 025

p. 25

5. Proeftuinen
		
Om met de woorden van zakenman John D.
Rockefeller te spreken: “Als je wilt slagen moet je
nieuwe wegen inslaan, in plaats van reizen langs
de versleten paden van het gewone succes.” Om
onze ambities te bereiken moeten we durven
experimenteren, falen en leren. Zonder risico’s
geen innovatie, vernieuwing en vooruitgang.
Hiervoor dienen de proeftuinen. Onze ambities op
het gebied van publiek, het versterken van de
sector en het intensiveren van de samenwerking
zijn geconcretiseerd in een negental tuinen die we
in de komende twee jaar willen oppakken.
Sommige van de projecten lopen al, andere staan
nog in de kinderschoenen, alle zijn belangrijk.
De proeftuinen worden hiernaast kort toegelicht.
In de bijlage zijn alle proeftuinen terug te vinden
met verdiepende informatie.

1. Publiekskennis & smaakclusters

Door inwoners van 025 beter en gerichter te informeren over het aanbod wordt de
deelname aan cultuur door (potentieel) publiek vergroot. In deze proeftuin worden
bezoekers onderverdeeld in zogenaamde smaakclusters. Uit de resultaten van ons
inwonersonderzoek kunnen we de voorkeuren van de respondenten halen. Wij
weten wat het demografische profiel en de reisbereidheid is van de verschillende
bezoekers. Daarnaast weten we bijvoorbeeld naar welke andere instellingen een
bezoeker van Museum Het Valkhof gaat, in zowel Arnhem als Nijmegen.
Door deze kennis over klantgroepen kunnen we de markt beter segmenteren, wat
niet alleen kansen voor marketing biedt. Het inzicht in bezoekersgedrag en
-wensen suggereert en stimuleert namelijk ook samenwerkingen tussen instellingen en festivals, makers en podia in de regio, waaruit onverwachte resultaten en
een pluriformer aanbod kan ontstaan.
Zie bijlage A:

1. Publiekskennis & smaakclusters

2. Smart Culture 025

In de culturele sector in beide steden bestaat behoefte aan kennisuitwisseling,
coaching, netwerkvorming en (door)ontwikkeling. Smart Culture 025 brengt vraag
en aanbod samen, of het nu gaat om informatie, kennis, ervaring of faciliteiten. Het
is een platformfunctie voor de gehele sector en kent verschillende instapniveaus
voor deelnemers: van beginnend tot gearriveerde top. Zo wordt het voor iedereen
mogelijk om zijn of haar kennisniveau en vaardigheden te verdiepen of te verbreden. Het principe achter het lerend netwerk is ‘halen en brengen’: zij die zich al
verder hebben ontwikkeld, delen hun kennis met de anderen. Zo versterkt Smart
Culture 025 de culturele infrastructuur in de regio en faciliteert het talent. Dit
draagt bij aan de aantrekkelijkheid om op deze plek te zijn en te blijven als maker.
Zie bijlage A:

2. Smart Culture 025

3. Gelders filmfonds & commisioner

025 staat sterk op de kaart op het gebied van film. LUX is een voorbeeld voor
filmhuizen in het land en Focus Filmtheater zorgt voor een vernieuwde waardering
van film in Arnhem. Filmfestival Go Short is uniek in Nederland en beeldbepalend
voor de regio. Met deze proeftuin willen wij een brug slaan tussen plaatselijke en
landelijke fondsen. Het doel is het verstevigen van zowel het productieklimaat als
talentontwikkeling op het gebied van film. Het gaat om een fonds dat enerzijds
regionale filmproducties aanjaagt, professionaliseert en financiert, en anderzijds de
regio aantrekkelijk maakt voor het hosten en begeleiden van landelijke en internationale producties.
Zie bijlage A:

3. Gelders filmfonds & commisioner

4. Productienetwerk jeugdtheater & -dans

De jeugdtheatergezelschappen in de BIS kunnen door hun beperkte middelen jonge
makers te weinig onderzoeks- en ontwikkeltijd bieden. Hiermee wordt de ontwikkeling van het jeugdtheater en -dans tekort gedaan. De podia in 025, Theatergroep
Kwatta, Introdans, ArtEZ, De Nieuwe Oost, Theatergroep Oostpool en Theater
Sonnevanck gaan onderzoeken hoe een noodzakelijke landelijke ontwikkelplek voor
jeugdtheater en -dans praktisch gerealiseerd kan worden. Bij deze werkwijze wordt
gebruikgemaakt van aanwezige mogelijkheden in het (jeugdtheater)veld.
In de eerste fase wordt door middel van een dialoog een realistische werkvorm
uitgewerkt. Dit gesprek wordt gevoerd in samenwerking met alle betrokken
jeugdtheater- en jeugddansgezelschappen en andere belanghebbenden (zoals het
Fonds Podiumkunsten) om een zo breed mogelijk draagvlak te creëren. De tweede
fase speelt zich af in Oost-Nederland. Door middel van een aantal projecten zullen
de principes worden uitgewerkt zoals die in de eerste fase zijn ontwikkeld. Deze
tweede proeftuinfase wordt gebruikt om een definitieve vorm te vinden voor de
periode 2021-2024.
Zie bijlage A:

4. Productienetwerk jeugdtheater & dans

5. Poppunt Gelderland

Als de ‘Radiohead van de toekomst’ in Gelderland leeft, dan zal dat talent voortaan
ook tot ontwikkeling worden gebracht. Er wordt namelijk gebouwd aan een
duurzame provinciale infrastructuur op het gebied van poptalentontwikkeling. Alle
mogelijke locaties waar talenten zich ontwikkelen worden in kaart gebracht en
dorpen, steden en regio’s worden met elkaar verbonden. Er wordt een brug
geslagen van het cafécircuit naar de kleinere poppodia. De talentmanagers van
p. 26		

Proeftuinen 		

5

Luxor Live (Arnhem), Doornroosje (Nijmegen) en Gigant (Apeldoorn) jagen
verschillende activiteiten aan waarbij een jaarlijks provinciaal Noorderslag-achtig
festival het meest prominente exponent is. Deze activiteiten vinden plaats op
locaties in de (grote) steden en in de regio. Dit alles betekent een betere en
natuurlijke doorstroom van talent naar productiehuis De Nieuwe Oost: de plek waar
de beste talenten een plek krijgen om de laatste stap te kunnen maken.
Zie bijlage A:

5. Poppunt Gelderland

6. Hub filmeducatie & beeldgeletterdheid

Beeldcultuur vervult een belangrijke functie in het dagelijks leven van kinderen en
jongeren. Hier is echter geen structurele aandacht voor in het onderwijscurriculum.
Deze proeftuin zorgt dat film- en beeldeducatie beter verankerd wordt in het
programma van scholen in de regio en dat (culturele) partners beter worden
ondersteund bij hun activiteiten op dit gebied. De hub wordt een knooppunt waarin
netwerken, aanbod, kennis en expertise worden uitgewisseld, gestimuleerd en
ontwikkeld. Dit gebeurt middels activiteiten als regionale (netwerk- en kennis-)
bijeenkomsten, een conferentie, deskundigheidsbevordering (workshops of trainingen), adviesgesprekken, onderzoek en ontwikkeling van producten of diensten. Het
project dient als pilot en best practise, en is idealiter de voorloper van een landelijk
netwerk, waarbij elke regio/landsdeel is gedekt.
Zie bijlage A:

Hoe verder?

Dit Groeidocument is een eerste stap in ons proces
waaraan we als overheden en instellingen in de
komende jaren samen verder werken. Het succes
van het proces tot nu toe – met de verkenning, dit
Groeidocument en de proeftuinen als eerste
resultaten - willen we concretiseren en uitbouwen.
De leden van CNA en CNN blijven elkaar regelmatig treffen, en dat geldt ook voor de overheden.
Daarnaast wordt in wisselende verbanden - met
instellingen en overheden - aan de proeftuinen
gewerkt. Rond belangrijke momenten in het
landelijke proces naar de totstandkoming van de
subsidieperiode 2021 - 2024 zullen instellingen en
overheden zoveel mogelijk gezamenlijk optrekken
en voorsorteren. De begeleidingscommissie houdt
het overzicht, bewaakt de voortgang en agendeert.
En natuurlijk kijken we hoe we bereikt succes gaan
delen met anderen. Voorop staat: iedereen die zich
verbonden voelt met onze ambities moet vroeg of
laat kunnen aanhaken!

6. Hub filmeducatie & beeldgeletterdheid

7. 025 Convenant onderwijs & cultuur

In 2019 ligt er een convenant met Radboud Universiteit Nijmegen, Hogeschool van
Arnhem en Nijmegen, ArtEZ, ROC Rijn IJssel, ROC A12, ROC Nijmegen, Van Hall
Larenstein, Wageningen University & Research, CNA en CNN. Het motto van de
door CNA en CNN geïnitieerde samenwerking, waarover alle partijen enthousiast
zijn, luidt: “We willen alles wat in deze regio zit eruit halen.” De cultuur- en onderwijsinstellingen hebben namelijk een gezamenlijk belang, bijvoorbeeld voor stageof onderzoeksplaatsen, de verbinding tussen theorie en praktijk, en de aanwas van
potentieel publiek, makers en medewerkers. De samenwerking is een voorwaarde
om te komen tot een gezamenlijke basis en tot kansrijke, nieuwe, bovenlokale
initiatieven. Hierdoor wordt het totaal meer dan de som der delen. Nog dit jaar
zullen alle betrokken partijen een intentieverklaring tekenen, als opmaat naar het
convenant.
Zie bijlage A:

7. 025 Convenant onderwijs & cultuur

8. Broeikasfestival 025

025 beschikt over een nagenoeg complete keten van opleiding, productie en
presentatie. Het doel van het Broeikasfestival is een doorlopende ontmoeting te
stimuleren tussen instellingen, makers en disciplines, om zo vernieuwing en
ontwikkeling op alle denkbare niveaus tot stand te brengen. Daarbij wordt volop
ruimte geboden aan onderzoek en experiment. Er moeten zaadjes geplant kunnen
worden, die tot volle bloei kunnen komen, maar ook al vroegtijdig kunnen verpieteren. Het project bestaat dan ook uit twee lijnen: het proces zelf, de zogenaamde
moestuinfase, en de presentatie van de uitkomsten van het proces, het Broeikasfestival. Een coördinator knoopt alle verschillende ideeën en mensen aan elkaar. Het
festival zelf vindt plaats in de ‘fysieke proeftuin’ Park Lingezegen, de groene long
tussen Arnhem en Nijmegen.
Zie bijlage A:

8. Broeikasfestival 025

9. Intensivering samenwerking overheden

In de intentieverklaring die CNA en CNN eind 2017 tekenden vraagt het veld
nadrukkelijk om betere afstemming tussen de verschillende overheden. De
komende twee jaar gaan de gemeenten en provincie aan de slag met het formuleren van gezamenlijke opgaven binnen het cultuurbeleid. Waar nodig en mogelijk
stemmen we de effective inzet van instrumenten af. Hiermee vergroten we de
doelmatigheid, effectiviteit en efficiëntie van het cultuurbeleid. Een belangrijk
speerpunt is de mogelijke harmonisatie van het aanvragen en afrekenen van
subsidies. Daarnaast gaan we ook in gesprek met de rijksoverheid over de behoeften en opgaven uit de regio, de bijdrage aan het landelijke cultuurbeleid, eventuele
knelpunten en mogelijke oplossingsrichtingen.
Zie bijlage A:

9. Intensivering samenwerking overheden

5

Proeftuinen

p. 27

“Ik
so
ms fant
bru
ov ase
er er
gd
e
L
i
en
o
me e je
n
de
t u ku
n
ten itwis nt a Arnh too sel ctiv em
nst ing ere
ell en n
ing en
en
”
p. 28		

Citaten 		

“Als pas aan de Academie voor
Beeldende Kunst afgestudeerde,
ambitieuze kunstenaar lag
het eind jaren tachtig voor
de hand voor een Arnhemse
kunstenaar om naar Amsterdam
te verhuizen. Dat ik dat niet heb
gedaan is omdat we te mooie en
betaalbare woon/werk situatie
hadden en de huren in A’dam
te hoog zijn: dat zou betekenen
meer baantjes en minder tijd
voor de kunst. Daarom hebben
we besloten hier te blijven en
van reizen geen probleem te
maken. Dat heeft goed gewerkt
t/m regelmatig naar New York
gaan toe. Op die manier is
het mogelijk om contacten te
onderhouden en is het gelukt
een langdurige samenwerking
met een galerie in NY te
realiseren.Tegenwoordig gaan
we vaak naar Londen waar een
vergelijkbare energie heerst.
Ik hoor steeds vaker jongere
kunstenaars worstelen met het
probleem om in een grote stad
te wonen, waar het te duur
en te druk is. Amsterdam en
Rotterdam zijn vol. Arnhem
is een perfecte stad om te
wonen en er heerst een goed
kunstklimaat en heeft een
prachtige natuur. Stichting SLAK
is een fantastische instelling.
Ik fantaseer soms over
een Londen – Arnhem
brug die je kunt activeren
met uitwisselingen en
tentoonstellingen want
inmiddels weet ik dat ook
Londense kunstenaars worstelen.
Stel je voor:
een gemeenschappelijke
plek om te slapen als je in
Londen bent wat ook een
ontmoetingsplek is en een
woon/werk plek in Arnhem/
Nijmegen ter uitwisseling.”

Kinke
Kooi

ar
unstena
k
		

E
T
D
“ ES E
E
M NIG R
”
O
N
S
I
O
Z
R
V
N
A
E
K
A
G LE EN
I
E P T
S
N
U
K

“Arnhem en Nijmegen
zijn in 2025 niet zomaar
twee steden waar veel te
doen is. Maar dan is het de
meest eigenzinnige plek
voor kunstenaars met als
buren de Randstad en het
Ruhrgebied.”

Jaap
Robbenver en dichter
		

schrij

Citaten

p. 29

“Arnhem staat buiten de
waan van de dag, zonder
geïsoleerd te zijn. Arnhem is niet
dichtgesmeerd, voor rafelranden
hoef je hier het centrum niet uit.
En waar ruimte is, zijn kansen.
Arnhem is groen en rauw,
industrieel en oud, vernieuwend
en weerbarstig. Het oosten is de
poort naar Europa.”

Jibbe ems
Will termaker en
ea

		 th

			

p. 30		

Citaten

er
-schrijv

“waar de
voorkant van
ontwikkelingen
wordt
opgezocht
en
onverschilligheid
of
gemakzucht
geen
plek
hebben.”

“Nijmegen heeft een lange
traditie op gebied van jazz
en geïmproviseerde muziek.
Een traditie die sinds 35 jaar
enthousiast met Arnhem
gedeeld wordt. Sinds het
ArtEZ conservatorium een
stevige opleiding Jazz & Pop
heeft vloeien de scenes van
beide steden mooi in elkaar
over. Inmiddels kent de regio
een muziekprogrammering
bij de vele festivals en podia
die landelijk onderscheidend
is en waar de voorkant
van ontwikkelingen
wordt opgezocht en
onverschilligheid of
gemakzucht geen plek
hebben.”

Michiel
Braam nist en componist
			

pia

		

Citaten

p. 31

“DE SAMENWERKING
TUSSEN ARTEZ
EN DE RADBOUD
UNIVERSITEIT ......
ONDERSCHRIJFT DE
ROL EN HET BELANG
VAN RESEARCH
THROUGH
DESIGN”

p. 32		

Citaten

“De samenwerking tussen ArtEZ
en de Radboud Universiteit,
die ten grondslag ligt aan mijn
promotie, onderschrijft de rol en
het belang van Research through
Design op het gebied van mode.
Het biedt mij als ontwerper
ruimte voor experiment en
theoretische reflectie, om
zodoende innovaties te kunnen
creëren en alternatieven voor
het huidige modesysteem.”

Paulinengen
van Do deontwerper
o
en

r

		 m fashion innovato
		

Bijlagen
BIJLAGE A
Proeftuinen formats
1. Publiekskennis & smaakclusters
2. Smart Culture 025
3. Gelders filmfonds & commissioner
4. Productienetwerk jeugdtheater & -dans
5. Poppunt Gelderland
6. Hub filmeducatie & beeldgeletterdheid
7. 025 Convenant onderwijs & cultuur
8. Broeikasfestival 025
9. Intensivering samenwerking overheden
BIJLAGE B
Inwonersonderzoek Arnhem Nijmegen
BIJLAGE C
Route Oost
BIJLAGE D
Beleidskaders
BIJLAGE E
Toeristisch imago onderzoek Arnhem 		
Nijmegen

Colofon 					
Groeidocument
025 Arnhem Nijmegen
Oktober 2018
De leden van CNA en CNN
ArtEZ , Bibliotheek Gelderland Zuid, Focus Filmtheater, Doornroosje, Go Short,
Het Gelders Orkest, Introdans, Kwatta, De Lindenberg, LUX, Luxor Live,
Musis en Stadstheater Arnhem, Museum Arnhem, Museum Het Valkhof, Music
Meeting, De Nieuwe Oost, Posttheater, Rozet, Stadsschouwburg|De Vereeniging,
Toneelgroep Oostpool
Begeleidingscommissie
Betty Bergman, gemeente Nijmegen
Jenny Doest, Rozet
Sanne Grijsen, Music Meeting
Elza Harthoorn, gemeente Nijmegen
Eve Hopkins, De Nieuwe Oost
Pien Houthof, LUX
Gabrielle de Nijs-Bik, Provincie Gelderland
Nick Pijnappels, gemeente Nijmegen
Esther Ruiten, gemeente Arnhem
Cile Schulz, gemeente Arnhem
Annemarie Geurink, De Vormforensen
Annelou van Griensven, De Vormforensen
Stephen Hodes, LAgroup
Redactiecommissie
Sanne Grijsen, Music Meeting
Elza Harthoorn, gemeente Nijmegen
Stephen Hodes, LAgroup
Cile Schulz, gemeente Arnhem
Eindredactie
Loes van Beuningen
Drukwerk
Drukkerij Tielen
Ontwerp
De Vormforensen
www.devormforensen.nl

Colofon

p. 33