2019D08486

VERSLAG HOUDENDE EEN LIJST VAN VRAGEN
De vaste commissie voor Financiën, belast met het voorbereidend
onderzoek van bovenstaand wetsvoorstel, heeft de eer als volgt verslag
uit te brengen van haar bevindingen.
Onder het voorbehoud dat de regering de vragen en opmerkingen in dit
verslag afdoende zal beantwoorden, acht de commissie hiermee de
openbare behandeling van het voorstel van wet voldoende voorbereid.
De voorzitter van de commissie,
Anne Mulder
De adjunct-griffier van de commissie,
Schukkink

nds-tk-2019D08486

1

Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de voorliggende begrotingswijziging. Zij hebben hierover, naast hun
vragen bij het schriftelijk overleg over de onderhavige transactie, nog een
enkele vraag.
De leden van de PVV-fractie hebben kennisgenomen van de incidentele
suppletoire begroting Air France-KLM.
De leden van de CDA-fractie hebben met grote belangstelling kennisgenomen van onderhavig wetsvoorstel. Door het nemen van een belang in
de holding Air France-KLM geeft de regering een krachtig signaal af dat
het de Nederlandse staat serieus is om Air France-KLM ook in de
toekomst succesvol te laten zijn. In een open economie als die van
Nederland is het hub-netwerk van KLM van groot belang. Daarnaast is het
bestemmingennetwerk van KLM van belang voor een gezond Schiphol.
De «plek aan de tafel» die met deze transactie wordt bemachtigd, ontbrak
de afgelopen jaren, wat er in de praktijk toe leidde dat de belangen van
KLM niet altijd goed behartigd konden worden of dat KLM bij belangrijke
ontwikkelingen het nakijken had, zo menen de leden van de CDA-fractie.
Met deze aankoop wordt deze onbalans hersteld. Dat neemt niet weg dat
de leden van deze fractie een aantal vragen hebben omtrent de gevolgde
procedures rondom de aankoop van de aandelen, de precieze budgettaire
consequenties en de risico’s van deze aankoop.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de incidentele
suppletoire begroting Air France-KLM. De leden beschouwen de aandelenwerving van 14% in Air France-KLM en de bijbehorende gang van
zaken als een uitzonderlijke noodgreep. Na het lezen van de suppletoire
begroting zijn er nog enkele vragen over de aankoop en de achterliggende
ratio van dit besluit.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de suppletoire
begroting en de toevoeging van een miljard aan de post Financieringsactiviteiten publiek-private sector.
De leden van de fractie van 50PLUS hebben kennisgenomen van de
aankoop van aandelen Air France-KLM. Zij hebben echter nog enkele
vragen over de aanloop en de ontstane situatie.
Transactie en aandeelhouderschap
De leden van de VVD-fractie leden begrijpen dat het voorliggende
wetsvoorstel voorziet in een bedrag van 1 miljard euro voor de
verwerving van een 14%-belang in Air France-KLM. Inmiddels is duidelijk
dat de totale investering lager uitvalt. Wordt dit bedrag naar beneden
bijgesteld? En wanneer valt het verschil dan weer vrij ten gunste van de
staatsschuld? Zo niet, waarvoor moet de bestedingsruimte dan
beschikbaar blijven?
De leden van de PVV-fractie vragen om de mutatie van 1 miljard euro te
specificeren. Hoe hoog zijn de bijkomende transactiekosten? Hoeveel
kosten de extra aandelen die Nederland nog voornemens is te verwerven?
De leden van de PVV-fractie merken op dat de regering aangeeft dat het
budget van 1 miljard euro naar verwachting niet volledig zal worden
ingezet. Kan de regering aangeven welk deel naar verwachting niet zal
worden ingezet?

2

De leden van de CDA-fractie vragen zich af of de Nederlandse begroting
met deze nog steeds voldoet aan de eisen van het stabiliteits- en
groeipact. Of zal er door deze aankoop op andere posten moeten worden
bezuinigd? Blijft met deze aankoop de overheidsbegroting nog op koers
en wordt daarmee niet een schuld naar toekomende generaties
geschoven? Ziet de regering dit als een investering of een consumptieuitgave?
Verder hebben leden van de CDA-fractie vragen over de precieze risico’s
op lange termijn voor de begroting. Wat zijn de gevolgen van een sterke
koersdaling? Betekent in dat geval dat deze daling moet worden
opgevangen? En zo ja, is dit een rijksbrede taak of vallen de gevolgen
daarvan neer op een specifieke begroting? Maar ook de keerzijde, heeft
een plotsklapse koersstijging ook gevolgen? En zo ja, welke gevolgen? En
zijn bij beide scenario’s verschillen indien er via een kasverplichtingenstelsel wordt gewerkt dan wel via een baten-lastenstelsel?
Sinds het verschijnen van de brief met de aankondiging dat 12,68% van
de aandelen van Air France-KLM zijn aangeschaft door de Nederlandse
Staat is ook het bericht ontvangen dat de aankoop van aandelen gestaakt
is, nu de Nederlandse Staat over een belang van 14% van de aandelen
beschikt. Dit roept bij de leden van de CDA-fractie de vraag op waarom er
gestopt is bij 14% en er niet door is gekocht tot 14.3% om daarmee op
gelijke hoogte met de Franse overheid te komen. Verder vragen de leden
van de CDA-fractie de regering welke positie dit belang van 14,3% de
Staat gaat geven in de Raad van Commissarissen? Hoe groot wordt de
invloed die uitgeoefend kan worden naar verwachting van de regering? Is
er bij de regering al bekend hoe er invulling gegeven zal worden aan het
aandeelhouderschap? Ook vragen de leden van de CDA-fractie welke rol
en plek de aangekondigde Frans-Nederlandse werkgroep zal krijgen in het
bedrijf Air France-KLM. Hoe moeten verbetervoorstellen en andere
besluiten van deze werkgroep worden bezien; welke status hebben zij?
Wat zijn de belangrijkste beleidsaspecten voor de regering waarop moet
worden ingezet in deze nieuwe positie aldus de regering, zo vragen de
leden van de CDA-fractie.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering inzichtelijk kan maken
hoe de verhoudingen tussen aandeelhouders er thans uitziet. Daarbij
vragen deze leden of in dit overzicht het actuele stemgewicht van elke
aandeelhouder kan worden meegenomen.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering hoe zij de daling van de
waarde van de aandelen sinds de bekendmaking van het nieuws duidt.
Tevens hebben de leden van de CDA-fractie vragen rond de aansprakelijkheid. Heeft het grotere belang in Air France-KLM gevolgen wanneer
blijkt dat deze groep verantwoordelijk wordt gehouden voor schade aan
derden? Betekent dit dat de aandeelhouder dan betrokken kan worden bij
de schadeafwikkeling? En heeft dit ook weer gevolgen voor de begroting?
En hoe bekijkt de Europese mededingingsautoriteit deze aankoop? Wordt
dit gezien als een vorm van staatsondersteuning? En is er een overzicht te
geven van de belangen van andere Europese lidstaten in (nationale)
vliegtuigondernemingen? Voorts vragen de leden van de CDA-fractie zich
af wat de juridische positie is van concurrenten van Air France-KLM indien
de Nederlandse regering een besluit neemt, dat beoogd of niet beoogd, in
het voordeel uitpakt van deze groep ten opzichte van concurrerende
vliegtuigondernemingen. Kan de Nederlandse regering daarop worden
aangesproken of zelfs aansprakelijk gesteld?

3

Ook vragen de leden van de CDA-fractie of deze aankoop van aandelen in
Air France-KLM gevolgen zal hebben voor de positie van de bestuurders
die namens de Nederlandse Staat invloed uitoefenen in KLM.
Ten slotte hebben de leden van de CDA-fractie vragen over de politieke
beïnvloeding. Air France-KLM is een internationaal opererende onderneming in een sterk concurrerende omgeving. Daarvoor geldt dat zij snel
en direct en volgens internationale eisen moet kunnen handelen. Een
nationale kop met extra eisen past daarin eigenlijk niet of nauwelijks. Op
welke wijze is geborgd dat Air France-KLM ondernemingsgewijs bestuurd
blijft worden en niet hoeft te gaan voldoen aan politiek-bureaucratische
eisen? En is de regering ook van mening dat wanneer voldaan moet
worden aan de nationaal politiek-bureaucratische eisen dit een negatief
effect heeft op de waarde van het aandeel Air France-KLM en daarmee
ook een negatief effect op de overheidsfinanciën?
De leden van de D66-fractie maken uit de suppletoire begroting (35 148-1)
op dat er begrotingstechnisch geen dekking is voor het uitgetrokken
bedrag voor de aankoop van de aandelen. Kan de regering preciezer
toelichten hoeveel wordt vrijgemaakt? En of alle kosten op dezelfde wijze
worden geboekt en gedekt? Kan de regering in meer detail toelichten
waarom er begrotingstechnisch geen dekking nodig is? En kan de
regering toelichten waarom dit geen vrijbrief behelst voor andere
aankopen? Is de regering bereid de verkregen aandelen in ieder geval via
de (pilot) Staatsbalans te (blijven) verantwoorden? Mocht de regering in
een latere fase tot verkoop besluiten, tot welke begrotingstechnische
consequenties leidt dit dan?
De leden van de SP-fractie stellen vast dat de verwerving van 14% van de
aandelen inmiddels geslaagd is voor een publiek gemaakt bedrag van
744 miljoen euro. Wat gebeurt er met de 256 miljoen euro die resteert?
De leden van de SP-fractie willen graag een uitsplitsing ontvangen van het
uiteindelijk uitgegeven bedrag, met daarin ten minste aandacht voor de
betaalde opslag, de kosten van juridisch advies en de dienstverlening van
de ABN AMRO en de betaalde prijs van de aandelen.
De leden van de 50PLUS-fractie vragen wat de koers van Air France-KLM
was op de diverse momenten waarbij verwerving werd overwogen. En
wat is de gemiddelde koers waarop het huidige pakket is aangekocht? Hoe
denkt de regering meer zekerheid te krijgen over de staatsgarantie en
waarop berust het streven dat binnen enkele weken te bereiken?
Voorts vragen de leden van de 50PLUS-fractie of de regering streeft naar
één of meer extra zetels in de RvC van Air France-KLM.
Economisch belang
De leden van de CDA-fractie lezen in de begeleidende brief dat er sinds
eind 2014 veel overleg is geweest tussen verschillende ministeries waarbij
is gekeken of het publieke belang dat met Schiphol en KLM gemoeid is,
voldoende geborgd is. Deze leden vragen de regering of er in een eerder
stadium al is overwogen een belang te nemen in Air France-KLM. Zo ja,
wanneer was dit en waarom is er toen van afgezien? En welke feiten of
omstandigheden hebben ertoe geleid dat de regering er nu wel voor heeft
gekozen om een belang in Air France-KLM te nemen? Ook vragen de
leden van de CDA-fractie of er nog andere opties zijn afgewogen en zo ja,
waarom zijn deze afgevallen?

4

Hoewel er met de verwerving van aandelen duidelijk invloed is verkregen
in Air France-KLM, vragen de leden van de CDA-fractie aan de regering of
er naast het verwerven van aandelen ook andere mogelijkheden zijn om
het belang van KLM te borgen. Zo ja, welke opties zijn dit?
De leden van de CDA-fractie vragen de regering hoe zij deze transactie
moeten duiden in het licht van ontwikkelingen bij andere grote Nederlandse ondernemingen. Is hier sprake van een uniek besluit of een
bredere tendens om als Nederlandse Staat belangen van bedrijven die
belangrijk zijn voor Nederland te behartigen, zo vragen de leden van de
CDA-fractie. Moeten de leden van de CDA-fractie deze aankoop in het licht
zien van de bescherming van de positie van bepaalde vitale sectoren van
Nederland of ziet de regering dat anders?
De leden van de 50PLUS-fractie vragen de regering uiteen te zetten op
welke wijze en in welk tempo vluchten en landingsrechten van Schiphol
naar Parijs kunnen worden verplaatst. In welke mate bieden de luchtvaartverdragen van Nederland bescherming tegen overplaatsing van vluchten
naar Parijs en hoe lang kan Nederland dat dan tegenhouden? Klopt het
dat Frankrijk na enige tijd dit toch kan doorzetten?
Voorts vragen de leden van de 50PLUS-fractie of wordt erkend dat door
het 14%-belang in de holding Air France-KLM materieel niet veel meer
invloed wordt verworven. Kan worden uitgelegd waarom het kopen van
een pakket aandelen Air France-KLM niet opportuun was toen Delta
Airlines en China Eastern Airlines een belang verworven?
Tot slot vragen de leden van de 50PLUS-fractie wat het dividendpotentieel
is van een belang van 14% in Air France-KLM. Kan een overzicht gegeven
worden met kengetallen over de winstgevendheid, de rentabiliteit en de
doelmatigheid van respectievelijk KLM, Air France en van de combinatie
Air France-KLM? Kan de regering een overzicht geven van de gemiddelde
loonkosten per werknemer van respectievelijk KLM, Air France en Air
France-KLM? Kan dit tevens met een uitsplitsing naar de belangrijkste
beroepsgroepen binnen de groepen? Kan de regering ter vergelijking ook
enkele andere grote Europese luchtvaartmaatschappijen in het overzicht
meenemen?
Relatie met Frankrijk
De leden van de CDA-fractie memoreren dat de Minister van Financiën op
vrijdag 1 maart 2019 in gesprek is gegaan met zijn Franse collega om
uitleg te geven over de stap van de Nederlandse regering. Afgaande op de
afspraken die zijn gemaakt menen deze leden dat er overeenstemming is
bereikt om gezamenlijk tot een sterker Air France-KLM te komen. Kan de
regering aangeven hoe zij de komende periode de samenwerking met de
Franse overheid niet alleen zal bestendigen, maar ook zal verbeteren?
Daarnaast hebben de leden van de CDA-fractie vragen met betrekking tot
acties van de Franse Staat. Indien de Franse Staat overgaat tot aankoop
van nieuwe aandelen Air France-KLM, betekent dit dan ook dat Nederland
zal overgaan tot een verdere aankoop? En wat doet Nederland met zijn
belang wanneer de Franse Staat juist tegenovergesteld overgaat tot de
verkoop van aandelen? Bouwt de Nederlandse Staat zijn belang dan juist
af?
De leden van de 50PLUS-fractie vragen of het waar is dat de Franse staat
bereid was haar pakket aan te bieden aan Nederland. Klopt het dat
Nederland de mogelijkheid had het belang van de Franse Staat te kopen
toen het werd aangeboden aan ACCOR?

5

De leden van de 50PLUS-fractie vragen voorts op welke wijze de herverkiezing van Minister Dijsselbloem tot voorzitter van de Eurogroep een rol
heeft gespeeld bij het afzien van het verwerven een belang in Air
France-KLM.
Voorts vragen de leden van de 50PLUS-fractie in welke mate de verstandhouding binnen de holding Air France-KLM en tussen de beide regeringen
verstoord is. Hoe denkt de regering te kunnen bijdragen aan het herstel
van de verstandhouding binnen de holding Air France-KLM?
De leden van de 50PLUS-fractie vragen of de regering kan aangegeven
wat de afspraken zijn die op 1 maart 2019 in Parijs zijn gemaakt.
De leden van de 50PLUS-fractie vragen of het waar is dat aan de heer
Elbers het voorzitterschap van Air France-KLM was aangeboden, maar dat
hij geweigerd zou hebben. Wat waren de reacties van president Macron
en Minister Le Maire op de telefonische mededelingen van premier Rutte
en Minister Hoekstra? Klopt het dat Frankrijk nu dreigt met het niet mee
laten groeien van Schiphol in de totale groei van de groep Air
France-KLM?
Proces / informatievoorziening Kamer
Omdat de aankoop van aandelen een koersgevoelig karakter heeft, is
ervoor gekozen om pas na de aankoop van 12,68% van de aandelen de
Kamer hierover te informeren, zo stellen de leden van de CDA-fractie vast.
Nu de transactie heeft plaatsgevonden, vragen deze leden of de regering
een tijdlijn van ontwikkelingen vanaf de verkoop van KLM in 2003 kan
opstellen met alle belangrijke feiten en gebeurtenissen. Hierbij tevens de
vraag om in ieder geval ook in de tijdlijn op te nemen wanneer nieuwe
aandeelhouders zijn toegetreden. Ten aanzien van de daadwerkelijke
aanschaf van de aandelen vragen de leden van de CDA-fractie of de
regering inzichtelijk kan maken hoeveel aandelen de regering per dag
heeft gekocht sinds de start van de aankoop.
Verder vragen de leden van de CDA-fractie of het mogelijk is om een
«verantwoordingsmemorandum» op te stellen zoals bedoeld in de
aanbevelingen in het rapport van de commissie-De Wit. De leden van de
CDA-fractie menen dat op deze manier volledige openheid van zaken kan
worden gegeven over de transactie en de Kamer inzicht kan krijgen in de
afwegingen die ten grondslag liggen aan het besluit. Ook vragen de leden
van de CDA-fractie of het draaiboek dat gebruikt is bij de totstandkoming
van de procedure conform planning en procedures is verlopen, inclusief
het informeren en betrekken van de Kamer.
De leden van de fractie van D66 lezen in de memorie van toelichting
(35148–2) dat de begroting wordt gewijzigd door middel van een
wetsvoorstel in lijn met art. 2.3 lid 1 Comptabiliteitswet 2016. Kan de
regering nader toelichten waarom zij de bewandelde begrotingsweg,
specifiek in het licht van het budgetrecht van de Kamer, de juiste acht?
De leden van de D66-fractie stellen vast dat in de memorie van toelichting
een uitgebreide toelichting op de gevolgen van het wetsvoorstel
ontbreekt. Kan de regering uiteenzetten overeenkomstig met art. 3.1 in de
Comptabiliteitswet 2016:
–
–

welke doelstellingen, de doeltreffendheid en de doelmatigheid die
worden nagestreefd met dit wetsvoorstel;
welke beleidsinstrumenten worden ingezet om de doelstellingen van
dit wetsvoorstel te behalenl;

6

–

wat de financiële gevolgen voor het Rijk zijn en, waar mogelijk, de
financiële gevolgen voor maatschappelijke sectoren?

De leden van de SP-fractie stellen vast dat de Algemene Rekenkamer
kritisch is geweest over de informatiepositie van de Kamer toen Tennet
een investering deed in het Duitse elektriciteitsnetwerk. Zij heeft in het
rapport van 2015 de aanbeveling gedaan om met de Kamer afspraken te
maken over de informatiepositie bij grote uitgaven voor staatsdeelnemingen. Hoe is deze aanbeveling precies opgevolgd, vragen deze leden?
De leden van de 50PLUS-fractie vragen of de regering een toelichting kan
geven – aansluitend op de brief van 26 februari – op de gehele voorgeschiedenis vanaf de overname van KLM door Air-France. Kan worden
toegelicht waarom de regering ten slotte heeft besloten tot aankoop van
een pakket aandelen van Air France-KLM, gelijkwaardig aan het huidige
aandeel van de Franse Staat?
De leden van de 50PLUS-fractie vragen wat destijds de redenen waren om
geen belang te nemen in de holding Air France-KLM, gelijkwaardig of
economisch evenredig aan het belang van de Franse Staat. Wat waren de
argumenten om een deel van de afspraken in 2010 te laten vervallen? Kan
worden toegelicht op basis van welke argumenten minstens twee maal is
afgezien van het verwerven van een pakket Air France-KLM door het
vorige kabinet?
II Reactie van de Minister

7