De rol van de Rijksoverheid bij het bevorderen van het gebruik van bewezen effectieve methoden
voor de basisvaardigheden rekenen
Aanleiding
De kwaliteit die de leerkracht levert bij het inspelen op onderwijsbehoeften en helderheid over wat
er geleerd zou moeten worden zijn de belangrijkste factoren als het gaat om effectiviteit van
rekenwiskundeonderwijs. Onderzoek en reviews laten zien dat directe instructie en meer
begeleidende instructie beide kunnen werken, en er is geen aanleiding om te veronderstellen dat de
ene rekenwiskundemethode betere resultaten biedt dan de andere, het gaat vooral om de kwaliteit
van de leerkracht: die doet ertoe. SLO richt zich op wat er geleerd zou moeten worden in het
rekenwiskundecurriculum, en in onderstaande bijdrage wordt gefocust op het versterken van de
kwaliteit van de leerkracht daarbij. Investeren in die kwaliteit van leerkrachten is hard nodig, omdat
20% van de leerlingen uit groep 8 het gewenste rekenniveau niet haalt, en omdat rekensterke
leerlingen onvoldoende op maat bediend worden.
De brug van onderzoek naar onderwijspraktijk
In de Kamerbrief over de Staat van het Onderwijs 2023 van 10 mei 2023 wordt o.a. gericht op het
versterken van evidence-informed werken. Veel effectieve methoden voor rekenwiskundeonderwijs
staan al beschreven in de interventiekaart verbetering basisvaardigheden op de site van het
Nationaal Programma Onderwijs en in boeken zoals ‘leer ze rekenen’ (Ros, Hickendorff, Keijzer & Van
Luit, 2022), echter: deze kennis lijkt basisschoolleerkrachten nog onvoldoende te bereiken. Het
dichter bij elkaar brengen van onderzoek en onderwijspraktijk heeft extra aandacht nodig. Het is de
vraag hoe de inzichten uit onderzoek daadwerkelijk kunnen landen bij leerkrachten, zodat ze
daarmee bewust aan de slag gaan. Het lijkt aanbevelenswaardig om daartoe nascholing aan te
scherpen, en de Pabo een onderbouw-pabo en een bovenbouw-pabo te laten verzorgen.
Nascholing
In de praktijk van de Pabo wordt ervaren dat studenten enkele delen uit het curriculum onvoldoende
oppikken, omdat ze nog te weinig ervaring in het onderwijs hebben om de noodzaak en relevantie
ervan te zien. Investeer daarom in uitgebreide en intensieve nascholing en begeleiding van
afgestudeerde leerkrachten die al een jaar zelfstandig voor de klas hebben gestaan. Daarnaast heeft
nog lang niet elke basisschool een rekencoördinator die tijd krijgt en neemt om zich te verdiepen in
rekenonderwijs en daarna het team daarin meeneemt: zie erop toe dat elke basisschool een actieve
rekencoördinator heeft. Blijf ook investeren in “samen opleiden” en inductieprogramma’s, zodat
startende leerkrachten voldoende begeleiding krijgen, het Pabo-curriculum goed afgestemd wordt
en blijft op wat er in de basisscholen nodig is, en basisscholen en Pabo’s profiteren van elkaars
inzichten. Onderzoek de mogelijkheid om de Pabo-opleiding een bachelor-master structuur te geven;
die master zou dan een focus kunnen krijgen op pedagogiek en gedifferentieerd inspelen op
onderwijsbehoeften bij taal en rekenen in de bouw waarin de student zich gespecialiseerd heeft, en
zou een hogere functieschaal kunnen krijgen (dat vormt een prikkel om door te studeren, en een
antwoord op de roep om hogere lonen). Het perspectief van een hbo-master zorgt wellicht ook voor
een hogere instroom van havisten en vwo’ers, en kan een waardevolle aanvulling zijn op het
inductieprogramma, i.e. op het begeleiden van startende leerkrachten (de redenen voor het verlaten
van het onderwijs van starters – ongeveer een kwart na 5 jaren – zijn de hoge werkdruk,
onvoldoende begeleiding en te weinig aandacht voor duurzame inzetbaarheid).

Pabo opsplitsen in twee opleidingen
Als pabostudenten in hun opleiding alles moeten leren over alle vakken in alle groepen (1 t/m 8), dan
is het schier onmogelijk om daarin ook nog voldoende verdieping aan te brengen. Zorg er daarom
voor dat Pabo’s twee opleidingen bieden: voor de onderbouw (groep 1-4) en de bovenbouw (groep
5-8), zodat ze hun studenten extra verdiepend kunnen begeleiden bij het onderwijs in de betreffende
bouw (in plaats van alleen een specialisatie vanaf het derde studiejaar). Maak daarvoor twee
verschillende landelijke kennisbasistoetsen. Vooral bij de kleuters is de ervaring uit het werkveld dat
Pabostudenten te weinig meekrijgen over kleuteronderwijs, maar ook de overgang van spelend leren
naar meer formeel onderwijs vanaf groep 3 (en voor het rekenwiskundeonderwijs: de enorm
belangrijke basis van het rekenen tot 100) zou meer aandacht kunnen krijgen. Het splitsen zorgt
wellicht ook voor een hogere instroom van jongens. Zie erop toe dat leerkrachten ook daadwerkelijk
tewerkgesteld worden in de bouw waarvoor ze opgeleid zijn, of intensieve nascholing krijgen voordat
ze in een andere bouw geplaatst worden. Neem de bevindingen vanuit de reeds gestarte pilot mee in
het landelijk uitrollen.
Naast de focus op nascholing en verdieping op de Pabo is het van belang dat leerkrachten scherp
aandacht hebben voor begripsvorming en voor het inspelen op individuele onderwijsbehoeften, en
dat ze daarvoor voldoende ruimte krijgen in een voor hen behapbare groep leerlingen.
Focus op begrip
Bevorder rekendidactiek die focust op begripsvorming (zie de ijsbergmetafoor, het drieslagmodel en
het handelingsmodel) en afwisselt met vaardigheidsoefeningen (automatiseren helpt om het
werkgeheugen te ontlasten bij het verdere rekenen in hogere groepen en in andere contexten), en
de volgorde hanteert van a) vanuit herkenbare modelcontexten handelend laten rekenen met
structuurmaterialen (zoals het rekenrek bij rijgend rekenen of MAB-materiaal of geld bij splitsend
rekenen), via b) het schematiseren door de relatie te leggen tussen het structuurmateriaal en het
schema (zoals de relatie tussen het rekenrek en de getallenlijn, of de relatie tussen het geld en het
HTE-schema en de procedure voor cijferend rekenen) naar c) het handig en vlot gebruik maken van
strategieën die verhelderd zijn in schema’s (zoals ‘via het tiental rekenen’ dat eerst inzichtelijk wordt
gemaakt met boogjes op de getallenlijn, of cijferend rekenen dat inzichtelijk wordt gemaakt door
inwisselen van tienen en enen met geld). In de praktijk is lang niet altijd aandacht voor het laten
handelen met structuurmateriaal (soms door overvolle klassen en veel haast – zeker in
combinatiegroepen, soms door onwetendheid of handelingsverlegenheid van leerkrachten), en als
die er al is, wordt deze fase nog vaak te snel doorlopen, waardoor het formele rekenen door te veel
leerlingen als complex onbegrepen truc wordt ervaren (waarmee dan veel fouten worden gemaakt).
Stimuleer basisscholen dan ook om te investeren in structuurmaterialen en faciliteer Pabo’s om (o.a.)
hierover nascholing te kunnen geven.
Gedifferentieerd inspelen op onderwijsbehoeften
Bevorder het werken met wisbordjes of een andere manier om tijdens de instructie erachter te
komen wie extra onderwijsbehoeften of juist extra uitdaging behoeft (dus niet met vaste
niveaugroepen werken). In de praktijk wordt heel weinig aandacht gegeven aan extra
denkopdrachten voor en begeleiding van sterke rekenaars, wellicht daardoor hebben we in
Nederland relatief weinig sterke rekenaars. Geef leerkrachten in nascholing extra handvatten om

rekensterke en rekenzwakke leerlingen op maat te bedienen, zodat ze gedifferentieerd kunnen
inspelen op alle individuele onderwijsbehoeften.
Werkdruk
De werkdruk voor basisschoolleerkrachten is extra toegenomen na het invoeren van de Wet op
Passend Onderwijs (waardoor meer aandacht en tijd gaat naar het bieden van gepaste begeleiding
voor leerlingen die extra zorg nodig hebben) en grote klassen. Leerkrachten hebben vrijwel geen tijd
om zich na een drukke werkweek ook nog te verdiepen in professionalisering. Zorg voor kleinere
groepen (maximaal 25 leerlingen per groep), zodat de leerkracht meer ruimte krijgt voor het creëren
van een constructief pedagogisch klimaat, voor het inspelen op individuele onderwijsbehoeften en
voor professionalisering, en zorg voor een extra impuls om het lerarentekort op te lossen.

Mark van Houwelingen, Hogeschooldocent rekenen-wiskunde, Pabo Hogeschool Rotterdam