12
1

De bijdrage van sport aan de
Nederlandse economie

CBS:
J. van der Meulen
J. Boskamp
E. Daems
R. Goossens
C. Oostrom
J. van den Tillaart
HAN:
E.R. Oldenboom
W.I.J. de Boer

Centraal Bureau voor de Statistiek

Verklaring van tekens
.

gegevens ontbreken

*

voorlopig cijfer

**

nader voorlopig cijfer

x

geheim

–

nihil

–

(indien voorkomend tussen twee getallen) tot en met

0 (0,0)

het getal is kleiner dan de helft van de gekozen eenheid

niets (blank)

een cijfer kan op logische gronden niet voorkomen

2011–2012

2011 tot en met 2012

2011/2012

het gemiddelde over de jaren 2011 tot en met 2012

2011/’12

oogstjaar, boekjaar, schooljaar enz., beginnend in 2011 en eindigend in 2012

2009/’10–
2011/’12

oogstjaar, boekjaar enz., 2009/’10 tot en met 2011/’12
In geval van afronding kan het voorkomen dat het weergegeven totaal niet overeenstemt met de som van de getallen.

Colofon
Uitgever

Centraal Bureau voor de Statistiek
Henri Faasdreef 312
2492 JP Den Haag

Prepress

Centraal Bureau voor de Statistiek
Grafimedia

Omslag

Teldesign, Rotterdam

Inlichtingen

Tel. (088) 570 70 70
Fax (070) 337 59 94
Via contactformulier:
www.cbs.nl/infoservice
601895201214 X-42

Bestellingen

E-mail: verkoop@cbs.nl
Fax (045) 570 62 68

Internet

www.cbs.nl
ISSN: 1877-3028
© Centraal Bureau voor de Statistiek,
Den Haag/Heerlen, 2012.
Verveelvoudiging is toegestaan,
mits het CBS als bron wordt vermeld.

Voorwoord
Voor u ligt de resultatenbeschrijving van de satellietrekening sport, dat in opdracht van het
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is uigevoerd. De satelliet rekeningen
sport zijn opgesteld door het Centraal Bureau voor de statistiek (CBS) in samenwerking met
de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN) en hebben betrekking op het kalenderjaar
2006. Dit is de eerste keer dat er in Nederland een satellietrekening sport is samengesteld.
Naast een resultatenbeschrijving is er een methodologisch handboek samengesteld
waarin de gebruikte methode wordt beschreven en ingegaan wordt op de concepten
van de Nationale rekeningen, de boekhoudkundige beschrijving van de Nederlandse
economie.
Het is mogelijk om uit de satellietrekening sport macro-economische cijfers over sport
af te leiden die consistent zijn met die van de Nederlandse economie en die tegelijk ook
internationaal vergelijkbaar zijn. Met de satellietrekening sport kan de sportgerelateerde
productie en consumptie afgeleid worden, maar ook het aantal werknemers dat in de sport
werkzaam is.
Wij willen hier de onderzoeksbegeleidingscommissie sportrekeningen bedanken voor
de input die zij leverden. De commissie had een inhoudelijke adviserende rol en heeft
daarmee bijgedragen aan de kwaliteit van de resultaten van het project. De commissie
werd gevormd door Koen Breedveld (Mulier instituut), Wouter de Groot (NOC*NSF), Jos
de Haan (SCP), Leendert Klokkenburg (Ministerie EL&I), Ruud Koning (RUG), Maarten
Koornneef (Ministerie VWS), Nicolette van Veldhoven (NOC*NSF), Frans van de Ven
(gemeente Den Haag) en René Wijlens (Stichting Sport & Technology).

3

4

Inhoud

Samenvatting

7

1. Inleiding

9

2. De cijfers in de satellietrekening sport
2.1 Inleiding
2.2 De macro-economische indicatoren in de Nationale Rekeningen
2.3 De macro-economische indicatoren in de satellietrekening sport

12
12
12
13

3. De finale bestedingen aan sportgerelateerde producten
3.1 Inleiding
3.2 De finale sportgerelateerde bestedingen
3.3 De omvang van de sportgerelateerde bestedingen per productgroep
3.4 De samenstelling van de sportgerelateerde bestedingen naar productgroep

15
15
15
16
17

4. De sportgerelateerde productie en toegevoegde waarde
4.1 Inleiding
4.2 De productie van sportgerelateerde producten per bedrijfstak
4.3 De productie van sport binnen de bedrijfstak ‘overige dienstverlening’,
		 SBI 92 en 93, cultuur, sport en recreatie
4.4 De sportgerelateerde directe toegevoegde waarde per bedrijfstak
4.5 De sportgerelateerde toegevoegde waarde in relatie tot de totale economie

19
19
19

5. De sportgerelateerde werkgelegenheid
5.1 Inleiding
5.2 De sportgerelateerde werkzame personen, banen en arbeidsvolume
5.3 De sportgerelateerde arbeidsproductiviteit

24
24
24
25

6. Nationaal macro-economisch sportonderzoek
6.1 Inleiding
6.2 Vergelijking resultaten
6.3 Vergelijking methode

27
27
27
28

7. Internationaal macro-economisch sportonderzoek
7.1 Inleiding
7.2 Vergelijking uitkomsten

31
31
31

8. Conclusies en aanbevelingen
8.1 Inleiding
8.2 Conclusies
8.3 Suggesties en aanbevelingen

35
35
35
37

20
22
23

5

6

Appendix I: De Nederlandse SRS: Theorie en methodebeschrijving
AI.1 Theorie en methodebeschrijving
AI.2 De Vilnius definitie van sport
AI.3 Methodebeschrijving

39
39
39
42

Appendix II: Gebruikte afbakeningen en classificaties
AII.1 Afbakening sportgerelateerde economie
AII.2 Classificatie van bedrijfstakken in de aanbod- en gebruiktabel
AII.3 Sportgerelateerde economie naar type producent en bijbehorende secties
		 (SBI’93)

44
44
49

Appendix III: Begrippen

51

Appendix IV: Gebruikte afkortingen

55

Appendix V: Referenties

56

Tabellenset

57

Centrum voor Beleidsstatistiek

67

50

Samenvatting
Het belang van sport voor de maatschappij is meer dan ‘sportieve belangen’, het winnen
of verliezen van een wedstrijd. Aan sport zitten allerlei aspecten die een samenleving
van belang acht, zoals plezier en vermaak, bewegen, gezondheid, competitie,
maatschappelijke betrokkenheid (meedoen) en persoonlijke ontwikkeling. Maar er zijn ook
economische aspecten verbonden aan de sport. Sporten kost vaak geld. Voor veel sporten
zijn bijvoorbeeld speciale kleding en attributen vereist, evenals speciale sportfaciliteiten
(gebouwen, terreinen). Deze worden geproduceerd, komen op de markt en worden
vervolgens gekocht door sporters, sportorganisaties, zoals verenigingen, of de overheid.
Maar hoeveel economische waarde creëert de sport? Wat is het belang voor de
Nederlandse economie? Hoeveel besteedt men aan sportproducten? Hoeveel mensen
zijn werkzaam in de sport? Deze vragen worden beantwoord door het opstellen van
een zogeheten satellietrekening voor sport, het onderwerp van dit rapport. Het rapport
presenteert de resultaten van de bijdrage van sport aan de Nederlandse economie over
het jaar 2006. Deze bijdrage wordt beschreven in de vorm van bestedingen, productie,
investeringen, toegevoegde waarde en werkgelegenheid.
Bestedingen
De sportgerelateerde bestedingen zijn in 2006 bijna 11,4 miljard euro. Dat is 1,3 procent
van de totale bestedingen in de economie. Het grootste deel bestaat uit bestedingen
van huishoudens (6,8 miljard euro) en overheid (2,6 miljard euro). De export van
sportgerelateerde producten levert 1,6 miljard euro op.
De bestedingen van huishoudens zijn uitgaven om zelf te kunnen sporten en uitgaven
die voortvloeien uit de belangstelling voor sport. Het gaat dan bijvoorbeeld om de
contributies van sportverenigingen, abonnementen van fitnesscentra, toegangskaartjes
voor zwembaden en entreegelden voor het bezoeken van sportwedstrijden. Samen
met de inleggelden voor het wagen van een gokje op de uitkomst van sportwedstrijden
en de uitgaven die gemoeid zijn met de belangstelling voor sport op radio en televisie,
zijn dergelijke uitgaven goed voor 2,4 miljard euro. De uitgaven van huishoudens in
horecavoorzieningen zoals sportkantines en restaurants en aan overnachtingen in
logiesaccommodaties, bedragen bijna 1,1 miljard euro. Dat is 9 procent van de totale
bestedingen in de horeca in Nederland. Daarnaast besteden huishoudens relatief veel
aan sportkleding en -schoeisel (1,2 miljard euro), aan allerlei industriële sportproducten als
schaatsen, tennisrackets en dergelijke (870 miljoen euro) en aan producten als zeilboten
en (motor)sportfietsen (910 miljoen euro).
De sportgerelateerde bestedingen van de overheid vloeien vooral voort uit de
gemeentelijke zwem- en sportaccommodaties (1 miljard euro) en uitgaven ten behoeve
van het sportonderwijs (gymlessen) en sportopleidingen (1,2 miljard euro).
Productie
Tegenover de bestedingen staat in 2006 een productie van sportgerelateerde goederen
en diensten van 9,2 miljard euro, dat is 0,9 procent van de totale Nederlandse productie.
Daarnaast is er een import van 1,8 miljard euro aan goederen en diensten.
Waar wordt de productie geleverd? De producenten van goederen nemen 1,1 miljard euro
voor hun rekening en commerciële dienstverleners 2,6 miljard. De rest (meer dan 5,5 miljard
euro) wordt op de markt gebracht door niet-commerciële aanbieders. De organisaties die
de faciliteiten bieden om te sporten – de sportclubs, maneges, fitnesscentra, sportscholen,
exploitanten van zwem- en sportaccommodaties, organisatoren van sportevenementen
e.d. – en de overkoepelende organisaties (bonden), samenwerkingsverbanden en
7

adviesorganen in de sport, worden in dit verband allemaal tot de producenten van
niet-commerciële diensten gerekend1). Evenals de Nederlandse omroepen die de
belangstelling voor sport bedienen met radio- en tv-programma’s, en de organisatoren
van kansspelen die het mogelijk maken om een gokje te wagen op de uitkomst van
sportwedstrijden. Al deze niet-commerciële dienstverleners genereren samen voor ruim
2,7 miljard euro aan sportgerelateerde productie in 2006. Verder produceert de overheid
2,4 miljard euro, vooral door het aanbod van sportonderwijs en sportopleidingen, naast de
zwem- en sportaccommodaties die gemeenten exploiteren. Een opvallende post is verder
de gezondheidszorg (380 miljoen euro). De behandeling van sportblessures bijvoorbeeld
vallen onder de sportgerelateerde productie van de gezondheidszorg.
Toegevoegde waarde
De toegevoegde waarde van de sport is 4,7 miljard euro. Dat komt overeen met een
aandeel in onze economie – uitgedrukt in het Bruto Binnenlands Product (BBP) – van
1,0 procent in 2006.
De producenten van goederen genereren 360 miljoen euro sportgerelateerde
toegevoegde waarde in 2006, die van commerciële diensten ruim 1,3 miljard euro en
niet-commerciële diensten 3 miljard euro. De overheid, die tot de laatstgenoemde groep
producenten behoort, draagt van alle onderscheiden bedrijfstakken het meeste bij aan de
sportgerelateerde toegevoegde waarde: 1,6 miljard euro.
De bijdrage van sectoren aan de sportgerelateerde toegevoegde waarde verschilt sterk
van hun bijdrage aan de totale toegevoegde waarde in Nederland. In vergelijking met de
nationale economie is sport vooral een zaak van de niet-commerciële dienstverlening.
Deze tak genereert bijna een kwart van de totale toegevoegde waarde in Nederland, maar
in de sport is dat meer dan 60 procent.
Werkgelegenheid
In 2006 zijn in het sportgerelateerde deel van de economie 130 duizend mensen
werkzaam. Dat is 1,5 procent van alle werkzame personen in Nederland. Net als in de
totale economie zijn verreweg de meeste mensen in het sportgerelateerde deel van de
economie werkzaam in loondienst (bijna 85 procent). Maar er wordt (nog) meer in deeltijd
gewerkt dan gemiddeld. Daardoor is ook het arbeidvolume per werkzame persoon lager
dan gemiddeld.
De arbeidstijd van de werkzame personen in het sportgerelateerde deel van de
economie vertegenwoordigt een arbeidsvolume van 100 duizend voltijdbanen. Indien
we dit relateren aan de bijna 4,7 miljard euro aan toegevoegde waarde, levert dat een
arbeidsproductiviteit op van 49 duizend euro per arbeidsjaar (of voltijd baan). Dit ligt
een stuk lager dan elders in de economie (73 duizend euro). Dit hangt samen met het
relatief grote aandeel van bedrijfstakken als ‘overige dienstverlening’ en ‘handel, horeca
en reparatie’ in de werkgelegenheid binnen de sport. Dit zijn bedrijfstakken waarin relatief
weinig toegevoegde waarde wordt gecreëerd per arbeidsjaar.

1)

8

Veel van deze organisaties zijn in werkelijkheid wel commercieel of kennen commerciële activiteiten, echter hier wordt een
specifieke indeling van de Nationale Rekeningen aangehouden, waardoor zij tot de niet-commerciële diensten worden
gerekend. Zie ook hoofdstuk 4.

1.

Inleiding
Het belang van sport is meer dan louter ‘sportieve belangen’: het winnen of verliezen
van een wedstrijd. Aan sport zitten allerlei aspecten die een samenleving van belang
acht. Zoals plezier en vermaak, bewegen, gezondheid, competitie, maatschappelijke
betrokkenheid (meedoen) en persoonlijke ontwikkeling. Maar er zijn ook economische
aspecten verbonden aan de sport. Voor veel sporten zijn bijvoorbeeld speciale kleding en
attributen vereist, evenals speciale sportfaciliteiten (gebouwen, terreinen). Deze worden
geproduceerd, komen op de markt en worden vervolgens gekocht door sporters, hun
organisaties en de overheid. Maar hoeveel waarde creëert de sport? Hoeveel besteedt
men aan sportproducten? Om hoeveel mensen werkzaam in de sport gaat het? En hoe
verhoudt het voorgaande zich tot de Nederlandse economie? Deze vragen zijn nu voor
het eerst vertaald naar een eenduidig, internationaal vergelijkbare statistiek op macroeconomisch niveau in de vorm van de satellietrekening sport. Dit rapport beschrijft de
resultaten van deze statistiek over het jaar 2006.
Satellietrekening sport
Wat is een satellietrekening sport? Zoals het woord al zegt, een satelliet van een rekening
en wel de Nationale Rekeningen. In alle lidstaten van de Europese Unie (EU) stellen
nationale statistische bureaus zogenaamde Nationale Rekeningen op. In de Nationale
Rekeningen wordt beschreven hoeveel (in financiële zin) bedrijfstakken produceren en
aan waarde aan de Nederlandse economie toevoegen, hoeveel consumenten, bedrijven
en overheden besteden, hoeveel er geïmporteerd en geëxporteerd wordt. Maar ook het
inkomen dat verdiend wordt door huishoudens, de belastinginkomsten die de overheid
ontvangt en de werkgelegenheid van een lidstaat. De Nationale Rekeningen vormen
daarmee de basis voor het macro-economisch beeld van een lidstaat, in ons geval
van Nederland. Op basis van deze rekeningen wordt de ontwikkeling van het nationaal
inkomen, het financieringstekort, de productiviteit, kortom alle macro-economische
kengetallen bepaald.
Mondiaal zijn er richtlijnen vastgesteld voor het opstellen van deze Nationale Rekeningen,
zodat de macro-economische kengetallen vergelijkbaar zijn tussen landen. De Nationale
Rekeningen zijn ook een goed vertrekpunt om bijvoorbeeld de economische bijdrage van
specifieke sectoren of bedrijfstakken van een economie te bepalen. Dat geldt niet voor
alle takken binnen de economie. Sommige onderdelen van de economie zijn door de
gebruikte methodiek en onderliggende classificaties niet goed zichtbaar in de Nationale
Rekeningen. Een voorbeeld is de toerismesector. Om goed te kunnen bepalen hoe groot
de economische bijdrage van de toerismesector is binnen de totale economie, is het
noodzakelijk vanuit een ander perspectief naar de Nationale Rekeningen te kijken.
Toeristische goederen en diensten bestaan bij gratie van het motief van de gebruiker of
producent. Zodoende laat het toeristisch product zich niet altijd beperken tot specifieke
producten of producenten zoals ze qua indeling gebruikt worden in de Nationale
Rekeningen. Ditzelfde geldt voor sport.
Om nu toch te kunnen bepalen hoe groot de bijdrage van in ons geval de sport, aan
de nationale economie is, is het noodzakelijk diepgaander onderzoek te doen. In de
praktijk betekent dit dat bepaald moet worden welke bedrijfstakken en producten in
de Nationale Rekeningen sportproducten leveren en dat per bedrijfstak of product
bepaald moet worden hoe groot het aandeel sport is. Door die sportgerelateerde
delen van de productie op te tellen, kan de totale productiewaarde van sport worden
bepaald. Aangezien de productiewaarde samengesteld is binnen de kaders van de
Nationale Rekeningen, kan de relatie van de sportproductie ten opzichte van de
nationale economie worden bepaald. Hetzelfde geldt voor de andere indicatoren zoals
toegevoegde waarde. In die zin is de ontstane rekening een satellietrekening van de
Nationale Rekeningen.
9

Aanleiding
De belangstelling voor de economische kanten van de sport is de laatste jaren sterk
gegroeid, zowel nationaal als internationaal. In Europa groeide de behoefte aan een visie
op sport, welke in 2007 werd vertaald in het zogenaamde Witboek Sport opgesteld door
de Europese commissie. Dit Witboek geeft een voorzichtige verkenning van een mogelijk
sociale en economische rol voor de sport in Europa. Zij geeft bovendien aanbevelingen op
welke wijze deze rol cijfermatig zou kunnen worden ingevuld. Zo luidde actiepunt 33 van
het Witboek: ‘De Commissie zal in nauwe samenwerking met de lidstaten streven naar
de ontwikkeling van een Europese statistische methode om de economische impact van
sport te meten als basis voor nationale statistische rekeningen over sport, die op termijn
in een satellietrekening voor sport kunnen uitmonden.’ 2)­.
Het actiepunt 33 was een advies van de Europese werkgroep ‘Sport and Economics’ in
navolging van een Oostenrijks onderzoek naar de Europese economische betekenis van
sport3). Dit advies en het Oostenrijkse onderzoek betekenden de start van de ontwikkeling
van een internationaal afgestemde en geharmoniseerde definitie voor de samenstelling
van een satellietrekening sport. In 2007 werd er consensus bereikt in de werkgroep over
de afbakening van producten die tot de sport worden gerekend en werd in algemene lijnen
beschreven hoe de rekening diende te worden samengesteld. Deze beschrijving staat
bekend als de ‘Vilnius Definition’4) en vormt de basis van de methode zoals gebruikt in het
samenstellen van de satellietrekening sport voor Nederland. Inmiddels hebben Oostenrijk,
het Verenigd Koninkrijk, Cyprus en Polen de uitkomsten van nationaal onderzoek naar
de economische bijdrage van sport aan hun economie volgens deze systematiek
gepubliceerd.
In Nederland verscheen in 2006 het Olympisch Plan van NOC*NSF.5) Dit plan beschrijft
hoe sport en maatschappij in Nederland in aanloop naar een mogelijke Nederlandse
kandidaatsstelling voor de organisatie van de Olympische Spelen in 2028, op Olympisch
niveau gebracht kunnen worden. Het plan zet in op het gebruik van sport als instrument
voor het creëren van economische en maatschappelijke waarde. Eén van de vier peilers
van het Olympisch Plan is de economische betekenis van sport. Deze ambitie van het
Olympisch plan richt zich op het versterken van de Nederlandse economie door optimale
benutting van de effecten van sport op productiviteit, economische groei en innovatie.6)
In de kabinetsreactie ‘Uitblinken op alle niveaus’7) van 2009, onderschrijft de Nederlandse
regering in grote lijnen de doelstellingen van dit Olympisch plan, en formuleert op basis
daarvan prioriteiten en ambities samengevat in het thema ‘Nederland in beeld’. Kort
beschreven, zijn deze prioriteiten en ambities als volgt: ‘Nederland staat in 2028 in de
wereld bekend als een klein land met grote ambities en resultaten, onder andere als
organisator van grote (sport)evenementen, als betrouwbare handelspartner, als land met
een excellent vestigingsklimaat en als aantrekkelijke toeristische bestemming.’
De economische invalshoek speelt in dit thema een belangrijke rol. Om de Olympische
en daaraan verbonden ambities te verwezenlijken, is onderzoek en kennisopbouw
op het terrein van sport en economie wenselijk. De maatschappelijke behoefte aan dit
soort kennis is bovendien groot: er is veel vraag naar de kosten en opbrengsten van
sportevenementen, de economische betekenis van sport voor steden en regio’s, de waarde
van sport voor sponsoren, de commercialisering van sport etc. In de notitie ‘Fundament
onder de Olympische ambities’ wordt deze behoefte dan ook expliciet uitgesproken.

2)
3)
4)
5)

6)
7)

10

Directoraat Generaal Onderwijs en Cultuur (2007) Witboek sport, COM(2007)391
European Commission (2006) Meeting Report 1st meeting of the EU Working Group ‘Sport & Economics’
European Commission (2007) Meeting Report 4th meeting of the EU Working Group ‘Sport & Economics’
Eekeren, F. van e.a. (2007) Uitwerking van de bouwsteen‘Maatschappelijke betekenis’ in het kader van het Olympisch
Plan 2028, USBO, NOC*NSF (2009) Olympisch Plan 208 Heel Nederland naar Olympisch Niveau – plan van aanpak op
hoofdlijnen.
NOC*NSF (2009) Olympisch Plan 208 Heel Nederland naar Olympisch Niveau – plan van aanpak op hoofdlijnen.
Ministerie van VWS (2009) Kabinetsstandpunt ‘Uitblinken op alle niveaus’.

In 2010 gaf het ministerie in vervolg op deze notitie de opdracht aan het CBS om in
samenwerking met de HAN onderzoek te doen naar de macro-economische betekenis
van sport en te komen tot een satellietrekening sport. Dit rapport bevat de resultaten van
dat onderzoek volgens de internationaal geharmoniseerde methode en passend binnen
de systematiek van de Nationale Rekeningen.
Inhoud rapport
In hoofdstuk 2 worden de macro-indicatoren, zoals finale bestedingen, intermediair
verbruik, productiewaarde, toegevoegde waarde en bruto binnenlands product, en
hun onderlinge relatie, toegelicht. Hoofdstuk 3, 4 en 5 gaan over respectievelijk de
finale bestedingen aan sport, de productie en toegevoegde waarde van sport en de
sportwerkgelegenheid. Aangezien er, zoals beschreven, internationaal maar ook nationaal
al eerder onderzoeken zijn gedaan naar de macro-economie van sport, wordt in hoofdstuk
6 en 7 een vergelijking gemaakt met deze eerder uitgevoerde onderzoeken. Hoofdstuk 8
geeft conclusies en aanbevelingen. De appendices vullen de resultaatbeschrijving aan
met meer gedetailleerde cijfers over de sporteconomie en geven diepgaandere uitleg over
de gehanteerde methodiek.

11

2. De cijfers in de satellietrekening sport

2.1

Inleiding

Een satellietrekening is zoals gezegd een satelliet van de Nationale Rekeningen. De
Nationale Rekeningen beschrijven de hele economie. Er is echter ook behoefte om in te
zoomen op bepaalde thema’s of onderdelen van de economie. Tegelijkertijd moet dit nog
wel passend zijn binnen de systematiek van de Nationale Rekeningen om de vergelijking
met de nationale economie te kunnen maken.
Op dit moment publiceert het CBS op reguliere basis vijf satellietrekeningen, te weten:
de Milieurekening (NAMEA), de Social Accounting Matrix (SAM), de groeirekeningen,
de regionale rekeningen en de Satellietrekening toerisme (SRT). Zij beschrijven ieder
afzonderlijk een specifiek aspect van de economie.  De satellietrekening sport wordt de
zesde satelliet en beschrijft de macro-economische bijdrage van sport aan de nationale
economie.
In dit rapport worden macro-economische kernbegrippen besproken zoals het
aantal werkzame personen, het aantal banen, het bruto binnenlands product (BBP),
de toegevoegde waarde, het intermediair verbruik, de finale bestedingen en de
productiewaarde. De laatste vijf begrippen vergen extra uitleg. In dit hoofdstuk wordt eerst
hun betekenis in de Nationale Rekeningen uitgelegd en daarna hoe ze stand komen in de
satellietrekening sport.

2.2

De macro-economische indicatoren in de Nationale Rekeningen

De Nationale Rekeningen beschrijven de transacties in de Nederlandse economie. Deze
beschrijving is gebaseerd op de (logische) eis dat alle producten die worden verkocht
ook moeten worden aangekocht. Verkopen kunnen bestaan uit producten die binnen de
Nederlandse economie zijn geproduceerd of uit producten die zijn geïmporteerd uit het
buitenland. Aankopen kunnen worden gedaan door Nederlandse bedrijven, consumenten
of overheden of door buitenlandse eenheden. Deze transacties leveren samen de
beschrijving van de Nederlandse economie. Onderstaande figuur geeft de logische
relaties tussen de macro-economische eenheden.
1. De cyclus van de economie in macro-economische termen

Productie +

Import

=

Consumptie
Investeringen
Intermediair
+ (huishoudens +
(inclusief
+
verbruik
en overheid)
voorraadvorming)

Aanbod

Productie -

Intermediair
=
verbruik

Toegevoegde waarde
(basisprijzen)

12

Export

Gebruik

Consumptie
(huishoudens en overheid)

+

Investeringen
Handelssaldo
(inclusief
+
(Exportvoorraadvorming)
Import)

Toegevoegde waarde = BBP
(marktprijzen)

Binnen de nationale economie wordt de productiewaarde (grofweg) gevormd door de
optelling van de output van alle bedrijven in Nederland die economisch actief zijn. De
toegevoegde waarde is dat deel van de productiewaarde dat een bedrijf of economisch
actieve eenheid zelf toevoegt aan een product, dus exclusief de inkoop van producten van
derden. In het productieproces van bijvoorbeeld brood vindt een aantal stappen plaats. De
boer die graan verbouwt, verkoopt dit aan de molenaar die er meel van maakt. De bakker
gebruikt dit meel samen met andere producten uit andere bedrijven om er brood van te
maken. Iedere producent, de boer, de molenaar, de bakker, de gistproducent etcetera,
voert werkzaamheden uit, die waarde creëren en toevoegen aan het productieproces van
het brood. In de Nationale Rekeningen is de toegevoegde waarde de optelling van de
toegevoegde waarden van de afzonderlijke producenten in Nederland. Het BBP verschilt
maar beperkt van het begrip toegevoegde waarde. De toegevoegde waarde gecorrigeerd
voor subsidies, heffingen, belastingen en accijnzen is het BBP.
Onder de bestedingen vallen de consumptieve bestedingen, het intermediair verbruik, de
investeringen, de uitvoer en de veranderingen in voorraden. In het economisch proces
hebben bestedingen van de verschillende groepen (bedrijven, consumenten, overheid)
een eigen betekenis en plek in de Nationale Rekeningen. Zo worden bestedingen
door bedrijven aan goederen en diensten in de rekeningen anders behandeld dan de
bestedingen aan goederen en diensten door consumenten of overheden.
De bestedingen van bedrijven vormen een onderdeel van het productieproces en zijn
bedoeld om als bedrijf een product aan de consument, de overheid of een ander bedrijf te
kunnen leveren. Zo koopt de bakker bijvoorbeeld meel van een ander bedrijf om brood te
bakken. De bedragen besteed aan meel worden in de Nationale Rekeningen beschouwd
als intermediair verbruik, ofwel bestedingen aan producten die tijdens het productieproces
worden verbruikt.
De bestedingen gedaan door consumenten aan producten samen met de bestedingen
gedaan door de overheid worden beschouwd als finale bestedingen. In de Nationale
Rekeningen bestaat de consumptie van de overheid uit haar eigen productie verminderd
met de verkopen aan derden. Dit vraagt enige uitleg; de productie van de overheid wordt
zelden aan een individu geleverd en is hierdoor niet eenduidig meetbaar. Een voorbeeld
van wel meetbare productie (marktproductie) door de overheid is het uitgeven van
paspoorten waarvoor de burger leges betaalt. Voor de overige productie van de overheid
in de economische cyclus wordt aangenomen dat de overheid zelf de consument is
ten gunste van de belastingbetaler. Voorbeelden zijn de afname van politiediensten of
gesubsidieerd onderwijs. Deze uitgaven worden gerekend tot de consumptie van de
overheid.

2.3

De macro-economische indicatoren in de satellietrekening sport

De finale bestedingen en productie binnen de sport worden gevormd door de optelling van
respectievelijk alle sportgerelateerde bestedingen en sportgerelateerde productiewaarden.
Zo wordt voor producten uit de Vilnius definitie met behulp van externe bronnen bepaald
wat de bestedingen en productie is vanuit het sportmotief.
In de satellietrekening wordt alleen de toegevoegde waarde meegerekend die gecreëerd
wordt aan het einde van het productieproces, m.a.w. de toegevoegde waarde die gecreëerd
wordt door bedrijven die hun product (sportgoed of sportdienst) aan de consument of
overheid leveren. Voorbeelden: de sportschool die haar product beschikbaar stelt aan
de sporter en daarvoor abonnementsgelden in rekening brengt, of de sportwinkel die
sportschoenen verkoopt aan de consument. Zodoende gaat het bij het begrip toegevoegde
waarde in de satellietrekening sport alleen om de directe toegevoegde waarde. De
toegevoegde waarde van een producent die producten levert aan de schoenenfabrikant
wordt bijvoorbeeld niet meegenomen. Op deze manier is de ‘sportindustrie’ vergelijkbaar
met andere bedrijfstakken zoals landbouw of toerisme.

13

Vilnius definitie van sport
De Europese werkgroep voor sport en economie heeft een definitie opgesteld die beter
bekend staat als de ‘Vilnius definitie van sport’. Binnen deze definitie wordt een drietal
afbakeningen gegeven van de sportgerelateerde economie. De zogeheten statistische
definitie van de sport is beperkt tot datgene wat valt binnen de bedrijfsgroep 92.6 ‘sport’.
Deze groep bevat voornamelijk de bedrijfsactiviteiten van sportclubs, sportinstructeurs,
sportcomplexen en overkoepelende sportorganisaties. De meer omvangrijke smalle
definitie van de sport wordt ingegeven door het idee dat de sport niet alleen de
bedrijfstak van de sport omvat, maar daarnaast nog al datgene waardoor sport mogelijk
wordt gemaakt. De sport bevat volgens deze afbakening bijvoorbeeld ook sportkleding
en sportartikelen. In de meest brede afbakening van de Vilnius definitie bevat de sport
bovendien datgene wat voortvloeit uit het bestaan van sport in de samenleving. Denk
hierbij aan sportbijlagen in kranten, sportuitzendingen op televisie, zorg gerelateerd
aan sportblessures, of uitgaven van bezoekers tijdens sportevenementen. Deze brede
definitie van de sport vormt het uitgangspunt voor de satellietrekening sport. Voor een
uitgebreide toelichting, zie Appendix AI.2.

14

3.

De finale bestedingen aan sportgerelateerde producten

3.1

Inleiding

In dit hoofdstuk worden de finale bestedingen in 2006 aan sportgerelateerde producten
beschreven. De finale bestedingen aan sportgerelateerde producten bestaan uit
bestedingen aan allerlei goederen en diensten, gedaan door vooral huishoudens en de
overheid. Bij bestedingen aan sportgerelateerde producten kan gedacht worden aan
de tennislessen die men betaalt, de aanschaf van een tennisracket, tenniskleding en
tennisschoenen, de medische kosten voor behandeling van een tennisblessure, maar ook
uitgaven gedaan door de overheid aan bijvoorbeeld de bouw of het onderhoud van een
zwembad.
In dit hoofdstuk wordt toegelicht hoe groot de bestedingen zijn aan de verschillende typen
sportgoederen en -diensten en hoe deze zich verhouden tot de finale bestedingen in de
totale Nederlandse economie.

3.2

De finale sportgerelateerde bestedingen

Sportbestedingen zijn 1,3 procent van de totale finale bestedingen
De finale bestedingen aan sportgerelateerde producten zijn in 2006 bijna 11,4 miljard
euro waard. Dat is 1,3 procent van de totale finale bestedingen van de Nederlandse
economie. Het totaal van de finale bestedingen wordt onderverdeeld naar consumptieve
bestedingen, investeringen, uitvoer en veranderingen in voorraden. De finale bestedingen
aan sport zijn vooral bestedingen van huishoudens8) (ruim 6,8 miljard euro) en de overheid
(ruim 2,6 miljard euro).
Staat 3.1
Overzicht van totale finale bestedingen en sportgerelateerde finale bestedingen, 2006
Totaal Nederland

Sportgerelateerd1)

x mln euro
Totaal finale bestedingen
w.o.
Bestedingen huishoudens2)
Bestedingen overheid
Investeringen
Uitvoer
1)
2)

Aandeel sport
%

891 885

11 390

1,3

254 875
135 442
106 373
393 475

6 850
2 650
   270
1 620

2,7
2,0
0,3
0,4

Alle bedragen zijn marktprijzen en afgerond op 10 miljoen euro.
Inclusief bestedingen instellingen zonder winstoogmerk t.b.v. huishoudens.

Bij de bestedingen van huishoudens gaat het in de eerste plaats om bestedingen die
consumenten doen om zelf te kunnen sporten (contributies, lesgelden, abonnementsgelden,
aanschaf van sportkleding en -materiaal e.d.) en alle noodzakelijke bijkomende bestedingen
(onderhoud van sportmateriaal, sportkeuring, verzekeringen e.d.). Daarnaast gaat het
om bestedingen van consumenten die gerelateerd zijn aan de bredere maatschappelijke
belangstelling voor sport. Bijvoorbeeld de entreegelden voor het bijwonen van een
wedstrijd of evenement, de opbrengsten van de aandacht voor sport in de media in woord
en beeld, maar ook het gokken op de uitkomst van sportwedstrijden. De bestedingen
8)

Inclusief de bestedingen van instellingen zonder winstoogmerk t.b.v. huishoudens.

15

van de overheid zijn eerder faciliterend van aard. Zo biedt de gemeentelijke overheid
gelegenheid tot het beoefenen van sport in haar zwembaden, gymzalen en gemeentelijke
sportcomplexen. De sportgerelateerde investeringen bedragen 270 miljoen euro in
2006. Het gaat hierbij om zowel de publieke als private investeringen in sportfaciliteiten
(gebouwen en terreinen).
De uitvoer van sportgerelateerde producten bedraagt ruim 1,6 miljard euro. Tegenover de
uitvoer staat de invoer. De Nederlandse economie voert in 2006 voor bijna 1,8 miljard euro
in (cijfer niet in tabel) aan in het buitenland gemaakte sportproducten. Als het om sport
gaat heeft Nederland dus een handelstekort (160 miljoen euro).

3.3

De omvang van de sportgerelateerde bestedingen per productgroep

De finale bestedingen aan sportgerelateerde producten bestaan uit diverse producten.
De bestedingen worden in de Nationale Rekeningen onderverdeeld naar productgroepen.
In deze paragraaf wordt beschreven hoe groot in absolute en relatieve zin het
sportgerelateerde deel is van deze productgroepen.
De productgroep ‘overige diensten’ omvat goederen en diensten van onder andere de
bedrijfstakken cultuur, sport en recreatie (SBI 92 en 93). Het gaat dan om de goederen en
diensten van:
–– sportclubs, sportscholen, sportinstructeurs en maneges,
–– zwembaden, sportaccommodaties en jachthavens (voor zover die niet worden
geëxploiteerd door de gemeentelijke overheid),
–– organisatoren van sportevenementen en van overkoepelende en ondersteunende
organisaties (NOC*NSF, sportbonden en -raden e.d.).
Daarnaast behoren o.a. de diensten van fitnesscentra en dansscholen tot de productgroep
‘overige diensten’, evenals het gokken op de uitkomst van wedstrijden (voetbaltoto,
paardentoto) en sportuitzendingen op radio en televisie. In 2006 wordt binnen de
productgroep ‘overige diensten’ 2,4 miljard euro uitgegeven aan sport, bijna 12 procent van
alle bestedingen aan deze productgroep. Dit aandeel wordt uitsluitend overtroffen door het
Staat 3.2
Sportgerelateerde finale bestedingen naar productgroep, absoluut en als percentage van totale economie, 2006
Finale bestedingen
Totaal Nederland

Productgroep

Sportgerelateerd1)

x mln euro

%

Voedingsmiddelen en dranken
Textiel, kleding en lederwaren
Drukwerk en opgenomen media
Chemische producten
Overige transportmiddelen
Meubelen en overige industriële producten
Producten van de bouwnijverheid
Reparatie van gebruiksgoederen
Horeca
Vervoer
Openbaar bestuur, defensie, soc. verzekering
Onderwijs
Medische en maatschappelijke diensten
Overige diensten

55 834
22 945
  6 395
62 709
  7 459
13 560
43 239
  4 015
12 044
27 740
52 442
24 672
52 761
20 747

   180
1 160
   210
   380
   900
   870
   250
   40
1 090
   500
1 010
1 230
   350
2 400

0,3
5,1
3,3
0,6
12,1
6,4
0,6
1,0
9,1
1,8
1,9
5,0
0,7
11,6

Overige producten

456 673

   310

0,1

Totaal finale bestedingen2)

891 885

11 390

1,3

1)
2)

16

Aandeel sport

Alle bedragen zijn marktprijzen en afgerond op 10 miljoen euro.
Het totaal bevat ook niet-aftrekbare btw. Daardoor tellen de bestedingen per productgroep niet op tot dit totaal.

aandeel sport in de productgroep ‘overige transportmiddelen’. Hier kan gedacht worden
aan bijvoorbeeld de aanschaf van (motor)sportfietsen en zeilboten voor het beoefenen
van watersport. De sportgerelateerde finale bestedingen bedragen hier 900 miljoen euro
(12,1 procent).
Verder zijn de bestedingen relatief hoog binnen de productgroep ‘horeca’. Van oudsher is de
horeca onlosmakelijk verbonden met de sport. Veel sportverenigingen hebben een kantine
en de opbrengsten ervan zijn vaak broodnodig voor een gezonde financiële huishouding.
Zwembaden en sportaccommodaties beschikken vaak over een horecavoorziening waar
bezoekers en sporters versnaperingen kunnen nuttigen. Daarnaast geven sporters en
bezoekers van sportwedstrijden en –evenementen geld uit in de plaatselijke horeca en,
indien nodig, aan een slaapplaats in een hotel of andersoortige logiesaccommodatie. Al
dergelijke bestedingen zijn opgenomen in de productgroep ‘horeca’. Zo is van de totale
Nederlandse bestedingen aan horecaproducten meer dan 9 procent sportgerelateerd.
De bestedingen aan onderwijsdiensten zijn voornamelijk bestedingen aan sportopleidingen
en aan het sportonderwijs van gymleraren op scholen. Vijf procent van deze productgroep
is sportgerelateerd. Sportgerelateerde bestedingen aan ‘meubelen en overige industriële
producten’, zoals aan allerlei industrieel vervaardigde sportartikelen en -attributen: van
sportballen en schaatsen tot surfplanken en golfclubs, vormen 6,4 procent van de uitgaven
aan dergelijke producten. De productgroepen ‘textiel, kleding en lederwaren’ zijn goed
voor 5,1 procent aan sportgerelateerde bestedingen.
Verder werd in 2006 ruim 1 miljard euro uitgegeven aan de productgroep ‘openbaar bestuur,
defensie, sociale verzekeringen’ om sportredenen zoals de exploitatie van gemeentelijke
zwem- en sportaccommodaties. Dat is 1,9 procent van alle bestedingen aan deze groep.

3.4

De samenstelling van de sportgerelateerde bestedingen naar productgroep

De vorige paragraaf beschreef het aandeel van sport in de totale bestedingen per
productgroep. Deze paragraaf beschrijft hoe groot het aandeel is per productgroep in de
totale finale bestedingen aan sport.

Staat 3.3
Totale finale bestedingen en sportgerelateerde finale bestedingen naar productgroep, 2006
Finale bestedingen
Totaal Nederland

Sportgerelateerd

%

Productgroep
Voedingsmiddelen en dranken
Textiel, kleding en lederwaren
Drukwerk en opgenomen media
Chemische producten
Overige transportmiddelen
Meubelen en overige industriële producten
Producten van de bouwnijverheid
Reparatie van gebruiksgoederen
Horeca
Vervoer
Openbaar bestuur, defensie, soc. verzekering
Onderwijs
Medische en maatschappelijke diensten
Overige diensten

  6,3
  2,6
  0,7
  7,0
  0,8
  1,5
  4,8
  0,5
  1,4
  3,1
  5,9
  2,8
  5,9
  2,3

  1,6
10,2
  1,8
  3,3
  7,9
  7,6
  2,2
  0,4
  9,6
  4,4
  8,9
10,8
  3,1
21,1

Overige producten

51,2

  2,7

100,0

100,0

Totaal finale bestedingen
1)

1)

Het totaal bevat ook niet-aftrekbare btw. Daardoor tellen de bestedingen per productgroep niet op tot 100%.

17

Staat 3.3 geeft een overzicht van de grootte van de sportgerelateerde bestedingen die
aan de verschillende sportgoederen en -diensten zijn gedaan. De bestedingen aan
sportgerelateerde goederen en diensten die behoren tot de ‘overige diensten’ vormen het
grootste aandeel (21,1 procent van de totale finale bestedingen aan sport).
Onderwijs en overheid samen goed voor 20 procent van finale bestedingen aan sport
Naast de productgroep ‘overige diensten’ bestaan de sportgerelateerde bestedingen
vooral uit bestedingen aan diensten van het onderwijs, de overheid en uit bestedingen
binnen de productgroepen ‘textiel, kleding en lederwaren’ en ‘horeca’.
Het aandeel van de bestedingen aan sportonderwijs binnen de totale sportgerelateerde
bestedingen (10,8 procent) is duidelijk groter dan het aandeel van de totale bestedingen
aan onderwijs in de Nederlandse economie (2,8 procent). De bestedingen aan
sportgerelateerde producten door de overheid zijn voornamelijk de bestedingen die de
(gemeentelijke) overheid zelf doet om allerlei sportfaciliteiten aan te bieden. Het gaat dan,
naast het intermediair verbruik, grofweg om de salarissen en premies die betaald worden
aan mensen die werkzaam zijn in gemeentelijke zwembaden en sportaccommodaties,
plus de afschrijvingen op die gemeentelijke accommodaties. De sportgerelateerde
bestedingen aan goederen en diensten door de overheid vormen 8,9 procent van het
totaal aan sportgerelateerde bestedingen.
In vergelijking met de totale economie zijn de bestedingen aan sportgerelateerde
producten niet alleen opvallend groot als het gaat om onderwijs- of overheidsdiensten.
De sport genereert ook relatief veel bestedingen aan producten van de ‘maakindustrie’.
Met bestedingen aan sportkleding en -schoeisel, zadels voor paarden en dergelijke,
is de productgroep ‘textiel, kleding en lederwaren’ goed voor 10,2 procent van de
sportgerelateerde bestedingen, terwijl deze groep slechts 2,6 procent van de totale
bestedingen uitmaakt.
Verder wordt 7,9 procent van de bestedingen aan sport besteed aan producten uit de
productgroep ‘overige transportmiddelen’, terwijl deze productgroep slechts 0,8 procent
van de totale bestedingen in Nederland vormt. De sportgerelateerde bestedingen binnen
de productgroep ‘meubelen en overige industriële producten’ zijn vijf keer zo groot als de
bestedingen aan deze groep in de totale economie.
De sportgerelateerde goederen en diensten die door de productgroep ‘horeca’ worden
aangeboden, zijn goed voor 9,6 procent van de bestedingen aan sport; in de totale
economie neemt deze groep niet meer dan 1,4 procent van de bestedingen voor zijn
rekening.

18

4.

De sportgerelateerde productie en toegevoegde waarde

4.1

Inleiding

In het vorige hoofdstuk werd aangegeven dat de finale bestedingen van sportgoederen
en diensten 1,3 procent vormen van de totale bestedingen. Om te kunnen besteden,
moet er geproduceerd worden. In dit hoofdstuk wordt de sportgerelateerde productie en
toegevoegde waarde van Nederland in 2006 beschreven.
De sportgerelateerde productie is verspreid over de economie en omvat meer dan alleen
de productie van goederen en diensten die worden gebruikt tijdens het beoefenen van een
sport. Alle producten die verbonden zijn met de sport worden meegerekend9), dus naast
de productie van een dienst zoals geleverd door een fitnesscentrum of een product zoals
een tennisracket, zijn ook kantineverkopen van sportclubs meegerekend. In de volgende
paragrafen wordt beschreven in welke bedrijfstakken de sportgerelateerde productie
wordt gegenereerd, hoeveel toegevoegde waarde hiermee is gemoeid en hoe beide zich
verhouden tot de productie en toegevoegde waarde in de totale Nederlandse economie.

4.2

De productie van sportgerelateerde producten per bedrijfstak

Bijna 1 procent van de totale Nederlandse productie is gerelateerd aan sport
De sportgerelateerde productie is in 2006 ruim 9 miljard euro waard. Dat is 0,9 procent
van de totale Nederlandse productie. Deze productie wordt gegenereerd in verschillende
bedrijfstakken. Deze bedrijfstakken kunnen worden ingedeeld naar drie typen producenten;
producenten van goederen, producenten van commerciële diensten en producenten
van niet-commerciële diensten. Tabel 3.1 geeft een overzicht van de sportgerelateerde
productie naar bedrijfstak en de drie onderscheiden typen producenten.
De producenten van sportgoederen brengen voor bijna 1,1 miljard euro aan sportgerelateerde
producten op de markt. Dat is bijna 12 procent van de totale sportgerelateerde productie.
Tot de sportgoederen rekenen we bijvoorbeeld een voetbalschoen of een tennisracket.
Maar ook goederen die niet direct nodig zijn om een sport te beoefenen, zoals de
sportbijlage in de krant of een de bouw van een zwembad. Aangezien zeilboten of de
bouw van een nieuw sportcomplex grotere bedragen per geproduceerd stuk leveren in
de productie (en uiteindelijke verkoop), zijn de bedrijfstakken ‘transportmiddelenindustrie’
en ‘bouwnijverheid’ qua productieomvang dan ook de belangrijkste producenten van
sportgoederen in Nederland. Sportschoenen en -kleding echter worden voornamelijk
in het buitenland geproduceerd en vinden via de import hun weg naar de Nederlandse
consument.
De producenten van commerciële diensten zijn verantwoordelijk voor bijna 2,6 miljard
euro aan sportgerelateerde productie; dat is 28 procent van de totale sportgerelateerde
productie. Hieronder vallen o.a. de door de detailhandel verdiende marges op bijvoorbeeld
voetbalschoenen, tennisrackets of paardrijlaarzen. Het maakt daarbij niet uit of deze
goederen in Nederland of in het buitenland zijn geproduceerd. Naast de handel levert ook
de bedrijfstak ‘horeca’ een grote bijdrage aan de sportgerelateerde productie binnen de
commerciële dienstverlening. Het gaat hierbij dan bijvoorbeeld om de hotelovernachtingen
bij sportevenementen. De tv-uitzendingen van sportwedstrijden en het sportjournaal
behoren ook tot de sportgerelateerde productie evenals het gebruik van het openbaar
vervoer of het inhuren van bussen door toeschouwers en sporters op weg naar een
sportstadion. Dergelijke diensten maken deel uit van de bedrijfstak ‘vervoer, opslag en
communicatie’.
9)

Voor meer gedetailleerde informatie over de afbakening zie Appendix I.

19

Verreweg de grootste bijdrage aan de sportgerelateerde productie wordt geleverd door
de producenten van niet-commerciële diensten10): ruim 5,5 miljard euro (60 procent van
de totale sportproductie). Hieronder vallen ten eerste alle productie gerealiseerd door
sportclubs en niet-gemeentelijke zwembaden en sportaccommodaties. Samen met de
rest van de bedrijfstak ‘overige dienstverlening’ (SBI 92 en 93, cultuur, sport en recreatie)
realiseren zij voor ruim 2,7 miljard euro aan sportgerelateerde productie. Ook de overheid
levert een grote bijdrage (bijna 2,4 miljard euro) aan de totale productie door gymlessen
(het vak lichamelijke opvoeding) en sportopleidingen. De overige productie van de
overheid wordt o.a. gerealiseerd door de exploitatie van gemeentelijke zwembaden en
sporthallen en de aanleg van bijvoorbeeld sportveldjes in een woonwijk. De bedrijfstak
‘gezondheids- en welzijnszorg’ draagt bij aan de sportgerelateerde productie in Nederland
in de vorm van bijvoorbeeld behandelingen van sportblessures.
Staat 4.1
Sportgerelateerde productie per bedrijfstak, 2006
Productie
Totaal Nederland

Sportgerelateerde
productie1)

x mln euro
Totaal productie 2)

Aandeel sport

%

1 021 783

9 180

0,9

Totaal goederenproducenten

408 533

1 080

0,3

Voedings- en genotmiddelenindustrie
Textiel- en lederindustrie
Papierindustrie, uitgeverijen en drukkerijen
Transportmiddelenindustrie
Overige industrie
Bouwnijverheid

50 222
  3 849
19 043
14 780
168 615
71 561

100
40
170
310
130
250

0,2
1,0
0,9
2,1
0,1
0,3

Totaal commerciële dienstenproducenten

433 097

2 590

0,6

Handel en reparatie
Horeca
Vervoer, opslag en communicatie

109 695
17 465
74 219

1 330
680
510

1,2
3,9
0,7

Totaal niet-commerciële dienstenproducenten

178 948

5 510

3,1

Overheid
Gezondheids- en welzijnszorg
Overige dienstverlening

85 311
56 601
37 036

2 380
380
2 750

2,8
0,7
7,4

Overige producenten

313 386

150

0,0

1)
2)

Alle bedragen zijn basisprijzen en afgerond op 10 miljoen euro.
De som van de driedeling in productie telt niet op tot de totale productie van Nederland omdat voor een klein deel van de
productie deze informatie niet bekend is.

4.3

De productie van sport binnen de bedrijfstak ‘overige dienstverlening’,
SBI 92 en 93, cultuur, sport en recreatie

De staat 4.1 geeft weer hoe zeer de sportgerelateerde productie verdeeld is over
verschillende bedrijfstakken in de Nederlandse economie. Voor informatie over de SBI
92.6 en de Fitnesscentra11) is de bedrijfstak ‘overige dienstverlening’ (SBI 92 en 93,
cultuur, sport en recreatie) de aangewezen bedrijfstak. In deze bedrijfstak worden namelijk
de goederen en diensten geproduceerd door de bedrijven en instellingen die actief zijn in
Deze indeling is niet helemaal zuiver. Tot de producenten van niet-commerciële diensten worden namelijk ook producenten
gerekend die wel degelijk beogen winst te behalen, zoals fitnesscentra, sportcomplexen en maneges.
11)
Binnen de Nationale Rekeningen (en dus ook binnen de satellietrekening sport) is het vanwege kwaliteitsredenen niet
mogelijk een uitsplitsing te geven voor deze twee SBI’s.
10)

20

de sport, cultuur, recreatie en overige persoonlijke dienstverlening (zoals de kapper)12). Dit
betekent dat binnen deze bedrijfstak alle productie valt van sportclubs, sportinstructeurs,
sportscholen, maneges, zwembaden en sportaccommodaties (voor zover niet
geëxploiteerd door de gemeentelijke overheid), organisatoren van sportevenementen
en overkoepelende en ondersteunende organisaties op het gebied van sport, maar
ook de productie van alle fitnesscentra en alle sportgerelateerde productie binnen de
cultuur en recreatie. De laatste categorie betreft bijvoorbeeld de sportuitzendingen van
publieke omroepen en kansspelen m.b.t. sport, zoals de voetbaltoto en paardentoto. In
de bedrijfstak ‘overige dienstverlening’ wordt in 2006 een sportgerelateerde productie van
ruim 2,7 miljard euro gerealiseerd (zie voor nadere toelichting kader).

Reclamediensten en sponsorgelden, licenties en royalty’s
De reclamediensten (en sponsorgelden, licenties en royalty’s) vormen een uitzonderlijke
groep binnen de satellietrekening. Immers deze producten worden nooit direct door
een consument geconsumeerd. Maar pas wanneer de consument een product koopt
waarvoor ergens in het productieproces reclamekosten zijn gemaakt. Bijvoorbeeld
wanneer een consument een merk sportschoen koopt waarvoor in het productieproces
reclame is gemaakt. De consument betaalt immers ook voor een deel de reclamekosten
die gemaakt zijn, om de sportschoen aan de man/vrouw te brengen. De kosten voor
dat reclamedeel is verdisconteerd in de prijs van de sportschoen.
De Vilnius definitie stelt ons, als het gaat om de productiewaarde gecreëerd door
reclame in de SBI 92.6: reclame geleverd door sport, voor een probleem. Zij stelt
immers dat de hele productiewaarde van bedrijfstak 92.6 volledig meegenomen zou
moeten worden. Wordt hier gehoor aan gegeven dan wordt er productiewaarde,
gecreëerd door sportreclame, dubbel geteld. We zouden dan immers zowel de
productiewaarde van reclame meenemen bij bedrijfstak 92.6, als daar waar de
productiewaarde van reclame in het productieproces leidt tot reclamekosten en
neerslaat in finale bestedingen aan sportproducten. Om methodologisch consistent te
blijven hebben we hier de keuze gemaakt om enigszins af te wijken van de Vilnius
definitie. Dat betekent dat een deel van de productiewaarde van 92.6: de productiewaarde
gecreëerd door sportreclame, niet volledig wordt meegenomen. De productiewaarde
gecreëerd door sportreclame wordt echter wel daar meegenomen waar zij leidt tot
finale bestedingen. Het gevolg is dat de productiewaarde, gecreëerd door sportreclame
voor het productieproces van sportproducten (producten vallend onder de Vilnius
definitie), meegenomen wordt. Maar de productiewaarde, gecreëerd door de
sportreclame voor de productie van producten die niet onder de Vilnius definitie vallen,
niet wordt meegenomen. We hebben de sportgerelateerde bestedingen (en dus ook
productie) in deze (niet-Vilnius) productgroepen en producenten immers niet bepaald.
Door deze aanpak wordt een stuk van de sportgerelateerde productie gecreëerd door
de sportreclame (en sponsorgelden, licenties en royalty’s) in de satellietrekening sport
dus gemist. Dit probleem van de huidige Vilnius systematiek, zal na internationale
raadpleging, in toekomstige versies van de satellietrekeningen sport worden opgelost.
Voor de volledigheid geven we hier zodoende de totale productie van de reclamediensten
(en sponsorgelden, licenties en royalty’s). In 2006 is de totale sportgerelateerde
productie door reclamediensten (sponsorgelden, licenties en royalty’s) 0,6 miljard euro.
Een deel van dit bedrag, namelijk dat deel aan finale bestedingen/productie dat buiten
de Vilnius definitie neerslaat, is niet in de huidige satellietrekening meegenomen.

12)

Afdeling O uit Standaard Bedrijfsindeling (SBI) uit 1993 van het CBS.

21

4.4

De sportgerelateerde directe toegevoegde waarde per bedrijfstak

Sportgerelateerde BBP draagt 1,0 procent bij aan het nationale BBP
De sport genereert in 2006 een (directe) toegevoegde waarde van bijna 4,7 miljard euro,
dat is 1 procent van de totale toegevoegde waarde. Dit geldt ook voor het sportgerelateerde
BBP van Nederland dat slechts van de toegevoegde waarde verschilt door BTW en
subsidies. Staat 4.2 geeft een overzicht van de sportgerelateerde toegevoegde waarde
naar bedrijfstak en voor de drie onderscheiden typen producenten.
De producenten van goederen creëren gezamenlijk een toegevoegde waarde van
360 miljoen euro met de productie van sportgerelateerde goederen. Alle bedrijven binnen
de commerciële dienstverlening creëren ruim 1,3 miljard euro aan sportgerelateerde
toegevoegde waarde. De sportgerelateerde toegevoegde waarde van de bedrijfstak
‘handel en reparatie’, vooral detailhandel, is binnen de commerciële dienstverlening met
780 miljoen euro het meest omvangrijk.

Staat 4.2
Sportgerelateerde toegevoegde waarde per bedrijfstak
Toegevoegde waarde
Totaal Nederland

Sportgerelateerde
toegevoegde
waarde1)

x mln euro

Aandeel sport

%

Totaal toegevoegde waarde

479 012

4 690

1,0

Totaal goederenproducenten

128 334

360

0,3

Voedings- en genotmiddelenindustrie
Textiel- en lederindustrie
Papierindustrie, uitgeverijen en drukkerijen
Transportmiddelenindustrie
Overige industrie
Bouwnijverheid

12 145
  1 120
  7 417
  3 539
42 492
26 214

30
10
80
90
50
80

0,2
0,9
1,1
2,5
0,1
0,3

Totaal commerciële diensten

237 583

1 330

0,6

Handel en reparatie
Horeca
Vervoer, opslag en communicatie

62 214
  8 753
33 934

780
340
170

1,3
3,9
0,5

Totaal niet-commerciële diensten

113 095

3 010

2,7

Overheid
Gezondheids- en welzijnszorg
Overige dienstverlening

53 616
41 633
17 846

1 600
280
1 130

3,0
0,7
6,3

Overige producenten

168 089

60

0,0

1)

Alle bedragen zijn basisprijzen en afgerond op 10 miljoen euro.

Met een toegevoegde waarde van 3 miljard euro draagt de niet-commerciële dienstverlening
het meeste bij aan het totaal van de sportgerelateerde toegevoegde waarde in Nederland.
Meer dan de helft van de toegevoegde waarden binnen de niet-commerciële diensten
wordt gegenereerd door de overheid. De lichamelijke opvoeding in het primaire en
secundaire onderwijs en de uitgaven van gemeenten aan sport maken dat de overheid
een belangrijke rol speelt.
22

4.5

De sportgerelateerde toegevoegde waarde in relatie tot de totale economie

In figuur 4.3 is een overzicht gegeven van de sportgerelateerde toegevoegde waarde en
de totale toegevoegde waarde in de Nederlandse economie. Daarbij is de toegevoegde
waarde verdeeld over de drie onderscheiden typen producenten.

4.3 De sportgerelateerde toegevoegde waarde in relatie tot toegevoegde waarde Nederland totaal, 2006

Goederenproducenten

Commerciële diensten

Niet-commerciële diensten

0

10

20

Sportgerelateerd

30

40

50

60

70

80

Totaal Nederland

De sport is nog meer een diensteneconomie dan de nationale economie
Het valt op dat goederenproducenten in vergelijking tot de Nederlandse economie een kleine
bijdrage leveren aan de sportgerelateerde toegevoegde waarde. De goederenproducenten
dragen nog geen 8 procent bij aan de sportgerelateerde toegevoegde waarde, terwijl zij
een bijdrage van 27 procent leveren aan de totale toegevoegde waarde van Nederland.
Dat verschil wordt veroorzaakt doordat de Nederlandse economie een sterke chemische
industrie en voedings- en genotsmiddelenindustrie heeft. Denk hierbij aan de ook in
het buitenland bekende Hollandse kazen en bieren of de geneesmiddelen en andere
chemische eindproducten die in Nederland worden geproduceerd. Onder deze producten
vallen geen of nauwelijks sportproducten. De bedrijfstakken die dus bepalend zijn voor de
Nederlandse goederenproductie spelen een minimale rol in de sport.
De bijdrage vanuit commerciële dienstverlening aan de sportgerelateerde toegevoegde
waarde is eveneens veel geringer dan hun bijdrage aan de totale toegevoegde waarde in
de Nederlandse economie. Waar het aandeel van deze producenten ongeveer 50 procent
is in de totale economie, is deze bijdrage nog geen 30 procent in de sport. De verklaring
hiervoor is dat de financieel zakelijke dienstverlening een belangrijke rol speelt in de
nationale economie en een (veel) beperktere in de sport.
In vergelijking met de nationale economie speelt de niet-commerciële dienstverlening juist
een relatief grote rol in de sport. De bijdrage van de niet-commerciële dienstverlening is
24 procent aan de totale toegevoegde waarde in de economie, maar binnen de sport is
deze bijdrage meer dan 60 procent aan de sportgerelateerde toegevoegde waarde. Dit is
vooral toe te wijzen aan de bedrijfsklasse sport (SBI 92.6) zelf, het sportonderwijs en de
vele gemeentelijke zwembaden en sportaccommodaties.

23

5.

De sportgerelateerde werkgelegenheid

5.1

Inleiding

Van de finale bestedingen in Nederland is 1,3 procent sportgerelateerd. De productie van
en handel in sportgoederen en -diensten draagt voor 1,0 procent bij aan het BBP. Maar
wat betekent dit voor de werkgelegenheid?
In dit hoofdstuk wordt beschreven hoeveel personen, banen en arbeidsjaren zijn gemoeid
met deze 1,0 procent van het BBP. Daarnaast komt aan de orde hoeveel procent van het
totale arbeidsvolume in Nederland nodig is om deze bijdrage aan het BBP te genereren.
Ook wordt de arbeidsproductiviteit van de sportgerelateerde werkgelegenheid vergeleken
met de productiviteit in de totale economie.
5.2

De sportgerelateerde werkzame personen, banen en arbeidsvolume

Er zijn 130 duizend mensen werkzaam in de sport
In bijna iedere tak van de economie zijn werknemers en zelfstandigen actief in de
productie van sportgerelateerde goederen of diensten. Hoewel er gedetailleerde
werkgelegenheidsstatistieken beschikbaar zijn per bedrijfstak, ontbreekt het veelal aan
de nodige gegevens om het specifieke sportgerelateerde deel van de werkgelegenheid
in deze bedrijfstakken te bepalen. Veel bedrijven houden zich bezig met de productie
van zowel sportgerelateerde als niet-sportgerelateerde producten. Denk bijvoorbeeld
aan een verzekeringsbedrijf waar mensen verzekeringen ontwikkelen en verkopen. Het
is moeilijk, zo niet onmogelijk, exact aan te geven hoeveel personen zich bezighouden
met de ontwikkeling van sportverzekeringen. Om toch een beeld te geven van de
werkgelegenheid binnen de sport is er voor elke bedrijfstak13) een schatting gemaakt voor
een aantal werkgelegenheidsindicatoren. Dit is gebeurd op basis van de productie en
toegevoegde waarde14) per bedrijfstak.
In 2006 werken er in Nederland 130 duizend personen in het sportgerelateerde deel
van de economie. Van de in totaal 8,4 miljoen werkzame personen in Nederland is dus
1,5 procent actief in het sportgerelateerde deel van de economie. Zij zijn vooral werkzaam
binnen de bedrijfstakken ‘handel en reparatie’, ‘overheid’ en de ‘overige dienstverlening’.
Tot de werkzame personen behoren werknemers en zelfstandigen die betaalde arbeid
verrichten, ook al is het maar voor één of enkele uren per week. Het overgrote deel van
de werkzame personen binnen de sport (bijna 85 procent) is werknemer. Vijftien procent
is werkgever of zelfstandige. Dit aandeel is ongeveer gelijk aan het aandeel van totaal
Nederland. Dit kan opmerkelijk lijken, omdat in de sportwereld veel zelfstandigen actief
zijn. De verklaring voor de geringe afwijking van het Nederlandse gemiddelde is dat
twee tegengestelde effecten optreden. Enerzijds zijn er binnen de bedrijfstak ‘overige
dienstverlening’, waartoe de sportinstructeurs behoren, relatief veel zelfstandigen.
Anderzijds zijn er binnen de overheid – die een belangrijk deel van de sportgerelateerde
toegevoegde waarde genereert – vrijwel geen zelfstandigen te vinden.
Werk je in de sport dan is de kans groter dat je meer dan 1 baan hebt dan wanneer je
werkzaam bent in de rest van de Nederlandse economie
De sportgerelateerde toegevoegde waarde wordt vooral gegenereerd in bedrijfstakken
waar personen vaker dan gemiddeld meer dan één baan gelijktijdig hebben. Dit kunnen dan
Op het gedetailleerde niveau waarop de sportrekeningen zijn samengesteld zijn er 93 bedrijfsklassen waarbinnen
sportgerelateerde productie voorkomt. Voor elk van deze bedrijfsklassen is geraamd hoeveel personen, banen en
arbeidsjaren sportgerelateerd zijn.
14)
De toegevoegde waarde – vooral in de meer arbeidsintensieve bedrijfstakken – bestaat immers voor een groot deel uit
lonen en sociale premies.
13)

24

zowel banen zijn als werknemer of als zelfstandige. In Nederland voeren 100 werkzame
personen 106 banen uit (inclusief zelfstandigen). In de sport zijn dit 112 banen. Ben je
werkzaam in de sport, dan is de kans dus groter dat je meer dan 1 baan hebt, dan wanneer
je werkt voor rest van de economie van Nederland. In het bijzonder geldt dit voor banen in
de bedrijfstak ‘overige dienstverlening’.
Het arbeidsvolume geeft aan hoeveel arbeid er is ingezet in het productieproces en
wordt vaak uitgedrukt in het aantal arbeidsjaren (aantal banen, zowel voltijd als deeltijd,
omgerekend naar voltijdbanen). Het arbeidsvolume per werkzame persoon blijkt
relatief laag te zijn in het sportgerelateerde deel van de economie. Gemiddeld zijn 100
werkzame personen (werknemers en zelfstandigen) goed voor 75 arbeidsjaren tegenover
78 arbeidsjaren voor Nederland als geheel. Vooral in de bedrijfstak ‘handel en reparatie’ –
die sterkt bijdraagt aan de sportgerelateerde toegevoegde waarde – is het arbeidsvolume
per werkzame persoon laag.
Staat 5.1
Indicatoren van sportgerelateerde werkgelegenheid en van totale werkgelegenheid in Nederland, 2006
Totaal Nederland

Sportgerelateerde
werkgelegenheid1)

x 1 000

Aandeel
Sportgerelateerde
werkgelegenheid
%

Aantal werkzame personen
Aantal werknemers

8 392
7 227

130
110

1,5
1,5

Banen van werkzame personen
Banen van werknemers

8 920
7 626

140
120

1,6
1,6

Arbeidsvolume van werkzame personen, in arbeidsjaren
Arbeidsvolume van werknemers, in arbeidsjaren

6 583
5 773

100
80

1,4
1,4

1)

De uitkomsten voor de sportgerelateerde werkgelegenheid zijn afgerond op een veelvoud van 10 duizend.

5.3

De sportgerelateerde arbeidsproductiviteit

Sport kent de laagste arbeidsproductiviteit
De toegevoegde waarde per arbeidsjaar is een maat voor de arbeidsproductiviteit15.
De sportgerelateerde toegevoegde waarde is bijna 4,7 miljard euro, terwijl de
sportgerelateerde werkgelegenheid bijna 100 duizend voltijdbanen bedraagt. Dit betekent
dat de arbeidsproductiviteit ongeveer 49 duizend euro per arbeidsjaar is. Hiermee is de
arbeidsproductiviteit relatief laag. Voor de totale Nederlandse economie is de toegevoegde
waarde per arbeidsjaar in 2006 gemiddeld 73 duizend euro.
Figuur 5.1 toont dat er in Nederland grote verschillen zijn in de arbeidsproductiviteit. De
arbeidsproductiviteit in het sportgerelateerde deel van de economie is lager dan in vrijwel
alle overige onderscheiden bedrijfstakken.
De arbeidsproductiviteit in het sportgerelateerde deel van de economie is het beste
te vergelijken met de arbeidsproductiviteit in de ‘zorg en overige dienstverlening’ (49
duizend euro) en in de ‘landbouw, bosbouw en visserij’ (50 duizend euro). De toeristische
sector, die met 346 duizend werkzame personen weliswaar veel omvangrijker is dan het
sportgerelateerde deel van de economie, kent een vergelijkbare toegevoegde waarde per
arbeidsjaar van 55 duizend euro. De toerisme economie vertoont sterke overeenkomsten
met het sportgerelateerde deel van de economie (Toerisme in macro-economisch
perspectief, 2001–2006, CBS 2008). Dit is niet verrassend. Er is namelijk sprake van veel
overlap tussen de afbakening van het toeristisch- en het sportgerelateerde deel van de
economie. Veel vormen van recreatie behoren immers tot zowel toerisme als sport.
15)

Dit is een gemiddelde arbeidsproductiviteit voor alle sportbanen berekend op basis van de toegevoegde waarde en
het aantal banen. Niet op basis van directe metingen. Er is zodoende geen rekening gehouden met factoren die de
productiviteit beïnvloeden, zoals ziekteverzuim, en de inzet van kapitaal, materialen of energie binnen de afzonderlijke
bedrijfstakken.

25

De lage arbeidsproductiviteit binnen de sport hangt samen met het relatief grote deel
van deze personen die werkzaam zijn in bedrijfstakken als ‘overige dienstverlening’
en ‘handel, horeca en reparatie’. Dit zijn bedrijfstakken die relatief weinig toegevoegde
waarde per arbeidsjaar opleveren. Het sportgerelateerde deel van de economie profiteert
niet of nauwelijks van de hoge arbeidsproductiviteit in bedrijfstakken als ‘financiële en
zakelijke dienstverlening’, ‘energie- en waterleidingsbedrijven’ of ‘delfstoffenwinning’.16)
Dit komt omdat er nauwelijks sportgerelateerde werkgelegenheid in deze bedrijfstakken
aanwezig is.
5.1 Sportgerelateerde arbeidsproductiviteit en arbeidsproductiviteit in andere bedrijfstakken, 2006
Sportgerelateerd
Totaal Nederland
Zorg en overige dienstverlening
Landbouw, bosbouw en visserij
Toerisme
Handel, horeca en reparatie
Bouwnijverheid
Overheid
Industrie
Vervoer en Communicatie
Financiële en zakelijke dienstverlening
Energie- en waterleidingbedrijven
0

16)

26

100

200

300

400

500

Vanwege de leesbaarheid is de delfstoffenwinning niet opgenomen in figuur 5.1. De delfstoffenwinning kent in 2006 een
toegevoegde waarde van 2209 duizend euro per arbeidsjaar.

6.

Nationaal macro-economisch sportonderzoek

6.1

Inleiding

De satellietrekening sport is niet het eerste onderzoek dat in Nederland is verricht naar
de economische betekenis van sport. In 1988 verschijnt het rapport van het Sociaal
Economisch onderzoeksinstituut (SEO) ‘De macro-economische betekenis van sport’.
Dit type onderzoek is in 1996 (een vervolg op het SEO rapport) en 2008 (een rapport
van PRC) opnieuw gedaan. In dit hoofdstuk wordt de satellietrekening sport met deze
onderzoeken vergeleken. Daarbij worden de resultaten en de verschillen in gebruikte
methode besproken. Bij het beschrijven van de verschillen in methode wordt in sommige
gevallen dieper ingaan op de verschillende bedrijfstakken en klassen dan in de voorgaande
hoofdstukken is gedaan. Dit gebeurt om de onderliggende structuren van onderzoeken en
daarmee de effecten op de cijfers goed voor het daglicht te brengen.

6.2

Vergelijking resultaten

SEO rapport en update
In 1988 verschijnt het SEO rapport ‘De macro-economische betekenis van sport’, van
de auteurs Van Puffelen, Reijnen en Velthuijsen. Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht
van het toenmalige ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur en beschrijft de
economische waarde van sport van 1985.
De macro-economische betekenis van sport wordt in dit rapport uitgesplitst naar vijf
sectoren. De sectoren zijn 1) consumenten, 2) overheid, 3) bedrijfsleven 4) buitenland en
5) sport zelf, bestaande uit de georganiseerde sport en de sportindustrie (productie) van
sportartikelen en dergelijke. Naast de bestedingen worden de totale werkgelegenheid in
de sport berekend en de inkomsten voor de overheid bepaald17).
In 1985 zijn de finale bestedingen aan sport volgens dit onderzoek 7,9 miljard gulden
(3,6 miljard euro). Het aandeel in de nationale finale bestedingen bedraagt 1,9 procent.
De totale werkgelegenheid in de sportindustrie wordt geschat op 17 700 arbeidsjaren. In
de overige bedrijfstakken schat men dat nog eens 32 000 arbeidsjaren indirect per jaar
gerealiseerd worden in relatie tot sport.
In 1996 wordt een gedeeltelijke update van dit onderzoek uitgevoerd door Oldenboom,
Hopstaken en Van der Meer. Het onderzoek gaat vooral over de bestedingen door overheid
en consumenten aan sportgoederen en -diensten in 1993. De totale uitgaven aan sport
zijn volgens dit rapport gestegen van 3,6 miljard euro in 1985 naar 5,5 miljard euro. in
1993. Dit komt overeen met een gemiddelde nominale groei van 5,3 procent per jaar. Het
aandeel van de bestedingen aan sportgoederen en diensten in de nationale bestedingen
is in die periode gestegen van 1,7 procent naar 1,9 procent.
Uit beide onderzoeken, van Van Puffelen e.a. en Oldenboom e.a., komt duidelijk naar voren
dat de overheidsuitgaven aan sport vooral door gemeenten worden gedaan. Gemeenten
nemen ruim 91 procent van alle publieke bestedingen aan sport voor hun rekening.

17)

In de SEO onderzoeken zijn ook een aantal econometrische simulaties uitgevoerd om te bepalen wat de effecten zijn van
volledige privatisering van de sport op participatie.

27

Policy Research Corporation (2008)
In 2008 publiceerde het ministerie van VWS een nieuw onderzoek naar de economische
betekenis van sport in Nederland, uitgevoerd door Policy Research Corporation. Op
basis van voornamelijk deskresearch construeert het onderzoeksbureau het volgende
economische beeld van de sport in Nederland in het verslagjaar 2006:
–– De productiewaarde van sport bedraagt 8,6 miljard euro
–– De toegevoegde waarde van sport bedraagt 4,5 miljard euro, waarmee 82 duizend
vte’s zijn gemoeid. De sportgerelateerde bijdrage aan het BBP is daarmee ongeveer
0,85 procent.
–– De overheid geeft 1,8 miljard euro uit aan sport. De overheid ontvangt 1,3 miljard euro
terug via belastingen en overige inkomsten.
–– De uitgaven aan sport van het Rijk bedragen 959 miljoen euro, die van gemeenten
820 miljoen euro.
De uitgaven van het Rijk hebben vooral betrekking op sportonderwijs, die van gemeenten
op sportaccommodaties (uitgaven aan onderwijs waren in de SEO onderzoeken niet
opgenomen).
In het PRC onderzoek worden geen verbanden gelegd met de eerder gedane onderzoeken
van de SEO.

6.3

Vergelijking methode

De eerder beschreven onderzoeken naar de macro-economische betekenis van sport
kennen ieder hun eigen methodiek. In deze paragraaf zullen we de verschillen in methode
Staat 6.1
Vergelijking macroeconomische kengetallen

Finale bestedingen
Productie
Import
Export
Toegevoegde waarde
Werkgelegenheid
1)

SEO'85

SEO'96

√

√

√
√
√

√
√
√

PRC

CBS/HAN

( √ )1)
√
√

√
√
√
√
√
√

PRC

CBS/HAN

√
√
√
√
√
√

√
√
√
√
√
√
√
√
√
√

√

√

√

De variabele is slechts ten dele opgenomen.

Staat 6.2
Vergelijking SBI 92.6 + fitnesscentra

SBI'93
92.6 Sport
Sportclubs (excl. bvo's en watersportclubs)
Betaald voetbal organisaties (bvo's)
Particuliere exploitatieoverige sportaccomodaties
Particuliere exploitatie jachthavens
Particuliere exploitatie zwembaden
Bonden en organisatoren evenementen
Watersportclubs
Maneges
portscholen en -instructeurs
Zeil- en surfscholen
93.0 Overige dienstverlening
Fitnesscentra

28

op twee manieren benaderen. We beschrijven de verschillen in macro-economische
kengetallen en afbakening van de bedrijfstakken, producten en diensten voor alle eerder
genoemde onderzoeken.
Vergelijking macro-economische kengetallen
Om de belangrijkste verschillen in grote lijnen zichtbaar te maken tussen de verschillende
onderzoeken volgt in staat 6.1 een beschrijving van de gegevens gepubliceerd in de door
ons beschreven onderzoeken.
Vergelijking afbakening van de SBI 92.6 en de fitnesscentra
In staat 6.2 wordt een vergelijking gemaakt tussen het PRC en het huidige onderzoek ten
aanzien van de SBI 92.6 en de fitnesscentra.
Vergelijking afbakening volgens de ‘smalle definitie’ van Vilnius
De smalle definitie, afgebakend binnen de definitie van Vilnius (zie Appendix 1), betreft
SBI 92.6 en de fitnesscentra plus de bedrijfstakken die het sporten mogelijk maken. In
onderstaande tabel zijn de bedrijfstakken opgenomen die toegevoegd worden aan de
statistische definitie van sport om tot de brede definitie te komen. In de tabel zijn de
bedrijfstakken geclusterd om de tabel overzichtelijk te houden. Tevens is te zien welke van
deze categorieën ontbreken bij de berekeningen van de economische betekenis van sport
door PRC. Zo zijn daar de hippische sport, horeca en dansscholen buiten beschouwing
gelaten, terwijl van de duurzame sportartikelen alleen fietsen zijn meegenomen.
Staat 6.3
Vergelijking bedrijfstakken smalle definitie Vilnius
PRC

CBS/
HAN

SBI’93
01, 23, 36, 51, 85
35, 51, 52
36, 51, 52
50
55, 60
92
93
1)

Hippische sport
Duurzame sportartikelen (fietsen, motoren, vaartuigen,  sportwagens, vliegtuigen)
Sportartikelen en sportkleding
Transport kosten (sportieve dagtochten, breedtesport) (excl. transportmiddel)
Sporttoerisme (horeca)
Dansscholen (wedstrijddansen)
Fitness

√1)
√
√
√

√
√
√
√
√
√
√

Vaartuigen zijn in het PRC onderzoek niet meegenomen

Staat 6.4
Vergelijking bedrijfstakken brede definitie Vilnius
PRC

CBS/
HAN

√
√
√
√1)

√
√
√
√
√

SBI’93
22
80
85, 24
92
93
1)

Gedrukte media
Onderwijs
Medische consumptie
TV- en radio-uitzendingen
Kansspelen

TV apparatuur is wel in het onderzoek van PRC meegenomen, maar valt als multifunctioneel duurzaam buiten de Vilnius
definitie.

29

Vergelijking afbakening volgens de ‘brede definitie’ van Vilnius
De brede definitie van sport zoals gedefinieerd door de Vilnius definitie (zie Appendix 1)
bestaat uit de sportgerelateerde goederen en diensten geproduceerd door bedrijfstakken
vallend onder de smalle definitie van Vilnius plus de bedrijfstakken die afhankelijk zijn
van de sport. In staat 6.4 worden de verschillen in deze extra SBI-categorieën voor de
onderzoeken toegelicht. Het voornaamste verschil bestaat uit de bedrijfstak Kansspelen.
In tegenstelling tot het PRC-rapport neemt de satellietrekening sport kansspelen wel mee.

30

7.

Internationaal macro-economisch sportonderzoek

7.1

Inleiding

Op het moment van schrijven hebben naast Nederland, de volgende EU lidstaten een
Satellietrekening sport voltooid: Oostenrijk, Groot-Brittannië, Polen en Cyprus. Er kan
zodoende een vergelijking van de sport tussen de diverse lidstaten gemaakt worden. We
zullen dit echter niet doen voor Polen, omdat deze cijfers niet gedetailleerd genoeg zijn.
In dit hoofdstuk worden de resultaten van de sportsatellieten van de lidstaten naast
elkaar gezet. De satellietrekeningen kennen onderlinge verschillen. Allereerst speelt
de sportuniciteit van een lidstaat een rol. Een satellietrekening sport poogt specifieke
sportkarakteristieken van een lidstaat tot uitdrukking te brengen. Zo kennen Oostenrijkers
uitgebreide bedrijvigheid in de skisport, fietsen Nederlanders graag met niet alleen sport
als motief en wagen Britten graag een gokje. Lidstaten hebben, passend binnen de
Vilniusdefinitie, de vrijheid om keuzes te maken in de wijze waarop deze sportspecifieke
kanten van hun land in de satellietrekening tot uitdrukking komen. Dat levert dus verschillen
op. Een tweede verschil vormt de methode die gebruikt wordt bij de samenstelling van de
rekening. Waar Nederland (het CBS/HAN) gebruik heeft kunnen maken van de Nationale
Rekeningen en hierin kunnen teruggrijpen op het meest gedetailleerde beschikbare
niveau van cijfers, geldt dit niet voor alle lidstaten. In bepaalde lidstaten zijn de rekeningen
opgesteld door andere partijen dan statistische bureaus, en dat heeft als consequentie
dat dan niet altijd gebruik gemaakt kon worden van het meer gedetailleerdere beschikbare
materiaal in de Nationale Rekeningen van de lidstaat. Ook dat levert verschillen op. Het
voert te ver om in deze publicatie op alle verschillen in te gaan. We beperken ons zodoende
in dit hoofdstuk tot verschillen in eigenschappen van landen en wijden hier beperkt of niet
uit over methodische verschillen.

7.2

Vergelijking uitkomsten

Net als in de Nederlandse satellietrekening sport, is ook in de satellietrekeningen van andere
lidstaten gekeken naar macro-economische indicatoren zoals BBP, werkzame personen,
etcetera. In onderstaande tabel worden de uitkomsten van de satellietrekeningen van de
lidstaten met elkaar vergeleken.
Het blijkt uit de tabel dat het aandeel van de Nederlandse sport in de gehele economie, in
termen van werkgelegenheid en bruto binnenlands product, lager dan die van getoonde
andere landen is.

Staat 7.1
Vergelijking macro-economische indicatoren
NL

CY

UK

AT

3,7
2,4
2,2

2,9
2,3
2,5

3,6
4,9
6,4

%
Consumptieve bestedingen door huishoudens
Binnenlands product (bruto, marktprijzen)
Aantal werkzame personen

2,4
1,0
1,5

31

De lage werkgelegenheid wordt mogelijk verklaard doordat de sport in Nederland, meer
dan vrijwel alle andere Europese landen, wordt aangevuld door vrijwilligers18). Een deel
van de sportgerelateerde werkzaamheden wordt zodoende gedaan door mensen die niet
terug te vinden zijn in de werkgelegenheidscijfers. Dit is wellicht ook één van de redenen
waarom de sportgerelateerde toegevoegde waarde en BBP in Nederland relatief laag
zijn. Vrijwilligerswerk houdt de prijzen laag. Er wordt daardoor minder (toegevoegde)
waarde gecreëerd. Deze veronderstelling is echter speculatief, nader onderzoek zou deze
veronderstelling moeten bevestigen.
In staat 7.2 is voor Nederland, Oostenrijk, Cyprus en Groot-Brittannië een vergelijking
van de sportgerelateerde consumptieve bestedingen van huishoudens gemaakt
naar productgroep. Wat opvalt aan de Nederlandse verdeling van de consumptie ten
opzichte van die van andere landen, is onder meer het hoge aandeel bestedingen aan
transportmiddelen. Het gaat hier vooral om de aanschaf van boten, fietsen en motoren.
Zowel boten als fietsen worden in Nederland relatief veel aangeschaft. We kennen veel
waterrecreatie en we fietsen graag. Motorfietsen worden in Nederland relatief veel voor
sportdoeleinden aangeschaft (hoog aandeel sportgerelateerde motoren).
De productgroep ‘diensten niet eerder genoemd’ bevat onder meer goederen en diensten
die behoren tot het mogelijk maken van de sportbeoefening, waaronder lid zijn van
een sportvereniging, bezoek aan (top)sportevenementen en het abonnement bij een
fitnesscentrum. In alle landen, met uitzondering van Oostenrijk, consumeren huishoudens
vooral goederen en diensten uit deze productgroep. Waar Britten bijna vijftig procent
of meer van hun bestedingen aan sportdiensten en -goederen aan deze productgroep
besteden, geven Nederlanders relatief weinig aan deze goederen en diensten uit.
Dit verschil is te verklaren doordat in Groot-Brittannië passieve sportbeoefening (het
bezoeken van sportwedstrijden) erg populair en vooral duur is en doordat Britten ook veel
uitgeven aan het bekijken van sport op de televisie en het gokken op sportwedstrijden.
Opvallend is verder dat in Oostenrijk ruim een derde van de sportgerelateerde consumptie
wordt gedaan in de horeca. Het betreft hier vooral uitgaven die gerelateerd zijn aan de
(binnenlandse) wintersportvakanties. Ook in Nederland maken de horeca-uitgaven een
relatief groot deel van de sportgerelateerde consumptie uit (naast vervoer en kleding,
textiel).
Staat 7.2
Vergelijking consumptie van huishoudens naar productgroepen
NL (2006)

Productgroep

CY (2004)

UK (2006)

%

Voedingsmiddelen en dranken
Kleding, textiel en lederwaren
Drukwerk en opgenomen media
Chemische producten
Overige transportmiddelen
Meubelen en overige industriele producten
Reparatie van gebruiksgoederen (incl. auto's)
Horeca
Vervoer
Onderwijs
Medische en maatschappelijke diensten
Overige diensten

  2,0
14,6
  3,3
  0,7
11,8
  7,6
  0,7
20,1
  8,3
  0,4
  1,8
26,6

  1,0
  9,9
  0,8
  2,6
  1,6
14,8
  1,0
37,6
  0,6
  2,3
  4,3
22,6

  1,0
19,0
  1,1
  2,2
  2,6
  2,9
  0,0
  0,5
  0,2
  5,7
  2,1
62,7

  1,2
19,3
  3,4
  1,7
  8,0
  7,4
  0,0
  8,5
  0,8
  1,0
  0,9
47,7

Overige producten

  2,0

  1,0

  0,0

  0,0

Totaal

100,0

100,0

100,0

100,0

18)

32

AT (2004)

Zie bijvoorbeeld: Van Houwelingen, P., De Hart, J. en Dekker, P. (2011) ‘Maatschappelijke en politieke participatie en
betrokkenheid’ in De Sociale Staat van Nederland, SCP, Den Haag, p. 185-207; of: Dekker, P. en J. de Hart (2010). Vrije
figuren: kleine statistiek van het vrijwilligerswerk. In: Vrijetijdsstudies, jg. 28, nr. 3, p. 923.

Staat 7.3 laat de verdeling van de toegevoegde waarde naar bedrijfstak zien. Wat
hier opvalt, is dat in Nederland meer dan in de andere landen de overheid zorgt
voor de sportgerelateerde toegevoegde waarde. Dit komt mogelijk doordat veel
sportaccommodaties in handen van gemeenten zijn of worden onderhouden door
gemeenten. De toegevoegde waarde die normaal gesproken via de exploitatie van deze
sportaccommodaties gerealiseerd zou worden, is niet zichtbaar in de SBI 92.6 (samen
met de fitnesscentra), maar bij de overheid. In andere landen wordt de sport mogelijk
meer privaat gefinancierd. Het gevolg is dat in deze landen er meer geproduceerd wordt
in de deze SBI’s (die hier onder de bedrijfstak ‘Dienstverlening n.e.g.’ valt). De bedrijfstak
‘Dienstverlening niet eerder genoemd’ met daarin de SBI 92.6 en fitnesscentra is in alle
andere landen, met uitzondering van Oostenrijk (wintersport), verreweg de belangrijkste
bedrijfstak waar sportgerelateerde productie plaatsvindt. In Groot-Brittannië wordt in deze
sector zelfs meer dan driekwart van de nationale sportgerelateerde toegevoegde waarde
gecreëerd. In Groot-Brittannië wordt deze productie niet zozeer door de amateursport
gerealiseerd, maar door de topsport en de met de topsport samenhangende productie,
zoals de (commerciële) televisie-uitzendingen en kaartverkoop.
Staat 7.3
Vergelijking van toegevoegde waarde per bedrijfstak
NL (2006)

Bedrijfstak

AT (2004)

CY (2004)

UK (2006)

%

Industrie totaal
w.v.
Voedings- en genotmiddelenindustrie
Textiel- en lederindustrie
Papierindustrie, uitgeverijen en drukkerijen
Transportmiddelenindustrie
Overige industrie (inclusief Chemische industrie, Rubber- en
kunststoffenindustrie, Metaalindustrie)
Bouwnijverheid
Handel en reparatie
Horeca
Vervoer, opslag en communicatie
Overheid
Gezondheids- en welzijnszorg
Overige dienstverlening
Goederen en diensten n.e.g.
Landbouw en visserij

  5,5

  5,4

10,2

  7,1

  0,6
  0,2
  1,7
  1,9
  1,1

  0,2
  0,5
  0,4
  0,9
  3,4

  1,0
  2,7
  1,5
  1,2
  3,9

  0,4
  0,9
  1,3
  3,0
  1,4

  1,7
16,6
  7,2
  3,6
34,0
  6,0
24,0
  1,3

  1,6
10,7
50,2
  0,4
11,6
  6,9
13,3
  0,0
  0,0

  4,4
  6,0
  1,7
  0,9
12,3
  2,4
55,2
  6,6
  0,3

  0,6
  4,5
  2,0
  0,5
  5,5
  0,3
78,1
  0,3
  1,1

Totaal

100,0

100,0

100,0

100,0

Concluderend
In vergelijking met andere Europese landen waarvoor ook een SRS beschikbaar is, is de
relatieve omvang van de sporteconomie in Nederland klein. Met name voor wat betreft
de sportgerelateerde toegevoegde waarde steekt Nederland af ten opzichte van het
buitenland. In Nederland is sport goed voor 1,0 procent van het BBP, daar waar dit aandeel
in andere landen soms twee tot drie keer zo groot is. Voor wintersportland Oostenrijk is
dit maar liefst bijna een factor vijf. Het aandeel van sport in termen van werkgelegenheid
(1,5 procent in Nederland) laat een vergelijkbaar beeld zien, al is het verschil met Cyprus
en Groot-Brittannië hier kleiner. Ook de sportgerelateerde arbeidsproductiviteit en
consumptie liggen in Nederland lager dan in deze landen.
Een verklaring voor deze verschillen vereist nader onderzoek. Een relatief grotere inzet van
vrijwilligers in de sport zelf, waardoor de (betaalde) werkgelegenheid, maar mogelijk ook
prijzen, lonen en (winst)marges in Nederland lager liggen dan in het buitenland, zouden
een verklaring kunnen zijn. Daarnaast speelt het sportgerelateerde gokken een beperkte
rol in Nederland en is de professionele sport relatief klein qua omvang. De overheid
in Nederland draagt meer dan in andere landen bij aan de toegevoegde waarde die
wordt gecreëerd door sport. Tot slot zijn er zoals eerder aangegeven methodologische
33

verschillen, die we hier niet hebben besproken en die eveneens bijdragen aan verschillen.
Al deze factoren zouden een verklaring kunnen bieden, nader onderzoek zal dit echter
moeten bevestigen.

34

8.

Conclusies en aanbevelingen

8.1

Inleiding

Dit is de eerste keer dat er een satellietrekening sport voor Nederland passend binnen
de kaders van de Nationale Rekeningen is opgesteld. De uitkomsten van deze satelliet
geven voor het eerst een statistisch en economisch consistent antwoord op de vraag die
in de inleiding is gesteld: wat is het gewicht van sport in de Nederlandse economie? In
de vorige hoofdstukken is uitgebreid antwoord gegeven op deze vraag door te bespreken
wat het aandeel is van sport in de finale bestedingen, productie, toegevoegde waarde en
werkgelegenheid. Daarnaast is uitgelegd wat de betekenis is van deze cijfers in relatie
tot eerder onderzoek naar de Nederlandse sport en de satellietrekeningen sport die door
andere Europese landen zijn opgesteld. In het eerste deel van dit hoofdstuk worden de
belangrijkste conclusies met betrekking tot de uitkomsten van de satellietrekening sport
nog een keer op een rij gezet.
Deze uitkomsten beantwoorden veel vragen, maar roepen tegelijkertijd samen met enkele
methodologische aandachtspunten van de satellietrekening sport ook weer aanvullende
vragen op. Een eerste opzet van een satellietrekening sport is een goed beginpunt, maar
is daarnaast ook aanleiding tot het doen van aanbevelingen voor toekomstig onderzoek.
In het tweede deel van dit hoofdstuk worden deze aanbevelingen besproken.

8.2

Conclusies

Productie en toegevoegde waarde
Het gewicht van de sport voor de Nederlandse economie is ongeveer 1 procent. De
sportgerelateerde productie is in 2006 ruim 9 miljard, dat is 1,0 procent van het BBP.
Ook de sportgerelateerde toegevoegde waarde is 1,0 procent van de totale toegevoegde
waarde in Nederland. Het gaat dan om een toegevoegde waarde van bijna 4,7 miljard
euro die kan worden toegeschreven aan de sport. Het is belangrijk om te beseffen dat de
sportgerelateerde productie meer omvat dan alleen de productie van goederen en diensten
die worden gebruikt tijdens het beoefenen van een sport. Alle producten die verbonden
zijn met de sport worden meegerekend dus bijvoorbeeld ook de kantineverkopen van
sportclubs. De sportgerelateerde productie is daarom ook verspreid over verschillende
bedrijfstakken. Verreweg de grootste bijdrage aan de sportgerelateerde productie
(60 procent) wordt geleverd door de producenten van niet-commerciële diensten waaronder
de bedrijfsklasse sport (o.a. georganiseerde sport, sportaccommodaties). Daarna volgen de
commerciële diensten (28 procent), dit zijn onder meer de marges die in de detailhandel op
sportschoenen worden verdiend of hotelovernachtingen bij sportevenementen in de horeca.
De producenten van sportgerelateerde goederen dragen voor 12 procent bij aan de sport,
dit zijn voor een aanzienlijk deel vaartuigen, fietsen en motoren.
Finale bestedingen
Het sportgerelateerde deel van de finale bestedingen is met 1,3 procent van het totaal
iets hoger dan het sportgerelateerde deel van de productie en toegevoegde waarde. Van
de bijna 11,4 miljard sportgerelateerde bestedingen kan het grootste deel (60 procent)
worden toegeschreven aan bestedingen gedaan door de Nederlandse huishoudens.
Dat zijn bestedingen aan bijvoorbeeld sportkleding, een entreekaartje voor het
zwembad of het abonnement voor een fitnesscentrum. Bestedingen aan sport van de
overheid (23 procent) zijn bijvoorbeeld de kosten die gemeenten maken voor hun eigen
zwembaden, gymzalen en sporthallen. De uitvoer van sportgerelateerde producten
35

bedraagt ruim 1,6 miljard euro, dat is 14 procent van de sportgerelateerde bestedingen in
Nederland. De bestedingen aan sport zijn zeer divers. De bestedingen aan goederen en
diensten die behoren tot de productgroep ‘overige diensten’ zijn het grootst (21 procent
van de totale finale bestedingen). Dit gaat dan om goederen en diensten van onder andere
sportclubs, sportaccommodaties, zwembaden, sportevenementen en sportbonden. Naast
deze productgroep bestaan de bestedingen aan sportgerelateerde producten vooral uit
bestedingen aan diensten van het onderwijs (11 procent) en de overheid (9 procent) en
uit bestedingen binnen de productgroepen ‘textiel, kleding en lederwaren’ (10 procent) en
‘horeca’ (10 procent).
Werkgelegenheid
In bijna iedere tak van de economie worden sportgerelateerde goederen of diensten
geproduceerd. In 2006 werken er in Nederland 130 duizend personen in het
sportgerelateerde deel van de economie. Van de in totaal 8,4 miljoen werkzame personen
in Nederland is dus 1,5 procent actief in de sport. Zij zijn vooral werkzaam binnen de
bedrijfstakken ‘handel en reparatie’, ‘overheid’ en de ‘overige dienstverlening’. In het
sportgerelateerde deel van de economie zijn er verder meer deeltijdbanen te vinden dan
gemiddeld in Nederland. De sportgerelateerde arbeidsproductiviteit is lager dan gemiddeld
(49 duizend per arbeidsjaar ten opzichte van 73 duizend voor totaal Nederland). De lage
arbeidsproductiviteit binnen de sport hangt ermee samen dat relatief veel personen in
bedrijfstakken als ‘overige dienstverlening’ en ‘handel, horeca en reparatie’ werkzaam zijn.
Dit zijn bedrijfstakken die relatief weinig toegevoegde waarde per arbeidsjaar opleveren.
Vergelijking met andere onderzoeken
De satellietrekening sport is niet het eerste onderzoek dat in Nederland is verricht naar de
economische betekenis van sport. Zo heeft SEO in 1988 in onderzoek gepubliceerd naar
de macro-economische betekenis van sport in 1985 (Puffelen e.a., 1988). In 1996 is een
update verschenen van dit onderzoek voor de bestedingen aan sport in 1993 (Oldenboom
e.a., 1996). In deze twee onderzoeken is het aandeel finale bestedingen aan sport hoger
dan uit de satellietrekening sport blijkt (1,8 procent in 1985 en 2,0 procent in 1993).
Een meer recent uitgebreid onderzoek naar de economische betekenis van sport in
Nederland in 2006 is het PRC rapport uit 2008 (PRC, 2008). De cijfers van dit onderzoek
liggen iets lager dan in de satellietrekening sport. De productiewaarde van sport bedraagt
8,6 miljard euro, met een toegevoegde waarde van 4,5 miljard euro. De bijdrage van sport
aan het BBP is daarmee ongeveer 0,85 procent. Het aantal arbeidsjaren dat hiermee
gemoeid is, komt volgens PRC uit op 82 duizend vte’s.
De verschillen in uitkomsten van eerder gedane onderzoeken met de uitkomsten van
de huidige satellietrekening sport, zijn een optelsom van meerdere effecten. Zo wordt er
een andere afbakening van de sport (welke sectoren en bedrijfstakken zijn opgenomen)
gehanteerd, en ook een andere methodiek van onderzoek gehanteerd. Zowel de afbakening
als de methodiek van de onderzoeken, zo is eerder uiteen gezet, lopen erg uiteen.
Op het moment van schrijven hebben naast Nederland, Oostenrijk, het Verenigd
Koninkrijk (VK) en Cyprus een satellietrekening sport voltooid. Uit een vergelijking blijkt
dat het aandeel van de Nederlandse sport in termen van BBP en werkgelegenheid lager
is dan die van andere landen. De verschillen in uitkomsten tussen de satellietrekeningen
sport van de verschillende landen zijn een optelsom van meerdere effecten. Deels is er
sprake van werkelijk bestaande verschillen. Zo zijn in Nederland bijvoorbeeld relatief veel
vrijwilligers actief waardoor de sportgerelateerde werkgelegenheid lager is dan in andere
landen. Maar de verschillen worden ook veroorzaakt door net iets afwijkende methodieken
die in deze landen gebruikt zijn voor het samenstellen van de satelliet. Zo heeft Nederland
gebruik kunnen maken van de meest gedetailleerde cijfers beschikbaar in de Nationale
Rekeningen, terwijl andere landen ‘slechts’ gebruik konden maken van de door hun
statistisch bureau gepubliceerde (veel) minder gedetailleerde cijfers.
36

8.3

Suggesties en aanbevelingen

De belangstelling voor de economische kant van sport groeit nog steeds. Dat interesse
wordt onder andere ingegeven door economische vragen rondom de organisatie van grote
sportevenementen, zoals de Olympische Spelen. De meeste suggesties zijn dan ook
gericht op het doen van meer onderzoek om vragen die zijn opgeroepen naar aanleiding
van dit onderzoek te kunnen beantwoorden. Daarnaast zijn er enkele aanbevelingen
gedaan met als doel het verbeteren van de methodologie van de satellietrekening sport.
Suggesties ten aanzien van toekomstig onderzoek:
1. Er is behoefte aan onderzoek naar andere, meer recente jaren, en tijdreeksen.
Het volgen van de economische bijdrage door sport door de jaren heen, geeft de
mogelijkheid tot het volgen van trends en ontwikkelingen. Jaarlijkse updates maken het
mogelijk zicht te krijgen op de invloed van bijvoorbeeld grote sportevenementen, zoals
de Olympische Spelen en het WK voetbal en effecten van beleid.
2. Er is behoefte aan inzicht in de geldstromen in de Nederlandse sport tussen sectoren
en belangrijke instanties actief in de sport. Dergelijke cijfers volgen niet uit de satellietrekening sport.
De meest geschikte methode om geldstromen tussen sectoren in beeld te brengen
is het samenstellen van een sectorrekening sport. Bij een sectorrekening wordt een
beschrijving gegeven van een reeks samenhangende economische processen (productie,
inkomensvorming, inkomensverdeling, inkomensherverdeling, inkomensbesteding,
kapitaalvorming en financiering) binnen een deel van de economie, ‘de sector’ zoals
de overheid of de financiële instellingen. Een ander voordeel van een sectorrekening
sport is dat in een dergelijke rekening ook regionale cijfers bepaald kunnen worden.
Aangezien de sport veelal regionaal is georganiseerd en gemeenten een grote rol
spelen bij de financiering, zou een regionale verdieping van grote betekenis kunnen
zijn voor het sportbeleid. Dergelijke cijfers acht het CBS echter niet haalbaar volgens
de haar gewenste kwaliteitsnormen.
3. Een satellietrekening sport geeft een nationaal macro-economisch beeld van de sport.
Er is behoefte aan verdiepend onderzoek dat inzicht geeft in de economische betekenis
van onderdelen van de sport. Cijfers zouden kunnen worden opgesteld naar onderdelen
binnen de sport, zoals type sport (bijvoorbeeld voetbal), bedrijfstak (bijvoorbeeld
horeca) of thema (bijvoorbeeld innovatie). Dergelijke cijfers acht het CBS echter niet
haalbaar binnen de huidige systematiek. Wellicht dat met nieuwe meer gedetailleerde
bronnen deze wens gerealiseerd kan worden.
4. Verdiepend onderzoek naar exportproducten en -markten kan bijdragen aan meer inzicht
in beide. Het inzicht in hoe marktpartijen werken kan leiden tot betere uitgangspunten
voor beleid dat gericht is op het versterken van de export van sportgoederen en -diensten.
5. De uitkomsten van de satellietrekening sport kunnen extra informatiewaarde opleveren
door de uitkomsten van de rekening te relateren aan de uitkomsten van ander sociaal
of economisch onderzoek. Resultaten uit dergelijk onderzoek kunnen leiden tot nieuwe
inzichten over de waarde van sport voor de Nederlandse economie en de Nederlandse
samenleving. Een voorbeeld van mogelijk te onderzoeken relaties is de relatie tussen
sportparticipatie en de omvang van de Nederlandse sport.
6. Er is behoefte aan onderzoek naar de uitgaven van de overheid aan de sport naar
verschillende groepen inwoners van Nederland. Op deze wijze kan de effectiviteit
van sportgerelateerde bestedingen van de overheid, ten behoeve van bijvoorbeeld
sportparticipatie voor specifieke doelgroepen onderzocht worden. Maar wellicht kan
ook een stap verder gegaan worden: namelijk de relatie bepaald worden tussen
voorgaande en de kosten gemaakt in de gezondheid(szorg).
7. Er is behoefte aan cijfers over thema’s die op het grensvlak van sport liggen: sport/
recreatie, sport/gezondheid, sport/maatschappelijke kosten.

37

Het CBS kent reeds een satellietrekening toerisme, zorgrekeningen en milieurekeningen.
Koppeling tussen de sport rekening en een van de andere rekeningen19) kan nieuwe
relevante informatie opleveren.
Aanbevelingen ten aanzien van de methode:
1. Het consistent volgen van de Vilnius definitie bleek bij het samenstellen van de
satellietrekening sport in een enkele situatie niet mogelijk. Tijdens de samenstelling
van de rekening zijn in bepaalde situaties oplossingen gekozen die in toekomstige
satellietrekeningen na nader onderzoek, en internationale raadpleging wellicht anders
zouden kunnen worden aangepakt. Zo wordt in de huidige satellietrekening sport de
productie van de reclame en sponsorgelden niet (helemaal) meegenomen. Aanbeveling:
In toekomstig onderzoek nader onderzoeken in hoeverre reclame en sponsorgelden
nog dienen te worden meegenomen in de satellietrekening sport en deze aantallen
meenemen. Deze aanpak dient ook internationaal in de EU Expert Group on Sport
Statistics te worden afgestemd.
2. De richtlijnen van de Vilnius definitie laten ruimte over voor meerdere interpretaties.
En, niet elk land heeft een methodologisch handboek dat even toegankelijk is (taal,
beschreven of wel/niet zaken zijn meegenomen in de afbakening van sport). Cijfers van
lidstaten zijn zodoende nog onvoldoende vergelijkbaar. Aanbeveling: In internationaal
verband (blijven) streven naar harmonisatie van de methodiek.
3. In de huidige satellietrekening sport is een schatting gemaakt voor de economische
bijdrage van sportevenementen. Er bestaat geen regulier jaarlijks economisch
onderzoek naar deze groep bedrijven, economische sportactiviteiten, terwijl deze groep
in omvang vermoedelijk groeit.20) Aanbeveling: Jaarlijks onderzoek naar economische
variabelen over deze economische sportactiviteiten en deze uitkomsten meenemen in
de satellietrekening sport.
4. Bepaalde onderzoeken, die zijn gebruikt als bron voor de satellietrekening sport, worden
mogelijk stopgezet. Op dit moment staat niet vast of er onderzoeken worden stopgezet
en om welke onderzoeken het in dat geval gaat. Mogelijk worden de onderzoeken
naar sportkleding en sportschoenen en het tijdsbestedingonderzoek niet herhaald.
Voor onderdelen van de satellietrekening sport is informatie uit deze of vergelijkbare
onderzoeken van belang. Aanbeveling: Handhaving van deze onderzoeken, of
vergelijkbaar onderzoek.
5. In de huidig samengestelde satellietrekening sport zijn bestedingen aan hotels wel
meegenomen voor gasten die logeren met als motief sport. Echter, sportfaciliteiten
in hotels, waar iedere gast deels voor betaalt, zijn niet meegenomen. Aanbeveling:
Verdiepend onderzoek naar deze rafels uitvoeren en de resultaten meenemen in
vervolgen van de satellietrekening sport.

Een mogelijke koppeling met de zorgrekening is in het (voor) onderzoek reeds onderzocht. De zorgrekening is in
tegenstelling tot de satellietrekening sport niet volledig ingebed in de kaders van de Nationale Rekeningen. Koppeling
tussen de zorgrekening en de satellietrekening sport is zodoende een opgave die allereerst nader onderzocht zal moeten
worden en vermoedelijk de nodige tijd zal kosten.
20)
Het CBS zal, in verband met de administratieve lastendruk die zij door extra nieuw onderzoek veroorzaakt, dergelijk
regulier onderzoek niet op eigen initiatief opzetten, tenzij de maatschappij haar uitdrukkelijk vraagt. Wellicht dat regulier
verzamelde informatie over sportevenementen via de Werkgroep Evaluatie Sportevenementen (WESP) of NOC*NSF
gebruikt kan worden in toekomstige satellietrekeningen sport.
19)

38

Appendix I: De Nederlandse SRS: Theorie en methodebeschrijving

AI.1 Theorie en methodebeschrijving
Het systeem van Nationale Rekeningen geeft een cijfermatige beschrijving van het
economische proces binnen een land en de economische relaties met het buitenland.
De classificaties en definities die gebruikt worden in de Nationale Rekeningen zijn
vastgelegd in internationale handboeken waardoor de cijfers vergelijkbaar zijn tussen
landen (SNA 2008, UN et al., 1993; ESR 1995). Bekende macro-economische kengetallen
uit de Nationale Rekeningen zijn het bruto binnenlands product (bbp), de consumptieve
bestedingen, het aantal banen en gewerkte arbeidsjaren.
Aan het systeem van Nationale Rekeningen kunnen satellietrekeningen toegevoegd
worden. Deze bieden de mogelijkheid het systeem van Nationale Rekeningen uit te breiden
vanuit een specifieke (sociaal-) economische invalshoek. In de satellietrekeningen kunnen
daartoe alternatieve of complementaire concepten en classificaties gebruikt worden. Op
dit moment publiceert het CBS op reguliere basis drie satellietrekeningen: de National
Accounting Matrix including Environmental Accounts (NAMEA), de Social Accounting
Matrix (SAM) en de Satellietrekening toerisme (SRT).
Voor het samenstellen van de satellietrekening sport (SRS) zijn nog geen internationale
handboeken voorhanden. In het kader van de eerste oplevering van de SRS over
verslagjaar 2006 hebben het CBS en de HAN een methodologisch handboek opgesteld
(CBS/HAN 2012). Dit methodologisch handboek volgt zoveel mogelijk de richtlijnen die de
Europese werkgroep voor sport en economie (EU working group on sport and economics)
heeft opgesteld. Een tweede leidraad voor de SRS is het internationale handboek voor de
SRT: Tourism Satellite Account: Recommended Methodological Framework (TSA:RMF).
Een belangrijk doel van de richtlijnen van de Europese werkgroep voor sport en economie
is het waarborgen van de internationale vergelijkbaarheid van SRS-uitkomsten. Een
aantal landen heeft echter pas zeer recentelijk of in het geheel nog geen SRS opgesteld.
Bovendien zijn de richtlijnen van de werkgroep, die tamelijk algemeen van karakter zijn,
nog niet in internationale handboeken uitgewerkt in een praktisch hanteerbare vorm. Op dit
moment kunnen daardoor de verschillen in de gebruikte methode en definities tussen de
landen nog behoorlijk groot zijn. Waarschijnlijk zal de internationale vergelijkbaarheid van
SRS-uitkomsten in de toekomst verbeteren door de coördinerende rol van de Europese
werkgroep voor sport en economie.
AI.2 De Vilnius definitie van sport
De Europese werkgroep voor sport en economie heeft een definitie opgesteld die beter
bekend staat als de ‘Vilnius definitie van sport’. Binnen deze definitie wordt een drietal
afbakeningen gegeven van de sportgerelateerde economie. De zogeheten statistische
definitie van de sport is beperkt tot datgene wat in de internationale NACE-classificatie21
valt binnen de (bedrijfs-)klasse 92.6 ‘sport’. Deze klasse bevat voornamelijk de
bedrijfsactiviteiten van sportclubs, sportinstructeurs, sportcomplexen en overkoepelende
sportorganisaties. De meer omvangrijke smalle definitie van de sport wordt ingegeven door
het idee dat de sport niet alleen de bedrijfstak van de sport omvat, maar daarnaast nog al
datgene wat sport mogelijk maakt. De sport bevat volgens deze afbakening bijvoorbeeld ook
sportkleding en sportartikelen. In de meest brede afbakening van de Vilniusdefinitie bevat
de sport bovendien datgene wat voortvloeit uit het bestaan van sport in de samenleving.
Denk hierbij aan sportbijlagen in kranten, sportuitzendingen op televisie, zorg gerelateerd
aan sportblessures, of uitgaven van bezoekers tijdens sportevenementen. Deze brede
definitie van de sport vormt het uitgangspunt voor de SRS.
21 De NACE (Nomenclature générale des Activités économiques dans la Communauté Européene)-classificatie is een
Europees geharmoniseerde classificatie van economische activiteiten.

39

Bedrijfsklasse sport:
Sportclubs, sportinstructeurs,
sportcomplexen en overkoepelende sportorganisaties.
Smalle definitie: bedrijfsklasse
sport + datgene wat sport
mogelijk maakt.
Brede definitie: smalle
definitie + datgene wat
voortkomt uit het bestaan van
sport in de samenleving.

In de Vilnius definitie is vastgelegd welke producten en diensten behoren tot de sport. Dit
bevordert de vergelijkbaarheid van de SRS’s die de verschillende Europese deelnemers
opstellen. In totaal worden er in de brede Vilnius definitie een kleine 400 sportgerelateerde
economische activiteiten, of zogeheten ‘CPA’s’22) geïdentificeerd. Wanneer deze CPA’s
worden vertaald naar de Nederlandse classificatie van productgroepen die in de Nationale
Rekeningen gebruikt wordt, komt dit neer op 125 verschillende productgroepen. Omdat
de sport niet in alle landen op dezelfde manier georganiseerd is, of omdat culturele
verschillen leiden tot uiteenlopende opvattingen over sport, bestaat de mogelijkheid om bij
wijze van uitzondering af te wijken van de Vilnius definitie. Wanneer hier sprake van is, zal
dit expliciet worden aangegeven.
De sportgerelateerde finale bestedingen en investeringen staan centraal in de SRS.
Sportgerelateerde finale bestedingen zijn uitgaven van huishoudens, instellingen zonder
winstoogmerk en overheden aan sportgoederen en -diensten, voor zover opgenomen
in de Vilnius definitie van sport. Duurzame goederen die voor meer zaken dan sport
alleen gebruikt kunnen worden, worden niet meegenomen in de SRS. Zo worden het
tv-toestel waarop naar de sportuitzending gekeken wordt, of de auto waarin men
naar het sportveld gaat, niet gerekend tot de sportgerelateerde economie. Duurzame
sportinfrastructuur speciaal aangelegd voor sportdoeleinden wordt daarentegen wel
meegenomen. Sportproducten kunnen ook geëxporteerd worden om vervolgens in het
buitenland geconsumeerd te worden. Om de sportgerelateerde finale bestedingen alsook
het totale aanbod van sportgoederen en -diensten correct te kunnen bepalen wordt de
sportgerelateerde export in kaart gebracht in de SRS. 99 van de 125 productgroepen
bevatten sportgerelateerde finale bestedingen. De overige 26 bevatten alleen intermediair
verbruik en worden daarom buiten beschouwing gelaten.
Sportkarakteristieke en niet-sportkarakteristieke goederen- en diensten
De meeste productgroepen die vallen onder de Vilnius definitie bevatten slechts ten
dele sportgoederen. Zo bevat de productgroep ‘schoenen’ niet exclusief sportschoenen.
Daarom moet voor deze productgroep – en zo ook voor de meeste andere productgroepen
– bepaald worden wat het sportgerelateerde deel is. Het kan in dit verband handig zijn een
onderscheid te maken tussen sportkarakteristieke en niet-sportkarakteristieke producten.
Sportkarakteristieke producten zijn die producten waarvan aangenomen mag worden, dat,
als sport zou ophouden te bestaan in de samenleving, ze op zouden houden te bestaan
in een redelijke hoeveelheid. Denk bijvoorbeeld aan voetbalschoenen of de voetbaltoto.
Voor sportkarakteristieke producten zoals voetbalschoenen doet het er niet toe of ze ook
gebruikt worden of niet. Alle sportkarakteristieke producten moeten gerekend worden tot
de sportgerelateerde economie.
22)

40

CPA staat voor ‘Classification of Products by Activity’. De CPA is net als de NACE een Europees geharmoniseerde
classificatie.

Niet-sportkarakteristieke producten zijn producten die soms in een sportrelevante context
gebruikt worden, maar soms ook niet. Voorbeelden zijn T-shirts die gebruikt worden om
in te sporten (ook al zijn ze niet specifiek voor dit doel gemaakt) of het treinvervoer dat
gebruikt wordt om naar een sportevenement te gaan, maar meestal voor niet-sportrelevante
doeleinden gebruikt wordt. Niet-sportkarakteristieke producten moeten slechts gedeeltelijk
opgenomen worden, namelijk in zoverre ze gebruikt worden in een sportrelevante context.
Een voorbeeld kan verhelderen op welke manier het onderscheid tussen sportkarakteristieke
en niet-sportkarakteristieke producten uitkomst kan bieden. Stel dat we willen weten wat het
sportrelevante deel is in de productgroep ‘kleding’. Uiteraard moeten we alle sportkleding
meenemen: tennisshirts, trainingsbroeken en judopakken zouden praktisch ophouden te
bestaan wanneer sport niet langer zou bestaan. Alle uitgaven aan andere kleding voor
zover die voor sportdoeleinden gebruikt wordt willen we eveneens meenemen in de SRS,
net zoals we ook de benzine voor racewagens, of de maaltijden van bezoekers tijdens een
sportevenement moeten meenemen in de SRS volgens de Vilnius definitie. We moeten
dus bepalen hoeveel kleding, naast de sportkleding, gebruikt wordt voor sportdoeleinden.
Tot slot zijn er producten die vallen binnen de meest smalle, statistische afbakening van de
sport. Voor zover deze producten geconsumeerd worden door huishoudens, instellingen
zonder winstoogmerk of overheden moeten ze zonder meer opgenomen worden.
Toepassing van de Vilnius definitie
De Vilnius definitie geeft geen sluitende definities van de begrippen ‘sport’ of ‘sporter’
en daarmee ook niet van de sport. Daarmee wordt er ruimte opengelaten aan landen
om een eigen invulling van deze begrippen te hanteren. Voor het samenstellen van de
Nederlandse SRS zijn de volgende vuistregels gehanteerd:
1. Wanneer het onduidelijk is of een bepaalde activiteit gerekend moet worden tot een
sport wordt de familiegelijkenis toets gebruikt. De toets is een hulpmiddel die helpt
te beslissen hoe ‘ver’ een activiteit verwijderd staat van de ‘kern’ van Olympische
sporten, en daarmee of een activiteit gezien moet worden als sport of niet. Fysieke
inspanning, competitie en spel vormen de drie criteria waarvan tenminste aan twee
voldaan moet zijn om te kunnen spreken van een sportieve activiteit. Een voorbeeld
kan dit verhelderen: men kan zich bijvoorbeeld afvragen of recreatief badmintonnen op
de camping nog iets met sport te maken heeft. Volgens de familiegelijkenis toets is dit
het geval. Bij het badmintonnen op een camping ontbreekt misschien het competitieve
element, maar het spelelement en het element van fysieke inspanning zijn duidelijk
herkenbaar.23) De volgende twee vuistregels volgen deze logica, maar zijn belangrijk
genoeg om expliciet te noemen.
2. Denksporten zoals schaken, dammen en bridge worden meegenomen in de SRS.
Ondanks dat het fysieke element bijna geheel ontbreekt bij dit soort denksporten,
is er een duidelijk competitief element aanwijsbaar (er is een schaakfederatie en er
zijn internationaal georganiseerde wedstrijden) en bezit het schaken een duidelijk
spelelement.
3. Recreatieve activiteiten worden vaak aangemerkt als sportactiviteit binnen de SRS. Te
denken valt aan wandelen, recreatief fietsen en recreatief zwemmen. Deze activiteiten
voldoen aan de criteria van fysieke inspanning en spel volgens de familiegelijkenis
toets. Merk op dat volgens de familiegelijkenis toets veel recreatieve activiteiten
sportgerelateerd genoemd kunnen worden.
4. Opkomende sporten die zich in de toekomst mogelijk gaan ontwikkelen tot volwaardige
(Olympische) sport worden gerekend tot de sportactiviteiten. Denk bijvoorbeeld aan
downhill ice skating. Op deze manier is de SRS toekomstbestendig.
5. Producten die hun oorsprong vinden in de sport, maar tot een modeartikel zijn geworden
worden niet tot de SRS gerekend. Het gaat hier om producten die hun relatie tot sport
(vrijwel) geheel hebben verloren, zoals sneakers en SUV’s.

23)

Meer informatie over de familiegelijkenis toets is te vinden in het methodologisch handboek van de SRS (zie CBS/HAN
2012).

41

AI.3 Methodebeschrijving
SRS-indicatoren
De SRS levert een aantal macro-economische indicatoren voor de sportgerelateerde
economie in Nederland op. Deze zijn opgenomen in tabel 1 en 2 van de tabellenset in
appendix 2.De berekening van enkele van deze indicatoren behoeft nog een nadere
toelichting.
De toegevoegde waarde (in basisprijzen24) van een sector is gelijk aan de totale productie
minus het intermediair verbruik. De sportgerelateerde toegevoegde waarde van een
bedrijfstak maakt echter slechts een deel uit van de totale toegevoegde waarde van
een bedrijfstak. Niet alle productie van een bedrijfstak wordt namelijk geproduceerd ten
behoeve van de bestedingen aan sportgerelateerde doeleinden. Denk bijvoorbeeld aan
de kledingindustrie: deze industrie produceert niet alleen kleding ten behoeve van de
sport, maar ook werkkleding- en vrijetijdskleding.
Sportrelevante toegevoegde waarde kan ook ontstaan in bedrijfstakken die niet direct
worden geassocieerd met sport. Als een sporter bijvoorbeeld een blessure oploopt en
zich laat behandelen in het ziekenhuis zal een stukje toegevoegde waarde van de zorgen welzijnsector als sportgerelateerd worden aangemerkt. En als deze persoon de trein
neemt naar een sportevenement zal een gedeelte van de toegevoegde waarde van het
vervoersbedrijf worden aangemerkt als sportgerelateerd.
De sportgerelateerde toegevoegde waarde wordt voor elke bedrijfstak bepaald op basis
van de verhouding tussen de sportgerelateerde en niet-sportgerelateerde productie.
Ditzelfde principe wordt gehanteerd voor de berekening van sportgerelateerde banen,
werkzame personen en arbeidsvolume. Nadat de sportgerelateerde toegevoegde waarde
(in basisprijzen) is bepaald, wordt het sportgerelateerde bbp (in marktprijzen) berekend
door bij de sportgerelateerde toegevoegde waarde het saldo van de sportgerelateerde
productgebonden belastingen en subsidies en de btw-inkomsten uit sportgerelateerde
bestedingen op te tellen.
Methodebeschrijving samenstellen SRS
Het samenstellen van de Nederlandse SRS gebeurt met een vergelijkbare methode als
het samenstellen van de Nationale Rekeningen. Er zijn twee fasen te onderscheiden. In
de eerste fase worden de bronnen bewerkt. Daarna volgt een integratiefase waaruit een
consistente set van cijfers voortvloeit.
In de eerste fase worden de gegevens in lijn gebracht met de concepten van de Nationale
Rekeningen. Sporteconomische basisgegevens worden bijvoorbeeld omgezet naar de
productindeling van de Nationale Rekeningen. Hiervoor wordt de meest gedetailleerde
productgroepenindeling van de Nationale Rekeningen gebruikt. Voor sommige bronnen
moeten ook andere bewerkingen, zoals correcties voor btw, op de brongegevens worden
uitgevoerd.
De belangrijkste CBS-bronnen voor de SRS zijn: de statistiek sportaccommodaties, het
budgetonderzoek, de statistiek internationale handel, de productiestatistieken en de
overheidsstatistieken. Er worden echter ook bronnen van buiten het CBS gebruikt om
inschattingen te kunnen maken van het sportrelevante deel van een groot scala aan
producten en diensten.

24)

42

Meer informatie over de waardering in basisprijzen en marktprijzen is te vinden in het methodologisch handboek van de
SRS (zie CBS/HAN 2012) of in de publicatie van de Nationale Rekeningen 2008 (CBS 2009).

Nadat alle bronnen zijn bewerkt, begint de integratiefase. Deze fase kent meerdere
dimensies:
1. Integratie bronmateriaal: soms geven twee of meer bronnen elk een andere schatting
voor exact hetzelfde fenomeen. In dat geval wordt gekozen voor de meest betrouwbare
schatting.
2. Consistentie met cijfers uit de Nationale Rekeningen: de gegevens worden getoetst
op consistentie met de Nationale Rekeningen. Zo kunnen de sportgerelateerde
bestedingen aan een bepaalde dienst bijvoorbeeld niet hoger zijn dan het totale aanbod
van deze dienst zoals geregistreerd in de Nationale Rekeningen.
In de integratiefase worden over- en onderschattingen of andere problemen in de
basisgegevens geïdentificeerd. De sportgerelateerde bestedingen worden ingepast en
consistent gemaakt met de gevonden gegevens over het aanbod. De sportrelevante
bestedingen worden toegewezen aan de binnenlandse productie (per bedrijfstak) en
de invoer uit het buitenland. Tot slot worden de sportgerelateerde toegevoegde waarde
en werkgelegenheid op basis van de ingepaste aanbodtabel berekend, zoals eerder
beschreven onder het kopje SRS-indicatoren.

43

Appendix II: Gebruikte afbakeningen en classificaties
AII.1 Afbakening sportgerelateerde economie
Productgroep

omschrijving
productgroep

Regelnummer in
aanbod- en
gebruiktabel

operationalisering sportgerelateerde deel binnen de productgroep

CPA-code
(2002)

CPA-omschrijving

129100

Ov. Dieren

43

paarden voor de (recreatieve) paardensport

01.22.13

Paarden, ezels, muildieren en
muilezels, levend

1588107

Kind-/dieetv

6

dieetvoeding en voedingssupplementen gebruikt door sporters

15.88.10

Gehomogeniseerde
voedingspreparaten en dieetvoeding

1598124

Fris/waters

6

sport(energie)dranken

15.98.99

Industriële diensten in verband met
mineraalwater en frisdranken

1740110

Beddengoed

8–10

slaapzakken voor de bergsport en andere actieve outdoor sporten

17.40.24

Slaapzakken; beddengoed

1759900

Ov.textl.war

8–10

tenten, luchtbedden van textiel aangeschaft voor sportbeoefening

17.40.22

Dekkleden en zonneschermen voor
winkelpuien en dergelijke; zeilen voor
schepen, zeilplanken, zeilwagens en
zeilsleden; tenten en kampeerartikelen
Valschermen (bestuurbare
valschermen daaronder begrepen) en
rotochutes; delen daarvan
Slaapzakken; beddengoed
Reparatie van dekkleden, van
kampeerartikelen en van andere
geconfectioneerde artikelen van textiel
Bindgaren, touw en kabel, van jute of
andere bastvezels

17.40.23
17.40.24
17.40.90
17.52
1821000

Werkkleding

8–10

al dan niet gespecialiseerde werkkleding gebruikt bij
sportbeoefening

18.21

Ensembles, colbertjassen, blazers,
werk- en bedrijfskleding, voor heren

1822900

Bovenkleding

8–10

al dan niet gespecialiseerde bovenkleding gebruikt bij
sportbeoefening

18.10.10

Kleding van leder

18.22

Overjassen, jekkers, capes, anoraks,
blousons en dergelijke artikelen, van
brei- of haakwerk, voor heren of voor
jongens
Overhemden van brei- of haakwerk,
voor heren of voor jongens
Blouses en hemdblouses, van brei- of
haakwerk, voor dames of voor meisjes
Overhemden voor heren of voor
jongens, niet van brei- of haakwerk
Blouses en hemdblouses, voor dames
of voor meisjes, niet van brei- of
haakwerk
Kledingtoebehoren van leder of van
kunstleder

18.23.11
18.23.13
18.23.21
18.23.23
18.24.31
1823900

Onderkleding

8–10

al dan niet gespecialiseerde onderkleding gebruikt bij
sportbeoefening

18.23.12

18.23.14

18.23.22

18.23.24

18.23.25

18.23.30

44

Slips, onderbroeken, nachthemden,
pyjama's, badjassen, kamerjassen en
dergelijke artikelen, van brei- of
haakwerk, voor heren of voor jongens
Onderjurken, onderrokken, slips,
nachthemden, pyjama's, negligés,
badjassen, kamerjassen en dergelijke
artikelen, van brei- of haakwerk, voor
dames of voor meisjes
Onderhemden, slips, onderbroeken,
nachthemden, pyjama's, bad- en
kamerjassen, voor heren of voor
jongens, niet van brei- of haakwerk
Onderhemden, onderjurken,
onderrokken, slips, nachthemden,
bad- en kamerjassen en dergelijke
artikelen, voor dames of voor meisjes,
niet van brei- of haakwerk
Bustehouders, gaines (step-ins),
korsetten, jarretelles, kousenbanden
en dergelijke artikelen, alsmede delen
daarvan, niet van brei- of haakwerk
T-shirts, borstrokken en
onderhemden, van brei- of haakwerk

Productgroep

omschrijving
productgroep

Regelnummer in
aanbod- en
gebruiktabel

operationalisering sportgerelateerde deel binnen de productgroep

CPA-code
(2002)

CPA-omschrijving

1824990

Ov. kleding

8–10

overige al dan niet gespecialiseerde kleding gebruikt bij
sportbeoefening

18.24

Trainingspakken, skipakken,
badpakken en zwembroeken en
andere kleding van brei- of haakwerk

1920900

Lederwrn/leer

8–10

zadels en andere lederwaren voor de beoefening van de
paardensport

19.20.11

Zadel- en tuigmakerswerk voor dieren,
ongeacht de stof waarvan het
vervaardigd is

1930000

Schoenen

8–10

sportschoenen (excl. sneakers) + schoenen aangeschaft voor
sportbeoefening.

19.30

Waterdicht schoeisel met buitenzool
en bovendeel van rubber of van
kunststof

2211200

Studieboeken

13

studieboeken t.b.v. sportbeoefening (w.o. schaak- en damboeken)

22.11.21

Boeken, brochures en dergelijke,
gedrukt
Boeken, brochures en dergelijke,
elektronisch

22.11.22
2211990

Ov. boeken

13

boeken met als thema sport

22.11.10
22.11.31
22.11.32
22.11.41
22.11.42
22.11.51
22.11.52

2212101

Dagbl.abonn.

13

sportbijlages in de kranten, sportpagina's in tijdschriften

22.12.11
22.12.12

2213201

2213901

Vaktijds.abo

Ov.tijds.abo

13

13

Naslw/Kalend

13

Kranten en tijdschriften, minder dan
vier keer per week verschijnend,
gedrukt

abonnementen op tijdschriften met sport als belangrijkste onderwerp 22.13.11

Kranten en tijdschriften, minder dan
vier keer per week verschijnend,
gedrukt
Kranten en tijdschriften, minder dan
vier keer per week verschijnend,
elektronisch

kalenders en naslagwerken over sport / met sport als hoofdonderwerp

22.11.21
22.11.22
22.15

2442100

2442210

Geneesmiddel

Sera/vaccins

15

15

Kranten en tijdschriften, vier keer of
meer per week verschijnend, gedrukt
Kranten en tijdschriften, vier keer of
meer per week verschijnend,
elektronisch

abonnementen op vaktijdschriften over sport als sociaal, cultureel of 22.13.11
economisch verschijnsel, op vaktijdschriften gerelateerd aan sport &
psychologie, op vaktijdschriften met sportmedische inhoud en/of op
overige vaktijdschriften gerelateerd aan sport
22.13.12

22.13.12

2219000

Boeken, brochures en dergelijk
drukwerk, in losse vellen
Woordenboeken en encyclopedieën,
ook indien in afleveringen, gedrukt
Woordenboeken en encyclopedieën,
ook indien in afleveringen,
elektronisch
Atlassen en andere boeken met
cartografische werken, gedrukt
Atlassen en andere boeken met
cartografische werken, elektronisch
Cartografische werken van alle
soorten en globes, andere dan
boeken, gedrukt
Cartografische werken van alle
soorten en globes, andere dan
boeken, elektronisch

Geneesmiddelen gebruikt om sportbeoefening mogelijk te maken
24.42.11
(smal), of om sportblessures te verhelpen (breed). Geneesmiddelen
niet opgemaakt voor de verkoop in het klein, (verkoop van fabrikant
naar tussenhandelaren, en de apotheek) en geneesmiddelen, op
24.42.12

geneesmiddelen gebruikt om sportbeoefening mogelijk te maken
(smal), of om sportblessures te verhelpen (breed), zoals bloedfracties, sera en vaccins voor mensen (niet voor dieren).

Kranten en tijdschriften, minder dan
vier keer per week verschijnend,
elektronisch

Boeken, brochures en dergelijke,
gedrukt
Boeken, brochures en dergelijke,
elektronisch
Prentbriefkaarten en andere
briefkaarten, kaarten met wensen en
dergelijke, gedrukt
Geneesmiddelen bevattende
penicillinen of andere antibiotica

24.42.13

Geneesmiddelen bevattende
hormonen, doch geen antibiotica
Geneesmiddelen bevattende
alkaloïden of derivaten daarvan, doch
geen hormonen of antibiotica

24.42.21

Sera en vaccins

45

Productgroep

omschrijving
productgroep

Regelnummer in
aanbod- en
gebruiktabel

operationalisering sportgerelateerde deel binnen de productgroep

2442240

Gaas/verband

43

Gazen, verbanden, genezing ondersteunend materiaal en
24.42.24
hechtmiddelen ten behoeve van de behandeling van sportblessures.
Sportgerelateerd verbandmateriaal zoals: Hechtpleisters, catgut en
dergelijke; tassen, dozen, trommels e.d. voor eerste hulp bij sporton

Hechtpleisters, catgut en dergelijke;
tassen, dozen, trommels en dergelijke
voor eerste hulp bij ongevallen

2511010

Autoband ed.

43

autobanden voor gespecialiseerde sportwagens en autobanden ten
behoeve van racewagens die op het circuit rijden

25.11.11

Nieuwe luchtbanden van rubber, van
de soort gebruikt voor personenauto's

2511099

Ov. Banden

43

binnenbanden van rubber voor sportfietsen

25.11.12

Nieuwe luchtbanden van rubber, van
de soort gebruikt voor motorrijwielen
of rijwielen
Nieuwe luchtbanden van rubber, van
de soort gebruikt voor autobussen,
voor vrachtwagens of voor
luchtvaartuigen
Binnenbanden, massieve of
halfmassieve banden, verwisselbare
loopvlakken voor banden en
velglinten, van rubber

CPA-code
(2002)

25.11.13

25.11.15

2960000

Wapen/munit.

43

pistolen, revolvers, geweren voor de schietsport

29.60.13
29.60.92

CPA-omschrijving

Revolvers, pistolen en andere
vuurwapens en dergelijke toestellen;
andere wapens
Reparatie en onderhoud van wapens
en wapensystemen

3340100

Bril/lenzen

43

Brillen, lenzen, alsmede delen daarvan, Contactlenzen; brillenglazen 33.40
van glas; brillenglazen van andere stoffen, Monturen en delen van
monturen voor brillen of voor dergelijke artikelen, Brillen, voor de
verbetering van de gezichtsscherpte, voor het besch

Contactlenzen; brillenglazen van
ongeacht welk materiaal

3410200

Pers. auto's

43

sportauto's speciaal geprepareerd voor sportdoeleinden (voor op het 34.10.21
circuit)

Automobielen met zuigermotor met
vonkontsteking, met een
cilinderinhoud van niet meer dan
1 500 cm3, nieuw
Automobielen met zuigermotor met
vonkontsteking, met een
cilinderinhoud van meer dan
1 500 cm3, nieuw
Automobielen met zuigermotor met
zelfontsteking (diesel of semidieselmotor), nieuw
Andere automobielen voor het vervoer
van personen, n.e.g.
Voertuigen ontworpen voor het zich
verplaatsen op sneeuw, op golfvelden
en dergelijke, met motor

34.10.22

34.10.23
34.10.24
34.10.53

3512000

Plezierboten

26

kano's, kajaks, roeiboten plezier- en zeilboten en andere boten voor 35.12
de pleziervaart; onderhoud en reparatie ervan

Zeilschepen

3541100

Motorfiets

26

racemotorfietsen, crossmotoren speciaal geprepareerd voor racesport35.41
(voor op het circuit)

Motorrijwielen en rijwielen met
hulpmotor, met zuigermotor met een
cilinderinhoud van niet meer dan
50 cm3

3542000

Fietsen/ond

26

sportfietsen (racefietsen, mountainbikes, ATB's, crossfietsen) en
onderdelen van sportfietsen, fietsen voor zover ze gebruikt worden
als sportfiets

35.42

Rijwielen zonder motor

3640000

Sportartikel

27

hengels, vishaken, hengelbenodigheden, lokvogels e.d.
jachtbenodigheden, ski's, schaatsen, waterski's, surfplanken,
zeilplanken, rackets, golfstokken, ballen, en ander materieel voor
diverse sporten, handschoenen en wanten speciaal voor
sportbeoefening va

36.40

Sneeuwski's en ander materieel voor
de sneeuwskisport; ijsschaatsen en
rolschaatsen; delen daarvan

3650000

Speelgoed

27

biljarttafels, bowlingbanen, sport-videospellen, elektrische autobanen, 36.50
speelkaarten, dam- en schaakspelen, darts etc.

Biljarten, alsmede toebehoren
daarvoor, artikelen voor
gezelschapsspellen; andere spellen,
werkende met munt of penninginworp

4521021

Nw.bouw geb

30

nieuwbouw van sportstadia, sporthallen, zwembaden, fitnesscentra
en andere gebouwen ten dienste van sport

45.21

Algemene bouwkundige werken:
stadions en sportvelden

4523139

Ns/vlieg/Sfac.
gww

30

aanleg van vliegvelden voor sportdoeleinden

45.23

Aanleg van velden in stadions en
aanleg van andere sportvelden

4524000

Waterbw. gww

30

algemene civieltechnische gebouwen in de waterbouw, zoals (jacht) 45.24.11
havens voor de pleziervaart t.b.v. sport

46

Algemene civieltechnische werken:
kust- en havenwerken

Productgroep

omschrijving
productgroep

Regelnummer in
aanbod- en
gebruiktabel

operationalisering sportgerelateerde deel binnen de productgroep

4529022

Oh. b&u. geb

30

overige gespecialiseerde werkzaamheden in de bouw t.b.v. sport niet 45.21
eerder genoemd.

Algemene bouwkundige werken:
stadions en sportvelden

5029000

Rep. Auto/motor 31

onderhoud en reparatie van gemotoriseerde sportvoertuigen en
overige dienstverlening t.b.v. gemotoriseerde sportvoertuigen

Gewoon onderhoud en reparatie
(behalve van de elektrische installatie,
de banden en de carrosserie) van
personenauto's
Onderhoud en reparatie van
motorrijwielen

CPA-code
(2002)

50.20

50.40.40

CPA-omschrijving

5510000

Hotels/pens.

32

overnachtingen van sporters en toeschouwers rondom
sportevenementen, en overnachtingen van personen tijdens
sportvakanties in hotels/motels

55.10.10

Hotels

5520000

Ov. logies

32

overnachtingen van sporters en toeschouwers rondom
sportevenementen en overnachtingen van personen tijdens
sportvakanties voor zover niet ondergebracht in 55100000
(kampeerterreinen en overige plekken voor kortstondig verblijf)

55.21.10

Jeugdherbergen en berghutten

55.22.10
55.23

Kampeerterreinen, inclusief
caravanterreinen
Vakantiekolonies voor kinderen

5530000

Maalt.verstr

32

verstrekking van maaltijden aan sporters en toeschouwers tijdens
sportevenementen en trainingen; verstrekking van maaltijden aan
sporttoeristen tijdens sportvakanties in Nederland.

55.30

Restaurants met bediening

5540000

Drank verstr

32

verstrekking van dranken aan sporters en toeschouwers tijdens
sportevenementen en trainingen; verstrekking van dranken van
sporttoeristen tijdens sportvakanties in Nederland.

55.40.10

Verstrekken van dranken

5550000

Catering

32

cateringdiensten t.b.v. sporters en toeschouwers tijdens
sportevenementen en trainingen; cateringdiensten t.b.v. van
sporttoeristen tijdens sportvakanties in Nederland

55.51.10

Kantines

55.52.13

Catering voor andere ondernemingen
en andere instellingen

6010100

Ns reis.verv

33

treinvervoer van atleten, toeschouwers en personen die op
binnenlandse sportvakantie gaan

60.10

Interlokaal vervoer van reizigers per
spoor

6029100

Ov.pers.verv

33

overig vervoer van atleten, toeschouwers en personen die op
binnenlandse sportvakantie gaan

60.22

Taxi's

60.23.12

Sightseeing-bussen

6330010

Reisorganis.

33

organisatie van pakketreizen voor zover gericht op sportvakanties

63.30.11

Organisatie van pakketreizen

6330020

Reisbemidd.

33

reisgidsen speciaal gericht op sportvakanties (zie operationalisering
hotels/ov.logies)

63.30.12

Handelsbemiddeling in plaatskaarten,
logies en pakketreizen
Toeristische informatie
Reisgidsen

63.30.13
63.30.14

6420000

Telecommunic

43

uitgaven aan Radio/TV abonnementen voor zover toe te schrijven
aan het gebruik om sportuitzendingen te beluisteren/bekijken

6603000

Ov.verzeker.

43

verzekeringsdiensten t.b.v. paarden, zeilboten, raceauto's en
-motoren, trailers, sportfietsen, wintersportvakanties, beoefening
gevaarlijke sporten

66.03

Diensten op het gebied van
ongevallenverzekeringen

7500010

Overh. Dnstn

39

uitgaven van het openbaar bestuur / Rijk, provincies en gemeenten
aan sport

75.12

Diensten van overheidsinstanties op
het gebied van gezondheidszorg,
onderwijs, cultuur e.d., exclusief
sociale zekerheid.
Diensten op het gebied van verplichte
sociale verzekeringen

75.30
8010010

8010030

Gesubs.ondw.

Lv.ondw.drdn

40

40

gymnastiekles / lichamelijke opvoeding / zwemles, mbo-opleidingen
sport en bewegen, opleidingen tot sportmanager, sportleraar,
sportarts, sportfysioloog, sportfysiotherapeut, sporteconomie etc.

80.21

Algemeen voortgezet onderwijs,
eerste cyclus

80.30

Post-secundair technisch en
beroepsonderwijs

schoolgeld voor onderwijs aan derden geleverd door het onderwijs
van het Rijk

80.21

Algemeen voortgezet onderwijs,
eerste cyclus
Algemeen voortgezet onderwijs,
tweede cyclus

80.30

8041000

Autorijles

40

autorijles voor coureurs en vliegles t.b.v. sportvliegers.|

80.41.12

Vlieg- en vaaronderricht

8511100

Ziekenh.zorg

41

Ziekenhuiszorg t.b.v. behandeling van sportblessures

85.11.11
85.11.12

Chirurgie
Medische behandeling

47

Productgroep

omschrijving
productgroep

Regelnummer in
aanbod- en
gebruiktabel

operationalisering sportgerelateerde deel binnen de productgroep

CPA-code
(2002)

CPA-omschrijving

85.11.14

Revalidatie

8512100

Huisartsenzg

41

consulten en behandeling t.b.v. behandeling van sportblessures

85.12.11

Consulten en behandeling door
huisartsen

8513000

Tandheelk.zg

41

consulten en behandeling t.b.v. behandeling van sportblessures

85.13.11

Orthodontie

8514000

Paramed.zorg

41

consulten t.b.v. behandeling van sportblessures en fysiotherapie
t.b.v. sporters.Verloskundigen, verpleegkundigen, fysiotherapeuten
en overige paramedici (incl. beoefenaars van de homeopathie en
dergelijke), intramurale gezondheidszorg, overige gezondheid

85.14.11

Verloskundigen

85.14.12
85.14.13

Verpleegkundigen
Fysiotherapeuten en overige
paramedici (inclusief beoefenaars van
de homeopathie en dergelijke)
Intramurale gezondheidszorg, andere
dan verpleging in een ziekenhuis

85.14.15
8515000

Ovcur&ondrst

41

Bloed-, sperma- en orgaanbanken, medische laboratoria en
ambulances, Ambulances, Medische laboratoria, Bloed-, spermaen orgaanbanken

85.14.14

Ambulances

85.14.16
85.14.17

Medische laboratoria
Bloed-, sperma- en orgaanbanken

8516000

Prevent.zorg

41

overige consulten t.b.v. behandeling van sportblessures / sport
medische keuringen. Preventieve zorg bijvoorbeeld advies.

85.12.12

Consulten en behandeling door
specialisten en chirurgen

8520000

Veterin.dnst

41

veterinaire diensten t.b.v. paarden gebruikt voor de (recratieve)
paardensport

85.20

Veterinaire diensten voor huisdieren

9211000

FilmsVideo's

42

video's en dvd's met als inhoud sportdocumentaire

92.11.11

Cinematografische film, belicht en
ontwikkeld, met een breedte van 35
mm of meer
Cinematografische film, belicht en
ontwikkeld, met een breedte van
minder dan 35 mm
Magneetband met geluids- en
beeldopnamen

92.11.12
92.11.20
9221000

Radio/tv pub

42

publieke TV/radio sportuitzendingen op radio en TV of programma's
met onderwerp sport

92.20.11

Radio

92.20.12
92.20.20

Televisie
Verkoop van reclametijd op radio of
televisie

9239000

Amusement

42

diensten van dansscholen en -instructeurs t.b.v. danssport

92.34.12

Danszalen en dansleraren

9261000

Sport ama

42

exploitatie van sportaccommodaties (zoals zwembaden, stadions,
jachthavens), sportorganisaties (zoals sportclubs, sportscholen,
sportinstructeurs, maneges), overkoepelende sportorganen (zoals
sportbonden), organisatie sportevenementen en andere sportactiv

92.61.10

Exploitatie van sportaccommodaties

92.61.10
92.62.11
92.62.12
92.62.13

Exploitatie van sportaccommodaties
Promotie van sportevenementen
Organisatie van sportevenementen
Overige diensten in verband met
sportevenementen, n.e.g.

exploitatie van sportaccommodaties (zoals zwembaden, stadions,
jachthavens), sportorganisaties (zoals sportclubs, sportscholen,
sportinstructeurs, maneges), overkoepelende sportorganen (zoals
sportbonden), organisatie sportevenementen en andere sportactiv

92.61.10

Exploitatie van sportaccommodaties

92.61.10
92.62.11
92.62.12
92.62.13

Exploitatie van sportaccommodaties
Promotie van sportevenementen
Organisatie van sportevenementen
Overige diensten in verband met
sportevenementen, n.e.g.

9262000

Sport prof

42

9271000

Gokwezen

42

gokken op sportwedstrijden (voetbal, paardensport) plus kansspelen 92.71.10
georganiseerd door sportorganisaties (Grote Club Actie)

Loterijen en kansspelen

9272000

Ov.recreatie

42

verhuur van boten (watersport)

92.72

Recreatieparken en stranden

9309000

Ov.pers.dnst

42

diensten van fitnesscentra

93.04.10

Diensten in verband met het
lichamelijk welzijn

48

AII.2 Classificatie van bedrijfstakken in de aanbod- en gebruiktabel
Kolomnummer
in aanbod- en
gebruiktabel

Bedrijfstak

SBI'93

Nace Rev 1.1 (2002)

1

Landbouw, bosbouw en visserij

2

Delfstoffenwinning

3

Voedings- en genotmiddelenindustrie

4

Textiel- en lederindustrie

5

Papierindustrie, uitgeverijen en
drukkerijen

1
2
5
10
11
14
15
16
17
18
19
21

Landbouw, jacht en diensten in verband met deze activiteiten
Bosbouw, bosexploitatie en aanverwante diensten
Visserij, visteelt en diensten in verband met de visserij en de visteelt
Winning van steenkool, bruinkool en turf
Winning van aardolie en aardgas, diensten in verband met de aardolie- en aardgaswinning
Overige winning van delfstoffen
Vervaardiging van voedingsmiddelen en dranken
Vervaardiging van tabaksproducten
Vervaardiging van textiel
Vervaardiging van kleding en bontnijverheid
Leernijverheid en vervaardiging van schoeisel
Vervaardiging van pulp, papier en papierwaren

6
7
8
9

Aardolie-industrie
Chemische industrie
Rubber- en kunststoffenindustrie
Metaalindustrie

10
11

Machine-industrie
Elektrotechnische industrie

22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33

12

Transportmiddelenindustrie

13

Overige industrie

14

Energie- en waterleidingbedrijven

15
16

Bouwnijverheid
Handel en reparatie

55
60
61
62
63
64
65
66
67
70

Uitgeverijen, drukkerijen en reproductie van opgenomen media
Vervaardiging van cokes, geraffineerde aardolieproducten en splijt- en kweekstoffen
Vervaardiging van chemische producten
Vervaardiging van producten van rubber en kunststof
Vervaardiging van overige niet-metaalhoudende minerale producten
Vervaardiging van metalen in primaire vorm
Vervaardiging van producten van metaal
Vervaardiging van machines, apparaten en werktuigen
Vervaardiging van kantoormachines en computers
Vervaardiging van elektrische machines en apparaten
Vervaardiging van audio-, video- en telecommunicatieapparatuur
Vervaardiging van medische apparatuur en instrumenten, van precisie- en optische instrumenten en
van uurwerken
Vervaardiging en assemblage van motorvoertuigen, aanhangwagens en opleggers
Vervaardiging van overige transportmiddelen
Vervaardiging van meubelen ; overige industrie
Recycling
Houtindustrie en vervaardiging van artikelen van hout en van kurk, exclusief meubelen; vervaardiging
van artikelen van riet en vlechtwerk
Productie en distributie van elektriciteit, gas, stoom en warm water
Winning, zuivering en distributie van water
Bouwnijverheid
Verkoop, onderhoud en reparatie van motorvoertuigen en motorrijwielen; detailhandel in motorbrandstoffen
Groothandel en handelsbemiddeling, met uitzondering van de handel in motorvoertuigen en
motorrijwielen
Detailhandel, met uitzondering van de detailhandel in motorvoertuigen en motorrijwielen; reparatie van
consumentenartikelen
Hotels en restaurants
Vervoer te land; vervoer via pijpleidingen
Vervoer over water
Luchtvaart
Vervoerondersteunende activiteiten; reisbureaus
Post en telecommunicatie
Financiële instellingen, exclusief het verzekeringswezen en pensioenfondsen
Verzekeringswezen en pensioenfondsen, exclusief verplichte sociale verzekeringen
Ondersteunende activiteiten i.v.m. financiële instellingen en het verzekeringswezen
Verhuur en handel in onroerende goederen

71

Verhuur van machines en werktuigen zonder bedieningspersoneel en van overige roerende goederen

72
73
74
75
80
85
90
91
92
93
95
99

Activiteiten in verband met computers
Speur- en ontwikkelingswerk
Overige zakelijke dienstverlening
Openbaar bestuur en defensie; verplichte sociale verzekeringen
Onderwijs
Gezondheidszorg en maatschappelijke dienstverlening
Inzameling en verwerking van afvalwater en afval
Diverse verenigingen
Recreatie, cultuur en sport
Overige diensten
Huishoudens als werkgever van huishoudelijk personeel
Extraterritoriale organisaties en lichamen

34
35
36
37
20
40
41
45
50
51
52

17
18

Horeca
Vervoer, opslag en communicatie

19

Financiële instellingen

20

Verhuur van en handel in onroerend
goed
Zakelijke dienstverlening en verhuur
van roerende goederen

21

22

Overheid

23
24

Gezondheids- en welzijnszorg
Dienstverlening n.e.g.

25

Goederen en diensten n.e.g.

49

AII.3 Sportgerelateerde economie naar type producent en bijbehorende secties (SBI’93)
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Type producent
Secties (SBI'93)
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------Goederenproducenten
A Landbouw, jacht en bosbouw
B Visserij
C Winning van delfstoffen
D Industrie
E Productie en distributie van en handel in elektriciteit, aardgas, stoom en water
F
Bouwnijverheid
Commerciële dienstenproducenten
G Reparatie van consumentenartikelen en handel
H Horeca
I
Vervoer, opslag en communicatie
J
Financiële instellingen
K Verhuur van en handel in onroerend goed, verhuur van roerende goederen en zakelijke dienstverlening
Niet-commerciële dienstenproducenten
L
Openbaar bestuur, overheidsdiensten en verplichte sociale verzekeringen
M Onderwijs
N Gezondheids- en welzijnszorg
O Milieudienstverlening, cultuur, recreatie en overige dienstverlening
P Particuliere huishoudens met personeel in loondienst
Q Extra-territoriale lichamen en organisaties

50

Appendix III: Begrippen
Aanbodtabel

De aanbodtabel beschrijft het aanbod van goederen en diensten
verbijzonderd naar productgroepen. Hierbij wordt onderscheid
gemaakt tussen binnenlandse productie door bedrijfsklassen en
invoer van al deze productgroepen.

Afgedragen btw

Het bedrag aan belasting over de toegevoegde waarde (btw) dat
producenten moeten afdragen aan de overheid.

Arbeidsjaar

Een maatstaf voor het arbeidsvolume, die wordt berekend door alle
banen (voltijd en deeltijd) om te rekenen naar voltijdbanen, ook wel
oltijdequivalenten (vte) genoemd.

Basisprijs

De aankoopprijs van een goed of dienst exclusief de handels- en
vervoersmarges en exclusief productgebonden belastingen en subsidies.

Baan

Een expliciete of impliciete arbeidsovereenkomst tussen een
persoon en een economische eenheid waarin is vastgelegd dat
arbeid zal worden verricht waartegen een (financiële) beloning staat
.
Bedrijfs(sub)klasse Op grond van de Standaard Bedrijfsindeling (SBI) worden bedrijven
ingedeeld naar hun voornaamste economische activiteit. Bedrijfs(sub)
klasse is een aanduiding voor het 4-digit of 5-digit niveau van de SBI.
Bedrijfstak­­

In deze publicatie wordt de term ‘bedrijfstak’ gebruikt om groepen
van bedrijfsklassen aan te duiden.

Belasting over
toegevoegde
waarde (btw)

Een productgebonden belasting, die op de verschillende momenten
van levering door producenten wordt geïnd en uiteindelijk volledig
ten laste komt van de eindgebruikers. Producenten dragen alleen
het verschil af tussen de belasting over de toegevoegde waarde
(btw) op hun verkopen en de btw op hun aankopen.

Bruto binnenlands
product (marktprijzen) (bbp)

Het eindresultaat van de productieve activiteiten van de ingezeten
productie-eenheden. Het is gelijk aan de toegevoegde waarde
tegen basisprijzen van alle bedrijfsklassen samen, aangevuld met
enkele transacties die niet naar bedrijfsklassen worden verdeeld. De
toegevoegde waarde (basisprijzen) per bedrijfsklasse is gelijk aan
het verschil tussen de productie (basisprijzen) en het intermediair
verbruik (aankoopprijzen). De onverdeelde transacties betreffen
het saldo van productgebonden belastingen en subsidies en het
verschil toegerekende en afgedragen btw. Het bbp is ook gelijk aan
de waarde van het in Nederland gevormde inkomen.

Consumptie

Het verbruik van goederen en diensten voor de rechtstreekse
bevrediging van individuele of collectieve behoeften van leden
van de gemeenschap. Ook de overheid en instellingen zonder
winstoogmerk ten behoeve van huishoudens kunnen goederen en
diensten consumeren. Wanneer bedrijven goederen en diensten
consumeren spreken we van intermediair verbruik.

Consumptieve
bestedingen

Uitgaven voor goederen en diensten die worden gebruikt voor de
rechtstreekse bevrediging van individuele of collectieve behoeften van
leden van de gemeenschap. De uitgaven kunnen zowel op het eigen
grondgebied als in het buitenland worden gedaan.

Diensten

Producten die niet tastbaar zijn, zoals horeca, handel, transport,
zorg, overheid.

51

Finale bestedingen­ De waarde van de geproduceerde eindproducten. Het totaal van de
finale bestedingen wordt onderverdeeld naar uitvoer, consumptieve
bestedingen en investeringen (inclusief voorraadmutaties). De finale
bestedingen vormen samen met het intermediair verbruik de totale
bestedingen aan goederen en diensten.

52

Gebruiktabel

De gebruiktabel beschrijft het gebruik van goederen en diensten
verbijzonderd naar productgroepen. Daarbij wordt onderscheid gemaakt
tussen intermediair verbruik door bedrijfsklassen en finale bestedingen.

Goederen

Tastbare producten, zoals voedingsmiddelen, duurzame consumptieartikelen of machines.

Instelling zonder
winstoogmerk
(IZW)

Een instelling zonder winstoogmerk is een juridische of sociale
eenheid die is opgericht voor de productie van goederen of diensten,
maar die een zodanige status heeft dat het haar niet is toegestaan
als bron van inkomsten, winst of andere financiële verdiensten te
fungeren voor de eenheden die haar hebben opgericht, of die haar
beheren of financieren.

Instelling zonder
winstoogmerk
ten behoeve van
huishoudens
(IZWh)

Een vereniging of stichting waarvan de middelen voor het merendeel
afkomstig zijn uit vrijwillige bijdragen van huishoudens en uit inkomen
uit vermogen. Voorbeelden zijn religieuze instellingen, liefdadigheidsinstellingen, politieke partijen, vakbonden en verenigingen op
het gebied van cultuur, sport en recreatie. Ze komen met name voor
in de bedrijfsklassen gezondheids- en welzijnszorg, cultuur, sport en
recreatie en de overige dienstverlening.

Intermediair
verbruik

De producten die in de verslagperiode zijn verbruikt in het productieproces, gewaardeerd tegen aankoopprijzen, exclusief aftrekbare
btw. Dit kunnen al of niet in de verslagperiode aangekochte grondstoffen, halffabricaten en brandstoffen zijn, maar ook diensten zoals
communicatiediensten, schoonmaakdiensten en diensten van
externe accountants.

Loon

Alle betalingen in geld of natura aan werknemers met uitzondering van
het loon bij ziekte, de ontslagvergoedingen en de tegemoetkomingen
in de ziektekosten.

Nietproductgebonden
belastingen op
productie

Deze belastingen omvatten alle belastingen op productie die
producenten moeten betalen, ongeacht de hoeveelheid of de waarde
van de geproduceerde of verkochte producten. Voorbeelden hiervan
zijn de onroerendezaakbelasting, reinigingsrechten en rioolrechten,
betaald door producenten.

Nietproductgebonden
subsidies

Hieronder vallen de subsidies die niet direct relateerbaar zijn aan de
waarde of de hoeveelheid geproduceerde en verkochte producten.
Het betreft vooral de loonsubsidies

Producentenprijs

Het bedrag dat de producent ontvangt is de producentenprijs. Dit is
de aankoopprijs minus handels- en vervoersmarges.

Producten

Goederen en diensten die het resultaat zijn van een productieproces.

Productgebonden
belastingen

Dit zijn belastingen die moeten worden betaald per eenheid
geproduceerd of verhandeld product. Zij zijn gerelateerd aan de
waarde of de hoeveelheid van het product en hebben zowel betrekking
op geproduceerde als op ingevoerde producten. Productgebonden
belastingen worden onderscheiden in productgebonden belastingen
op productie, belastingen op invoer (exclusief btw), toegerekende
btw en het verschil toegerekende en afgedragen btw.

Productgebonden
subsidies

Deze subsidies worden uitgekeerd per eenheid geproduceerd of
verhandeld product. Zij zijn gerelateerd aan de waarde of aan de
hoeveelheid van het product en kunnen zowel betrekking hebben
op geproduceerde als op ingevoerde producten. Productgebonden
subsidies worden onderscheiden in productgebonden subsidies op
productie en op invoer.

Productie

De productie omvat de waarde van alle voor de verkoop bestemde
goederen (ook de nog niet verkochte) en de ontvangsten voor
bewezen diensten. Verder omvat de productie producten met
een marktequivalent die voor eigen gebruik zijn geproduceerd
zoals investeringen in eigen beheer, eigen woningdiensten en
landbouwproducten voor eigen consumptie door landbouwers. De
productiewaarde hiervan wordt berekend door de geproduceerde
hoeveelheid te waarderen tegen de prijs die de producent bij verkoop
zou hebben ontvangen.

Sportsector

Het begrip ‘sportsector’ wordt in deze publicatie gebruikt om
de sportgerelateerde activiteiten uit SBI 92.6, inclusief de
sportgerelateerde economische activiteiten gerelateerd aan de
fitness (vallend onder SBI 93.0) te omschrijven.

Standaard
Bedrijfsindeling
(SBI)

De Nederlandse hiërarchische indeling van economische activiteiten
die door het CBS wordt gebruikt om bedrijfseenheden in te delen
naar hun hoofdactiviteit.

Werkgeversdeel sociale verzekeringspremies: dit zijn de
Sociale
werkgeverspremies op grond van ondermeer de ziektewet, de WW
verzekeringspremies werkgever (AWF en wachtgeldfonds) en de WIA (inclusief de uitkeringen die
bedrijven hebben gedaan als ‘eigen risicodrager’).
Vilnius-definitie
van sport

Niet zozeer een definitie als wel een (statistische) afbakening van
het begrip sport binnen de Nationale Rekeningen. Deze bestaat uit
3 soorten die variëren in omvang. Van klein naar groot:
1. Statistische definitie: komt overeen met de huidige NACEcategorie 92.6 (‘sportieve activiteiten’).
2. Smalle definitie: Statistische definitie + alle producten en
diensten die nodig zijn als input voor het (doen) sport (‘aan sport
te produceren als output’).
3. Brede definitie: Smalle definitie + alle producten en diensten die
een (direct of indirect) verband met een sportactiviteit hebben,
maar zonder dat dit noodzakelijk voor de sport (‘die een beroep
doen op de sport als een ingang’) te doen.

Toegerekende btw

De berekening van het bedrag dat op basis van de bekende
transacties aan btw betaald zou moeten zijn. Dit wordt berekend
door op de relevante goederen- en dienstentransacties de wettelijke
btw-percentages toe te passen. Met relevant wordt bedoeld dat de
btw alleen berekend wordt over de transacties waarbij sprake is van
een eindheffing.

Toegevoegde
waarde (bruto,
basisprijzen)

Het verschil tussen de productie (basisprijzen) en het intermediair
verbruik (excl. aftrekbare btw)

Toegevoegde
waarde (netto,
basisprijzen)

Bruto toegevoegde waarde minus afschrijvingen.

53

Voorraad

Geproduceerde activa bestaande uit goederen en diensten die zijn
ontstaan in de lopende of in een eerdere periode en die worden
aangehouden voor verkoop, gebruik in het productieproces
of voor ander gebruik in de toekomst. De voorraden omvatten
grondstoffen en halffabricaten, onderhanden werk, gereed product
en handelsgoederen.

Voorraadmutatie
/ voorraadverandering

De voorraadverandering komt overeen met het verschil tussen de
toevoegingen en de onttrekkingen aan de voorraden tijdens de
beschouwde periode.

Werknemers

Een persoon die in een arbeidsovereenkomst afspraken met een
economische eenheid maakt om arbeid te verrichten waartegenover
een financiële beloning staat.

Werkzame persoon Persoon die een baan heeft bij een in Nederland gevestigd bedrijf
of bij een particulier huishouden in Nederland. Werkzame personen
kunnen worden onderscheiden in werknemers en zelfstandigen
Zelfstandige

54

Een persoon met als (hoofd)baan het verrichten van arbeid voor
eigen rekening of risico in een eigen bedrijf of praktijk, of in het bedrijf
of de praktijk van een gezinslid, of in een zelfstandig uitgeoefend
beroep.

Appendix IV: Gebruikte afkortingen
AGT
BBP
Btw
CBS
CPA
CPC
EU
EU WG
HAN
ISIC
IZW
IZWh
NACE­	
n.e.g.
NR
PRC
SBI­	
SRS
vte

aanbod en gebruik tabellen
Bruto binnenlands product
belasting over toegevoegde waarde
Centraal Bureau voor de Statistiek
Classification of Products by Activity
Central Product Classification
Europese Unie
EU Working group on sport and economics
Hogeschool van Arnhem en Nijmegen
International Standard Industrial Classification of all Economic
Activities
Instellingen zonder winstoogmerk
Instellingen zonder winstoogmerk ten behoeve van huishoudens
Nomenclature générale des Activités économiques dans la
Communauté Européenne(Statistische nomenclatuur van de
economische activiteiten in de Europese Gemeenschap)
niet elders genoemd
Nationale Rekeningen
Policy Research Corporation
Standaard bedrijvenindeling
satellietrekening sport
voltijdequivalent

Landenafkortingen:
AT
Oostenrijk
CY
Cyprus
NL
Nederland
UK
Verenigd Koninkrijk

55

Appendix V: Referenties
1. Directoraat Generaal Onderwijs en Cultuur (2007) Witboek sport, COM(2007) 391.
2. Eekeren, F. van e.a. (2007) Uitwerking van de bouwsteen‘Maatschappelijke betekenis’
in het kader van het Olympisch Plan 2028, USBO, NOC*NSF (2009) Olympisch Plan
208 Heel Nederland naar Olympisch Niveau – plan van aanpak op hoofdlijnen
3. European Commission (2006) Meeting Report 1st meeting of the EU Working Group
‘Sport & Economics’.
4. European Commission (2007) Meeting Report 4th meeting of the EU Working Group
‘Sport & Economics’.
5. Ministerie van VWS (2009) Kabinetsstandpunt ‘Uitblinken op alle niveaus’
6. NOC*NSF (2009) Olympisch Plan 208 Heel Nederland naar Olympisch Niveau – plan
van aanpak op hoofdlijnen.
7. Oldenboom, Hopstaken en Van der Meer (1996), ‘Macro-economie van Sport’.
8. Van Puffelen, Reijnen en Velthuijsen (1988), ‘De macro-economische betekenis van
sport’.

56

Tabellenset

57

Tabellenoverzicht

Tabellenoverzicht
Tabel 1
Tabel 2
Tabel 3
Tabel 4
Tabel 5
Tabel 6

Sporteconomie: macro economische saldi
Sporteconomie: indicatoren arbeid en werkgelegenheid indicatoren
Sporteconomie: Arbeidsproductiviteit in arbeidsjaren naar bedrijfstakken
Aanbodtabel Sportrekeningen, basisprijzen (mln euro), 2006
Gebruiktabel Sportrekeningen, aankoopprijzen (mln euro), 2006
Opbouw macro economische saldi

59

Tabel 1
Sporteconomie: macro economische saldi
2006

Totaal Nederland

mln euro

Finale bestedingen

891 885

Toegevoegde waarde (bruto, basisprijzen)
Bruto binnenlands product (bruto, marktprijzen)

479 012
540 216

Sportgerelateerde economie1)
Finale bestedingen sportsector

11 390

Toegevoegde waarde sportsector (bruto, basisprijzen)
Bruto binnenlands product sportsector (bruto, marktprijzen)

  4 690
  5 240

Aandeel sportsector

%

Finale bestedingen sportsector

      1,3

Toegevoegde waarde sportsector (bruto, basisprijzen)
Bruto binnenlands product sportsector (bruto, marktprijzen)

      1,0
      1,0

1)

Alle waarden over de sportgerelateerde economie zijn afgerond op tientallen miljoenen euro's.

61

Tabel 2
Sporteconomie: indicatoren arbeid en werkgelegenheid indicatoren1)
2006

Totaal Nederland

x 1 000

Aantal werkzame personen
Aantal werknemers

8 392
7 227

Banen van werkzame personen
Banen van werknemers

8 920
7 626

Arbeidsvolume van werkzame personen, in arbeidsjaren
Arbeidsvolume van werknemers, in arbeidsjaren

6 583
5 773

Sportgerelateerde economie
Aantal werkzame personen
Aantal werknemers

130
110

Banen van werkzame personen
Banen van werknemers

140
120

Arbeidsvolume van werkzame personen, in arbeidsjaren
Arbeidsvolume van werknemers, in arbeidsjaren

100
80

Aandeel Sportsector

%

Aandeel werkzame personen
Aantal werknemers

  1,5
  1,5

Aandeel banen van werkzame personen
Aandeel banen van werknemers

  1,6
  1,6

Aandeel in arbeidsvolume van werkzame personen
Aandeel in arbeidsvolume van werknemers

  1,4
  1,4

1)

Alle waarden over de sportgerelateerde economie zijn afgerond op tientallen miljoenen euro's.

62

Tabel 3
Sporteconomie: Arbeidsproductiviteit in arbeidsjaren naar bedrijfstakken1)
Toegevoegde waarde (bruto,
basisprijzen) per vte 2006
x 1 000 euro
Totaal Nederland
Landbouw, bosbouw en visserij
Delfstoffenwinning
Industrie
Energie- en waterleidingbedrijven
Bouwnijverheid
Handel, horeca en reparatie
Vervoer en Communicatie
Financiële en zakelijke dienstverlening
Overheid
Zorg en overige dienstverlening
Totaal sportgerelateerde economie
1)

73
50
2 209
79
315
57
57
84
95
69
49
49

Arbeidsproductiviteit is de bruto toegevoegde waarde in basisprijzen per vte.

63

Tabel 4
Aanbodtabel Sportrekeningen, basisprijzen (mln euro), 20061)
Voedingsen genotmiddelenindustrie

Textielen lederindustrie

PapierTransportindustrie,
middelenuitgeverijen en industrie
drukkerijen

Overige
industrie (incl.
chemische
industrie)

Bouwnijverheid

  3

4

  5

12

13

15

16

6
Voedingsmiddelen en dranken
8–10 Textiel, kleding en lederwaren
13
Drukwerk en opgenomen media
15
Chemische producten
26
Overige transportmiddelen
27
Meubelen en overige industriele producten
30
Producten van de bouwnijverheid
31
Reparatie van gebruiksgoederen (incl. auto's)
32
Horeca
33
Vervoer
39
Openbaar bestuur, defensie, sociale verzekering
40
Onderwijs
41
Medische en maatschappelijke diensten
42
Diensten n.e.g.
43
Overige producten

100
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0

0
40
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0

  0
  0
170
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0

  0
  0
  0
  0
310
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0

  0
  0
  0
70
10
50
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0

  0
  0
  0
  0
  0
  0
250
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0

  0
40
  0
  0
  0
  0
  0
40
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0

45

Handels- en vervoersmarges

  0

0

  0

  0

  0

  0

1 250

46

Totaal (= regel 56 gebruiktabel)

100

40

170

310

130

250

1 330

1)

Handel
en reparatie

Alle waarden zijn afgerond op tientallen miljoenen euro's. De kolom- en regelnummers zijn dezelfde als gebruikt in de publicatie Nationale Rekeningen 2008.

Tabel 5
Gebruiktabel Sportrekeningen, aankoopprijzen (mln euro), 20061)
Voedings- Textielen genot- en ledermiddelen- industrie
industrie

PapierTransport- Overige
BouwHandel en Horeca
industrie, middelen- industrie nijverheid reparatie
uitgeve- industrie (incl. cherijen en
mische
drukkeindustrie)
rijen

Vervoer, Overheid
opslag en
communicatie

  3

4

  5

12

13

15

16

17

18

22

6
Voedingsmiddelen en dranken
8–10 Textiel, kleding en lederwaren
13 Drukwerk en opgenomen media
15 Chemische producten
26 Overige transportmiddelen
27 Meubelen en overige industriele producten
30 Producten van de bouwnijverheid
31 Reparatie van gebruiksgoederen (incl. auto's)
32 Horeca
33 Vervoer
39 Openbaar bestuur, defensie, sociale verzekering
40 Onderwijs
41 Medische en maatschappelijke diensten
42 Diensten n.e.g.
43 Overige producten
45 Niet-aftrekbare btw

  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  0

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
0

  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  0

  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  0

  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  0

  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  0

  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  0

  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  0

  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  0

  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
80

46

Intermediair verbruik (regel 6–45)

70

30

90

220

90

170

550

340

350

770

52

Toegevoegde waarde

30

10

80

90

50

80

780

340

170

1 600

56

Totaal (regel 46+52) (=regel 46 aanbodtabel)

100

40

170

310

130

250

1 330

680

510

2 380

1)

Alle waarden zijn afgerond op tientallen miljoenen euro's. De kolom- en regelnummers zijn dezelfde als gebruikt in de publicatie Nationale Rekeningen 2008.

64

Horeca

Vervoer,
Overheid
opslag en
communicatie

Gezondheids- Diensten welzijnsverlening
zorg
n.e.g.

Overige
producenten

Totaal
binnenlandse
productie

Invoer van
goederen
(cif) en
-diensten

Totaal
aanbod in
basisprijzen

Handels- en
vervoersmarges,
productgebonden
belastingen
(excl. btw),
productgebonden
subsidies (-)

Totaal aanbod
in marktprijzen
(=kolom 35
gebruiktabel)

17

18

22

23

24

25

26=3–25

27

28=26–27

29–31

32=28–31

  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
660
  0
  0
  0
  0
30
  0

  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
490
30
  0
  0
  0
  0

  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
990
1 210
  0
180
  0

  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
30
350
  0
  0

  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
430
  0
  0
  0
  0
2 320
  0

  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
150

100
80
170
70
330
50
250
40
1 090
490
1 010
1 230
350
2 520
150

40
550
30
220
320
500
  0
  0
  0
10
  0
  0
  0
  0
110

   130
   630
   200
   290
   650
   540
   250
   40
1 090
   500
1 010
1 230
   350
2 520
   260

   40
   530
   10
   100
   250
   330
     0
     0
     0
     0
     0
     0
     0
–120
   40

   180
1 160
   210
   380
   900
   870
   250
   40
1 090
   500
1 010
1 230
   350
2 400
   310

  0

  0

  0

  0

  0

  0

1 250

  0

1 250

–1 250

     0

680

510

2 380

380

2 750

150

9 180

1 780

10 960

   –80

10 880

Gezondheids- Diensten welzijnsverlening
zorg
n.e.g.

Overige
producenten

Totaal
intermediair
verbruik

Uitvoer van
goederen
(fob) en
diensten

Consumptieve Consumptieve Consumptieve Investeringen Veranderingen Totaal
bestedingen bestedingen bestedingen in vaste activa in voorraden finale gebruik
door
door insteldoor de
(bruto)
en afgedragen in marktprijzen
huishoudens lingen zonder overheid
minus toege- (=kolom 32
winstoogmerk
rekende btw aanbodtabel)
t.b.v.
huishoudens

23

24

25

26=3–25

27

28

29

30

31

32–34

35=27–34

  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
10

  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
60

  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  0

  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
  .
150

60
370
30
230
270
460
  0
  0
  0
10
  0
  0
  0
  0
190
  0

110
790
180
40
640
410
  0
40
1 090
450
  0
20
100
1 440
110
480

  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
950
10
  0

  0
  0
  0
110
  0
  0
  0
  0
  0
40
1 010
1 210
250
10
  0
  0

  0
  0
  0
  0
  0
  0
250
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
20

  0
10
  0
  0
–10
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0
  0

   180
1 160
   210
   380
   900
   870
   250
   40
1 090
   500
1 010
1 230
   350
2 400
   310
   510

100

1 620

90

4 490

1 620

5 890

960

2 650

270

10

11 390

280

1 130

60

4 690

380

2 750

150

9 180

1 620

5 890

960

2 650

270

  –

     –

65

Tabel 6
Opbouw macro economische saldi
Sportgerelateerde
economie

Totaal Nederland

mln euro
finale consumptieve bestedingen
investeringen
export
voorraadvorming

+
+
+

Finale bestedingen (marktprijzen)
intermediair verbruik (marktprijzen)
niet-aftrekbare BTW
cif/fob-herclassificatie voor export + afgedragen - toegerekende btw (niet in sport AGT) (+)

+
+

Totaal gebruik / aanbod (marktprijzen)
import (cif prijzen)
handels- en vervoersmarges, productgebonden belastingen en subsidies (-)

-

Productie (basisprijzen)
intermediair verbruik (marktprijzen)

-

Toegevoegde waarde (bruto, basisprijzen)
niet-aftrekbare BTW
productgebonden belastingen (excl btw)
productgebonden subsidies
afgedragen min toegerekende btw
Binnenlands product (bruto, marktprijzen)

66

+
+
+

9 500
   270
1 620
   10

390 317
106 373
393 475
  1 720

11 390

891 885

   510
     x

542 771
39 888
  2 727

10 880

1 397 495

1 780
   –80

351 669
21 160

9 180

1 021 783

4 490

542 771

4 690

  479 012

   510
     x
     x
     0

39 888
25 329
  4 169
    156

5 240

  540 216

Centrum voor Beleidsstatistiek
Het CBS verzamelt gegevens bij personen, bedrijven en instellingen om deze daarna te
verwerken tot statistische informatie over groepen mensen, bedrijven en hun omgeving.
De resultaten stelt het CBS voor iedereen beschikbaar. Voor sommige vragen is deze
informatie, die beschikbaar wordt gesteld via de CBS-website www.cbs.nl, echter niet
toereikend. In dat geval kunnen externe partijen zich wenden tot het Centrum voor
Beleidsstatistiek (CBS-CvB).
Het CBS-CvB bepaalt in nauw overleg met de klant welke informatie in welke vorm
beschikbaar en nuttig is voor het beantwoorden van de vraag. Daarna voert het CBS-CvB
het onderzoek uit en beschrijft de resultaten in een rapport of maatwerkpublicatie. Alle
uitkomsten en publicaties worden openbaar gemaakt en zijn te vinden op de website van
het CBS-CvB (www.cbs.nl/cvb).

67