Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

21 501-02

Raad Algemene Zaken en Raad Buitenlandse
Zaken

Nr. 2245

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 30 november 2020
De algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de
Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking over
o.a. de brief inzake de geannoteerde agenda voor de videoconferentie
Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking van 23 november
2020 (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2238).
De vragen en opmerkingen zijn op 16 november 2020 aan de Minister
voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking voorgelegd. Bij
brief van 19 november 2020 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
De Roon
Adjunct-griffier van de commissie,
Meijers

kst-21501-02-2245
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

1

Inhoudsopgave
I

II

Vragen en antwoorden
Algemeen
Schuldenproblematiek en Financing for Development
Gender
AOB
Verslag informele RBZ/Ontwikkelingssamenwerking van
29 september 2020
Overig
Volledige agenda

2
2
2
19
25
28
32
35

I. Vragen en antwoorden
Algemeen
De leden van de VVD-fractie danken de Minister voor de toegezonden
stukken. Zij hebben hier nog enkele vragen over.
De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de stukken op de agenda. Zij hebben nog enkele vragen over de stand
van zaken van de schuldverlichtingsinitiatieven en het Gender Action Plan
III.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse kennisgenomen
van de agenda voor de Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking. Door de coronacrisis staat jarenlange vooruitgang met
betrekking tot de Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDGs) onder zware
druk. De punten op de agenda zijn van groot belang om de SDG-agenda
in deze context verder te brengen. Deze leden hebben nog enige vragen.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de onderhavige
stukken en hebben hierover de volgende vragen en opmerkingen.
De leden van de PvdA-fractie danken de Minister voor de geannoteerde
agenda en hebben deze met belangstelling gelezen. Mede gezien de
recente ontwikkelingen hebben deze leden nog een aantal vragen.
Schuldenproblematiek en Financing for Development
De leden van de VVD-fractie lezen dat één van de onderwerpen bij de
aanstaande videoconferentie de schuldenproblematiek van ontwikkelingslanden betreft. Hoe beoordeelt de Minister het «Common Framework»
van de G20 en de Club van Parijs? Hoe beoordeelt zij de kansen op het
slagen van een «multilaterale benadering» van schuldenverlichting
waarbij daadwerkelijk alle crediteuren, waaronder alle crediteuren die
aangesloten zijn bij de G20, zoals China, aangesloten zijn?
1. Antwoord kabinet
Het «Common Framework for Debt Treatments beyond the DSSI»
is een belangrijke stap vooruit in de internationale architectuur
voor het adresseren van schuldhoudbaarheidsproblemen. Het
raamwerk komt in grote lijnen overeen met de gebruikelijke
procedures van de Club van Parijs. Vernieuwend is dat de
belangrijkste officiële crediteuren zich hieraan committeren via
de G20, ook de landen die niet lid zijn van de Club van Parijs. Het
Kabinet vindt het belangrijk dat alle crediteuren bijdragen aan
schuldherstructureringen op basis van een aantal kernprincipes

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

2

die nodig zijn voor tijdige en ordelijke schuldenmaatregelen en
verwelkomt dan ook de aanname van het Common Framework.
Het is een hoopvolle stap richting sterkere coördinatie tussen
crediteuren in de Club van Parijs en de opkomende
G20-crediteuren.
Deelt de Minister de opvatting van de voorgenoemde leden dat verlichting
van schulden in de algemene zin in het verleden enkel heeft geleid tot het
aangaan van nieuwe schulden? Zo ja, deelt zij de mening dat maatregelen
op het gebied van schuldenproblematiek zich dienen te beperken tot het
opschorten van rente of aflossingen?
2. Antwoord kabinet
Schuldfinanciering is een belangrijke manier voor landen om te
investeren in economische ontwikkeling en het behalen van de
Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG’s). Uiteraard is het daarbij
wel van belang dat middelen inderdaad worden aangewend voor
productieve investeringen, die de economische groei duurzaam
vergroten en daarmee de schuldquota in balans houden. Goed
beheer van de publieke financiën is daarbij essentieel.
Helaas zijn in een aantal landen die eerder schuldkwijtschelding
kregen de schulden toch weer opgelopen richting onhoudbare
niveaus. In sommige van deze landen zal het opschorten van
rente en aflossingen naar verwachting onvoldoende zijn om een
schuldencrisis te voorkomen, daarom zijn mogelijk verdergaande
schuldmaatregelen nodig. Op basis van een schuldhoudbaarheidsanalyse van het IMF wordt bepaald of deze schuldmaatregelen
nodig zijn. Dit is het bestaande proces dat door de Club van
Parijs wordt gevolgd en ook het proces dat via het overeengekomen Common Framework zal blijven gelden.
Deelt de Minister de opvatting dat in de context van maatregelen om
schuldenproblematiek aan te pakken het niet alleen wenselijk maar ook
noodzakelijk is dat alle betrokken crediteuren hier op gelijke wijze bij
betrokken zijn? Zo ja, deelt zij dan ook de mening dat schuldenverlichting
waarbij deze betrokkenheid niet aanwezig is, onwenselijk is?
3. Antwoord kabinet
Het kabinet acht een brede deelname van crediteuren wenselijk
om het effect van schuldherstructurering te vergroten, maar ook
om de solidariteit en het draagvlak onder crediteuren te
waarborgen. Nederland heeft de ontwikkeling van het «Common
Framework» gesteund als belangrijke stap richting brede
deelname van crediteuren in aankomende herstructureringen.
Voorgenoemde leden lezen dat het kabinet inzet op «aandacht voor groen
en inclusief herstel», ook bij de aanpak van schuldenproblematiek. Kan de
Minister toelichten wat het concreet betekent wanneer schuldenproblematiek «door de lens van groen en inclusief herstel» moet worden
bekeken? Houdt dit in dat bij de keuze voor het aanpakken van problematiek rondom specifieke schulden met dit voornemen rekening
gehouden wordt, of dat aan een dergelijke aanpak speciale voorwaarden
verbonden worden die hiermee verband houden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

3

4. Antwoord kabinet
Nederland roept op om bij de aanpak van de schuldenproblematiek voldoende aandacht te hebben voor groen, duurzaam en
inclusief herstel uit de crisis.
Nederland moedigt leidende internationale organisaties zoals de
Wereldbank en het IMF, maar ook de EU en denktanks, aan om
inventieve ideeën te ontwikkelen om dit concreet vorm te geven.
Hierbij kan onder andere worden gedacht aan het stellen van
voorwaarden aan financiering ten behoeve van herstructurering
en het blijven benadrukken dat budgettaire ruimte die hiermee
wordt vrijgespeeld moet worden ingezet voor groen, duurzaam en
inclusief herstel.
Ten aanzien van het bredere onderwerp van «groen» investeren in
ontwikkelingslanden hechten de leden van de VVD-fractie er waarde aan
het volgende te benadrukken. Het staat vast, onder ander op basis van
rapporten van de VN, dat het grootste deel van de toenemende vraag aan
energie afkomstig is van ontwikkelingslanden. Gezien het feit dat de
economische ontwikkeling in deze landen sterker is en de levensstandaard
en daarmee het gebruik van energie in deze landen sterker toeneemt, zal
dat in de toekomst ook zo blijven. Tegelijkertijd staat eveneens vast dat als
gevolg van de coronacrisis de (private) investeringen in de wereldwijde
energiesector, op basis van schattingen van het Internationale Energieagentschap, met 20% zijn gedaald in 2020. Wanneer wordt besloten om
geen investeringen van (ontwikkelings-)banken of fondsen in de fossiele
energiesector in ontwikkelingslanden te doen, ook als het gaat om
duurzamere varianten zoals aardgas, lopen deze landen daarmee het
risico dat zij niet in staat zullen zijn om aan de groeiende vraag naar
energie te voldoen en niet in staat zullen zijn een stabiele energieproductie te realiseren in hun transitie naar een duurzame energiemix. Dit
heeft potentieel grote gevolgen voor de economische ontwikkeling van
ontwikkelingslanden. Deelt de Minister in dit verband de mening van de
voorgenoemde leden dat dergelijke investeringen in duurzamer vormen
van fossiele energievoorziening, gezien het huidige investeringsklimaat en
de noodzaak om ontwikkelingslanden te helpen om in de transitiefase
naar duurzame energieproductie betrouwbare energievoorziening te
realiseren, voorlopig noodzakelijk blijven? Zo nee, waarom niet? Zo ja, is
zij bereid om dit standpunt tijdens de videoconferentie naar voren te
brengen?
5. Antwoord kabinet
Zoals beschreven in de Kamerbrief «Internationaal financieren in
perspectief: kansen pakken, resultaten boeken» (Kamerstuk
34 952, nr. 44), zet het kabinet zich in om internationale publieke
financiering in lijn te brengen met het klimaatakkoord van Parijs
en de SDG-agenda. Dat betekent stimuleren van financiering op
het gebied van hernieuwbare energie en energiebesparing, en
uitfasering van fossiele brandstoffenfinancieringen. Het kabinet
geeft specifieke prioriteit aan het mobiliseren van investeringen
in toegang tot hernieuwbare energie voor diegenen die nog geen
elektriciteit en moderne kookenergie hebben.
De huidige economische crisis, die ontwikkelingslanden hard
raakt, heeft kwetsbaarheden blootgelegd die nadrukkelijk vragen
om economisch herstel toekomstbestendig in te richten
(«building back better»). Het Sustainable Recovery Plan van het
Internationale Energy Agentschap (IEA) en het Internationale
Monetaire Fonds (IMF) laat zien dat het daartoe juist nodig is om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

4

de energietransitie wereldwijd te versnellen en scherper te kiezen
voor hernieuwbare energie en energiebesparing. Afhankelijkheid
van fossiele brandstoffen moet juist verminderd worden. Dit
levert niet alleen een toekomstbestendiger energievoorziening
op, maar resulteert ook op korte termijn al in substantiële extra
economische groei en extra banen. Tijdens de aankomende Raad
zal het kabinet daarom het belang onderschrijven van een focus
op herstel in lijn met het klimaatakkoord van Parijs en investeringen die bijdragen aan duurzame economische groei.
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister wat de meest actuele
cijfers zijn omtrent de schuldenproblematiek van de Afrikaanse landen. De
leden van de CDA-fractie vragen de Minister welke financiële implicaties
de betrokkenheid van Nederland bij de Europese aanpak van de schuldenproblematiek heeft. Het kabinet steunt een versterkte rol van de EU in de
aanpak van de schuldenproblematiek, waarbij deze moet aansluiten bij
besluitvorming in G20-verband, de Club van Parijs, IMF en de Wereldbank.
Kan de Minister aangeven welke rol de Verenigde Staten daarin afgelopen
jaar hebben gespeeld en of de verwachting is dat een nieuwe Amerikaanse regering van positie zal veranderen.
6. Antwoord kabinet
Het IMF en de Wereldbank verstrekken actuele cijfers omtrent de
schuldenproblematiek van Afrikaanse landen. Zie bijvoorbeeld
https://www.imf.org/external/pubs/ft/dsa/dsalist.pdf en https://
openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/34588/
9781464816109.pdf?sequence=2&isAllowed=y ).
Onderstaand overzicht is gebaseerd op deze gegevens.
Land

Algerije
Angola
Benin
Botswana
Burkina Faso
Burundi
Kameroen
Kaapverdië
Centraal Afrikaanse Republiek
Tsjaad
Comoros
Democratische Republiek van de Congo
Djibouti
Egypte
Eswatini
Ethiopië
Gabon
De Gambia
Ghana
Guinee
Guinee-Bissau
Ivoorkust
Kenia
Lesotho
Liberia
Madagaskar
Malawi
Mali
Mauritanië
Marokko
Mozambique
Niger
Nigeria

Risico op schuldencrisis1

Gemiddeld
Gemiddeld
Hoog
Hoog
Hoog
Hoog
Hoog
Gemiddeld
Gemiddeld
Hoog

Hoog
Hoog
Hoog
Gemiddeld
Gemiddeld
Gemiddeld
Hoog
Gemiddeld
Gemiddeld
Laag
Gemiddeld
Gemiddeld
Hoog
In schuldnood
Gemiddeld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

Externe schuld /
BNI 2019 (%)2
3%
60%
27%
9%
24%
19%
34%
34%
37%
32%
23%
12%
74%
39%
16%
30%
46%
41%
41%
23%
44%
34%
47%
34%
50%
30%
33%
30%
72%
47%
141%
28%
13%

5

Land

Risico op schuldencrisis1

Republiek van de Congo
Rwanda
São Tomé en Príncipe
Senegal
Sierra Leone
Somalië
Zuid Afrika
Zuid-Soedan
Soedan
Tanzania
Togo
Tunesië
Oeganda
Zambia
Zimbabwe

In schuldnood
Gemiddeld
In schuldnood
Gemiddeld
Hoog
In schuldnood
In schuldnood
In schuldnood
Laag
Gemiddeld
Laag
Hoog
In schuldnood

Externe schuld /
BNI 2019 (%)2
54%
63%
59%
59%
49%
55%
122%
32%
36%
101%
42%
120%
62%

1

Op basis van IMF LIC DSA overzicht 30 september 2020: https://www.imf.org/external/pubs/ft/
dsa/dsalist.pdf
Op basis van Wereldbank International Debt Statistics 2021 publicatie: https://
openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/34588/
9781464816109.pdf?sequence=2&isAllowed=y)

2

Een grotere rol voor de EU richt zich in eerste instantie op het
meer gezamenlijk optrekken van de EU in de multilaterale fora
waar over de schuldenproblematiek wordt gesproken. Dit heeft
geen aanvullende financiële implicaties. Tevens zet het Kabinet
erop in dat investeringen die volgen op eventuele schuldmaatregelen ten goede komen aan groen, duurzaam en inclusief herstel.
Hierbij kan mogelijk gebruik worden gemaakt van het bestaande
EU OS-instrumentarium, zonder additionele financiële implicaties.
De Verenigde Staten zijn lid van de Club van Parijs en de G20 en
ondersteunen net als Nederland het DSSI en het «Common
Framework for Debt Treatments beyond the DSSI». Het Kabinet
verwacht de constructieve samenwerking op deze dossiers ook
met de nieuwe regering voort te zetten.
Nederland zal hierbij het belang van transparantie en betrokkenheid van
alle crediteuren bij schuldverlichtingsinitiatieven benadrukken. De leden
van de CDA-fractie vragen hoe de Minister de transparantie realiseert en
of de financiering alleen via multilaterale organisaties verloopt of ook
bestaat uit coördinatie van bilaterale ondersteuningsprogramma’s en op
welke manier de Kamer wordt geïnformeerd.
7. Antwoord kabinet
Schuldentransparantie is belangrijk voor zowel debiteuren als
crediteuren om te zorgen dat het aangaan van schuldfinanciering
verantwoord is, zowel qua impact die het heeft op de totale
hoogte van de schuld als de voorwaarden waaronder landen
lenen. Bovendien zorgt het ervoor dat dat alle stakeholders in een
betrokken land de eigen regering verantwoordelijk kunnen
houden voor de manier waarop de publieke financiën en schulden
beheerd worden. Daarnaast is transparantie van groot belang om
goed te kunnen bepalen of schuldposities houdbaar zijn. In het
DSSI is daarom een transparantieverplichting als voorwaarde
opgenomen. Nederland draagt al langere tijd bij aan technische
assistentie via onder andere de Wereldbank en het IMF, zodat
kwetsbare landen ondersteund worden bij versterking van hun

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

6

begrotingsbeleid. Het vergroten van schuldentransparantie is
daar een belangrijk onderdeel van.
Multilaterale organisaties zijn uitgesloten van schuldkwijtschelding onder het «Common Framework for Debt Treatments
beyond DSSI». Bilaterale claims vallen wel binnen de reikwijdte
van de regeling.
Er hebben de afgelopen jaren slechts beperkt schuldherstructureringen plaatsgevonden. De Club van Parijs communiceert
hierover normaliter via haar website. De Kamer wordt in beginsel
via de reguliere begrotingsverantwoording geïnformeerd over de
budgettaire effecten van eventuele schuldherstructureringen.
De leden van de D66-fractie zijn verheugd te lezen dat het kabinet een
versterkte rol steunt van de EU in de aanpak van de schuldenproblematiek. Naast de EU hebben de G20, de Club van Parijs, het IMF en de
Wereldbank een rol in de schuldverlichtingsinitiatieven. Kan de Minister
toelichten hoe coördinatie van deze initiatieven plaatsvindt en hoe de
rolverdeling is tussen de verschillende betrokken actoren? Kan de Minister
daarnaast in het bijzonder toelichten welke rol de Verenigde Staten op
zich nemen? Verwacht de Minister dat die rol geïntensiveerd zal worden
met het aantreden van de Biden-regering?
8. Antwoord kabinet
De Club van Parijs en de G20 hebben in nauw overleg het
«Common Framework on Debt Treatments beyond the DSSI»
uitgewerkt. In het G20-overleg tussen Ministers van Financiën en
gouverneurs van Centrale Banken van 14 november jl. is het
document formeel aangenomen. Het IMF en de Wereldbank zijn
gezamenlijk verantwoordelijk voor het uitvoeren van de schuldhoudbaarheidsanalyses (DSA’s). Deze analyses worden gebruikt
om te bepalen of schulden houdbaar zijn en daarmee of herstructurering van de schuld noodzakelijk zou zijn alvorens het IMF of
de Wereldbank financiering kunnen verstrekken.
Bij herstructureringen in het kader van Club van Parijs en
toekomstige herstructureringen onder het Common Framework is
het een vereiste dat deze gepaard gaan met programma’s van het
IMF waarin door middel van het stellen van voorwaarden wordt
gewerkt aan structurele economische aanpassingen die het
groeipotentieel van het betreffende land vergroten en duurzaam
herstel van markttoegang bewerkstelligen. Zo wordt getracht een
toekomstige schuldencrisis te voorkomen. De Wereldbank heeft
daarnaast een belangrijke rol als anticyclische financier, zodat
lage- en middeninkomenslanden ook in crisistijden geld kunnen
lenen voor duurzame ontwikkeling. Het IMF en de Wereldbank
verstrekken ten slotte ook technische assistentie en capaciteitsopbouw op het vlak van schuldenbeheer.
De Verenigde Staten zijn lid van de Club van Parijs en de G20 en
ondersteunen net als Nederland het DSSI en het Common
Framework for Debt Treatments beyond DSSI. Het Kabinet
verwacht de constructieve samenwerking op deze dossiers ook
met de nieuwe Amerikaanse regering voort te zetten.
De schuldverlichtingsinitiatieven zijn onderdeel van een bredere COVID-19
aanpak ter ondersteuning van ontwikkelingslanden. Heeft er inmiddels al
een tussentijdse evaluatie plaatsgevonden van de Team Europe aanpak?
Zo ja, in hoeverre is de aanpak tot nu toe voldoende gender-sensitief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

7

geweest en heeft het bijgedragen aan groen en inclusief herstel? Zo nee,
is de Minister bereid te pleiten voor een tussentijdse evaluatie met in het
bijzonder aandacht voor de gender-sensitiviteit van het noodpakket en de
bijdrage aan groen en inclusief herstel?
9. Antwoord kabinet
Er heeft nog geen tussentijdse evaluatie plaatsgevonden over de
Team Europe-aanpak. Het kabinet vindt het hier ook nog te vroeg
voor. Net als andere
EU-ontwikkelingssamenwerkingsprogramma’s, worden ook de
programma’s van de Europese Commissie in het kader van de
internationale COVID- response geëvalueerd. In de jaarlijkse brief
over EU-OS uit juli 2019 ontving uw Kamer meer informatie over
dergelijke evaluaties.1 In deze evaluaties is in meer of mindere
mate aandacht voor gender en klimaat. Zo wordt in de
monitoring reports over de implementatie van het EU Gender
Action Plan ingegaan op gender-sensitiviteit van
EU-ontwikkelingssamenwerking. Hetzelfde geldt voor de
programma’s uitgevoerd door de Europese lidstaten en hun
ontwikkelingsinstellingen en -banken, die ieder eigen evaluatieregimes hebben. Het kabinet is daarnaast van mening dat binnen
Team Europe oog moet blijven voor geleerde lessen om de
effectiviteit van de Europese samenwerking, ook post-COVID,
verder te bevorderen. Het kabinet heeft hier aandacht voor
gevraagd en zal dit ook blijven doen, met specifieke aandacht
voor gendersensitiviteit en de mate waarin wordt bijgedragen aan
en groen en inclusief herstel.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben grote zorgen over de
schuldenproblematiek van ontwikkelingslanden. Wat is de appreciatie van
het kabinet met betrekking tot de verlenging van het Debt Service
Suspension Initiative (DSSI) tot juni 2021? Welk bedrag aan betalingen
hebben de landen die voor DSSI in aanmerking komen gepland staan bij
Nederland voor de periode van januari tot juni 2021?
10. Antwoord kabinet
Nederland heeft het DSSI en de verlenging daarvan gesteund om
landen te voorzien van essentiële liquiditeit in de economische en
financiële schok die de pandemie teweegbrengt, en om te
voorkomen dat liquiditeitsproblemen leiden tot meer structurele
schuldenproblemen. De verwachting is echter dat in sommige
landen een meer substantiële schuldverlichting nodig is dan door
het DSSI wordt geboden. Voor die groep landen is het recent
aangenomen «Common Framework» ontwikkeld. In de periode dat
het DSSI verlengd wordt, van 1 januari 2021 tot 30 juni 2021,
staan betalingen van in totaal EUR 3,65 miljoen gepland aan
Nederland van landen die voor het DSSI in aanmerking komen.
Betalingen worden conform de voorwaarden van het DSSI
uitgesteld wanneer een land een aanvraag doet bij Nederland.
Deze leden zijn blij dat er een eerste aanzet ligt voor een Common
Framework, maar zijn wel bang dat ook de effectiviteit van dit instrument
uiteindelijk zal tegenvallen. Wat is de verwachting van het kabinet met
betrekking tot het Common Framework? Kan de Minister nader ingaan op
de doelstellingen van het initiatief?

1

Kamerstuk 34 952, nr. 80

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

8

11. Antwoord kabinet
De doelstelling van het Common Framework is een gestructureerde aanpak te bewerkstelligen voor ontwikkelingslanden die
ondanks het DSSI kampen met onhoudbare schuldenniveaus. Het
kabinet ziet dit raamwerk als een hoopvolle stap naar betere
coördinatie tussen traditionele crediteuren in de Club van Parijs
en de opkomende G20-crediteuren, waarbij de gezamenlijke
committering aan een aantal kernprincipes instrumenteel zal zijn
in het bereiken van tijdige en ordelijke herstructureringen. De
effectiviteit zal echter pas duidelijk worden als het raamwerk
daadwerkelijk zal worden geïmplementeerd.
Het Common Framework betreft in principe alle publiek en publiekgegarandeerde schulden, dus ook schulden aan private crediteuren. De
leden van de GroenLinks-fractie delen het uitgangspunt van een gelijkwaardige bijdrage tussen de verschillende groepen crediteuren. Zij vragen
zich echter af hoe dat zal worden afgedwongen. Het lijkt erop dat het
Common Framework die taak vooral neerlegt bij het aanvragende
ontwikkelingsland. Klopt dat, zo vragen deze leden? Zo ja, hoe realistisch
is het om te verwachten dat een individueel ontwikkelingsland het voor
elkaar krijgt dat onwelwillende crediteuren, zoals China of private
crediteuren, aan tafel komen? Moet die druk niet direct vanuit de G20
worden opgevoerd, en niet via ontwikkelingslanden zelf, zo vragen deze
leden?
12. Antwoord kabinet
In lijn met bestaand beleid van de Club van Parijs zullen schuldherstructureringen onder het Common Framework een
zogenaamde «comparability of treatment» clausule bevatten.
Deze clausule bepaalt dat het land dat schuldherstructurering
aanvraagt bij alle crediteuren ten minste een gelijk niveau van
schuldverlichting moet eisen. Nieuw aan deze regeling is dat
naast de traditionele Club van Parijs-crediteuren ook China en
andere opkomende crediteuren zich hier via de G20 aan gecommitteerd hebben. De Club van Parijs en G20 zijn daarnaast in
doorlopend overleg met de private crediteuren, vertegenwoordigd door het Institute of International Finance, om ervoor
te zorgen dat zij ook meedoen.
Deze leden zijn benieuwd in hoeverre China aan boord is bij het Common
Framework en hoe wordt voorkomen dat er, net zoals bij het DSSI,
onduidelijkheid ontstaat over de mate van betrokkenheid. Heeft China
duidelijk toegezegd dat leningen van Chinese staatsbanken, zoals de Exim
Bank en de China Development Bank, ook onder het Common Framework
vallen? Gebruiken de EU en de lidstaten, en Nederland in het bijzonder,
hun contacten met de Chinese autoriteiten om deze te wijzen op hun
gedeelde verantwoordelijkheid met betrekking tot de schuldenproblematiek van ontwikkelingslanden? Is de Minister bereid om China hier
direct op aan te spreken?
13. Antwoord kabinet
Er bestaat een aanhoudend verschil in zienswijze over de
toepassing van de regeling voor de verschillende Chinese
entiteiten die relevant is voor zowel het DSSI als het Common
Framework. Het Kabinet is, net als veel andere landen, van
mening dat de China Development Bank net als de China Exim
Bank onder het Common Framework en DSSI valt, en deelt dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

9

standpunt ook binnen de multilaterale context van de Club van
Parijs. Indien opportuun, kan Nederland dit ook bilateraal
opbrengen.
Dezelfde leden vragen zich ook af in hoeverre vertegenwoordigers van
private crediteuren achter het Common Framework staan en welke
drukmiddelen de Europese Unie en haar lidstaten inzetten om private
crediteuren zover te krijgen dat zij het Common Framework ondersteunen
en daar ook daadwerkelijk naar handelen.
14. Antwoord kabinet
Zie het antwoord op vraag 12. Het Common Framework is
aangenomen door de officiële bilaterale crediteuren vertegenwoordigd in de Club van Parijs en G20. Gedurende de onderhandelingen over de uitwerking van het raamwerk heeft er overleg
plaatsgevonden met vertegenwoordigers van de private crediteuren. Deze worden ook geacht de regeling desgevraagd uit te
voeren. De Europese Unie is via een deel van haar lidstaten speler
in deze discussie.
Deze leden vinden het een gemiste kans dat het Common Framework
alleen betrekking heeft op landen die in aanmerking komen voor het
DSSI-initiatief. Waarom kan het Common Framework niet net zo goed
worden toegepast op middeninkomenslanden? In het verslag van het
schriftelijk overleg Wereldbank (Kamerstuk 26 234, nr. 244) gaf het kabinet
aan de zorgen met betrekking tot middeninkomenslanden te delen, maar
dat het niet voor de hand zou liggen om het DSSI-initiatief uit te breiden
naar deze groep, omdat een groter deel van hun schuld wordt gehouden
door private crediteuren. Dit argument zou dan niet van toepassing zijn op
het al dan niet betrekken van middeninkomenslanden bij het Common
Framework. Deelt het kabinet deze opvatting? Is de Minister dan bereid
om er bij de bespreking in de Raad op aan te dringen om het Common
Framework ook van toepassing te laten zijn op middeninkomenslanden?
15. Antwoord kabinet
Zoals aangegeven ziet het kabinet solidariteit onder crediteuren
als een voorwaarde voor herstructurering van schulden. Sinds
grote historische regelingen als HIPC en MDRI is de crediteurensamenstelling van veel ontwikkelingslanden meer divers
geworden, hetgeen coördinatie tussen crediteuren complexer
maakt. Nederland ziet het Common Framework als een eerste
stap naar nauwere samenwerking tussen crediteuren en richting
debiteuren, en hoopt dat toepassing van het raamwerk in de
toekomst kan worden uitgebreid tot een grotere groep debiteurenlanden.
In het schriftelijk overleg Wereldbank schreef het kabinet in antwoord op
vragen van de GroenLinks-fractie dat «verdere schuldverlichtende
maatregelen, als die al gepast zijn, slechts beperkt en onder strikte
voorwaarden kunnen worden genomen». Hoe verhoudt dat antwoord zich
tot het Common Framework, zo vragen deze leden?
16. Antwoord kabinet
Het Common Framework wordt op een case-by-case-basis
toegepast, in die gevallen waar bestaande maatregelen, zoals het
Debt Service Suspension Initiative (DSSI) en IMF-programma’s,
niet voldoende zijn om schuldkwetsbaarheden aan te pakken. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

10

parameters van de schuldherstructurering worden in overleg
tussen G20- en Club van Parijs-crediteuren en in afstemming met
de debiteur vastgesteld. Het Common Framework voorziet in een
benadering die in principe alleen afschrijvingen of kwijtschelding
toepast als uit de schuldhoudbaarheidsanalyse van het IMF en
Wereldbank blijkt dat dit noodzakelijk is.
Het Common Framework bestaat zo voor een belangrijk deel uit
bestaande processen en voegt hieraan geen aanvullende
voorwaarden toe. Landen die van het raamwerk gebruik maken
hebben nog steeds een IMF-programma met strikte voorwaarden
nodig. Nederland zal ervoor blijven pleiten dat ook voorwaarden
die moeten bijdragen aan een groen, inclusief en duurzaam
herstel worden meegenomen.
Ook schreef het kabinet in het verslag van het schriftelijk overleg
Wereldbank dat de vraag of schuldkwijtschelding gepast is, nu niet aan de
orde is. Kan het kabinet dat verder toelichten, nu landen als Zambia en
Suriname op het randje van faillissement balanceren? Wat vindt het
kabinet ervan dat private crediteuren het Zambiaanse verzoek tot uitstel
van betaling naast zich neer hebben gelegd? Hoe kan de Europese Unie
Zambia ondersteunen in dit dossier?
17. Antwoord kabinet
Ontwikkelingslanden die kampen met onhoudbare schulden
kunnen een aanvraag tot herstructurering doen die tot schuldverlichting kan leiden onder het onlangs overeengekomen Common
Framework. Als voorwaarde geldt daarbij dat een land
aantoonbaar bereid moet zijn om economische hervormingen
door te voeren binnen een door het Internationaal Monetair Fonds
goedgekeurd programma. Het is van groot belang dat alle
crediteuren, inclusief private crediteuren, meedoen met een
eventuele herstructurering, om de lasten gelijk te verdelen.
Zambia heeft reeds een aanvraag onder het DSSI ingediend. De
EU kan Zambia ondersteunen via het EU OS-instrumentarium.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn blij om te lezen dat de Raad zal
worden bijgewoond door Kristalina Georgieva, de Managing Director van
het IMF. Deze leden vragen of het kabinet van de gelegenheid gebruik wil
maken om twee andere, gerelateerde punten, aan te snijden. Allereerst
zijn deze leden bezorgd dat, ondanks pleidooien van IMF-economen om
de fout van excessieve bezuinigingsdrift na de crisis van 2008 niet te
herhalen, en juist ruimte te zoeken voor extra publieke investeringen,
analyse van recente IMF-programma’s erop wijst dat er in de praktijk nog
weinig is veranderd. Oxfam bericht dat 76 van 91 onderzochte
IMF-leningen sinds maart 2020 voorwaarden bevatten die landen juist
richting bezuinigingen dirigeert. Is de Minister bereid om mevrouw
Georgieva hierover te bevragen, en er op aan te dringen dat het IMF in
haar leningen en programma’s nadrukkelijk aandacht besteedt aan de
ruimte voor publieke investeringen?
18. Antwoord kabinet
Tijdens de Jaarvergadering van het IMF pleitte de Managing
Director (MD), Kristalina Georgieva ervoor om in tijden van crisis
steunpakketten niet te snel af te bouwen en daarmee het precaire
herstel af te remmen. Een transitie van brede naar meer gerichte
overheidssteun kan daarbij gunstig zijn. Nederland onderschrijft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

11

die analyse. MD Georgieva riep verder recent op te verzekeren
dat landen voldoende ademruimte hebben om de crisis door te
komen en erkende dat naast het schuldenmoratorium, het Debt
Service Suspension Initiative (DSSI), en het Common Framework,
meer ondersteuning aan lage-inkomenslanden noodzakelijk is. Er
wordt door middel van schuldkwijtschelding aan het IMF via het
Catastrophe Containment and Relief Trust (CCRT) voor een
substantiële groep lage-inkomenslanden budgettaire ruimte
vrijgemaakt voor crisisbestrijding, maar ook door concessionele
leningen via de Poverty Reduction and Growth Trust.
Het overgrote deel van de IMF-leningen die sinds maart 2020 zijn
goedgekeurd is noodfinanciering, waaraan geen ex-post conditionaliteit of volledig programma is gekoppeld. Wel is er sprake van
lichte ex-ante conditionaliteit en moeten landen voldoen aan
voorwaarden zoals adequate terugbetaalcapaciteit. Voor landen
met een betalingsbalansproblematiek die IMF-programma’s nodig
hebben geldt dat het doorvoeren van bezuinigingen nodig kan
zijn om de overheidsfinanciën gezond te houden. Dit is onderdeel
van een breder palet aan maatregelen, waarbij ook aandacht is
voor groeibevorderende investeringen. Hierbij wordt gezocht naar
de juiste balans, zodat overheden zo goed mogelijk de gevolgen
van de COVID-19 schok kunnen opvangen terwijl zij de budgettaire druk van maatregelen beperken. Nederland zet zich met het
IMF voor deze gebalanceerde aanpak in en brengt dit ter sprake
in de geëigende fora.
Voorts vragen deze leden of het kabinet een update zou willen vragen aan
mevrouw Georgieva met betrekking tot de schepping van extra Special
Drawing Rights (SDRs). Wat is de stand van zaken op dit dossier? Welke
mogelijkheden ontstaan er op dit vlak met de verkiezing van Joe Biden als
president van de Verenigde Staten? Is het kabinet bereid om er in de Raad
op aan te dringen dat de Europese Unie en haar lidstaten dit onderwerp
aansnijden in gesprekken met Joe Biden en zijn transitieteam? Is het
Nederlandse kabinet bereid om dat te doen?
19. Antwoord kabinet
In de Kamerbrief «Op-ed Financial Times – Pleidooi ter ondersteuning van kwetsbare Afrikaanse landen» (Kamerstuk 26 234,
nr. 239 van 14 april 2020) van 14 april 2020 wordt toegelicht dat
Nederland een breed pleidooi voor de aanpak van schuldproblematiek ondersteunt. In het stuk wordt ook opgeroepen om SDR’s
te alloceren. Het is aan het IMF om een formeel voorstel te doen
voor een dergelijke allocatie, waarna de leden hierover moeten
beslissen. Het Fonds heeft een dergelijk voorstel nog niet gedaan
en onderzoekt momenteel of er naast het bestaande instrumentarium aanvullende maatregelen noodzakelijk zijn om de problematiek aan te kunnen pakken.
Tot op heden was er binnen het IMFC geen consensus over een
SDR-allocatie; onder meer de VS waren geen voorstander. Op dit
moment is onbekend wat de verkiezingsoverwinning van
President-Elect Joe Biden voor dit dossier betekent. Een
eventueel voorstel voor een SDR-allocatie zal door Nederland
bestudeerd worden. Dit laat onverlet de eerder aan de Kamer
gedane toezegging dat wanneer er door de leden van het IMF
daadwerkelijk wordt besloten tot een dergelijke SDR allocatie, de
Kamer hierover geconsulteerd wordt en Nederland pas definitief
kan instemmen wanneer de Kamer akkoord is met de ophoging

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

12

van de daarmee gepaard gaande garanties op de begroting van
het Ministerie van Financiën. De RBZ/OS is niet het geëigende
forum om dergelijke stappen te bespreken, dit onderwerp staat
dan ook niet op de agenda.
De leden van de SP-fractie lezen in de geannoteerde agenda dat de G20
en de Club van Parijs het betalingsmoratorium Debt Service Suspension
Initiative hebben ingesteld. Zij steunen de Nederlandse deelname hieraan.
Tijdens de COVID-19 pandemie is het namelijk uiterst noodzakelijk dat
ontwikkelingslanden geen geld vrij hoeven te maken voor schuldafbetaling, zodat zij meer middelen kunnen vrijmaken voor de aanpak van de
pandemie. Echter is deelname van multilaterale en private crediteuren
hierbij ook zeer belangrijk, aangezien de kans anders bestaat dat het geld
dat vrijkomt door het DSSI niet beschikbaar komt voor de COVID-aanpak,
maar moet worden gebruikt voor de afbetaling van private en multilaterale schulden. Wat is de Minister van plan te doen om dit te voorkomen?
Is zij bijvoorbeeld bereid om in de Raad meer aandacht te vragen voor het
stimuleren van de deelname van private en multilaterale crediteuren aan
het DSSI?
20. Antwoord kabinet
Het kabinet ziet een brede deelname van crediteuren als
voorwaarde voor schuldverlichtingsinitiatieven en zal dit onderstrepen tijdens de aankomende Raad.
Multilaterale ontwikkelingsbanken worden in het Common
Framework gevraagd opties te ontwikkelen voor de manier
waarop zij het beste kunnen bijdragen aan de lange termijn
financieringsnoden van ontwikkelingslanden. Dat is inclusief
gebruikmaking van ervaringen uit het verleden, en met behoud
van hun kredietbeoordeling en lage financieringskosten.
Nederland steunt deze benadering, omdat multilaterale financiering al zeer concessioneel is en er in de crisis extra middelen
beschikbaar zijn gesteld, bijvoorbeeld via de Poverty Reduction
and Growth Trust (PRGT) van het IMF. Ook deelt Nederland de
inschatting van onder andere de multilaterale banken en
denktank ODI dat ontwikkelingslanden door deelname van
multilaterale crediteuren aan het DSSI uiteindelijk netto niet
geholpen worden. Private crediteuren worden wel geacht deel te
nemen, conform de zogenaamde «comparability of treatment»
clausule in regelingen van de Club van Parijs. Deze bepaalt dat
het aanvragende land bij alle crediteuren die geen onderdeel van
de regeling uitmaken ten minste een gelijk niveau van schuldverlichting moet eisen. Met hun aanvraag onder het DSSI stemmen
ontwikkelingslanden in om de hiermee vrijkomende middelen te
gebruiken voor uitgaven aan hun gezondheidszorg of sociale
stelsels. Het IMF en de Wereldbank houden hier toezicht op.
De leden van de SP-fractie lezen daarnaast dat de G20 en de Club van
Parijs inmiddels bezig zijn met een Common Framework om de solvabiliteitsproblemen van ontwikkelingslanden op te lossen. Zij delen de analyse
dat het noodzakelijk is om een echte oplossing te vinden voor deze
problemen. Zij willen daarom graag weten hoe de Minister het Common
Framework voor zich ziet. In hoeverre is zij bijvoorbeeld bereid om
schulden kwijt te schelden? Wat is zij van plan te doen om ervoor te
zorgen dat er een brede groep crediteuren (inclusief private en multilaterale crediteuren) gaat deelnemen aan het Common Framework?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

13

21. Antwoord kabinet
Voor de appreciatie van het Common Framework for Debt
Treatments beyond the DSSI zie het antwoord op vraag 1. Indien
het IMF middels een schuldhoudbaarheidsanalyse bepaalt dat een
voor het DSSI in aanmerking komend land kampt met
onhoudbare schulden en het betreffende land een aanvraag
indient, dan zal Nederland dit verzoek positief bezien. Hierbij kan
worden aangetekend dat sinds de grote schuldverlichtingsinitiatieven van begin deze eeuw Nederland slechts beperkt nieuwe
leningen heeft verstrekt aan lage inkomenslanden. Zie verder het
antwoord op vraag 20.
Zij lezen ook dat het kabinet een versterking van de rol van de EU in de
aanpak van de schuldenproblematiek steunt. In welke opzichten vindt het
kabinet dat de rol van de EU moet worden versterkt? Wat zijn hiervan de
verwachte voor- en nadelen?
22. Antwoord kabinet
De EU-lidstaten kunnen gezamenlijk krachtiger optreden in de
relevante multilaterale fora zoals de G20, Club van Parijs, IMF en
de Wereldbank. Daarnaast kan de EU via het EU- ontwikkelingsinstrumentarium een belangrijke rol spelen door te zorgen dat
nieuwe investeringen na eventuele schuldmaatregelen bijdragen
aan groen, duurzaam en inclusief economisch herstel, waardoor
landen minder snel terugvallen in schuldenproblematiek, en de
mondiaal overeengekomen doelen van Agenda 2030 en het Parijs
Klimaatakkoord behalen in 2030. Door gezamenlijk optrekken in
EU-verband kan voorts tegenwicht geboden worden aan andere
geopolitieke spelers. De Europese Commissie is echter geen
crediteur en geen lid van het IMF of de Wereldbank.
De leden van de SP-fractie lezen dat het kabinet inzet op aandacht voor
groen en inclusief herstel bij de multilaterale respons op de schuldenproblematiek. Zij steunen deze inzet, maar hebben hier nog wel enkele
vragen over. Zo vragen zij zich af of het kabinet ook op andere beleidsterreinen maatregelen gaat nemen om een groen en inclusief herstel
mogelijk te maken. De vele belastingverdragen die Nederland heeft
gesloten met ontwikkelingslanden faciliteren bijvoorbeeld vaak belastingontwijking via Nederland. Dit is een groot probleem voor deze landen, dat
hun inkomsten verkleint en daarmee bijdraagt aan de opbouw van
schulden. Is de Minister het met de leden van de SP-fractie eens dat deze
belastingverdragen om deze reden grondig moeten worden herzien, dan
wel opgezegd dienen te worden?
23. Antwoord kabinet
Ons internationaal georiënteerde belastingstelsel kan onbedoeld
aantrekkelijk zijn voor structuren waarmee belasting kan worden
ontweken, bijvoorbeeld door geld via Nederland naar landen met
een laag belastingtarief te laten stromen. Belastingontwijking
gaat ten koste van de Nederlandse belastingopbrengsten, maar
ook van de belastingopbrengsten in andere landen, waaronder die
van ontwikkelingslanden. Het kabinet vindt belastingontwijking
ongewenst, omdat het ervoor zorgt dat de kosten van algemene
voorzieningen worden afgewenteld op burgers en bedrijven die
geen belasting ontwijken. De aanpak van belastingontwijking is
daarom een speerpunt van dit kabinet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

14

Nederland zet in op het opnemen van effectieve antimisbruikbepalingen in belastingverdragen om oneigenlijk gebruik van de
belastingverdragen tegen te gaan. Daarnaast heeft het kabinet al
vele maatregelen genomen of aangekondigd om belastingontwijking tegen te gaan. Tot die maatregelen behoren een conditionele bronbelasting op renten en royalty’s (per 1 januari 2021) en
de aangekondigde bronbelasting op dividenden (per 1 januari
2024) naar laagbelastende jurisdicties. Deze maatregelen
verhinderen multinationals om (bijvoorbeeld) vanuit ontwikkelingslanden, via Nederland, geldstromen onbelast te laten
neerslaan in laagbelastende jurisdicties. Verder is het voor een
effectieve aanpak van belastingontwijking noodzakelijk om in
internationaal verband te werken aan maatregelen. Het kabinet
moedigt daarom de strijd tegen belastingontwijking aan en wil,
waar mogelijk, een voortrekkersrol vervullen. Nederland heeft
zich steeds constructief opgesteld in de discussies over een
herziening van het internationale winstbelastingsysteem die op
dit moment worden gevoerd in het Inclusive Framework (IF)2
georganiseerd door de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO). Op deze wijze zet dit kabinet
zich actief en op meerdere fronten in om belastingontwijking te
voorkomen.
In de Notitie Fiscaal Verdragsbeleid (NFV 2011) is aangegeven dat
Nederland rekening houdt met de bijzondere positie van ontwikkelingslanden. In relatie tot ontwikkelingslanden heeft Nederland
daarom in de afgelopen jaren meer begrip getoond voor onder
meer verzoeken om een uitgebreider begrip vaste inrichting in
het belastingverdrag op te nemen of om relatief hoge bronbelastingtarieven in het belastingverdrag op te nemen. In de NFV 2020
is de bereidheid verwoord om (nog) meer heffingsrechten aan
ontwikkelingslanden toe te kennen. Daarnaast hecht Nederland,
zoals aangegeven, een groot belang aan het opnemen van
antimisbruikbepalingen in belastingverdragen met ontwikkelingslanden zodat het ontwikkelingsland niet ten onrechte in zijn
heffingsbevoegdheid wordt beperkt.
In het kader van de schuldenproblematiek van ontwikkelingslanden nam
de Kamer afgelopen juni de gewijzigde motie van het lid Alkaya c.s. aan
waarin de regering werd verzocht «zich in te zetten in alle relevante
internationale instellingen, zoals de Wereldbank, IMF en de Club van
Parijs, voor de verlenging van de bevriezing van de schuldafbetalingen
zolang als noodzakelijk of voor een ander passend instrument al naar
gelang de noodzaak, en zich tegelijkertijd in te zetten voor duurzame
oplossingen van de schuldenproblematiek voor de meest kwetsbare
landen» (Kamerstuk 33 625, nr. 313). De leden van de SP-fractie zouden
graag van de Minister willen weten hoe het staat met de uitvoering van
deze motie.

2

Het OESO/G20 Inclusive Framework on BEPS is in 2016 gevormd met het oog op implementatie van de maatregelen uit het OESO/G20-project om grondslaguitholling en winstverschuiving tegen te gaan (het BEPS-project) en verdere internationale samenwerking op het
gebied van belastingheffing. Binnen het Inclusive Framework werken lidstaten en niet-lidstaten
van de OESO op gelijke voet samen. Het Inclusive Framework heeft op het moment van
schrijven 137 leden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

15

24. Antwoord kabinet
De leden van de Club van Parijs en G20 besloten 14 oktober jl.
om het DSSI met een half jaar te verlengen tot en met 30 juni
2021. Tevens kwamen zij overeen om ten tijde van de voorjaarsvergaderingen van het IMF en de Wereldbank een besluit te
nemen over een mogelijke verdere verlenging tot eind 2021. In
lijn met de motie Alkaya c.s. heeft Nederland deze verlenging
gesteund.
Zij lezen daarnaast dat het kabinet het van belang vindt dat landen
worden gesteund in hun ontwikkeling op een uitgebreide lijst van
gebieden. Hoewel de leden van de SP-fractie het belang van brede,
inclusieve en duurzame ontwikkeling ook nadrukkelijk onderstrepen,
stellen zij toch een aantal vraagtekens bij deze uitspraak van het kabinet.
Hoe kan het dat het kabinet zich hier zo ambitieus opstelt op het gebied
van ontwikkelingssamenwerking, terwijl zij niet bereid is om hier
voldoende geld voor vrij te maken in de Nederlandse begroting? Is de
Nederlandse oproep voor een ambitieus ontwikkelingsbeleid op multilateraal niveau nog wel geloofwaardig als Nederland zelf bezuinigt op haar
eigen ontwikkelingssamenwerkingsbudget?
25. Antwoord kabinet
Het kabinet heeft in de reactie op het AIV-advies «Nederland en
de wereldwijde aanpak van COVID-19» (Kamerstuk 33 625, nr.
320 van 10 juli 2020) aangegeven welke maatregelen worden
genomen ter ondersteuning van het ODA-budget. In 2020 wordt
in totaal EUR 500 miljoen uit de algemene middelen toegevoegd
aan de BHOS-begroting, waarvan EUR 350 miljoen om de effecten
van de krimp van het BNI op het ODA-budget op te vangen en
EUR 150 miljoen voor aanvullende inspanningen om de coronacrisis in de meest kwetsbare landen te bestrijden. Op basis van
deze keuzes is voor 2020 en 2021 een stabilisatie van het
ODA-budget voorzien. Nederland is en blijft daarmee een relatief
grote speler op het gebied van internationale samenwerking, ook
onder de huidige moeilijke omstandigheden. Op basis van deze
positie kan Nederland met recht pleiten voor een ambitieus
ontwikkelingsbeleid op multilateraal niveau.
De leden van de SP-fractie lezen ook dat het kabinet pleit voor meer
aandacht voor de aanpak van ontbossing en het uitfaseren van fossiele
brandstoffen in ontwikkelingslanden. Gezien de ernst van de mondiale
klimaatcrisis steunen zij deze inzet volkomen. Echter zouden zij graag zien
dat deze punten ook meer worden meegenomen in het Nederlandse en
Europese handelsbeleid. Zo ondersteunt Nederland door middel van
exportkredietverzekeringen nog voor 4,4 miljard euro aan fossiele export.
Deze ondersteuning werkt het uitfaseren van fossiele brandstoffen door
ontwikkelingslanden tegen, doordat er hierdoor juist extra wordt
geïnvesteerd in fossiele brandstoffen. Is het kabinet daarom bereid de
exportkredietverzekeringen voor fossiele export zo snel mogelijk te
stoppen?
26. Antwoord kabinet
Nederland zet internationaal, in EU en in OESO verband in op een
ambitieuze agenda voor vergroening en het uitfaseren van
ekv-dekking op fossiele transacties. Nederland heeft daarbij de
ambitie om te komen tot een Europese positie voor het beperken
van fossiele transacties en trekt daarbij op met landen als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

16

Frankrijk, Denemarken en Zweden. Daarnaast blijft Nederland
inzetten op het stimuleren van meer groene ekv-transacties
wereldwijd, inclusief ontwikkelingslanden. Zo zijn de
voorwaarden voor groene ekv-transacties recentelijk verruimd
(zie Kamerbrief 2020Z21711). Het nemen van unilaterale stappen
bij het beperken van fossiele transacties heeft gelet op het
gewenste level playing field niet de voorkeur van het kabinet. Dit
zou immers kunnen leiden tot het verplaatsen van productie naar
andere landen waardoor de Nederlandse export schade ondervindt, IMVO sturing vanuit Nederland verloren gaat en er geen
klimaatwinst is.
Daarnaast werkt de Nederlandse steun aan het Europese handelsverdrag
met Mercosur het doel van het tegengaan van ontbossing in ontwikkelingslanden tegen. In het Amazonegebied vindt namelijk op grote schaal
ontbossing plaats, vaak ten gunste van de productie van landbouwproducten. Door de handel met Mercosur te bevorderen, kan het handelsverdrag ervoor zorgen dat de vraag naar deze producten toeneemt, wat
verdere ontbossing stimuleert. Hoe verenigt de Minister de steun aan dit
verdrag met de Nederlandse oproep om meer aandacht te hebben voor
het tegengaan van ontbossing in ontwikkelingslanden? Is zij bereid om, in
lijn met de aangenomen motie van het lid Ouwehand c.s., zich uit te
spreken tegen het handelsverdrag tussen de EU en Mercosur (Kamerstuk
21 501–20, nr. 1517)?
27. Antwoord kabinet
Het kabinet zet zich in lijn met de Kamerbrief: »Internationale
inzet bosbehoud en bosherstel» in om ontbossing wereldwijd te
stoppen. Het behoud van de regenbossen in de Amazone en
aanpalende gebieden zijn een cruciaal onderdeel van dit beleid
(Kamerbrief van 9 Maart 2020 van de Ministers van BHOS en LNV,
Kamerstukken 30 196 en 31793, nr. 708).
Zoals eerder is aangegeven, heeft het kabinet nog geen positie
kunnen innemen over het voorgenomen associatieakkoord tussen
de Europese Unie en de Mercosur-landen. De regering zal de
balans opmaken van de voor- en nadelen van dit associatieakkoord als alle daartoe noodzakelijke stukken beschikbaar zijn,
zoals de teksten van de akkoorden en de tariefcontingenten. Ook
de uitkomsten van het EU Duurzaamheidseffecten onderzoek en
van het gevraagde onderzoek naar aanleiding van de motie van
het lid Voordewind c.s. (Kamerstuk 34 952, nr. 75 van 4 juli 2019)
zijn hiervoor relevant.
De leden van de PvdA-fractie lazen met belangstelling in de geannoteerde
agenda over de ontwikkelingen rond het Common Framework. Niet alleen
de ongelijkheid tussen mensen maar ook de ongelijkheid tussen landen is
tijdens de COVID-crisis vergroot. Sommige landen worstelen door de
COVID-crisis met acute liquiditeitsproblemen. Maakt schuldsanering ook
onderdeel uit van deze aanpak?
28. Antwoord kabinet
Nederland heeft het DSSI en de verlenging daarvan gesteund om
te voorkomen dat liquiditeitsproblemen leiden tot structurele
schuldenproblematiek. De verwachting is echter dat in sommige
landen een meer substantiële schuldverlichting nodig is dan door
het DSSI wordt geboden. Voor die groep landen is het recent
aangenomen Common Framework ontwikkeld, waaronder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

17

schuldverlichting mogelijk is. Onder het huidige raamwerk wordt
dit alleen voorzien als dit noodzakelijk is op basis van de schuldhoudbaarheidsanalyse van het IMF en de WB en de bereidheid van
crediteuren.
De leden vragen zich verder af of de Minister bereid is bij haar pleidooi
voor «groen, inclusief en duurzaam herstel» ook te pleiten voor het
naleven van de richtlijnen voor multinationale ondernemingen van de
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) en
ook in Europees verband strenger toe te zien op de daadwerkelijke
naleving daarvan?
29. Antwoord kabinet
Het kabinet hecht eraan dat het Europese instrumentarium voor
partnerlanden wordt ingezet ten behoeve van economisch herstel
dat groen, inclusief en duurzaam is. Het kabinet is van mening
dat IMVO, gebaseerd op de OESO richtlijnen, bijdraagt aan een
duurzaam herstel van de coronacrisis naar een maatschappij met
betere arbeidsomstandigheden wereldwijd en een geringere
milieu en klimaatbelasting. Het kabinet zet daartoe actief in op
een verplichting voor gepaste zorgvuldigheid (due diligence), bij
voorkeur Europees, zoals aangegeven in de beleidsnota Van
Voorlichten tot Verplichten (Kamerstuk 26 485, nr. 337). De
Europese Commissie heeft aangegeven hiervoor in het tweede
kwartaal van 2021 met een voorstel te zullen komen.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de Europese inzet rond het verbinden van investeringen en schuldverlichting aan de SDG-agenda. Kan de Minister aangeven welke concrete
stappen hiertoe worden gezet, en is de Minister bereid er hierbij op aan te
dringen om niet alleen te kijken naar de positieve impact van Europese
investeringen, maar ook de negatieve impact op de wereldwijde
SDG-agenda mee te nemen in de aanpak? Daarbij denken de leden in het
bijzonder aan belastingontwijking- of ontduiking, milieuconsequenties en
de impact op gender. Hoe zal de toetsing van de impact van Europese
investeringen vooraf plaatsvinden? Welke partijen zijn hier actief bij
betrokken?
30. Antwoord kabinet
Voorzitter van de Europese Commissie Von der Leyen riep dit
voorjaar op om investeringen en schuldverlichting te verbinden
aan de SDG’s en het kabinet steunt haar in die oproep. De
achterliggende gedachte is dat wanneer schuldverlichting
plaatsvindt, erop moet worden toegezien dat de investeringen die
daarop volgen ten goede komen aan groen, inclusief en duurzaam
economisch herstel en dus bijdragen aan de SDG’s en aan de
klimaatdoelstellingen van het Akkoord van Parijs. Besluitvorming
over schuldverlichting vindt plaats in het kader van de G20, de
Club van Parijs en het IMF en bestaat tot nu toe uit het overeenkomen van het DSSI en het Common Framework zoals hierboven
beschreven. Van grootschalige schuldverlichting is op dit
moment geen sprake. Het kabinet roept de Commissie op om met
voorstellen te komen om deze in de toekomst voorziene investeringen te verbinden aan inzet op de SDG’s. Het ligt daarbij voor
de hand dat daarbij ook gebruik zal worden gemaakt van het
EU-ontwikkelingsinstrumentarium en de daarbij behorende
voorafgaande toetsingskaders.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

18

Gender
De leden van de CDA-fractie onderstrepen het belang van het versterken
van de positie van vrouwen en meisjes en zijn verheugd met de toenemende inzet op Europees niveau daaromtrent en de inzet van het kabinet.
Deze leden vragen de Minister daarbij ook nadrukkelijk misstanden door
hulpverleners te adresseren. Deze leden vragen de Minister of er op
Europees niveau of in de genoemde samenwerkingsverbanden en
projecten mogelijkheden bestaan voor internationale vervolging van
hulpverleners die misbruik maken van de kwetsbaren in de samenleving,
hetgeen vaak meisjes en vrouwen zijn. Deze leden vragen de Minister om
dit te adresseren en indien nodig te verzoeken om op Europees niveau
een onderzoek in te stellen naar internationale vervolgingsmethodes of
het opstellen van zwarte lijsten. De leden van de CDA-fractie vragen de
Minister tevens in hoeverre mensen met een beperking deel uitmaken van
deze programma’s.
31. Antwoord kabinet
De Nederlandse aanpak is sterk gericht op preventie van misbruik
door hulpverleners. In dat kader wordt een aanpak aangemoedigd
die bestaat uit meer effectieve screening vooraf bij rekrutering,
alsook door data-uitwisseling van partnerorganisaties over
misbruik. Indien sprake is van een vermoeden van een strafbaar
feit op basis van de nationale wetgeving kan aangifte worden
gedaan. Data- en privacy wetgeving bemoeilijkt een internationale of Europese aanpak. Het VK lanceerde een pilot project
dat wordt uitgevoerd door Interpol. In 2021 zullen resultaten
beschikbaar zijn en kan een aanpak in breder internationaal
verband opnieuw overwogen worden.
Datacollectie op SEAH in de hulpsector is vertrouwelijk en het
samenstellen van geaggregeerde cijfers – ook inzake mensen met
een beperking – is nog werk in uitvoering.
De leden van D66-fractie zijn verheugd te lezen dat het kabinet breed
aandacht zal vragen voor gender en daarbij ook het belang van aandacht
voor seksuele en reproductieve gezondheid en rechten (SRGR) en de
gelijke rechten van LHBTI-personen zal benadrukken. Een onderdeel
daarvan is het mainstreamen van gender in alle programmering. In
hoeverre verwacht de Minister dat het Gender Action Plan III (2021–2025)
ook betrekking zal hebben op het EU-beleid ten opzichte van multilaterale
instellingen? Is de Minister bereid ervoor te pleiten dat ook het
mainstreamen van gender binnen alle programma’s van deze instellingen
onderdeel van het actieplan wordt?
32. Antwoord kabinet
Het Actieplan bevat een doelstelling van dat 85% van alle nieuwe
EU externe programma’s bijdragen aan gendergelijkheid. Deze
doelstelling geldt daarom ook voor verschillende VN
programma’s die de Europese Commissie financiert, waaronder
het EU-VN Spotlight-initiatief.
De verwachting is dat de EU in GAP III haar leiderschapsrol op
gendergelijkheid, vrouwenrechten en versterking van de positie
van vrouwen wil versterken in multilateraal verband en internationale fora. Zo zal de Europese Commissie, samen met de
EU-lidstaten, actief deelnemen aan de Generation Equality
Forums ter viering van Beijing+25. Deze organiseert UN Women

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

19

met Mexico en Frankrijk, in nauwe samenwerking met het
maatschappelijk middenveld, de private sector en internationale
organisaties. De Europese Commissie is tevens co-lead van de
Generation Equality Action Coalition ter bestrijding van gender
gerelateerd geweld.
De VN heeft eigen instrumenten om te werken aan het
mainstreamen van gender binnen programma’s in partnerlanden,
zoals het UN System-wide Action Plan on Gender Equality and
the Empowerment of Women (SWAP) en het UN Country Team
SWAP. Hiermee worden VN-organisaties gemonitord op hun
bijdrage aan gendergelijkheid. Nederland onderstreept samen
met andere VN- en EU-lidstaten in verschillende
VN-bestuursorganen het belang van deze gendermainstreaming.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn tevreden met de kabinetsinzet op
dit punt en danken de Minister voor de uitgebreide toelichting hierop in
de geannoteerde agenda. Zij vragen zich af hoe de besluitvorming over
het actieplan er uit zal zien in de Raad.
33. Antwoord kabinet
Het Gender Action Plan is een document van de Europese
Commissie en de Europese Dienst voor Extern Optreden. Naar
verwachting wordt GAP III eind november gepubliceerd.
Lidstaten nemen vervolgens naar verwachting Raadsconclusies
aan over het Actieplan.
De leden van de SP-fractie lezen dat het kabinet handelsbeleid ziet als een
platform om de economische empowerment van vrouwen te stimuleren.
Tegelijkertijd stelt het kabinet zich afwachtend op bij het opstellen van
wetgeving op het gebied van Internationaal Maatschappelijk Verantwoord
Ondernemen (IMVO), waardoor er nog steeds mensen worden uitgebuit
in productieketens van Nederlandse multinationals. Deze uitbuiting is juist
een blokkade voor de economische empowerment van mensen. Hoe
verklaart de Minister deze tegenstelling?
34. Antwoord kabinet
Het klopt dat het kabinet het handelsbeleid als platform ziet om
de economische empowerment van vrouwen te stimuleren. Dit
kan, zoals uiteengezet in het non-paper over handel en gender,
onder meer door samenwerking op het gebied van handel en
gender te versterken onder EU-handelsakkoorden, waaronder via
kennisuitwisseling over dataverzameling, het delen van best
practices en bewustmaking. Het IMVO-beleid draagt eraan bij
omdat het toewerkt naar het doel dat bedrijven risico’s voor
mens en milieu in waardenketens van bedrijven voorkomen of
aanpakken, ook voor vrouwen en meisjes. Het kabinet financiert
de ontwikkeling van specifieke handreikingen voor bedrijven om
gender te integreren in hun gepaste zorgvuldigheid (due
diligence). Het kabinet zet in op ambitieuze brede due diligence
wetgeving, bij voorkeur op Europees niveau, om dit doel te
bereiken, zodat gezamenlijk meer impact gerealiseerd kan
worden in derde landen.
De leden van de PvdA-fractie zijn erg blij met de inzet van het kabinet ten
aanzien van het derde Gender Action Plan, dat eind deze maand zal
verschijnen. Vanuit informele bronnen weten de genoemde leden dat er in
verschillende drafts nadruk werd gelegd op inclusiviteit en intersectionaliteit, iets dat zij zeer waarderen. Zoals de Minister in haar brief al stelt, is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

20

het belangrijk dat de Raad het onderwerp «gender» breed benadert, en
daarmee recht doet aan belangrijke en aan elkaar verbonden onderwerpen als gendergelijkheid, seksuele en reproductieve gezondheid en
rechten (SRGR), vrouwenrechten en de gelijke rechten van LHBTIpersonen. Ook tegen de weerwil van een aantal andere conservatieve
lidstaten, waarvan bekend is dat zij steeds beter georganiseerd en
mondiger Europese beleidsstukken van een brede inzet op gendergelijkheid en vrouwenrechten proberen te ontdoen. Kan de Minister
toezeggen dat zij compromisloos vasthoudt aan de progressieve inzet en
taalgebruik van GAP III?
35. Antwoord kabinet
Het kabinet maakt zich zorgen om de wereldwijde pushback
tegen o.a. gendergelijkheid, SRGR en vrouwenrechten. Nederland
staat pal voor deze EU-kernwaarden. Het GAP III is een document
van de Europese Commissie en de Europese Dienst voor Extern
Optreden. Naar verwachting zal GAP III een ambitieuze agenda
bevatten, hetgeen het kabinet verwelkomt. Lidstaten besluiten
niet over de inhoud van GAP III, maar zullen wel Raadsconclusies
aannemen over GAP III. Nederland zal, zoveel mogelijk in
coalitieverband, streven naar ambitieuze Raadsconclusies.
Verder is het belangrijk dat het (vervolg) voornemen in het GAP III dat 85%
van alle nieuwe EU externe maatregelen bijdragen aan gendergelijkheid
gewaarborgd blijft. De leden van de PvdA-fractie zouden daar wel aan
willen toevoegen dat hiernaast ook programma’s met gender als primary
target van belang blijven (in GAP II was dat 20%). Is de Minister bereid om
zich hier ook sterk voor te maken?
36. Antwoord kabinet
Het huidige GAP II heeft een target van 85% van programma’s die
bijdragen aan gendergelijkheid. Het GAP II heeft echter geen
target voor programma’s met gender als hoofddoelstelling. De
doelstelling van 85% genderrelevante programma’s zal in GAP III
gewaarborgd blijven. Deze doelstelling is ook opgenomen in de
Raadspositie over de verordening van het nieuwe EU Externe
Financieringsinstrument voor het volgende Meerjarig Financieel
Kader (2021–2027), het Neighbourhood, Development and
International Cooperation Instrument (NDICI). In deze Raadspositie staat tevens een target van 5% voor programma’s die
gendergelijkheid als hoofddoelstelling hebben. Het Europese
Parlement streeft in de triloog een hogere target na.
Daarnaast zijn de leden van de PvdA-fractie verheugd om te lezen dat het
kabinet onder andere het belang van (directe) steun aan vrouwenorganisaties zal benadrukken. De leden willen daar graag over meegeven dat het
bij deze directe steun niet alleen om regionale en internationale organisaties moet gaan (hoezeer zij bijvoorbeeld ook de woorden over het
EU-VN Spotlight-initiatief waarderen), maar vooral lokale
gendergelijkheids- en vrouwenrechtenorganisaties directe steun
behoeven. Dit ook ter bevordering van de autonomie van lokale
gendergelijkheid- en vrouwenrechtenorganisaties, in zowel de interne als
externe inzet vanuit GAP III – zeker in die Europese lidstaten waar
gendergelijkheid en vrouwenrechten steeds openlijker onder druk komen
te staan. Hoe ziet de Minister dit?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

21

37. Antwoord kabinet
GAP III richt zich specifiek op de externe actie van de EU. Naar
verwachting zal, net als binnen het huidige GAP II, er tevens in
het GAP III aandacht zijn voor participatie van vrouwenrechtenorganisaties. De in maart 2020 gepubliceerde «Gender Equality
Strategy 2020–2025» van de Europese Commissie richt zich op
gendergelijkheid binnen de EU. In deze strategie staat dat
specifieke financiering voor projecten ten behoeve van
maatschappelijke organisaties en openbare instellingen die
specifieke acties uitvoeren, waaronder het voorkomen en
bestrijden van gender gerelateerd geweld, beschikbaar zal zijn via
het programma Citizens, Equality, Rights and Values. Nederland
dringt er binnen de EU op aan dat alle EU lidstaten zich inzetten
voor het behalen van de doelstellingen op het gebied van
gendergelijkheid, zowel intern als extern en benadrukt daarbij het
belang van directe steun aan vrouwenrechtenorganisaties.
Zou de Minister zich met betrekking tot de betekenisvolle participatie van
lokale gendergelijkheids- en vrouwenrechtenorganisaties, ervoor willen
inzetten dat deze ook echt kunnen meepraten in alle fasen van implementatie van GAP III, met bijvoorbeeld het opstellen van implementatieplannen en gender analyses die hiervoor vooraf worden gedaan, evenals
beleidsdialogen op landenniveau en tussentijdse evaluaties?
38. Antwoord kabinet
Nederland benadrukt het belang van betekenisvolle participatie
en leiderschap van vrouwen en vrouwenrechtenorganisaties in
EU-verband, en specifiek voor GAPIII. Naar verwachting zal, net
als binnen het huidige GAP II, er tevens in het toekomstige GAP
III aandacht zijn voor participatie van vrouwenrechtenorganisaties. Zo werkt de EU voor de uitvoering van programma’s in
partnerlanden momenteel samen met een breed scala aan
actoren, zoals lokale autoriteiten en maatschappelijke organisaties, waaronder vrouwelijke activisten, mensenrechtenverdedigers, jongeren, religieuze actoren en op geloof gebaseerde
organisaties, media, culturele actoren en beïnvloeders. In de EU
roadmaps voor EU-samenwerking met het maatschappelijk
middenveld in partnerlanden wordt een genderperspectief
geïntegreerd evenals participatie van lokale vrouwen- en jeugdorganisaties. De roadmaps bevorderen betekenisvolle participatie
van het maatschappelijk middenveld, inclusief lokale
gendergelijkheids- en vrouwenrechtenorganisaties, in besluitvorming.
Ook spreken de leden van de PvdA-fractie de hoop uit dat in GAP III sterk
ingezet gaat worden op het beschermen van vrouwelijke
mensenrechtenverdedigers/ vrouwenrechtenactivisten. Zeker gezien de
verder krimpende maatschappelijke, politieke en financiële ruimte waarin
zij moeten opereren, terwijl de COVID-19 crisis laat zien waarom hun werk
zo belangrijk is.
39. Antwoord kabinet
Het kabinet deelt de zorgen over krimpende ruimte voor het
maatschappelijk middenveld, die nog sterker onder druk is
komen te staan door disproportionele crisismaatregelen en de
regressieve wind ten aanzien van vrouwenrechten en verdedigers
van deze rechten. Naar verwachting zal het bevorderen van een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

22

veilige omgeving, ook online, voor het maatschappelijk
middenveld, inclusief meisjes- en vrouwenrechtenorganisaties,
vrouwelijke mensenrechtenverdedigers, vredesbouwers, vrouwelijke journalisten en vertegenwoordigers van inheemse volkeren,
onderdeel uitmaken van GAP III. Daarnaast blijft Nederland zich
multilateraal inzetten voor de bescherming van vrouwelijke
mensenrechtenverdedigers.
Als het gaat om de verbinding van GAP III met andere EU-actieplannen en
-beleidsstukken, is het goed te vernemen dat tijdens de consultaties er
onder meer aandacht is besteed aan het integreren van GAP III met
andere actieplannen. In hoeverre komen de doelstellingen van onder
meer het EU Vrouwen Vrede en Veiligheid Actieplan terug in GAP III?
Maken de Green Deal en de EU-strategie voor aanpassing aan klimaatverandering bijvoorbeeld integraal onderdeel uit van GAP III?
40. Antwoord kabinet
Een van de verwachte prioriteiten van GAPIII is om de synergie
met de Women, Peace and Security (WPS)-agenda te borgen en
beter te integreren. Ook is het de bedoeling dat de WPSmonitoring – en rapportage geleidelijk afgestemd zullen worden
op GAPIII. Daarnaast heeft GAP III naar verwachting prioriteiten
op het vlak van het aangaan van uitdagingen en benutten van
kansen die worden geboden door de groene transitie en de
digitale transformatie.
Tot slot over GAP III: het is fantastisch ook dat Nederland inzet op
gender-responsive COVID-19 beleid en programma’s. Zou de Minister – in
het licht van GAP-III maar ook in het kader van de «Build Back Better»agenda – ook willen inzetten op gender transformatief beleid en
programma’s? Dat wil zeggen dat de aanpak van de COVID-19 crisis niet
alleen ten goede komt aan vrouwen, mannen en gender non-conforme
mensen, maar ook bijdraagt aan – waar nodig – sociale transformatie om
te komen tot gendergelijkheid.
41. Antwoord kabinet
De COVID-19 crisis vergroot bestaande genderongelijkheden en
dreigt deze te bestendigen. Zwaarbevochten voortuitgang op dit
terrein loopt het risico in snel tempo teniet te worden gedaan.
Het is dan ook belangrijk dat COVID-19 beleid en programma’s
zich er met een gender-sensitieve benadering minimaal voor
inzetten dat dit voorkomen wordt. Waar mogelijk zet ik mij ook in
voor gender transformatie, omdat het mijn ambitie is om een
bijdrage te leveren aan het bereiken van gendergelijkheid en de
empowerment van vrouwen en meisjes (SDG5), als een van de
prioriteiten in mijn beleidsagenda Investeren in Perspectief.
De leden van de PvdA-fractie verwelkomen de inzet van de Minister op
gendermainstreaming in vrede en veiligheidsprocessen, onder andere via
een nieuw Nationaal Actieplan 1325, en dat uitdraagt in EU verband. Een
ander belangrijk element van het EU Actieplan over Vrouwen, Vrede en
Veiligheid is accountability en rapportage van de inzet op deze agenda
door EU-lidstaten. Publieke monitoring en rapportage is cruciaal om
beleid en programma’s gericht op inclusieve vrede en veiligheid te
kunnen volgen en bij te kunnen sturen of te intensiveren waar nodig. Lang
niet alle EU-lidstaten – ook niet als zij wel een nationaal actieplan op
Vrouwen, Vrede en Veiligheid hebben – monitoren hun inzet en/of maken
dit inzichtelijk. Met als gevolg dat ook in Europa onvoldoende impact

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

23

wordt gemaakt en we – 20 jaar na de aanname van VN Veiligheidsraad
Resolutie 1325 – onderpresteren, terwijl geweld tegen vrouwelijke
vredesactivisten toeneemt. Zou de Minister zich daarom eveneens hard
willen maken voor betere accountability en rapportage door EU-lidstaten?
42. Antwoord kabinet
Ja. Nederland is voorstander van een transparant monitorings-en
evaluatieproces. Het EU-Actieplan over Vrouwen, Vrede en
Veiligheid is van vrij recente datum, juli 2019, en staat wat
betreft rapportage en monitoring nog aan het begin van een
structureel proces. Van belang is dat dit proces op een constructieve wijze plaatsvindt, zodat men van elkaars aanpak en beleid
kan leren en vervolgens op basis van geleerde lessen kan
verbeteren. Behalve de EU-lidstaten en de EU-instituties, zijn
daarvoor ook de maatschappelijke organisaties van groot belang
en zij worden hierbij dan ook door de Nederlandse overheid nauw
betrokken. Een degelijk en transparant proces op het terrein van
Monitoring, Evaluatie en Leren (MEL) en een constructieve
samenwerking met maatschappelijke partners zal onze gezamenlijke (EU) en individuele (EULS) inzet op de volledige implementatie van de Vrouwen, Vrede en Veiligheidsagenda ten goede
komen.
De leden van de PvdA-fractie vinden het belangrijk dat in het in de brief
genoemde non-paper aan de Europese Commissie wordt gevraagd om
gendergelijkheid en women’s economic empowerment op te nemen in de
EU Trade Policy Review. Het non-paper bevat een aantal goede punten
die, mits effectief in de praktijk gebracht, kunnen helpen. De vraag is hoe
ze in praktijk gebracht gaan worden en hoe daadwerkelijke vooruitgang
gemeten en gemonitord wordt. Is de Minister bereid om ook hier op
goede monitoring in te zetten, ook met het oog op de schadelijke
gevolgen van EU handelsbeleid op vrouwen en gendergelijkheid? Daar
wordt in het non-paper namelijk nu niet op ingegaan.
43. Antwoord kabinet
Het kabinet zet zich in voor het in kaart brengen van gendergedifferentieerde effecten voorafgaand aan het afsluiten van handelsakkoorden en na de inwerkingtreding daarvan. Nederland heeft
de Europese Commissie hiertoe opgeroepen door middel van de
inbreng voor de Trade Policy Review en het non-paper over
handel en gender. Als onderdeel van de Sustainability Impact
Assessments worden ook mogelijke negatieve effecten van
handelsakkoorden in kaart gebracht. Het is zaak om handelsbelemmeringen die de toegang van vrouwen tot internationale
markten belemmeren en onderliggende oorzaken voor ongelijkheden te adresseren door middel van nationaal beleid. Een
handelsakkoord kan daarbij een faciliterende rol spelen bijvoorbeeld door in dat kader best practices te delen.
Daarnaast ontbreken in het non-paper een aantal belangrijke punten, die
wel in een in 2018 door het Europees Parlement aangenomen motie op
gendergelijkheid in EU-handelsovereenkomsten terugkomen. Een aantal
van de aanbevelingen in de motie zijn bijvoorbeeld dat handelsovereenkomsten een ambitieus en afdwingbaar trade and sustainable
development (TSD) hoofdstuk moeten bevatten, dat handelsovereenkomsten nooit mensenrechten, vrouwenrechten of bescherming van het
milieu mogen overrulen, en een aantal diensten – zoals water, educatie,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

24

openbaar vervoer, gezondheidszorg – niet zouden moeten worden
geliberaliseerd. Kan de Minister hier op ingaan?
44. Antwoord kabinet
De afspraken over handel en duurzame ontwikkeling in bilaterale
EU-handelsakkoorden zijn juridisch bindend. In deze hoofdstukken is ook het zogenaamde right to regulate vastgelegd wat
gaat over het recht van verdragspartijen om nationaal beleid te
voeren ten behoeve van milieubescherming en arbeidsrechten.
Tevens voorzien handelsakkoorden in een eigen geschillenbeslechtingsmechanisme om de naleving van de afspraken over
handel en duurzame ontwikkeling af te dwingen. Nederland roept
in het Frans-Nederlandse non-paper over handel, duurzaamheid
en sociaaleconomische ontwikkeling op tot effectieve implementatie van afspraken over handel en duurzame ontwikkeling
(Kamerstuk 21 501-20, nr. 1541).
Publieke diensten zijn in EU-handelsakkoorden beschermd. De EU
spreekt in haar handelsakkoorden met derde landen af welke
bestaande publieke diensten er over en weer zijn, zowel op
nationaal als op lokaal niveau, en maakt de nodige afspraken ter
bescherming daarvan. Daarnaast maakt de EU afspraken over
mogelijk toekomstige publieke diensten die zowel op nationaal
als op lokaal niveau als publieke diensten zouden kunnen worden
beschouwd, en verdragspartijen behouden zich het recht voor die
niet te liberaliseren. Overheden in de verdragspartijen krijgen
daarbij het recht zelf te bepalen welke diensten publieke diensten
zijn. De mogelijk toekomstige publieke diensten zijn niet
limitatief bepaald. Het gaat bijvoorbeeld om diensten als milieudiensten, onderzoeks- en ontwikkelingsdiensten, gezondheidsdiensten, transportdiensten, diensten op het gebied van socialeen menswetenschappen en om diensten op het gebied van
technische testen en analyses.
De Minister heeft eerder tijdens een door het ministerie, de Wereldhandelsorganisatie (WTO) en de Wereldbank georganiseerde conferentie
gezegd dat handelsbeleid een do no harm-principe zou moeten bevatten.
Toch komt dit niet terug in het non-paper. Is de Minister bereid om dit –
evenals de uitgangspunten van de eerdergenoemde EP-motie – ook een
uitgangspunt te maken in de kabinetsinzet in de EU Trade Policy Review?
45. Antwoord kabinet
Het hanteren van het do no harm principe betekent in het kader
van handelspolitiek dat verdragspartijen mogelijke negatieve
effecten in kaart brengen en waar mogelijk mitigeren. Nederland
heeft de Europese Commissie reeds opgeroepen tot het systematisch in kaart brengen van gendergedifferentieerde effecten van
handelsakkoorden. Handel draagt bij aan het versterken van de
positie van vrouwen bijvoorbeeld door het genereren van betere
banen en het verhogen van lonen voor vrouwen. Wel kunnen met
name niet- of laaggeschoolde vrouwen kwetsbaar zijn voor de
gevolgen van toenemende concurrentie en van veranderende
productieketens ten gevolge van handel. Het is van belang dat
overheden deze risico’s mitigeren door nationaal flankerend
beleid gericht op het verbeteren van de toegang van vrouwen tot
onderwijs, financiële diensten en digitale technologieën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

25

AOB
Verder lezen de leden van de VVD-fractie dat tijdens de videoconferentie
de lopende onderhandelingen over het Post-Cotonouverdrag en het
nieuwe externe financieringsinstrument NDICI besproken zullen worden.
Mede op basis van het verslag van de vorige, informele Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking van 29 september 2020,
hebben zij hier enkele vragen over.
Voorgenoemde leden lezen dat Nederland bij de vorige
RBZ/Ontwikkelingssamenwerking heeft aangedrongen op het verankeren
van goede terugkeerafspraken in het akkoord. Zij delen deze inzet. Zij
lezen tevens dat Nederland heeft aangegeven niet te willen buigen voor
druk om de teksten in het akkoord over Seksuele en Reproductieve
Gezondheid en Rechten (SRGR) af te zwakken. Ook deze inzet delen de
leden. Deelt de Minister de opvatting dat evenmin voor politieke druk
gebogen zou moeten worden om de teksten over migratieafspraken af te
zwakken?
46. Antwoord kabinet
Het kabinet is van mening dat het EU-onderhandelingsmandaat
moet worden gevolgd, zowel op het gebied van SRGR als op het
gebied van migratie.
Daarnaast hechten voorgenoemde leden er waarde aan om te blijven
benadrukken dat het van cruciaal belang is dat in het
Post-Cotonouverdrag opgenomen wordt dat de partnerlanden een plicht
hebben om hun eigen onderdanen, die zich illegaal bevinden op het
grondgebied van de andere partij, zonder voorwaarden terug te nemen.
Deze leden nemen op basis van eerdere antwoorden van de Minister aan
dat zij dit belang eveneens onderstreept. Kan de Minister toelichten of dit
het punt is binnen het onderwerp migratie waar op dit moment nog geen
overeenstemming over is bereikt? Zo nee, welke andere concrete
verschillen in de posities van de Europese landen en de partnerlanden zijn
er op dit moment?
47. Antwoord kabinet
Het kabinet onderstreept inderdaad het belang van een herbevestiging in een vervolgverdrag van de plicht voor beide partijen om
onderdanen, die zich illegaal bevinden op het grondgebied van de
andere partij, zonder voorwaarden terug te nemen. Dit is een van
de onderwerpen waarover nog geen overeenstemming met de
ACP-groep is bereikt. Daarnaast wordt in de onderhandelingen
nog gesproken over de te nemen stappen en consequenties bij
het niet naleven van bepalingen uit het verdrag en over operationele afspraken op het gebied van terugkeersamenwerking. Op al
deze punten is nog geen overeenstemming bereikt. Het kabinet
zal een nieuw verdrag uiteindelijk in zijn geheel beoordelen.
Kan de Minister eveneens toelichten hoe het onderwerp migratie en meer
specifiek de plicht tot terugkeer op dit moment is opgenomen in de
conceptteksten? Wat is het standpunt van de Commissie ten aanzien van
de wijze waarop omgegaan moet worden met de vaststelling van
nationaliteit en de terugkeer van eigen onderdanen en op welk standpunt
stellen de partnerlanden zich? Wat zijn in vergelijkbare zin de standpunten
met betrekking tot de controle van het volgen van de uiteindelijk
gemaakte afspraken en de sancties wanneer dit niet gebeurt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

26

48. Antwoord kabinet
Het kabinet hecht zeer aan het herbevestigen van de plicht tot
het terugnemen van eigen onderdanen in het vervolgverdrag. In
de onderhandelingen heeft de Europese Commissie dit belang
ook consequent uitgedragen richting de partnerlanden, in lijn met
het EU-onderhandelingsmandaat. Daarnaast wordt in de onderhandelingen nog gesproken over de te nemen stappen en
consequenties bij het niet naleven van bepalingen uit het verdrag
en over operationele afspraken op het gebied van terugkeersamenwerking. Op al deze punten is nog geen overeenstemming
bereikt.
Daarnaast lezen de voorgenoemde leden dat ook binnen de onderhandelingen over NDICI er nog overeenstemming moet worden bereikt over het
punt van migratie. Kan de Minister concreet toelichten welke standpunten
op dit moment ten aanzien van dit onderwerp nog niet in overeenstemming zijn gebracht? Kan zij daarnaast inzichtelijk maken wat de
voorgenomen hulp in het NDICI is voor de landen in Noord-Afrika?
49. Antwoord kabinet
In de triloog met het Europees Parlement wordt wat betreft de
migratie-tekst nog overeenstemming gezocht over pre-ambule 30
en artikel 8.7, in het bijzonder over de hoogte van de spendingtarget voor migratie-gerelateerde uitgaven, over de mogelijke
inzet van OS-middelen als positieve of negatieve prikkel richting
partnerlanden, en over de referentie in recital 30 aan een
faciliteit binnen het NDICI om flexibel in te kunnen spelen op
onvoorziene omstandigheden.
Het is nog niet bekend hoeveel NDICI financiering verschillende
landen toe zal komen. Wel staat in de Raadspositie over de NDICI
verordening dat ten minste EUR 17,217 miljard (in prijzen van
2018) miljard geografische fondsen ten goede zal komen aan de
Nabuurschapsregio, waaronder Noord-Afrika.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn benieuwd of er inmiddels een
eindakkoord over het NDICI is bereikt? Kan de Minister nader ingaan op
de punten waar nog naar overeenstemming werd gezocht? Wat is de
positie van het kabinet op die punten?
50. Antwoord kabinet
De Nederlandse inzet in de NDICI onderhandelingen is uiteengezet in een BNC fiche dat uw Kamer in augustus 2018
toekwam.3 Op 18 september jl. bereikten EU lidstaten overeenstemming over de volledige Raadspositie over de NDICI verordening. De triloog met het Europees Parlement is nog gaande.
Het streven is dat de triloog voor het einde van het jaar wordt
afgerond. Met name op de punten governance, de klimaattarget
en migratie wordt op dit moment nog naar overeenstemming
gezocht. De triloog wordt namens de Raad door het Duits EU
voorzitterschap gevoerd, op basis van de Raadspositie.

3

Kamerstuk 22 112, nr. 2682

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

27

Verslag informele RBZ/Ontwikkelingssamenwerking van
29 september 2020
In het verslag van de informele RBZ/Ontwikkelingssamenwerking van
29 september lezen de leden van de GroenLinks-fractie dat er bij de Raad
voor werd gepleit om kapitaalvlucht en belastingontduiking te bestrijden.
Deze leden steunen dat pleidooi van harte, zeker ook in het licht van het
recente rapport van UNCTAD, waarin wordt vastgesteld dat Afrika jaarlijks
89 miljard dollar misloopt door kapitaalvlucht. Hoe kijkt het kabinet
hiernaar en wat doet Nederland concreet om dit probleem aan te pakken?
Is de Minister bereid om er bij de Raad op aan te dringen om, samen met
UNCTAD, te onderzoeken welke rol de EU en EU-lidstaten spelen in het
faciliteren van deze kapitaalvlucht en concrete maatregelen voor te stellen
om dit probleem aan te pakken?
51. Antwoord kabinet
Het kabinet vindt de kapitaalvlucht uit Afrika een belangrijk
vraagstuk dat de economische ontwikkeling en het bereiken van
de SDG’s ondermijnt. Om de kapitaalvlucht succesvol te
bestrijden zullen Afrikaanse landen hun beleid tegen onder meer
belastingontduiking, corruptie, illegale handel en witwassen,
moeten versterken. Intensieve internationale samenwerking is
nodig om hen daarbij te ondersteunen. Nederland werkt hier
actief aan mee in organisaties zoals UNODC, FATF en OESO. Zo
biedt Nederland technische assistentie ter versterking van
instituties, zoals belastingdienst en douane, waardoor Afrikaanse
landen beter in staat zijn om kapitaalvlucht te bestrijden. Het
kabinet dringt er op aan dat deze onderwerpen ook op EU niveau
blijvend de aandacht houden.
De leden van de SP-fractie lezen in het verslag van de informele Raad
Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking van 29 september 2020
dat er werd gepleit voor het voorkomen van kapitaalvlucht en belastingontduiking. Zijn hierbij nog concrete maatregelen voorgesteld om dit te
doen? Zo nee, is de Minister bereid om erop toe te zien dat deze er alsnog
komen?
52. Antwoord kabinet
Tijdens de Informele Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking in september werd gesproken over EU-Afrika
relaties en de rol hierin van Team Europe. In dit kader pleitten
verschillende EU-lidstaten voor een bredere benadering op
overheidsinkomsten, onder meer via het voorkomen van kapitaalvlucht en belastingontduiking. Hiertoe zijn tijdens de Raad geen
concrete maatregelen voorgesteld.
Om kapitaalvlucht te bestrijden, ondersteunt het kabinet, via
organisaties als UNODC, FATF en OESO, Afrikaanse landen bij de
versterking van onder meer beleid tegen belastingontduiking. Het
kabinet zet zich ervoor in dat deze thema’s ook in EU-verband
worden aangekaart.
Zij lezen daarnaast dat Zweden tijdens deze Raad heeft gepleit om de
Europese steun voor de aanpak van COVID-19 in Wit-Rusland niet aan de
overheid te geven, maar aan lokale maatschappelijke organisaties. Zij zijn
het eens met deze oproep. EU-steun hoort niet terecht te komen bij
corrupte regimes, zoals dat van Wit-Rusland. Zij willen daarom graag
weten of Nederland deze oproep ondersteund heeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

28

53. Antwoord kabinet
Ja, het kabinet is voorstander van het zoveel mogelijk afbouwen
van steun aan de centrale overheid van Belarus ten behoeve van
extra steun aan de bevolking, het maatschappelijke middenveld
en de vrije pers in Belarus. Nederland heeft hier in EU-verband al
meerdere keren voor gepleit. Zoals vastgelegd in de Raadsconclusies van de RBZ van 12 oktober jl. kiest de EU voor het zoveel
mogelijk afbouwen van EU-steun aan de Belarussische autoriteiten op centraal niveau en voor meer steun aan het Belarussische volk en het maatschappelijk middenveld. De EU is op dit
moment bezig met de herbestemming van de middelen die eerder
naar de centrale overheid zouden gaan. De besluitvorming over
deze herbestemming is momenteel gaande.
De leden van de PvdA-fractie constateren dat de COVID-crisis bestaande
ongelijkheden heeft vergroot, waarbij de meest gemarginaliseerden vaak
extra hard getroffen worden. Dat zou indirect betekenen dat van het
grootste belang is dat de Europese COVID-inzet gendersensitief is. Kan de
Minister aangeven of, en zo ja, hoe dat momenteel het geval is?
54. Antwoord kabinet
In de Team Europe benadering is de inzet op gendergelijkheid en
het versterken van de positie van vrouwen en meisjes prioritair.
Commissaris Urpilainen en de Hoge Vertegenwoordiger Borrell
benadrukten eerder in een gezamenlijke verklaring dat de
COVID-19 response inclusief en gendersensitief moet zijn en
risico op gender-based violence moet mitigeren4. Hiertoe maakt
de Commissie bijvoorbeeld gebruik van het EU-VN Spotlight
Initiatief waarmee onder meer vrouwenrechtengroepen worden
ondersteund bij hun bijdrage aan nationaal beleid op COVID-19
en negatieve effecten van de COVID-19 crisis op vrouwen en
meisjes worden gemitigeerd.
In het algemeen heeft de EU de ambitie om gendersensitief op te
treden, zoals uiteen is gezet in het EU Gender Action Plan. In het
toekomstig EU extern financieringsinstrument onder het
volgende Meerjarig Financieel Kader, het Neighbourhood,
Development and International Cooperation Instrument (NDICI),
wordt een gendersensitieve benadering van de EU gewaarborgd.
In de Raadspositie over de NDICI verordening staat dat het
instrument een overkoepelende gendertarget heeft; minstens
85% van de programma’s moeten 1 of 2 scoren op de OESO
gender marker en hiervan moet 5% gender als principal objective
hebben. Afhankelijk van de uitkomsten van de triloog met het
Europees Parlement over de NDICI-verordening, zullen deze
richtlijnen ook van toepassing zijn op de EU-programmering in
het kader van de COVID-19 respons vanaf 2021.
In het verslag van de informele Raad schrijft de Minister dat de EU van
onderop zou moeten werken aan empowerment van vrouwen, jeugd en
kwetsbare groepen, zodat zij hun overheid ter verantwoording kunnen
roepen. De leden van de PvdA-fractie steunen dit streven naar
empowerment van vrouwen, jeugd en kwetsbare groepen van harte, en
zouden de Minister willen vragen te bevestigen dat het doel van
empowerment breder is dan alleen deze doelgroep in staat te stellen hun
4

https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/80099/women%E2%80%99srights-around-world-times-coronavirus-pandemic-joint-statement-high-representativevice_en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

29

overheid ter verantwoording te roepen en hoe de Minister het traject naar
het (uiteindelijke) doel voor ogen heeft.
55. Antwoord kabinet
Empowerment van vrouwen, jeugd en kwetsbare groepen dient
meerdere doelen. Het draagt bij aan het vergroten van kansen
voor deze groepen op bijvoorbeeld werk en inkomen, onderwijs
en gezondheidszorg. Door middel van empowerment zijn deze
groepen beter in staat voor zichzelf op te komen en hun rechten
te claimen, onder meer door hun overheid ter verantwoording te
roepen. Wanneer overheden verantwoording afleggen naar alle
gelederen van hun eigen bevolking, dan draagt dat bij aan het
versterken van de democratische rechtsstaat. Empowerment is
daarmee goed voor mensen zelf en het verbeteren van hun
rechtspositie, en voor de democratische en duurzame ontwikkeling van een land.
Ook de betrokkenheid van lokale organisaties is een cruciale voorwaarde
voor het bereiken van de meest gemarginaliseerden. Kan de Minister
aangeven hoe daar vanuit de Europese inzet werk van wordt gemaakt?
56. Antwoord kabinet
Het kabinet onderstreept het belang van lokale organisaties in
het bereiken van de meest gemarginaliseerde groepen door hun
legitimiteit, kennis van de betreffende context en effectieve
strategieën. Ook binnen de EU is er aandacht voor het ondersteunen van en samenwerken met een lokaal maatschappelijk
middenveld. De EU loopt internationaal voorop in haar financiering aan lokale organisaties middels bijvoorbeeld het Civil
Societies and Local Authorities programma en European
Instrument for Democracy and Human Rights. In het nieuwe
Meerjarig Financieel Kader 2021–2027 is de Europese Commissie
tevens voornemens onder het financieringsinstrument Neighbourhood, Development and International Coooperation
Instrument steun aan het maatschappelijk middenveld voort te
zetten. Daarnaast staan EU delegaties in contact met maatschappelijke organisaties om van hen te horen wat er speelt en hen
waar mogelijk ondersteuning te bieden. Het kabinet heeft zich
bovendien met succes ingespannen voor aandacht voor een
divers en lokaal maatschappelijk middenveld in het nieuwe EU
actieplan Mensenrechten en Democratie.
De Minister pleitte tijdens de informele Raad eveneens voor meer
aandacht voor cash transfers en sociale vangnetten in de
EU-programmering om deze groepen te bereiken en hun kwetsbaarheid te
verkleinen. De leden van de PvdA-fractie zijn erg blij met dit pleidooi en de
inzet van de Minister met betrekking de meerwaarde van cashtransfer en
sociale vangnetten. Ook de directeur van het World Food Program (WFP),
dhr. Beasley gaf aan dat het WFP steeds meer aan cash transfers doet,
momenteel ter waarde van USD 2,1 miljard, terwijl vroeger vrijwel alle
voedselhulp in kind werd gegeven. Lokaal inkopen stimuleert lokale
economieën en kleinschalige landbouw. Nederland riep op tot meer
gezamenlijke actie; een verbeterde voedselzekerheid kan niet wachten en
daartoe zijn meer investeringen nodig. Met name in stedelijke
omgevingen zijn cash transfers een goed instrument. De leden van de
PvdA-fractie vragen wat de achtergrond is van de zinsnede in het verslag:
«Met name in stedelijke omgevingen zijn cash transfers een goed
instrument.» Waarom meent de Minister dat met name in stedelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

30

omgevingen cash transfers een goed instrument zijn terwijl de
WFP-directeur aangeeft dat cash transfers lokaal inkopen stimuleert, wat
de lokale economieën stimuleert en de kleinschalige landbouw. Dat laatste
vindt toch ook vooral buiten de stedelijke gebieden plaats? Hoe verhoudt
zich de constatering dat met name in stedelijke omgevingen cash
transfers een goed instrument zijn zich tot de lokale meerwaarde van cash
tranfers?
57. Antwoord kabinet
Cash transfers kunnen inderdaad bijdragen aan versterking van
de lokale economie en (voedsel-)landbouw indien daarmee
begunstigden in staat worden gesteld om meer lokale producten
aan te schaffen. Ook bij cash transfers voor de stedelijke
bevolking zullen lokale (voedsel-) producenten kunnen profiteren.
De opmerking over het specifieke nut van cash transfers in de
stedelijke omgeving houdt verband met de analyse van onder
meer het WFP en de Wereldbank dat de coronacrisis de informele
sector in de steden onevenredig hard treft. Daarbij zijn in
stedelijke gebieden doorgaans betere randvoorwaarden aanwezig
voor het snel en op schaal opzetten van cash-transfer
programma’s: mobiele telefonie en financiële dienstverlening zijn
over het algemeen in stedelijke omgevingen beter beschikbaar
dan op het platteland van ontwikkelingslanden.
Tijdens de informele raad heeft Nederland aangegeven dat COVID-19 de
kwetsbaarheid van onze wereldwijde voedselzekerheid heeft aangetoond
en de noodzaak voor meer robuuste en inclusieve voedselsystemen
duidelijk heeft gemaakt. De VN Food System Summit van volgend jaar
biedt een goede gelegenheid om een stap te zetten naar een meer
duurzame voedselvoorziening. Het zou goed zijn als de EU daar met een
proactieve en verenigde EU-boodschap komt, met aandacht voor
coherentie, inclusief het handelsbeleid. De EU moet zich daarom hard
blijven maken voor een open, duurzaam en inclusief handelssysteem, zo
stelde Nederland. Kan de Minister aangeven hoe dit pleidooi is ontvangen
en in welke fase een proactieve en verenigde EU-boodschap op het
gebied van coherentie inclusief het handelsbeleid zich bevindt en hoe de
Minister die coherentie in het handelsbeleid tot uitdrukking zou willen zien
komen?
58. Antwoord kabinet
Tijdens de informele Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking heeft Nederland benadrukt dat open, duurzaam en
inclusief handelsbeleid kan bijdragen aan duurzame ontwikkeling
en voedselzekerheid. Tijdens de COVID-19 pandemie heeft een
aantal overheden importbeperkende maatregelen op voedsel
getroffen. Zulke maatregelen hebben een «multiplier effect»: het
is voor andere landen aantrekkelijk om soortgelijke maatregelen
te treffen. Het gevolg daarvan is dat prijzen snel kunnen stijgen,
met grote gevolgen voor ontwikkelingslanden. De Nederlandse
inbreng in brede zin werd tijdens de Raad verwelkomd.
De EU inzet voor de Food System Summit (FSS) wordt op dit
moment voorbereid. In deze fase is nog niet geheel duidelijk
welke elementen terug zullen komen in de top en in de EU
positie. In aanloop naar de FFS zal de Raad naar verwachting
conclusies aannemen over de top. Nederland verwacht dat
coherentie, inclusief het handelsbeleid, onderdeel van de
boodschap uitmaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

31

Tot slot zijn de leden van de PvdA-fractie benieuwd hoeveel lidstaten het
in het verslag genoemde pleidooi van Zweden steunen en wat de inzet
van Nederland hier was. Zweden stelde dat de 60 miljoen euro aan
COVID-19 middelen niet bij de overheid van Wit-Rusland terecht zou
moeten komen. In hoeverre is er voor het vergroten van EU-steun aan
niet-statelijke actoren, in de erkenning dat de absorptiecapaciteit beperkt
is, gezocht naar alternatieve kanalen en verwacht de Minister dat dit
binnen afzienbare tijd tot concrete resultaten zal leiden?
59. Antwoord kabinet
Zoals vastgelegd in de Raadsconclusies van de RBZ van
12 oktober jl. kiest de EU voor het zoveel mogelijk afbouwen van
EU-steun aan de Belarussische autoriteiten op centraal niveau en
voor meer steun aan het Belarussische volk en het maatschappelijk middenveld. Nederland heeft dit in EU-verband meerdere
keren gesteund. De EU is op dit moment bezig met de herbestemming van de middelen die eerder naar de centrale overheid
zouden gaan. De besluitvorming over deze herbestemming is
momenteel gaande.
Overig
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister welke implicaties de
berichtgeving over een lagere economische krimp in 2020 dan aanvankelijk gedacht en geraamd heeft voor de begroting voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
60. Antwoord kabinet
De cijfers uit het conjunctuurbeeld van het CBS over de Nederlandse economie hebben geen directe implicaties voor de
begroting van BHOS of het ODA-budget. Het ODA-budget is
gekoppeld aan het BNI en wordt tweemaal per jaar (bij
Voorjaarsnota en bij Miljoenennota) aangepast op grond van
ramingen van het CPB. Mocht het CPB komend voorjaar een
gunstigere economische ontwikkeling voorzien dan in de
ramingen bij afgelopen Miljoenennota, dan vertaalt zich dat in de
Voorjaarsnota 2021 in een hoger ODA-budget.
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister welke reactie de EU
onderneemt op de situatie in Tigray, het noorden van Ethiopië, waar een
humanitaire ramp dreigt. Deze leden vragen de Minister of dit ter sprake
zal komen in de Raad en Nederland bereid is bij te dragen aan humanitaire hulp en de regering van buurland Sudan kan ondersteunen in de
opvang van vluchtelingen. De Hoge Vertegenwoordiger, Josep Borrell,
noemt het gevaar van een «grote humanitaire ramp acuut». Deze leden
vragen of de Minister dit onderschrijft en eveneens het gevaar ziet voor
toenemende vluchtelingenstroom richting Europa. Deze leden vragen de
Minister bovendien in hoeverre Nederlanders aanwezig zijn in deze regio.
Indien dit niet wordt behandeld tijdens deze Raad, vragen deze leden de
Minister deze situatie in Ethiopië te agenderen.
61. Antwoord kabinet
Het kabinet onderschrijft de zorgen over de humanitaire noden
die ontstaan als gevolg van de gevechtshandelingen in Tigray,
zowel in Tigray zelf als over de grens met Soedan. Nederland
verwelkomt in dit licht de agendering van de situatie in Ethiopië
op de Raad Buitenlandse Zaken van 19 november onder «current

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

32

affairs». Nederland draagt via ongeoormerkte bijdragen aan het
Central Emergency Response Fund (CERF) van de VN bij aan reeds
lopende humanitaire respons. Verzoeken om bij te dragen aan
aanvullende internationale noodhulpverlening zal Nederland op
de gebruikelijke wijze in overweging nemen. Naast financiering is
ook goede en veilige toegang voor humanitaire hulpverlening van
groot belang. De vluchtelingen die in Soedan aankomen worden
daar opgevangen door de VN en het Rode Kruis. Soedan en VN
houden vooralsnog rekening met een toestroom tot wel 200.000
vluchtelingen. Op basis van beschikbare informatie bevinden zich
naar schatting acht Nederlanders in het gebied.
In de geannoteerde agenda maakt de Minister geen notie van de
aanstaande EU-Afrika top. De leden van de CDA-fractie vragen de Minister
welke Raad van Ministers van de EU de voorbereiding doet van deze Top.
Tevens vragen deze leden de Minister met de Kamer te delen wat de
Nederlandse inzet via de EU wordt voor deze Top.
62. Antwoord kabinet
Op 9 december zal er een bijeenkomst plaatsvinden tussen EU
regeringsleiders en een aantal leiders van de Afrikaanse Unie. De
zesde EU-AU Top die gepland stond voor oktober 2020 kon niet
plaats vinden vanwege COVID-19 en zal naar verwachting in de
eerste helft van 2021 alsnog plaatsvinden. Tijdens de Europese
Raad van 15 en 16 oktober jl. werd de zogenaamde «EU-AU
leaders» meeting» van 9 december voorbereid. Hierover werd uw
Kamer geïnformeerd via de Geannoteerde Agenda voor de
Europese Raad (Kamerstuk 21 501-20, nr. 1611) en het verslag
(Kamerstuk21 501-20, nr. 1620). Zoals hierin gedeeld is de
Nederlandse inzet gericht op een breed partnerschap tussen de
EU en Afrika, gebaseerd op gedeelde belangen en uitdagingen en
gelijkwaardigheid (in lijn met Kamerstuk 21 501-20, nr. 1618
motie van het lid Leijten c.s.). Nederland vraagt daarbij met name
aandacht voor versterkte samenwerking op het gebied van
klimaat, banen en investeringen, landbouw en voedselzekerheid
en migratie en mobiliteit. Ook pleit Nederland voor een gedegen
voorbereiding van aanstaande bijeenkomsten waarbij ook het
maatschappelijk middenveld goed betrokken wordt.
Tenslotte maken de leden van de GroenLinks-fractie zich grote zorgen
over recente ontwikkelingen in twee belangrijke ontvangers van ontwikkelingssamenwerking van de Europese Unie en haar lidstaten, te weten
Ethiopië en Mozambique. Kan de Minister nader ingaan op de conflictsituaties in deze twee landen, en is de Minister bereid hier nadrukkelijk
aandacht voor te vragen in de Raad? Welke rol kunnen de Europese Unie
en haar lidstaten, en Nederland in het bijzonder, spelen om te proberen bij
te dragen aan de beëindiging van deze conflicten?
63. Antwoord kabinet
Het kabinet maakt zich grote zorgen over de escalatie van geweld
in Ethiopië, en specifiek de militaire confrontatie in de Tigray
regio. De gevechten leiden tot vele doden en gewonden,
waaronder burgerslachtoffers. Nederland verwelkomt dan ook de
bespreking van de situatie in Ethiopië onder «current affairs» op
de Raad Buitenlandse Zaken van 19 november. In EU verband
steunt Nederland de intensieve diplomatieke inspanningen van
EU Hoge Vertegenwoordiger Borrell, en steunt de EU de oproepen
van Afrikaanse Unie en de regionale organisatie van landen in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

33

Hoorn regio IGAD tot de-escalatie van het conflict, een staakt het
vuren en het vinden van een uitweg middels dialoog. Vooralsnog
heeft premier Abiy het aanbod voor bemiddeling van de
Soedanese premier Hamdok, in zijn rol als voorzitter van IGAD,
niet geaccepteerd. Aanhoudende diplomatieke druk van de EU en
lidstaten kan bijdragen aan het vinden van openingen tot dialoog
en beëindiging van het geweld.
Het kabinet maakt zich eveneens zorgen over het aanhoudende
geweld in de provincie Cabo Delgado in Noord-Mozambique. Het
kabinet moedigt de belangrijkste regionale spelers Zuid-Afrika en
Tanzania aan actief mee te werken aan een oplossing van dit
conflict. Het is van belang dat buurlanden maar ook regionale
spelers als de Southern African Development Community (SADC)
en de AU druk uitoefenen om tot stabilisering van de situatie en
een einde aan het geweld te komen.
Naar aanleiding van een verzoek van de Mozambikaanse Minister
van Buitenlandse Zaken voor steun overweegt de EU momenteel
hoe die steun vorm te geven. Daartoe zal, wanneer COVID-19 dat
toestaat, een fact finding missie naar de regio afreizen. De
situatie is ook kort besproken tijdens de Raad Buitenlandse
Zaken van 12 oktober jl.
Deze leden maken zich ook grote zorgen over berichten dat de opvang van
vluchtelingen in de Mozambikaanse provincie Cabo Delgado ernstig
tekortschiet, en zij vrezen dat er ook te weinig gebeurt om de grote
vluchtelingenstroom die nu op gang begint te komen in Noord-Ethiopië
op te kunnen vangen. Is de Minister bereid om er bij de Raad op aan te
dringen om extra financiële middelen vrij te maken voor het ondersteunen
van vluchtelingen als gevolg van deze twee conflictsituaties? Wat kan
Nederland betekenen in dit opzicht?
64. Antwoord kabinet
In Ethiopië draagt de EU EUR 44,29 miljoen bij aan humanitaire
projecten. Deze steun is ook voor hulpverlening aan ontheemden
en vluchtelingen in Ethiopië. De EU volgt de humanitaire situatie
in Tigray en de vluchtelingstroom naar Soedan nauwlettend. In
Mozambique maakte de EU (ECHO) in juli van dit jaar EUR 5
miljoen extra vrij voor hulp aan vluchtelingen. In totaal is EUR 8
miljoen beschikbaar gesteld voor Cabo Delgado en de regio blijft
een prioriteit voor ECHO in 2021. Zoals in antwoord op vraag 63
is aangeven, zal de EU in kaart brengen welke steun geboden kan
worden in reactie op het verzoek van de Mozambikaanse
regering.
Nederland zal nauw contact onderhouden met de Europese
Commissie over de zich ontwikkelende humanitaire noden in de
Tigray regio in Noord-Ethiopië, in Soedan waar vluchtelingen
vanuit Tigray een veilig heenkomen zoeken en de Mozambikaanse
provincie Cabo Delgado en pleiten voor een adequate bijdrage
vanuit de EU.
Verzoeken om bij te dragen aan aanvullende internationale
noodhulpverlening zal Nederland op de gebruikelijke wijze in
overweging nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

34

II. Volledige agenda
Geannoteerde agenda voor de VTC Raad Buitenlandse Zaken
Ontwikkelingssamenwerking van 23 november 2020. Brief regering
d.d. 12-11-2020, Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2238)
Verslag informele Raad Buitenlandse Zaken Ontwikkelingssamenwerking van 29 september 2020. Brief regering d.d. 09-10-2020,
Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
(Kamerstuk 21 501-02, nr. 2220)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 21 501-02, nr. 2245

35