Natuurbrandsignaal ’23

Nederlandse Academie voor Crisisbeheersing
en Brandweerzorg
Postbus 7010
6801 HA Arnhem
Kemperbergerweg 783, Arnhem
www.nipv.nl
info@nipv.nl
026 355 24 00

Colofon
© Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV), 2023
Auteurs

ir. Brian Verhoeven (NIPV), dr. Margreet van Marle (Deltares), drs.
Hans Hazebroek MCPm (NIPV), dr. ir. Cathelijne Stoof (WUR), dr.
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxlir. Peter Siegmund (KNMI), ing. Nienke Brouwer (NIPV), dr. Sander
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxlVeraverbeke (VU), dr. Linde Egberts (VU), drs. Rob Sluijter (KNMI)
Contactpersoon

drs. Hans Hazebroek MCPm (NIPV)

Opdrachtgever

ir. Jelmer Dam (NIPV)

Datum

23 januari 2023

Foto’s

ANP (voorpagina), Staatsbosbeheer

Wij hechten veel belang aan kennisdeling. Delen uit deze publicatie mogen dan ook worden
overgenomen op voorwaarde van bronvermelding.

Het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid is bij wet vastgelegd onder de naam Instituut Fysieke Veiligheid.

Samenvatting
De laatste jaren zijn natuurbranden zowel binnen als buiten Nederland een zeer actueel
thema. De vraag is hoe, onder andere met oog op klimaatverandering, natuurbranden in
Nederland aan het veranderen zijn. Dat geldt niet alleen voor het aantal natuurbranden, hun
brandgedrag en grootte, maar ook voor de mogelijke impact van die branden. Met deze
vraagstukken in gedachten is een consortium gevormd van experts op het gebied van
natuurbranden vanuit de kennisinstituten NIPV, KNMI, WUR, VU en Deltares, die samen het
voorliggende rapport hebben geschreven. Om inzicht te krijgen in de (toekomstige)
ontwikkelingen is de volgende onderzoeksvraag opgesteld: Hoe ontwikkelt het
natuurbrandrisico zich in Nederland? Deze hoofdvraag is onderverdeeld in een aantal
deelvragen:
1. Hoe verandert de gevoeligheid voor het ontstaan van natuurbranden?
2. Hoe verandert de gevoeligheid voor het ontwikkelen van natuurbranden?
3. Hoe verandert de impact van natuurbranden?
Met behulp van interviews met de leden van het consortium en uitwisseling van
kennisdocumenten, waaronder wetenschappelijke onderzoeken en rapporten, is de voor dit
rapport benodigde informatie verzameld. Ook hebben twee workshopdagen plaatsgevonden
waarin het consortium fysiek bijeen is gekomen om deze informatie te bediscussiëren en,
waar nodig, te vertalen naar het thema natuurbranden. Omdat de relatieve luchtvochtigheid
voor het ontstaan en ontwikkelen van natuurbranden een belangrijke factor is, maar dit in de
aanwezige literatuur relatief onderbelicht was, is voor dit rapport een extra analyse
uitgevoerd van de historische weergegevens op het KNMI-weerstation in De Bilt.
Hoe verandert de gevoeligheid voor het ontstaan van natuurbranden?
Het blijkt dat in Nederland een verandering van natuurbranden plaatsvindt. De afgelopen
decennia is het warmer, droger en zonniger geworden en volgens de huidige verwachtingen
blijft deze trend zich doorzetten, waarbij ook de gemiddeld laagste grondwaterstand in grote
delen van Nederland zal dalen. Dit zorgt ervoor dat meer en vaker vegetatie brandbaar
wordt en het aantal brandgevoelige dagen zal toenemen. Daarnaast wordt verwacht dat het
aantal potentiële ontstekingsbronnen zal toenemen. De combinatie van deze twee
ontwikkelingen zorgt ervoor dat op één brandgevoelige dag een toename in het aantal
natuurbranden in zowel de lente als zomer zal zijn.
Hoe verandert de gevoeligheid voor het ontwikkelen van natuurbranden?
Vanwege de klimatologische ontwikkelingen kunnen natuurbranden ook intenser worden,
waardoor ze met de huidige bestrijdingswijze(n) steeds moeilijker te bestrijden zijn. Hoewel
vegetatie een belangrijke rol speelt in de ontwikkeling van natuurbranden, is het onduidelijk
hoe dit zich in de toekomst zal ontwikkelen. Er zijn daarentegen wel zorgen rondom
vegetatie, bijvoorbeeld dat klimaatverandering voor een toename van vegetatiestress en
daardoor brandbaarheid van de natuur kan zorgen. Met de huidige vooruitzichten zullen zich
vaker onbeheersbare natuurbranden voordoen die met de huidige tactiek, techniek en
capaciteit van de brandweer niet meer te bestrijden zijn. Ook neemt de kans op
gelijktijdigheid van zulke branden ook toe.

Natuurbrandsignaal ‘23

2/43

Hoe verandert de impact van natuurbranden?
De toename van het aantal natuurbranden en hun intensiteit, gepaard met verdere
verdichting van Nederland, zal leiden tot toename van de impact van natuurbranden:
mensen zullen vaker moeten vluchten, er zal vaker directe en indirecte schade ontstaan,
uitval zijn van vitale infrastructuur leidend tot cascade-effecten en onherstelbare schade aan
flora en fauna ontstaan. De menselijke gezondheid zal daarnaast vaker bedreigd worden.
Het voorkomen en bestrijden van branden in Nederland is nu hoofdzakelijk gericht op
beperkte en relatief kortdurende branden in gebouwen. Natuurbranden zijn daarentegen
vaker grootschalig en duren langer dan gebouwbranden. Aandachtspunt daarbij is dat door
een toename van (gelijktijdige) natuurbranden ook een zodanig toenemende druk op het
brandweersysteem kan ontstaan dat de hulpvraag op bepaalde plekken groter kan worden
dan de beschikbaarheid van brandweermiddelen.
Eindconclusie
Een groter deel van Nederland zal geconfronteerd worden met meer natuurbranden. Het
natuurbrandrisico manifesteerde zich in Nederland vooral in de lente, maar in de toekomst
zal er daarbij ook steeds vaker in de zomer (langdurig) sprake zijn van een (hoog) risico.
Natuurbranden zullen zich vaker ontwikkelen tot branden die niet meer geblust kunnen
worden, maar pas stoppen als er geen brandstof meer is. De toename van het aantal
branden, gepaard met een verdere verdichting van Nederland, leidt tot een hoge kans op
natuurbranden met veel impact op gezondheid, welzijn, natuur en economie.
De ontwikkeling van het natuurbrandrisico is geen lineair proces. Doordat de factoren
droogte, warmte en (lage) relatieve luchtvochtigheid elkaar versterken, neemt het
natuurbrandrisico sneller toe dan dat de klimaatverandering plaatsvindt.
Aanbevelingen
Op basis van de conclusies worden de volgende aanbevelingen gedaan die vanuit het
oogpunt van de actuele wetenschappelijke inzichten naar de toekomst bij kunnen dragen
aan het beheersen van het natuurbrandrisico:
> Het beheersen van natuurbranden moet structureel onderdeel worden van het systeem
rondom brandveiligheid;
> Het risico van natuurbranden moet worden meegewogen bij de inrichting van het
landschap;
> De roep van overheden, brandweer en terreinbeheerders om handelingsperspectief leidt
tot een behoefte aan meer kennis om de ontwikkeling van het natuurbrandrisico nader
en ook kwantitatief te kunnen duiden.

3/43

Inhoud
Samenvatting

2

Inleiding

5

1
1.1
1.2
1.3

Methoden
Literatuurstudie en interviews
Workshopdagen
Analyse relatieve luchtvochtigheid

7
7
7
8

2
2.1
2.2
2.3

Een introductie op natuurbranden
Van ontsteking tot impact: natuurbranden zijn complex
Waarom kunnen natuurbranden gevaarlijk zijn?
Waarom kunnen natuurbranden moeilijk te bestrijden zijn?

9
9
13
14

3
3.1
3.2
3.3

De gevoeligheid voor het ontstaan van natuurbranden
Nederland heeft nu al veel natuurbranden
Een brandbaardere natuur
Van potentiële ontstekingsbron naar natuurbrand

16
16
18
20

4
4.1
4.2
4.3

De gevoeligheid voor het ontwikkelen van natuurbranden
Een blik op het brandgedrag uit het verleden
Veranderend brandgedrag
Vaker onbeheersbaar

22
22
23
23

5
5.1
5.2

De impact van natuurbranden: het natuurbrandrisico
Natuurbranden zijn nu al niet zonder gevolgen
Meer en intensere natuurbranden: meer impact

26
26
28

6
6.1
6.2

Conclusies
Deelvragen
Beantwoording van de hoofdvraag

30
30
31

7
7.1

Aanbevelingen en onzekerheden
32
Natuurbranden moeten structureel onderdeel worden van het systeem rondom
brandveiligheid
32
Reliëf en de weersomstandigheden kunnen niet worden veranderd, de inrichting van
het landschap en vegetatie wel
33
Er is meer kennis over natuurbranden nodig
34
Onzekerheden
35

7.2
7.3
7.4

Literatuurlijst

36

Bijlage 1 Tabellen huidig en toekomstig klimaat

40

Bijlage 2 Achtergrondinformatie van de auteurs

42

Natuurbrandsignaal ‘23

4/43

Inleiding
Aanleiding
De laatste jaren zijn natuurbranden zowel binnen als buiten Nederland een zeer actueel
thema. De (toenemende) urgentie van het thema natuurbranden komt ook terug in de recent
gepubliceerde Rijksbrede Risicoanalyse Nationale Veiligheid. Binnen de categorie klimaaten natuurrampen worden natuurbranden in deze vernieuwde analyse als enige
geclassificeerd als een ‘zeer waarschijnlijk’ scenario. Ook wordt de impact als ‘ernstig’
gezien, resulterend in de hoogste risico-categorie. In het rapport staat dan ook te lezen: “Het
is volgens deskundigen daarom niet de vraag of, maar wanneer een onbeheersbare
natuurbrand optreedt, waarbij ernstige gevolgen zullen ontstaan” (ANV, 2022a, p. 22).
Natuurbranden in Nederland zijn nu al een probleem. De branden in 2020 bij de Deurnese
Peel en de Meinweg zijn daar voorbeelden van; zo werd bij de laatstgenoemde brand het
dorp Herkenbosch geëvacueerd. Ook bij een kleinere brand zoals die in Ouddorp in 2022,
waarbij ongeveer 4 hectare natuur is verbrand, is uit voorzorg een vakantiepark
geëvacueerd. Ook in de landen om ons heen met een vergelijkbaar klimaat worden
natuurbranden een prominenter probleem. Zo waren op 19 juli 2022 de condities in het
Verenigd Koninkrijk dusdanig extreem dat het voor de brandweer de drukste dag sinds de
Tweede Wereldoorlog was en er sprake was van overbelasting, waardoor er niet genoeg
middelen waren om bij alle incidenten in te kunnen zetten en er 60 woningen verbrand zijn
(Walton & Hedley, 2022).

Figuur I.1 Een foto van de brand bij Ouddorp (2022). Bron: Staatsbosbeheer

5/43

Doel en vraagstelling
De vraag is hoe, onder andere met oog op klimaatverandering, natuurbranden in Nederland
aan het veranderen zijn. Dat geldt niet alleen voor het aantal natuurbranden, hun
brandgedrag en grootte, maar ook voor de mogelijke impact van die branden. Daarnaast
blijkt dat lessen en aanbevelingen na eerdere natuurbranden niet altijd worden opgevolgd
(Dam, 2022), wat tot extra zorgen bij het consortium leidt. Met deze vraagstukken en
problemen in gedachten is een consortium gevormd van experts op het gebied van
natuurbranden vanuit de kennisinstituten NIPV, KNMI, WUR, VU en Deltares, die samen het
voorliggende rapport hebben geschreven. De doelstellingen van dit Natuurbrandsignaal ’23
zijn:
1. Inzicht krijgen in de toekomstige ontwikkelingen van natuurbranden.
2. Aanbevelingen te bieden om de ontwikkeling van het natuurbrandrisico te beperken.
3. Onderzoeksthema’s identificeren die de komende jaren moeten worden opgepakt om
tijdig te kunnen voorzien in de benodigde kennis ter beperking van het natuurbrandrisico.
Om inzicht te krijgen in die (toekomstige) ontwikkelingen is één centrale onderzoeksvraag
gesteld:
Hoe ontwikkelt het natuurbrandrisico zich in Nederland?
Deze hoofdvraag is onderverdeeld in een aantal deelvragen:
1. Hoe verandert de gevoeligheid voor het ontstaan van natuurbranden?
2. Hoe verandert de gevoeligheid voor het ontwikkelen van natuurbranden?
3. Hoe verandert de impact van natuurbranden?

Leeswijzer
In hoofdstuk 1 wordt de onderzoeksmethode besproken. Hoofdstuk 2 biedt introductie op het
thema natuurbranden met daarin een toelichting op de verschillende aspecten die in de
overige hoofstukken terugkomen. Hoofdstukken 3, 4 en 5 gaan respectievelijk in op
onderzoeksvragen 1, 2 en 3. In hoofdstuk 6 worden de conclusies van dit rapport getrokken
en de onderzoeksvragen beantwoord. Tot slot worden in hoofdstuk 7 aanbevelingen aan de
hand van een drietal overkoepelende thema’s gedaan en enkele onzekerheden van het
rapport bediscussieerd.

Natuurbrandsignaal ‘23

6/43

1 Methoden
Dit rapport brengt de huidige stand van onderzoek en kennis bij elkaar, hoofdzakelijk
afkomstig uit eerder werk van leden het consortium, bestaande uit experts vanuit
verschillende wetenschappelijke disciplines. 1 Een uitzondering daarbij vormt een analyse
naar de relatieve luchtvochtigheid, omdat dit een belangrijke factor is bij natuurbranden en
voor het doel van dit rapport een extra verdieping behoeft.

1.1

Literatuurstudie en interviews

Met behulp van interviews en uitwisseling binnen het consortium zijn zoveel mogelijk
relevante wetenschappelijke onderzoeken en rapporten verzameld. Dit zijn zowel rapporten
die door de expertleden van het consortium (mede) zelf zijn geschreven als bijvoorbeeld
externe wetenschappelijke publicaties en inzichten uit nog niet gepubliceerd lopend
onderzoek van consortiumleden. Omdat dit Natuurbrandsignaal tot doel heeft actueel
beschikbare data en kennis samen te brengen en gezamenlijk te duiden, is geen volledige
literatuurstudie uitgevoerd.
Voor de stukken in dit rapport waarbij klimatologische ontwikkelingen van belang zijn, is
gebruik gemaakt van de KNMI’14-klimaatscenario’s (KNMI, 2014) en het KNMI
Klimaatsignaal’21 (KNMI, 2021b). Daarin worden vier klimaatscenario’s omschreven:
> GL: Gematigde temperatuurstijging, lage waarde verandering luchtstromen.
> GH: Gematigde temperatuurstijging, hoge waarde verandering luchtstromen.
> WL: Sterke temperatuurstijging, lage waarde verandering luchtstromen.
> WH: Sterke temperatuurstijging, hoge waarde verandering luchtstromen.

1.2

Workshopdagen

In aanloop naar het schrijven van dit rapport hebben twee workshopdagen plaatsgevonden,
waarin het consortium fysiek bijeen is gekomen op het Nederlands Instituut Publieke
Veiligheid (NIPV). Hierbij zijn de opzet van het rapport en de beschikbare kennis besproken.
Daarnaast is de input voor dit rapport gezamenlijk vertaald naar het thema natuurbranden en
zijn de aanbevelingen besproken.
De meerwaarde van het consortium voor dit proces is dat alle deelnemers nauw betrokken
zijn bij het thema natuurbranden, maar dit vanuit verschillende blikvelden bekijken. Dit zorgt
voor complementariteit, wat de analyses van de beschikbare data versterkt.

1 Zie bijlage 2 (pagina 42 & 43)

7/43

1.3

Analyse relatieve luchtvochtigheid

De relatieve luchtvochtigheid (RV) staat voor de hoeveelheid waterdamp dat bij een
bepaalde temperatuur in de lucht aanwezig is en dus hoe vochtig de lucht is. Het is een
procentuele waarde, waarbij een luchtvochtigheid van 100 % betekent dat de lucht verzadigd
is. In de analyses van het KNMI (KNMI, 2014; KNMI, 2021b) wordt de relatieve
luchtvochtigheid minder uitgebreid geanalyseerd dan bijvoorbeeld de temperatuur. Zo wordt
in het Klimaatsignaal ’21 (KNMI, 2021b) de relatieve luchtvochtigheid alleen besproken als
jaargemiddelde waarde. Voor wat betreft zowel de lente als de zomer was nog weinig
bekend over de waargenomen en de toekomstige (dagelijks minimale) relatieve
luchtvochtigheid. Aangezien de relatieve luchtvochtigheid voor het ontstaan en ontwikkelen
van natuurbranden een belangrijke factor is (Teie, 2018), is voor dit rapport een extra
analyse uitgevoerd.
In deze analyse is gekeken naar de historische weergegevens op het KNMI-weerstation in
De Bilt, dat ook als hoofdstation van Nederland geldt. Vanaf 1950 is daar de dagelijks
minimale relatieve luchtvochtigheid bijgehouden. Deze data zijn vervolgens gebruikt voor
een tweetal analyses. Beide analyses zijn uitgevoerd voor drie perioden: het gehele jaar, de
meteorologische lente (maart tot en met mei) en de meteorologische zomer (juni tot en met
augustus).
Voor hoofdstuk 3 is gekeken naar de verandering in het aantal brandgevoelige dagen.
Hierbij is op basis van Van Wagner (1972) en Flannigan & Harrington (1988) aangenomen
dat dagen met een minimale luchtvochtigheid van 50 % of lager voor voldoende uitdroging
van kleine (dode) vegetatie kunnen zorgen om deze potentieel te kunnen laten branden.
Deze dagen kunnen daardoor brandgevoelig genoemd worden. Voor Hoofdstuk 4 is
gekeken naar de gemiddelde dagelijks laagste relatieve luchtvochtigheid.
Bij beide analyses is voor iedere periode vervolgens een 30-jaar lopend gemiddelde
genomen: het klimaatgemiddelde. Over deze klimaatgemiddelden zijn vervolgens de trends
bepaald om het effect van klimaatverandering inzichtelijk te maken.

Natuurbrandsignaal ‘23

8/43

2 Een introductie op
natuurbranden
2.1

Van ontsteking tot impact: natuurbranden zijn complex

In dit document wordt voortgebouwd op het concept van de risico-gestuurde aanpak, waarbij
het (natuurbrand)risico wordt uitgedrukt als de kans op voorkomen maal blootstelling en
effect (impact) (IPCC, Kinney & Wiruth (1976)). Om natuurbranden beter te begrijpen,
splitsen we deze risico-gestuurde aanpak op in drie aspecten, die ook in de deelvragen
terugkomen:
1. Het ontstaan van een natuurbrand (tot en met de ontsteking).
2. De ontwikkeling van een natuurbrand (vanaf de ontsteking, tijdens de brand).
3. De mogelijke impact van een natuurbrand (tijdens en ook na de brand, en zowel direct
als indirect).
In dit rapport definiëren we de gevoeligheid voor het ontstaan van natuurbranden als de
natuurbrandgevoeligheid, zoals ook in Van Marle & Agricola (2021) is gedaan. Daarnaast
wordt gekeken naar de gevoeligheid voor de ontwikkeling van een natuurbrand. Bij
toevoeging van het derde aspect, de impact van een natuurbrand, spreken we van het
natuurbrandrisico (Goldammer et al., 2017).

2.1.1 Het ontstaan van een natuurbrand
De natuurbrandgevoeligheid kan worden beschreven met een drietal factoren op basis van
Bradstock (2010), Chambers et al. (2019) en Van Marle & Agricola (2021), te weten
biomassa en de beschikbaarheid om te branden, weersomstandigheden en ontstekingen.
Deze worden hieronder besproken. Een deel van de factoren komen tevens in paragraaf
2.1.2 terug. Voor het ontstaan van een natuurbrand moeten alle drie de factoren van
toepassing zijn voordat ontvlamming mogelijk is.
Biomassa en de beschikbaarheid om te branden
Onder biomassa vallen alle natuurlijke materialen die op een bepaalde locatie aanwezig zijn
en potentieel kunnen branden (brandstof). Bij natuurlijke brandstof spreekt men over zowel
dood als levend plantenmateriaal. Dit kan de vegetatie alsmede organisch materiaal in de
strooisellaag zijn. Een voorbeeld van levende vegetatie zijn heideplanten, terwijl afgestorven
naalden of bladeren deel kunnen uitmaken van de strooisellaag. Ook kan uitgedroogd veen
als brandstof dienen.
De gevoeligheid voor het ontstaan van een natuurbrand hangt naast de aanwezigheid en
hoeveelheid van natuurlijke materialen ook af van de beschikbaarheid om te branden.
Sommige materialen ontvlammen makkelijker dan andere en daarnaast is het tempo waarin
biomassa beschikbaar wordt om te branden sterk afhankelijk van de soort brandstof. Hoe
dikker de materialen, hoe langer het duurt om te ontvlammen. Fijne, dode materialen, zoals
gras, kunnen bijvoorbeeld al in één uur uitdrogen (Teie, 2018) en zijn daarom vaak als

9/43

eerste beschikbaar om te branden. Voor levende vegetatie zijn daarnaast de seizoenen van
invloed op de beschikbaarheid om te branden: in het (vroege) voorjaar kan er veel brandstof
beschikbaar zijn doordat de sapstroom van de vegetatie nog niet (volledig) op gang is
gekomen.
Weersomstandigheden
Deze factor omschrijft de meteorologische condities die invloed hebben op de ontvlamming
van een natuurbrand. Hierbij moet men denken aan de temperatuur, het neerslagtekort en
de luchtvochtigheid. De weersomstandigheden zijn ook indirect van invloed op de
natuurbrandgevoeligheid doordat bodem en grondwatersystemen worden beïnvloed.
Afhankelijk van de karakteristieken van de bodem kan dit worden gereflecteerd grotere of
kleinere veranderingen in bodemvocht en grondwaterstanden.
Indien sprake is van langdurige droogte, kan dit resulteren in een betere vlambaarheid van
vegetatie. Daarnaast kunnen de weersomstandigheden ervoor zorgen dat de ontvlamming
sneller gaat. Bij warm en zonnig weer krijgt biomassa bijvoorbeeld een hogere temperatuur,
waardoor minder warmte nodig is voor ontsteking.
Het klimaat op een bepaalde locatie is mede van invloed op het dagelijkse weer, bijvoorbeeld vanwege de aanwezigheid van droge seizoenen. Dit betekent dat klimaatverandering
zich ook vertaalt naar een verandering in het dagelijks weer.
Ontstekingen
Bij deze laatste factor, ontstekingen, gaat het over de potentiële ontstekingsbronnen en,
wanneer de condities het toelaten, hun rol in de ontbranding van de vegetatie. Het gebeurt in
Nederland zeer zelden dat de ontsteking van een natuurbrand door een natuurlijk fenomeen
zoals een (droge) blikseminslag komt. Veruit de meeste ontstekingen worden door de mens
veroorzaakt. Dat kan bijvoorbeeld door onzorgvuldigheid met een kampvuur of barbecue,
vonken van (remmende) treinen, of jeugd die met vuur in de natuur speelt. Daarnaast is
soms ook sprake van doelbewuste brandstichting.

2.1.2 De ontwikkeling van een natuurbrand
De ontwikkeling van een natuurbrand is het proces dat na de ontsteking plaatsvindt en te
maken heeft met de intensiteit van het vuur, de verspreidingssnelheid en -richting en de duur
van een brand. Dit proces kan ook worden beschreven aan de hand van verschillende
factoren.
Biomassa en de beschikbaarheid om te branden
Voor de ontwikkeling van natuurbranden gaat het vooral om de hoeveelheid biomassa op
één plek en de eigenschappen van die biomassa. Meer beschikbare brandstof betekent
meer warmte die vrij kan komen, waardoor het vuur een hogere intensiteit kan krijgen. Een
hogere intensiteit betekent meer stralingswarmte, waardoor de brand sneller uit kan breiden
en het lastiger is om het vuur te stoppen. Daarbij geldt ook dat hoe meer de vegetatie is
uitgedroogd, hoe hoger de intensiteit van het vuur wordt, doordat minder warmte gebruikt
hoeft te worden voor de verdamping van het overgebleven vocht in de vegetatie.
Daarnaast zorgen sommige vegetatietypen voor een snellere verspreiding dan andere.
Wanneer bij natuurbranden ook (delen van) bomen branden, is naaldbos over het algemeen
brandbaarder dan loofbos. Ook de aanwezigheid van een strooisellaag of uitgedroogd veen

Natuurbrandsignaal ‘23

10/43

is van belang voor de duur van het incident, bijvoorbeeld wanneer de brand nog lang ondergronds door blijft smeulen. Juist smeulbranden zorgen over het algemeen voor langdurige
rookontwikkeling en overlast (Van Marle et al., 2021).
Weersomstandigheden
Voor de ontwikkeling van natuurbranden speelt de wind een grote rol. Bij een hoge windsnelheid komt meer zuurstof bij het vuur. Daarnaast worden de vlammen ‘platgeslagen’, waardoor ze dichter bij de nog niet verbrande vegetatie komen. Dit versnelt de verspreiding van
een natuurbrand.
Daarnaast zijn ook de veranderingen in de meteorologische condities tijdens een natuurbrand van belang voor de ontwikkeling van die brand. In de avond, wanneer het vaak afkoelt
en de luchtvochtigheid weer stijgt, daalt vaak de intensiteit van het vuur, wat de natuurbrand
beter te bestrijden maakt. Aan de andere kant kan bijvoorbeeld een (spontane) draaiing van
de wind de verspreiding van een natuurbrand versterken doordat een (langgerekte) flank van
een natuurbrand ineens kan veranderen in de kop van de natuurbrand.
Reliëf
Reliëf is niet een van de eerder genoemde factoren, maar is wel van invloed op het brandgedrag: in het algemeen geldt dat vuur sneller de helling op trekt en juist wat trager de
helling af gaat. Uiteraard speelt dit in Nederland op kleinere schaal dan in bijvoorbeeld bergachtige gebieden in het buitenland.
Of een natuurbrand wel of niet groot wordt, hangt enerzijds af van de bovengenoemde
factoren en het brandgedrag, maar anderzijds ook van de volgende zaken:
> De inrichting van het landschap en de aanwezigheid van ‘natuurlijke’ gebiedsgrenzen. In
de inrichting van het landschap kunnen bewust of onbewust maatregelen zijn genomen
die een brand vertragen of een barrière vormen tegen uitbreiding van een natuurbrand.
> De snelheid waarmee de brand wordt ontdekt en gemeld.
> De responstijd van de brandweer.
> De snelheid waarmee de brandweer het vuur daadwerkelijk heeft gevonden.
> De bereikbaarheid van de locatie van het vuur.
> De mate waarin de brand vertraagd en gestopt kan worden, bijvoorbeeld met water, vuur
of door het weghalen van brandstof.
Zodra een natuurbrand eenmaal ontstaan is, zijn er vier typen vuur te onderscheiden. Deze
worden omschreven in Tabel 2.1 op de volgende pagina.

11/43

Tabel 2.1 Een overzicht van de verschillende typen vuur bij natuurbranden op basis
van Schneider (z.d.)
Type vuur

Omschrijving

Grondvuur Vuur dat in de bodem (bijvoorbeeld veen) brandt. Dit is veelal een smeulende brand met
veel en langdurige rookontwikkeling.
Loopvuur

Vuur dat in de vegetatie direct op de bodem woedt. Dat kan bijvoorbeeld de
strooisellaag, kruidachtige vegetatie zoals heide of pijpenstrootje of struikachtige
vegetatie zoals duindoorn zijn.

Kroonvuur Vuur dat in de kronen van bomen (veelal naaldbomen) woedt. Bij dit type vuur komt de
hoogste intensiteit voor met metershoge vlammen.
Vliegvuur

Kleine stukken nog brandende of smeulende vegetatie die met de wind mee worden
gevoerd en verderop weer landen, waardoor op tientallen tot soms meer dan honderd
meter van de natuurbrand secundaire branden kunnen ontstaan.

In dit rapport wordt soms van extremer (wordend) brandgedrag gesproken. Hierbij gaat het
over een toename in brandvermogen dat zich uit in langere vlammen met meer
stralingswarmte. Dat geldt vooral voor loopvuur, kroonvuur en vliegvuur.

2.1.3 De impact van een natuurbrand
Om in staat te zijn de impact van natuurbranden te weerstaan of om snel te herstellen
(‘resilience’), is het belangrijk om te duiden wat de mogelijke consequenties zijn van
natuurbranden. Hiermee kan namelijk worden bepaald welke maatregelen of toekomstige
investeringen het beste zouden helpen om Nederland beter bestand te maken tegen die
consequenties.
Nederland is een dichtbevolkt land waarin diverse functies in hetzelfde gebied nauw met
elkaar verweven zijn. Denk daarbij aan natuur, landbouw en recreatie, maar ook aan
gezondheidszorg, wonen en vitale infrastructuur zoals telecom of elektriciteit. Daarom
kunnen de mogelijke impact en schade van een natuurbrand snel groot worden.
Vanuit een risico-gestuurde benadering kan de impact van een natuurbrand uitgedrukt
worden in directe en indirecte schade. Directe schades gaan over de impact die door directe
blootstelling aan het vuur of de daarbij behorende rook komen. Indirecte schades gaan
daarentegen over de impact die in ruimte of tijd van de natuurbrand vandaan plaats kan
vinden. Hierin wordt onderscheid gemaakt tussen tastbare en ontastbare schade. Tastbare
schade betekent in dit geval schade waar een bepaalde monetaire waarde aan gegeven kan
worden, terwijl dit bij ontastbare schade niet goed mogelijk is. Enkele voorbeelden van deze
verdeling in schades staan beschreven in Tabel 2.2 op de volgende pagina.

Natuurbrandsignaal ‘23

12/43

Tabel 2.2 Een overzicht van de mogelijke impact van een natuurbrand, onderverdeeld
in directe en indirecte schades (gebaseerd op Scussolini et al., 2016)
Directe schades

Indirecte schades

Tastbaar:
> Schade aan gebouwen of objecten. Vaak
liggen deze in of nabij de natuur (bekend als
de Wildland-Urban Interface of WUI)
> (Onherstelbare) schade aan het
natuurgebied
> Schade aan infrastructuur
> Schade aan brandweermaterieel

Tastbaar:
> Socio-economische schade door uitval van
infrastructuur. Bijvoorbeeld: verstoring van
goederentransport in het geval van
afgesloten snel- of spoorwegen
> Schade door uitval van andere vitale functies
zoals elektriciteit, water of telecom
> Schade door bedrijvenuitval door evacuaties
> Inzetkosten van de brandweer

Ontastbaar:
> Gewonden of dodelijke slachtoffers
> Schade aan cultureel erfgoed
> Schade aan ecosystemen

Ontastbaar:
> Evacuaties door de naderende dreiging van
het vuur of de rookontwikkeling en de daarbij
behorende blootstelling aan schadelijke
gassen
> Schade aan het mentale welzijn van
inwoners en hulpverleners door
traumatische ervaringen
> Verlies van vertrouwen in de hulpdiensten
> Verlies van recreatieve activiteiten in en
rondom het aangetaste natuurgebied en een
afname van toerisme

2.2

Waarom kunnen natuurbranden gevaarlijk zijn?

Sommige natuurbranden kunnen gevaarlijk zijn door zowel de vlammen als de rook die ze
produceren. Hierbij is een complicerende factor dat natuurbranden zich continu verplaatsen
en mede onder invloed van de weersomstandigheden onvoorspelbaar kunnen gedragen,
bijvoorbeeld bij een onverwachte draaiing of toename van de wind. Hierdoor is insluiting van
hulpverleners en burgers een reëel risico. Dit laat zien dat natuurbranden een ander
incidenttype dan branden in de gebouwde omgeving en daarom ook om andere methoden
van bestrijding vragen. Wat op het ene moment nog als een relatief veilige plek voor burgers
en incidentbestrijders gezien kan worden, is door bijvoorbeeld het draaien van de wind
enkele minuten later een (levens)gevaarlijke plek om te verblijven. Natuurbranden kunnen
ook overslaan op andere brandbare materialen en gebouwen.
Daarnaast kan rookoverlast een gevaar vormen. Zowel bij vlammende als smeulende
branden is bijvoorbeeld (langdurige) blootstelling aan en inhalatie van fijne roetdeeltjes een
risico voor incidentbestrijders en burgers die benedenwinds van de rookpluim aanwezig zijn.
Daarnaast kan de rook voor slecht zicht zorgen en daardoor tot ongelukken leiden.

13/43

2.3 Waarom kunnen natuurbranden moeilijk te bestrijden
zijn?
Hoewel de meeste natuurbranden in Nederland klein blijven (Figuur 3.1), zijn sommige toch
moeilijk te bestrijden. Hierdoor kunnen ook kleine branden een grote brandweerinzet
(materieel en mensen) vragen. Er is een aantal factoren dat bijdragen aan de moeilijke
bestrijdbaarheid van dit incidenttype:
>

>

>
>

>

>

Lastige plaatsbepaling en beeldvorming
De locatie, actuele omvang en impact van de brand zijn soms moeilijk te bepalen
doordat een brand zich niet bevindt op een specifiek adres en het, zeker in een
natuurgebied, moeilijk oriënteren is door rook.
Onbereikbaarheid
Het wegennet in sommige natuurgebieden is grofmazig en soms ook slecht berijdbaar
voor standaard brandweervoertuigen.
Dynamische verplaatsing
Een natuurbrand is dynamisch en verplaatst zich in ruimte en tijd.
Lange duur
Een natuurbrand blijft zich uitbreiden totdat deze geblust wordt óf totdat er geen
brandstof meer (beschikbaar) is om te verbranden. Vooral daar waar geen of weinig
compartimentering in de natuur is, kan de brand zich lang blijven uitbreiden doordat er
een groot gebied met (brandbare) vegetatie aanwezig is. De duur van een ontwikkelde
natuurbrand moet in uren en soms dagen worden gerekend.
Beperkte hoeveelheid water beschikbaar
Een grotere brand vergt enorm veel water om de temperatuur zodanig te verlagen dat
het verbrandingsproces stopt. In de natuur is er veel brandstof aanwezig, en dit betekent
dat het bij een grote brand niet mogelijk is de brand te blussen: de brandweer kan over
zo’n groot oppervlak niet overal voldoende water opbrengen, mede doordat er beperkt
extra bluswater is, naast wat er in de voertuigen zelf aanwezig is. Blussen werkt daardoor alleen bij kleine branden. Bij grote(re) branden zal de brandweer het beschikbare
water daarom meestal gebruiken om de uitbreiding van de brand te stoppen of te
vertragen door nog niet verbrande brandstof nat te maken (NIPV, z.d.). Ook deze tactiek
is echter kwetsbaar: door de wind en warmte verdampt dit water snel. Het is daarom
lastig om grotere natuurbranden enkel te bestrijden met de urbane manier van
brandbestrijding die Nederland kent.
Complex logistiek systeem
Grote natuurbranden vergen een complex logistiek systeem, mede door de vaak grote
vraag naar extra bluswater en de uitputting van brandweermensen tijdens (extreem)
warme dagen. Een complex logistiek systeem is uiteraard kwetsbaar gezien het
dynamische karakter van natuurbranden.

Natuurbrand is een type incident dat bovenop de reguliere incidenten komt. Dat betekent dat
tijdens brandgevoelige dagen er meer druk op de brandweer staat, zeker wanneer het gaat
over een grootschalige inzet. Op de brandgevoelige dagen kunnen ook meerdere (grote)
natuurbranden tegelijkertijd woeden. Juist die gelijktijdigheid vormt potentieel een groot
probleem. Dat geldt zeker wanneer de branden in dezelfde omgeving plaatsvinden en het
risico aanwezig is dat ze zoveel brandweercapaciteit vragen dat de kans groot is dat er
onvoldoende middelen overblijven voor de reguliere incidenten zoals woningbranden of
verkeersongevallen. Dit is iets wat in het buitenland al vaker is voorgekomen, bijvoorbeeld in

Natuurbrandsignaal ‘23

14/43

de zomer van 2022 in het Verenigd Koninkrijk (Walton & Hedley, 2022), en bekend staat als
een ‘collapse’ van het brandweersysteem (Castellnou et al., 2019).
Hoewel natuurbranden veelvuldig zijn voorgekomen, is Nederland slechts beperkt ingericht
op dit type incident. Het systeem van de brandweer(zorg) is primair ingericht op de urbane
omgeving met gebouwbranden. Dit komt terug in het gehele systeem, van opkomsttijden,
wetgeving en (persoonlijke) uitrusting tot opleidingen. De primaire insteek op gebouwbranden is bijvoorbeeld te zien aan de voertuigen die niet of niet goed inzetbaar zijn in de
natuurlijke omgeving en aan beschermende kleding die is ontworpen voor urbane branden
en daardoor extra dik is (Brandweer Nederland, 2019). Hierdoor lopen
brandweermedewerkers bij een natuurbrand extra risico op uitputting en oververhitting
tijdens een langdurig incident. Dit draagt bij aan de moeilijke bestrijdbaarheid van
natuurbranden.

15/43

3 De gevoeligheid voor het
ontstaan van natuurbranden
3.1

Nederland heeft nu al veel natuurbranden

3.1.1 Honderden branden per jaar
Een natuurbrand in Nederland is geen uniek incident; ieder jaar komen honderden
natuurbranden voor, al verschillen de aantallen tussen natte en droge jaren. Dit is ook te
zien in Figuur 3.1. Natuurbranden komen nu reeds veelvuldig voor in het Nederlandse
landschap. Gedurende de periode tussen 2017 en 2021 waren drie van de vijf jaren (erg)
droog en kwamen er enkele honderden tot bijna duizend natuurbranden per jaar voor. De
relatief natte jaren 2017 (321 natuurbranden) en 2021 (212 natuurbranden) waren relatief
rustig, terwijl in bijvoorbeeld 2018 er 949 geregistreerde natuurbranden waren (Stoof et al.,
2022). Zoals de figuur hieronder laat zien, blijven de meeste natuurbranden relatief klein, wat
wil zeggen: kleiner dan één hectare. Op sommige dagen met een hoog brandgevaar kunnen
soms tientallen natuurbranden voorkomen. De meeste natuurbranden in Nederland komen
voor in de lage en fijne vegetatie zoals gras, heide, ruigte en sommige struikgewassen
(categorie ‘overig, niet bos’ in Figuur 3.1).

Figuur 3.1 Natuurbranden in Nederland op basis van de database van de WUR en het
NIPV (Stoof et al., manuscript in voorbereiding). De figuur toont het aantal
natuurbranden per maand (a) en per jaar (b), het procentuele aandeel per
vegetatietype (c) en de verdeling van het uiteindelijke oppervlak van de
natuurbranden (d)

Natuurbrandsignaal ‘23

16/43

3.1.2 Klimaatverandering vindt al plaats
De afgelopen 60 jaar is het klimaat in Nederland veranderd. De trend is dat het warmer en
droger wordt (zie Tabel B1.1 – Bijlage 1). De jaargemiddelde temperatuur is tussen de twee
klimaatperioden 1961-1990 en 1991-2020 met 1,1 °C gestegen. In ieder seizoen is de
gemiddelde temperatuur toegenomen, waarbij de toename het grootst is in de lente en het
kleinst in de herfst. Absoluut genomen is de gemiddelde jaarsom van de neerslag ook
toegenomen, maar binnen het jaar zijn er wel toenemende verschillen. De lente en herfst zijn
namelijk droger geworden, terwijl de winter en, in mindere mate, de zomer natter zijn
geworden. Toch is het gemiddelde neerslagtekort toegenomen. Dit komt door een toename
van de verdamping als gevolg van de hogere temperaturen en extra zonnestraling (KNMI,
2021b). Al met al betekent dit dat de weersomstandigheden gemiddeld genomen leiden tot
een grotere brandgevoeligheid van de natuur. Doordat het warmer en droger is geworden,
kan vegetatie namelijk sneller uitdrogen en daardoor beschikbaar komen als brandstof.
Uit een aanvullende analyse van de relatieve luchtvochtigheid blijkt dat het aantal brandgevoelige dagen is toegenomen. Sinds 1979 zijn deze in zowel de lente als de zomer
toegenomen met zo’n 30 % (Figuur 3.2). De trendlijnen laten een sterk gecorreleerde stijging
zien met een R2 van 0,80-0,86 (de R2-waarde drukt de sterkte van een statistisch verband uit
en varieert tussen 0 en 1; een waarde hoger dan 0,8 wijst op een sterk verband). Er is geen
indicatie gevonden dat het aantal brandgevoelige dagen buiten de lente en zomer ook
toeneemt. Hieruit kan geconcludeerd worden dat het aantal brandgevoelige dagen binnen
het natuurbrandseizoen is toegenomen, maar het natuurbrandseizoen niet langer is
geworden.

Figuur 3.2 Overzicht van het klimaatgemiddelde aantal dagen per jaar met een
minimale relatieve luchtvochtigheid (RV) gelijk aan of beneden de 50 % voor het
KNMI-weerstation in De Bilt. De zwarte lijnen geven de trendlijn weer. Bij iedere
trendlijn staat ook de bijbehorende R2

17/43

3.2

Een brandbaardere natuur

3.2.1 Nog warmer en droger: meer vegetatie wordt sneller brandbaar
De vooruitzichten geven aan dat de waargenomen trend zoals in Paragraaf 3.1.2. is
beschreven, wordt doorgezet. Tabel B1.2 (Bijlage 1) geeft een samenvatting van enkele
meteorologische parameters en de verwachte verandering daarvan volgens de vier
KNMI’14-klimaatscenario’s (KNMI, 2014). Voor de toekomst gaat dit rapport dus uit van een
warmer, droger en zonniger wordend klimaat. Dit correspondeert voor 2050 met alle vier de
klimaatscenario’s, uitgezonderd de zonnestraling in het WL scenario, die iets afneemt. De
waarnemingen laten zien dat Nederland de afgelopen zonniger is geworden (Tabel B1.1,
Bijlage 1), wat het aannemelijk maakt dat deze trend voor deze parameter zich ook doorzet.
Het verschil tussen de scenario’s is daarentegen wel groot, vooral wanneer het gaat om een
lage of hoge waarde in de verandering van luchtstromen. Bij de scenario’s met die
verandering in de atmosferische circulatie zou een oostenwind in de zomer vaker voor gaan
komen. Die oostenwind is in Nederland vaak typisch voor (grote) natuurbranden. Dit komt
doordat er dan vaak enige wind staat, terwijl het relatief warm, droog en zonnig weer is.
Mocht het scenario met die veranderende circulatie zich doorzetten, dan kan dit een grote
impact hebben (Tabel B1.2, Bijlage 1).
Zo wordt voor de zomer bij de GL- en WL-scenario’s een kleine toename in neerslag
verwacht. Bij de GH- en WH-scenario’s wordt daarentegen een sterke afname in neerslag
berekend. Dat is ook terug te zien in het aantal natte dagen in de zomer, dat in de GH- en
WH-scenario’s sterk afneemt. Dat zou betekenen dat er dus meer droge dagen zouden zijn
bij een veranderende circulatie. Dit uit zich vooral in het neerslagtekort, waarbij volgens deze
scenario’s het maximale neerslagtekort gedurende het groeiseizoen met 20 tot 30 % kan
toenemen. De GL- en WL-scenario’s voorzien, ondanks de absolute toename in neerslag,
ook in mindere mate een toename in dit neerslagtekort. De ontwikkelingen volgens deze
scenario’s kunnen dus een (grote) impact hebben op het ontstaan van natuurbranden.
Losstaand van de veranderingen in de losse parameters, beschrijft het KNMI (2021b) in zijn
Klimaatsignaal ’21 ook dat de persistentie van weersystemen (hoge- en lagedrukgebieden)
een rol speelt bij de ontwikkeling van droge perioden. Door een verandering in de straalstroom kunnen hogedrukgebieden in de zomer langer blijven bestaan, waardoor droge,
zonnige en warme perioden langer kunnen duren.
De veranderingen in het klimaat vertalen zich ook naar veranderingen in het grondwaterpeil.
In een analyse naar de gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG) voor de
Klimaateffectatlas (z.d.) is gekeken naar deze verandering voor 2050. Daarbij is het WHklimaatscenario gebruikt. De resultaten hiervan staan weergegeven in Figuur 3.3. Daarin is
te zien dat in een groot deel van Nederland de GLG verwacht wordt te dalen. Vooral voor de
(hoge) zandgronden, bijvoorbeeld de duinen in het westen van het land en de Veluwe, is
daarentegen een stijging berekend. Deze stijging kan verklaard worden door een toename in
winterneerslag. Het grondwater ligt in die gebieden daarentegen ver beneden het oppervlak,
waardoor de toenemende verdamping minder effect heeft op het grondwaterpeil. In deze
gebieden zal de stijgende GLG daarom ook weinig effect hebben op de natuurbrandgevoeligheid. De dalende GLG in grote delen van Nederland betekent dat deze gevoeliger
worden voor droogte, wat kan betekenen dat hij bijdraagt aan een toenemende natuurbrandgevoeligheid van deze gebieden (Klimaateffectatlas, z.d.).

Natuurbrandsignaal ‘23

18/43

Figuur 3.3 De verandering in de gemiddelde laagste grondwaterstand (GLG) voor 2050
onder het WH-klimaatscenario. Bron: Klimaateffectatlas (z.d.)
Klimaatverandering is overigens niet uniform over Nederland verdeeld. Vooral de dagelijks
maximale temperatuur neemt in het oosten van het land sneller toe dan in het westen als
gevolg van het matigende effect van de zee (KNMI, 2022). Dit zorgt voor een versterkte
toename in de natuurbrandgevoeligheid in het oosten van Nederland.

3.2.2 Meer natuurbranden door een toename in biomassa
De komende tien jaar komt, zoals verwoord is in de Bossenstrategie van het Rijk (Ministerie
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, 2020), naar verwachting zo’n 10 % meer bos in
Nederland. In de uitvoering hiervan worden mogelijk gebieden met beperkt brandbare
vegetatie die soms wordt beregend (agrarisch gebied) omgezet naar gebieden met vegetatie
die niet of nauwelijks wordt beregend en hierdoor gevoeliger wordt voor droogte en
brandbaarder kan worden. Hierdoor wordt potentieel een groter oppervlak met brandbare
vegetatie gecreëerd en neemt de biomassa toe die tijdens droge perioden beschikbaar kan
komen om te branden. Op dagen met een verhoogd brandgevaar is het daardoor
aannemelijk dat er hierdoor meer natuurbranden kunnen ontstaan. Er is daarentegen tot nu
toe een beperkte afname in het totale oppervlakte bos in Nederland, wat contrasterend is
met de uitgesproken ambities vanuit de Bossenstrategie.

19/43

Over de veranderingen van de vegetatie in de toekomst (soorten, groeiseizoen en lengte
ervan), vegetatiestress en de hoeveelheid dood plantenmateriaal op de grond) is nog weinig
bekend. Dit is dan ook een onzekere factor, die namelijk niet alleen afhankelijk is van
klimaatverandering, maar ook van onder andere het beheer van natuurgebieden. Dit is dan
ook een onzekere factor, die namelijk niet alleen afhankelijk is van klimaatverandering, maar
ook van bijvoorbeeld het beheer van natuurgebieden. Uitgaande van de huidige vegetatie is
het in een warmer en droger klimaat waarschijnlijk dat vegetatie sneller en meer uitdroogt en
daarmee brandbaarder wordt.

3.3

Van potentiële ontstekingsbron naar natuurbrand

Een warmer en droger klimaat leidt tot meer brandgevoelige dagen. Aangenomen dat het
aantal potentiële ontstekingsbronnen niet substantieel terug wordt gebracht, zorgen meer
brandgevoelige dagen ervoor dat meer natuurbranden kunnen ontstaan. Dit blijkt ook uit een
analyse van Deltares (Van Marle & Agricola, 2021) waarin is gekeken naar de gevoeligheid
van de Nederlandse natuur voor natuurbranden in de huidige situatie en in het WH-scenario
voor 2050. De gevoeligheid is bepaald door gebruik te maken van kenmerken over de
brandgevoeligheid van vegetatie, droogte en potentiële ontstekingsfactoren (Figuur 3.4 op
de volgende pagina). Om de klimaatgevoeligheid voor de toekomst te bepalen is enkel
rekening gehouden met veranderingen in klimaatkenmerken. Daaruit blijkt dat er een sterke
toename is in de natuurbrandgevoeligheid onder dit scenario. Het percentage van Nederland
dat onder ‘matig gevoelig’ of ‘hoog gevoelig’ valt, neemt van 39 % toe naar 63 %. Daarbij zal
het aandeel ‘hoog gevoelig’ bijna verdubbelen: van 5 % naar 9 %. Vrijwel elke locatie in
Nederland blijft gelijk in gevoeligheid of komt in een hogere gevoeligheidsklasse.
In een groot deel van Nederland is ook sprake van een toename van ‘niet tot weinig
gevoelig’ naar ‘matig gevoelig’ (van groen naar geel). Dit betreft bijvoorbeeld Oost- en
Noord-Nederland, maar ook het Groene Hart. Het valt daarnaast op dat een aanzienlijk deel
van de Veluwe onder ‘hoog gevoelig’ komt te liggen. Dit is contrasterend met de stijgende
GLG van Figuur 3.3 en heeft te maken met de diepte van het grondwater. Op onder andere
de Veluwe zit het grondwater vele tot enkele tientallen meters beneden het maaiveld. Een
stijging van rond de 2 meter brengt het grondwater daarmee niet hoog genoeg om
bereikbaar te zijn voor de vegetatie en zorgt daardoor niet voor een dalend effect op de
natuurbrandgevoeligheid.
Figuur 3.4 laat dus zien dat een groter deel van Nederland gevoeliger wordt voor natuurbranden. Om die reden kunnen (bestaande) potentiële ontstekingsbronnen in gebieden die
eerder minder gevoelig waren in de toekomst wél tot een daadwerkelijke ontsteking leiden.
Aangezien natuurbranden vaak op dezelfde dagen en onder eenzelfde combinatie van
meteorologische condities plaatsvinden, bestaat dus de kans dat het aantal natuurbranden
op één dag gaat toenemen en er meer branden tegelijkertijd plaats kunnen vinden.
Uit de analyse van Deltares (Van Marle & Agricola, 2021) blijkt dat onder andere recreatiedruk een voorspellingskracht heeft voor de natuurbrandgevoeligheid zoals is weergegeven in
Figuur 3.4. In het recente artikel van Pointer (2022) wordt beschreven dat de recreatie in en
nabij natuurgebieden ook is toegenomen. De kaarten van Figuur 3.4 houden echter alleen
rekening met de effecten van klimaat op de natuurbrandgevoeligheid. Indien ook rekening

Natuurbrandsignaal ‘23

20/43

zou worden gehouden met de niet-klimatologische factoren zoals recreatiedruk of de
bossenstrategie (paragraaf 3.2.2), zou het aantal ontstekingen nog meer toe kunnen nemen.

Figuur 3.4 De natuurbrandgevoeligheidskaart uit een analyse van Deltares (van Marle
& Agricola, 2021). Vanwege een beperking in data zijn de Waddeneilanden niet meegenomen in deze analyse en kleuren ze daardoor, net als de stedelijke gebieden, grijs op
de kaart
Zoals in Hoofdstuk 2 al benoemd is, worden veruit de meeste natuurbranden in Nederland
door de mens veroorzaakt. Volgens het CBS (2022) is het de prognose dat Nederland rond
2050 circa 19,5 miljoen inwoners telt. Op 1 januari 2022 waren er zo’n 17,6 miljoen. Het is
dan ook aannemelijk dat, ceteris paribus, meer inwoners ook meer ontstekingen betekent.
Ook deze factor draagt dan bij aan de verwachting dat er in de toekomst meer
natuurbranden voorkomen.
Samenvatting
Het Nederlandse klimaat is in de recente decennia veranderd. Door warmer en droger
weer is het aantal brandgevoelige dagen per jaar toegenomen en vinden er in Nederland
in sommige jaren nu al bijna duizend natuurbranden plaats. De verwachting is dat deze
trend zich in de toekomst zal voortzetten. Nóg warmer en droger (in zowel lucht als
bodem) weer betekent dat meer natuur kan gaan branden en er dus meer natuurbranden
kunnen voorkomen. Het effect van meer biomassa en een stijgende kans op ontstekingen
vergroten deze toename van het aantal natuurbranden nog meer.

21/43

4 De gevoeligheid voor het
ontwikkelen van
natuurbranden
4.1

Een blik op het brandgedrag uit het verleden

Als men kijkt naar natuurbranden zijn grote onbeheersbaar branden niet alleen iets van de
afgelopen paar jaar. Zo woedde in 1976 nog een grote natuurbrand nabij Arnhem en in 1995
bij Kootwijk. In 2010 en 2011 kwamen diverse duinbranden bij Schoorl voor. In 2010 woedde
ook een grote brand op de Strabrechtse heide. In 2014 was er opnieuw een grote
natuurbrand in Nationaal Park De Hoge Veluwe. De natuurbrand in de Deurnese Peel uit
2020 is met ruim 700 hectare de grootste bekende natuurbrand in Nederland sinds de
statistieken weer worden bijgehouden (Stoof et al., 2020). Tegelijkertijd woedde er dat jaar
de grote natuurbrand in de Meinweg.
Vanwege de drogere en warmere condities als gevolg van het veranderde klimaat is het
aannemelijk dat het vuur gemiddeld genomen intenser is geworden, wat ervoor zorgt dat
minder energie gebruikt wordt voor de verdamping van (overgebleven) vocht in de vegetatie
en er meer warmte geproduceerd wordt. Het uitdrogen van de lucht in de laatste decennia is
ook zichtbaar in Figuur 4.1. Daarin is ook te zien dat de lucht in de lente sneller uitdroogt dan
in de zomer.

Figuur 4.1 Overzicht van de klimaatgemiddelde dagelijks laagste relatieve
luchtvochtigheid (RV) per jaar voor het KNMI station in De Bilt. De zwarte lijnen geven
de trendlijn weer. Bij iedere trendlijn staat ook de bijbehorende R2

Natuurbrandsignaal ‘23

22/43

4.2

Veranderend brandgedrag

4.2.1 Klimaatverandering: toenemende intensiteit en complexiteit
De verandering van de meteorologische parameters zoals ook beschreven in hoofdstuk 3.2
heeft niet alleen invloed op het aantal natuurbranden, maar ook op het brandgedrag. De
individuele factoren toenemende temperatuur, een dalende relatieve luchtvochtigheid en een
toenemend neerslagtekort maken dat natuurbranden zich extremer gaan gedragen. Als het
gaat om natuurbranden, stapelen deze factoren (warmte, droogte, lage luchtvochtigheid)
zich ook op. Natuurbranden zijn daarom zeer gevoelig voor klimaatverandering. Er kan dan
ook gesteld worden dat natuurbranden sneller veranderen dan het klimaat zelf doordat deze
opstapeling zorgt voor een versterkte toename wanneer het gaat om natuurbrandgedrag.
Een aanvullende zorg is de complexiteit van natuurbranden. Zo schrijft het KNMI in zijn
Klimaatsignaal ’21 (KNMI, 2021b) dat de dalende relatieve luchtvochtigheid ervoor kan
zorgen dat onweersbuien vaker valwinden produceren. Deze winden kunnen van de bui
vandaan trekken en mogelijk een natuurbrand bereiken, waardoor de wind (onverwacht)
aantrekt en draait, wat voor onverwacht brandgedrag en gevaarlijke situaties kan zorgen. Dit
is een proces dat in het buitenland al vaker is voorgekomen (Achtemeier & Goodrick, 2021;
Potter & Hernandez, 2017).

4.2.2 Vegetatie: een belangrijke maar onzekere factor
Zoals eerder is aangegeven, is de staat van de toekomstige vegetatie een onzekere factor.
Er is een aantal vraagstukken dat een risico kan vormen voor de toekomst:
> De bossenstrategie (Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, 2020) beoogt
meer stukken natuur aaneen te laten sluiten (ongeveer de helft van de beoogde
toename van 10 %). Dat betekent dat natuurbranden groter kunnen worden door een
continuïteit in brandstof.
> Klimaatverandering (warmer, droger en zonniger weer) kan ook een toename in
vegetatiestress veroorzaken, waardoor de beschikbaarheid van brandbaar materiaal
toeneemt.
> De in veel gebieden dalende GLG (Figuur 3.3) kan bijdragen aan het toenemen van
vegetatiestress en daarmee aan de brandbaarheid van vegetatie, met intenser vuur tot
gevolg.
> Het effect van de stikstofdepositie kan ook impact hebben op natuurbranden. Zo
bevordert stikstof de groei van productievere soorten zoals grassen en varens, die onder
droge condities erg brandbaar zijn en voor extra biomassa zorgen. Hierdoor kunnen de
verspreidingssnelheid en intensiteit van een natuurbrand toenemen.
> De accumulatie van dood hout in de natuur kan ook effect op het brandgedrag hebben.
Aan de ene kant kan dood hout bij langdurige droogte een probleem vormen doordat het
dan als extra brandstof dient. Aan de andere kant kan het bij kortere perioden van
droogte juist vocht vasthouden en dus vertragend werken op de ontwikkeling van
natuurbranden.

4.3

Vaker onbeheersbaar

Naar verwachting zullen er in de toekomst meer dagen zijn met condities die ongunstig zijn
voor bestrijding van natuurbranden, doordat deze condities leiden tot sneller beschikbaar
komen van brandstoffen en meer brandvermogen en daarmee intenser vuur. Hierdoor

23/43

kunnen er meer natuurbranden onbeheersbaar worden, waardoor logischerwijs het
percentage onbeheersbare natuurbranden extra toeneemt. Dit proces staat schematisch
weergegeven in Figuur 4.2.
Figuur 4.2 toont drie lijnen: het blusvermogen van de brandweer, het brandvermogen (de
intensiteit van het vuur) in het huidige klimaat en het brandvermogen in een toekomstig
klimaat. Op een gegeven moment vlakt de ontwikkeling van het blusvermogen af door
beperkende factoren zoals de aanvoer van bluswater. Als het brandvermogen hoger wordt
dan het blusvermogen, wordt een natuurbrand onbeheersbaar, tenzij deze door natuurlijke
barrières wordt gestopt. De plaats waar de lijnen van brandvermogen en blusvermogen
elkaar kruisen, wordt dan ook het omschakelpunt genoemd. Het passeren van dit
omschakelpunt betekent dat een langdurige inzet nodig is voor de bestrijding van een
natuurbrand. In het toekomstige klimaat loopt het brandvermogen naar verwachting sneller
op. Hierdoor passeert de lijn van het brandvermogen eerder de lijn van het blusvermogen,
waardoor een natuurbrand sneller onbeheersbaar wordt en vaker een langdurige inzet nodig
zal zijn om de brand te stoppen.

Figuur 4.2 Een schematische weergave van de ontwikkeling van natuurbranden en het
omslagpunt van een kleine, controleerbare natuurbrand naar een grote,
oncontroleerbare natuurbrand. Figuur is aangepast op basis van Brandweer
Nederland (z.d.)
Om een onbeheersbare natuurbrand te voorkomen is het dus essentieel dat deze in de
beginnende fase wordt gestopt. In de toekomst wordt dit zonder mitigerende maatregelen in
het landschap en vegetatie waarschijnlijk alsmaar lastiger, waardoor er vaker onbeheersbare
natuurbranden kunnen voorkomen.
De omvang van een natuurbrand hangt ook af van de grootte van het natuurgebied waar de
brand woedt. De Nederlandse natuur is relatief gefragmenteerd, zodat er op bepaalde dagen
grote verschillen zullen zijn in de omvang van de branden. Het vegetatietype van de
verschillende natuurgebieden speelt daarbij ook een rol.
Tot slot is de bereikbaarheid van sommige natuurgebieden een punt van aandacht. Wanneer
in de beginnende fase van de natuurbrand het vuur niet te bereiken is met de standaard

Natuurbrandsignaal ‘23

24/43

manier van brandbestrijding doordat het bijvoorbeeld in een veengebied zit of er teveel
losliggend zand aanwezig is, kan een natuurbrand ook uitgroeien tot een onbeheersbare
brand.
Samenvatting
Vanwege de drogere en warmere condities als gevolg van het veranderde klimaat is het
aannemelijk dat het vuur gemiddeld genomen intenser is geworden. Alle signalen wijzen
erop dat deze trend zich zal doorzetten in de toekomst. Door de combinatie van meer
biomassa, hogere temperaturen en drogere lucht is het de verwachting dat de verandering
in natuurbranden sneller gaat dan de verandering van het klimaat zelf. Hoewel de
verandering van vegetatie in de toekomst nog onzeker is, zijn er wel een aantal mogelijke
factoren die van belang zijn. Zo kan vegetatiestress een rol spelen in de beschikbaarheid
van brandstoffen en kan de toenemende stikstofdepositie er bijvoorbeeld voor zorgen dat
brandbare vegetatiesoorten zoals grassen en varens voor een toename van brandbare
biomassa zorgen. Dit alles draagt bij aan de verwachting dat natuurbranden sneller en
vaker onbeheersbaar zullen worden.

25/43

5 De impact van
natuurbranden: het
natuurbrandrisico
5.1

Natuurbranden zijn nu al niet zonder gevolgen

5.1.1 (Grootschalige) ontruimingen
Hoewel niet iedere natuurbrand ingrijpend is, zijn er in Nederland al branden geweest met
(een grote) impact. Door de hoge bevolkingsdichtheid en de dichtheid in functies is de kans
op ingrijpende gevolgen van een brand voor mens, dier en natuur relatief groot. Zo is er in
recente jaren in een aantal gevallen sprake geweest van (grootschalige) ontruimingen:
> Bij de duinbrand in Ouddorp in augustus 2022 zag de beheerder van een vakantiepark
zich genoodzaakt de bewoners van de meest bedreigde woningen preventief te
ontruimen (Gaspar et al., 2022).
> Bij de brand in Nationaal Park De Meinweg in april 2020 werd Herkenbosch, een dorp
met ruim 4.000 inwoners, ontruimd vanwege potentiële rookoverlast. De dag ervoor
werden al twee zorginstellingen in het dorp geëvacueerd (Brandweer Nederland, 2020;
NU.nl, 2020)
> Bij de brand in de Deurnese Peel moesten alle bewoners uit een zorginstelling en
bewoners in delen van Griendtsveen en Helenaveen geëvacueerd worden (Eindhovens
Dagblad, 2020; RTL Nieuws, 2020).
> Bij de duinbrand in Schoorl in 2010 moesten zo’n 550 mensen hun huis verlaten (NH
Nieuws, 2019).

5.1.2 Kwantificeren van de economische impact van natuurbranden
De impact van natuurbranden kan worden gekwantificeerd met zowel directe als indirecte
tastbare schades. Bij directe schades gaat het bijvoorbeeld over schade aan gebouwen en
objecten, onherstelbare schade aan de natuur of schade aan infrastructuur en
brandweermaterieel. Indirecte schade kan bepaald worden door het berekenen van socioeconomische verliezen, bijvoorbeeld als gevolg van beschadigde infrastructuur of van uitval
van andere vitale en kwetsbare functies zoals telecom en elektriciteit.
Er is ook sprake van economische schade als bedrijven vanwege evacuaties, afsluitingen of
het afbranden van gebouwen dan wel voorraden niet meer kunnen functioneren. Het is
bekend dat circa de helft van de bedrijven die getroffen worden door grote branden binnen
twee jaar failliet gaan. Dit kan ook komen doordat klanten naar de concurrenten gaan na een
brand (AMweb, 2018). Als een natuurbrand overslaat op een bedrijfspand, is er dus een
aanzienlijke kans op faillissement.
Ook de inzet van het brandweerpersoneel en -materieel en andere partijen als defensie kost
geld en zorgt daarmee voor indirecte verliezen voor de maatschappij. Op basis van een
schatting van de maatschappelijke impact van de droogte in 2018 die op haar beurt

Natuurbrandsignaal ‘23

26/43

gebaseerd is op de brandweerinzet en natuurrestauratie komt dit uit op minimaal enkele
miljoenen euro's (Kok et al., 2022). Bij deze berekening is geen rekening gehouden met de
socio-economische verliezen, zoals economische schade bij ondernemers, of het verlies van
soorten en natuurkwaliteit.

5.1.3 Uitval van vitale en kwetsbare infrastructuur en cascade-effecten
Infrastructuur voor transport van mensen en goederen ondervindt ook nu al de impact van
natuurbranden. Zo kunnen bermbranden ervoor zorgen dat (spoor)wegen afgesloten moeten
worden vanwege bijvoorbeeld de benodigde ruimte voor hulpdiensten of slecht zicht als
gevolg van de rook. In het droge jaar van 2018 zijn bij Rijkswaterstaat meer dan 250
meldingen gemaakt van bermbranden of branden in de zeer nabije omgeving van een weg.
Ook deze kleinere branden kunnen potentieel grote maatschappelijke impact hebben, indien
ze voorkomen op kritieke punten van ons hoofdwegennet, zoals veel gebruikte snelwegen
en knooppunten. Een groot deel van het hoofdwegennet is daarnaast gevoelig voor afsluiting
door rook van langdurige vlammende of smeulende natuurbranden in de verdere omgeving
(Van Marle et al., 2021).
Voor het hoofdwegennet is een aantal analyses uitgevoerd naar de impact van de uitval van
bijvoorbeeld een snelweg, waarbij reizigers vertragingen ervaren ten gevolge van filevorming
of omreizen. De jaarlijks te verwachten herstel- en stremmingkosten als gevolg van
bermbranden kunnen hierdoor oplopen tot in de tonnen (Bles et al., 2019). Delen van het
hoofdwegennet die hiervoor het meest kwetsbaar zijn, liggen relatief veel in het oosten en
zuiden van Nederland en in het duinengebied in Zeeland (Bles et al., 2021). Rijkswaterstaat
heeft naar aanleiding van deze schattingen een overzicht van maatregelen opgesteld om de
impact van natuurbranden te kunnen beperken.
Natuurbranden beïnvloeden ook andere vitale functies. Uitval van vitale processen zorgt
ervoor dat het dagelijks leven verstoord raakt en er gebrek aan primaire levensbehoeften
kan ontstaan. Denk hierbij aan gevolgen voor elektriciteit, telecommunicatie of drinkwatervoorziening. Tijdens een onbeheersbare brand kunnen deze functies ook buiten het direct
getroffen gebied geraakt worden en zorgen voor cascade-uitval. Door bijvoorbeeld een
natuurbrand nabij een locatie met gevaarlijke stoffen kan grootschalige evacuatie een
consequentie zijn. Indien een kritieke transformator uitvalt, kan een lokale natuurbrand
zorgen voor regionale uitval van elektriciteit waarbij inwoners en werkenden langere tijd
zonder stroom zitten, inclusief cascade-effecten zoals uitval van internettoegang en
dataverkeer of uitval van het C2000-netwerk (ANV, 2022b).

5.1.4 Kosten en schade aan flora & fauna
Schade aan natuurgebieden kan worden gekwantificeerd door een schatting van de
herstelkosten per hectare. Deze kosten omvatten onder andere de herplanting en het
aanleggen van paden en zijn geschat op 900-1200 euro per hectare. In specifieke situaties
zoals de brand op de Kalmthoutse Heide in 2011 kunnen deze kosten echter oplopen tot wel
6000 euro per hectare (Kok et al., 2022).
De impact op flora en fauna door natuurbranden hoeft niet altijd schadelijk te zijn. Vooral bij
flora is de schade bij een niet te hoge intensiteit van het vuur vaak beperkt. Soms biedt het
zelfs kansen, bijvoorbeeld voor de biodiversiteit in een heidegebied (Staatsbosbeheer,
2022). Indien langzame of intens brandende natuurbranden op droge bodems de
bovengrond verhitten, vooral wanneer de strooisellaag droog is en mee brandt, treedt een

27/43

verlies van voedingsstoffen en waterbergend vermogen in de bodem op. Dit kan vooral op
arme zandgronden een probleem vormen voor de flora en fauna.
Natuurbranden kunnen daarentegen wel gevaarlijk zijn voor fauna en met name voor
kleinere diersoorten die niet makkelijk snel kunnen vluchten. Zeker in het geval van kleine en
lokale populaties, bijvoorbeeld die van zandhagedissen, kunnen natuurbranden een grote
impact hebben (Mart-Jan Schelhaas, persoonlijke communicatie, 21 september 2022).

5.1.5 Impact op de menselijke gezondheid en welzijn
Natuurbranden kunnen veel impact hebben op de mens. Brandweermensen werken bij
natuurbranden in veelal relatief hoge temperaturen. Hierdoor is kans op uitputting en
oververhitting. Dit kan niet alleen fysiek, maar ook mentaal impact hebben. Zo kunnen fysiek
zware activiteiten voor een daling in alertheid en denkvermogen zorgen (Xu et al., 2018).
Doordat bij natuurbranden vaak in de brandstof (vegetatie) gewerkt wordt, zijn juist alertheid
en bewustzijn van de aanwezige gevaren erg belangrijk. Een verminderde alertheid tijdens
het werken bij natuurbranden kan dus voor gevaarlijke situaties zorgen.
Hoewel rook van natuurbranden soms nog als niet (heel) schadelijk wordt gezien, zijn er wel
degelijk risico’s verbonden aan bijvoorbeeld blootstelling aan fijnstof. Dit geldt voor zowel
brandweermensen als burgers. Ook slecht zicht door rookvorming kan een gevaar vormen.
Zo waren er tijdens de natuurbrand van de Deurnese Peel in 2020 meerdere ongevallen met
voertuigen op de weg (NOS, 2020; Stoof et al., 2020).
Er zijn in Nederland dodelijke slachtoffers gevallen door natuurbranden. Voor zover bekend,
zijn er sinds 1833 in totaal 29 doden gevallen; 22 daarvan waren slachtoffer van drie veenbranden die woedden tussen 1833 en 1917 en de overige 7 vielen tussen 1922 en 2021.
Deze laatste zeven slachtoffers zijn gevallen tijdens het bestrijden van een natuurbrand,
tijdens een oefening of door het gebruik van vuur in de natuur (Stoof et al., 2022).

5.2

Meer en intensere natuurbranden: meer impact

Door een toenemend aantal natuurbranden met grotere intensiteit in een sterk verdicht
Nederlands landschap is het onvermijdelijk dat ook de maatschappelijke impact en schade
groter zullen worden: mensen zullen vaker moeten vluchten, er zullen vaker campings
moeten worden geëvacueerd, er zal vaker overlast zijn door afgesloten wegen en ook zullen
zich vaker cascade-effecten voordoen in bijvoorbeeld nutsvoorzieningen.
Daarnaast dragen de groeiende Nederlandse bevolking (CBS, 2022) en toenemende
recreatie in en rondom natuurgebieden (Pointer, 2022) bij aan de toenemende impact van
natuurbranden. Dit geldt niet alleen voor de menselijke gezondheid door blootstelling aan
rook en de vlammen, maar ook voor de complexiteit van natuurbranden. Met meer mensen
en recreatie wordt de kans groter dat het noodzakelijk is om mensen uit een natuurgebied of
bijvoorbeeld campings te evacueren. Dit vraagt extra tijd, middelen en coördinatievermogen,
wat weer ten koste kan gaan van het bestrijden van de brand zelf.
Vanwege een toenemend aantal (soms gelijktijdige) natuurbranden wordt een toenemende
druk op het brandweersysteem verwacht. Dit zorgt ervoor dat er mogelijk eerder ‘triage’
nodig is in het geval er meer middelen nodig zijn voor natuurbranden en andere incidenten

Natuurbrandsignaal ‘23

28/43

dan er beschikbaar zijn. Er moeten dan keuzes gemaakt worden over waar de prioriteit komt
te liggen, waardoor per definitie sommige incidenten niet of niet optimaal en veilig bestreden
kunnen worden. De toename van deze toenemende druk op het brandweersysteem is
onvermijdelijk, tenzij er specifieke maatregelen worden genomen om het aantal
natuurbranden of de kwetsbaarheid van andere functies te beperken.
Samenvatting
Op dit moment is voor slechts van een deel van de impact van natuurbranden de schade
gekwantificeerd. Met dit onvolledige beeld, waarbij schade aan objecten, cascade-effecten
en gebruikersuitval van bijvoorbeeld elektriciteitsvoorziening gebruikersuitval van
bijvoorbeeld elektriciteitsvoorzieningen niet zijn meegenomen, kunnen schades al oplopen
tot enkele miljoenen euro's per jaar. Daarnaast zijn er immateriële schade ten gevolge van
evacuatie bij natuurbranden alsmede fysieke en mentale consequenties voor burgers en
brandweermensen die geconfronteerd worden met natuurbranden.
De impact op de natuur kan negatief zijn door soortenverlies en bodemschade, maar biedt
ook kansen. De impact van een natuurbrand hoeft niet per se beperkt te zijn tot de locatie
van de brand, maar kan ook bovenregionale effecten hebben, waardoor grotere delen van
de maatschappij er hinder van zullen ondervinden.
Door het toenemend aantal natuurbranden met grotere intensiteit in een sterk verdicht
Nederlands landschap is het onvermijdelijk dat ook de maatschappelijke impact en schade
groter zullen worden in de toekomst.

29/43

6 Conclusies
In dit hoofdstuk wordt eerst een antwoord geformuleerd op de deelvragen, waarna de
hoofdvraag wordt beantwoord. Hoofd- en deelvragen worden beantwoord door bestaande
studies en expertise van de onderzoekspartners binnen deze studie te combineren.

6.1

Deelvragen

6.1.1 Hoe verandert de gevoeligheid voor het ontstaan van
natuurbranden?
In Nederland vindt er een verandering van natuurbranden plaats. Doordat het Nederlandse
klimaat warmer en droger wordt en het aantal natuurbrandgevoelige dagen toeneemt, wordt
meer vegetatie brandbaar en kunnen natuurbranden vaker voorkomen. Een groter deel van
Nederland zal gevoelig worden voor het ontstaan van natuurbranden. De kans op het
ontstaan van natuurbranden in de lente neemt toe. Daarnaast zal in de toekomst ook vaker
in de zomer sprake zijn van een hoge kans op het ontstaan van dergelijke branden.

6.1.2 Hoe verandert de gevoeligheid voor het ontwikkelen van
natuurbranden?
Warmere en drogere condities maken dat natuurbranden intenser kunnen branden en met
de huidige bestrijdingswijze(n) steeds moeilijker te bestrijden zijn. Er zullen zich vaker
onbeheersbare natuurbranden voordoen die met de huidige tactiek, techniek en capaciteit
van de brandweer niet meer te bestrijden zijn; ook is de kans op gelijktijdigheid van zulke
branden groter.

6.1.3 Hoe verandert de impact van natuurbranden?
De toename van het aantal natuurbranden en hun intensiteit, gepaard met verdere
verdichting van Nederland, zal leiden tot toename van de impact van natuurbranden:
mensen zullen vaker moeten vluchten, er zal vaker directe en indirecte schade ontstaan,
uitval zijn van vitale infrastructuur leidend tot cascade-effecten en onherstelbare schade aan
flora en fauna. De menselijke gezondheid zal daarnaast vaker bedreigd worden.
Het voorkomen en bestrijden van branden in Nederland is nu hoofdzakelijk gericht op
beperkte en relatief kortdurende branden in gebouwen. Natuurbranden zijn daarentegen
vaker grootschalig en duren veel langer. Aandachtspunt daarbij is dat door een toename van
(gelijktijdige) natuurbranden ook een zodanig toenemende druk op het brandweersysteem
kan ontstaan dat de hulpvraag op bepaalde plekken groter kan worden dan de
beschikbaarheid van brandweermiddelen.

Natuurbrandsignaal ‘23

30/43

6.2

Beantwoording van de hoofdvraag

Hoe ontwikkelt het natuurbrandrisico zich in Nederland?
Een groter deel van Nederland zal geconfronteerd worden met meer natuurbranden. Het
natuurbrandrisico manifesteerde zich in Nederland vooral in de lente, maar in de toekomst
zal er steeds vaker ook in de zomer (langdurig) sprake zijn van een (hoog) risico.
Natuurbranden zullen zich vaker ontwikkelen tot branden die niet meer gestopt kunnen
worden, maar pas stoppen als er geen brandstof meer is. De toename van het aantal
branden, gepaard met een verdere verdichting van Nederland, leidt tot een hoge kans op
natuurbranden met veel impact op gezondheid, welzijn, natuur en economie.
De ontwikkeling van het natuurbrandrisico is geen lineair proces. Doordat de factoren
droogte, warmte en (lage) relatieve luchtvochtigheid elkaar versterken, neemt het
natuurbrandrisico sneller toe dan dat de klimaatverandering plaatsvindt.

31/43

7 Aanbevelingen en
onzekerheden
Op basis van de conclusies worden de volgende aanbevelingen gedaan die vanuit het
oogpunt van de actuele wetenschappelijke inzichten naar de toekomst bij kunnen dragen
aan het beheersen van het natuurbrandrisico. Deze aanbevelingen zijn gegroepeerd rondom
het ontwikkelen van meer kennis, de inrichting van het landschap en het systeem voor
natuurbrandbeheersing.

7.1 Natuurbranden moeten structureel onderdeel worden
van het systeem rondom brandveiligheid
Hoewel natuurbranden altijd zullen voorkomen en Nederland hiermee zal moeten leren
leven, is het belangrijk om natuurbranden beheersbaar te houden en de impact ervan te
minimaliseren. Als de huidige klimatologische, demografische en geografische
trends zich zonder ingrijpen door blijven zetten, zal het natuurbrandrisico echter alsmaar
verder toenemen. Dit versterkt de noodzaak om in te grijpen en betekent dat Nederland
anders naar de samenhang tussen vuur, natuur en het landschap zal moeten leren kijken.
Om de impact van natuurbranden te mitigeren en gevaren te verminderen is het nodig dat
het voorkomen en bestrijden van natuurbranden structureel onderdeel wordt van het
systeem van brandweerzorg, dat tot nu toe vooral is gericht op het voorkomen, beperken en
bestrijden van (beperkte) branden in gebouwen. Andere brandweertaken zoals technische
hulpverlening, waterongevallen en ook natuurbrandbestrijding zijn in feite een ‘bijproduct’
van het systeem. Dat betekent echter dat het systeem dat nu wordt ingezet om
natuurbranden te beheersen daar in feite niet op is ontworpen. Denk daarbij aan zaken als
opkomsttijden, preventiebeleid, opleiding en (persoonlijke) uitrusting. Dat betekent dat nu in
alles – opleidingen, materiaal, persoonlijke bescherming – concessies worden gedaan ten
aanzien van de effectiviteit van het beheersen van natuurbranden. Het wordt dan ook
aanbevolen om natuurbrandbeheersing integraal op te nemen in het brede spectrum van
brandweerzorg – van brandveiligheidswetgeving en voorwaarden voor activiteiten of
bedrijven die in of aan natuurgebieden plaats gaan vinden tot en met de opleidingen voor
brandweermensen en terreinbeheerders.
Op dit moment is er geen nationaal handelingsperspectief om de consequenties van
natuurbranden te beperken. Dat komt deels door een gebrek aan inzicht in de impact van
dergelijke branden, inclusief hun cascade-effecten, en deels door het ontbreken van een
bestaand afweegkader. De potentiële impact van natuurbranden moet daarom beter worden
geduid door de tastbare en niet-tastbare schade en de cascade-effecten beter in kaart te
brengen. Daarmee kan een nationaal actieplan voor natuurbranden worden opgesteld voor
verschillende gebruikersfuncties. Dit actieplan zal zich moeten richten op adaptatie en
mitigatie om de impact van natuurbranden te beperken, maar ook op de responsfase,

Natuurbrandsignaal ‘23

32/43

waarbij duidelijk zou moeten worden voor de brandweer welk incident ze prioriteit moet
geven. Dit actieplan kan gebaseerd worden op het systeem van meerlaagse veiligheid 2,
waarbij maatregelen in verschillende lagen elkaar aanvullen en versterken:
> Laag 1: Maatregelen die een kans op het ontstaan van een natuurbrand proberen te
verkleinen (tot een bepaald niveau).
> Laag 2: Maatregelen die de impact van een natuurbrand moeten beperken:
landschapsinrichting, compartimentering, aanpassing vegetatie, aangepast bouwen in
risicogebieden, droogtemaatregelen en maaibeheer.
> Laag 3: Maatregelen die de incidentbestrijding en crisisbeheersing bij een natuurbrand
verbeteren: nieuwe tactieken en technieken, training, adaptieve strategieën.
Voorwaarde voor dit principe is zicht op alle actoren en stakeholders die hierbij meespelen
en dat dit moet landen in de verschillende overheidsorganisaties.

7.2 Reliëf en de weersomstandigheden kunnen niet worden
veranderd, de inrichting van het landschap en vegetatie wel
Alle huidige inzichten duiden erop dat het natuurbrandrisico in Nederland wordt gedomineerd
door de nauwe samenhang tussen natuur, wonen, zorg, recreatie en andere functies. Het
beheersen van het natuurbrandrisico zou daarom moeten beginnen met het betrekken van
het natuurbrandrisico in omgevingsvisie en -plannen, waardoor al bij de inrichting van het
landschap wordt nagedacht over de onderlinge relatie tussen natuur, natuurbrandrisico en
andere functies in een bepaald gebied. Immers: als (kwetsbare) functies minder nauw met
de natuur worden verweven, neemt het natuurbrandrisico af.
In die gebieden waar de nauwe samenhang van functies niet of nog niet kan worden
vermeden of teruggedrongen, kan om het groeiende probleem van natuurbranden tegen te
gaan winst worden behaald in het veranderen van de condities rondom vegetatie. Zo is er
een aantal mogelijkheden:
> De gevolgen van droogte in de natuur kunnen gemitigeerd worden door bijvoorbeeld
vernatting van het gebied. Dit zal in mindere mate de typische lentebranden in
uitgedroogde dode vegetatie (van het vorige seizoen) beperken, maar wel het
toenemende aantal zomerbranden.
> Door regelmatiger en op uitgebreidere schaal gecontroleerd vuur toe te passen als
maatregel om de hoeveelheid brandbare biomassa te reduceren, zal de intensiteit bij
een natuurbrand lager zal zijn. Tevens is dit een mogelijkheid voor brandweer, terreinbeheerders en andere gebruikers van het gebied om elkaar al vóór een incident te
ontmoeten en kan het gebruikt worden om te netwerken, zodat dat tijdens een incident
niet meer hoeft. Daarnaast biedt het de mogelijkheid om in een gecontroleerde
omgeving meer te leren over vuur in de praktijk en brandgedrag.
> Per natuurgebied is een kosten-batenanalyse nodig, waarin ook potentiële ontastbare
schade wordt betrokken, om te kijken welke maatregelen zowel aan de preventieve als
repressieve kant genomen kunnen worden. Maatwerk is belangrijk; er is geen enkele
maatregel die voor heel Nederland zal werken.
> Educatie en bewustzijn in het bredere maatschappelijke perspectief. Alle bewoners en
gebruikers in of rond natuurgebieden zullen zelf ook maatregelen moeten nemen om de

2 Zoals dat ook voor overstromingsrisico wordt toegepast. Zie o.a.:

https://www.stowa.nl/deltafacts/waterveiligheid/innovatieve-dijkconcepten/meerlaagsveiligheid-de-praktijk

33/43

brandbaarheid van hun tuin, huis, onderneming of activiteit te beperken, en weten wat ze
moeten doen als er een natuurbrand uitbreekt.
Bij al deze maatregelen moet voortdurend in het achterhoofd worden gehouden dat de
natuur een levend organisme is: ze groeit en verandert continu. Dit betekent dat de mate van
beheersbaarheid van het natuurbrandrisico ook voortdurend verandert en dat de natuur
slechts beperkt maakbaar is.

7.3

Er is meer kennis over natuurbranden nodig

De roep van overheden, brandweer en terreinbeheerders om handelingsperspectief leiden
tot een behoefte aan meer kennis om de ontwikkeling van het natuurbrandrisico nader en
ook kwantitatief te kunnen duiden. Meer kennis is echter een algemeen begrip dat hieronder
wordt gespecificeerd:
>

>

>

>

>

Eigenlijk is er nog erg weinig bekend over de meeste natuurbranden die nu plaatsvinden. Slechts een heel beperkt gedeelte wordt namelijk onderzocht. Om inzicht te
krijgen in de werkelijke (huidige) situatie zou informatie over natuurbranden in Nederland
systematisch bijgehouden en geanalyseerd moeten worden, waarbij onder andere
aandacht zou moeten zijn voor de volgende zaken:
–
De exacte (ontstaans)locatie, het verbrande oppervlak, de vegetatie en de
meteorologische omstandigheden. Kennis hiervan versterkt niet alleen onze kennis
van natuurbranden in Nederland, maar helpt ook om de CO2-emissie van
natuurbranden beter in te schatten.
–
De toegepaste bestrijdingswijzen en de reden waarom een natuurbrand zich
uiteindelijk niet verder heeft uitgebreid. Was dat het gevolg van andere vegetatie,
andere beheermaatregelen, toeval of de brandweerinzet?
–
Als zich een onverwachte gebeurtenis of een (bijna-)ongeval heeft voortgedaan bij
een natuurbrand, bijvoorbeeld als brandweermaterieel is verbrand of men heeft
moeten vluchten, moet dit gekoppeld worden aan de data rondom natuurbranden.
Zo is het mogelijk beter beeld te krijgen van de (aanloop naar de) risicovolle
situaties bij natuurbranden.
Klimaatontwikkeling en stikstofdepositie leiden tot een verandering in vegetatietypen,
maar onbekend is nog wat de precieze uitwerking van deze invloeden is. Om inzicht te
krijgen in het natuurbrandscenario van de toekomst is meer duidelijkheid over de dan
aanwezige (wenselijke) vegetatie echter noodzakelijk.
Om te helpen bij het verwachten van perioden met een verhoogd natuurbrandgevaar is
onderzoek naar patronen nodig, bijvoorbeeld door systematisch te kijken naar de
veelvoorkomende luchtdrukverdelingen op dagen met veel en/of grote natuurbranden.
Aandachtspunt daarbij is ook onderzoek naar de omstandigheden die extreem
brandgedrag kunnen veroorzaken, waaronder convectieve branden die hun eigen weer
kunnen creëren.
Om beter inzicht te krijgen in de toekomstige impact van natuurbranden, moet inzicht
worden verkregen over de herhalingstijden en duur van deze branden en de cascadeeffecten
Er is een verdere analyse nodig naar de samenhang in de ontwikkelingen van
natuurgebieden, bebouwing en andere functies die in of naast natuurgebieden zijn
geplaatst of ondergebracht.

Natuurbrandsignaal ‘23

34/43

>

Er is onderzoek nodig naar alternatieve tactieken en technieken om natuurbranden te
beheersen, zowel vanuit het oogpunt van risicobeheersing als incidentbestrijding. Het
gaat daarbij zowel om individuele tactieken en technieken als om de samenhang van
tactiek en techniek binnen het totale systeem van natuurbrandbeheersing. Daarvoor is
het ook noodzakelijk een beter beeld te krijgen van het toekomstige brandgedrag.

7.4

Onzekerheden

Een aantal aspecten van dit rapport vereist nadere discussie. Allereerst is het toekomstige
klimaat in enige mate onzeker. Hoewel alle scenario’s (KNMI, 2014) eenzelfde beeld
schetsen met warmer en droger weer, verschillen ze in hoe sterk deze veranderingen zijn.
Dit leidt ook tot onzekerheid wat betreft de snelheid en mate waarmee het natuurbrandrisico
in Nederland toeneemt.
Daarnaast is eerder al aangegeven dat toekomstige veranderingen in de vegetatie lastig te
concretiseren zijn, mede door hun complexiteit. De onzekerheid in de toekomstige vegetatie
kan grote invloed hebben op het natuurbrandrisico en daarmee is de hoeveelheid en
samenstelling van vegetatie ook een van de aanknopingspunten voor het beheersen van het
natuurbrandrisico. Hoewel er een aantal mogelijke veranderingen in vegetatie is aangegeven
en een aantal hiervan voor brandbaardere condities kunnen zorgen, is de feitelijke
ontwikkeling ook erg afhankelijk van natuurbeheer. Ook met de aanpassing en het beheer
van vegetatie valt dus winst te behalen. Echter: zonder een aanpassing van vegetatie en het
bestendigen van maatregelen door beheer laten alle scenario’s een verslechtering van het
natuurbrandrisico zien.
In het hele rapport zijn daarnaast de meeste factoren die besproken zijn en de conclusies
vanuit kwalitatief oogpunt benaderd. Hoewel sommige input kwantitatief was, is het
vooralsnog niet mogelijk geweest om de veranderingen in natuurbrandgevoeligheid en
-risico ook kwantitatief uit te drukken. Uiteindelijk is alle input gebruikt om een zo goed
mogelijk kwalitatief beeld te krijgen van de veranderingen rondom natuurbranden.
Tot slot gaan veel zaken over gemiddelden , vooral wanneer ze betrekking hebben op
klimaatverandering. Het werkelijke weer vertoont echter uitschieters en juist die uitschieters,
bijvoorbeeld bij extreme warmte en droogte, zijn belangrijk voor natuurbranden. Hoe extreem
deze uitschieters zijn, is daarentegen een onzekere factor.
Naarmate er meer bekend wordt over klimaatverandering, kan er op basis van dit
voortschrijdend inzicht ook meer – mogelijk ook kwantitatief – gezegd worden over de
ontwikkeling van het natuurbrandrisico. De publicatie van de KNMI’23-Klimaatscenario’s zou
dan ook aanleiding moeten zijn om opnieuw onderzoek te doen naar de ontwikkeling van het
natuurbrandrisico.

35/43

Literatuurlijst
Achtemeier, G.L., & Goodrick, S.L. (2021). Adding to Fire Fighter Safety by Including RealTime Radar Data in Short-Range Forecasts of Thunderstorm-Induced Wind Shifts. Fire, 4(3),
55.
AMweb. (2018, 29 maart). Verzekeraars en brandweer slaan alarm: helft bedrijven failliet na
brand. Geraadpleegd op 22 december 2022.
ANV. (2022a). Rijksbrede Risicoanalyse Nationale Veiligheid. Analistennetwerk Nationale
Veiligheid.
ANV. (2022b). Themarapportage bedreiging vitale infrastructuur. Analistennetwerk Nationale
Veiligheid.
Bles, T., De Bel, M., Van Marle, M., & Aboufirass, A. (2019). Impact van klimaatverandering
op wegherstel en verkeersstremming: Uitkomst landelijke klimaatstresstest HWN. Deltares,
t.b.v. Rijkswaterstaat.
Bles, T., De Jong, J., Van Marle, M., & Van Buren, R. (2021). Klimaatgevoeligheid
hoofdwegennet, hoofdvaarwegennet en spoor; ten behoeve van de NMCA. Deltares.
Bradstock, R.A. (2010). A biogeographic model of fire regimes in Australia: current and
future implications. Global Ecology and Biogeography, 19(2), 145-158.
Brandweer Nederand (2019). Branchevoorschrift; Standaardbepakking voor
brandweervoertuigen. Tankautospuit, hulpverlenings- red- en OvD-voertuig. Versie 6.2.
Brandweer Nederland (2020). Natuurbrandonderzoek de Meinweg Herkenbosch 29 en 30
mei 2020. Veiligheidsregio Limburg-Noord.
Brandweer Nederland (z.d.). Natuurbranden; een apart vakgebied [PowerPoint Slides].
Geraadpleegd op 23 december 2022.
Castellnou, M., Prat-Guitart, N., Arilla, E., Larraña, A., Nebot, E., Castellarnau, X., Vendrell,
J., Pallàs, J., Herrera, J., Monturiol, M., Cespedes, J., Pagès, J., Gallardo, C., & Miralles, M.
(2019). Empowering strategic decision-making for wildfire management: avoiding the fear
trap and creating a resilient landscape. Fire Ecology, 15(31).
CBS. (2022) Bevolkingsteller: Hoeveel mensen wonen nu in Nederland. Geraadpleegd op 3
december 2022.
Chambers, J.C., Brooks, M.L, Germino, M.J., Maestas, J.D., Board, D.I., Jones, M.O., &
Allred, B.W. (2019). Operationalizing Resilience and resistance Concepts to Adress Invasive
Grass-Fire Cycles. Frontiers in Ecology and Evolution, 7, 185.

Natuurbrandsignaal ‘23

36/43

Dam, J. (2022, 4 juli). Natuurbrandbeheersing: van nul tot nu [Algemene presentatie].
Nationale stakeholder bijeenkomst natuurbranden in Nederland, Wageningen.
Eindhovens Dagblad. (2020, 20 april). Bewoners verzorgingstehuis geëvacueerd vanwege
brand in natuurgebied Deurnsche Peel. Geraadpleegd op 3 december 2022.
Flannigan, M. D., & Harrington, J. B. (1988). A study of the relation of meteorological
variables to monthly provincial area burned by wildfire in Canada (1953–80). Journal of
Applied Meteorology and Climatology, 27(4), 441-452.
Gaspar, V., Boin, C., Brouwer, N., Ebus, J., Mertens, C., Hazebroek, H., Kok E., & Tanck, I.
(2022). Samen leren van natuurbranden – verslag symposium 1 november 2022.
Goldammer, J., Mitsopoulos, I., Mallinis, G., & Woolf, M. (2017). Wildfire Hazard and Risk
Assessment. United Nations Office for Disaster Risk Reduction.
Kinney, G.F. & Wiruth, A.D. (1976). Practical risk analysis for safety management. Naval
Weapons Center.
Klimaateffectatlas. (z.d.). Laagste grondwaterstanden. Geraadpleegd op 23 december 2022.
KNMI. (2021a, 9 augustus). IPCC: Menselijke beïnvloeding van het klimaatsysteem
vaststaand feit, 1,5 °C-grens 10 jaar eerder bereikt dan verwacht. Geraadpleegd op 4
december 2022.
KNMI. (2021b). KNMI Klimaatsignaal’21: hoe het klimaat in Nederland snel verandert.
KNMI. (2022, 4 oktober). Zomerhalfjaar overdag meer opgewarmd dan ’s nachts, vooral in
het binnenland. Geraadpleegd op 4 december 2022.
Kok, E, Schouten, S., Dam, J. & Fikke, R. (2022). Scenario’s natuurbranden. Manuscript in
voorbereiding.
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. (2020). Bos voor de toekomst:
Uitwerking ambities en doelen landelijke Bossenstrategie en beleidsagenda 2030. Ministerie
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit & Interprovinciaal Overleg.
NH Nieuws. (2019, 28 augustus). Vandaag tien jaar geleden: hoe het vuur Schoorl op een
paar meter naderde. Geraadpleegd op 3 december 2022.
NIPV (z.d.). Analyse resultaten rekenmodel (natte) stoplijn.
NOS. (2020, 27 mei). Natuurbrand Deurnese Peel smeult nog na: zes auto’s botsen door
dichte rook. Geraadpleegd op 3 december 2022.
NU.nl. (2020, 22 april). 4.000 inwoners Limburgs dorp Herkenbosch geëvacueerd om
natuurbrand. Geraadpleegd op 3 december 2022.

37/43

Pointer. (2022, 15 oktober). Bouw recreatiewoningen en hotels vlakbij beschermde natuur
stijgt in 5 jaar met 90 procent. Geraadpleegd op 4 december 2022.
Potter, B.E., Hernandez, J.R. (2017). Downdraft outflows: climatological potential to
influence fire behaviour. International journal of wildland fire, 26(8), 685-692.
RTL Nieuws. (2020, 22 april). Brand in de Peel grootste natuurbrand ooit in Nederland.
Geraadpleegd op 3 december 2022.
Schneider, R.G. (z.d.). Fire Management Study Unit. United States Department of
Agriculture.
Scussolini, P., Kuik, O., Aerts, J., Veldkamp, T., Hudson, P., Sainz de Murieta, E.,
Galarraga, I., Kaprová, K., Melichar, J., Lago, M., Rouillard, J., Troeltzsch, J., Hunt, A.,
Skourtos, M., Goodes, C., Bøssing Christensen, O. (2016). The Economic Appraisal of
Adaptation Investments under Uncertainties: Policy Recommendations, Lessons Learnt and
Guidance. ECONADAPT Deliverable 6.4.
Staatsbosbeheer. (2022, 19 mei). 5 vragen over natuurbrand. Geraadpleegd op 22
december 2022.
Stoof, C., Kok, E., Van Marle, M., & Cardil, A. (2022). In Northwest Europe, fire is here
already. Manuscript in voorbereiding.
Stoof, C.R., Tapia, V.M., Cardil, A., Marcotte, A.L., Stoorvogel, J.J., & Castellnou, M. (2020).
Relatie tussen natuurbeheer en brandveiligheid in de Deurnese Peel; Onderzoek naar
aanleiding van de brand in de Deurnese Peel van 20 april 2020. Wageningen University &
Research.
Teie, W.C. (2018). Firefighter’s Handbook On Wildland Firefighting; Strategy, Tactics and
Safety (4e ed.). Fire Protection Publications.
Van den Hurk, B., Siegmund, P., & Klein Tank, A. (Eds.). (2014). KNMI’14: Climate Change
scenarios for the 21st Century – A Netherlands perspective. KNMI.
Van Marle, M.J.E. & Agricola, H.J. (2021). Verrijking Klimaateffectatlas
Natuurbrandgevoeligheid: Huidige situatie en 2050 WH. Deltares.
Van Marle, M., Brouwer, N., Van Buren, R., Hazebroek, H. (2021). Verdieping
natuurbrandrisico Nederland; Gevoeligheid voor langdurige natuurbranden en vertaling naar
het hoofdwegennet (HWN). Deltares, t.b.v. Rijkswaterstaat.
Van Raffe, J.K. (2011). Verantwoordelijkheden bij risico- en crisisbeheersing van bos- en
natuurbranden. Taken en bevoegdheden bij risicobeheersing, bestrijding, nazorg en herstel
en een overzicht van de hiaten in regelgeving en taakverdeling. Alterra, rapport 2210.
Van Wagner, C.E. (1972). Equilibrium moisture contents of some fine forest fuels in eastern
Canada. Canadian Forestry Service, Information Report PS-X-36.

Natuurbrandsignaal ‘23

38/43

Walton, D. & Hedley, P. (2022, 1 november). The busiest day since the war / maximum load
on the system [Plenaire inleiding 2]. Samen leren van natuurbranden, Nijkerk.
Xu, R., Zhang, C., He, F., Zhao, X., Qi, H., Zhou, P., Zhang, L. & Ming, D. (2018). How
Physical activities affect mental fatigue based on EEG energy, connectivity and complexity.
Frontiers in neurology, 9, 915.

39/43

Bijlage 1 Tabellen huidig en
toekomstig klimaat
Tabel B1.1 Overzicht oude en nieuwe klimaatnormalen volgens het KNMI
Klimaatsignaal '21 (2021)
Seizoen

Variabele

Klimaat 1961-1990

Klimaat 1991-2020

Jaar

Gemiddelde temperatuur

9,4 °C

10,5 °C (+1,1 °C)

Gemiddeld aantal zomerse dagen
per jaar

19 dagen

28 dagen(+9)

Gemiddeld aantal tropische dagen
per jaar

2,4 dagen

5,0 dagen (+2,6)

Gemiddelde hoeveelheid
zonnestraling

364 kJ/cm2

379 kJ/cm2 (+4,1 %)

Gemiddelde hoeveelheid neerslag

780 mm

851 mm (+9,1 %)

Gemiddelde relatieve
luchtvochtigheid

82,7 %

81,8 % (-0,9 %)

Gemiddelde windsnelheid

5,2 m/s

5,0 m/s (-3,8 %)

Gemiddelde temperatuur

8,4 °C

9,9 °C (+1,5 °C)

Gemiddelde hoeveelheid
zonnestraling

120 kJ/cm2

128 kJ/cm2 (+6,7 %)

Gemiddelde hoeveelheid neerslag

163 mm

153 mm (-6,1 %)

Neerslagtekort aan het eind van
de lente

53 mm

65 mm (+22,6 %)

Gemiddelde temperatuur

16,2 ºC

17,5 ºC (+1,3 ºC)

Gemiddelde hoeveelheid
zonnestraling

156 kJ/cm2

164 kJ/cm2 (+5,1 %)

Gemiddelde hoeveelheid neerslag

207 mm

235 mm (+13,5 %)

Maximaal neerslagtekort
gedurende het groeiseizoen
(gemiddeld)

143 mm

160 mm (+11,9 %)

Maximaal neerslagtekort
gedurende het groeiseizoen
(gemiddeld); 5% droogste jaren

228 mm

247 mm (+8,3 %)

Lente

Zomer

Natuurbrandsignaal ‘23

40/43

Tabel B1.2 Een selectie van de kerncijfers uit de KNMI'14-klimaatscenario's (KNMI,
2014)
Seizoen Variabele

Jaar

Klimaat 1981-2010 Verandering voor klimaat rond
(referentieperiode) 2050 per scenario
GL

GH

WL

WH

Gemiddelde
temperatuur

9,4 ºC

+1,0
ºC

+1,4
ºC

+2,0
ºC

+2,3
ºC

Gemiddelde
hoeveelheid
zonnestraling

354 kJ/cm2

+0,6
%

+1,6
%

-0,8 %

+1,2
%

Gemiddelde
hoeveelheid
neerslag

851 mm

+4 %

+2,5
%

+5,5
%

+5 %

Gemiddelde
temperatuur

9,5 ºC

+0,9
ºC

+1,1
ºC

+1,8
ºC

+2,1
ºC

Gemiddelde
hoeveelheid
neerslag

173 mm

+4,5
%

+2,3
%

+11 %

+9 %

Gemiddelde
temperatuur

17,0 ºC

+1,0
ºC

+1,4
ºC

+1,7
ºC

+2,3
ºC

Gemiddelde
hoeveelheid
zonnestraling

153 kJ/cm2

+2,1
%

+5 %

+1,0
%

+6,5
%

-0,6 %

-2,0 %

+0,1
%

-2,5 %

Lente

Zomer

Relatieve
77 %
luchtvochtigheid
Gemiddelde
hoeveelheid
neerslag

224 mm

+1,2
%

-8 %

+1,4
%

-13 %

Aantal natte
dagen (0,1 mm
of meer)

43 dagen

+0,5
%

-5,5 %

+0,7
%

-10 %

Maximaal
neerslagtekort
gedurende het
groeiseizoen
(gemiddeld)

144 mm

+4,5
%

+20 %

+0,7
%

+30 %

41/43

Bijlage 2
Achtergrondinformatie van de
auteurs
ir. Brian Verhoeven (NIPV):
Brian Verhoeven is junior-onderzoeker bij de vakgroep brandweerzorg van het NIPV. Hij
heeft de MSc Earth & Environment afgerond aan de Wageningen Universiteit, waarbij hij
zich heeft gespecialiseerd in de interactie tussen de meteorologie en natuurbranden. Na zijn
studie heeft hij een periode in Catalonië doorgebracht, waar hij met de
natuurbrandspecialisten kennis heeft uitgewisseld en ervaring heeft opgedaan in de
natuurbrandbestrijding en -analyse.
dr. Margreet van Marle (Deltares):
Margreet van Marle werkt bij Deltares als onderzoeker op het gebied natuurbranden en
klimaatrisico’s. Haar expertise omvat natuurbranden, ontbossing, klimaatverandering en
multi-hazard risicoanalyses. Ze behaalde een doctoraat met een focus op bosbranden,
(tropische) ontbossing en branddynamiek wereldwijd. Ze ontwikkelde een wereldwijde
dataset van emissies als gevolg van natuurbranden. Haar werk is als input gebruikt voor de
klimaatmodellen in het IPCC AR6. Ze heeft op dit moment een sterke interesse in de
gevolgen van natuurrampen op uitval van vitale systemen en om lange-termijn strategieën
hiervoor te ontwikkelen.
drs. Hans Hazebroek MCPm (NIPV):
Hans Hazebroek is senior-onderzoeker en projectleider bij de vakgroep brandweerzorg van
het NIPV. Hij coördineert onderzoek naar natuurbrandbeheersing en commandovoering
binnen de vakgroep. Naast diverse inhoudelijke onderzoeksprojecten, oa over brand- en
rookontwikkeling, heeft Hans opgetreden als projectleider van de ‘toekomstverkenning
brandweer’ en is hij betrokken geweest bij de evaluatie van de wet veiligheidsregio’s. Naast
zijn functie als senior-onderzoeker treedt Hans tevens op als Hoofdofficier van Dienst bij
brandweer Gelderland-Midden en is hij landelijk inzetbaar als adviseur natuurbrand.
dr. ir. Cathelijne Stoof (WUR):
Cathelijne Stoof is gespecialiseerd in pyrogeografie – de interdisciplinaire studie over
natuurbranden. Dr. Stoof is de nationaal afgevaardigde van Nederland in de Expert Group of
Forest Fires van de Europese Unie en heeft ook deelgenomen aan het bestuur van de
International Association of Wildland Fire. Zij is de initiator en leider van het innovatieve
trainingnetwerk PyroLife, dat 15 PhD kandidaten traint om de volgende generatie experts te
worden in integraal vuurbeheer. PyroLife vertaalt kennis uit Zuid-Europa naar de rest van
Europa met een meer gematigd klimaat en is sterk gebaseerd op diversiteit in termen van
interdisciplinariteit, de link tussen praktijk en wetenschap, geografie en gender. Dr. Stoof
werkt bij Wageningen University, waar ze het doen van onderzoek combineert met het
geven van onderwijs en communicatie. Tevens heeft ze een onderzoek naar de relatie
tussen natuurbeheer en brandveiligheid in de natuurbrand in de Deurnese Peel geleid.

Natuurbrandsignaal ‘23

42/43

dr. ir. Peter Siegmund (KNMI):
Peter Siegmund is natuurkundige en heeft ruim 35 jaar ervaring als klimaatonderzoeker bij
het KNMI. Zijn interesse betreft vooral het klimaat en de klimaatverandering zoals
waargenomen in de afgelopen decennia, wereldwijd en in Nederland.
ing. Nienke Brouwer (NIPV):
Nienke Brouwer is projectleider en onderzoeker bij de vakgroep brandweerzorg van het
NIPV. Zij doet onder andere onderzoek naar de verspreiding van natuurbranden, validatie
van brandstofmodellen en vegetatiekaarten en het vroegtijdig onderkennen van
natuurbrandgevaar. Nienke heeft de opleiding Bos- en natuurbeheer afgerond aan de
Hogeschool Van Hall Larenstein.
dr. Sander Veraverbeke (VU):
Sander Veraverbeke is universitair hoofddocent in Klimaat- en Ecosysteemverandering aan
de Vrije Universiteit Amsterdam. Sander doet onderzoek naar de relatie tussen
klimaatverandering en natuurbranden in boreale en arctische gebieden. Hij heeft ook een
sterke interesse in de rol van vuur in ecosystemen en de maatschappij en deed eerder
onderzoek naar natuurbranden in Nederland, België, Griekenland, Rusland, Canada en de
Verenigde Staten.
dr. Linde Egberts (VU):
Linde Egberts werkt als Assistant Professor in het interdisciplinaire terrein van
erfgoedstudies. Zij is opgeleid als sociale geograaf en cultureel historicus aan de Universiteit
Utrecht en Vrije Universiteit Amsterdam, waar ze haar PhD thesis ‘Chosen Legacies’ in 2015
verdedigde. Haar onderzoeksinteresses liggen in kritische historische benadering van
landschappen, ruimtelijke inrichting, klimaatverandering en veerkracht. Linde Egberts is de
onderzoeksstrategie adviseur voor het onderzoeksinstituut CLUE+, waar ze in coverband
leiding geeft aan het onderzoeksprogramma ‘Inclusive Landscape Transformations.’ Ze
combineert haar onderzoeksinspanningen met het coordineren van de masteropleiding
erfgoedstudies, doceren en het begeleiden van PhD- en masterstudenten.
drs. Rob Sluijter (KNMI):
Rob Sluijter is 22 jaar werkzaam op het KNMI als klimatoloog. Sinds 2020 is hij actief als
programmamanager van het Early Warning Centre op het KNMI.

43/43