Wij vinden dus dat de regering dit moet gaan uitdragen
en daarom dien ik de volgende motie in.

15
Stakingsrecht
Aan de orde is het debat over een Europese verordening
inzake het stakingsrecht.
De voorzitter:
Wij hebben met elkaar afgesproken dat wij dit debat in
één termijn voeren. Ik heb het heel snel geagendeerd, gezien de tijdklem die erop zat, maar u weet ook dat er vanavond een andere tijdklem is, namelijk een debat dat voor
half acht staat geagendeerd. Wij moeten daarvoor ook
nog stemmen. Mijn verzoek is om heel snel voort te maken.
Ik geef het woord aan mevrouw Hamer, maar niet dan
nadat ik de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van harte welkom heb geheten.

Mevrouw Hamer (PvdA):
Voorzitter. Ik zal proberen zo snel mogelijk mijn inbreng
te leveren. Het is echter een belangrijke zaak waarvoor
wij vanavond hier bij elkaar komen. Het is fijn dat het debat nog op dit moment kon plaatsvinden. Wij zitten met
een deadline, en Europa dreigt iets te doen waarvan ik mij
niet kan voorstellen dat het Nederlandse parlement dit
zou willen, namelijk het aantasten van het stakingsrecht.
Dat is een sociaal grondrecht, en in het Europees Verdrag
voor de Rechten van de Mens zelfs een grondrecht.
De Europese Commissie stelt regelgeving voor waarbij
het stakingsrecht wordt beschouwd als een belemmering
van de interne markt, waardoor het mogelijk moet zijn
om de uitoefening van dit mensenrecht te beperken. Een
praktisch voorbeeld: als Engelse bedrijven last hebben
van Nederlandse stakers, moet hun stakingsrecht kunnen
worden ingeperkt. Dat is een onwenselijke situatie. Vakbonden vinden dat, en wij weten uit de brief van vandaag
dat ook de Nederlandse werkgevers dat vinden.
Het is vreemd dat de Europese Commissie dit wil, want
eigenlijk is er geen basis voor deze verordening. Dat is
de reden waarom al zeventien landen hun vetorecht willen gebruiken om dit tegen te gaan. Met achttien landen
zijn er genoeg landen om dit tegen te houden. Mijn oproep vanavond aan alle partijen is om met elkaar dat achttiende land te vormen. Wij zeggen dat natuurlijk in het bijzonder tegen de PVV-fractie, die hier in de commissievergaderingen die wij daarover hebben gehouden nog niet
voor was. Wij hopen vanavond de PVV te overtuigen, omdat die partij toch heel duidelijk heeft laten merken tegen
inmenging van Europa te zijn. Ik kijk ook naar de fracties
van VVD en CDA. Zij steunden de motie, ingediend door
de leden Albayrak, Sap en Irrgang op 20 oktober 2011,
waarin juist werd gevraagd, internationale arbeids- en
mensenrechten te eerbiedigen en inbreuken op deze sociale grondrechten recht te zetten. Steun voor die motie
zou dus ook moeten betekenen steun vandaag voor het
voorstel om het veto uit te spreken.
De minister zegt dat hij een neutrale houding heeft,
maar door deze neutrale houding en door geen bezwaar
aan te tekenen, staat de regering op het standpunt dat het
vrije verkeer van diensten boven het stakingsrecht gaat.
Dat kan volgens ons niet, want het stakingsrecht is een
mensenrecht. Het vrije verkeer van diensten is dat niet.

Tweede Kamer

Stakingsrecht

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de Europese Commissie aanvullende wetgeving ten aanzien van het stakingsrecht voorstelt, waardoor op EU-niveau wordt vastgelegd dat het
grond- en mensenrecht op staken kan worden ingeperkt
indien het de bedrijfsbelangen in de EU te veel schade
toebrengt;
constaterende dat voor de inperking van het stakingsrecht
binnen de EU geen juridische basis is en er ruim voldoende subsidiariteitsbezwaren tegen dit voorstel zijn;
spreekt zich uit tegen de Monti II-verordening, omdat deze strijdig is met artikel 153, lid 5, van het EU-verdrag en
het subsidiariteitsprincipe, en stuurt vandaag nog de brief
met deze boodschap naar de Europese Commissie,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Hamer en
Ulenbelt. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 2 (33251).

Mevrouw Hamer (PvdA):
Voorzitter. Daarmee is de facto het vetorecht aan de orde.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de Europese Commissie aanvullende wetgeving ten aanzien van het stakingsrecht voorstelt, waardoor op EU-niveau wordt vastgelegd dat het
grond- en mensenrecht op staken kan worden ingeperkt
indien het de bedrijfsbelangen in de EU te veel schade
toebrengt;
constaterende dat voor de inperking van het stakingsrecht
binnen de EU geen juridische basis is en er ruim voldoende subsidiariteitsbezwaren tegen dit voorstel zijn;
verzoekt de regering, zich op Europees niveau uit te spreken tegen huidige en toekomstige voorstellen voor EU-regelgeving op het gebied van het stakingsrecht,
en gaat over tot de orde van de dag.

22 mei 2012
TK 85

85-15-40

Hamer
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Hamer en
Ulenbelt. Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 3 (33251).

De heer Ulenbelt (SP):
Voorzitter. Laval, een bouwbedrijf uit Letland, bouwt een
school in Zweden. De arbeiders uit Letland krijgen Letse
arbeidsvoorwaarden. Zweedse vakbonden stellen zich teweer met een blokkade, en uiteindelijk spreekt het Europese Hof een veroordeling uit over deze acties. Ze zouden
in strijd zijn met de Europese marktregels. Even later gebeurt het opnieuw. Viking, een bedrijf uit Finland, haalt
nu arbeiders uit Estland op zijn ferryboten. Finse arbeiders voeren collectief actie en het Europese Hof verbiedt
dat. De betreffende bonden krijgen ook nog grote schadeclaims om de oren.
Deze twee uitspraken, die al een tijd geleden zijn gedaan, leiden in Europa tot grote onrust bij de vakbeweging, maar ook bij werkgevers. Je bedrijf zal maar kapot geconcurreerd worden door een bedrijf dat zich niet
houdt aan de nationale arbeidsvoorwaarden. Er komt dus
een sterke roep om de stakingsvrijheid, een fundamenteel grondrecht, te handhaven en sterker nog, om het boven de Europese regels te stellen die gaan over de interne
markt.
Nu stelt de Europese Commissie voor om het stakingsrecht lager te waarderen dan de Europese regels voor de
markt. Volgens de SP-fractie mag je een fundamenteel
mensenrecht dat in internationale verdragen en in het
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens staat,
niet uithollen voor economische belangen van bedrijven.
Daarom steunt mijn fractie met volle overtuiging de moties die mevrouw Hamer net heeft ingediend. Waar het
eigenlijk om gaat: als Europa een project wil worden dat
nog op enige steun onder de werkende bevolking kan rekenen, dan zal het in ieder geval het recht om op te treden tegen onderbetaling en tegen sociale loondumping
moeten respecteren. Het zal ervoor moeten zorgen dat
werknemers uit verschillende landen niet tegen elkaar
uitgespeeld kunnen worden om belangen van de interne
markt.
Eerder zei de minister dat dit niet veel gevolgen heeft
voor Nederland. Dat lijkt nu zo te zijn. Als wij Monti II echter niet verwerpen, komen we op een hellend vlak. Dan
zouden op een gegeven moment Nederlandse havenarbeiders die Belgische schepen boycotten, getroffen kunnen worden door een uitspraak van het Europees Hof.

De heer Van den Besselaar (PVV):
Voorzitter. In het AO over de Raad voor Werkgelegenheid
en Sociaal Beleid van 19 april jongstleden heeft de minister aangegeven dat de Monti-richtlijn net als de uitspraken van het Europees Hof uit 2007 en 2008 geen tegenstrijdigheden bevatten. Het stakingsrecht mag geen hinderpaal vormen voor het vrije verkeer van diensten binnen de EU. Daarmee worden deze zaken nevenschikkend
aan elkaar, terwijl economische vrijheden toch ondergeschikt zouden moeten zijn aan fundamentele grondrechten zoals het stakingsrecht. In het verslag van de informele Raad gehouden op 24 en 25 april in Denemarken valt te

Tweede Kamer

Stakingsrecht

lezen dat de Europese Commissie met de Monti-richtlijn
de balans tussen de vrijheid van dienstverlening en het
stakingsrecht heeft willen verduidelijken.
Dat lijkt niet erg gelukt te zijn, want er is weinig steun
voor dit voorstel. Hoe de Nederlandse opstelling is geweest, blijkt echter niet uit het verslag. Ik ga ervan uit dat
Nederland behoorde tot de meerderheid die zich kritisch
heeft uitgelaten over dit voorstel. Mocht dat niet het geval
zijn, hoor ik dat graag van de minister.
Het EU-verdrag sluit in artikel 153 het stakingsrecht
uitdrukkelijk uit als terrein waarop de EU bevoegdheid
heeft. Via een achterdeur lijkt de verordening toch binnen te sluipen. Door de Europese Commissie wordt artikel 357 van het EU-verdrag als kapstok gebruikt. In dat geval moet besluitvorming in de Raad wel met unanimiteit
plaatsvinden.
De PVV is tegen elke inmenging van de EU in ons sociale stelsel, dus ook als het gaat om het stakingsrecht.
Dat is immers een fundamenteel grondrecht. Dit is geen
zaak van Europa. Ons stakingsrecht moet in dat theater
niet door uitspraken of richtlijnen worden uitgekleed. In
die zin onderschrijven wij de stellingname van werkgevers- en werknemersorganisaties.
De minister zei in het algemeen overleg dat hij niet van
plan was om in Europa over deze richtlijn een grote mond
op te zetten en een veto uit te spreken. Soms kan dat echter erg effectief zijn. Wij weten inmiddels dat wat Europa
betreft, voorkomen beter is dan genezen. Daarom dien ik
een motie in.
Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat economische vrijheden in Europa niet
gaan boven fundamentele grondrechten;
spreekt uit dat de regering in Europa over de Monti llrichtlijn nadrukkelijk een standpunt inneemt door haar veto hierover uit te spreken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van den Besselaar.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 4 (33251).
Mevrouw Hamer (PvdA):
Ik heb twee vragen aan de heer Van den Besselaar, want
ik denk dat het belangrijk is dat wij vandaag in de Kamer
tot unanimiteit proberen te komen, althans zo veel mogelijk, of in elk geval tot een meerderheid. Ik vraag de heer
Van den Besselaar waarom hij in eerste instantie de motie
van de heer Klaver, die ongeveer gelijkluidend was aan de
motie die wij net hebben ingediend, niet heeft gesteund.
Ik ben eigenlijk ook wel nieuwsgierig naar wat de motie
van de heer Van den Besselaar nog toevoegt aan de motie
die ik net heb ingediend.

22 mei 2012
TK 85

85-15-41

Van den Besselaar

De heer Van den Besselaar (PVV):
Er zijn drie elementen die mij ertoe hebben gebracht een
ander standpunt in te nemen. Het eerste is dat ik kennis
heb genomen van het verslag van de informele Raad voor
Werkgelegenheid en Sociaal Beleid die in Denemarken
heeft plaatsgevonden. Dat heeft bij mij toch wat vragen
opgeroepen. Het tweede is dat ik van mening ben dat als
de minister het met mij eens is dat Europa moet afblijven
van het stakingsrecht, de consequentie is dat hij in dit geval, gezien de procedure, zijn vetorecht gebruikt. Dat vind
ik gaan voor de gelekaartprocedure. Wij weten immers
nog niet of wij uiteindelijk voldoende stemmen vergaren in deze procedure. Als de minister zijn veto uitspreekt
over de richtlijn, weten wij absoluut zeker dat deze van de
baan is.
De voorzitter:
Heel kort, mevrouw Hamer.
Mevrouw Hamer (PvdA):
Ik heb een heel korte vraag, voorzitter. Wij weten inmiddels dat zeventien landen zich voor die gelekaartprocedure hebben uitgesproken. Wij zouden het achttiende land
zijn en het achttiende land is nodig. Dat is de reden waarom wij dit debat vandaag hebben aangevraagd. Als wij
doen wat eigenlijk vorige week al in de commissievergadering voorlag, namelijk nu een brief sturen, hebben wij
het geregeld. Dan is Nederland namelijk het achttiende
land. Ik vraag de heer Van den Besselaar of hij dat steunt,
want dan kunnen wij het vanavond regelen.
De heer Van den Besselaar (PVV):
Tot op dit moment was mij niet bekend dat er al zeventien landen voor een gelekaartprocedure waren, definitief.
Het laatste bericht dat ik heb, is dat er nog steeds van drie
landen, met in het totaal vier stemmen, niet bekend was
of het voorstel het gehaald had vandaag. Wat mevrouw
Hamer zegt, is voor mij dus nieuw. Voorlopig kies ik toch
nog even voor de weg die ik heb aangegeven. Als wij tegen de minister zeggen dat hij zijn veto moet uitspreken
over de richtlijn is, omdat er unanimiteit vereist is, het andere van de baan. Dan hebben wij daarmee de zaak voor
eens en voor altijd geregeld. Zo wilde ik het vooralsnog
regelen.

De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter. Dit is een kort debat over een belangrijk onderwerp. In 2007 heeft het Europees Hof zich uitgesproken.
Daardoor stond plotseling het stakingsrecht niet meer
bovenaan maar was het vrije verkeer van diensten minstens zo belangrijk. Beide rechten stonden naast elkaar.
Onze fractie heeft eerder al aangegeven dat het vrije verkeer van diensten en het economische belang van bedrijven niet hetzelfde zijn als het recht op staken. We hebben
hierover een motie ingediend, die toen helaas niet werd
gesteund en niet kon rekenen op een meerderheid in de
Tweede Kamer. Het recht op staken staat niet voor niets
in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.
Daarom dien ik de volgende motie in.

Tweede Kamer

Stakingsrecht

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er een voorstel (Monti II) van de Europese Commissie voorligt over de uitoefening van het
recht om te kunnen staken in de context van het vrije verkeer van diensten en de vrijheid van vestiging;
overwegende dat het Nederlandse stakingsrecht in Monti II wordt ondermijnd omdat de uitoefening van het vrije
verkeer van diensten en de vrijheid van vestiging een
rechtvaardiging kan inhouden voor een beperking van de
uitoefening van het stakingsrecht;
constaterende dat er een "gelekaartprocedure" loopt en
alle lidstaten tot en met vandaag de mogelijkheid hebben
om zich uit te spreken tegen Monti II in de huidige vorm;
verzoekt de regering, zich in te zetten voor de verbetering
van Monti II om zo het stakingsrecht te waarborgen;
verzoekt de regering voorts, kenbaar te maken dat als verbetering van Monti II niet mogelijk is, zij niet zal instemmen met Monti II,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Klaver. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 5 (33251).

De heer Van Hijum (CDA):
Voorzitter. We spreken vanavond kort over een onderwerp
waarover we nu al een aantal maal met de minister hebben gediscussieerd. De verordening behelst een codificatie van een aantal uitspraken van het Europees Hof van
Justitie. In de kern komt die erop neer dat het stakingsrecht niet ongelimiteerd is, maar mede kan worden ingeperkt door belangen van de interne markt, zoals het vrije
verkeer van diensten en – zie de detacheringsrichtlijn – de
vrijheid van vestiging.
Voor de CDA-fractie is het stakingsrecht wel echt een
fundamenteel recht. Het is sowieso nooit ongelimiteerd,
want ook in individuele gevallen, ook op nationaal niveau,
kan het altijd tegen andere belangen worden afgewogen
en in het uiterste geval kan de rechter daar een oordeel
over vellen. Deze verordening heeft als doel om die twee
belangen ten opzichte van elkaar te verhelderen, maar
eerlijk gezegd komt die meerwaarde voor onze fractie niet
echt duidelijk uit de verf. Je kunt ook zeggen: er zijn al
rechterlijke uitspraken, er is al jurisprudentie en je zult
altijd in individuele gevallen tot afwegingen moeten komen, dus wat voegt de betreffende verordening daaraan
nog toe? Wellicht kan de minister daarop nog wat nadrukkelijker ingaan. Datzelfde geldt voor de vraag waarom Europa zich hiermee bemoeit. Wat dat betreft kregen we recentelijk van vertegenwoordigers van werkgevers en vakbonden als argument aangereikt dat dit allemaal ook prima op nationaal niveau te regelen is. Kortom, er zijn wel

22 mei 2012
TK 85

85-15-42

Van Hijum
degelijk vragen te plaatsen bij de meerwaarde van deze
verordening, ook bij het subsidiariteitsprincipe. Mijn fractie neigt ernaar om die subsidiariteit in twijfel te trekken
en dat signaal ook duidelijk aan Brussel door te geven.

Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Voorzitter. De werkgeversorganisaties en de werknemersorganisaties zijn het voor de verandering eens met elkaar
eens. Beide zeggen: dit willen we niet. De regering is op
dit punt ook helder. Ze geeft namelijk aan dat ze in het
voorstel geen toegevoegde waarde ziet en dat de eerdere
uitspraken van het Hof al helder zijn. Dat lijkt mij een duidelijke boodschap aan de Kamer.
Vervolgens resteert de vraag: Wat nu? Als ik het verslag
goed lees, schrijft de minister over het Europese overleg
dat verschillende lidstaten kritisch zijn. Collega Hamer
zegt dat op Nederland na eigenlijk alle lidstaten kritisch
zijn. Als dat de situatie is, zou ik zeggen: trek gezamenlijk
op en bericht de Kamer zo spoedig mogelijk. Dan kunnen
wij het stakingsrecht zoals wij dat in Nederland kennen,
gestand doen.
Mevrouw Hamer (PvdA):
Naar ik begrijp, zegt mevrouw Koṣer Kaya dat dit niet zou
moeten gebeuren. Zeventien parlementen zijn ons voorgegaan met een gelekaartprocedure. Er zijn achttien landen nodig. Wij weten hoezeer D66 hecht aan democratie
en het parlement. Ik vraag mevrouw Koṣer Kaya steun om
vandaag nog namens het Nederlandse parlement te laten
weten dat wij die andere zeventien landen steunen in hun
opvatting.

gebleken is dat er weinig steun is voor dit voorstel en dat
een meerderheid van de lidstaten zich kritisch heeft uitgelaten? Kan de minister nogmaals bevestigen dat hetgeen
dat beoogd wordt te regelen, slechts een verduidelijking
is van wat al eerder is uitgesproken door het Europees
Hof over de vraag hoe om te gaan met het fundamentele recht op staking enerzijds en op vrij verkeer van diensten anderzijds? Klopt het dat het geenszins de bedoeling
is om te tornen aan dit grondrecht?
De heer Ulenbelt (SP):
In die zeventien parlementen zitten ongetwijfeld ook heel
veel liberalen die bezwaar maken tegen Monti II. Zal de
VVD zich aansluiten bij de meerderheid in deze Kamer om
in dezen de nationale soevereiniteit overeind te houden?
De heer Azmani (VVD):
Ik wil dit laten afhangen van de antwoorden die ik van
de minister krijg. Wij hebben niet voor niets een debat. Ik
constateer dat er gelet op de procedure sprake moet zijn
van unanimiteit om de verordening vast te stellen. Als wij
constateren dat er geen sprake is van uniformiteit omdat
er zoveel kritiek wordt geuit op dit voorstel, is het dossier
volgens mij op een dood spoor. Volgens mij is het niet
echt nodig om vanuit Nederland dan nog een brief uit te
doen.
De heer Ulenbelt (SP):
Kan ik de conclusie trekken dat de VVD er geen traan om
laat dat dit voorstel op een dood spoor zou zitten?

De voorzitter:
Wij hebben geen inbreng meer van de kant van de Kamer.
Ach, ik zie dat ik de heer Azmani heb overgeslagen, wat
vreselijk!

De heer Azmani (VVD):
We moeten constateren dat er veel kritiek wordt geuit op
het voorstel. Ik denk dat het voorstel ook niet nodig is.
Het is slechts een verduidelijking van uitspraken. Daarbij
wordt een afweging gemaakt tussen aan de ene kant het
fundamentele recht van de vrijheid van verkeer van diensten en aan de andere kant het fundamentele recht om te
staken. Het zijn geen absolute rechten. De rechter zal eraan moeten toetsen. Dat zal ook de Nederlandse rechter
moeten doen, zowel aan het nationale recht als aan het
Europese recht. De heer Ulenbelt heeft het in de procedurevergadering waarschijnlijk al gemerkt: het is mij in dit
geval om het even. Ik ben daarom heel benieuwd naar de
antwoorden van de minister.

De heer Azmani (VVD):
Voorzitter. Ik stond wel op de sprekerslijst; ergens in het
midden, geloof ik. Maar dat maakt niet uit. Volgens mij is
er al heel veel gezegd over dit onderwerp. Wij hebben er
al eerder over gesproken in het algemeen overleg dat op
19 april plenair is afgesloten. Tijdens dat debat is er een
motie ingediend door GroenLinks waarin de minister opgeroepen werd om gebruik te maken van zijn vetorecht.
Een meerderheid van de Kamer heeft besloten om hiervan geen gebruik te maken, te weten de fracties van de
VVD, het CDA, de PVV, D66 en de SGP. Afgelopen woensdag hebben wij een procedurevergadering gehad. Ook
daarin is te kennen gegeven door een meerderheid dat er
geen behoefte was aan het indienen van een brief. Dat wil
ik in ieder geval constateren.
Ik heb nog twee vragen aan de minister. Is het juist dat
unanimiteit nodig is om deze verordening daadwerkelijk
vast te stellen? Zo ja, is het juist dat bij de informele Raad

Minister Kamp:
Voorzitter. Ik ben het met de woordvoerders eens dat het
stakingsrecht een groot goed is, dat bescherming verdient. Niet voor niets staat het in artikel 6, lid 4 van het
Europees Sociaal Handvest. Ook staat het in artikel 11 van
het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Er
kan dus geen twijfel bestaan over het belang van het stakingsrecht.
Ook de vier vrijheden die in de Europese Unie gelden
zijn van belang. In het verdrag van de Europese Unie zijn
die vier vrijheden vastgelegd. Twee daarvan zijn nu aan
de orde. Een betreft de vrijheid van vestiging. Een ondernemer mag van het ene naar het andere land gaan om
daar zijn beroep uit te oefenen. Ook een werknemer mag
van het ene naar het andere land gaan. Een andere belangrijke vrijheid betreft de grensoverschrijdende dienstverlening. Zeker voor Nederland zijn beide vrijheden van
groot belang. Nederlandse bedrijven maken zeer veel ge-

Tweede Kamer

22 mei 2012
TK 85

Mevrouw Koşer Kaya (D66):
Volgens mij ben ik helder geweest. Ik denk dat de minister
nu aan zet is om antwoord te geven. Als al zeventien landen hebben aangegeven dat zij een en ander onwenselijk
vinden, dan is een gezamenlijk optrekken op zijn plaats. Ik
hoor het graag.

Stakingsrecht

85-15-43

Kamp
bruik van die vrijheden, net als Nederlandse burgers. Ook
veel burgers, bedrijven en ondernemers uit de Europese
Unie die naar Nederland komen, maken daar gebruik van.
Die vrijheden zijn net zozeer van belang als het stakingsrecht van belang is.
Er doen zich natuurlijk situaties voor waarbij in de ogen
van sommigen het ene wringt met het andere. Dan heb je
een rechter om daar een uitspraak over te doen. Het Europees Hof heeft drie uitspraken gedaan. Twee uitspraken daarvan zijn aangehaald door de heer Ulenbelt. Het
betreft hier uitspraken uit 2007 en 2008 over de zaken Laval en Viking. Ook is in 2008 de uitspraak inzake Rüffert
van het Europees Hof gedaan. Al deze uitspraken liggen
in dezelfde lijn. Het vorige kabinet, waarvan ook de Partij
van de Arbeid deel uitmaakte, heeft de uitspraken van het
Hof beoordeeld en heeft er geen probleem in gezien. De
rechter doet gewoon een uitspraak als er iets ter discussie
wordt gesteld. Daar is de rechter voor, dus daar hoeven
we verder niets mee te doen. Ik heb dat standpunt overgenomen; ik was het er ook mee eens.
We kunnen vaststellen dat er vervolgens een discussie over is gevoerd, geëntameerd door vooral de Europese vakbeweging. Toen is gezegd dat er wel degelijk iets
aan de hand zou zijn. Die discussie op zichzelf leidt bij mij
en bij het kabinet niet tot andere gedachten. De Europese Commissie heeft gezegd dat het haar nuttig leek, nu de
discussie gaande is, om de uitspraken van het Europees
Hof te codificeren. Daarom komt de Europese Commissie met een verordening. De tekst ervan is heel bescheiden. Er staat in dat bij de uitoefening van het fundamentele recht op collectieve actie, waaronder het stakingsrecht, ook de EU-vrijheden van vestiging en dienstverlening moeten worden gerespecteerd, en omgekeerd. Het
gaat dus om het wederzijds respecteren. Het oordeel van
de rechter kan altijd worden ingeroepen over de vraag
hoe je dat vervolgens doet. Dan hebben we het Europees
Hof om daar een verstandige uitspraak over te doen. Ik
vind die verordening niet echt noodzakelijk, maar als de
Europese Commissie van mening is dat het nuttig is voor
Europa dat een codificatie van de uitspraken van het Hof
plaatsvindt, heb ik daar geen groot bezwaar tegen. Op die
wijze heb ik mij opgesteld.
Er is een aantal uitspraken gedaan. Mevrouw Hamer
zei dat al zeventien landen van mening zijn dat een gelekaartprocedure moet worden aangespannen. Nederland
zou het achttiende land kunnen zijn. Zo'n gelekaartprocedure is aan de Kamer. De Kamer bepaalt of zij een brief
aan de Europese Commissie stuurt waarin zij aangeeft dat
iets beter nationaal dan Europees kan worden geregeld,
het zogenaamde subsidiariteitsbeginsel. Als andere landen dat ook doen, moet de Commissie haar voorstellen
opnieuw in overweging geven. Dat recht heeft de Kamer;
mij past daarbij enige terughoudendheid. De Kamer gaat
met mij dit debat aan. Er is mij een aantal vragen gesteld.
Daarom heb ik al gezegd wat ik net heb gezegd.
Dat Nederland het achttiende land kan zijn, is overigens niet juist. Het is niet zo dat zeventien landen zo'n uitspraak hebben gedaan. Op dit moment hebben vijftien
parlementen die uitspraak gedaan. Bijna ieder land heeft
twee parlementen. Het gaat om het aantal parlementen
dat zich uitspreekt. Er is een mogelijkheid dat de Franse
senaat zich vanavond ook uitspreekt. Er is een mogelijkheid dat Malta twee stemmen uitbrengt. Malta heeft maar
één kamer en om die reden krijgt men twee stemmen. Als
dat inderdaad gebeurt, als de Franse senaat en Malta zich
uitspreken, dan komen wij op zeventien parlementen. En

Tweede Kamer

Stakingsrecht

dan zou de Nederlandse Tweede Kamer het achttiende
parlement kunnen worden.
Mevrouw Hamer (PvdA):
De minister heeft daar gelijk in. Ik heb van landen gesproken, maar ik had van parlementen moeten spreken. Sommige landen hebben twee stemmen omdat ze net als wij
twee parlementen hebben.
Minister Kamp:
Oké, dan is dat duidelijk.
De heer Ulenbelt is het er niet mee eens dat met dit
voorstel het stakingsrecht lager gewaardeerd wordt dan
economische belangen van bedrijven. Ik denk dat iedereen wel ziet dat dit echt niet het geval is. Het gaat om een
fundamenteel stakingsrecht. Als iemand vindt dat het
wringt met andere vrijheden, die ook in het verdrag zijn
vastgelegd, moet je iets doen. Als de rechter er dan een
uitspraak over doet, als de Europese Commissie vindt dat
dat gecodificeerd moet worden en zegt dat er voor beide
kanten respect moet zijn, is dat een bescheiden uitspraak
die de woorden van de heer Ulenbelt niet rechtvaardigt.
De heer Van den Besselaar vroeg zich af of ik mij in Denemarken heb uitgesproken tegen de Monti II-verordening. Dat heb ik niet gedaan, want wij zaten toen met een
kabinetscrisis. Ik moest in Nederland blijven. Namens Nederland is overigens wel het woord gevoerd in Denemarken. Dat is in lijn geweest met mijn eerdere opstelling in
een Europese Raad. In lijn met het vorige kabinet heb ik
gezegd dat met de uitspraken van het Europese Hof te
werken was. Zo'n verordening was voor mij niet noodzakelijk. Als de Europese Commissie het heel erg belangrijk zou vinden, zou ik niet met een veto komen om dat tegen te werken. Dat veto van Nederland is ook helemaal
niet nodig, want het is inmiddels duidelijk dat er meerdere landen zijn die van mening zijn dat de Monti II-verordening er niet moet komen. Tegen de heer Azmani zeg ik dat
één land al voldoende is om ervoor te zorgen dat die verordening er niet komt.
De heer Van Hijum vroeg wat het belang is van Europese bemoeienis. Ik vind dat belang discutabel, maar de
Europese Commissie is natuurlijk gerechtigd om daar zelf
een opvatting over te hebben. Op het moment dat de Europese Commissie zegt dat er duidelijke Hofuitspraken
zijn, maar dat er discussie over is, en dat zij het belangrijk
vindt om met codificatie te komen, dan laat ik dat graag
aan de Europese Commissie. Ik vind het niet noodzakelijk,
maar ik vind het ook geen groot probleem. Dat is mijn inschatting van wat zich heeft voorgedaan.
De heer Van den Besselaar (PVV):
De minister zegt dat het vetorecht niet belangrijk is als we
het achttiende land zijn. Naar mijn smaak is dat vetorecht
nog steeds belangrijk, in die zin dat daarmee de richtlijn
helemaal van tafel is. Ook al zijn we het achttiende land,
dan kunnen er alsnog allerlei aanpassingen plaatsvinden van de richtlijn. Ter voorkoming daarvan zou ik willen
voorstellen: maak gebruik van uw vetorecht.
Minister Kamp:
Ik geloof dat we nu twee dingen door elkaar halen. Het
achttiende land is niet aan de orde. Het gaat om het achttiende parlement. Ik denk dat van de 27 landen zeven of
acht landen die uitspraak hebben gedaan. Dus dat ligt
even wat anders. Dat veto gaat niet om de gelekaartprocedure, want dat is iets wat de Kamer aangaat. Het veto is

22 mei 2012
TK 85

85-15-44

Kamp
iets wat de Europese Commissie weerhoudt om die verordening te kunnen vaststellen. Als er een land is dat van
mening is dat die verordening er niet moet komen en zich
daarover als zodanig ook uitspreekt, is die verordening
van de baan. Dat zou dus Nederland kunnen zijn, maar ik
heb al aangegeven dat de relevantie van zo'n opvatting
van Nederland beperkt is, omdat er al meerdere landen
zijn die gezegd hebben dat zij die verordening niet willen.
Daarmee is het ook zeer onwaarschijnlijk dat die verordening tot stand komt. Met alle respect voor de Kamer – ik
bedoel dat zeker niet negatief – maar dit is toch een achterhoedegevecht.
De heer Van den Besselaar (PVV):
Volgens mij is het geen achterhoedegevecht. U hebt gelijk dat het gaat om parlementen en niet om landen. Als er
niemand van de andere landen het veto uitspreekt, ligt de
richtlijn nog steeds op tafel. Dus ik zou u toch willen oproepen om die richtlijn van een veto te voorzien.
Minister Kamp:
Ik kom daar zo meteen bij uw motie op terug.
Mevrouw Hamer (PvdA):
Ik denk dat we moeten oppassen dat we niet de procedures verwarren. Volgens mij zijn er achttien stemmen nodig voor de gelekaartprocedure, waarmee eigenlijk het
voorstel van tafel is. Een parlement telt voor één stem en
sommige landen hebben twee stemmen. Vervolgens kan
het vetorecht nog gebruikt worden als het in de Europese Commissie aan de orde is. Die achttiende stem kan Nederland vanavond zijn. Daarom is het volgens mij van belang om dat als parlement vanavond uit te spreken.
Ik zou de minister nog het volgende willen vragen. Hij
zegt neutraal te zijn, terwijl aan de andere kant het kabinet
zich bij de eerste debatten die we hier over Europa hebben gehad, gebonden heeft aan, en ook positief geadviseerd heeft over, de motie-Albayrak c.s., die ervan uitging
dat in dit soort gevallen de grondrechten prevaleren. Dat
is dus geen neutrale houding, maar dat zou een houding
moeten zijn waarbij Nederland gaat staan voor die grondrechten. En dat is eigenlijk wat ik de minister niet hoor
doen, want in feite zegt hij: het maakt mij allemaal niet zo
veel uit. Dat lijkt mij een wat passieve houding en ook in
strijd met de toezegging die de minister-president destijds
aan een aantal partijen heeft gedaan en met de door de
Kamer aangenomen motie.
Minister Kamp:
Voordat mevrouw Hamer haar vraag stelde, zei ze dat alle parlementen een stem hebben en sommige landen die
maar een parlement hebben, twee stemmen. Ieder parlement heeft één stem. Dus Nederland heeft twee stemmen. Als een land maar een parlement heeft, dan heeft
het twee stemmen. Het totaal aantal stemmen waar het
om gaat in Europa is 54. Om een gelekaartprocedure te
kunnen voeren heb je eenderde van het aantal stemmen
nodig, dus achttien. Op dit moment zijn er nog niet voldoende binnen om aan die achttien te komen. Er zijn er
nog een paar die ter discussie staan, namelijk de Tweede
Kamer, de Franse senaat en het unilaterale parlement van
Malta waar dus twee stemmen voor beschikbaar zijn. Aan
het eind van deze dag zullen we afwachten wat er met betrekking tot die gelekaartprocedure gaat gebeuren.
Dan de motie van mevrouw Albayrak die door de Tweede Kamer is aangenomen. Natuurlijk moeten we grond-

Tweede Kamer

Stakingsrecht

rechten als eerste zien en moeten we daarvoor altijd opkomen. Echter, als je die grondrechten uitoefent, is het
helemaal niet verkeerd dat je ook andere dingen die in
Europees verband zijn afgesproken, respecteert. We hebben natuurlijk niet voor niets die vier vrijheden vastgelegd in het Verdrag betreffende de Europese Unie. Het
is heel logisch dat als je stakingsrecht uitoefent tegenover iemand die alleen maar normaal toegestaan gebruikmaakt van de vrijheden die in het Verdrag betreffende de
Europese Unie zijn geregeld, je dat respecteert, je daar rekening mee houdt en je dat wederzijds doet. Ik denk dat
dit een heel logische stellingname van de Europese Commissie is.
Mevrouw Hamer (PvdA):
Ik kom nog even terug op die stemmen. Volgens mij heb
ik net precies gezegd wat de minister ook zegt, namelijk
dat er achttien stemmen nodig zijn. Wij weten dat met de
stemming in die twee andere landen de teller vanavond
op zeventien kan komen en met Nederland erbij op achttien. Volgens mij is dat de conclusie die de minister ook
trekt. Daarom is het van belang dat het Nederlandse parlement vanavond een uitspraak doet. Ik blijf de beantwoording van de minister over de motie-Albayrak onduidelijk vinden en ook anders dan destijds is toegezegd,
want er zou nadrukkelijk, zwaarwegend rekening worden gehouden met grondrechten. Het stakingsrecht is
naar mijn mening een grondrecht en het vrije verkeer van
diensten is dat niet.
Minister Kamp:
Stel dat ik na zou zeggen wat mevrouw Hamer zegt. Dat
zou inhouden dat ik van mening ben dat de Europese
Commissie ongelijk heeft en dat het zo zou moeten zijn
dat je als je het stakingsrecht uitoefent, je niet de vrijheden die in het Verdrag betreffende de Europese Unie zijn
vastgelegd hoeft te respecteren. Ik ben van mening dat
je dat wel zou moeten doen. De Europese Commissie is
die mening ook toegedaan. Die opvatting van de Europese Commissie is in lijn met de opvatting van het Europese Hof, tot drie keer toe uitgesproken. Dit is ook door het
vorige kabinet, waar de Partij van de Arbeid deel van uitmaakte, onderschreven, dus ik zie het probleem eigenlijk
niet zo. Ik zou het heel raar vinden als hier vanavond de
indruk zou ontstaan dat bij de uitoefening van stakingsrecht andere belangrijke vrijheden, vastgelegd in het verdrag, niet gerespecteerd hoeven te worden.
Mevrouw Hamer (PvdA):
Laat ik het nog een keer heel simpel proberen. Er zijn
rechten en er zijn grondrechten. Over die grondrechten
heeft de Kamer een uitspraak gedaan. De minister-president heeft in het eerste Europadebat van deze Kamer een
toezegging gedaan om die motie-Albayrak c.s. uit te voeren. Ik vraag simpelweg aan de minister om zich te houden aan die uitspraak van de minister-president.
Minister Kamp:
Er is in Nederland ook het recht van vrijheid van meningsuiting. Dat is ontzettend belangrijk. Er moet van alles en
nog wat gebeuren om dat altijd te blijven beschermen,
maar ik vind het helemaal niet gek als iemand tegen mij
zegt dat ik bij het gebruikmaken van dat recht ook andere dingen moet respecteren in de samenleving, zoals bepaalde minderheidsgroepen. Dat kan ik allemaal doen
bij de uitoefening van zo'n fundamenteel recht en dat

22 mei 2012
TK 85

85-15-45

Kamp
geldt ook voor zo'n stakingsrecht. Je ziet ook in de praktijk
dat bedrijven of individuen van mening zijn dat het een
wringt met het ander. Zij willen daarover graag een uitspraak van de rechter hebben. Daar is een Europese rechter voor, die uitspraken doet. Dat lijkt mij allemaal heel logisch. Nogmaals, het lijkt mij ook logisch dat de Europese
Commissie, als zij vindt dat er onzekerheid is, zegt dat dit
in een verordening wordt gecodificeerd. Daar heb ik geen
grote bezwaren tegen.
De heer Ulenbelt (SP):
De minister spreekt wel heel grote woorden voor een demissionaire minister, om een fundamentele discussie
over grondrechten en Europese rechten te voeren. Tot
nog toe is steeds gezegd dat het voor Nederland geen gevolgen heeft. Dat zei de vorige minister ook al. Is de minister dan bereid om voor landen die het systeem van Nederland niet kennen, zoals Zweden of Denemarken, uit
Europese solidariteit met deze landen en ter bescherming
van hun nationale arbeidsverhoudingen, zijn mening te
herzien en wel bezwaar te maken tegen Monti II?
Minister Kamp:
Het is toch een beetje vreemd dat de Tweede Kamer mij
oproept om hier te komen en een aantal vragen en moties
aan mij voorlegt, dat ik daarop reageer en dat vervolgens
de heer Ulenbelt zegt dat ik een te grote broek aantrek als
demissionaire minister. Dat is toch een beetje raar. Laat
mij dan niet hier komen en stel mij dan geen vragen. Daar
kan ik mij weinig bij voorstellen.
Ik wil zeker naar de andere landen van de Europese
Unie kijken, maar ik denk dat de Europese Commissie
daar ook naar kijkt. Afgevaardigden van al die landen maken deel uit van de Europese Commissie. Daar wordt ook
gekeken hoe dat zit en hoe het uitpakt voor al die verschillende landen. De Europese Commissie heeft dat onderling gewogen en is tot de conclusie gekomen om die drie
uitspraken van het Hof te codificeren in die verordening.
Moet u luisteren, ik heb geen principieel bezwaar tegen
een brief van de Kamer over een gelekaartprocedure. Het
is in de eerste plaats aan de Kamer om dat te doen. Ik heb
ook geen groot bezwaar tegen een codificatie van de Europese Commissie op dit punt. Als u mij echter vraagt of
ik het allemaal nodig vind, is het antwoord dat ik de gelekaartprocedure in dit geval niet noodzakelijk acht. Als de
codificatie plaatsvindt, is dat goed, maar als dit niet zou
gebeuren, zijn de uitspraken van het Europese Hof ook
duidelijk. Daarmee is ook te werken.
Ik heb de heer Azmani antwoord gegeven op zijn vraag
over de unanimiteit die nodig is. Er is inderdaad te weinig steun voor de verordening en naar mijn inschatting is
het onwaarschijnlijk dat deze verordening tot stand zal komen.
De heer Azmani heeft gevraagd of de conceptverordening van de Europese Commissie is bedoeld als een verduidelijking van de uitspraken van het Hof. Als je codificatie ziet als een verduidelijking, is het antwoord op die
vraag "ja".
Ik kom nu bij de voorgestelde moties. In de motie
op stuk nr. 2 van mevrouw Hamer en de heer Ulenbelt
spreekt de Kamer zich uit tegen de Monti II-verordening
omdat die in strijd is met het subsidiariteitprincipe. Het is
aan de Kamer om daarover een uitspraak te doen. Ik ben
het niet met die motie eens en om die reden ontraad ik de
aanneming ervan, maar ik respecteer natuurlijk het recht

Tweede Kamer

Stakingsrecht

van de Kamer om daarover een opvatting te hebben, om
de termen van dit debat nog eens te gebruiken.
In de motie op stuk nr. 3 van mevrouw Hamer en de
heer Ulenbelt wordt de regering verzocht zich uit te spreken tegen voorstellen voor EU-regelgeving op het gebied
van stakingsrecht. Ik weet niet welke voorstellen in de
toekomst nog zullen worden gedaan. Om mij al bij voorbaat daartegen uit te spreken, lijkt mij niet verstandig. In
de uitspraak die nu is gedaan, wordt gesteld dat bij de
uitoefening van het recht de vrijheden moeten worden
gerespecteerd en andersom. Dat is helemaal geen probleem. Daarom ontraad ik ook deze motie.
De motie op stuk nr. 4 van de heer Van den Besselaar
is erop gericht dat de regering een veto uitspreekt. Ik ben
het daarmee niet eens. Ik denk dat de Europese Commissie in gemoede tot dit standpunt kan komen. Ik zit hier
niet geharnast in, maar ik vind dit zeker niet iets waarover
wij een veto zouden moeten uitspreken, al was het maar
omdat ik van mening ben dat je van dat middel in Europees verband spaarzaam gebruik moet maken, en al was
het maar omdat naar mijn inschatting al meerdere landen
hiertegen zijn. Dan kom je helemaal niet meer aan een veto toe. De Europese Commissie zal dan al moeten constateren dat de zaak er voor deze ontwerprichtlijn niet goed
uitziet.
Tot slot de motie op stuk nr. 5 van de heer Klaver, waarin de regering wordt verzocht kenbaar te maken dat als
verbetering van Monti II niet mogelijk is, zij niet zal instemmen met Monti II. Daarvoor geldt hetzelfde als ik zojuist heb gezegd. Ik zou het zo niet willen doen. Daarom
ontraad ik ook deze motie.
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
De stemming over de moties is aansluitend. De stemmingsbel is reeds gegaan en de stemmingslijst is reeds
rondgedeeld. Over twee minuten gaan wij stemmen.

22 mei 2012
TK 85

85-15-46