Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2007–2008

31 466

Wijziging van de Wet gebruik
burgerservicenummer in de zorg in verband met
de elektronische informatieuitwisseling in de
zorg

Nr. 10

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 september 2008
Om goede zorg te kunnen bieden, is het van belang dat zorgverleners
zoals de huisarts, apotheker en specialist op elk gewenst moment kunnen
beschikken over de relevante, actuele medische gegevens van de patiënt.
Dat vermindert de kans op fouten en de patiënt hoeft niet elke keer zijn of
haar ziektegeschiedenis te vertellen.
Het landelijk elektronisch patiëntendossier (EPD) moet ervoor zorgen dat
relevante zorg-informatie tijd- en plaatsonafhankelijk beschikbaar is en dat
deze informatie volledig en actueel is. Betere uitwisseling van gegevens
betekent ook dat onnodige herhaling van onderzoek kan worden voorkomen. De eisen die aan de uitwisseling worden gesteld waarborgen dat
medische gegevens veilig en betrouwbaar worden gedeeld. Daarnaast
biedt het EPD meer en betere mogelijkheden om de inzage van de patiënt
vorm te geven. Het EPD draagt bij aan de verbetering van kwaliteit van
zorg en van patiëntveiligheid.
In mijn brief van 9 mei 2008 (TK 2007–2008, 27 529, nr. 38) met daarbij het
stappenplan voor de invoering van het landelijk EPD, heb ik u geïnformeerd over de status van de voorwaarden om het EPD landelijk te kunnen
invoeren. Inmiddels wordt aan de voorwaarden voldaan en licht ik in deze
brief de verschillende aspecten van de invoering nader toe.
1. Voorwaarden invoering
Het is een cruciaal moment voor de invoering van het landelijk EPD: alle
voorbereidingen zijn getroffen en de praktijkervaringen laten zien dat het
EPD functioneel en technisch werkt. De pilots hebben in de opstartfase
onvermijdelijke kinderziektes aan het licht gebracht. Met name de eerste
pilot in Twente heeft ons erg geholpen om zicht te krijgen op de noodzakelijke verbeteringen; mede hierdoor verliepen volgende implementaties beter.
In Twente is de pilot in mei van dit jaar afgerond en draait het systeem
stabiel. In de Achterhoek zal op korte termijn het zorginformatiesysteem

KST121984
0708tkkst31466-10
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 466, nr. 10

1

van een andere ICT-leverancier in productie gaan. Deze leverancier bezit
ruim 80% van de markt van informatiesystemen voor huisartsenposten.
Dit zal een belangrijke impuls vormen voor de uitwisseling van de huisartswaarneemgegevens.
Het Telematica Instituut evalueert de pilot in Twente/Achterhoek en heeft
vastgesteld dat een groot aantal indicatoren aan de afgesproken normen
voldoen. Zo voldoen het nut van de professionele samenvatting en het
nut van het waarneemretourbericht, de initiële vulling en behaalde
matching van BSN’s, het installeren van de benodigde ICT en de maatregelen om te voldoen aan de eisen voor een goed beheerd zorgsysteem
(GBZ).
Ook zijn er nog aandachtspunten. Die hebben onder meer te maken met
het toepassing van de richtlijn voor registratie (ADEMD) door huisartsen,
het verkrijgen van de UZI-pas en een aantal nog te realiseren verbeteringen, die al wel voorbereid worden en later dit jaar geïmplementeerd
worden, zoals 1 UZI-pas. Met de stuurgroep in Twente zijn afspraken
gemaakt om na de zomer een kwaliteitstraject te starten voor toepassing
van de ADEMD-richtlijn. Optimalisatie van de ondersteuning van zorgaanbieders zal naar verwachting leiden tot verbetering van het aanvraagproces van de UZI-pas.
In de regio Harderwijk draait de uitwisseling van medicatiegegevens via
het landelijk schakelpunt (LSP). De deelnemers hebben vastgesteld dat
dankzij het landelijk EPD een completer beeld verkregen kan worden van
verstrekte medicatie vanuit de deelnemende apotheken dan nu met de
regionale uitwisseling mogelijk is.
De ervaringen in de koploperregio’s onderstrepen nog eens dat de goede
werking van informatiesystemen alleen in de praktijk kan worden afgedwongen. Dit geldt in z’n algemeenheid en dit geldt ook voor de gezondheidszorg, zoals onder meer regionale OZIS-implementaties in het
verleden hebben laten zien. In de beslotenheid van afgeschermde omgevingen is alles redelijk voorspelbaar, maar juist de weerbarstige praktijk is
nodig om de gewenste robuustheid en de stabiliteit van systemen te
verkrijgen. Daarom vindt nu in een toenemend aantal regio’s door middel
van een gecontroleerd proces de geleidelijke uitbreiding van deelnemende zorginformatiesystemen plaats. Dit neemt tijd, maar ik ben ervan
overtuigd dat dit de enige manier is om straks in Nederland te beschikken
over een veilige en betrouwbare infrastructuur voor de zorg. Inmiddels
zijn 65 zorgaanbieders in diverse regio’s aangesloten op het landelijk
schakelpunt.
De Wet gebruik BSN in de zorg is op 1 juni 2008 in werking getreden.
Daarmee is aan een belangrijke voorwaarde voor invoering van het landelijk EPD voldaan.
Ik heb u tijdens het Algemeen Overleg van 9 april van dit jaar geïnformeerd over mijn voornemen om apotheken, huisartsenpraktijken en
huisartsenposten door middel van een subsidieregeling te stimuleren om
aan te sluiten op het LSP. Naar verwachting zal de subsidie-regeling
medio september worden gepubliceerd en gaan gelden voor zorgaanbieders die in de periode tot en met 31 december 2009 aansluiten op het
landelijk schakelpunt. De zorgaanbieders die reeds zijn aangesloten
maken eveneens aanspraak op de subsidieregeling.
1

Wetsvoorstel tot wijziging van de Wet
gebruik burgerservicenummer in de zorg in
verband met de elektronische informatieuitwisseling in de zorg (TK 2007–2008,
31 466, nr. 2)

Ik streef ernaar om eind 2009 vrijwel alle betrokken zorgaanbieders aangesloten te hebben op het landelijk schakelpunt. De subsidieregeling en het
wetsvoorstel op het EPD dat aansluiting op het landelijk EPD verplicht
moet stellen1, moeten hier in belangrijke mate aan bijdragen. Zo houd ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 466, nr. 10

2

nu en in de nabije toekomst de regie over de invoering. Kwaliteit blijft
daarbij voorop staan.
2. Planning invoering
Invoering van het landelijk EPD vindt gefaseerd en gecontroleerd plaats.
VWS stimuleert regionale samenwerkingsverbanden van zorgaanbieders
om deelname aan het EPD planmatig voor te bereiden. Het feitelijk
inplannen van zorgaanbieders voor aansluiting op het EPD geschiedt in
overleg tussen de regio, VWS, CIBG en Nictiz. Hiermee wordt gewaarborgd dat voldoende capaciteit beschikbaar is bij de landelijke voorzieningen.
Ten behoeve van de regie op de invoering vindt monitoring plaats op de
voortgang in de regio’s, de vorderingen van de ICT-leveranciers en de
kwaliteit en doorlooptijd van het aansluitproces.
Voortgang in de regio’s
Enthousiaste zorgaanbieders, die cruciaal zijn voor vernieuwingen in de
gezondheidszorg, hebben in de praktijk laten zien dat het stelsel functioneel en technisch werkt. Door hun bruikbare feedback kon de ondersteuning aan het zorgveld in de vorm van onder meer één loket en het handboek aanzienlijk worden verbeterd.
Na de pilots is in eerste instantie beheerst opgeschaald naar uitrol in
koploperregio’s. In acht koploperregio’s zijn de eerste zorgaanbieders nu
aangesloten op het landelijk EPD en liggen concrete planningen klaar voor
aansluiting van nog meer zorgaanbieders. In afstemming met leveranciers
worden zorgaanbieders die met geteste (combinaties van) applicaties
werken in steeds meer regio’s aangesloten. In 15 regio’s wordt op dit
moment gewerkt aan het opstellen van planningen. Van de overige 9
regio’s kunnen 5 regio’s op dit moment niet verder als gevolg van de
afwezigheid van een planning van hun ICT-leverancier en vragen 4 regio’s
meer ontwikkeling. In de planning van de regio’s worden de volgende
statussen gebruikt:
• Deelname EPD op korte termijn: aansluitingen op het LSP vanaf de
tweede helft van 2008.
• Deelname EPD op middellange termijn: aansluitingen op het LSP vanaf
de eerste helft van 2009.
• Deelname EPD op lange termijn: aansluitingen op het LSP vanaf de
tweede helft van 2009 dan wel deelname van zorgaanbieders is nog
onbekend.
Naast de 65 aangesloten zorgaanbieders zullen naar verwachting nog
ruim 200 zorgaanbieders dit jaar aansluiten: ca. 140 apotheken, ca. 60
huisartsenpraktijken, ruim 10 huisartsenposten en mogelijk 4 ziekenhuizen.
Op basis van gegevens van de regio’s en ICT-leveranciers luidt de huidige
prognose voor de eerste helft van 2009 dat zo’n 2000 zorgaanbieders
zullen aansluiten op het LSP.
Vorderingen ICT-leveranciers
De planningen van de ICT-leveranciers zijn in hoge mate bepalend voor
het moment waarop zorgaanbieders gebruik kunnen maken van het EPD.
Vandaar dat VWS voortdurend contact onderhoudt met de ICT-leveranciers over hun releaseplanning. Bijna alle ICT-leveranciers hebben – na
aanvankelijke aarzeling – investeringen gedaan om hun zorginformatiesystemen aan te passen aan de eisen voor landelijke uitwisseling.
Drie leveranciers van informatiesystemen voor huisartspraktijken hebben

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 466, nr. 10

3

hun systeem laten kwalificeren. Nog eens vier leveranciers passen de
applicaties aan, zodat deze een kwalificatie kunnen krijgen. Dit betekent
dat in 2009 zeven van de tien informatiesystemen hebben aangegeven
geschikt te zijn om huisartswaarneemgegevens uit te wisselen via het
landelijk EPD. De grootste ICT-leverancier van informatiesystemen voor
huisartspraktijken heeft vooralsnog aangegeven geen planning op te
willen leveren. Te zijner tijd zullen zijn klanten geld mislopen en via het
wetsvoorstel worden gedwongen.
De laatste twee ICT-leveranciers hebben of nog geen klanten of een
beperkt aantal klanten in een klein gebied.
Voor de huisartsenposten zijn vijf informatiesystemen in omloop, waarvan
inmiddels vier zijn voorzien van een kwalificatie, samen goed voor een
marktaandeel van bijna 90%.
Vier van de zes belangrijke ziekenhuisinformatiesystemen zijn voorzien
van een kwalificatie. De leveranciers van de twee andere systemen treffen
voorbereidingen voor kwalificatie.
Voor de apotheken zijn op dit moment drie van de zeven informatiesystemen gekwalificeerd. De drie systemen samen hebben een marktaandeel
van ongeveer 35%. Aanvullend hebben twee leveranciers gepland om
uiterlijk begin 2009 hun systemen gekwalificeerd te hebben. Zij bedienen
nog eens 35% van de markt. De leverancier die het overige deel van de
markt bedient en die ook geen planning voor het huisartsinformatiesysteem wil afgeven, heeft dit ook nog niet gedaan voor hun apothekersinformatiesysteem.
Ik stel vast dat de vele ontwikkelingen binnen de zorg ICT-leveranciers
voor uitdagingen stellen. Leveranciers zien zich soms genoodzaakt om
aan andere aanpassingen waar hun klanten om vragen, voorrang te geven
boven aanpassingen in het kader van het landelijk EPD. Dit leidt ertoe dat
een aantal leveranciers de keuze heeft gemaakt om de aanpassing van de
applicatie voor het EPD in de loop van 2009 beschikbaar te stellen.
De aanstaande voorlichtingscampagnes (par. 4) en de subsidieregeling
voor deelname aan het EPD vormen belangrijke prikkels voor de zorgaanbieders om aan de slag te gaan met het EPD. Bovendien zal het wetsvoorstel aansluiting op het landelijk EPD verplicht stellen. Dit zal effect hebben
op de prioriteiten van de leveranciers en hun klanten.
3. Rechten patiënt
De Raad van State en het College Bescherming Persoonsgegevens
hebben in hun adviezen op het wetsvoorstel EPD veel aandacht besteed
aan de rechten van de patiënt en de bescherming van zijn privacy. Deze
vormen dan ook belangrijke voorwaarden voor de invoering van het
landelijk EPD.
Noodzakelijkheidscriterium
Niet alle informatie uit een medisch dossier wordt uitgewisseld. Het EPD
bevat gegevens die noodzakelijk zijn voor de behandeling, het zogenaamde noodzakelijkheidscriterium. Welke gegevens noodzakelijk zijn
voor het verlenen van goede zorg en daarmee in aanmerking komen voor
uitwisseling via het EPD, wordt in overleg met de beroepsgroepen
bepaald. Ook wordt afgesproken wie welke gegevens kan inzien. Voor de
uitwisseling van medicatiegegevens en huisartswaarneemgegevens, de
eerste twee toepassingen in het EPD, zijn dergelijke afspraken al gemaakt.
Toegang tot (delen van) het EPD is alleen mogelijk voor bepaalde categorieën zorgaanbieders. De medicatiegegevens zijn toegankelijk voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 466, nr. 10

4

apothekers, huisartsen en medisch specialisten. De huisartswaarneemgegevens zijn toegankelijk voor (waarnemend) huisartsen.
Informed consent
Om de rechten van de patiënt en de mogelijkheid voor het maken van
bezwaar zo goed mogelijk te borgen, is gekozen voor een systeem van
geen bezwaar met informed consent.
Dit betekent dat alle huishoudens via een mailing voorafgaand aan de
brede landelijke invoering worden voorgelicht over het EPD en de mogelijkheid tot het maken van bezwaar. Gedurende een periode van zes weken
voordat er een EPD kan worden «aangemaakt» in het LSP, kan men op
voorhand bezwaar maken tegen deelname aan het EPD. De burger kan
een bezwaar op elk moment intrekken of juist later alsnog instellen.
Wanneer een burger bezwaar heeft gemaakt vindt geen uitwisseling
plaats.
Voor het raadplegen van gegevens door een behandelaar is toestemming
van de patiënt nodig. Een behandelend arts zal dus altijd eerst toestemming vragen aan de patiënt voordat hij de in het EPD beschikbare gegevens mag inzien. De toestemming bij raadplegen geldt niet in geval van
noodsituaties waarbij het vragen van toestemming niet mogelijk is en
raadpleging noodzakelijk kan zijn voor de behandeling. Bijvoorbeeld in
een situatie wanneer iemand bewusteloos wordt binnengebracht bij de
eerste hulpafdeling.
Door deze combinatie van informed consent en toestemming bij raadplegen wordt invulling gegeven aan de toestemming die benodigd is voor
de uitwisseling van gegevens.
Inzage in eigen gegevens
Het EPD brengt naast de reeds bestaande, nieuwe mogelijkheden voor
zorgconsumenten met zich mee. De zorgconsument kan bij het Informatiepunt BSN in de zorg en landelijk EPD inzage krijgen in de loggingsgegevens, oftewel wie gegevens heeft aangemeld en/of geraadpleegd.
Het Informatiepunt zal daarbij de identiteit van patiënten op deugdelijke
wijze vaststellen. Het is de bedoeling dat de patiënt, zodra de daarvoor
benodigde voorzieningen zijn ontwikkeld, ook rechtstreeks op elektronische wijze zijn medische gegevens kan inzien.
Voorts kan de patiënt bij het Informatiepunt aangeven dat hij niet wil
deelnemen aan het EPD. Hij kan ook bij het informatiepunt aangeven
bepaalde zorgaanbieders of categorieën zorgaanbieders geen toegang te
willen verlenen tot zijn gegevens.
Behandelrelatie
Naar aanleiding van het advies van het CBP over het wetsvoorstel
waarmee het EPD wordt geregeld, zijn de eisen voor beveiliging nog
verder aangescherpt. Om toegang te krijgen tot het EPD moet een zorgaanbieder een behandelrelatie hebben met de patiënt. Deze behandelrelatie moet worden vastgesteld voordat toegang wordt gegeven. Het
systeem is zo ingericht dat de behandelrelatie wordt geregistreerd op het
moment dat een zorgaanbieder gegevens over een patiënt heeft aangemeld bij het LSP. Als er nog geen gegevens zijn aangemeld, kijkt het
systeem eerst of de patiënt is ingeschreven in het systeem van de zorgaanbieder. Vervolgens moet de zorgaanbieder uitdrukkelijk verklaren een
behandelrelatie te hebben en dat de patiënt toestemming geeft voor raadpleging. Deze opvragingen worden in een apart logbestand vastgelegd en
er wordt apart intensief toezicht op gehouden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 466, nr. 10

5

Op deze wijze is invulling gegeven aan de eis van het CBP om niet alleen
achteraf, maar ook vooraf de autorisatie op basis van een aanwezige
behandelrelatie vast te stellen.
4. Voorlichting invoering EPD
Een goede en uitgebreide voorlichting over het landelijk EPD aan zorgconsumenten en zorgaanbieders is een wezenlijk onderdeel van de invoering. Het is van groot belang om juist nu te beginnen met deze grootschalige voorlichting. Deze dient immers vooraf te gaan aan de brede
landelijke uitrol van het EPD. Zorgaanbieders moeten nu stappen zetten
om de invoering voor te bereiden. Zorgconsumenten moeten voldoende
tijd krijgen om bewust de keuze te kunnen maken of ze wel of geen
bezwaar maken tegen het uitwisselen van hun medische gegevens.
Zorgaanbieders
Allereerst ontvangen alle betrokken zorgaanbieders – huisartsenpraktijken, huisartsenposten, ziekenhuizen en apotheken – dit najaar een
mailing over het landelijk EPD. De mailing bestaat uit een folder en een
aanbiedingsbrief. In de mailing wordt aandacht besteed aan de uitwisseling van medicatie- en huisartswaarneemgegevens, de voorwaarden waar
een zorgaanbieder aan moet voldoen om aan te kunnen sluiten op het
landelijk schakelpunt en de ondersteuning die wordt geboden bij de
invoering alsmede de subsidieregeling. Ook worden de zorgaanbieders
geïnformeerd over de voorlichting aan zorgconsumenten, zodat zij voorbereid zijn om eventuele vragen te beantwoorden.
Zorgconsumenten
Na de zorgaanbieders worden de zorgconsumenten voorgelicht over de
invoering van het landelijk EPD. Dit gebeurt in twee stappen. In de eerste
plaats krijgen alle huishoudens in november van dit jaar een mailing. Deze
wordt, om extra aandacht te genereren, voorafgegaan door advertenties
in huis-aan-huisbladen en een radiospot. De mailing bestaat uit een folder
en een aanbiedingsbrief. U vindt deze in de bijlagen.1 In de mailing wordt
aandacht besteed aan de betekenis van het EPD, de uitwisseling van
medicatie- en huisartswaarneemgegevens, de voordelen van het uitwisselen van medische gegevens, de betrouwbaarheid van de uitwisseling en
de mogelijkheid om bezwaar te maken tegen uitwisseling. Na het
versturen van de mailing heeft iedereen zes weken de tijd om op voorhand bezwaar te maken tegen uitwisseling van medische gegevens.
Het tweede moment dat zorgconsumenten worden voorgelicht over het
EPD is wanneer (een deel van) hun medische gegevens voor het eerst
door een huisarts of apotheker worden aangemeld bij het landelijk
schakelpunt. Het LSP stuurt dan een brief aan de betreffende zorgconsument. In deze tweede brief worden zorgconsumenten opnieuw
gewezen op de mogelijkheid om bezwaar te maken tegen uitwisseling van
gegevens via het EPD.
5. Ondersteuning zorgaanbieders

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Ter ondersteuning van zorgaanbieders bij de voorbereiding op deelname
aan het landelijk EPD zijn onder andere handboeken, stappenplannen,
best practices en een nieuwsbrief beschikbaar. De ervaringen die in de
pilots zijn opgedaan zijn hierin verwerkt. Deze middelen zijn verkrijgbaar
via de website van het Informatiepunt BSN in de zorg en landelijk EPD
(www.infoEPD.nl). Dit samenwerkingsverband van VWS, Nictiz en CIBG
biedt de zorgaanbieder één loket voor alle informatie over en ondersteu-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 466, nr. 10

6

ning bij invoering en gebruik van het landelijk EPD. Via dit loket kan de
zorgaanbieder bijvoorbeeld de UZI-middelen aanvragen.
6. Manifest KNMP en VWS
Tijdens de voorbereidende fasen is door diverse betrokken partijen soms
enige zorg geuit over de wijze waarop het EPD wordt ontwikkeld en landelijk wordt ingevoerd. Belangrijke aandachtspunten daarbij waren onder
andere de behoefte aan een goede aansluiting van het EPD op de regionale zorgprocessen en de realisatie van een duidelijk kader waarin basiseisen gesteld worden aan de functionaliteit van ICT in de praktijk.
Vanzelfsprekend kan de invoering van het EPD alleen een succes worden
als dit voor en met het veld gebeurt. Samen met de koepels bekijk ik hoe
dit nader kan worden ingevuld. In dat kader kan ik melden dat ik inmiddels
met de KNMP een manifest heb opgesteld met daarin afspraken om gezamenlijk te komen tot structurele verbetering van de kwaliteit van de registratie en de landelijke uitwisseling van medicatiegegevens. Daarbij is
gekozen voor een 3-sporen aanpak:
1. Op korte termijn verbeteringen doorvoeren in OZIS, zoals het
opschonen van bestanden en het aanpassen van berichten. Dit heeft
tot doel een verbetering op te leveren voor de huidige informatieuitwisseling tussen apotheken.
2. Met het oog op de toekomst zorgen voor een duidelijk kader voor de
kwaliteit van de ICT in de apotheek. Een korte termijn aanpak die zich
richt op de concrete kwaliteitsverbetering van de bestaande
informatiehuishouding en een langere termijn aanpak die zich richt op
toekomstvaste borging.
3. In het najaar van 2008 zal gestart worden met de aansluiting van
apotheken op het landelijk schakelpunt ten behoeve van het landelijk
Elektronisch Patiëntendossier waarbij er naar wordt gestreefd dit voor
1 januari 2010 af te ronden.
Ik ben er van overtuigd dat hiermee een stevige impuls gegeven kan
worden voor het verbeteren van de uitwisseling van de medicatiegegevens. Een belangrijke basis voor een succesvolle landelijke implementatie van het EPD.
Tot slot
Met deze brief heb ik u geïnformeerd over de stand van zaken rond het
landelijk EPD.
Ik stel vast dat aan de voorwaarden is voldaan om nu de stappen te zetten
die ons in staat stellen het EPD breed landelijk uit te rollen. Concreet gaat
het dan om de voorlichting aan zorgaanbieders in oktober en de publiekscampagne in november van dit jaar. Deze activiteiten zullen een belangrijke impuls geven aan de invoering van het landelijk EPD in Nederland.
Ik zie geen reden hiermee te wachten. Integendeel, uitstel draagt het risico
in zich dat we het momentum kwijtraken en alle inzet, investeringen,
motivatie en vertrouwen van de vele betrokkenen met betrekking tot het
landelijk EPD tot nog toe, verloren gaan en veroorzaakt daarmee vertraging bij het bereiken van het doel van het EPD, namelijk betere zorg door
betere informatie.
De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
A. Klink

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 466, nr. 10

7