Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 2719

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 9 november 2018
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Minister van Defensie over de brief van 20 juli 2018 inzake het
fiche: MFK – Oprichting van het Europees Defensiefonds (Kamerstuk
22 112, nr. 2676).
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 8 november 2018.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
A. de Vries
De griffier van de commissie,
De Lange

kst-22112-2719
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2719

1

Hierbij moet vermeld worden dat de onderhandelingen over het Europees
Defensiefonds nog gaande zijn en dat de tekst nog niet definitief is
vastgesteld. Ook de omvang van het fonds staat nog niet vast.
1. Op basis van welke criteria is het fonds ter grootte van 13
miljard euro vastgesteld, namelijk 4,1 miljard euro voor defensiegerelateerd onderzoek en 8,9 miljard voor de ontwikkeling van
defensie-capaciteiten; anders gezegd waarom is het niet tien keer
zo klein dan wel tien keer zo groot?
18. Hoe is de verdeling tussen capaciteitsontwikkeling en
defensie-gerelateerd onderzoek tot stand gekomen?
In het voorstel wordt een zevenjarig budget van 13 miljard euro voorgesteld. Dit komt overeen met 586 miljoen euro per jaar voor defensiegerelateerd onderzoek en 1,27 miljard euro per jaar voor de ontwikkeling
van defensie-capaciteiten. De verdeling van het budget tussen onderzoek
en ontwikkeling is gebaseerd op aanbevelingen in het rapport van de
Group of Personalities (2016) en resolutie 2016/2052 (INI) van het
Europees Parlement. Zowel de Group of Personalities als het Europees
Parlement onderschrijven dat een bedrag van 500 miljoen euro voor
onderzoek noodzakelijk is om een geloofwaardig programma te realiseren
dat daadwerkelijk een verschil kan maken. De jaarlijkse investering van
meer dan 500 miljoen euro voor onderzoek via het Europees Defensiefonds komt overeen met 28 procent van het bedrag dat jaarlijks door de
Europese lidstaten in totaal wordt uitgegeven aan defensie-gerelateerd
onderzoek. In het impact assessment voor het EDF dat door de Commissie
is opgesteld, is opgenomen dat de omvang van het bedrag voor capaciteitsontwikkeling een afgeleide is van de verhoudingen waarvoor is
gekozen in relatie tot het defensieonderzoek. Door jaarlijks 1,2 miljard
euro te investeren zal 26 procent van het bedrag dat jaarlijks door de
Europese lidstaten in totaal wordt besteed aan de ontwikkeling van
defensiecapaciteiten via de Europese Unie gaan lopen en zal er sprake zijn
van een vergelijkbaar percentage voor defensie-gerelateerd onderzoek
enerzijds en capaciteitsontwikkeling anderzijds.
2. Krijgt de defensie-industrie een formele positie in het Europees
Defensiefonds (EDF)? Zo ja, welke?
Nee, de defensie-industrie krijgt geen formele positie in het EDF. Wel is de
defensie-industrie voorafgaand aan de presentatie van het voorstel
geconsulteerd als belanghebbende in het proces, net zoals onderzoeksinstituten, NGO’s en via de open consultatie procedure, de burgers van de
Unie.
3. Waarom wordt de lijst met deskundigen (die de Europese
Commissie bijstaat bij de evaluatie van voorstellen) niet openbaar
gemaakt?
9. Op welke wijze wordt corruptie en belangenverstrengeling
voorkomen?
20. Uit hoeveel personen en/of bedrijven bestaat het comité dat
de Europese Commissie moet bijstaan voor beoordeling van de
aanvragen? Door wie worden deze geselecteerd en op basis van
welke criteria?
De Commissie wordt bij evaluatie van de voorstellen bijgestaan door
onafhankelijke experts in het bezit van een veiligheidsautorisatie van een
lidstaat. Onafhankelijke experts worden geselecteerd op basis van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2719

2

vaardigheden, ervaring en kennis. Het doel is het verder vullen van een
lijst van deskundigen uit zoveel mogelijk lidstaten. De Commissie streeft
ernaar om bij de beoordeling van voorstellen een zo gebalanceerd
mogelijk expertpanel samen te stellen, bestaande uit ten minste drie
personen, met inachtneming van verschillende vaardigheden, ervaring,
kennis, geografische diversiteit en geslacht van de experts. In de
verordening is tevens vastgelegd dat de lijst van deskundigen niet
openbaar wordt gemaakt. Wel wordt het (comitologie) comité dat de
Commissie bijstaat met betrekking tot de vaststelling van het werkprogramma en het toekennen van financiering aan geselecteerde acties, in
het kader van transparantie, jaarlijks geïnformeerd over de lijst van
deskundigen. De Commissie zorgt er tevens voor dat de experts geen
beoordeling verrichten noch advies of assistentie verlenen in situaties
waarin mogelijk belangenverstrengeling voorkomt.
De regels voor de selectie en bezoldiging van onafhankelijke externe
experts om de instellingen bij te staan bij de evaluatie van subsidieaanvragen, projecten en inschrijvingen, zijn vastgelegd in Verordening
2018/1046 van het Europees Parlement en de Raad van 18 juli 2018 tot
vaststelling van de financiële regels van toepassing op de algemene
begroting van de Unie (het Financieel Reglement) en wijkt niet af van
soortgelijke programma’s zoals onderzoeksprogramma Horizon2020.
4. Op welke wijze vindt parlementaire goedkeuring van defensiecapaciteiten plaats en op welk moment?
De Kamer wordt geïnformeerd over de algemene beleidsvoornemens in
de Defensienota en de begroting, over investeringsprojecten volgens de
afspraken in het Defensie Materieel Proces (DMP), op gezette tijden over
ontwikkelingen in NAVO en EU bij ministeriële bijeenkomsten en
topontmoetingen, en op andere momenten als daartoe aanleiding is.
Hierbij moet worden opgemerkt dat het EDF is gericht op onderzoek en
ontwikkeling; niet op aanschaf van capaciteiten.
5. Waarom worden direct belanghebbenden zoals wapenbedrijven
niet uitgesloten van financiering voor het fonds?
Bedrijven die wapens produceren maken deel uit van de bredere
Nederlandse en Europese defensie-industrie. Het voorgestelde beleid van
de EU ondersteunt verbetering van de werking van de interne markt en de
totstandkoming van een gezonde Europese Defensie Technologische en
Industriële Basis (EDTIB). Het Europese defensiefonds is er niet om de
industrie te subsidiëren, maar om gezamenlijke tekorten aan defensiecapaciteiten te adresseren. De Commissie ziet een rol, binnen de kaders van
de verdragen, de ontwikkeling van de benodigde capaciteiten te ondersteunen zodat de EU het hoofd kan bieden aan de veiligheidsdreigingen.
6. Hoe wordt het bedrijfsleven door het Ministerie van Defensie
betrokken bij het EDF?
8. Wat wordt gedaan om de Nederlandse defensie-industrie te
stimuleren gebruik te maken van de nieuwe, onder dit fonds te
creëren, mogelijkheden?
Tijdens de onderhandelingen over het EU Defence Industrial Development
Programme (EDIDP) en het Europees Defensiefonds (EDF) zijn industrie en
kennisinstituten betrokken en op de hoogte gehouden van de ontwikkelingen rond het Europees Defensiefonds. De Nederlandse industrie en
kennisinstituten worden ook geconsulteerd betreffende het vormgeven
van het werk programma voor het EDIDP. Het Ministerie van Defensie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2719

3

heeft, in samenwerking met het Ministerie van Economische Zaken en
Klimaat, de stichting Nederlandse Industrie voor Defensie en Veiligheid en
de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) in het voorjaar van
2018 een voorlichtingsdag georganiseerd over de kansen en ruimte van
het Europees Defensiefonds, om kennisinstituten en het bedrijfsleven zo
goed mogelijk de kans te geven in te haken op de komende ontwikkelingen. In de toekomst zullen meer informatiesessies worden georganiseerd.
Tevens is de RVO ingezet als uitvoerend orgaan, waarbij capaciteit wordt
ingezet om deelname van grotere bedrijven, MKB, kennisinstellingen en
universiteiten te stimuleren. Daarnaast zullen handelsmissies georganiseerd worden om hoog innovatieve Nederlandse bedrijven mee te nemen
naar lidstaten waar internationale samenwerking mee wordt voorzien.
Matchmaking tussen potentiële partners is een belangrijke component
van handelsmissies.
Voorzien is voorts dat er een interdepartementale coördinatiegroep
Europese Defensiesamenwerking (ICG EDS) zal worden opgericht. De
doelstelling van de ICG EDS is een zo groot mogelijke participatie van de
Nederlandse industrie en kennisstellingen in het EDF te bewerkstelligen
en tevens een zo goed mogelijke aansluiting te realiseren tussen het EDF
en de Nederlandse defensiebehoefte.
Tegelijkertijd is het van belang om te benadrukken dat de financiering van
EDF-projecten primair zal plaatsvinden op basis van competitieve
aanbestedingsprocedures. Nederland zet zich in voor gunstige randvoorwaarden van het programma, maar uiteindelijk is het aan de kennisinstituten en industrie om actief de kansen te benutten.
7. In hoeverre overlegt het Ministerie van Defensie structureel
met het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat over het
EDF?
Er is nauw overleg tussen het Ministerie van Defensie en het Ministerie
van Economische Zaken en Klimaat, zowel over de vormgeving van de
EDF, het werkprogramma voor het EDIDP, als mogelijke Nederlandse
projecten. De Nederlandse Permanente Vertegenwoordiging bij de EU
vertegenwoordigt tijdens de bijeenkomsten beide ministeries.
Door middel van de voorziene oprichting van een interdepartementale
coördinatiegroep Europese Defensiesamenwerking (ICG EDS) moet de
samenwerking permanent gestructureerd worden. De ICG EDS zal de
gezamenlijke belangen en de Nederlandse inzet coördineren. Het
voorzitterschap zal alternerend plaatsvinden.
10. Wie krijgt de eigendomsrechten van gesubsidieerde
onderzoeksprojecten?
In principe zijn de resultaten van de onderzoeksacties eigendom van de
ontvangers van financiering uit het fonds. Als meerdere entiteiten
gezamenlijk resultaten genereren en het niet mogelijk is om de resultaten
toe te schrijven aan een van de individuele partijen, zullen de entiteiten
gezamenlijk eigendom van de resultaten krijgen.
Net als in het geval van deelname van entiteiten uit derde, niet-geassocieerde landen, kan het niet zo zijn dat toegang tot resultaten, tot stand
gekomen door middel van financiering uit de Unie, worden gecontroleerd
of ingeperkt door niet-geassocieerde landen of entiteiten uit niet-geassocieerde landen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2719

4

11. Kunt u aangeven hoe het omgaan met intellectueel eigendomsrecht de naadloze overgang van research naar ontwikkeling
van capaciteiten kan bemoeilijken?
Indien voor onderzoeks- en ontwikkelingsacties verschillende regels
gelden voor de toewijzing van intellectueel eigendomsrecht, kan dit in
theorie een naadloze overgang bemoeilijken. De Nederlandse inzet is de
verschillende onderzoeks- en ontwikkelingsacties zo goed mogelijk op
elkaar te laten aansluiten. Als aanvullend toekenningscriterium is dan ook
de transitie tussen onderzoeksactie en ontwikkelingsacties opgenomen.
De rechten van hetgeen ontwikkeld wordt blijven bij de industrie en
onderzoeksinstellingen; de lidstaten en Europese instituten krijgen
gebruikersrechten.
12. Kunt u aangeven op welke wijze het EDF bijdraagt aan het
creëren van een gelijk speelveld in de Europese defensiemarkt?
22. Hoe kan internationale competitie op de Europese markt
bevorderd worden door middel van samenwerking? Wat zijn met
andere woorden de criteria voor Nederland om te beoordelen dat
het EDF bijdraagt aan opener en competitiever defensiemarkt?
23. Wat wordt bedoeld met de zin «Nederland zal aldus goed
moeten bezien in hoeverre het EDF zal gaan bijdragen aan het
bereiken van een meer open en competitieve defensiemarkt en of
de beperkte budgetten die beschikbaar worden gesteld in het
EDF de aard van de markt daadwerkelijk zal veranderen»? Kunt u
niet nu al een inschatting maken of het EDF bijdraagt aan
competitiviteit of niet?
Nederland is voorstander van een meer open, competitieve Europese
defensiemarkt en vooral van een gelijk speelveld, waarbij bedrijven (ook
uit middelgrote en kleine landen) eerlijke kansen krijgen als hoofdaannemer of als toeleverancier. De verwachting is dat het EDF zal gaan
bijdragen aan competitiviteit en een gelijk(er) speelveld in de Unie
doordat grensoverschrijdende consortia uit alle lidstaten kunnen
meedingen naar opdrachten. Nu worden opdrachten nog vaak nationaal
aanbesteed. In welke mate opdrachten grensoverschrijdend worden
aanbesteed is dan ook een belangrijk criterium dat Nederland zal hanteren
om te beoordelen of het EDF bijdraagt aan een meer open en competitieve defensiemarkt. Onder het EDF worden voorstellen beoordeeld door
onafhankelijke experts en wordt bovendien het openbreken van
bestaande toeleveringsketens gestimuleerd. Zo moeten, net als bij het
EDIDP, ook onder het EDF uit minimaal drie entiteiten uit drie verschillende lidstaten bestaan. Bovendien blijven de bonussen voor het
opnemen van grensoverschrijdend MKB, waarvoor ook Nederland zich
heeft ingezet, behouden. Het is echter nog te vroeg om uitspraken te doen
over hoe het EDF bijdraagt aan een gelijk speelveld, ook omdat het EDIDP,
als voorloper van het EDF, nog van start moet gaan.
13. Bent u tevreden over de resultaten van de Preparatory Action
on Defence Research (PADR) en het EU Defence Industrial
Development Programme (EDIDP) afzonderlijk? Hoe kan
aantoonbaar meerwaarde worden bereikt in het samengevoegde
EDF?
Voor wat betreft de Preparatory Action on Defence Research (PADR) zijn
slechts de winnende consortia in 2017 bekend; onderzoeksresultaten zijn
nog niet beschikbaar. In de PADR heeft Nederland gemiddeld gepresteerd
in vergelijking met andere deelnemende lidstaten. Het EDIDP programma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2719

5

moet nog van start gaan. Wel is Nederland tevreden over de resultaten die
zijn geboekt tijdens het vormgeven van het programma.
Het samenvoegen van de twee programma’s onder dezelfde voorwaarden
bevordert de synergie en coherentie. Hierdoor sluiten de onderzoeks- en
ontwikkelingsacties beter op elkaar aan.
14. Wordt de inspanning in het EDF als antwoord op de
vaststelling van een ontoereikend investeringsniveau op het
gebied van onderzoek en ontwikkeling van defensiecapaciteit
tevens als een antwoord op dezelfde conclusies door de NAVO
beschouwd? Acht u dit fonds een antwoord op de behoefte van
de NAVO, de EU of beide?
24. Hoe komt het EDF de NAVO ten goede?
Een sterker Europees defensiebeleid moet leiden tot meer defensiecapaciteiten, grotere inzetbaarheid en meer interoperabiliteit. Dat vergroot niet
alleen de effectiviteit van EU-missies, maar versterkt ook het Europees
aandeel binnen de NAVO. Het Europees Defensiefonds, in combinatie met
andere Europese initiatieven zoals de Coordinated Annual Review on
Defence (CARD) en Permanent gestructureerde samenwerking (PESCO),
kan ervoor zorgen dat de EU-lidstaten de capaciteiten kunnen ontwikkelen
en verwerven die de EU nodig heeft om meer verantwoordelijkheid te
nemen voor haar eigen veiligheid. Dit komt ook de NAVO ten goede.
Daarbij is complementariteit het uitgangspunt en waakt Nederland ervoor
dat onnodige duplicatie wordt voorkomen.
De lidstaten en bondgenoten bepalen zelf welke capaciteiten er worden
ontwikkeld. Zij kunnen daarmee ook de benodigde coherentie en
synergiën bewaken. Nederland acht het voorts van belang dat de
capaciteiten die gezamenlijk in EU-verband worden ontwikkeld ook in
NAVO-verband kunnen worden ingezet.
15. Op basis van welke criteria is besloten dat maximaal 80% van
activiteiten die gericht zijn op het testen, kwalificeren en
certificeren van defensieproducten en maximaal 20% van de
activiteiten die gericht zijn op de ontwikkeling van prototypes uit
het EDF mogen worden gefinancierd?
De verdeling is gemaakt op basis van de geraamde kosten voor de
desbetreffende acties. Met name de kosten van het ontwikkelen van
prototypes kunnen hoog oplopen. Dit zou een onevenredige druk leggen
op het budget van het fonds. Daarom is de financiering van deze actie
beperkt. Ook is de prototype-fase een cruciale fase waarin de lidstaten
besluiten om van het ontwikkelingsproces over te gaan naar het acquisitieproces. Vanwege de noodzaak tot hogere cofinanciering zullen de
lidstaten meer gecommitteerd zijn bij deze fase.
16. Betreft het onderzoek naar zowel lethal als non-lethal
defensieproducten?
17. Kunt u concrete voorbeelden noemen van «defensiegerelateerd onderzoek»?
Defensie-gerelateerd onderzoek betreft onderzoek naar zowel letale als
niet-letale technologieën. Alle acties moeten voldoen aan ethische
principes en nationale en internationale wetgeving. Er wordt van
defensie-gerelateerd onderzoek gesproken als het gaat om onderzoek
naar onderwerpen die primair van belang zijn voor defensie en die niet
door andere, niet-defensie partijen worden geadresseerd. Enkele
voorbeelden hiervan zijn chemische, biologische, radiologische en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2719

6

nucleaire (CBRN) middelen, wapen- en munitieonderzoek, radar,
maritieme surveillance en ballistische bescherming.
19. Op welke wijze kunnen dwarsverbanden met PESCOprojecten worden gerealiseerd? Is dat in het kader van onderzoek
of capaciteitsontwikkeling? Is het daarbij een probleem of een
voordeel dat derde landen (dus ook van buiten de EER) kunnen
deelnemen aan PESCO?
27. Hoe kan het EDF concreet worden «verbonden» aan initiatieven als PESCO? Aan welke concrete koppelingen wordt
gedacht?
Acties die onder het Europees Defensiefonds worden gefinancierd, zowel
in het kader van onderzoek als capaciteitsontwikkeling, komen in
aanmerking voor een bonus van 10 procent indien deze plaatsvinden in
het kader van PESCO. Ter illustratie: de ontwikkeling van een prototype
wordt onder het fonds in principe voor 20 procent gefinancierd; indien
deze actie wordt ondernomen als onderdeel van een PESCO-project, is het
mogelijk om de actie voor 30 procent te financieren. Consortia dragen zelf
de verantwoordelijkheid voor de rest- of cofinanciering. In dit voorbeeld
ligt het voor de hand dat de lidstaten in PESCO-verband (een deel van) de
kosten zullen dragen.
Onderhandelingen over de voorwaarden voor derde landen betrokkenheid
bij PESCO-projecten zijn nog gaande. Nederland maakt zich sterk voor een
PESCO dat waar nodig samenwerkt met strategische partners. In de
aanloop naar een nieuw PESCO-project zal moeten worden nagedacht
over het mogelijk onderbrengen van (een deel) van het project onder het
EDF. Dit kan consequenties hebben voor de bereidwilligheid van derde
landen om deel te nemen aan het PESCO-project.
21. Hoe zijn de lidstaten vertegenwoordigd in het coördinerend
comité?
Alle lidstaten zijn vertegenwoordigd in het coördinerend comité door
beleidsmedewerkers op het gebied van zowel defensie als economische
zaken.
25. Is het Ministerie van Defensie voldoende geëquipeerd om slim
in te spelen op het EDF?
Nederland heeft tijdens de onderhandelingen aanzienlijke invloed gehad
op de formuleringen betreffende (grensoverschrijdende) MKB participatie
en participatie van entiteiten uit derde landen. Slim inspelen op de
mogelijkheden die het Europees Defensiefonds aan bedrijven biedt is een
gedeelde taak met het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Zie
tevens het antwoord op vragen 6, 7 en 8.
In het kader van maatregel 11 van de Defensienota betreffende
versterking van het Europese defensiebeleid wordt geïnvesteerd in meer
personeel dat inzetbaar is op Europese aangelegenheden. Deze
versterking zal bijdragen aan het verder vergroten van de effectiviteit op
het EDF dossier.
26. Hoe definieert u «volwaardig» in de zinsnede een «volwaardig
defensieonderzoekprogramma» als onderdeel van het EDF?
Volwaardig refereert aan het huidige defensie-onderzoeksprogramma, de
Preparatory Action on Defence Research (PA of PADR). Dit programma
loopt tijdens de periode 2017–2019, bevat 90 miljoen euro en functioneert

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2719

7

als «testprogramma» voor het EDF. Het kabinet beschouwt de Preparatory
Action als een eerste, belangrijke stap naar een uiteindelijk regulier, of
volwaardig defensie onderzoeksprogramma onder het EDF.
28. Wat bedoelt u met een «pragmatische benadering» in deze
context?
29. Wie moet zorgdragen voor een goede aansluiting van het
onderzoeks- en ontwikkelingsonderdelen? Wat zijn de criteria en
welke functionaris is daarvoor verantwoordelijk?
In het BNC fiche (Kamerstuk 22 112, nr. 2676) doelt de pragmatische
benadering op het verbinden van de onderzoeks- en ontwikkelingsfases.
Door de twee huidige programma’s op elkaar aan te sluiten wordt
praktische samenwerking zo goed mogelijk gefaciliteerd. Nederland zet
tijdens de onderhandelingen in op het zo laag mogelijk houden van zowel
de drempels voor toegang tot het programma als ook de administratieve
lasten.
De lidstaten en bondgenoten bepalen zelf welke capaciteiten er worden
ontwikkeld. Zij kunnen daarmee ook de benodigde coherentie en
synergiën bewaken.
30. Kunt u in concreto (aantallen en bedragen) aangeven wat de
gevolgen van het vertrek van Britse onderzoeksinstellingen en
bedrijven uit de EU zijn voor de samenwerking met Nederlandse
bedrijven in gezamenlijke projecten?
31. Wat zijn de criteria van de Nederlandse regering bij het
beoordelen, «scherp bezien», van de praktische betekenis van het
afwijken van de openstelling voor landen die niet tot de EU of
EER behoren? Acht u het mogelijk dat Groot-Brittannië in zo’n
positie komt en wat is dan uw opvatting?
Nederland is voorstander van een open programma waarin ondernemingen gevestigd in, en met bedrijfsactiviteiten op EU-grondgebied, maar
met een moederonderneming uit een niet-geassocieerd derde land,
kunnen deelnemen aan het programma en voor financiering in
aanmerking komen, mits de veiligheidsbelangen van de Unie en de
lidstaten niet geschaad worden. Nederland ziet er tijdens de onderhandelingen over het fonds scherp op toe dat dit een reële mogelijkheid blijft en
dat er geen restrictieve aanvullende voorwaarden worden gesteld.
Op dit moment beschikt Nederland niet over een overzicht van alle
samenwerkingsprojecten tussen bedrijven in Nederland en het Verenigd
Koninkrijk, en de waarde daarvan. Het is niet mogelijk om vooruit te lopen
op de uitkomsten van de onderhandelingen over de uittreding van het
Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2719

8