Rapport
Voorzieningszekerheid Gas 2009

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

Voorwoord
Voor u ligt het rapport Voorzieningszekerheid Gas (VZG). Het doel van dit rapport is om
inzicht te verschaffen in hoeverre de voorzieningszekerheid op lange termijn in Nederland is
gewaarborgd.
Het is de eerste keer dat het rapport VZG in deze vorm verschijnt. In december 2008 heeft de
minister van Economische Zaken (EZ) Gas Transport Services B.V. (GTS) de opdracht gegeven
om werkzaamheden te verrichten ter uitvoering van de monitoringtaak. Deze opdracht is
door de minister van EZ aan GTS verleend via een Besluit1 op basis van artikel 10a, eerste
lid, onderdeel f van de Gaswet. In deze rapportage VZG publiceren wij onze bevindingen. Het
rapport vormt input voor de jaarlijkse monitoring rapportage van de minister van EZ aan de
Europese Commissie op grond van de daarvoor geldende Europese richtlijnen.
Voorzieningszekerheid kan worden gedeﬁnieerd als de mate van zekerheid dat op korte en
lange termijn voldoende gas op het goede moment en op de goede plaats beschikbaar is om
aan de marktvraag te voldoen. Er is een analyse gemaakt van de relevante ontwikkelingen
van de gasmarkt in Noord-West Europa2. Voor Nederland in het bijzonder wordt de
voorzieningszekerheid verder uitgediept. In dit rapport is de te verwachten ontwikkeling van
de gasvraag in kaart gebracht en wordt de ontwikkeling van het gasaanbod beschreven. Er
is onderzocht in welke mate het aanbod van gas in Nederland de vraag kan dekken, waarbij
onderscheid wordt gemaakt tussen de binnenlandse markt en de exportverplichtingen. Ook
wordt aandacht besteed aan de gasbeurs die een bijdrage levert aan de liquiditeit van de gasmarkt
waardoor indirect de voorzieningszekerheid en diversiﬁcatie worden bevorderd. Daarnaast
wordt de ontwikkeling van ﬂexibiliteitbehoefte in de markt en de ontwikkeling van lange- en
korte termijn bergingen beschreven. Verder komen kwaliteitsconversie en piek- en noodlevering
aan bod. Door middel van kwaliteitsconversie zijn de deelmarkten met hoog- en laagcalorisch
gas met elkaar verbonden. GTS is verantwoordelijk gesteld voor de piek- en noodlevering om de
leveringszekerheid van gas voor kleinverbruikers bij extreme omstandigheden te waarborgen.
Tenslotte is de beschikbaarheid van de gasinfrastructuur bepalend om het gas op het juiste
moment aan de markt te kunnen leveren. Deze beschikbaarheid wordt ook in dit rapport
beschreven.
Diverse marktpartijen en organisaties hebben hun medewerking verleend aan de totstandkoming
van deze rapportage. Alle betrokkenen hierbij worden hartelijk bedankt voor hun inbreng. Bij
de shippers heeft GTS de gecontracteerde volumes van gas naar, vanuit en door Nederland voor
de komende 20 jaren geïnventariseerd. Ook zijn de waarschijnlijke3 volumes geïnventariseerd.
De geaggregeerde gegevens zijn in hoofdstuk 3 van het rapport opgenomen. Een verdere
beschrijving van de inventarisatie vindt u in bijlage 1.
GTS heeft aan de samenstelling van deze rapportage veel zorg besteed. Aan de gegevens in deze
rapportage kunnen echter geen rechten worden ontleend.

1
2
3

Staatscourant van 11 december 2008 (ET/EM /8194913)
Noord-West Europa omvat België, Frankrijk, Duitsland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk.
Volumes, die nog niet gecontracteerd zijn, maar volgens de shippers waarschijnlijk gecontracteerd worden

2

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

Samenvatting
Het doel van dit rapport is om inzicht te verschaffen in hoeverre de voorzieningszekerheid van
gas op korte en lange termijn in Nederland is gewaarborgd. Voorzieningszekerheid kan worden
gedeﬁnieerd als de mate van zekerheid dat op korte en lange termijn voldoende gas op het juiste
moment en op de juiste plaats beschikbaar is om aan de marktvraag te voldoen.
Voldoende gas

Uit de analyse blijkt dat de gasvraag en exportverplichtingen in Nederland in 2010 voor
92% worden gedekt door zeker aanbod (gecontracteerde binnenlandse productie plus
gecontracteerde import), in 2015 voor 79% en in 2020 voor 70%. Shippers hebben opgegeven
hoeveel gasimport er waarschijnlijk4 nog aanvullend wordt gecontracteerd. Tot 2022 is het
(zekere en waarschijnlijke) gasaanbod ongeveer gelijk aan het totale gasvraag.
Het gecontracteerde importvolume is voornamelijk afkomstig vanuit Noorwegen en Rusland.
De hoeveelheid gas vanuit Rusland neemt toe, de hoeveelheid gas vanuit Noorwegen neemt af.
Vanaf 2010 neemt de hoeveelheid import van LNG fors toe.
Juiste moment

Om seizoen- en korte termijn schommelingen in de vraag op te kunnen vangen is er ﬂexibiliteit
nodig om gas op het juiste moment aan de markt te kunnen leveren. Tot op heden speelt de
binnenlandse productie hierbij een belangrijke rol. Omdat de ﬂexibiliteit in de gasproductie
afneemt, zullen meer bergingen moeten worden ontwikkeld om deze derving aan ﬂexibiliteit
door gasproductie te compenseren. In Nederland zijn er op dit moment onder meer plannen
om een seizoensberging in Bergermeer te ontwikkelen. Uit een analyse van de ontwikkeling van
bergingscapaciteit blijkt dat de huidige ontwikkeling van bergingen mogelijk achterblijft om de
markt tijdig van voldoende ﬂexibiliteit te voorzien.
Juiste plaats

Om gas op de juiste plaats in de markt te kunnen leveren is er voldoende infrastructuur
nodig. De veranderingen in vraag en aanbod van gas in Noord-West Europa leiden ook tot
meer infrastructuur in Nederland. De transportcapaciteit in ons land is en wordt aanzienlijk
uitgebreid om gas aan te kunnen voeren en af te kunnen leveren bij de binnenlandse en
exportmarkt. De momenteel lopende marktinventarisatie (Integrated Open Season) bevestigt
het beeld dat de markt nog steeds behoefte heeft aan aanzienlijk meer transportcapaciteit. Ook
zijn er op termijn aanzienlijke investeringen nodig voor kwaliteitsconversie, omdat het aanbod
gekenmerkt wordt door meer hoogcalorisch gas, terwijl de gasvraag naar laagcalorisch gas naar
verwachting nauwelijks wijzigt.
Om meer geïmporteerd gas vanuit Rusland en middels LNG naar de markt in West-Europa
(lees: Nederland) te brengen, zijn tijdig aanzienlijke investeringen nodig. Deze investeringen
beperken zich niet alleen tot de Nederlandse infrastructuur, maar hebben ook betrekking op de
infrastructuur in de ons omringende landen.

4

Volumes, die nog niet gecontracteerd zijn, maar volgens de shippers waarschijnlijk gecontracteerd worden

3

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

Inhoud
Voorwoord
Samenvatting

2
3

1. Ontwikkelingen in de vraag naar aardgas
2. Ontwikkelingen in het aanbod van aardgas
3. De mate waarin vraag en aanbod in evenwicht zijn
4. Gasbeurs
5. Flexibiliteit
6. Bergingen
7. Pieklevering
8. Beschikbare infrastructuur

5
7
9
15
16
18
20
21

Bijlage 1 Shipperinformatie

25

4

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

1. Ontwikkelingen in de vraag naar aardgas
Noord-West Europa

In Noord-West Europa tendeert de gasvraag in de komende jaren naar groei. In onderstaande
ﬁguur wordt een minimale en maximale inschatting met betrekking tot de ontwikkeling van
de gasvraag getoond.
Noord-West E u ro p a g asvraag
(N e d e rla n d , B e lg ië, F ra n k rijk , D u its la n d , V e re n ig d K o n in k rijk )
Jaarvolume [mld m3]

Bron: CERA 2008, GTS
350

300

250

200

150

100

50

0
2008

Minimum scenario

2015

2010

2020

Maximum scenario

Nederland

In Nederland vindt er jaarlijks met de direct aangesloten afnemers (voornamelijk industrieën
en centrales) en regionale netbeheerders afstemming plaats over de te verwachten capaciteit
voor de komende winter en eventuele ontwikkelingen daarin. Voor de prognose van de
binnenlandse gasvraag op de middellange termijn baseert GTS zich mede op de verwachte groei
volgens macro economische modellen van het Centraal Plan Bureau (CPB) en Energieonderzoek
Centrum Nederland (ECN). Het CPB en ECN geven cijfers voor de te verwachten energievraag
in de verschillende sectoren. Voor het aandeel gas in de opwekking van elektriciteit maakt GTS
gebruik van informatie van de landelijke netbeheerder van het elektriciteitsnet (TenneT).
Vanuit deze capaciteits- en volumeontwikkelingen kan het volgende beeld van de gasvraag in
Nederland worden afgeleid.

5

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

Jaarvolume (m ld m 3)

Volumeprognose Nederland
60

50

40
Centrales
30

Indus trie (direc t)
G as dis tributiebedrijven

20

10

0
2010

2015

2020

2025

2030

Bron: GTS, CPB, ECN

In deze ﬁguur is de Nederlandse marktvraag (bij een normale winter) gespeciﬁceerd naar
gasdistributiebedrijven (voornamelijk huishoudens; deels industrie), industrie die direct vanuit
het Gasunie netwerk (in Nederland) wordt beleverd en centrales. De vraag naar aardgas via
gasdistributiebedrijven zal naar verwachting licht afnemen. Dit is verklaarbaar door een grotere
efﬁciëntie in energieverbruik bij huishoudens, zoals betere isolatie. Echter, de vraag naar aardgas
door industrieën en centrales blijft nog toenemen. De totale gasvraag in Nederland zal tot 2030
naar verwachting ongeveer 15% toenemen.

6

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

2. Ontwikkelingen in het aanbod van aardgas
Noord-West Europa

De belangrijkste ontwikkeling in het gasaanbod voor de Noord-West-Europese gasmarkt is de
sterke afname van de lokale productie. De onderstaande ﬁguur geeft hier een overzicht van.
Deze afname van lokale productie is de voornaamste aanleiding voor de toename van
gasimporten.
Noord-West E u ro p a g asproductie
(N e d e rla n d , B e lg ië, F ra n k rijk , D u its la n d , V e re n ig d K o n in k rijk )

Jaarvolume [mld m3]

Bron: WoodMackenzie 2009, GTS
160

140

120

100

80

60

40

20

0
2008
Minimum scenario

2010

2015

2020

Maximum scenario

Terugval van lokaal aanbod moet worden gecompenseerd door extra gasimport. In Noord-West
Europa zal dit tot een aanzienlijke toename van import- en transitstromen leiden.
Daarnaast zijn additionele gasimporten noodzakelijk als gevolg van een gematigde groei
van de Noord-West Europese gasmarkt. De volgende ﬁguur geeft een overzicht van de extra
importvolumes per land volgens een waarschijnlijk scenario. De toename van gasimport is het
grootst in het Verenigd Koninkrijk, Nederland en Duitsland.

7

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

Extra importen Noord-West Europa

Jaarvo lu m e [m ld m 3 ]

(2020 ten opzichte van 2005)
B ro n : WoodMackenzie 2009

90

80

70

60

50

40

30

20

10

0

V e re n ig d K o n in k rijk

N e d e rla n d

Afname binnenlandse productie

D u its la n d

F ra n k rijk

B e lg ië

Groei binnenlandse vraag

Hieronder is de groei van de import in Nederland en de ons omringende markten volgens een
waarschijnlijk scenario m.b.t. marktgroei, productieafname en transport weergegeven,
aangevuld met een laag en hoog scenario tussen haakjes.
Toename jaarlijkse import per land in Noord-West Europa: 2020 t.o.v. 2005
Waarschijnlijk (laag-hoog) scenario. Bron: Wood Mackenzie 2009; CERA 2008

79(55-95) mld m3

25(20-30)
mld m3

24(5-25) mld m3

8(0-10)
mld m3

12(0-15) mld m3

Toename jaarlijkse import (exclucief transito) per land in NW Europa: 2020 t.o.v. 2005 volgens een waarschijnlijk
(laag – hoog) scenario.

Bron: Wood Mackenzie 2009; CERA 2008

Nederland

Nederland ervaart ook een afname van de binnenlandse productie. Het beleid van de Nederlandse
overheid is erop gericht om de beschikbaarheid van voldoende gas op termijn te waarborgen
en de diversiﬁcatie in energievoorziening en gasaanvoer te bevorderen5, onder handhaving van
een maatschappelijk gewenst depletietempo van de Nederlandse gasreserves. Bij diversiﬁcatie
speelt het streven naar verscheidenheid in zowel aanbod (land van herkomst) als type transport
(pijpleiding, LNG) een rol.
5 Energierapport 2008
8

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

3. De mate waarin vraag en aanbod in evenwicht zijn
Na de voorgaande introductie over ontwikkelingen in vraag en aanbod in Noord-West Europa en
Nederland in het bijzonder, wordt in dit hoofdstuk “voldoende gas” als aspect van voorzieningszekerheid in Nederland geanalyseerd.
Voor deze analyse heeft GTS haar shippers gevraagd naar de mate waarin zij de vraag van hun
klanten in binnen- en buitenland, tot 2030, met contracten hebben afgedekt. Aldus is, anoniem en
op geaggregeerd niveau, een dataset ontstaan waar het onderstaande beeld uit naar voren komt.
Bestaande contracten zullen aﬂopen en dat leidt tot onzekerheid over vervangende of
aanvullende contracten. Daarnaast is gedurende de afgelopen jaren het aantal handelspartijen
binnen de gasmarkt sterk gegroeid. Onderlinge handel, direct of via handelsplaatsen, maakt
herkomst en/of bestemming van het gas onduidelijk. Deze onzekerheden werken door in de
analyse van het gasaanbod ten behoeve van de Nederlandse markt.
Toelichting bij de gasvolumes volgens opgave door de shippers
Onzekerheid in gecontracteerd volume

Als gevolg van de beperkte looptijd van contracten, neemt het gecontracteerde volume de
komende jaren geleidelijk af. Gelijktijdig zullen nieuwe contracten worden afgesloten en/of
contracten worden verlengd of uitgebreid. Om deze reden is partijen, voor de komende 20 jaar,
gevraagd onderscheid te maken tussen “bestaande contracten” (status: “zeker”) en “waarschijnlijke
contracten” (status: “waarschijnlijk”). Deze laatste categorie betreft volumes, die nog niet zijn
gecontracteerd maar volgens shippers waarschijnlijk wel gecontracteerd zullen worden.
Onzekerheid in lokatie van herkomst en bestemming

Voor een deel van de contracten is door de shippers expliciet aangegeven wat de herkomst
en de bestemming is van het gas. Dit resulteert in een gecontracteerde gasstroom die is
gelokaliseerd. Voor een ander deel van de contracten is niet eenduidig aangegeven wat de
herkomst of bestemming is, waardoor een onzekerheid ontstaat in het toekennen van bron
of markt. Als voorbeeld kan worden gedacht aan gas dat via de TTF de markt bereikt, maar
feitelijk afkomstig is van de binnenlandse productie of import; na verhandeling op TTF kan
dit gas in verschillende markten in binnen- of buitenland worden verkocht. Ook een directe
overdracht tussen handelspartijen, waarbij de kopende partij geen eindgebruiker is, leidt tot een
onzekere bestemming. Zo kan volume, bijvoorbeeld uit lokale productie, via deze weg worden
overgedragen aan een leverancier t.b.v. de binnenlandse markt, maar deze kan ook besluiten dit
volume in te zetten t.b.v. de export.
Dubbeltellingen en aanvulling

De periode waarover contractinformatie van gasinkoop en gasverkoop is gevraagd en het aantal
shippers dat actief is op de Nederlandse markt, leidt tot potentiële dubbeltellingen in toekomstige
contracten. GTS heeft als enige partij de mogelijkheid een controle uit te voeren op consistentie
binnen de dataset, omdat per shipper kan worden nagegaan hoe de (historische-) relatie ligt
tussen gecontracteerd volume en gecontracteerde transportcapaciteit en omdat per afnemer het
(historisch-) verbruik bekend is.

9

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

Inkoopvolumes (aanbod) volgens opgave door shippers

Aan de aanbodzijde is in de analyse een verdeling gemaakt tussen:
Inkoopvolume uit binnenlandse productie
Inkoopvolume uit bestaande importcontracten
Inkoopvolume, waarvan niet bekend is of dit afkomstig is vanuit binnenlandse productie
en/of import. Dit volume wordt ingekocht via een handelsrelatie of handelsplaats.
In de volgende ﬁguur zijn ter illustratie voor 2015 de verschillende categorieën weergegeven,
met als status “zeker” en “waarschijnlijk”, zoals deze door shippers zijn opgegeven. Het aanbod
uit binnenlandse productie bedraagt 73 mld m3, de gecontracteerde import 56 mld m3. Daarnaast
is transito gecontracteerd met een jaarvolume van 17 mld m3. Een deel van het aanbod heeft
geen vastgestelde eindbestemming. Dit volume is beschikbaar voor de binnenlandse markt, de
exportmarkt of een combinatie van beide.

Gerapporteerde Volumes in 2015 (som van zeker en waarschijnlijk) in mld m3

Markt NL 49

2

23

48

Productie 73

23
Import 56
Geen vaste
33

17

Transit

17

22

5

eindbestemming

48
Export & Transito 70

Verkoopvolumes (vraag) volgens opgave door shippers

Aan de vraagzijde is onderscheid gemaakt tussen:
Volume t.b.v. binnenlandse markt. Hiervoor is de bij GTS bekende prognose gebruikt.
Volume t.b.v. export
Volume, waarvan niet bekend is of dit bestemd is voor de binnenlandse markt en/of export.
Dit volume wordt verkocht via een handelsrelatie of handelsplaats.

10

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

Omdat bijna de helft van het beschikbare jaaraanbod geen vaste bestemming heeft, kan dit
volume niet preferentieel worden toegekend aan de binnenlandse markt of aan de exportmarkt.
Voor een balansanalyse is het dan ook noodzakelijk alle leververplichtingen samen te
beschouwen.
Balans van vraag en aanbod
De gasvraag

De totale gasvraag wordt gezien als de sommatie van de vraag ten behoeve van de binnenlandse
markt en de contractuele exportverplichting. Dit is inclusief het deel van het aanbod zonder
vaste bestemming, waarvan de verdeling over beide vraagmarkten niet bekend is.
De gasvraag ten behoeve van de Nederlandse markt voor de jaren tot 2030 is gebaseerd op de
prognose die GTS hanteert. Deze prognose gaat uit van een groeiende jaarvraag: 47 mld m3 in
2010 oplopend tot 49 mld m3 in 2015 en 50 mld m3 in 2020 (zie hoofdstuk 1).
Voor de totale exportvraag (exclusief transito) is een sommatie gemaakt van de bestaande
exportverplichtingen (volgens opgave shippers), en de exportvolumes, die volgens opgave van
shippers waarschijnlijk zullen worden gecontracteerd.
Het gasaanbod

Het aanbod bestaat uit aanbod uit binnenlandse productie en aanbod uit importstromen. Voor
een deel van dit aanbod is niet bekend of dit afkomstig is van de binnenlandse productie en/of
import; dit deel wordt verhandeld via een handelsrelatie of handelsplaats en bereikt als “niet
gelokaliseerd aanbod” de markt.
Transito

Transitostromen die expliciet als transito door shippers zijn opgegeven, zijn buiten de analyse
gehouden, omdat deze zowel een buitenlandse herkomst als buitenlandse bestemming hebben.
De omvang van de opgegeven transitostromen is 10 mld m3 per jaar in 2010 oplopend tot
18 mld m3 per jaar in 2018. Een deel van de transitostromen bestaat uit LNG. Additionele
transitostromen kunnen echter bestaan door aanbod uit import te verhandelen, bijvoorbeeld
op de TTF, en te exporteren.
Jaarvolume binnen Nederland

Uitgaande van het zekere en waarschijnlijke volume, is het totaal aanbod (binnenlandse
productie en import) in 2010 ruim 120 mld m3. Een deel van het waarschijnlijke aanbod zal niet
worden gecontracteerd, waardoor het jaarvolume lager zal zijn.
Uitgaande van de gasvraag ten behoeve van de binnenlandse markt en export, vermeerderd
met transito, wordt in 2010 een jaarvolume verwacht van ruim 110 mld m3. Dit ligt in lijn
met de gerealiseerde transportvolumes zoals die door GTS zijn gemeten tot en met 2008. Het
werkelijke jaarvolume dat wordt gerealiseerd is afhankelijk van de temperatuur.

11

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

Dekking van de totale gasvraag in Nederland (binnenland en export)

Jaarvolume [mld m3]

Balans tussen Nederlandse productie en import en
Nederlandse markt en export

140

120

100

80

60

40

20

2028

2027

2026

2025

2024

2023

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

0

Binnenlandse productie NL, status: zeker

Binnenlandse productie NL, status: waarschijnlijk

Import, status: zeker

Import, status: waarschijnlijk

Vraag binnenlandse markt + exportverplichting

Vraag binnenlandse markt (bron: GTS)

Uit de voorgaande ﬁguur blijkt dat de Nederlandse vraag en totale exportverplichtingen in
2010 voor 92% wordt gedekt door zeker aanbod (gecontracteerde binnenlandse productie plus
gecontracteerde import), in 2015 voor 79% en in 2020 voor 70%. Tot 2022 lijkt de binnenlandse
gasproductie plus de hoeveelheid gasimport, die volgens shippers waarschijnlijk nog
gecontracteerd wordt, ruim voldoende te zijn om aan alle verplichtingen (Nederland en export)
te voldoen. Na 2022 is het (waarschijnlijke) gasaanbod ongeveer gelijk aan de totale gasvraag.

12

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

Contractduur

Voor de middellange termijn zijn de (bestaande en waarschijnlijke) importcontracten korter en
langer dan 10 jaar ongeveer gelijk verdeeld. Volumes, die langer dan 10 jaar zijn gecontracteerd
zijn over de hele periode behoorlijk stabiel. Het aanbod van de binnenlandse productie heeft
ook een lange termijn karakter (langer dan 10 jaar).

140

120

100

80

60

40

20

Contractduur import meer dan 10 jaar

Contractduur import tot 10 jaar

Contractduur import niet gerapporteerd

Contractduur Nederlandse productie meer dan 10 jaar

Vraag binnenlandse markt + exportverplichting

Vraag binnenlandse markt (bron: GTS)

13

2028

2027

2026

2025

2024

2023

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

0
2010

Jaarvolume [mld m3]

Contractduur bij gasaanbod in Nederland

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

Herkomst

Het gecontracteerde importvolume is voornamelijk afkomstig vanuit Noorwegen en Rusland.
De hoeveelheid gas vanuit Rusland neemt toe, de hoeveelheid gas vanuit Noorwegen neemt af.
Vanaf 2010 neemt de import van LNG fors toe, volgens de opgave van de shippers.

140

120

100

80

60

40

20

Gerapporteerd: Rusland

Gerapporteerd: Noorwegen

Rusland of Noorwegen

West+Zuid

LNG

Niet gespecificieerd

Nederlandse productie

Vraag binnenlandse markt + exportverplichting

Vraag binnenlandse markt (bron: GTS)

14

2028

2027

2026

2025

2024

2023

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

0
2010

Jaarvolume [mld m3]

Herkomst van gasaanbod in Nederland

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

4. Gasbeurs
Noord-West Europa

De verwachting is dat partijen steeds meer gas zullen betrekken via korte termijn contracten. Een
gasbeurs of handelsplaats kan in het kader van de voorzieningszekerheid niet als aanbod worden
beschouwd. Wel kan worden gesteld dat een liquide handel indirect de voorzieningszekerheid
en diversiﬁcatie bevordert, omdat de vraag naar nieuwe transportcapaciteiten toeneemt, zodat
de markt beter toegankelijk wordt.
Nederland

Gashandelaren en -leveranciers maken in toenemende mate gebruik van het Nederlandse
gashandelsplatform Title Transfer Facility (TTF) om hun gas te verhandelen. De TTF maakte
in 2008 een krachtige groei door, hetgeen betekent dat de liquiditeit in de markt toeneemt.
Marktpartijen leverden in 2008 20,3 mld m3 aardgas via de TTF. Dit is meer dan een verdubbeling
ten opzichte van het voorgaande jaar (8 mld m3). Het op de TTF verhandelde volume (65,4
mld m3) overtreft het Nederlandse jaarverbruik en het op de TTF geleverde volume is bijna de
helft van het binnenlandse jaarverbruik. De hoeveelheid gas die verhandeld werd, verdubbelde
en vertegenwoordigde daarmee een waarde van ruim 15 mld euro. Het aantal handelaren dat
actief is op de TTF groeide met 20 procent naar een totaal van 60. De TTF laat hiermee zowel
in handelsvolume als fysiek geleverd volume de andere gashubs op het Europese continent in
omvang achter zich. Ter vergelijking (handelsvolume / fysiek geleverd volume): TTF: 65/20,
Zeebrugge: 52/10, EGT: 16/onbekend. Deze ontwikkelingen van de TTF zijn weergegeven in
onderstaande ﬁguur. De eerder beschreven toename van grensoverschrijdende gasstromen zal
naar verwachting een verdere impuls geven aan de ontwikkeling van de TTF.
Verhandeld volume (mld m3)

Geleverd volume (mld m3)

2007

29,7

8,0

2008

65,4

20,3

Toename in mld m3

35,7

12,3

Procentuele toename

120%

154%

Bron: GTS

Geleverd volume

Verhandeld volume

9
8
7
6
5
4
3
2
1

15

Nov 08

Jul 08

Sep 08

May 08

Jan 08

Mar 08

Nov 07

Jul 07

Sept 07

May 07

Jan 07

Mar 07

Nov 06

Jul 06

Sept 06

May 06

Jan 06

Mar 06

Nov 05

Jul 05

Sept 05

May 05

Jan 05

Mar 05

Nov 04

Jul 04

Sept 04

May 04

Jan 04

Mar 04

Nov 03

Jul 03

Sept 03

May 03

Jan 03

0
Mar 03

Maandvolume [mld. m3]

Maand volumes TTF - Jan 2003 - Dec 2008

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

5. Flexibiliteit
Binnen de deﬁnitie van voorzieningszekerheid bepaalt ﬂexibiliteit of het gas ook op het goede
moment beschikbaar is. In dit hoofdstuk wordt het aspect “goede moment” voor Noord-West
Europa geanalyseerd. Een analyse naar ﬂexibiliteit voor deze regio is nuttig vanwege de
samenhang van gasmarkten in Noord-West Europa en de groeiende uitwisseling van ﬂexibiliteit
tussen deze landen. Omdat de ﬂexibiliteit in de gasproductie afneemt, zullen meer gasbergingen
moeten worden ontwikkeld om deze derving aan ﬂexibiliteit te compenseren. Speciﬁek voor
Nederland zal in het volgende hoofdstuk nader worden ingegaan op bergingen.
Noord-West Europa

De binnenlandse gasproductie in Nederland en het Verenigd Koninkrijk speelt tot op heden
een belangrijke rol bij het opvangen van seizoenschommelingen in de marktvraag. Met de
afname van de gasproductie in Noord-West Europa komt er minder ﬂexibiliteit beschikbaar ten
behoeve van de markt. Het productieproﬁel wordt vlakker, waardoor het moeilijker wordt om de
seizoenschommelingen in de gasvraag te volgen. De productiecapaciteit in Noord-West Europa
zal in de komende 10 jaar naar verwachting met de helft teruglopen. De daaraan gekoppelde
ﬂexibiliteit halveert de komende tien jaar eveneens, van ca. 20 mln m3/uur in 2005 tot ca. 12
mln m3/uur in 2015. Overigens wordt nog opgemerkt dat de afname van ﬂexibiliteit vanuit
productiecapaciteit sterk afhankelijk is van de afname van productievolume: bij een hogere
productie neemt de ﬂexibiliteit vanuit productie eerder en sneller af.

Capaciteit [mln m3/h]

Productiecapaciteit in Noord-West Europa (2010-2030)
35

30

25

20

15

10

5

0
2010

2015

Minimum capaciteit

2020

Productie flexibliteit

2025

2030

base load capaciteit

Bron: GTS

De waarschijnlijke afname van de productieﬂexibiliteit is ook in de onderstaande ﬁguur
weergegeven, gebaseerd op de aanname dat het huidige productieplafond op Slochteren wordt
gehandhaafd en een geschatte swing bij depletie. Deze afname moet worden gecompenseerd
door nieuwe bergingscapaciteit, om aan de toekomstige capaciteitsvraag ﬂexibiliteit te kunnen
voldoen. Rekening houdend met groei van de gasmarkt in Noord-West Europa volgens het

16

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

maximum scenario, zoals beschreven in hoofdstuk 1, zal de capaciteitsvraag t.b.v. ﬂexibiliteit
zich mogelijk (maximaal) ontwikkelen volgens onderstaande trend6.5 De twee vlakken geven de
zekere projecten76en mogelijke projecten87voor nieuwbouw van bergingen aan.
Uit een analyse van de ontwikkeling van bergingscapaciteit blijkt dat de huidige ontwikkeling
van bergingen mogelijk achterblijft om de markt tijdig van voldoende ﬂexibiliteit te voorzien.
Projecten waarvan het zeker is dat zij doorgaan leveren onvoldoende capaciteit om de teruggang
in productieﬂexibiliteit op te vangen. Wanneer alle mogelijke projecten daadwerkelijk worden
uitgevoerd, is er naar verwachting tot 2020 voldoende capaciteit aanwezig om aan de vraag
naar ﬂexibiliteit volgens het maximum groeiscenario van de gasmarkt te voldoen. De lange
doorlooptijd van nieuwbouwprojecten voor bergingen is hierbij een punt van aandacht.

Capaciteit [mln m3/h]

Productiecapaciteit in Noord-West Europa (2010-2030)
35

30

25

20

15

10

5

0
2010

2015

2020

Productieflexibiliteit

Nieuwbouw bergingen zeker

Nieuwbouw bergingen mogelijk

Capaciteitvraag flexibititeit marktgroei

2025

2030

Bron: GTS, CERA

Wat betreft het gebruik van bergingen vormen grenzen steeds minder een barrière, zoals blijkt
uit de bergingen (cavernes) in de nabijheid van de grens tussen Nederland en Duitsland. Deze
bergingen zorgen zowel op de Duitse als de Nederlandse markt voor ﬂexibiliteit. Deze trend van
import en export van ﬂexibiliteit door gebruik te maken van bergingen zal naar verwachting de
komende jaren nog toenemen. In de toekomst kunnen de Nederlandse bergingen mogelijk ook
een nog grotere rol spelen bij de ﬂexibiliteitdiensten op de gasmarkten van naburige landen,
zoals het Verenigd Koninkrijk, België en Frankrijk.

6 Aanname is dat groei van gasvraag wordt veroorzaakt door 70% groei van centrales, die ﬂexibel worden ingezet,
en 30% groei van overige afnamers met relatief vlak proﬁel
7 Zekere projecten: nieuwbouw bergingen die zijn goedgekeurd en/of in uitvoering zijn
8 Mogelijke projecten: nieuwbouw bergingen, die bij GTS bekend zijn, maar waarvan de goedkeuring en uitvoering
onzeker zijn.

17

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

6. Bergingen
Er bestaan verschillende soorten bergingen. In dit hoofdstuk maken we onderscheid
tussen lege gasvelden en zoutcavernes. Lege gasvelden zijn bij uitstek geschikt om de
seizoensschommelingen van de traditionele productie op te vangen. Zoutcavernes zorgen vooral
voor korte termijn ﬂexibiliteit voor handelsdoeleinden of voor pieksituaties waarin de vraag
naar gas uitzonderlijk hoog is. Zoutcavernes met een zeer grote opslagcapaciteit, waarvan de
injectie- en uitzendmogelijkheden gunstig zijn, kunnen ook worden gebruikt om seizoensvraag
en -aanbod beter op elkaar af te stemmen.
Nederland

Nederland biedt toegang tot ruim 5.000 mln m3 effectief gasvolume aan seizoensberging en 584
mln m3 opslag voor pieksituaties of gebruik op korte termijn. De seizoensberging vindt voor
het overgrote deel plaats in de lege gasvelden in Norg en Grijpskerk. De berging in Alkmaar
(voormalig gasveld) speelt een rol bij hoge gasvraag in de winter. Voor de gasbergingen in Norg
en Grijpskerk wordt er een signiﬁcante uitbreiding voorzien. Verder zijn er concrete plannen
voor de aanleg van een seizoensberging in Bergermeer met een grote opslagcapaciteit. De
deﬁnitieve investeringsbeslissing over deze berging valt naar verwachting in 2009. Ook wordt
er studie verricht naar de inzet van het lege gasveld bij Waalwijk als berging.
Zoutcavernes die een directe verbinding hebben of krijgen met het Nederlandse transportnetwerk
bevinden zich in Zuidwending, Epe en Noord-West Duitsland. Vanuit de zoutcavernes in Epe
en Etzel, vlak over de Nederlandse grens met Duitsland, wordt korte termijn ﬂexibiliteit naar
Nederland geëxporteerd. In het derde kwartaal van 2009 gestart met de uitbreiding van de
zoutcavernes in Epe.
Op termijn kunnen de LNG terminal die in aanbouw is en de terminals waarvoor plannen
bestaan, mogelijk een bijdrage gaan leveren aan de capaciteitsvoorziening. Dit is echter onzeker
omdat de beschikbaarheid van LNG voor seizoensﬂexibiliteit sterk afhankelijk is van de wereld
LNG markt.

18

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

Bergingen
Noord-West Duitsland
Grijpskerk

Zuidwending

Norg

Alkmaar

Bergermeer

Epe

Waalwijk
Leeg gasveld
Zoutcaverne

rood = in planning, studie
zwart = in gebruik
oranje = onder constructie

In de nabije toekomst worden diverse activiteiten verwacht om de ﬂexibiliteit te vergroten,
zoals een project voor zoutcavernes voor piekvraag en korte termijn gebruik. In Nederland
verkeert er slechts één nieuwbouwproject voor seizoensberging in een vergevorderde studiefase;
de vooruitzichten voor meer nieuwbouwprojecten voor seizoensberging zijn nog onduidelijk.
Nederland beschikt fysiek over lege gasvelden die voor extra seizoensﬂexibiliteit in aanmerking
zouden komen. De lange termijn vraag in Noord-West Europa naar ﬂexibiliteit uit bergingen zal
groeien. Regionaal bezien wordt deze afname in productiecapaciteit mogelijk niet gecompenseerd
door voldoende bergingen, die geschikt zijn om seizoensschommelingen te balanceren.

19

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

7. Pieklevering
Nederland

GTS is verantwoordelijk voor de pieklevering aan kleinverbruikers voor het temperatuurbereik
-9 °C tot -17 °C. Hiervoor is het Besluit Leveringszekerheid Gaswet (Staatsblad 2004, nr. 170)
opgesteld. Om te voorkomen dat kleinverbruikers tijdens een extreem koude dag in de kou
komen te staan door een tekort aan productie- en transportcapaciteit is in dit besluit opgenomen
dat de netbeheerder van het landelijk gastransportnet de verantwoordelijkheid heeft om het
(extra) volume en de capaciteit te reserveren voor de extra vraag van kleinverbruikers als de
effectieve etmaaltemperatuur lager dan -9 °C is.
De pieklevering beperkt zich tot de uren waarin het uurverbruik van kleinverbruikers boven het
maximale uurverbruik ligt van een “min 9 gradendag”. De vergunninghouder betrekt dit volume
en de capaciteit verplicht via de netbeheerder van het landelijk gastransportnet. Samen met de
vrij te contracteren basislevering tot -9 °C , kan de vergunninghouder zodoende een complete
levering tot en met -17 °C aan kleinverbruikers aanbieden. De netbeheerder van het landelijk
gastransportnet is er aan gehouden voor de pieklevering de benodigde voorzieningen zo efﬁciënt
mogelijk te betrekken. De NMa houdt toezicht op de uitvoering van de pieklevering.
Door een voorgestelde wijziging van de deﬁnitie van de doelgroep (de kleinverbruikers) zal de
omvang van de benodigde pieklevering enigszins verkleinen (goedkeuring door Eerste Kamer
wordt in 2009 verwacht). Op grond hiervan is voor de piekgaslevering in de winter 2010/2011
een capaciteit van 2,47 mln m3/h en volume van 102 mln m3 gereserveerd. Sinds de initiatie
van de pieklevering is het niet zo koud geweest dat de markt een beroep heeft moeten doen op
pieklevering.
Ten behoeve van de benodigde productiecapaciteit voor de pieklevering maakt GTS gebruik van
twee voorzieningen:
1. De installatie voor vloeibaar aardgas op de Maasvlakte van Gasunie en Vopak (de LNG
peakshaver, niet te verwarren met de LNG terminal die door GATE in de nabijheid
ontwikkeld wordt)
2. Capaciteit die middels een jaarlijkse tender op de markt ingekocht wordt.
Aangezien door de aanpassing van de deﬁnitie van kleinverbruikers de totaal benodigde
capaciteit enigszins zal afnemen en de gebruikte capaciteit uit de LNG peakshaver gelijk is
gebleven, zal de afhankelijkheid van het aanbod aan externe capaciteit ook teruglopen. Ten
behoeve van de extern gecontracteerde capaciteit zijn er momenteel 4 bergingen in Nederland
en de buitenlandse grensstreken aanwezig die voldoen aan de benodigde technische eisen. In
de nabije toekomst zal dit aanbod nog met een aantal installaties worden uitgebreid. Tevens
kan ﬂexibiliteit uit binnenlandse productie voor de extern gecontracteerde capaciteit worden
aangewend.
Noodlevering

De procedure noodlevering treedt in werking als een vergunninghouder geen aardgas kan
leveren aan kleinverbruikers. GTS heeft maatregelen getroffen om tijdelijk de levering aan
kleinverbruikers in voorkomende situaties zeker te stellen, zolang de kleinverbruikers nog geen
alternatieve leverancier hebben gevonden.

20

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

8. Beschikbare infrastructuur
Voor de voorzieningszekerheid in Nederland is het tevens van belang dat de juiste infrastructuur
aanwezig is om het gas te kunnen transporteren naar de markt in Nederland. GTS volgt
de ontwikkelingen in de gasmarkt die gevolgen kunnen hebben voor de gasstromen in het
Nederlandse gastransportnetwerk en voor de daaraan gekoppelde vraag naar transportcapaciteit.
Met de huidige infrastructuur en noodzakelijke uitbreidingen levert GTS een bijdrage aan de
sterke positionering van Nederland als gasrotonde in Noord-West-Europa.
De wijziging in de vraag- en aanbodsituatie binnen Nederland en Noord-West Europa heeft
tot gevolg dat er behoefte is aan meer importcapaciteit op grenspunten voor de Nederlandse
markt en dat er tevens in toenemende mate vraag is naar transit van gas door Nederland.
Onder meer dragen de aanleg van de Nord Stream leiding en de bouw van LNG terminal(s) bij
aan veranderingen van gasstromen. Vanuit Europees perspectief worden transitstromen door
Nederland vooral verwacht van Oost naar West en van Noord naar Zuid.
Vanwege de groeiende behoefte aan ﬂexibiliteit (seizoensﬂexibiliteit en korte termijn
ﬂexibiliteit) ontwikkelen diverse marktpartijen bergingen en cavernes, die vervolgens op het
gastransportnet van GTS worden aangesloten.
Al deze ontwikkelingen maken investeringen voor uitbreidingen van het Nederlandse gasnet
noodzakelijk. In 2007 heeft Gasunie voor het realiseren van de eerste fase van de gasrotonde
besloten tot een investeringprogramma op basis van langlopende transportcontracten, die naar
aanleiding van een Open Season met 17 marktpartijen zijn afgesloten. Deze projecten zijn in
2007 in uitvoering genomen: de bouw van twee compressorstations en de aanleg van ruim 300
km pijpleiding. Het streven is dat deze transportcapaciteit vanaf oktober 2010 aan de markt kan
worden aangeboden.
De ontwikkeling van de gasrotonde is nog vol in ontwikkeling. Contracten met 23 marktpartijen
voor transportcapaciteit in het kader van het Open Season 2012 hebben geleid tot een nieuw
aanzienlijk investeringsprogramma. GTS heeft dit investeringsprogramma afgestemd met de
transportnetbeheerders in omringende landen om zeker te stellen dat de betrokken shippers
in grensoverschrijdende transporttrajecten vanaf 2012 direct gebruik kunnen maken van de
nieuwe capaciteit. Het programma omvat verdere uitbreiding van het gastransportnet voor
onder ander de aanlanding van vloeibaar aardgas (LNG), nieuwe gasopslagcapaciteit en extra
faciliteiten voor kwaliteitsconversie.

21

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

Overzichtskaart uitbreidingen gastransportsysteem

Bron: GTS. Status 15 mei 2009

GTS tracht in samenwerking met Gasunie Deutschland het internationale gastransport tussen
Nederland en Duitsland te verbeteren. Eind 2008 is gestart met een geïntegreerd Open Season,
d.w.z. een open season procedure voor de beide netwerken van GTS en Gasunie Deutschland.
In een eerste marktverkenning, de market screening fase, hebben ongeveer 40 shippers
belangstelling getoond voor additionele transportcapaciteit, zowel binnen de afzonderlijke
netten als tussen de beide netten. Dit bevestigt het beeld dat de markt nog steeds behoefte heeft
aan aanzienlijk meer transportcapaciteit.

22

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

Kwaliteitsconversie

In Nederland vormt kwaliteitsconversie de schakel tussen de markten voor hoogcalorisch en
laagcalorisch gas9. 8GTS voert fysieke kwaliteitsconversie op twee manieren uit: door gas van
verschillende kwaliteit te mengen en door hoogcalorisch H-gas te mengen met stikstof. GTS
gaat kwaliteitsconversie als systeemdienst aanbieden, zodra de Energiekamer het tariefbesluit
heeft genomen; dit betekent dat marktpartijen dan niet meer vooraf kwaliteitsconversie hoeven
te reserveren.
GTS zal op termijn minder Groningengas en gas uit kleine velden transporteren, maar meer
gas vanuit andere bronnen. Vanwege de diversiﬁcatie van gasaanbod vanuit verschillende
productiegebieden dient GTS een veranderend portfolio met gaskwaliteiten in het
gastransportsysteem te kunnen faciliteren. G-gas uit Groningen en H-gas uit Rusland verschillen
aanzienlijk in kwaliteit, meestal uitgedrukt in de Wobbe index. Onderstaande ﬁguur toont de
verschillende gaskwaliteiten. De toename van import en transit in Nederland vereist op termijn
meer kwaliteitsconversie.

W obbe Index bandbreedte

W o b b e in d e x bandbreedte gerelateerd aan herkomst van gas
62,0
60,0
58,0
56,0
54,0
52,0
50,0
48,0
46,0
44,0
42,0
40,0
G roningen

Nederland
kleine velden

Rusland

Noorwegen

LN G

43,5-44,4

47,0-54,0

49,0-55,7

52,0-55,7

53,3-57,2

Bron: GTS

9 In Duitsland, België en Frankrijk is er een beperkte laagcalorische markt. Laagcalorisch gas is vooral afkomstig
vanuit Nederland (en een kleine afnemende jaarproductie van laagcalorisch gas in Duitsland). Het converteren van
gaskwaliteit” is alleen mogelijk in Nederland.

23

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

Nieuwe investeringen

Om meer geïmporteerd gas vanuit Rusland en middels LNG naar de markt in West-Europa (lees:
Nederland) te brengen zijn tijdig (op het moment dat de markt het nodig heeft) aanzienlijke
investeringen nodig. Deze investeringen beperken zich niet alleen tot de Nederlandse
infrastructuur, maar hebben ook betrekking op de infrastructuur in de ons omringende landen.
Daarnaast zijn er ook aanzienlijke investeringen nodig voor (de aansluiting van) bergingen en
uitbreiding van capaciteit voor kwaliteitsconversie.
Lange termijn ontwikkelingen infrastructuur

GTS ontwikkelt periodiek een lange termijn visie op de Noord-West-Europese gasmarkt op basis
van diverse marktstudies en met gebruik van een Europees gastransportmodel, dat voortdurend
wordt gevoed met relevante gegevens over de Europese gasmarkt (vraag, aanbod, in aanbouw
zijnde en geplande pijpleidingen, geplande en mogelijke bergingen en LNG terminals). Op basis
hiervan worden globaal de mogelijke consequenties voor het gastransportnetwerk in Nederland
vastgesteld. Ten behoeve van een optimale ontwikkeling van het gastransportnet wordt getoetst
of nieuwe investeringsprogramma’s passen binnen deze lange termijn visie.
De kwaliteit en de staat van onderhoud van de netten

Op basis van de “MR Kwaliteitsaspecten netbeheer elektriciteit en gas” rapporteert GTS elk jaar
voor 1 maart aan de Energiekamer over de kwaliteit van transportdiensten in het voorgaande
jaar via een registratie van kwaliteitsindicatoren. Voor meer details wordt verwezen naar de
“Rapportage Kwaliteitsindicatoren 2008” 10.9
Op basis van dezelfde MR dient GTS voor 1 december van de oneven kalenderjaren bij de
Energiekamer een kwaliteits- en capaciteitsdocument (KCD) in. In dit document:
 onderbouwt GTS de doeltreffendheid van haar kwaliteitsbeheersing voor
transportdiensten;
 onderbouwt GTS dat zij over voldoende capaciteit beschikt (nu en in de toekomst) om te
kunnen voorzien in de totale behoefte aan het transport van gas.
Voor details wordt verwezen naar het “Kwaliteits- en Capaciteitsdocument 2007” 11.10

10
11

Zie www.gastransportservices.nl
Zie www.gastransportservices.nl

24

Gas Transport Services B.V.
Rapport Voorzieningszekerheid Gas

Bijlage 1 Shipperinformatie
Op 20 januari 2009 is aan 52 shippers per brief gevraagd een bijdrage te leveren aan de rapportage
VZG. Er is informatie gevraagd over de gecontracteerde volumes van gas naar de Nederlandse
markt (A1 en A2), vanuit de Nederlandse markt (B) en door de Nederlandse markt – transit (C)
voor de komende 20 jaren (status: “zeker”). Op dezelfde wijze is een inventarisatie gemaakt van
waarschijnlijke volumecontracten in de genoemde periode (status: “waarschijnlijk”).

Shipperinformatie
Nederlandse Markt

import
A1

export
B

A2

C
transit
A Naar Nederlandse markt
A1 Vanuit buitenland

Naar Nederlandse markt (handelsrelatie, HUB/TTF,
eindverbruiker)

A2 Vanuit Nederlandse markt (productie, handelsrelatie, HUB/TTF) Naar Nederlandse markt (eindverbruiker)
B Vanuit Nederlandse markt
B Vanuit Nederlandse markt (productie, handelsrelatie, HUB/TTF)

Naar buitenland

C Door Nederlandse markt (transit)
C Vanuit buitenland (via Nederland)

Naar buitenland (via Nederland)

In het bijzonder hebben de shippers aangegeven:
 wat het land van herkomst van het gas is
 wat het land van bestemming van het gas is
 wat het type transport is (LNG, pijpleiding)
 welke kwaliteit het gas heeft
 wat de contractduur is van het betreffende contract: langer of korter dan 10 jaar

De opgegeven gecontracteerde volumes dekken ongeveer 90% van de totale gecontracteerde
volumes. GTS heeft de opgegeven volumes geëxtrapoleerd naar totale volumes op basis van de
gerelateerde transportcapaciteiten die bij GTS zijn geboekt.
GTS heeft veel zorg besteed aan de verwerking van de informatie van shippers. Een belangrijk
aandachtspunt was om eventuele dubbeltellingen te herkennen en elimineren. Ons inziens is
dit gelukt, maar GTS kan dit niet garanderen.

25