Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 400 XVI

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (XVI) voor het jaar 2013

Nr. 148

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 mei 2013
Tijdens het begrotingsdebat van 6 december 2012 (Handelingen II 2012/13,
nr. 32, item 5, blz. 39–68) met de vaste commissie voor Volksgezondheid,
Welzijn en Sport heb ik op verzoek van het lid Bouwmeester (PvdA)
toegezegd om nader te inventariseren hoe de huidige praktijk met
betrekking tot de tolkfunctie zich heeft ontwikkeld. Inmiddels is deze
inventarisatie afgerond en met deze brief bied ik u de inventarisatie en de
analyse daarvan aan.
De inventarisatie
De huidige praktijk met betrekking tot de tolkfunctie is geïnventariseerd
aan de hand van overleg met – en informatie van – betrokkenen (organisaties van zorginstellingen en zorgverleners, Pharos, Zorgverzekeraars
Nederland (ZN), Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ), aanbieders van
tolkdiensten en patiëntenorganisaties) en documentstudie.
Het beeld van de ontwikkelingen rond tolken sinds de wijzigingen in de
vergoeding vanaf 1 januari 2012 is als volgt:
– Er zijn geen gegevens waaruit blijkt dat de kwaliteit van zorg aantoonbaar negatief wordt beïnvloed door het feit dat de inzet van tolken niet
meer centraal wordt vergoed. De IGZ heeft geen signalen of meldingen
ontvangen van incidenten die betrekking hebben op taalproblemen in
de zorg.
– Er heeft een verschuiving plaatsgevonden van de inzet van professionele tolken naar informele tolken. De vermindering in het gebruik van
professionele tolkdiensten is het grootst in de huisartsenzorg en de
GGZ-zorg. Een ruwe inschatting is dat de inzet van professionele
tolkdiensten in die sectoren met driekwart of meer verminderd is. Een
deel van de zorg – met name in de GGZ – wordt met meer inzet van

kst-33400-XVI-148
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 XVI, nr. 148

1

–

–

–

–

anderstaligen aangeboden, waardoor de inzet van een aparte
professionele tolk niet nodig is.
Ziekenhuizen vangen de kosten voor de inhuur van tolken zelf op. De
kosten per ziekenhuis verschillen sterk, maar op basis van gegevens
van een tiental instellingen lijkt het gemiddeld ongeveer € 15.000 per
ziekenhuis te betreffen1.
Het beeld bij GGZ-instellingen is dat zij verschillend omgaan met het
wegvallen van de tolkenvergoeding. Er zijn GGZ-instellingen die
medewerkers die dezelfde taal spreken hiervoor inzetten. Bij ernstig
psychiatrische stoornissen zijn er echter ook instellingen die op
kortstondige basis (2 tot 3 bijeenkomsten) een tolk op eigen kosten
inhuren. Daarna moet de cliënt zelf zorgdragen voor een eigen tolk. Er
wordt door instellingen onderling ook meer doorverwezen, omdat
sommige instellingen het aanbod hebben aangepast zodat taalbarrières worden verminderd of beslecht.
Er is een «kwaliteitsnorm tolkgebruik bij anderstalige in de zorg» in
ontwikkeling door met name KNMG, LHV/NHG, NIP en Pharos. Deze
kwaliteitsnorm bevat onder meer een schema dat beoordeelt of de
inzet van een tolk noodzakelijk is en zo ja, of dit een professionele tolk
dient te zijn.
Er komen steeds meer innovatieve hulpmiddelen beschikbaar om het
gesprek tussen zorgverleners en anderstalige patiënten te ondersteunen, zoals vertaalprogramma’s en apps.

Er is geen kwantitatieve onderbouwing gevonden voor de stelling dat het
minder inzetten van professionele tolken de kosten van de zorg opdrijven
in vergelijking met een aparte financieringsregeling voor professionele
tolken vanuit de overheid, doordat huisartsen vaker doorverwijzen naar de
tweede lijn. De veronderstelling dat de kosten zouden worden opgedreven
komt eveneens niet overeen met de uitkomsten van de kosten- en
batenanalyse van Regioplan uit 2009, zie mijn antwoorden op de vragen
van het lid Voortman hierover (Aanhangsel Handelingen II 2012/13,
nr. 1743).
Analyse
Communicatie is belangrijk in de zorg: zowel bij het vaststellen van de
diagnose als bij de behandeling zelf en bij leefstijladvies. Het is daarbij
belangrijk dat iedereen zijn eigen verantwoordelijkheid neemt voor deze
communicatie. Het is, zeker in tijden van schaarste, niet gewenst dat de
overheid de verantwoordelijkheden van andere partijen inzake communicatie in de zorg naar zich toetrekt. Ik ga hierna in op de verschillende
verantwoordelijkheden van betrokken partijen en de mogelijkheden die zij
hebben om deze te realiseren.
De (kwetsbare) zorgvrager
Mensen zijn er primair zelf verantwoordelijk voor dat ze in het Nederlands
kunnen communiceren. Dat betekent dat zij in eerste instantie zelf naar
oplossingen zoeken als zij de Nederlandse taal niet machtig zijn. Zij
kunnen bijvoorbeeld zelf iemand meenemen bij hun bezoek aan de
zorgverlener, zoals een familielid of mantelzorger, of de kosten van een
tolk zelf betalen. De NOOM (Netwerk van Organisaties van Oudere
Migranten) heeft aangegeven dat de betrokkenheid van mantelzorgers als
informele tolk ook voordelen biedt. Als de zorgvrager zelf lage gezondheidsvaardigheden heeft, is het voor hemzelf bijvoorbeeld lastig om in te
schatten welke informatie relevant is voor de zorgverlener en om de
1

Het varieert van zeer weinig (ziekenhuis buiten de Randstad) tot een bedrag in de orde van
grootte van € 70.000,– per jaar (groot ziekenhuis in de Randstad).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 XVI, nr. 148

2

informatie en instructies van de zorgverlener te herhalen aan degenen die
hem in het dagelijks leven verzorgen. Als de mantelzorger aanwezig is bij
het overleg met de zorgverlener kunnen formele en informele zorg dus
beter op elkaar worden afgestemd. Ook Mezzo, de Landelijke Vereniging
voor Mantelzorgers en Vrijwilligers, bevestigt dit. Beide organisaties
geven nog wel aandachtspunten: zij vinden dat er meer specifieke
voorlichting wenselijk is voor doelgroepen, dat er aandacht moet zijn voor
het gevaar van overbelasting van mantelzorgers en dat er situaties zijn
waarin het ongewenst is dat familie tolkt. Een voorbeeld van zo’n
onwenselijke situatie is een situatie waarin vrij jonge kinderen geconfronteerd worden met informatie waar ze te jong voor zijn. De in ontwikkeling
zijnde «kwaliteitsnorm tolkgebruik bij anderstalige in de zorg» zal een
beslisboom bevatten waarmee zorgverleners kunnen bepalen of er sprake
is van een onwenselijke situatie bij de inzet van informele tolken. Binnen
de inventarisatie heb ik overigens geen voorbeelden gevonden waarin
zorgverleners en zorginstellingen de kosten van de inzet van een
professionele tolk proberen door te berekenen aan de patiënt.
Er is echter een aantal kwetsbare groepen zorgvragers waarvan niet
verwacht kan worden dat zij de Nederlandse taal machtig zijn. Dit zijn met
name slachtoffers van mensenhandel en asielzoekers. Met dit doel is er
sinds 1 januari 2012 geld toegevoegd aan de contracten die door de
ministeries van V&J, BZK en VWS gesloten zijn voor de categorale
opvang voor buitenlandse slachtoffers van mensenhandel. Voor slachtoffers die ambulante zorg ontvangen is geregeld dat CoMensha (de
organisatie die slachtoffers van mensenhandel registreert en de opvang
coördineert) de rekeningen voor tolk- en vertaaldiensten betaalt. Ook is er
vanaf 1 januari 2012 geld toegevoegd aan de decentralisatie-uitkering
vrouwenopvang. Centrumgemeenten hebben daarmee de beschikking
over middelen om de inzet van tolk- en vertaaldiensten te vergoeden aan
instellingen die tolken betrekken voor in de vrouwenopvang verblijvende
cliënten. Het inzetten van een tolk voor asielzoekers wordt, zolang de
asielzoeker in het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) verblijft,
vergoed door het COA.
De zorgverlener
De zorgverleners zijn op grond van de Wet op de Geneeskundige
Behandelovereenkomst (WGBO) verplicht om zich ervoor in te spannen
om zo begrijpelijk mogelijk te communiceren en te zorgen voor «informed
consent».
De KNMG heeft aangegeven dat het voor individuele zorgverleners, zoals
huisartsen, lastig is om deze verantwoordelijkheid te nemen als zij zorg
moeten leveren aan anderstalige patiënten. Als patiënten niet in staat zijn
om zelf de professionele tolk te betalen ervaren zij een knelpunt,
aangezien de vergoeding van de professionele tolk hoger is dan de
vergoeding van het consult van de huisarts. Voor kwetsbare groepen zijn
er echter specifieke regelingen (zoals hierboven geschetst) en binnen de
bekostiging van de huisartsenzorg is er beperkt ruimte om maatwerk te
leveren. Het is mogelijk dat de zorgverlener – onder voorwaarden –
specifieke afspraken maakt met de verzekeraar om bijvoorbeeld onnodige
verwijzing naar de tweede lijn te voorkomen. Overigens, toen tolkdiensten
nog door de rijksoverheid werden vergoed, werd hiervan vanuit
huisartsen beperkt gebruik gemaakt.
De zorgverlener kan daarnaast de relevante informatie ook op andere
wijze verstrekken dan met een schriftelijke of mondelinge toelichting. Via
beeldmateriaal kan bijvoorbeeld worden uitgelegd hoe een middel moet
worden gebruikt. Dit is niet alleen in het belang van mensen die de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 XVI, nr. 148

3

Nederlandse taal niet machtig zijn, maar ook voor mensen die laaggeletterd zijn. Een goed voorbeeld waarbij zorgverleners hun verantwoordelijkheid hebben genomen, is de baliewaaier van apothekers.
De zorginstelling
Instellingen waarbinnen zorgverleners werken zijn op grond van de
Kwaliteitswet verplicht verantwoorde zorg te leveren. Zoals ik al heb
aangegeven komt uit de inventarisatie naar voren dat ziekenhuizen en een
deel van de GGZ-zorginstellingen de kosten voor de inzet van professionele tolken zelf opvangen. Er is een deel van de instellingen dat zelf op
andere wijze met anderstalige cliënten omgaat. Er zijn voorbeelden in de
GGZ, zoals bijvoorbeeld i-Psy, waarbij de zorg gegeven wordt door
behandelaars die uit dezelfde cultuur komen als de patiënt. In die situatie
is er geen aparte tolk nodig en sluit de zorg beter op de behoefte van de
patiënt aan, omdat bij de behandeling ook rekening kan worden
gehouden met de culturele achtergrond van de patiënt.
Een deel van de GGZ-instellingen geeft aan dat zij de kosten voor de
professionele tolk niet zelf kunnen opbrengen, dat zij anderstalige cliënten
daarom moeten doorverwijzen naar andere instellingen en dat dit de
keuzevrijheid van de cliënt beperkt. Voor zover dat het geval is, is het van
belang dat de cliënt wel elders terecht kan, de zorgplicht blijft immers van
kracht.
Conclusie
Hoewel uit bovenstaande analyse blijkt dat het niet altijd gemakkelijk is
voor partijen, wordt de relevante zorg wel geleverd. Ik zie derhalve geen
reden om het beleid ten aanzien van de vergoeding van tolken te
veranderen. Het uitgangspunt blijft dat mensen zelf verantwoordelijk zijn
om in de Nederlandse taal te kunnen communiceren. Als zij niet in staat
zijn deze verantwoordelijkheid te nemen zijn er voldoende vangnetten en
alternatieven om eventuele taalbarrières te slechten.
De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.I. Schippers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 400 XVI, nr. 148

4