Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

25 928

Navo helikopterproject NH-90

Nr. 38

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 januari 2010
Hierbij bied ik u de negende jaarrapportage van het helikopterproject
NH-90 aan. Het helikopterproject NH-90 is een Europees samenwerkingsproject voor de ontwikkeling en productie van een middelzware helikopter
in een variant voor maritieme operaties (de NATO Frigate Helicopter, NFH)
en een variant voor transporttaken (de Tactical Transport Helicopter, TTH).
Nederland neemt sinds 7 januari 1991 met België, Duitsland, Frankrijk,
Italië en Portugal deel aan dit project. Deze landen vormen samen de
NATO Helicopter Management Organization (NAHEMO). Er wordt samengewerkt met Australië, Finland, Noorwegen en Zweden die eveneens
NH-90-helikopters hebben besteld. Deze landen behoren met de
NAHEMO-landen tot de NH-90Community.
De huidige rapportage beslaat de periode van 1 juli 2008 tot 1 juli 2009. De
indeling van deze rapportage komt overeen met die van de voorgaande.
De rapportage gaat achtereenvolgens in op de omvang van het project, de
voortgang van de ontwikkeling en productie, de exploitatievoorbereiding,
de financiën en de risico’s rondom de Nederlandse NH-90-helikopters.
Evenals voorgaande jaren wordt de informatie over het projectbudget en
over de projectrisico’s in een afzonderlijke commercieel vertrouwelijke
brief aangeboden.
OMVANG VAN HET PROJECT
Het contract dat Nederland in 2000 heeft gesloten gaat uit van de levering
van twintig NFH’s. Als gevolg van de studie Integrale Helikoptercapaciteit
van 2004 (Kamerstuk 29 800 X nr. 3) is de behoefte gewijzigd. De huidige
behoefte bestaat uit twaalf NFH’s en acht transportversies van de NFH.
Deze TNFH’s zijn geschikt voor transporttaken vanaf zee en op het land.
Het contract moet nog worden aangepast aan deze gewijzigde behoefte.
Het proces van contractaanpassing voor de TNFH verloopt moeizaam.
Eind mei 2009 zou een offerte worden overlegd, maar tot dusver is deze
nog niet ontvangen van NHIndustries. Daar staat wel tegenover dat de

KST139571
0910tkkst25928-38
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 25 928, nr. 38

1

contractpartijen veel aandacht hebben besteed aan het voorstel van NHIndustries een NFH te leveren in een tijdelijke configuratie, de Meaningful
Operational Capable (MOC-) configuratie. De levering van de eerste TNFH
is voorzien voor begin 2013 en naar verwachting is nog voldoende tijd
beschikbaar om overeenstemming over de contractaanpassing te bereiken. Hierover is de Kamer geïnformeerd met de brief van 10 juli 2009
(Kamerstuk 25 928 nr. 35). Tijdens mijn bezoek begin september 2009 aan
de producent van de NFH, AgustaWestland, waarover de Kamer is geïnformeerd met de brief van 30 september 2009 (Kamerstuk 25 928 nr. 36), is
de offerte voor het herziene contract voor het einde van 2009 toegezegd.
Met de brief van 10 juli jl. is de Kamer ook geïnformeerd over de gesprekken van NATOHelicopter Management Agency (NAHEMA) met de
NAHEMO-landen en met NHIndustries. Deze gesprekken hebben geleid tot
afspraken over de voorwaarden waarop NAHEMO wil ingaan op het
MOC-voorstel van NHIndustries. Zoals gemeld in de brief van 30 september jl. zijn deze afspraken vastgelegd in de zogenaamde Agreement
LetterNFH (ALN) die afgelopen zomer door beide partijen is ondertekend.
De ALN bevat afspraken over de MOC-aspecten, zoals het leveringsschema, de configuratie van de helikopter en de hieraan verbonden
operationele prestatie-eisen.
Daarnaast bevat de ALN afspraken over de radarverbetering en de herstelmaatregelen voor de operationele prestaties als gevolg van het verhoogde gewicht. De radar zal met de gemaakte afspraken voldoen aan de
gestelde contracteisen. Al deze afspraken zullen worden verwerkt in het
contract. De langetermijneffecten van de afspraken in de ALN voor het
helikoptergebonden materieel en het onderhoud worden nader door
NHIndustries geëvalueerd.
VOORTGANG ONTWIKKELING EN PRODUCTIE
De ontwikkelingsfase bevindt zich in een vergevorderd stadium, maar is
nog niet voltooid. Dit komt onder meer omdat het kwalificatieprogramma
en de integratie van enkele NFH-missiesystemen nog niet gereed zijn. In
de rapportageperiode zijn daarover afspraken gemaakt en zijn softwareverbeteringen uitgevoerd voor onder meer het navigatiesysteem
(TACNAV) en de integratie van de vliegfuncties via het CORE system. Dit
systeem voorziet in alle basisvliegfuncties, zoals de cockpitbediening en
presentaties, de interne en externe communicatie, de navigatie en de
bewaking van de avionica. Tevens is in de ALN MOC de radarverbetering
met NHIndustries overeengekomen.
In deze rapportageperiode heeft het management van NHIndustries extra
aandacht besteed aan het kwalificatieproces. De voortgang in de kwalificatie van de NH-90 helikopter is verbeterd en vooral de tweede helft van
deze rapportageperiode gaf een versnelling te zien bij de levering en de
kwaliteit van de noodzakelijke kwalificatiedocumenten. Het betreft in het
bijzonder de duidelijkheid en de volledigheid van de documenten.
De voortgang van de productie verloopt goed. NHIndustries heeft het
tempo van de productie aangepast aan de voortgang in de ontwikkeling
en de kwalificatie zodat dubbel werk wordt voorkomen. De assemblage
van de achtste helikopter voor Nederland is begonnen. Sinds augustus
2007 worden met de eerste voor Nederland gebouwde NH-90 kwalificatievluchten gemaakt en worden beproevingen gedaan onder meer in samenwerking met het Luchtverdedigings- en Commandofregat (LCF).
Op 9 juli jl. is de tweede voor Nederland gebouwde NH-90 voor trainingsdoeleinden gearriveerd op Maritiem Vliegkamp de Kooy in Den Helder.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 25 928, nr. 38

2

Deze fabriekshelikopter, die in bruikleen was gegeven, is in het bijzonder
ingezet voor de praktijkopleiding van vliegtuigbemanningen en technici.
PLANNING NFH
De planning die NAHEMA en NHIndustries zijn overeengekomen behelst
de levering van zeven NFH’s in een tijdelijke configuratie (NFH MOC) aan
Nederland en ook zeven van dergelijke helikopters aan Frankrijk. De eerste
NFH MOC voor Nederland is eind 2009 voor acceptatie aangeboden en zal
vervolgens in het eerste kwartaal van 2010 arriveren. De overige NFH
MOC-helikopters zullen – ongeveer één per kwartaal – tot midden 2011
voor acceptatie worden aangeboden. NHIndustries verwacht in het derde
kwartaal van 2011 de achtste helikopter in de Full Operational Capable
(FOC-) configuratie aan Nederland te kunnen aanbieden. Vanaf dat
moment is het mogelijk de reeds geleverde NFH MOC-helikopters om te
bouwen tot NFH FOC-helikopters. De planning van de levering van de NFH
FOC wordt in de komende maanden uitgewerkt. NHIndustries verwacht
per jaar ongeveer vier NFH’s aan Nederland voor acceptatie te kunnen
aanbieden.
Zoals onder meer in de zevende en achtste jaarrapportage (respectievelijk
van 3 december 2007, Kamerstuk 25 928 nr. 26 en van 26 november 2008,
Kamerstuk 25 928 nr. 34) aan de Kamer is gemeld, is voorzien in de technische levensduurverlenging van tien Lynx-helikopters. Indien nodig kunnen
zeven extra Lynx-helikopters een levensduurverlengend onderhoud (LVO)
ondergaan, maar door het gebruik van de MOC-aanpak kan dit aantal
extra helikopters worden beperkt tot drie. Daarmee komt het totale aantal
Lynx-helikopters met LVO op dertien. De extra kosten die hiermee zijn
gemoeid zullen in beginsel via het boetebeding op NHIndustries worden
verhaald.
EXPLOITATIEVOORBEREIDING
Met het oog op de levering van de NFH MOC-helikopters zijn als onderdeel van de MOC-aanpak met NHIndustries tijdelijke procedures overeengekomen voor de bestelling van reservedelen en gronduitrusting en
bredere ondersteuning bij bijvoorbeeld de uitvoering van onderhoud.
Hiermee zijn geen extra kosten voor Defensie gemoeid.
Over het gerelateerde project «Verwerving tweede tranche Initial In
Service Support NH-90» is de Kamer op 6 oktober 2009 geïnformeerd
(Kamerstuk 25 928 nr. 37). Dit project zal worden toegevoegd aan het
helikopterproject NH-90.
De Joint In Service Support Task Force heeft haar taken voltooid. Het doel
is behaald om de onderlinge samenwerking te verstevigen tussen de
NAHEMO-landen en tevens Australië, Finland, Noorwegen en Zweden
bijvoorbeeld op het gebied van de gezamenlijke instandhoudingsaspecten. Daarnaast konden de landen door de Task Force de nationale bedrijfsvoeringen op elkaar afstemmen. De In Service Support wordt verder voorbereid in overlegorganen en in de gebruikersgroep waarin alle NH-90
gebruikers zitting hebben. Het doel hierbij zal zijn een kostenverlaging met
dezelfde beschikbaarheid, het delen van risico’s en de uitwisseling van
ervaringsgegevens. Hierdoor kunnen de deelnemende landen problemen
bij gebruik van de helikopter snel en doelmatig oplossen.
De nationale exploitatievoorbereiding, waaronder de voorbereiding op de
introductie van de NH-90, is in volle gang. Op de vliegbasis Gilze-Rijen,
het Maritiem Vliegkamp De Kooy en de onderhoudslocatie te Woensdrecht worden de voorbereidingen getroffen voor de komst van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 25 928, nr. 38

3

nieuwe helikopter. Zowel op De Kooy als op Gilze-Rijen is een voorziening
nodig voor het eerstelijns onderhoud dat rechtstreeks verband houdt met
helikopteroperaties. Ingrijpende modificaties en grote reparaties (het
zogenaamde hoger onderhoud) aan alle toestellen zullen bij het Logistiek
Centrum Woensdrecht worden uitgevoerd.
Het onderzoek van de projectgroep Defensie Helikopter Commando (DHC)
naar de optimale belegging van het faseonderhoud is voltooid. Het faseonderhoud is het niveau tussen het eerstelijnsonderhoud en het hoger
onderhoud. Na een zorgvuldige afweging is besloten het faseonderhoud
te beleggen op vliegbasis Gilze-Rijen. Drie jaar na de introductie van de
eerste NH-90 zal het instandhoudingsconcept, inclusief de belegging van
het faseonderhoud en de capaciteitverdeling van onderhoudspersoneel,
worden geëvalueerd. In het besluitvormingstraject zijn de voor- en
nadelen van de mogelijke locaties voor het faseonderhoud uitgebreid
besproken. Uiteindelijk gaf de flexibiliteit die op Gilze-Rijen haalbaar is in
combinatie met de vraag naar grondgebonden helikoptercapaciteit de
doorslag. Deze belegging levert de hoogste technische inzetbaarheid van
de NH-90 op alsmede synergievoordelen omdat onderhoudspersoneel
voor uiteenlopende taken kan worden ingezet.
De Defensie Materieel Organisatie (DMO), het DHC en de operationele
commando’s werken gezamenlijk het transitieplan NH-90 uit. De plannen
voor de introductie van de NH-90 worden afgestemd op de voorziene
planning van de MOC-aanpak.
Met de komst van de NH-90 helikopter bij het DHC zullen er naast infrastructurele en personele veranderingen ook bedrijfsmatige veranderingen
aan de orde zijn. Er wordt gewerkt aan uniforme, defensiebrede
(«paarse») processen die ondersteund zullen gaan worden met het
nieuwe bedrijfsbesturingssysteem SAP. Het Project SAP Migratie Luchtketen Eerste Fase (SMILE) behelst de invoering van SAP ten behoeve van
de diverse luchtwapensystemen. De NH-90 wordt het eerste luchtwapensysteem met volledig uniforme «paarse» processen en gegevens die door
SAP worden ondersteund. De invoering van SAP in de bedrijfsvoering van
de NH-90 moet in het eerste kwartaal van 2010 gereed zijn.
Met de brief van 24 juni 2008 (Kamerstuk 25 928 nr. 29) is de Kamer geïnformeerd over het contract van de Full Mission Flight Trainer (FMFT). De
ontwikkeling van de software en de bouw van de FMFT is in volle gang.
De ontwikkeling van de software loopt echter achter op schema. De
gevolgen hiervan worden door de leverancier onderzocht. Naar verwachting zal zoals overeengekomen de FMFT midden 2011 worden geleverd.
De theorieopleidingen voor het technische en het vliegende personeel zijn
in maart 2009 begonnen bij AgustaWestland in Italië. De belangrijkste
theoretische modules voor het technische personeel zijn voltooid en
intussen is men begonnen met de praktijkmodules die tot het einde van
dit jaar zullen duren. Het vliegende personeel heeft de theorie voor de
«typeconversie» voltooid. De eerste oefenvluchten vanaf het Maritiem
Vliegkamp De Kooy zijn begin juli 2009 uitgevoerd, met een door NHIndustries beschikbaar gestelde NH-90. Na deze voorbereidingen zal het
personeel gereed zijn wanneer de eerste NFH eind 2009 door NHIndustries voor acceptatie wordt aangeboden. De verwachting is dat aan het
einde van het eerste kwartaal van 2010 kan worden begonnen met opleiding en training in eigen beheer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 25 928, nr. 38

4

FINANCIEEL
Ten opzichte van de achtste Jaarrapportage is het projectbudget met € 4,6
miljoen verhoogd, als gevolg van de invoering van een gedigitaliseerd
kaartsysteem, de Digital Map Generator (DMG). Daarnaast is het projectbudget verhoogd als gevolg van een prijspeilaanpassing van € 14,0
miljoen. Het projectbudget bedraagt momenteel € 1 117,2 miljoen (prijspeil 2009). De betalingen aan NHIndustries zijn verricht in overeenstemming met de contracten voor Design and Development en Production
Investment/Production, rekening houdend met de nog niet behaalde mijlpalen. In de rapportageperiode is geen beroep gedaan op de risicoreservering voor het projectbudget van de NH-90.
Werkaandeel
Het werkaandeel voor Nederlandse bedrijven is nog niet voldoende en ten
opzichte van de achtste jaarrapportage hebben zich nog geen verbeteringen voorgedaan. De grote bedrijven zoals Eurocopter en AgustaWestland hebben reeds in een vroeg stadium een werkverdeling gemaakt.
Door hun relatief dominante positie zijn de bedrijven in staat geweest de
werklast in eigen land te houden, waarbij zij te kennen hebben gegeven
dat een herverdeling van het werk naar andere industrieën tijdens de
productiefase moeilijk is.
De ministeries van Defensie en Economische Zaken vragen voortdurend
aandacht voor de Nederlandse positie. Hierdoor is in de afgelopen rapportageperiode bij NHIndustries een proces voorbereid dat herstel van het
evenwicht van het Nederlandse werkaandeel beoogt. De stichting Nederlandse Industrie voor Defensie en Veiligheid (NIDV) is hier rechtstreeks bij
betrokken. Op 31 maart 2009 heeft NHIndustries een plan gepresenteerd.
Tijdens deze presentatie zijn afspraken gemaakt tussen NIDV en NHIndustries over de inventarisatie van de mogelijkheden van het Nederlandse
bedrijfsleven in de productiefase van het project. Begin 2010 zullen in
samenwerking met NHIndustries de resultaten worden geëvalueerd.
GERELATEERDE PROJECTEN
Aan het helikopterproject NH-90 zijn onder meer gerelateerd de projecten
Verwerving tweede tranche Initial In Service Support (IISS) reservedelen
NH-90, Patrouilleschepen, Instandhoudingsprogramma M-fregatten,
Verwerving joint logistiek ondersteuningsschip (JSS), LPD-2 en Luchtverdedigings- en commandofregatten (LCF).
RISICO’S
In de rapportageperiode stond de beheersing van de risico’s zoals
verwoord in brief van 10 juni 2008 (Kamerstuk 25 928, nr. 28) en de achtste
jaarrapportage centraal. Deze zijn vooral ontstaan als gevolg van de
vertraging van het kwalificatieprogramma voor de NFH en het krappe
tijdschema bij de exploitatievoorbereiding, in het bijzonder ten aanzien
van de bedrijfsvoering, reservedelen, gronduitrusting en opleidingen.
De programmabeheersing door de industrie lijkt te zijn verbeterd. De
aanstelling van Lead Industries die de ontwikkelingen en de oplossing van
problemen bij de TTH-varianten (Eurocopter) en de NFH-varianten
(AgustaWestland) zullen moeten versnellen, heeft bijgedragen tot de
stabiliteit van de planning van de levering van de NH-90, aan de toename
van de kwalificatiesnelheid en aan de oplossing van een aantal technische
complicaties. De overeenstemming met NHIndustries over de MOC-aanpak kan hier ook voor een deel toe worden gerekend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 25 928, nr. 38

5

De bijgaande commercieel vertrouwelijke brief bevat een overzicht van de
risico’s, de beheersmaatregelen en de voorziene gevolgen van de risico’s
voor het budget.
TEN SLOTTE
Afgezien van de uitvoering van de voorziene activiteiten heeft de rapportageperiode vooral in het teken gestaan van het voorstel van NHIndustries
een NFH te leveren in een tijdelijke configuratie, de MOC. De overeenstemming met NHIndustries over de voorwaarden waarop de landen
willen ingaan op het MOC-voorstel is een belangrijke stap voorwaarts in
het project. Door het gebruik van een NFH MOC voor initiële opleidingen
en training worden de gevolgen van de eerder opgelopen vertragingen
beperkt. In afwachting van de levering van de eerste NH-90’s worden
sinds begin juli in Den Helder oefenvluchten uitgevoerd met een NH-90
die door de industrie beschikbaar is gesteld. Hoewel nog veel ervaring
moet worden opgedaan met deze helikopter zijn de eerste ervaringen van
het personeel positief en verlopen ook de verdere voorbereidingen voor
de ingebruikneming van de NH-90 voorspoedig.
De staatssecretaris van Defensie,
J. G. de Vries

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 25 928, nr. 38

6