Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

35 223

Wijziging van de Algemene Ouderdomswet, de
Wet op de loonbelasting 1964, de Wet verhoging
AOW- en pensioenrichtleeftijd, de Wet
versnelling stapsgewijze verhoging AOW-leeftijd
en de Wet tegemoetkomingen loondomein in
verband met temporisering van de stapsgewijze
verhoging van de AOW-leeftijd (Wet
temporisering verhoging AOW-leeftijd)

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 27 augustus 2019
Inhoudsopgave

Blz.

1.
2.
3.
4.

1
2
5
10

Inleiding
Principeakkoord
Financiële paragraaf
Artikelsgewijze toelichting

I. ALGEMEEN
Met belangstelling heeft de regering kennisgenomen van de bijdragen
van de verschillende fracties aan het verslag bij het onderhavige
wetsvoorstel. De leden van de D66-fractie hebben met grote belangstelling kennisgenomen van dit wetsvoorstel. De leden van de fracties van
VVD en CDA hebben met belangstelling kennisgenomen van dit
wetsvoorstel. De leden van de fracties van GroenLinks, PvdA en SP
hebben met interesse kennisgenomen van dit wetsvoorstel. De leden van
de fracties van PVV en SGP hebben kennisgenomen van dit wetsvoorstel.
Deze fracties geven aan nog enkele vragen en opmerkingen bij dit
wetsvoorstel te hebben. Hieronder gaan wij op deze vragen in. Vragen die
hetzelfde onderwerp betreffen zijn gezamenlijk beantwoord. Daarbij is de
volgorde van het verslag zo veel mogelijk aangehouden.
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie vinden het positief dat het akkoord aandacht
heeft voor duurzame inzetbaarheid, maar delen de analyse van de Raad
van State dat de invulling nog weinig concreet is. Op welke termijn
verwacht de regering een concretere invulling te geven aan het investeringsprogramma, zo vragen deze leden.

kst-35223-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 223, nr. 6

1

De regering wil het investeringsprogramma duurzame inzetbaarheid, dat
per 2021 in werking treedt, in de tweede helft van dit jaar concreet
invullen. Zo kunnen werkgevers en werknemers hiermee tijdig rekening
houden bij de uitwerking van hun plannen en voorstellen ten aanzien van
duurzame inzetbaarheid.
2. Principeakkoord
De leden van de PVV-fractie vragen of de regering kan aangeven wat de
specifieke samenhang is van dit wetsvoorstel met het bredere totaalpakket van het principeakkoord vernieuwing pensioenstelsel. Kan de
regering aangeven op welke wijze dit wetsvoorstel bijdraagt aan de
formulering van een uiteindelijke ambitie van een adequaat pensioen, zo
vragen deze leden. Wat is volgens de regering de brede context van
genoemd principeakkoord, de rationele onderbouwing van dit
wetsvoorstel, waar het in feite een specifieke groep ouderen betreft.
In het pensioenakkoord hebben kabinet en sociale partners afgesproken
samen te werken aan een goede oudedagsvoorziening voor iedereen. Het
kabinet en sociale partners willen dat voor huidige én voor toekomstige
generaties. Om dit ook voor toekomstige generaties beschikbaar en
betaalbaar te houden wordt het stelsel van aanvullende pensioenen
hervormd en stijgt de AOW-leeftijd geleidelijk. Als we ons stelsel van
oudedagsvoorzieningen, zoals de AOW, betaalbaar willen houden, is
langer doorwerken nodig. Ouderen kunnen ook langer doorwerken. We
zien de uittreedleeftijd langzaam stijgen.
Tegelijkertijd constateert het kabinet dat te veel mensen, bijvoorbeeld in
zware beroepen, hun pensioen niet in goede gezondheid halen. Het
kabinet en sociale partners zien dat daar nu knelpunten ervaren worden.
Uit onderzoek komt naar voren dat zo’n 40% van de mensen zich ondanks
de geleidelijke stijging van de AOW-leeftijd overvallen voelen of moeite
hebben om de AOW-leeftijd werkend te halen. Het kabinet en sociale
partners hebben hierover in het principeakkoord eindelijk goede afspraken
kunnen maken voor de lange termijn, maar ook voor de korte termijn.
Allereerst investeert het kabinet samen met sociale partners fors in
duurzame inzetbaarheid. Het kabinet stelt daarvoor vier jaar lang 200
miljoen beschikbaar en 10 miljoen structureel. Ook worden de mogelijkheden vergroot om als werknemer zelf te beslissen wanneer je stopt, door
twee jaar verlofsparen mogelijk te maken. Daarnaast blijft gedeeltelijke
uittreding bijvoorbeeld via deeltijdpensioen en generatiepacten een goede
optie.
Het kabinet en sociale partners constateren dat deze maatregelen voor de
langere termijn tijd nodig hebben om voldoende effect te sorteren.
Daarom zijn er in het principeakkoord ook afspraken gemaakt voor de
korte termijn. Werkgevers en werknemers kunnen tijdelijk maatwerkafspraken maken die het mogelijk maken om maximaal drie jaar voor de
AOW-leeftijd te stoppen met werken. De werkgever betaalt dan als het
ware in die jaren de AOW en de werknemer kan, als aanvulling hierop, zijn
of haar aanvullend pensioen eerder in laten gaan. De overheid maakt dit
mogelijk door aanpassing van de fiscale heffing op vervroegd uittreding,
de zogenaamde RVU-heffing. Onderdeel van het pakket voor de korte
termijn is ook het onderhavige wetsvoorstel, waarmee de verhoging van
de AOW-leeftijd getemporiseerd wordt. Om werkgevers en werknemers
tijd te bieden voor het maken afspraken hierover en voor mensen die nu
vlak voor hun pensioen staan wordt de AOW-leeftijd tot 2024 minder snel
verhoogd met het wetsvoorstel dat nu voor ligt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 223, nr. 6

2

De leden van de fractie van de PVV vragen of een kwantitatief overzicht
kan worden gegeven van de inmiddels structureel oplopende arbeidsparticipatie en het effect daarvan op de geïndiceerde kosten van de AOW en
dit wetsvoorstel?
De leden van de PVV-fractie vragen of de regering kan ingaan op de
samenhang van dit specifieke en qua aard beperkte wetsvoorstel met de
mogelijkheid om maximaal drie jaar eerder voor de reguliere pensioendatum uit te treden. Kan in dit kader ook worden geschetst wat de
samenhang is met de voorgenomen intentie tot het promoten van Leven
Lang Ontwikkelen (LLO), zo vragen zij.
De leden van de PVV-fractie vragen waarom niet ten principale is gekozen
om, gelet op de mogelijk structureel onderliggende problematiek van de
ouder wordende en minder inzetbaar zijnde groep, een structurele
oplossing te bieden middels een verlaging van de AOW-leeftijd, in plaats
van een snelle en ongerichte oplossing te bieden voor een beperkte
groep, en dat in de wetenschap dat de uiteindelijke AOW-ingangsleeftijd
na afloop tot ver boven de 70 jaar tendeert.
De leden van de D66-fractie vragen of de regering nader in kan gaan op
het advies van de Afdeling advisering van de Raad van State om concreter
in te zetten op een beleid dat gericht is op duurzame inzetbaarheid van
werknemers, waarbij de overheid uitdrukkelijk medeverantwoordelijkheid
moet nemen. Op welke wijze wil de regering invulling geven aan
interactieve beleidsvorming en co-creatie, zo vragen deze leden. Ook
vragen zij hoe de regering kijkt naar de opmerking van de Raad van State
dat de genoemde voornemens nog veelal in de kinderschoenen staan en
dat succes daarvan niet bij voorbaat verzekerd is.
De leden van de GroenLinks-fractie en de leden van de PvdA-fractie
verwijzen eveneens naar het advies van de Raad van State om veel
concreter in te zetten op duurzame inzetbaarheid van werknemers. Deelt
de regering de analyse van de Raad van State dat zij verantwoordelijkheid
moet nemen, zo vragen de leden van deze fracties. Wat gaat de regering
doen als sociale partners onvoldoende initiatieven nemen en welke
concrete stappen is de regering bereid om te nemen, zo vragen zij.
De leden van de SP-fractie vragen welke redenen ten grondslag liggen om
niet te kiezen voor een langere bevriezing van de AOW-leeftijd. Waarom is
er gekozen voor een bevriezing van twee jaar en waarom was een
bevriezing op 66 jaar niet mogelijk, zo vragen zij. Ook vragen zij waarom
er alleen wordt uitgegaan van het scenario dat de levensverwachting blijft
stijgen. Waarom is er in de wet niet geregeld dat wanneer de levensverwachting daalt, de AOW-leeftijd ook daalt. Ook de leden van de fracties
van GroenLinks en PvdA vragen wat er gebeurt met de AOW-leeftijd als
de levensverwachting de komende jaren niet toeneemt.
Het kabinet is met de sociale partners overeengekomen dat de
AOW-leeftijd in 2020 en 2021 op 66 jaar en 4 maanden zal blijven staan
zodat sociale partners in de gelegenheid zijn om op sectoraal niveau
afspraken te maken over duurzame inzetbaarheid en vervroegd uittreden.
Het CBP heeft berekend dat het bevriezen van de AOW-leeftijd op 66-jaar
een verslechtering van het houdbaarheidssaldo betekent van 1,5% van het
BBP. Dat komt neer op circa € 12 miljard per jaar, bijna 1/3 van de huidige
AOW-uitgaven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 223, nr. 6

3

De cijfers van het CBS over de levensverwachting laten voor de lange
termijn een geleidelijke stijging zien. Van jaar op jaar kunnen deze cijfers
over de levensverwachting een schommeling laten zien. Dat hangt onder
meer samen met sterftecijfers die van jaar op jaar kunnen fluctueren.
Om te voorkomen dat de AOW-leeftijd van jaar op jaar zou kunnen stijgen
en dalen, is in de wet opgenomen dat de AOW-leeftijd pas stijgt als sprake
is van een stijging van de levensverwachting van meer dan 3 maanden.
Bij een kleinere stijging of daling blijft de AOW-leeftijd gelijk, in de wet is
opgenomen dat bij een daling van de levensverwachting geen verlaging
van de AOW-leeftijd plaatsvindt. Op die manier worden fluctuaties in de
levensverwachting gedempt en wordt voorkomen dat de AOW-leeftijd van
jaar op jaar zou gaan schommelen. Immers de lange termijn trend is en
blijft stijgend.
De leden van de PVV-fractie vragen of een concreet kwalitatief en
kwantitatief overzicht kan worden gegeven van de specifieke doelgroep
waarvoor dit wetsvoorstel is bedoeld. En kan de regering in dit opzicht de
specifieke problematiek aangeven die voor deze groep zou gelden en is
deze problematiek dusdanig dat daarvoor nu een specifiek wetsvoorstel is
gemaakt, vragen zij.
De leden van de SP-fractie vragen hoeveel mensen per leeftijdscategorie
en per maand erop vooruit gaan. Hoeveel mensen betreft het die er in
2020 4 maanden op vooruit gaan, hoeveel mensen betreft het die er in
2021 en 2022 8 maanden op vooruit gaan, hoeveel mensen betreft het die
er in 2023 5 maanden op vooruit gaan en hoeveel mensen betreft het die
er in 2024 3 maanden op vooruit gaan, zo vragen zij. Voorts willen zij
weten vanaf welke leeftijdscategorie het voorliggend wetsvoorstel voor
wat betreft de AOW-leeftijd geen vooruitgang betekent.
Onderstaande tabel geeft voor de verschillende leeftijdscohorten aan
hoeveel maanden zij eerder de AOW-leeftijd bereiken en een inschatting
om hoeveel personen het gaat.
Jaar

Aantal maanden
eerder met AOW

Geboortedatum

Inschatting aantal
personen

2020
2020
2021
2021
2022
2023
2024

4
8
8
11
8
5
3

1-9-1953 t/m 31-4-1954
1-5-1954 t/m 31-8-1954
1-9-1954 t/m 31-12-1954
1-1-1955 t/m 31-8-1955
1-9-1955 t/m 31-5-1956
1-6-1956 t/m 28-2-1957
1-3-1957 t/m 31-12-1957

145.000
75.000
75.000
145.000
165.000
165.000
185.000

Het minder snel verhogen van de AOW-leeftijd in de periode 2020 tot en
met 2024 leidt ertoe dat circa 165.000 tot 220.000 mensen per jaar in de
periode 2020–2024 eerder de AOW-leeftijd bereiken. In de memorie van
toelichting is abusievelijk opgenomen dat het gaat om tussen de 180.000
en 200.000 personen per jaar.
Het aantal maanden dat de AOW-leeftijd lager uitkomt in een bepaald
kalenderjaar (ten opzichte van de AOW-leeftijd in de huidige wet), komt
niet altijd overeen met het aantal maanden dat personen eerder de
AOW-leeftijd bereiken. Dat komt doordat sommige cohorten door de
aanpassing van de AOW-leeftijd in een eerder kalenderjaar de
AOW-leeftijd bereiken. In 2020 komt de AOW-leeftijd met dit wetsvoorstel
uit op 66 jaar en 4 maanden in plaats van 66 jaar en 8 maanden uit de
huidige wet; dit is vier maanden lager. Iemand die bijvoorbeeld geboren is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 223, nr. 6

4

op 25-5-1954 bereikt volgens de huidige wet de AOW-leeftijd op 25-5-2021
(van 67 jaar). Met het voorliggende wetsvoorstel bereikt deze persoon de
AOW-leeftijd reeds op 25-9-2020 bij een AOW-leeftijd van 66 jaar en 4
maanden. Dat is dus acht maanden eerder.
Mensen die na 1957 zijn geboren bereiken door het voorliggende
wetsvoorstel niet eerder de AOW-leeftijd.
De leden van de SGP-fractie lezen dat er enkele groepen in de samenleving zijn die niet profiteren van de temporisering van de AOW-leeftijd
maar er juist nadelige consequenties van ondervinden. Toch valt in de
memorie van toelichting te lezen dat de maatregelen geen onevenredig
zware individuele last voor bepaalde groepen oplevert. Zij vragen of de
regering kan aangeven hoe groot de groep is die door het wetsvoorstel
wordt benadeeld en hoe groot (in financiële zin) deze benadeling is.
De uitkeringsgerechtigden omvat circa 25% van de totale groep van
165.000 tot 220.000 mensen per jaar in de periode 2020–2024 die door dit
wetsvoorstel eerder AOW-gerechtigd worden. Uitkeringsgerechtigden
ontvangen óf een uitkering op het sociaal minimum (circa 2/3 van de
groep, of 17% van het totaal) óf een loongerelateerde uitkering (1/3 van de
groep uitkeringsgerechtigden, of 8% van het totaal). De AOW-uitkering is
hoger dan de uitkeringen op het sociaal minimum (bijstand, Anw, IOW,
IOAW, IOAZ, BBZ, Wajong, TW-aanvulling) en doorgaans lager dan de
loongerelateerde uitkeringen (WW, WIA, WAO, WAZ, ZW). Er is sprake van
een grote spreiding in de hoogten van de uitkeringen. De precieze
consequenties bij overgang van een loongerelateerde uitkering naar de
AOW verschillen dus per persoon.
3. Financiële paragraaf
De leden van de VVD-fractie begrijpen uit de memorie van toelichting dat
mensen die langer hadden willen doorwerken mogelijk eerder moeten
stoppen vanwege afspraken hierover in de CAO. Is in de discussie over
het pensioenakkoord met werkgevers gesproken over de mogelijkheid om
deze groep mensen de kans te bieden langer door te werken als ze dat zelf
willen, zo vragen zij.
De leden van de PVV-fractie vragen naar aanleiding van de financiële
paragraaf of en zo ja, in welke mate de regering heeft onderkend dat de in
2015 aangebrachte versnelling uitsluitend was gebaseerd op het
realiseren van een forse budgettaire opbrengst zonder dat deze
versnelling ten fundamentele gebaseerd was op specifieke en inhoudelijk
eigenstandige beleidsoverwegingen.
In de memorie van toelichting op het wetsvoorstel versnelde verhoging
van de AOW-leeftijd uit 2015 is aangegeven dat de toestand van de
overheidsfinanciën door de economische crisis verder verslechterd was.
Als gevolg van de economische teruggang en de vergrijzing groeiden de
sociale zekerheidsuitgaven harder dan het BBP en was sprake van
aanhoudende overheidstekorten en een oplopende overheidsschuld. Deze
omstandigheden vroegen om het sneller doorvoeren van structurele
hervormingen die de Nederlandse economie en arbeidsmarkt versterken
en de schatkist op orde brengen. Door deze snelle verhoging van de
AOW-leeftijd in recente jaren en doordat er in het verleden niet altijd
voldoende aandacht is geweest voor duurzame inzetbaarheid, voelen
sommige oudere werknemers zich niet in staat om op gezonde wijze door
te werken tot aan hun pensioen. Naast afspraken over de hervorming van
de tweede pijler hebben kabinet en sociale partners daarom afspraken
voor de korte en de lange termijn gemaakt die ervoor moeten zorgen dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 223, nr. 6

5

werkenden in Nederland gezond de eindstreep kunnen halen. Het
onderhavige wetsvoorstel maakt onderdeel uit van dat pakket.
De leden van de PVV-fractie vragen wat per saldo de budgettaire
opbrengst is geweest van de aangebrachte versnelling en hoe dit past in
het financieel plaatje van dit wetsvoorstel?
De budgettaire opbrengsten van de versnelde verhoging van de
AOW-leeftijd worden in de memorie van toelichting van het wetsvoorstel
dat de verhoging regelt geraamd op circa € 1,2 miljard in de periode
2016–2019. Ook in latere jaren zou deze versnelling een (tijdelijk)
besparing hebben opgeleverd. De opbrengsten betreffen zowel de
besparing op AOW-uitgaven als de besparing op overige uitkeringsregelingen. Ook is rekening gehouden met hogere belastingopbrengsten. Voor
dit wetsvoorstel zijn in de memorie van toelichting de budgettaire effecten
opgenomen van de temporisering van de verhoging van de AOW-leeftijd.
De leden van de fracties van GroenLinks, de PvdA en het CDA vragen naar
de resterende dekking, en wanneer deze geregeld wordt. De leden van de
SP-fractie vragen een precies overzicht van de kosten en dekkingsmaatregelen. Wat zijn naast de vertraagde verhoging van de AOW-leeftijd van 5,3
miljard euro in de periode 2020–2025 nog meer kosten die moeten
worden gedekt en waar wordt de andere 2,7 miljard euro voor ingezet, zo
vragen zij.
Daarbij merken de leden van de CDA-fractie op dat de dekking in tabel 3
minder bedraagt dan de kosten van het wetsvoorstel zoals weergegeven
in tabel 2.
Dit laatste komt enerzijds omdat de kosten van het temporiseren van de
AOW-leeftijdsstijging fors, maar ook tijdelijk zijn. De regering heeft er
daarom voor gekozen om niet in dezelfde korte periode forse bezuinigingen te nemen. In plaats daarvan wordt voor de kosten en de dekking
gekeken naar een periode van 15 jaar. De dekkingsmaatregelen zijn
daardoor kleiner, maar wel structureel van aard. In dit wetsvoorstel is een
gedeelte van het totale pakket uitgewerkt, namelijk de temporisering van
de AOW-leeftijdsverhoging en de dekkingsmaatregelen via het jeugd-LIV
en het LIV. Aanvullend op de onderdelen in dit wetsvoorstel bevat het
pensioenakkoord de volgende dekkingsmaatregelen. Aan de uitgavenkant
van de rijkbegroting maakt het kabinet structureel 100 miljoen euro per
jaar vrij uit de algemene middelen. Verder zal er nog eenmalig /
cumulatief een bedrag van 200 miljoen euro worden gevonden binnen het
Wtl-domein (LIV). Zoals gemeld in de memorie van toelichting bij dit
wetsvoorstel zal het kabinet samen met de werkgevers onderzoeken of
voor het geheel aan instrumenten in de Wet Tegemoetkomingen
Loondomein tot een effectievere invulling gekomen kan worden, waarbij
niet het bezuinigingsbedrag maar wel de invulling daarvan kan veranderen.
Aan de inkomstenkant van de Rijkbegroting zal dekking nader worden
uitgewerkt via een lastenmaatregel voor zowel burgers als bedrijven,
beide voor 100 miljoen euro per jaar. Daarnaast vallen gedurende 2020 en
2021 de in het Regeerakkoord gereserveerde inkomstenruimte voor de
transitie afschaffen doorsneesystematiek vrij. De leden van de SP-fractie
en de SGP-fractie vragen zich af waarom deze middelen niet worden
ingezet voor de compensatie van het afschaffen van de doorsneesystematiek. De maatregelen uit het pensioenakkoord gaan later in dan bij het
opstellen van het Regeerakkoord werd verwacht. De gereserveerde
bedragen vallen dus in 2020 en 2021 vrij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 223, nr. 6

6

In de aankomende Miljoenennota 2020 en het Belastingplan 2020 zal het
kabinet de Tweede Kamer nader informeren over het totale pakket aan
dekkingsmaatregelen aan zowel de uitgavenkant als de inkomstenkant.
Een overzicht van de maatregelen en dekking van het pensioenakkoord is
weergegeven in onderstaande tabel.
omschrijving (x € mln, + is uitgave)
Budgettaire gevolgen uitgavenkant
AOW: bevriezen in 2020 en 2021, 67 in 2024
RVU heffing: drempelbedrag 3 jaar voor AOW (2021–2025)
DI: Inzet leven lang ontwikkelen
DI: Sectoraal maatwerk
Budgettaire gevolgen lastenkant
AOW: bevriezen in 2020 en 2021, 67 in 2024
RVU heffing: drempelbedrag 3 jaar voor AOW (2021–2025)
Fiscale ruimte 3de en 2de pijler gelijk
Bedrag ineens mogelijk maken (10%)
Verlofsparen uitbreiden met 1 jaar
Totaal kosten pensioendeal

Cumulatief 15 jr

3.458
250
150
800
1.862
– 25
1.500
– 285
311
8 milard

Dekking uitgavenkant
Jeugd-LIV uitfaseren (afschaffen per 2024)
Lage-inkomensvoordeel: hoge tarief van € 2.000 naar € 1.000
Overige dekking Wtl-domein (LIV)
Inzet algemene middelen
Dekking lastenkant
Maatregel lasten burger (100 mln per jaar)
Maatregel lasten bedrijven (100 mln per jaar)
Vrijval reservering transitie afschaffen doorsneesystematiek
Totaal dekking pensioendeal

– 1.077
– 1.800
– 200
– 1.500
– 1.500
– 1.500
– 468
– 8 miljard

Bovenstaande tabel laat zien welke kosten er, naast het temporiseren van
de AOW-leeftijdsverhoging, nog meer moeten worden gedekt. De leden
van de SP-fractie hebben hierom gevraagd. Daarnaast vroegen de leden
van de SP-fractie naar de precieze omvang van de maatregelen bij het LIV.
Ook dat is in de tabel opgenomen, de bedragen van 1,077 miljard voor het
jeugd-LIV en 1,8 miljard voor het LIV betreffen de opbrengst in een
periode van 15 jaar. Daarnaast vragen de leden van de SP-fractie of het
klopt dat er 847 miljoen euro tot aan 2024 incidenteel uit de
Lage-inkomensvoordeel (LIV) wordt gedekt en structureel 198 miljoen
euro. Dit klopt, behalve dat het bedrag van cumulatief 847 miljoen euro
geldt voor de periode 2020 tot en met 2025 en dat het hierbij gaat om
zowel de maatregel bij het LIV als de maatregel bij het jeugd-LIV.
De leden van de SP-fractie vragen of kan worden aangegeven wat de
incidentele kosten zullen zijn voor bevriezing op 66 jaar tot en met 2024,
wat zijn de incidentele kosten voor bevriezing op 66 jaar en 4 maanden en
wat zijn de incidentele kosten voor bevriezing op 65 jaar.
Onderstaande tabel geeft de ex-ante incidentele budgettaire effecten weer
voor de periode 2020–2024 (cumulatief) voor de gevraagde varianten. In
de tabel zijn ook de tijdelijke budgettaire effecten opgenomen van het
wetsvoorstel.
AOW-leeftijd

Incidentele kosten 2020–2024 (cumulatief)

65
66
66+4 maanden
Huidig wetsvoorstel

€ 23,5 miljard
€ 12,5 miljard
€ 8,6 miljard
€ 5,3 miljard

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 223, nr. 6

7

Dit betreft een globale inschatting van de ex-ante budgettaire effecten van
een lagere AOW-leeftijd: het saldo van hogere uitgaven aan AOW, AIO,
derving van AOW-premies en lagere uitgaven aan de overige regelingen
in de sociale zekerheid (WW, WIA, P-wet etc.).
Hierbij wordt opgemerkt dat het bevriezen van de AOW-leeftijd op 65 jaar,
66 jaar of 66 jaar en 4 maanden ook na 2024 zal leiden tot budgettaire
effecten. Bij een structurele aanpassing van de AOW-leeftijd is het effect
op de houdbaarheid van de overheidsfinanciën van belang. Voor de
houdbaarheid wordt gekeken naar het effect op alle toekomstige uitgaven
en inkomsten van de overheid. Hierbij wordt naast de ex-ante budgettaire
effecten ook rekening gehouden met het effect op de arbeidsparticipatie,
de doorwerking daarvan op de economische groei én met een (soortgelijke) aanpassing van de pensioenrichtleeftijd.
Het CPB heeft eerder berekend dat het verlagen van de AOW- en
pensioenrichtleeftijd naar 65 jaar de houdbaarheid van de overheidsfinanciën met 1,8% bbp verslechtert (Startnotitie Keuzes in Kaart
2018–2021, oktober 2016, CPB), wat overeenkomst met circa € 14,5 miljard
per jaar op basis van het huidige BBP. Bij een bevriezing op 66 jaar is dit
1,5% BBP (circa € 12 miljard). Op basis hiervan is de inschatting dat
bevriezen op 66 jaar en 4 maanden jaar de houdbaarheid met 1,4% BBP
verslechtert (circa € 11 miljard). Bij deze globale inschatting van de
houdbaarheidseffecten is geen rekening gehouden met de nieuwe
inzichten van het CPB in de nieuwe notitie d.d. 5 juni 2019 (CPB,
AOW-variant en arbeidsaanbodprognose), omdat hier alleen één
specifieke variant is geraamd (AOW-leeftijd van 67 jaar en 3 maanden
vanaf 2025).
De leden van de SP-fractie vragen de regering of kan worden verklaard
waarom de kosten ten tijde van de doorberekening van de verkiezingsprogramma’s 12 miljard euro bedroeg voor het terugbrengen van de
AOW-leeftijd naar 65 jaar, ten tijde van het niet gesloten pensioenakkoord
in november 2018 de kosten voor 66 jaar 12 miljard euro bedroeg en nu
alleen al de ontkoppeling van de levensverwachting 12 miljard euro
bedraagt. Hoe kan het dat de kosten zo snel stijgen en alle maatregelen 12
miljard euro bedragen, zo vragen zij. En wat betekent deze alsmaar
wijzigende lange termijn kostenprognose voor de betrouwbaarheid van
de geraamde kosten rond AOW-maatregelen.
Voor de houdbaarheid wordt gekeken naar het effect op alle toekomstige
uitgaven en inkomsten van de overheid. Dit effect wordt contant gemaakt,
oftewel uitgedrukt in een jaarlijks bedrag (annuïteit) in procenten van het
BBP. Omdat het BBP elk jaar stijgt, nemen de houdbaarheidseffecten
uitgedrukt in een absoluut bedrag per jaar toe. De door de leden van de
SP-fractie geconstateerde verschillen hangen dus samen met mutaties in
het BBP.
De leden van de fractie van de SP vragen waarom er niet voor is gekozen
om de gehele LIV af te schaffen en of de gehele afschaffing van de LIV een
structurele dekkingsmaatregel van ongeveer 500 miljoen euro betekent.
Het kabinet heeft gezocht naar een evenwichtige verdeling van dekkingsmaatregelen aan de uitgavenkant en inkomstenkant. Ook is gekeken naar
een evenwichtige verdeling van de lasten over burgers en bedrijven. Het
LIV is een tegemoetkoming aan bedrijven.
Met werkgevers is in het akkoord afgesproken dat werkgevers in overleg
met het kabinet gaan onderzoeken of voor het geheel aan instrumenten in
de Wtl tot een effectievere invulling kan worden gekomen. Bij die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 223, nr. 6

8

discussie zal ook het LIV worden betrokken. De structurele budgettaire
effecten van de gehele afschaffing van het LIV bedragen ruim 480 miljoen
euro.
De leden van de SP-fractie vragen hoeveel mensen van de 45.000 tot
50.000 personen per jaar die te maken krijgen met voorliggend
wetsvoorstel een uitkering ontvangen die hoger ligt dan de
AOW-uitkering. En hoeveel mensen van deze groep heeft daarnaast geen
pensioen opgebouwd en wordt daardoor geconfronteerd met een
inkomensachteruitgang. Zij vragen tevens of de regering kan inschatten
hoe groot deze inkomensachteruitgang gemiddeld is?
Door dit wetsvoorstel krijgen 165.000 tot 220.000 mensen per jaar in de
periode 2020–2024 eerder AOW. Van hen is 25% uitkeringsgerechtigd
(circa 25% van het totaal). Er is óf sprake van een uitkering op het sociaal
minimum (circa 2/3 van de groep, of 17% van het totaal) óf een loongerelateerde uitkering (1/3 van de groep uitkeringsgerechtigden, of 8% van het
totaal). De AOW-uitkering is hoger dan de uitkeringen op het sociaal
minimum (bijstand, Anw, IOW, IOAW, IOAZ, BBZ, Wajong, TW-aanvulling)
en doorgaans lager dan de loongerelateerde uitkeringen (WW, WIA, WAO,
WAZ, ZW). Er is sprake van een grote spreiding in de hoogten van de
uitkeringen. De precieze consequenties bij overgang van een loongerelateerde uitkering naar de AOW verschillen dus per persoon.
De leden van de SP-fractie vragen of de regering heeft overwogen om een
overbruggingsregeling voor deze groep in het leven te roepen, Zo ja,
welke opties zijn overwogen en waarom zijn deze afgevallen en zo nee,
waarom niet, zo vragen zij.
Zoals aangegeven bij de beantwoording onder 3. «Hoofdlijnen van het
wetsvoorstel» van de vragen van de leden van de fracties van CDA,
Groenlinks en PvdA worden er geen nadere compensatiemaatregelingen
getroffen. In het licht van de bij dat antwoord genoemde argumenten en
de geboden overgangstermijn zijn geen concrete opties overwogen.
De leden van de fractie van de SP vragen waarom de omvang van de
groep niet-uitkeringsgerechtigden die niet op de arbeidsmarkt participeren en geen inkomen heeft, niet bekend is. Zij vragen tevens of er wel
een schatting kan worden gegeven van deze groep.
Onder de 165.000 tot 220.000 mensen die door dit wetsvoorstel eerder
AOW-gerechtigd worden, bevinden zich mensen die niet op de arbeidsmarkt participeren en niet-uitkeringsgerechtigd zijn. Dit hangt samen met
de leefvorm, het arbeidsverleden en de vermogenspositie. Deze mensen
ontvangen eerder AOW, waardoor ze een inkomen hebben en erop
vooruit gaan. Er is geen zicht op de omvang van deze groep. Hiervoor zou
nader onderzoek nodig zijn op basis van microdata van het CBS.
De leden van de SGP-fractie lezen dat onderdeel van het wetsvoorstel is,
een verlaging van de LIV en een afschaffing van de jeugd-LIV. Klopt het
dat deze maatregel met name voor rekening komt van de lage inkomens,
zo vragen zij. En klopt het dat daardoor een aanzienlijk deel van de
dekking van de temporisering van de AOW-leeftijd ten koste gaat van de
lage inkomens, zo willen zij weten.
Het (jeugd-)LIV is een tegemoetkoming aan werkgevers. De dekking uit de
Wet tegemoetkomingen loondomein (Wtl) komt daarmee financieel voor
rekening van werkgevers. Het doel van het LIV is de werkgelegenheid aan
de onderkant van de arbeidsmarkt te stimuleren. Door het hoge LIV-tarief
te halveren bestaat de kans dat het stimulerende effect kleiner wordt. Er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 223, nr. 6

9

zijn nog geen harde cijfers beschikbaar over het effect van het huidige
(jeugd-) LIV op de werkgelegenheid. Het kabinet gaat het effect van de
huidige LIV op de werkgelegenheid daarom laten onderzoeken en zal uw
Kamer daarover voor het eind van dit jaar informeren.
4. Artikelsgewijze toelichting
De leden van de SP-fractie vragen wat de formule in artikel 7a, tweede lid,
moet worden om de afspraak van het principeakkoord dat de ontwikkeling
van de AOW-leeftijd met ingang van 2025 voor 2/3 gekoppeld wordt aan
de ontwikkeling van de resterende levensverwachting op 65 jaar te
verwezenlijken.
De leden van de SP-fractie vragen eveneens waarom het niet mogelijk is
om vooruit te lopen op een toekomstig wetsvoorstel dat de minder harde
koppeling gaat regelen. Ook vragen zij wanneer het wetsvoorstel dat de
minder harde koppeling aan de levensverwachting gaat regelen uiterlijk
door beide Kamers moet worden behandeld omdat inwerkingtreding per
1 januari 2020 gaat gelden.
De leden van de SP-fractie vragen verder of kan worden uitgelegd
waarom op de website van de rijksoverheid in de tabel AOW-leeftijden op
basis van principeakkoord van juni 2019 voor de jaren 2025 tot en met
2027 wordt uitgegaan van 67 jaar. Waarom steeg op basis van de huidige
situatie in 2022 door de koppeling met de levensverwachting de
AOW-leeftijd wel met 3 maanden en in de nieuwe situatie pas in 2028, zo
vragen zij.
De leden van de SP-fractie vragen of het klopt dat wanneer de
AOW-leeftijd wel in 2025 naar 67 jaar en 3 maanden zou gaan alle
AOW-leeftijden in de jaren daarna verschuiven en dat de AOW-leeftijd in
2060 dan ook hoger zou zijn dan 69 jaar en 6 maanden. Ook vragen zij
waarom dit zo naar buiten is gecommuniceerd?
Het kabinet en sociale partners zijn, mede in het licht van de motie Van
Haersma Buma cs., overeengekomen om de koppeling van de
AOW-leeftijd en pensioenrichtleeftijd aan de resterende levensverwachting te matigen. Hierdoor blijft de verhouding tussen de duur van het
werkzame leven en de duur van het pensioen ook voor volgende
generaties meer in evenwicht.
Concreet is afgesproken dat de ontwikkeling van de AOW-leeftijd met
ingang van 2025 voor 2/3 gekoppeld wordt aan de ontwikkeling van de
resterende levensverwachting op 65 jaar.
Uitgangspunt bij de nieuwe koppeling van de AOW-leeftijd aan de
levensverwachting is de AOW-leeftijd van 67 jaar in 2024. Dit betekent dat
vanaf dan elk jaar levenswinst wordt vertaald in gemiddeld 8 maanden
langer doorwerken en gemiddeld 4 maanden langer AOW-pensioen. De
koppeling van de pensioenrichtleeftijd aan de levensverwachting zal op
vergelijkbare wijze worden aangepast.
Het mitigeren van de koppeling van de AOW-leeftijd en pensioenrichtleeftijd aan de resterende levensverwachting vanaf 65 jaar is niet in het
voorliggende voorstel van wet opgenomen. Het wetsvoorstel over
temporisering van de AOW-leeftijd per 2020 en daarna moet op zeer korte
termijn gereed zijn, gelet op de uitvoeringsaspecten en overgangstermijn
voor burgers. Het aanpassen van de koppeling van de AOW-leeftijd aan
de levensverwachting wordt pas actueel vanaf 2024. In het najaar van
2019 zal ik de Kamer informeren over de voortgang van de uitwerking van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 223, nr. 6

10

de hoofdlijnen van het SER-advies. Vervolgens neemt het kabinet de weten regelgeving ter hand die nodig is voor uitwerking van het principeakkoord en daar maakt de aangepaste koppeling onderdeel vanuit. De
nadere uitwerking van deze koppelingssystematiek in formules en
concrete wetsartikelen en de samenhang tussen de AOW-leeftijd en
pensioenrichtleeftijd, zal dan ook ter hand worden genomen.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid ondertekent deze nota
mede namens de Staatssecretaris van Financiën.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
W. Koolmees

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 223, nr. 6

11