Evaluatieonderzoek Gezondheidszorg Caribisch
Nederland na de transitie, oktober 2010

in opdracht van het Ministerie van VWS uitgevoerd door
GQCconsult

R.W. Verrips

Naarden, 31 maart 2013

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 1 van 66

Evaluatieonderzoek in opdracht van het Ministerie van VWS naar:

“Welke toezeggingen rondom de transitie naar bijzondere gemeenten van
de BES zijn gedaan op het gebied van de gezondheidszorg, welke
resultaten dat heeft opgeleverd, hoe zich dat verhoudt met de
verwachtingen van de eilanden en wat dat betekent voor de toekomstige
inzet in Caribisch Nederland.”1

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 2 van 66

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting

4

1. Vooraf

7

2. Achtergrond en aanpak onderzoek

8

3. Hoofddoel: de voorzieningen en de zorg naar een voor Nederland
aanvaardbaar niveau brengen

15

4. Voor iedereen toegankelijke zorg

19

5. Inrichting governance

24

6. Financiering en bekostiging

26

7. Infrastructuur

27

8. Abortus

30

9. Euthanasie

31

10. Acute zorg en spoedvervoer Caribisch Nederland

33

11. Bonaire: Huisartsenzorg

36

12. Bonaire: Ziekenhuis, medisch specialistische zorg

38

13. Sint Eustatius en Saba: Huisartsenzorg

43

14. Sint Eustatius en Saba: Medisch specialistische zorg en uitzendingen

46

15. Langdurige en ouderenzorg Caribisch Nederland

48

16. Geneesmiddelen

51

17. Verslavingszorg en geestelijke gezondheidszorg (GGZ)

53

18. Publieke gezondheidszorg

55

19. Geneeskundige hulpverlening bij ongevallen en rampen

57

20. Mondzorg Caribisch Nederland

59

21. Hulpmiddelen Caribisch Nederland

61

22. Paramedische zorg, Fysiotherapie

63

23. Noten

65

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 3 van 66

Managementsamenvatting

Per 10 oktober 2010 verkregen Bonaire, Sint Eustatius en Saba de status van bijzonder
openbaar lichaam binnen Nederland, vaak aangeduid als ’bijzondere gemeenten’. Dit
schiep nieuwe verantwoordelijkheden voor zowel de eilandbesturen als voor de
Nederlandse regering. In de aanloop naar oktober 2010 formuleerden zij een aantal
ambities om de geconstateerde achterstanden in te lopen en duurzaam een aantal zaken
te verbeteren. Naar verwachting moest in hoog tempo veel gebeuren aan de
gezondheidszorg. Hiertoe werden diverse adviezen ontwikkeld en plannen gemaakt. Ook
werden enkele investeringen gedaan om snel zichtbare en grote stappen te zetten,
primair gericht op veiligheid en kwaliteit.
Nu, twee jaar na de transitiedatum, wil de minister van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (VWS) weten wat er is gebeurd in relatie tot de doelstellingen en verwachtingen en
wat er de komende tijd met prioriteit moet gebeuren. GQCconsult verrichtte het
afgelopen half jaar deze evaluatie.
GQCconsult focuste op een aantal doelen die vanuit VWS direct beïnvloedbaar zijn en
waarvoor VWS primair verantwoordelijk is, zoals de hoofddoelstelling: ‘de realisatie van
voorzieningen en zorg op een voor Nederland aanvaardbaar niveau’ en de realisatie van
een zorgverzekering. De uitwerking van deze doelstelling bleek soms in meer of mindere
mate abstract geformuleerd. Dat maakte de evaluatie lastig. GQCconsult heeft daarom
ook naar de richting en intentie van de uitwerking van de doelstelling gekeken. Hiernaast
bekeek het een aantal zorgthema’s die essentieel zijn voor kwaliteit en toegankelijkheid
van zorg en/of in discussies met de Tweede Kamer regelmatig als aandachtspunt werden
benoemd.
Er is een aantal grote stappen gezet. In een bijna ongekend tempo zijn grote
veranderingen ten faveure van de kwaliteit van zorg gerealiseerd:


Er is een publieke zorgverzekering opgezet.



Iedere inwoner heeft thans toegang tot noodzakelijke zorg, voorheen waren grote
groepen onverzekerd.



De geneesmiddelenvoorziening is aanzienlijk verbeterd terwijl de kosten sterk zijn
verlaagd.



Verslavingszorg en GGZ zijn afgelopen jaar opgezet en vindt grotendeels op de
eilanden zelf plaats.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 4 van 66



In Bonaire is het ziekenhuis gedeeltelijk verbouwd, de basisspecialismen zijn
ingevuld en er is structurele samenwerking met het VU/AMC. Het aantal medische
uitzendingen is daardoor beperkt.



Voor zover medische uitzendingen plaatsvinden, ontvangen patiënten in Colombia
en Guadeloupe hoogwaardige zorg.



Op Bonaire kan state of the art gedialyseerd worden. Patiënten hoeven niet langer
drie maal per week naar Curaçao.



De spoedeisende hulpverlening is door aankoop van ambulances en de
mogelijkheid van helikopter-evacuatie aanzienlijk verbeterd.



Voor Bonaire zal in 2013 een air-ambulance jet ter beschikking komen voor
spoedvervoer naar noodzakelijke hulpverlening buiten het eiland.



Een deel van de volwassen bevolking heeft thans een gesaneerd gebit.

Als de ‘realisatie van voorzieningen en zorg op een voor Nederland aanvaardbaar niveau’
als hoofddoel wordt gesteld, dan is men met name op Bonaire goed op weg. Dit blijkt ook
uit een recent belevingsonderzoek onder de bevolking en uit de overwegend positieve
oordelen van professionals.
Vooral de publieke gezondheidszorg, de GHOR en de bereikbaarheid van de basis
specialistische zorg op Saba en Sint Eustatius noodzaken echter tot vervolg activiteiten.
Doordat vele zaken zoals aanspraken vanuit de zorgverzekering pas laat waren
gerealiseerd, is de communicatie met de bevolking niet altijd soepel verlopen. Ook na
oktober 2010 was dit een probleemgebied. Er waren wel veel communicatie-inzetten en –
uitingen, maar de boodschap kwam niet altijd over bijv. omdat de verwachtingen, onder
meer over wat de transitie zou opleveren, vaak te hoog gespannen waren. Bovendien
was niet alle voor de transitie noodzakelijke wet- en regelgeving op tijd gereed. Dit
maakte de voorbereidingsperiode kort. Extra handicap hierbij was de val van het kabinet
dat in de aanloop naar oktober 2010 een half jaar demissionair was.
Van belang is dat meer grip op kosten/baten van de zorg wordt verkregen. Welke
outcome tegen welke kosten is nog niet goed inzichtelijk te krijgen: een van de zwakke
punten was en is thans nog het gebrek aan systematische registraties. Duidelijk is wel
dat de raming van de kosten, onder ander door het gebrek aan gegevens en dus ook
sturingsmogelijkheden, ieder jaar forse bijstelling behoefden.
In de aanloop naar de transitie was met de eilandbesturen overeengekomen om een
aantal projecten op korte termijn, uiterlijk 2012, te realiseren. Lang niet alle van deze
Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 5 van 66

korte termijn projecten zijn gerealiseerd. Op basis van voortschrijdend inzicht blijkt dit
niet altijd ernstig. Bovendien was de realisatie van veel projecten, voor de periode tot en
met 2012, mede afhankelijk gesteld van onder meer de beschikbare middelen en het
absorptievermogen van de eilanden.
De hoofdaanbeveling is: laat nu het stof neerdalen en de veranderingen zich inregelen.
Consolideer wat er nu is ingezet en bouw dit in detail verder uit. Pleeg komende paar jaar
geen grote nieuwe interventies. Krijg inzicht in wat er allemaal gebeurt (informatie over
productie, kwaliteit en kosten) en wat de gewenste en ongewenste effecten zijn van de
forse interventies. Intensiveer gericht de communicatie en houd druk op de verdere
implementatie, anders zakt het snel weer terug.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 6 van 66

1. Vooraf
Dit rapport, als neerslag van een evaluatieonderzoek, is in opdracht van het Ministerie
van VWS, opgesteld door mr. drs. R.W. Verrips, GQCconsult, in de periode juli 2012 –
januari 2013.
De uitvoering is hierbij ondersteund door mevr. W.M. van der Wiele MA, Rijkstrainee.
De tekst is niet gericht op bepaalde personen, maar bedoeld als van algemene aard te
zijn. Er is gestreefd naar maximale actualiteit van de gebruikte en weergegeven
informatie. Iedere doorlooptijd kan echter het gevolg geven dat sommige informatie niet
meer actueel is.
De opsteller dankt de geïnterviewden voor de medewerking aan het onderzoek.
R.W. Verrips
Naarden, 31 maart 2013

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 7 van 66

2. Achtergrond en aanpak onderzoek
a. Achtergrond
Op 22 oktober 2005 werd in een bestuurlijk besluit vastgelegd dat de staatkundige
verhoudingen binnen het Koninkrijk zouden gaan veranderen. Curaçao en Sint Maarten
zouden dezelfde status aparte binnen het Koninkrijk krijgen als Aruba. Bonaire, Saba en
Sint Eustatius kozen voor directere banden met Nederland. Deze drie eilanden kregen op
10 oktober 2010 (101010) dan ook de status van openbaar lichaam van Nederland.
Bonaire, Saba en Sint Eustatius vormen tezamen Caribisch Nederland; deze eilanden
worden ook wel aangeduid als de BES-eilanden.
Door de nieuwe status moest er nagedacht worden over de aanpassingen die nodig
waren om in de besturing en inrichting inderdaad als openbaar lichaam van Nederland te
kunnen functioneren. De historie had immers per eiland een groot verschil in
bijvoorbeeld voorzieningenniveau doen ontstaan. Bovendien bestonden er grote
financiële tekortkomingen.
Dit gold in grote mate ten aanzien van onderwijs en gezondheidszorg. Er werd dan ook
verwacht dat hier veel in geïnvesteerd moest worden om achterstanden weg te werken
en een gezonde basis voor de toekomst te leggen. De minister van VWS kreeg na
101010 de eindverantwoordelijkheid op het gebied van gezondheidszorg in Caribisch
Nederland.
Nu, twee jaar na de transitiedatum, wil het Ministerie van VWS een overzicht hebben van
-globaal gesteld- wat de doelen waren, wat er gebeurd is en wat de komende tijd met
prioriteit gedaan moet worden. Een evaluatie ex post van de aanpak op het gebied van
de gezondheidszorg in Caribisch Nederland dus. Dit is per brief van 4 juni 2012 aan de
Tweede Kamer toegezegd.2
De uitkomst van de evaluatie wordt in het rapport dat voor u ligt beschreven.
Verwachtingen
De transitie heeft grote impact voor de bevolking en staat in een groot en complex
politiek krachtenveld, zowel op Bonaire, Saba en Sint Eustatius (en Curaçao, Aruba en
Sint Maarten) als in Europees Nederland. Er is dan ook veel overlegd, gesproken en
media-aandacht geweest voorafgaand aan de transitie. Dit leidde naast de harde
toezeggingen en doelstellingen ook tot meer zachte verwachtingen, die echter in de

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 8 van 66

realisatie van de doelstellingen grote impact hebben en tot problemen kunnen leiden.
Daarom is de vraag welke verwachtingen zijn gewekt ook relevant.

b. Doelstellingen van het onderzoek en aanpak
De keuze voor een evaluatieonderzoek is het gevolg van het niet aanwezig zijn van een
monitoringssysteem. In aansluiting hierop dienen aanbevelingen voor de nabije
toekomst te worden gegeven. In de brief aan de Tweede Kamer is dit als volgt
geformuleerd:
´In de tweede helft van dit jaar laat ik een evaluatie doen welke toezeggingen rondom
de transitie naar bijzonder gemeenten van de BES zijn gedaan op gebied van de
gezondheidszorg, welke resultaten dat heeft opgeleverd, hoe zich dat verhoudt met de
verwachtingen van de eilanden en wat dat betekent voor de toekomstige inzet in
Caribisch Nederland’.3
Hoewel vaak onder één noemer gesteld, zijn de eilanden van Caribisch Nederland zeker
niet aan elkaar gelijk. Op een aantal punten zal dus een onderscheid worden gemaakt
tussen de eilanden.
Er lag een bestuurlijk vastgesteld Middellange Termijn Huisvestings- en Zorgplan (MLTP)4
dat op hoofdlijnen uitgangspunt van het verdere beleid zou zijn. De uitvoering is een
proces met iteratieve aspecten geweest, gebaseerd op snel grote stappen zetten om
zorgveiligheid en kwaliteit te verhogen en verder vooral praktisch van insteek.
Hier overheen ligt, passend bij de verantwoordelijkheid van het Ministerie van VWS het
doel om voor Caribisch Nederland te zorgen dat de bevolking toegang tot goede zorg kan
krijgen5. Hiertoe heeft het Ministerie van VWS een aantal doelen gesteld die het mogelijk
zouden moeten maken om snel grote stappen te zetten om moderne, verantwoorde zorg
te kunnen doen leveren. Gezondheidszorg is een breed begrip en daarom is ten behoeve
van het onderzoek afbakening en ordening aangebracht in thema’s. Hiervoor is als
uitgangspunt genomen de thema’s die vaak zijn genoemd als aandachtspunt in de
diverse formele overlegstukken en die in Kamervragen aan de orde is geweest,
aangevuld met de informatie uit de voorbereidende gesprekken. Uit deze informatie zijn
de volgende doelstellingen gedestilleerd:
1. Voor iedereen toegankelijke, kwalitatief goede zorg:


zorgverzekering



kwalitatief goed en toegankelijk zorgaanbod.

2. Inrichting van de governance:


‘privatisering’: scheiding tussen politiek, beleid en uitvoering; ontvlechting
zorguitvoering uit openbaar bestuur

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 9 van 66



adequaat toezicht.

3. Grip op de kosten: onder andere door inzicht en sturingsinstrumenten te
realiseren.
4. Infrastructurele impulsen:


organisatie, facilitering van de uitvoering



fysieke infrastructuur, met name enkele investeringen die, ook zichtbaar, snel
grote sprongen voorwaarts zouden leveren.

5. Aanpassingen aan de wet- en regelgeving, bijvoorbeeld ten aanzien van de
geneesmiddelen en ter uitvoering van het amendement dat de abortus- en
euthanasiewetgeving een resp. twee jaar na transitiedatum geïmplementeerd
moet zijn.
Voor het doel ‘kwalitatief goed en toegankelijk zorgaanbod’ is voor een aantal
onderwerpen nadere doelen gesteld. Deze regarderen weliswaar ook het Ministerie van
VWS, maar na de transitie ligt de primaire verantwoordelijkheid voor realisatie bij
‘uitvoerders’, zoals de eilandbesturen, zorginstellingen en huisartsen.
Op basis van de genoemde bronnen krijgen de volgende thema’s aandacht:


Geneesmiddelen



Verslavingszorg en geestelijke gezondheidszorg (GGZ)



Publieke gezondheidszorg



GHOR



Acute zorg en spoedvervoer



Huisartsenzorg



Ziekenhuiszorg, medisch specialistische zorg



Langdurige zorg en ouderenzorg



Mondzorg



Hulpmiddelen



Paramedische zorg/fysiotherapie



Abortus



Euthanasie

Het onderzoek bestrijkt voornamelijk de periode tussen oktober 2010 en najaar 2012.
Maar in de aanloop naar deze verantwoordelijkheid zijn ook activiteiten ontplooid; waar
deze aan de orde zijn, worden ze meegenomen. Doelstellingen zijn vaak vermeld in
termen van korte termijn, middellange termijn of lange termijn. De periode tot najaar
2012 wordt in dit onderzoek als korte termijn beschouwd. Hiermee wordt aangesloten bij
de terminologie die in de periode naar oktober 2010 met betrekking tot het zogenaamde

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 10 van 66

Middellange Termijn Huisvesting en Zorgplan (MLTP)6 is gebruikt en bestuurlijk als
hoofdlijn is overeengekomen.7
Het ambitieniveau ten aanzien van kwaliteit van zorg; leidraad in het onderzoek
Een van de eerste doelen was de voorzieningen naar een bepaald niveau helpen zodat de
bevolking een flinke verbetering in kwaliteit van de gezondheidszorg zou krijgen. De
minister van VWS heeft naar de Tweede Kamer gesteld dat iedere Nederlander recht
heeft op goede zorg8. Dit geldt vanzelfsprekend ook voor Caribisch Nederland; het is
immers niet goed uit te leggen dat niet voor alle onder het land Nederland begrepen
inwoners hetzelfde niveau van zorg het streefdoel is.
Er zijn uiteenlopende formuleringen geweest als het gaat om welk niveau van zorg op
enig moment op de eilanden bereikt zou moeten worden. Omdat na de
aanvangsdiscussies, als hét doel werd gesteld dat het Nederlandse niveau (op z’n minst)
richtinggevend of het referentiekader is, is dit als hoofdevaluatiecriterium gehanteerd 9.
Wat dan dit niveau is, wordt bezien aan de hand van de invulling van het begrip
‘verantwoorde zorg’. Dit is in Nederland een wettelijk vastgesteld en inmiddels redelijk
geoperationaliseerd begrip als het gaat om de zorg die een inwoner van Nederland
minimaal mag verwachten. Het is ook het uitgangspunt van de Inspectie voor de
Gezondheidszorg (IGZ) bij haar toezicht. De Wet Zorginstellingen BES stelt eveneens dat
er zorg wordt aangeboden die verantwoord is.
Voor dit onderzoek wordt het volgende als referentie gehanteerd voor verantwoorde
zorg. Hierbij wordt aangesloten bij de invulling zoals die algemeen geldt in de literatuur
(en in Nederland) en waarbij tevens wordt aangesloten bij de BES-invulling10:
´Een zorgaanbieder biedt zorg aan die verantwoord is. De zorg moet hiertoe aan de
volgende criteria voldoen: de zorg dient veilig, tijdig, doelmatig, patiëntgericht,
doeltreffend/effectief en toegankelijk te zijn. Hierbij natuurlijk rekening houdend met wat
redelijkerwijs kan, gegeven aspecten als geografie, volume en financiële middelen´. Zie
Bijlage 2 voor nadere toelichting.
Omdat er weinig geregistreerd en gemeten werd is niet voor alle criteria goed na te gaan
in welke mate hieraan wordt voldaan. In die situaties is het belangrijk na te gaan wat
gebruikers en zorgverleners ervan vinden.
Als we als hoofddoel stellen: de zorg naar een voor Nederland aanvaardbaar niveau
brengen en houden, met als minimum ‘verantwoorde zorg’, en de voor verantwoorde
zorg onderliggende criteria zijn niet (goed) te beoordelen, dan zijn er in essentie drie
zaken die er echt toe doen:
A. Wat vindt de bevolking ervan (ervaringen, beleving)?
Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 11 van 66

B. Wat vinden de professionals ervan: wordt professioneel acceptabele zorg
geleverd?
C. Wordt die zorg doelmatig (macro en micro) geleverd, zodat continuïteit geborgd
is?
Als op deze drie punten positief wordt gescoord, dan, zo kan gesteld worden, is het doel
bereikt.

c. Uitvoering van het onderzoek
Het onderzoek is door opdrachtgever aan een onafhankelijke externe onderzoeker
uitbesteed. In de uitvoering is daarbij ondersteuning verleend door een door de
opdrachtgever ter beschikking gestelde Rijkstrainee van het Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties.
Om aan de eisen van validiteit en betrouwbaarheid te voldoen is ervoor gekozen voor
een groot aantal interviews te houden en veel documenten te bestuderen. Niet alleen
formele documenten, maar ook bijv. uitingen in de media. Daarmee werd het probleem
van het ontbreken van systematische registraties in belangrijke mate ondervangen.
Leidraad hierbij waren de onderzoeksvragen, zoals in Bijlage 1. nader beschreven.
Hierbij zijn naast de beleidsmakers ook in ruime mate de belanghebbenden bij het proces
en/of de uitkomst betrokken. De desk research is zowel in Nederland als vanuit Caribisch
Nederland (met name Bonaire) uitgevoerd. Er werden bijna tweehonderd stukken
bestudeerd, van formele overeenkomsten, kamerstukken etc. tot aan interviews en blogs
in kranten en via internet.
Er werden vijfenzeventig (semi-gestructureerde) interviews uitgevoerd, met in totaal
tachtig personen. Onderverdeeld naar groep:
Bestuurders (eiland, Nederland): 13
Ambtelijk, management van zorgaanbieders en andere ‘uitvoerders’: 22
Professionals:


huisartsen: 9



medisch specialisten: 11



Overige professionals (apothekers, fysiotherapeuten, tandartsen): 7



Overigen, zoals medewerkers van uitvoerders: 18

Er bestond vaak geen overzicht van onbetwiste feiten, dus het gaat veelal om, bijv. door
de tijd beïnvloede, percepties en meningen. Consistente percepties (gezamenlijk met
andere bronnen) moeten gezamenlijk de nodige hardheid leveren op basis waarvan

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 12 van 66

conclusies gerechtvaardigd zijn. Verder is niet uit te sluiten, ondermeer door de kleine
schaal, dat er interacties zijn geweest tussen geïnterviewde en nog te interviewen
personen. Door een relatief groot aantal interviews te houden, de geconcentreerde
interviewperioden en het grote aantal diverse bronnen te bestuderen is de invloed van dit
soort problemen beperkt.
Voorts werd, waar mogelijk, een keten ‘afgelopen’ en met de verschillende personen die
een functie in één keten hadden, gesproken. Zo’n keten kan een zorgketen zijn, maar
ook een lijn van bestuurlijk verantwoordelijken. Verder werd uiteraard een aantal
bestuurlijk, ambtelijk en uitvoerend verantwoordelijken of betrokkenen gesproken van
‘toen’ en nu. Als meningen strijdig bleken werd bezien of er nog aanvullende informatie
verkregen kon worden, bijvoorbeeld door een aanvullend interview. Zo werd getracht
eenzijdige beelden zoveel mogelijk te vermijden dan wel deze in een perspectief te
plaatsen.
Er vonden gesprekken plaats met personen in Nederland, Bonaire, Sint Eustatius en
Saba, maar ook op Sint Maarten en met enkele personen op Curaçao. De laatste twee
omdat deze eilanden een belangrijke rol spelen of speelden in de behandeling van
patiënten die niet in Caribisch Nederland terecht konden.
Degenen die voor een interview benaderd werden, ontvingen bij de benadering of circa
een week voordat het gesprek plaatsvond informatie per e-mail over doel, aanleiding en
de onderzoeksvragen. Alle benaderde personen waren zeer bereid tot een gesprek; dit
was vaak binnen korte tijd te regelen. Een enkele maal werd wel gesteld dat dit het
zoveelste gesprek was, dat men al die delegaties, verzoeken tot gesprekken niet meer
aankon en wat dit nu anders was. Toen uitgelegd werd waar dit over zou gaan was de
bereidheid groot. Vaak is gesteld dat men het zeer positief vond dat dit onderzoek door
het Ministerie van VWS werd geëntameerd.
Bij de inleiding van het gesprek werd de doelstelling aangegeven. Voorts werd de status
van het gesprek en de informatie toegelicht, onder meer dat er zonder toestemming niet
uit geciteerd zal worden. Indien men dit wenste werd een conceptverslag van het
gesprek nagezonden waarop men kon reageren om feitelijke onjuistheden weg te nemen.
De gesprekken vonden ‘semigestructureerd’ plaats: er was een aantal vragen dat altijd
aan de orde kwam en er was veel ruimte voor overige informatie. De gesprekken
duurden in het algemeen 1 – 1,5 uur. In verreweg de meeste gevallen was men
enthousiast over de evaluatie en over het gesprek. Circa de helft van het aantal
gesprekken werden door twee personen uitgevoerd, de overige door één onderzoeker.
De situatie, het onderwerp en praktische mogelijkheden hebben de keuze hierin bepaald.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 13 van 66

De interviews werden in de periode juli t/m oktober 2012 uitgevoerd, voornamelijk
geconcentreerd in twee periodes. Door slechte weersomstandigheden kon met name een
aantal interviews op Sint Eustatius niet doorgaan. Voor zover mogelijk werden deze via
skype alsnog uitgevoerd. Dit betrof vijf gesprekken. Enkele gesprekken vonden
telefonisch plaats. Iedereen was zeer bereid om desgewenst nog nadere informatie te
verstrekken, bijvoorbeeld per e-mail. Hiervan is in een aantal gevallen gebruik gemaakt.
Van ieder gesprek werd een uitgewerkt verslag gemaakt, op basis van de waarnemingen
en aantekeningen van beide interviewers waar van toepassing, om de informatie niet te
verliezen. De informatieverzameling werd afgesloten op 13 november 2012.
Tenslotte: de periode die geëvalueerd werd is een korte, in feite twee jaar. Gebleken is
tijdens het onderzoek dat, zoals zo vaak, de vraag stellen al leidt tot veranderingen en
acties. Deze evaluatierapportage en aanbevelingen moeten dus in een tijdsperspectief
worden gezien: het is een momentopname. Het betreft voorts een groot aantal
onderwerpen, breed over de gezondheidszorg. Deze onderwerpen worden dan ook
gecondenseerd weergegeven op basis van de onderzoeksvragen.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 14 van 66

3. Hoofddoel: de voorzieningen en de zorg naar een
voor Nederland aanvaardbaar niveau brengen.

a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen:
De zorg naar een voor Nederland aanvaardbaar niveau brengen. En vervolgens:
vermindering van de inzet van het Ministerie van VWS, totdat ‘het lekker loopt’11. De
verwachtingen die zijn ontstaan: ‘Op de BES eilanden komt zorg van Nederlands niveau’,
een beeld dat vervolgens, vaak geïdealiseerd, een eigen leven ging leiden.

b. Reëel doel?
Indien getoetst aan de in Nederland gebruikelijke vertaling van verantwoorde zorg, dan
is het hoofddoel een reëel doel, onder meer omdat de gangbare omschrijvingen rekening
houden met de omgevingsmogelijkheden en andere reële beperkingen. Duidelijk is
overigens dat dit hoofddoel niet in de twee jaar van 2010 tot 2012 gerealiseerd kon
worden, daarvoor is die periode te kort.
Het gaandeweg ontstane doel om, na de aanloopperiode waarin de kaders opgezet
moeten worden, meer op afstand te komen van het Ministerie van VWS is deels reëel
maar deels ook niet. Gelet op de schaalgrootte, beperkte kennis en kleine populatie
waaruit de nodige competenties geput moeten worden, is het niet reëel te
veronderstellen dat het Ministerie van VWS op met Europees Nederland vergelijkbare
afstand kan komen te staan. Er zal altijd door of vanwege het Ministerie van VWS
ondersteuning nodig blijven.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
Het doel van verantwoorde zorg op alle zorggebieden is nog niet bereikt, maar de
realisatie is wel goed op weg. Er zijn grote wezenlijke stappen gezet. De eerste tijd was
er een groot gat tussen de in de aanvang gestelde doelen, verwachtingen, beelden, en
datgene wat werd gerealiseerd in de beleving van de eilandbewoners. Gaandeweg is dit
gat verkleind.

d. Analyse
Als we voortbouwen op de minimumcriteria zoals in Hoofdstuk 2 gesteld voor
aanvaardbare zorg (oordeel bevolking , oordeel professionals, doelmatig geleverd) en bij
gebreke van de nodige betrouwbare registraties, komen we tot het volgende beeld.
Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 15 van 66

In het in november 2012 gepubliceerde Belevingsonderzoek12 wordt geconcludeerd dat
nu 56% van de bevolking tevreden is over de kwaliteit van zorg (tegenover 38% in
201113 , 14% is ontevreden (36% in 2011). Van de ondervraagden stelt 61% dat de
medische zorg ten opzichte van de periode voor oktober 2010 is verbeterd (was 36%).
Dat het slechter is dan vroeger, zegt 13% (was 37%). Positief gestemd over de
ontwikkelingen van de gezondheidszorg naar de toekomst is 74% (was 60%).
Somberheid leeft er slechts nog bij 6%. Het belevingsonderzoek geeft een positief beeld
en bovenal een snel oplopende trend qua oordeel.
De geïnterviewde professionals geven het niveau gemiddeld een voldoende (alleen Sint
Eustatius is nog wel zorgelijk).
In zoverre is het doel dus aardig bereikt.
De voorbereidingsperiode, tot 101010, was geen voorwerp van onderzoek. Wel is
gebleken dat deze periode invloed heeft gehad op de beleving van de uitkomst van de
periode tussen 101010 en najaar 2012. Daarbij gaat het met name om verwachtingen
die zijn gewekt waar ‘Nederland’ nu nog steeds vaak aan wordt gehouden, of op z’n
minst aan wordt herinnerd. In de aanvang zijn er over het te bereiken niveau wel
uitspraken gedaan die nu als ‘te enthousiast’ zijn te kwalificeren. Ook met de wetenschap
van ‘toen’. Maar het was ook een bijna onmogelijke opgave gelet op de politieke
omgeving en voortgang. In deze voorbereidingsperiode viel het Kabinet Balkenende IV,
het was in de zomer van 2010 demissionair. Voorts werd in de voorbereiding de keuze
voor een nieuwe staatkundige structuur door Bonaire weer ter discussie gesteld. In het
licht van dit alles is er, bijna tegen de klippen op en in hoog tempo, veel gerealiseerd op
weg naar verantwoorde zorg. Ook al in de voorbereidingsperiode naar 101010. Verreweg
de meeste geïnterviewden zijn positief over hoe het nu gaat en over de grote
verbeteringen die snel tot stand zijn gebracht, maar zijn kritisch over de weg er naar toe.
Dit betreft dan zowel de voorbereidingsperiode als de periode na 101010.
Een belangrijk punt is de cultuurverschillen tussen de eilanden onderling en met
Nederland. Dit wordt nogal eens onderschat. Op de eilanden voelt men zich vaak niet
begrepen of gerespecteerd. Een kanttekening hierbij is: respect gaat wel twee kanten op.
Voorts is er het beeld dat het op de eilanden nu ‘zero tolerance’ is ten aanzien van
onvolkomenheden in de zorg. Er wordt door sommigen een perfecte wereld verwacht,
althans dit wordt min of meer uitgesproken en verspreid. Waarbij de idee van wat perfect
is niet eenduidig is. Een incident wordt vaak uitvergroot met als boodschap: dit is
onverkwikkelijk, ontoelaatbaar, er moet alles aan gedaan worden om dit te voorkomen.
Het door een aantal geïnterviewden uitgesproken beeld van zoals dat in Europa gaat of
Nederland in het bijzonder is nogal eens bezijden de werkelijkheid.
Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 16 van 66

Natuurlijk moet gestreefd worden naar ‘optimale’ kwaliteit in relatie tot doelmatige
besteding van middelen, zowel inhoudelijk als ten aanzien van patiëntvriendelijkheid.
Kwaliteitszorg, governance, professioneel klachtenmanagement en toezicht moeten
ervoor zorgen dat deze tendens er is. Communicatie, uitstraling en dergelijke is cruciaal,
op alle niveaus en via alle wegen. Het uitgangspunt hierbij zal moeten zijn: inhoudelijke
kwaliteit zoals dat in Nederland aanvaardbaar wordt geacht. Vervolgens speelt ‘het
gemak’, afgezet tegen de kosten, een belangrijke rol.
De bereikte resultaten kunnen beter worden ‘verkocht’.
Een veel gehoord voorbeeld van onvolkomenheden in de zorg zijn taalproblemen. Met
name in relatie tot uitzendingen naar Guadeloupe. Vooropgesteld: taal is cruciaal in de
relatie arts-patiënt (hoewel vreemd genoeg juist dit argument nooit wordt genoemd).
Intussen wordt er uitstekende zorg geboden en gaat het om minder dan 2% van het
totaal aantal uitzendingen vanuit Caribisch Nederland. Dit neemt niet weg dat het voor
een individu een groot probleem kan zijn.

e. Aanbevelingen
In zijn algemeenheid:
Laat nu het stof neerdalen en de veranderingen zich inregelen. Consolideer wat er nu is
ingezet en bouw dit in detail verder uit. Pleeg komende paar jaar geen grote, nieuwe
interventies. De absorptiecapaciteit van zowel bevolking als de instellingen en
zorgverleners is wel bereikt. Ga inzicht krijgen in wat er allemaal gebeurt (ook financieel)
en wat de gewenste en ongewenste effecten zijn van de forse interventies. Maar houd de
druk wel op de implementatie, laat het niet ontglippen. Want dan zakt het snel weer
terug. Intensiveer de communicatie. Het is nog niet zo ver dat het ‘uit zich zelf’ ‘lekker
loopt’.
Het is wel nodig hier enige uitzonderingen op te maken. Op het gebied van de publieke
gezondheidszorg, infectieziektepreventie en de GHOR is extra actie nodig. Ook de
infrastructuur van zorg op met name Saba en Sint Eustatius behoeft verbetering, zoals
de (nieuw)bouw van de twee medische centra.
Ook is het niet gelijk oplopen van de verbetering van de huisartsenzorg en de medisch
specialistische zorg op Bonaire een aandachtspunt, evenals de opvolging van medisch
specialistische zorg op de Bovenwinden, dus in feite vooral de situatie met betrekking tot
Sint Maarten. Tenslotte moet de toekomst geborgd worden: verantwoorde zorg voor
iedereen. In essentie is dit: continuïteit in kwaliteit en financiële middelen. Beide
aspecten zijn nog niet geborgd c.q. ‘in control’. Een aantal randvoorwaarden hiervoor
Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 17 van 66

moet nog verbeterd worden en hebben prioriteit, zoals governance-aspecten, wetgeving,
registratie van zorg (w.o. indicatoren en financiële parameters) en de inhoudelijke
afstemming tussen de diverse professionals, waaronder indicatiestellingen, verwijzingen,
rapportages. Behalve de professionele verantwoordelijkheid die zorgaanbieders hebben,
het inspectietoezicht en de instellingsbestuurders, ligt hier een grote taak voor het
Zorgverzekeringskantoor (ZVK). Dit behoeft de komende tijd dan nog wel
ondersteuningen in middelen, materieel en personeel.
Een vraag die regelmatig opkomt is: wanneer kan de betrokkenheid van het Ministerie
van VWS verminderen? Zoals de minister voorjaar 2012 in antwoord aan de Tweede
Kamer zei: ‘als het lekker loopt’. Dit moment lijkt nog niet aangebroken, maar zou bij
voortvarende aanpak vanuit het ZVK en de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ),
gecombineerd met ondersteuning in strategie en planmatigheid ten aanzien van het
zorgaanbod en de infrastructuur hiervoor (met name op de Bovenwinden) met twee jaar
wel bereikt moeten kunnen worden.
Dit neemt niet weg dat er ‘altijd’ inzet vanuit Nederland nodig zal zijn. Er is eenvoudig te
weinig expertise en ‘kracht’ om bijvoorbeeld een continue gekwalificeerde invulling van
governanceorganen en specialistische kennis te borgen. Voor sommige functies blijven
mensen dit idealiter een aantal jaar ter plaatse doen, maar het is niet reëel dit op veel
posten te verwachten.
Tenslotte:
De afsluiting van deze eerste twee jaar na de transitie, gecombineerd met de objectief
gezien toch overwegend positieve resultaten gelet op het tijdpad en het vertrekpunt, is
wellicht een goed moment om dit te markeren en communicatief uit te dragen. Maar:
met oog voor de problemen die er nog steeds zijn en die voor individuen een groot
belang kunnen vertegenwoordigen.
Blijf dus veel aandacht schenken aan de communicatie: vertaal individuele probleem naar
structurele problemen, pak deze doelmatig aan en behandel het individuele probleem
intussen goed. Zo kan een positieve beeldvorming ontstaan: mond-tot-mondreclame is
volgens deskundigen in Caraïbisch Nederland het meest effectief.
Hierna worden meer specifiek de diverse doelen uitgewerkt.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 18 van 66

4. Voor iedereen toegankelijke goede zorg
a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen
De toegang tot goede zorg voor iedere burger van Carabisch Nederland garanderen door
een zorgverzekering te realiseren.
Doelstelling was het aansprakenpakket van de zorgverzekering dusdanig samenstellen
dat de bevolking in ieder geval niet zou inleveren ten opzichte van de situatie voor de
transitie (Voor een overzicht van de situatie vóór de transitie zie Bijlage 10). Voorts niet
per se hetzelfde als in Nederland: “De inhoud daarvan kan afwijken van het Nederlandse
pakket, als gevolg van verschillen tussen Nederland en de BES-eilanden in medische
infrastructuur, gezondheidssituatie en de verzekeringsmarkt”14. Het aansprakenpakket
zou bijdragen aan een verbetering van de gezondheidstoestand op de eilanden. Het
Ministerie van VWS beoogde een soepele transitie van de verzekering. Een procesdoel
van het ministerie was dat ‘De regelgeving rond 1 juli 2010 ter kennis wordt gebracht
van het Nederlandse parlement. Dan is ook bekend welke aanspraken op zorg
verzekerden krijgen.’15
Het ZVK zou met ingang van 1 januari 2010 operationeel zijn. Op 1 augustus 2010 zou
begonnen worden met de bouw van een adequaat IT-systeem zijn ter ondersteuning van
de werkprocessen. Beoogd was dat op 1 oktober 2010 de contracten met hulpverleners
(die aan de voorwaarden voldeden) zouden zijn gesloten.

b. Reëel doel?
Gezien het gegeven proces van politieke besluitvorming (onder meer tijdens een periode
waarin het kabinet viel en dus demissionair was) over de zorgverzekering en het
aansprakenpakket bleek de doelstelling te optimistisch ingeschat voor de tijdsperiode
waarin alles gerealiseerd diende te worden en met de beschikbare middelen.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
Er is voor iedere ingezetene een zorgverzekering gegarandeerd waardoor eenieder
gelijkelijk toegang heeft tot zorg, met een breed pakket (zie onder). Grote groepen
waren voordien onverzekerd. Bovendien krijgen zorgverleners thans beter en correcter
betaald dan voorheen. Zij hoeven niet lang op hun geld te wachten (voorheen soms
jaren). Het noodzakelijke ICT-systeem is er nog niet; dit wordt voorzien voor begin 2013.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 19 van 66

_____________________________________________________________
Aansprakenpakket zorgverzekering BES: verschillen met Nederlandse
basispakket en voormalige pakketten BES
Op de volgende onderdelen wijkt het zorgaansprakenpakket BES af van de basisverzekering in
Nederland en het oorspronkelijke aansprakenpakket van de SVB Sint Eustatius:



Huisartsenzorg
Met oog op het relatief hoge percentage chronisch zieken in Caribisch Nederland is de
griepvaccinatie onderdeel van de huisartsenzorg en valt het griepvaccin onder de
farmaceutische zorg.
T.o.v. Nederlandse basispakket: uitbreiding
T.o.v. pakket SVB Sint Eustatius: uitbreiding



Paramedische zorg
In 2011 (overgangsjaar) worden de behandelingen vanaf de eerste vergoed. In
Nederland worden de eerste twaalf behandelingen niet vergoed in het basispakket.
T.o.v. Nederlandse basispakket: uitbreiding
T.o.v. pakket SVB Sint Eustatius: beperking
Podotherapie en zolen maken vooralsnog deel uit van de aanspraak.
T.o.v. Nederlandse basispakket: uitbreiding
T.o.v. pakket SVB Sint Eustatius: geen verandering
Medische pedicure maakt ook deel uit van de aanspraken. Hier is voor gekozen met oog
op de hoge frequentie diabetes en de daarbij behorende voetproblemen.
T.o.v. Nederlandse basispakket: uitbreiding
T.o.v. pakket SVB Sint Eustatius: uitbreiding
Chiropractie en ontharing vallen niet langer in het aansprakenpakket.
T.o.v. Nederlandse basispakket: eender
T.o.v. pakket SVB Sint Eustatius: beperking



Tandheelkundige zorg: Volwassenen kunnen aanspraak maken op een eenmalige
sanering van het gebit, maar hebben verder geen recht op tandheelkundige zorg, tenzij
de situatie zo erg is dat men dreigt het eigen gebit te verliezen. Hiervoor is gekozen in
verband met de deplorabele toestand van de gebitten, aldus het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
T.o.v. Nederlandse basispakket: uitbreiding
T.o.v. pakket SVB Sint Eustatius: beperking



Farmaceutische zorg: Verzekerden hebben uitsluitend recht op geneesmiddelen die
vastgelegd in het formularium Caribisch Nederland, vastgesteld door het
Zorgverzekeringskantoor BES.
T.o.v. Nederlandse basispakket: beperking
T.o.v. pakket SVB Sint Eustatius: beperking
‘Over-the-counter’ geneesmiddelen worden niet vergoed.
T.o.v. Nederlandse basispakket: eender

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 20 van 66

T.o.v. pakket SVB Sint Eustatius: beperking



Verloskundige hulp: De zorgverzekering Caribisch Nederland vergoedt drie ligdagen in
het ziekenhuis, tenzij op medische gronden een langer verblijf noodzakelijk is.
T.o.v. Nederlandse basispakket: beperking
T.o.v. pakket SVB Sint Eustatius: eender



Kraamzorg: Vrouwen hebben recht op aanspraak op het kraampakket en advisering
door een lactatiekundige. Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft
hiervoor gekozen met oog op het terugdringen van de relatief hoge babysterfte.
T.o.v. Nederlandse basispakket: uitbreiding
T.o.v. pakket SVB Sint Eustatius: uitbreiding



Repatriëring overleden verzekerde: Wanneer een verzekerde tijdens een medische
uitzending komt te overlijden op een andere locatie dan het eiland waar hij woonachtig
is, hebben nabestaande het recht op een vergoeding van de vervoerskosten van het
stoffelijk overschot.



Langdurige zorg: De aanspraak komt overeen met die ingevolge de Nederlandse AWBZ
en de voormalige Antilliaanse Algemene Verzekering Bijzondere Ziektekosten.



Medische uitzendingen: Medische uitzendingen worden vergoed via de zorgverzekering.
Deze regeling is noodzakelijk vanwege het beperkte zorgaanbod in Caribisch Nederland.
Indien de leeftijd of gezondheidssituatie van een verzekerde dit vereist, vallen onder de
vergoeding medische uitzending ook de reis- en verblijfkosten van een begeleider.



aanmeten en leveren brillen Bij wijze van overgangsrecht is geregeld dat in het jaar
2011 aanspraak bestaat op: a.brillen en contactlenzen anders dan bedoeld in artikel
1.7.10, tot een bedrag van maximaal $ 170 per twee kalenderjaren voor verzekerden
vanaf 18 jaar, en van maximaal hetzelfde bedrag per kalenderjaar voor verzekerden
jonger dan achttien jaar;
T.o.v. Nederlandse basispakket: uitbreiding
T.o.v. pakket SVB Sint Eustatius: uitbreiding

Wijziging aansprakenpakket Zorgverzekering BES t.o.v. 2011
De belangrijkste wijzigingen in het aansprakenpakket 2012 ten opzichte van 2011 zijn als volgt:
In de regeling voor 2012 is de zorgaanspraak omtrent zwangerschapsafbreking opgenomen, dit
naar aanleiding van het inwerkingtreden van de Wet afbreking zwangerschap per oktober 2011.
Ook voor vrouwen boven de twintig wordt de anticonceptiepil vergoed.
Het aantal te vergoeden in-vitrofertilisatiepogingen is teruggebracht van drie naar één.
De maximale bedragen die vergoed worden voor hoortoestellen zijn verhoogd, omdat de
hoortoestellen fors duurder zijn dan de bedragen die in 2011 vergoed werden en het financiële
draagvlak van de doelgroep beperkt is.
De duur van overgangsregeling voor het jaar 2011, is verlengd voor de periode van “zolang niet
anders wordt bepaald”.

_____________________________________________________________________
Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 21 van 66

d. Analyse
Het ZVK is daadwerkelijk per 1 januari 2011 gestart. Het ZVK moest van start met
beperkte middelen, kwantitatief en kwalitatief, in een zeer krap tijdpad in een omgeving
waarin mensen hooggespannen verwachtingen hadden. Bovendien bleek er onder meer
geen zorgregistratie te zijn op de eilanden. Een hoog afbreukrisico dus. Daarbij komt dat
de uitleg van de regels en het Zorgbesluit niet soepel verliep.
De contractering van zorgleveranciers is onder druk en vaak niet tijdig gerealiseerd.
Hierdoor zijn kansen op het gebied van kwaliteitsverbetering gemist. Voorts waren en
zijn er nogal wat onverwachte neveneffecten, ‘kinderziektes’ die lastig te verhelpen
waren en veel tijd kostten.
Dat het toch gelukt is een zorgverzekering tot stand te brengen in uiteindelijk ruim een
half jaar in de omstandigheden zoals beschreven en die zo fundamenteel anders zijn dan
de vorige situatie verdient respect, ook al wordt het proces en soms de uitkomst niet
door iedereen positief gewaardeerd.

e. Aanbevelingen
Zorg voor een goede registratie van de behandelingen: zowel met betrekking tot het
volume, als de prijs en de kwaliteit.
Contractmanagement. In het algemeen: een analyse van de contracten en aanpassing
ervan richting wat het Besluit eist is noodzakelijk. Heb behalve voor adequate volumeen tariefafspraken, ook nadrukkelijk aandacht voor de kwaliteit van de prestaties, waar
mogelijk objectief beoordeelbaar, en de manier waarop men denkt de kwaliteit te gaan
borgen. Onderhoud dit vervolgens in gedegen contractmanagement.
Overweging aanspraken. Bezie een aantal aanspraken van de zorgverzekering nogmaals
met een kritische blik, zoals mondzorg (zie ook Hoofdstuk 21).
Huis op orde. Investeer op een planmatige wijze in het herstellen van het ‘haastwerk’.
Dit om de inhoud en uitvoering, zoals contracten (kwaliteit en financieel), ICT, logistiek,
maar ook om de relatie met de omgeving.
Relatiebeheer zorgverleners. Verdiep de contacten met de verschillende zorgaanbieders
en stel doelmatige plannen op voor de ontwikkeling van de zorg.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 22 van 66

Vergroot het kostenbewustzijn. Denk na over een manier om het bewustzijn van
zorgkosten te vergroten zodat verzekerden een duidelijker beeld hebben van wat zij nu
betalen en wat de werkelijke kosten zijn.
Zet communicatie als veranderinstrument prominenter op de agenda. Er zou geen idee,
project of product moeten worden voorgesteld en geïntroduceerd zonder dat duidelijk is
hoe dit adequaat ‘verkocht’ gaat worden. Zet ook de huisartsen in om informatie over te
brengen. Juist omdat burgers veel vertrouwen in hun huisarts hebben, de huisartsen de
behoefte hebben meer betrokken te worden en mondelinge communicatie op de eilanden
het beste aanslaat.

Vier de bereikte doelen. Het zou goed zijn om na een periode van twee jaar te laten zien
waar we nu staan, wat er nog moet gebeuren en vooral wat er is bereikt.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 23 van 66

5. Inrichting governance

a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen
Ontvlechting van de zorgaanbieders uit het openbaar bestuur c.q. eilandbestuur en
omvorming tot stichtingen respectievelijk zelfstandig ondernemers: “Om de transparantie
van de zorg te verbeteren en een transparante verhouding tussen uitvoering, bestuur en
toezicht te realiseren is gekozen voor het onderbrengen van de
gezondheidsvoorzieningen op beide eilanden in stichtingen” 16. Opvolgende doel voor de
ziekenhuizen en medische centra was integratie met de langdurige zorgstichtingen.

b. Reëel doel?
De ontvlechting zelf wel. De fusering met de reeds bestaande private instellingen hing af
van de bereidheid daartoe van die instellingen. Of die bereidheid er was, stond niet van
te voren vast, in zoverre was het doel niet reëel.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
De zorgaanbieders zijn juridisch-bestuurlijk geprivatiseerd. De bedoelde integratie met
de langdurige zorgstichtingen heeft echter op de Bovenwinden nog niet plaatsgevonden.

d. Analyse
De consequentie van de privatisering was dat er opnieuw gecontracteerd diende te
worden met het Zorgverzekeringskantoor. Dit was zelf in oprichting. Dit proces verliep
moeizaam. De stichtingen zijn weliswaar geprivatiseerd, maar dit betekent nog niet dat
zij nu volstrekt zelfstandig hun taken en de gestelde ambities kunnen realiseren. Het is
lastig zo niet onmogelijk om duurzaam voldoende onafhankelijke bestuurs- en
toezichtkracht te realiseren. Er is eenvoudig niet voldoende bestuurlijke kracht per eiland
om duurzaam gekwalificeerd in de diverse portefeuilles te kunnen voorzien volgens de
randvoorwaarden die de in Nederland geldende Zorgbrede Governancecode hieraan stelt.
Qua governance zijn er dus nog stappen te zetten, voordat deze aansluit bij de in
Nederland gangbare inrichting en praktijk. Dit is wel gewenst, nu de Nederlandse
regering uiteindelijk verantwoordelijk is voor de uitkomst en governancewijze waarop die
uitkomst wordt bereikt. In de aanbevelingen wordt hierop nader ingegaan.

e. Aanbevelingen
Onderzoek de mogelijkheden tot verdere integratie van de diverse stichtingen. Hierdoor
kan wellicht zodanige bestuurlijke schaal worden bereikt dat moderne governance-eisen
Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 24 van 66

ook qua continuïteit van de gewenste expertise realistisch kunnen worden. Vul de
governancestructuur verder in met als leidraad de zorgbrede governancecode 2010,
maar met grote couleur locale zonder in te leveren op de governancecodeprincipes,
maatschappelijke principes. Deze zijn in hoge mate universeel 17. Dit betekent in ieder
geval zuiverheid in scheiding tussen bestuur en toezicht. Transparantie in besluitvorming
en dat maar één belang wordt gediend: het organisatiebelang resp. het maatschappelijk
belang. Afstemming in de combinatie van verantwoordelijkheid, taken, bevoegdheden.
Compliancemanagement. Analoog aan de aanpak t.a.v. kritische situaties in Nederland
kan het, eventueel tijdelijk, zinvol zijn om een toezichthouder namens het Rijk in de RvT
op te nemen. De belangen zijn immers in deze opbouwfase voor zowel bevolking als voor
de Rijksoverheid groot18; de stap naar: “ze zijn nu geprivatiseerd dus moeten ze het ook
zelf regelen” is voor de kortere termijn te groot. Dit moge bijvoorbeeld blijken uit de
trage voortgang van bouwplannen en de zeer hoge CAO-stijgingen die zijn afgesproken.
Stel eenvoudige, to the point en niet overgereguleerde governancestukken op.
Bezie op vergelijkbare wijze de mogelijkheden tot instelling van een centrale
klachtencommissie en eventuele andere commissies die op basis van bijvoorbeeld
governance of kwaliteit nodig zijn.
Bied hands on ondersteuning om dit en andere bestuursvraagstukken te adresseren. Dit
vraagt kennelijk meer ’doen’ dan advisering. Anderzijds zullen de stichtingen moeten
accepteren dat de governance eisen die in Europees Nederland ook gelden in Caribisch
Nederland.
Behalve intern toezicht maakt ook extern toezicht deel uit van een compleet
governancesysteem. De Inspectie c.q. het Rijkstoezicht als zodanig maakte geen deel uit
van het onderzoek; uit het onderzoek kunnen echter wel enkele aanbevelingen worden
afgeleid:
-

Bezie het wettelijk instrumentarium, met name het tuchtrecht, en pas dit zo nodig
aan. Het instrumentarium moet wel geplaatst worden in het perspectief van de
kleinschaligheid c.q. het beperkte aanbod aan zorgverleners: voor de bevolking is
er vaak geen alternatief als een praktijk wordt gesloten.

-

Ontwikkel een basaal indicatorensysteem, eventueel tezamen met het ZVK. Qua
informatie zouden de belangen in principe grotendeels gelijk moeten zijn. Een
dergelijk systeem behoeft natuurlijk niet zo uitgebreid te zijn als in Nederland; de
schaal- en steekproefomvang past hier niet in, maar er kan betrekkelijk
eenvoudig meer georganiseerd worden dan wat er nu is.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 25 van 66

6. Financiering en bekostiging

a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen
Beheersing van de kosten van de gezondheidszorg in Caribisch Nederland is van begin af
een doelstelling geweest. Verwachting was dat de totale kosten ongeveer € 11 miljoen
euro zouden zijn. Dit bedrag was gebaseerd op het voorzieningenniveau van Curaçao
rond 2008 (het zogenaamde Havermanskader). In werkelijkheid bleek het te gaan om
orde van grootte van (bij begin van de transitieperiode) € 45 miljoen euro.

b. Reëel doel?
Beheersing van de kosten van de gezondheidszorg in Carabisch Nederland is een reëel
doel. De aanvankelijke kostenschatting van 11 miljoen euro was niet reëel omdat niet
werd uitgegaan van een voor Nederland aanvaardbaar voorzieningen- of zorgniveau.
Betrouwbare gegevens ontbraken. Er werd immers nauwelijks geregistreerd.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
Het doel is nog niet binnen de periode 2010-2012 bereikt.

d. Analyse
Kostenbeheersing begint nu op hoofdlijnen, mogelijk omdat het ZVK meer gegevens
opbouwt. Als het ICT-systeem van het ZVK in 2013 gaat functioneren zal het ZVK sneller
meer inzicht kunnen krijgen in de kosten als noodzakelijke voorwaarde voor
kostenbeheersing.

e. Aanbevelingen
Voor de nabije toekomst is het zaak degelijk grip te krijgen op de uitgaven. Duidelijk
moet worden dat dit staat tegenover de inkomsten en de geleverde outcome. Nu de
financiële crisis voorlopig niet van de baan is en er grote bezuinigingen van Europees
Nederlandse zijde op stapel staan, is het van belang de zaken aan beide zijden van de
oceaan in balans te houden en dit ook over het voetlicht te brengen. Hier lijken goede
mogelijkheden voor te zijn, zonder dat direct een onaanvaardbaar kwaliteitsniveau
ontstaat in vergelijking met relevante Nederlandse parameters. Een noodzakelijke
voorwaarde voor het grip krijgen op de uitgaven is een goede basisregistratie van de
zorg, zie ook hoofdstuk 4.
Gelet op de positie in het kader van governance en de zorgverzekering is het nu primair
aan het samenspel van zorgaanbieders en het ZVK om kosten te sturen, zie ook de
aanbevelingen bij hoofdstuk 4.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 26 van 66

7. Infrastructuur
a. Doelstellingen, toezeggingen en verwachtingen
In de doelstellingen is een ‘boost’ geven aan de organisatie en de voorzieningen van de
infrastructuur. Een speerpunt om verbetering van de kwaliteit van het zorgaanbod
mogelijk te maken.
Op basis van de zgn. MLTP – of De Brouwerrapporten19 werden 26 projecten (zie Bijlage
3) geprioriteerd met als doel snel een flinke impuls te leveren aan de verbetering van het
zorgaanbod. Bijlage 4. geeft een overzicht van ‘hoe het was’. Deze 26 projecten werden
als primair aan te pakken zaken binnen het MLTP overeengekomen 20 tussen Nederland
en de eilandsbesturen. Uiterlijk 2012 (de zogenoemde korte termijn) zouden ze moeten
zijn gerealiseerd. In de meeste projecten zitten infrastructurele elementen.

b. Reëel doel
Niet op die termijn. In minder dan twee jaar kan nieuwbouw niet worden gepland en
opgeleverd. Zeker niet als hierbij de gewenste governanceverhoudingen in ogenschouw
worden genomen: na de privatisering was het immers niet meer primair aan het
Ministerie van VWS om diverse doelen en projecten te realiseren.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
Dit is een wat lastig te beantwoorden vraag in zijn algemeenheid. De precieze inhoud van
de 26 projecten is onduidelijk; geen van de geïnterviewden kon hier iets over zeggen.
Ook uit de schriftelijke stukken is niet duidelijk geworden wanneer wat door wie zou
moeten worden opgeleverd, hoe dat gerealiseerd zou worden, tegen welke kosten, hoe
concreet te financieren enz.. Voor zover bekend is er geen enkel concreet projectplan
expliciet gekoppeld aan de 26 projecten. Dit wil niet zeggen dat er niets in deze thema’s
is gebeurd. Het Ministerie van VWS deed een aantal belangrijke beoogde investeringen
zoals de aanschaf van ambulances. Het hielp onroerende zaken aan te kopen in het
kader van de privatisering; dit is natuurlijk ook een voorwaarde om te investeren op weg
naar verantwoorde zorg en hierin de eigen verantwoordelijkheid als bestuurder resp.
zorgverlener ten volle te kunnen waarmaken. In zoverre zijn doelstellingen gehaald.
Laboratoria
Enkele jaren geleden is op Bonaire een laboratorium gerealiseerd in een nieuwe
accommodatie, vanuit een overheids-NV, al vóór de transitie. Het laboratorium levert de
klinische chemie, immunologie etc. zodanig dat ca. 90% van de aangevraagde tests
uitgevoerd kunnen worden.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 27 van 66

Het lab wil geheel volgens de Nederlandse standaarden werken, o.a. via SKMLcertificering. Er is een aantal prikposten op het eiland. Men is bezig ook microbiologie te
realiseren, in samenwerking met de jumelage. De verwachting van het lab is dat binnen
twee jaar geen tests meer in Curaçao te hoeven worden uitgevoerd.
Dit is ook nodig (volgens een advies van de Gezondheidsraad) om
vaccinatieprogramma’s adequaat te kunnen uitvoeren. De laboratoria dan wel de
samenwerkingsverbanden zouden daar nu nog niet toe geëquipeerd zijn21.
De pathologie gaat nu nog naar Curaçao, maar daar wordt vaak maanden over gedaan.
Opzet is nu de pathologie in Nederland te laten doen (VU/AMC). Gelet op de bijna
dagelijkse vluchten tussen Amsterdam en Bonaire zal dit vele malen sneller zijn dan de
huidige route. Hier wordt reeds mee geëxperimenteerd. Het lab is, op instigatie van VWS
in verband met de kleinschaligheid, overgegaan naar Fundashon Mariadal.

d. Analyse
In de formele afspraken over o.a. het MLTP werd een ‘disclaimer’, als
voorbehoud/kanttekening, opgenomen. Gesteld werd dat de realisatie afhankelijk was
van financiën, adaptatievermogen, beschikbare kennis e.d.. De betrokkenen lijken zich
deze kanttekening niet meer te herinneren: vaak verwijzen zij ongeclausuleerd naar ’wat
er allemaal zou gebeuren’. Ofwel: de 26 projecten waren in de optiek van veel lokale
bestuurders een resultaatsverplichting. De realisatie hiervan werd echter nog diverse
malen in diverse bewoordingen ‘toegezegd’. Dit leidde tot verwachtingen; de ‘disclaimer’
lijkt deze verwachtingen niet te hebben beïnvloed. In het algemeen: er is vaak discussie
geweest over wat er nu zou gaan gebeuren en wanneer. Een enkele keer werd in
interviews bijv. ook het bestaan van een formeel akkoord, met instemming van het
eilandbestuur, over het MLTP c.q. de 26 projecten niet meer herinnerd. Echter, in de
besluitenlijst van het bestuurlijk overleg van 18 juni 2008 22 wordt gesteld: “Het plan zal
het spoorboekje vormen voor noodzakelijke veranderingen en verbeteringen op het
terrein van de volksgezondheid, de zorg en de geneeskundige rampenbestrijding tijdens
de komende jaren”.
Ondanks dat het niet de primaire verantwoordelijkheid van het Ministerie van VWS was,
heeft het ministerie op een aantal onderwerpen gefaciliteerd. Zo gaf het flinke impulsen
(inzet van de GGD Den Haag) aan de publieke gezondheidszorg (primair de
verantwoordelijkheid van het eilandbestuur). Voorts trok het Novadic-Kentron aan ten
behoeve van de GGZ/verslavingszorg (2012) en stimuleerde het de medisch
specialistische zorg via de jumelage en uitzendingen.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 28 van 66

e. Aanbevelingen
De opbouw van de infrastructuur is de verantwoordelijkheid van ‘het veld’. In zoverre zijn
aanbevelingen voor VWS niet meer aan de orde. Ten finale geldt wel de
eindaanspreekbaarheid van VWS als bijv. de afwezigheid van voortvarendheid bij de
verbetering van infrastructuur leidt tot onverkwikkelijke situaties op het gebied van
kwaliteit of kosten. Zie hiervoor Hoofdstuk 5 (governance). T.a.v. specifieke situaties op
het gebied van infrastructuur komen aanbevelingen in andere hoofdstukken aan de orde.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 29 van 66

8. Abortus
a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen
Voorafgaand aan de transitie werden ten aanzien van abortus (en euthanasie) weliswaar
geen doelstellingen geformuleerd, maar door een amendement van de Tweede Kamer
heeft dit toch aandacht gekregen. Het Kabinet heeft besloten gevolg te geven aan de
wens van de Kamer om binnen een jaar na transitiedatum de wet te implementeren. Ter
uitvoering wil het Ministerie van VWS zwangerschapsvoorlichting voor vrouwen
ondersteunen23.

b. Reëel doel?
Voor Bonaire wel. Hier is door de schaalgrootte en de aanwezigheid van het ziekenhuis
reëel kans om aan de formele eisen te voldoen en verantwoorde zorg te verlenen. Op
Sint Eustatius en Saba is niet reëel. Zie ook Bijlage 9. voor de vroegere situatie.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
Op Bonaire is aan de voorwaarden voor verantwoorde abortushulpverlening voldaan.
Voor Saba en Sint Eustatius geldt dit nog niet.

d. Analyse
Met de inwerkingtreding van de Wet afbreking zwangerschap (Waz) en de
vergunningaanvraag van Fundashon Mariadal is de toegang tot veilige en betaalbare
abortushulpverlening op Bonaire een feit.
Op Saba en Sint Eustatius is men nog steeds aangewezen op de (dure, onveilige en
ongecontroleerde) abortushulpverlening op Sint Maarten. De overheid van Sint Maarten
werkt aan de legalisering van abortus, maar of en wanneer dit in werking gaat treden is
onduidelijk24.

e. Aanbevelingen
Blijf de ontwikkelingen op Sint Maarten monitoren en blijf in gesprek met de overheid
aldaar.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 30 van 66

9. Euthanasie

a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen
Voorafgaand aan de transitie werden ten aanzien van euthanasie weliswaar geen
doelstellingen geformuleerd, maar door een amendement van de Tweede Kamer heeft dit
toch aandacht gekregen. Het Kabinet wilde dan ook de eisen vanuit het amendement:
twee jaar na de transitiedatum is de wet geïmplementeerd, implementeren. Het kabinet
had geen euthanasiedoelstellingen geformuleerd. Wel wilde ze de eisen vanuit het
amendement implementeren: twee jaar na transitiedatum is de wet geïmplementeerd.

b. Reëel doel?
Niet voor Saba en Sint Eustatius, onder meer door de cultuur en de kleinschaligheid van
de eilanden. Hierdoor is het bijna onmogelijk alle procedurele betrokkenen (zoals SCENartsen en lijkschouwers) binnen ieder eiland afzonderlijk te vinden, dan wel binnen een
jaar in combinatie met de omgeving te realiseren. Zie ook Bijlage 9. voor de vroegere
situatie.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
Op Bonaire is euthanasie in voldoende mate geregeld. Op Saba en Sint Eustatius nog
niet.

d. Analyse
Euthanasie verdient, net als abortus, een aparte plaats in de evaluatie. Niet zo zeer
omdat dit nu een omvangrijk onderwerp is in aantallen of op financieel gebied, maar
omdat dit bij amendement door de Tweede Kamer als prioriteit is bepaald. Het
onderwerp staat dus in een bijzondere belangstelling van de politiek en bij degenen die
‘er iets mee moeten’. De procedure maakt het hebben van een onafhankelijk (SCENopgeleide) arts, een lijkschouwer, een toetsingscommissie en een ‘college van
procureurs-generaal’ nodig. De wet is nog niet volledig geïmplementeerd op alle
eilanden. Dit is in dit kader ook niet realistisch door de lastige invulling van een aantal
formele eisen, zoals voldoende SCEN-artsen en schouwartsen, gevoegd bij de matige
acceptatie op de eilanden Saba en Sint Eustatius van het fenomeen euthanasie. Er zijn
ook niet veel (huis)-artsen die het willen uitvoeren.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 31 van 66

e. Aanbevelingen
Het belangrijkste advies dat geïnterviewden geven is: push niet teveel. Maak er geen
groot issue van. Er bestaat volgens sommige geïnterviewden angst bij delen van de
bevolking dat de gezondheidszorg niet meer veilig is. Deze gevoelens kunnen worden
weggenomen door voorlichting te geven aan professionals en de bevolking.
Euthanasie wordt als groot afbreukrisico gezien voor zorgverleners en voor bestuurders:
vertrouwen in de hulpverleners kan onder druk komen te staan. Het onderwerp is van
geheel andere aard dan abortus.
Voor een deel kunnen de problemen m.b.t. euthanasie worden weggenomen door meer
aandacht te besteden aan palliatieve sedatie en pijnbestrijding. Op dit vlak is veel in bijen nascholing nodig. Hier is ook interesse voor.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 32 van 66

10. Acute zorg en spoedvervoer Caribisch Nederland
a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen
In het bestuurlijk overleg van november 2008 werd het volgende afgesproken:
‘Voor het vervoer van acute zorg (levensbedreigende situaties) zal een 7x24 uurs
voorziening gerealiseerd worden. Daarbij zullen ook afspraken gemaakt worden voor de
opvang van deze patiënten elders’25.Voor toegankelijke, tijdige en adequate acute zorg
moeten het medisch spoedvervoer, de eerste hulp en de huisartsenpost op orde zijn. Eén
van de grootste uitdagingen op de eilanden van Caribisch Nederland is het regelen van
een goed spoedvervoer tussen de kleine en grote eilanden26. Bijlage 5. geeft een
overzicht van hoe het was.

b. Reëel doel?
Als de realisatie van ‘voor alle eilanden een 7x24-uurs vervoersvoorziening voor
levensbedreigende situaties’ letterlijk wordt genomen, is dit met name voor de
Bovenwinden niet altijd haalbaar. Het doel (of de hieruit afgeleide verwachting) dat
iemand voor de volle 100 procent altijd tijdig weg kan en naar een adequate
vervolgkliniek gaat is een illusie. Alleen al door de reistijd en de soms sterk wisselende
weersomstandigheden die vliegverkeer soms onmogelijk maken. Wordt bedoeld dat voor
de overgrote meerderheid van de noodzakelijke gevallen een tijdige vervoersvoorziening
voorhanden is, dan kan het doel reëel worden genoemd.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
Het doel is bereikt in die zin dat voldoende vervoersmiddelen zowel over land als via de
lucht aanwezig zijn.

d. Analyse.
Eén van de 26 projecten uit het MLTP-rapport van De Brouwer was het verbeteren van
het spoedeisend vervoer op de drie eilanden. Hiervoor zijn vier activiteiten opgesteld:


De aankoop van vijf ambulances (één voor Saba, twee voor Sint Eustatius en drie
voor Bonaire).



Het opleiden van ambulancechauffeurs en ambulanceverpleegkundigen.



Het opzetten van periodiek onderhoud van de ambulances en medische uitrusting.



De bouw van de stallingen van de ambulances.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 33 van 66

Er is een goede helikopter aanwezig met mogelijkheden voor evacuaties bij
levensbedreigende situaties. Het Ministerie van VWS heeft zorggedragen voor het
realiseren van nachtverlichting op Saba zodat de helikopter ‘s nachts kan landen.
Eén van de contra-indicaties voor luchtvervoer van een acute patiënt is dat deze persoon
niet stabiel is27. Daar de eilanden aangewezen zijn op spoedvervoer via de lucht is het
stabiliseren van patiënten essentieel. De juiste apparatuur en adequaat geschoold
personeel is hiervoor een voorwaarde. Voorbeelden hiervan komen hieronder aan bod.
Op alle eilanden is ondersteuning geboden aan Spoedeisende Medisch Hulpverleners
(opleiding, protocolontwikkeling). De nieuwe ambulances zijn operationeel.
In 2013 zal op Bonaire de CT-scan in gebruik worden genomen. Samen met echo- en
röntgenapparatuur is dan de meeste diagnostische apparatuur aanwezig voor
spoedeisende situaties. Ook is een dedicated medisch jetvliegtuig besteld, volledig nieuw
ingericht als air-ambulance voor spoedvervoer van ernstige patiënten op Bonaire. Deze is
echter nog niet operationeel (toestel is beschikbaar, maar de noodzakelijke
luchtvaartvergunningen nog niet) maar zal, als dat wel het geval is, naar verwachting
veel tijdwinst opleveren voor ernstig zieke patiënten.
De huisartsen op Bonaire, Saba en Sint Eustatius spelen een belangrijk rol in de
organisatie van veilige en toegankelijke acute medische zorg. Uit onderzoek door de
inspectie voor de Gezondheidszorg28 naar de huisartsenzorg blijkt echter dat hier nog
winst in te behalen is, bijv. door het gereed hebben van een adequaat instrumentarium
voor spoedgevallen.
Om de overbelasting van de spoedeisende hulp te verminderen is op Bonaire een
huisartsenpost opgezet die vanaf 1 oktober 2011 functioneert voor hulp in de avond, de
nacht en het weekend. Deze huisartsenpost ligt tegenover het ziekenhuis en is gevestigd
in één van de huisartsenpraktijken op het eiland. De post krijgt erg veel patiënten; de
indruk is dat de patiëntenstromen naar de huisarts overdag, de SEH en de huisartsenpost
nog niet optimaal verlopen. Mogelijk hebben bekostigingssystemen hier een invloed.
De stichtingen op Sint Eustatius en Saba zijn contractpartner van de
spoedvervoeraanbieders; dit is gelet op de verhoudingen geen optimale situatie. Met de
ziekenhuizen in Colombia en Guadeloupe zijn er afspraken gemaakt over de opvang van
acute patiënten.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 34 van 66

e. Aanbevelingen
Borg de scholing van het personeel van de ambulancediensten. Continuïteit is hierbij van
groot belang. Omdat er gewerkt is met de systematiek van ‘train de trainer’, is het
essentieel dat de kennis van het huidige personeel op alle drie de eilanden up to date
blijft.
Versterk de keten rondom eerste hulp. Zo dienen alle huisartsen een adequate
dokterstas te hebben voor het verlenen van eerste hulp en geldt voor Bonaire dat de
samenwerking tussen huisartsen, eerstehulp en huisartsenpost geoptimaliseerd, ook qua
kennis, moet worden.
Zorg op alle drie de eilanden voor voldoende mogelijkheden om patiënten voor
luchtvervoer te stabiliseren. Investeer in de mogelijkheden voor de opvang van acute
patiënten op Saba en Sint Eustatius29.
Houd rekening met het feit en communiceer dat het wonen op de eilanden met zich
meebrengt dat de acute zorg nooit dusdanig geoptimaliseerd zal kunnen worden dat het
vergelijkbaar wordt met het leven in urbaan gebied in Nederland. Ook op bijv. Vlieland
duurt het langer voordat een acute patiënt in het ziekenhuis op de vaste wal aankomt.
Er zal altijd een aantal mensen zijn dat overlijdt in een spoedsituatie, aangezien iemand
soms binnen 3 uur geopereerd moet kunnen worden. Dat wordt niet gehaald omdat zij
naar Colombia moeten vliegen. Dit is de consequentie van het wonen op zo’n eiland. Zo
is vaatchirurgie op de eilanden bijvoorbeeld niet mogelijk, terwijl er wel een bevolking
met dit soort problemen is. Communiceer dus duidelijk wat redelijkerwijs verwacht kan
worden en wat niet.
Voor overige specifieke aanbevelingen over de inrichting van het medisch spoedvervoer
per lucht op Saba en Sint Eustatius (zoals scholing piloten, uitval helikopter,
voorwaarden medische apparatuur), zie het IGZ rapport van juni 2012.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 35 van 66

11. Bonaire: Huisartsenzorg

a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen
In de nieuwe structuur was een doel de huisartsen te verzelfstandigen (‘privatiseren’).
Dit werd in de aanloop naar de transitie gekoppeld aan de bouw van zorgcentra. In het
middellange termijnplan van De Brouwer is de bouw van acht nieuwe
praktijkaccommodaties opgenomen als één van de 26 hoofdprojecten 30. Eind 2009
beschreef ook Commissaris Kamp de privatisering van de huisartsenzorg als één van de
26 projecten in zijn voortgangsrapportage31. Over nieuwbouw van
praktijkaccommodaties schreef Kamp niets. Ook in latere stukken vanuit het Ministerie
van VWS werd hier niet meer over gesproken. Wanneer en waarom deze
nieuwbouwplannen van de agenda zijn verdwenen is niet duidelijk geworden; in het
begeleidingstraject van de huisartsen op weg naar privatisering (men heeft zich laten
begeleiden door een externe adviseur) zijn kennelijk andere keuzes gemaakt.

b. Doel reëel?
Ten aanzien van de privatisering wel. De nieuwbouw bleek binnen een tijdspad van twee
jaar een brug te ver (of niet meer gewenst).

c. Doel bereikt, welke resultaten?
De privatisering is tot stand gebracht, overigens met wisselende tevredenheid onder de
huisartsen. Dit gaat om bijv. het verwachte inkomen en de consequenties van
ondernemerschap versus de voormalige dienstverbandstatus bij het eilandbestuur.

d. Analyse
Waarschijnlijk vooral door de tijdsdruk zijn er geen goede afspraken gemaakt op het
gebied van borging en verbetering van kwaliteit bij de contractering door het ZVK. Er is
geen systematische bij- en nascholing c.q. borging van de kwaliteit opgezet. De
staatkundige verandering was een goed moment geweest om systematisch eisen aan
bij/nascholing te stellen. Ook omdat er geen systeem is zoals in Nederland, een BIGregister met alle bijbehorende eisen. Het ZVK had in 2010 geen officiële informatie over
de kwaliteit van huisartsen die zij moesten gaan contracteren. Het ZVK heeft hierbij
nauwelijks tot geen aandacht besteed aan systematische kwaliteitssturing. Dit is zij op
grond van de wetgeving wel verplicht32. Bij het afsluiten van de nieuwe zorgcontracten
zou het mogelijk zijn geweest hierin de verplichting tot deskundigheidsbevordering op te
nemen. In juni 2012 heeft de IGZ de beroepsvereniging van huisartsen op Bonaire
aanbevolen een richtlijn te ontwikkelen die accreditatiepunten geeft voor bij/nascholing.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 36 van 66

Deze punten zouden dan in het eigen registratiesysteem opgenomen dienen te worden
en gekoppeld moeten zijn aan het vergunningssysteem 33.
Ook de IT-voorzieningen zijn nog niet adequaat, bijvoorbeeld met betrekking tot een
huisartseninformatiesysteem, waarin de administratie van patiënten (die kunnen bij
meerdere huisartsen ingeschreven staan, dus ook een dubbele diagnostiek, medicatie
enz. krijgen) deel van uitmaakt. Dit zijn echter primair zaken voor de zorgverlener en
evt. het ZVK en eventueel de IGZ (die er eisen aan kunnen stellen).
In 2010 is een aanzet gedaan om tot een uniform patiënten informatiesysteem te komen.
Er is een pilotgroep opgezet en er zou met een soort huisartseninformatiesysteem (HIS)
worden geëxperimenteerd. Implementatie van dit systeem bleek voor Bonaire qua kosten
niet realistisch.
Wat de huisartsen van de privatisering verwachtten verschilt per persoon. Sommigen
stelden dat hen is verteld dat het inkomensniveau van de huisarts hetzelfde zou zijn als
dat van een Nederlandse huisarts. Hiertegenover staat de stelling dat hen is toegezegd
dat men er door de transitie niet in inkomen op achteruit zou gaan.

e. Aanbevelingen
In de huidige bestuurlijke verhoudingen zijn er geen aanbevelingen voor VWS anders dan
eventueel faciliteren van de acties van het ZVK en aanpassing van de wetgeving zodat
deze meer in overeenstemming komt met de Wet BIG. Als het gaat om kwaliteit heeft de
IGZ uiteraard een rol. Voor het overige zijn de aanbevelingen primair gericht aan de
zorgverlener zelf en het ZVK:
Aansluiting digitalisering op de eerstelijn. Inzet van Telemedicine/e-health. Sluit alle
huisartsen aan op hetzelfde elektronische systeem voor patiëntendossiers als het
systeem dat Fundashon Mariadal gaat hanteren.
Onderzoek in hoeverre de huisartsen nog moeite hebben met hun nieuwe rol van
zelfstandig ondernemer en ondersteun zo nodig. Dit is ten voordele van iedereen.
Verhinder het shoppen van de patiënt c.q. het ingeschreven zijn bij meerdere huisartsen.
Stimuleer de ontwikkeling van een accreditatiesysteem en koppel dit aan de
zorgcontracten. Verstrek nieuwe vestigingsvergunning uitsluitend aan artsen die een
aantoonbare huisartsenopleiding hebben gevolgd34 en de bij/nascholing volgen.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 37 van 66

12. Bonaire: Ziekenhuis, medisch specialistische
zorg

a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen
In de aanloop naar 101010 is gesteld35 dat het de bedoeling is zo veel mogelijk
behandelingen op Bonaire uit te voeren en daardoor het aantal medische uitzendingen
zoveel mogelijk te beperken. Zoals ook in het MLTP gesignaleerd is een beeld gecreëerd
dat gestreefd moet worden naar het ombuigen van 80 procent van de uitzendingen, om
zo naast kwaliteitsverbetering een kostenbesparing te bewerkstelligen. Ook door de
gezant van VWS werd deze orde van grootte (70 – 80 % vermindering) genoemd 36. Welk
getal dan ook: in ieder geval diende een zeer forse duurzame verandering plaats te gaan
vinden t.a.v. waar medisch specialistische diagnostiek en behandeling diende te gaan
plaatsvinden.

b. Reëel doel?
Ja. Het genoemde percentage moet echter meer als een richting worden gezien dan als
concreet hard doel: de meetbaarheid en dus evalueerbaarheid is derhalve beperkt.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
Ja. Op het voorgestelde moment waren er zes basisspecialismen. Er wordt nu aanzienlijk
meer zorg op het eiland geleverd. Voor een belangrijk deel is dit terug te voeren op de
zgn. jumelage, een overeenkomst tot het leveren van medisch specialistische (en andere
medische of verpleegkundige) inzet, tussen Fundashon Mariadal en AMC/VUMC.
Jumelage: achtergrond, doelstelling en resultaat
Omdat de jumelage een cruciaal onderdeel is van de ontwikkeling van de medische zorg op de eilanden, wordt
hier enige bijzondere aandacht aan besteed.
De idee was dat door de jumelage onder andere de basisspecialistische zorg wordt geregeld en dat deze op
contractbasis door Fundashon Mariadal kan worden ingekocht. „Het gaat om de specialismen interne
geneeskunde, chirurgie, anesthesie, gynaecologie, kindergeneeskunde en psychiatrie. De verwachting is dat
nog voor eind 2010 de eerste medisch specialist als kwartiermaker in het ziekenhuis werkzaam kan zijn en dat
37
in de loop van 2011 de andere specialisten geleidelijk beschikbaar komen."
De jumelage is in formele stukken in eerste instantie gebracht als instrument om de kwaliteit van zorg en de
patiëntgerichtheid te verbeteren. Kostenbesparing tegenover de uitzendingen is in de vroegere fasen op weg
naar de transitie niet als belangrijk argument genoemd. Maar intern heeft dit uiteraard wel een rol gespeeld.
Logischerwijs kan verwacht worden dat een doel is dat het totale pakket aan medisch specialistische zorg beter
en goedkoper zou worden bij het meer op het eiland zelf doen. In februari 2012 werd de jumelage nu wel als
instrument voor kostenbesparing ten opzichte van de medische uitzendingen genoemd : “In de afweging van
uitzendingen tegen het plaatsen van een specialisme, speelt de vraag een rol of het plaatsen van een
specialisme goedkoper is. Als dat het geval is, kiezen wij daarvoor. Als er echter te weinig patiënten zijn om het
38
specialisme er kwalitatief goed overeind te houden, kiezen wij daar niet voor”.
Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 38 van 66

Hiernaast waren er verwachtingen t.a.v. de gunstige effecten op het overige personeel, zoals in scholing en op
39
de organisatie: de bouw van afdelingen voor de toekomst.
De jumelage tussen Fundashon Mariadal en het VU/AMC is eind 2010 opgezet. Een half jaar later, In de zomer
van 2011 waren de toegezegde zes specialisten aan het werk. Inmiddels zijn ook andere specialisten en
verpleegkundigen via de jumelage aan het werk voor Fundashon Mariadal, in totaal nu 16 personen. De
precieze samenstelling van deze groep wisselt. Naast de zes basisspecialismen zijn er een cardioloog, een
40
nefroloog, een AIO interne-nefrologie en 6 gespecialiseerde verpleegkundigen aan het werk .
Sinds de komst van de specialisten loopt het grootste gedeelte van de medische uitzendingen via specialisten in
het ziekenhuis; huisartsen verwijzen patiënten niet langer direct door naar Curaçao of Colombia. Door deze
aanpak zijn de verwijzingen gerichter en meer medisch onderbouwd. Dit betekent dat de medische
uitzendingen doelmatiger en efficiënter geworden zijn (dit geldt overigens niet per se voor de verwijzingen via
de visiterende specialisten). Door de uitbreiding van het medisch specialistisch aanbod is het voor huisartsen
echter ook laagdrempeliger geworden patiënten te verwijzen naar een specialist. Hierdoor wordt er relatief
veel ‘huisartsenzorg’ door medisch specialisten gerealiseerd. Kortom: de afstemming tussen huisarts en
specialist is nog niet optimaal, noch vanuit inhoudelijk perspectief, noch vanuit doelmatigheid.
De duur van de periode dat specialisten uit de jumelage op Bonaire werken is verschillend en loopt uiteen van
een kleine twee maanden tot meer dan een jaar. Wat de ideale minimumperiode is, is niet duidelijk: de
meningen van de bevraagden lopen uiteen. Veelal wordt drie maanden als de absolute minimumperiode van
verblijf gezien. Het is duidelijk dat het voor artsen niet zomaar instappen is: het duurt enige tijd voordat ze zijn
ingewerkt en het reilen en zeilen van het ziekenhuis en de eilandcultuur hebben leren kennen.

Voor een toelichting van het aantal uitzendingen, zie Bijlage 6.; hieronder wordt een
overzicht gegeven van de verdeling van de uitzendingen en de ontwikkeling in 2011.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 39 van 66

Hierbij valt op dat het aantal uitzendingen vanaf Bonaire in 2011 fors is gedaald, maar
dat die van de Bovenwindse eilanden niet wezenlijk is veranderd.

d. Analyse
De afspraken (de jumelage) met VU/MC en AMC wordt als een succes beschouwd: er is
een substantiële verbetering in de kwaliteit en continuïteit van medische zorg
gerealiseerd, met als neveneffect dat de noodzaak tot medische uitzending sterk is
afgenomen. De afstemming tussen huisartsen en medisch specialisten behoeft nog
verbetering. Ook de infrastructuur kan beter om het optimale uit de jumelage te halen.
Zie verder de toelichting over de jumelage hierboven.
Dialyse patiënten behoeven niet langer met het vliegtuig voor dialyse naar Curaçao,
maar worden state of the art op Bonaire zelf gedialyseerd. Een groot deel van de
patiënten kan nu voor behandeling op Bonaire blijven en behoeft niet langer (met
begeleiders) te worden uitgezonden. De kwaliteit van de super specialismen in Colombia
en op Guadeloupe is ten opzichte van de voordien verstrekte zorg sterk verbeterd.
Of sprake is van ca. 80 procent is niet helemaal duidelijk: er zijn geen betrouwbare
gegevens over de periode voorafgaand aan de transitie. Maar alles wijst er op dat er een
stevige beweging is ingezet in het verminderen van het aantal medische uitzendingen en
het realiseren van veel meer kwalitatief verantwoorde zorg op het eiland. Alleen al door
de realisatie van dialyse op Bonaire is een groot aantal uitzendingen niet meer nodig
geweest.

e. Aanbevelingen
De minister heeft toegezegd41 dat de afspraken met de ziekenhuizen in Colombia en
Guadeloupe zullen worden geëvalueerd, waarbij steeds zal worden gekeken of zij de
beste arrangementen bieden. Voer deze evaluatie systematisch, onafhankelijk en op
korte termijn uit. Houd de formele afspraken met Colombia c.q. Coomeva (de
Colombiaanse tussenpersoon) tegen het licht en vergelijk deze met wat er werkelijk
gebeurt. Dan kan ook worden bezien waar doelmatigheidswinsten zijn te behalen en
klachten van patiënten en verwijzers kunnen worden opgelost. Hiertoe lijken goede
mogelijkheden.
Analyseer de relatie met Guadeloupe en ‘zit er bovenop’ om deze te verbeteren en het
contract te handhaven (hoewel dit primair aan het ZVK zou zijn, is er op ministerieel
niveau een overeenkomst gesloten met de Franse regering). Doe dit zodanig dat
verwijzers actief participeren in de relatie en er een meer teamachtige constructie
ontstaat.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 40 van 66

Regel duidelijkheid over juridische posities en verantwoordelijkheden met betrekking tot
de uitzendingen van de verwijzers en behandelaars in Colombia en Guadeloupe.
Monitor de kosten en aanpak van het totale, integrale, aanbod van medisch
specialistische zorg, incl. de uitzendingen, vanuit Fundashon Mariadal en stuur deze zo
nodig bij.
Meer praktisch is een aantal suggesties gedaan door de geïnterviewden die de inzet van
de jumelage kunnen verbeteren in de zin van meer rendement. Dit is verder aan het
ziekenhuis.
Ten aanzien van de uitzendingen (ook voor Sint Eustatius en Saba):
Benoem iemand die, in samenwerking met Coomeva, de Colombialijn vanuit Bonaire
’managed’. Er bezoeken veel bestuurders en ook professionals de ziekenhuizen in
Colombia, maar intussen wordt er geklaagd over overdracht, afstemming, duur en allerlei
logistieke problemen. Dit rechtvaardigt een centraal aanspreekpunt, evt. tijdelijk, die de
verbinding kan maken tussen de organisatiekant en de zorginhoudelijke problematiek.
Onderzoek nader de tendensen en verschillen in de uitzendingen. Bezie bijv. hoe het
mogelijk is dat het aantal medische uitzendingen vanuit Saba lijkt toe te nemen, terwijl
het aantal medische uitzendingen vanuit Sint Eustatius vrij constant is.
Ga na hoe het komt dat er grote verschillen per eiland zijn in het percentage van de
medische uitzendingen waarin een begeleider meegaat (Saba 39%, Bonaire 22%, Sint
Eustatius 14%) en of er op het gebied van doelmatigheid betere protocollen voor te
schrijven zijn. Zo kan bijv. betrekkelijk eenvoudig onderzocht worden of de totale
reisduur naar Colombia zich logisch verhoudt tot de indicatiestelling en welke
verrichtingen er daadwerkelijk uitgevoerd zijn. Dit gelet op de klachten dat patiënten ook
voor kleinere ingrepen daar wel erg lang blijven. Hier zijn voldoende referenties voor.
Hiernaast wordt aanbevolen om te proberen bij de ziekenhuizen specialisten benoemd te
krijgen die voor de specialisten in Caribisch Nederland een vast, peer to peer,
aanspreekpunt zijn. Dit zou met name voor de grotere, algemene, vakken zoals interne
en heelkunde, handig en efficiënt zijn.
Stel een duidelijk overzicht op naar welke specialistische zorg op Curaçao wel of niet
verwezen mag worden en handhaaf dit. Als deze sturing niet mogelijk is, maak dan, in
overleg met de IGZ, duidelijk dat de verwijzer o.a. tuchtrechtelijk aanspreekbaar is als
patiënten willens en wetens naar inferieure kwaliteit worden doorverwezen terwijl er een
evident uitstekend alternatief is.
Zorg ervoor dat de indicatiecommissie minimaal twee personen als gezicht hebben.
Uiteindelijk verleent het ZVK, als instituut, toestemming aan patiënten voor een bepaalde
Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 41 van 66

behandeling en mag dit niet gekoppeld zijn aan personen. Zorg ervoor dat in het proces
van toestemming rondom medische uitzendingen helder blijft waar de
verantwoordelijkheid van een ieder ligt.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 42 van 66

13. Sint Eustatius en Saba: Huisartsenzorg
Vooropgesteld: Sint Eustatius en Saba worden vaak in één adem genoemd en ook nu
onder één kopje beschreven. Dit neemt niet weg dat het hier om zeer verschillende
eilanden gaat, zowel qua cultuur, als ten aanzien van de gezondheidszorg. Dat deze twee
eilanden voor de huisartsenzorg en medisch specialistische zorg gezamenlijk worden
behandeld komt door de, op dit abstractieniveau, grote overeenkomsten in problematiek,
die zich sterk onderscheidt van die van Bonaire.

a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen:
De huisartsenzorg is de eerste schakel in de zorgketen. De patiënten moet ervan kunnen
uitgaan dat de huisarts de beste en veiligst mogelijke zorg biedt en dat hij, wanneer
specialistische zorg nodig is, tijdig verwijst naar een tweedelijns centrum42. Hiermee is de
basisnorm voor huisartsenzorg gegeven.
Voor de eerstelijnszorg op Sint Eustatius en Saba zijn in de aanloopfase naar 10 oktober
2010 nauwelijks specifieke doelstellingen benoemd of toezeggingen gedaan. Wel is in de
periode 2008 – 2009 de privatisering van de medische centra in gang gezet. Het beoogde
samengaan van het medisch centrum met de ouderenzorg, in combinatie met renovatie
en nieuwbouw, moest leiden tot het ontstaan van multifunctionele zorgcentra43.

b. Reëel doel?
De overheid was afhankelijk van de bereidheid van private instellingen om mee te
werken. Ook hier geldt dat het traject van planning tot oplevering bij renovatie en
nieuwbouw van de multifunctionele zorgcentra meer dan twee jaar duurt.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
Sint Eustatius: ondanks een interventie van de IGZ en enkele investeringen wordt de
kwaliteit van curatieve zorg op het eiland nog steeds als ondermaats beschouwd.
Saba: de realisatie van de beoogde renovatie of nieuwbouw verloopt traag. De kwaliteit
van de eerstelijns zorg lijkt redelijk adequaat (in tegenstelling tot Bonaire en Sint
Eustatius heeft de IGZ de situatie op Saba nog niet beoordeeld).

d. Analyse
Door de ontvlechting uit het eilandbestuur van Sint Eustatius worden de stichtingen die
hieruit zijn voortgekomen in feite beschouwd als rechtsopvolgers. Het Ministerie van VWS
heeft toegezegd te bezien hoe bij financieringsproblemen van bouw of nieuwbouw de

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 43 van 66

stichtingen kunnen worden ondersteund44. Hierbij is nadrukkelijk gesteld dat de overheid
niet garant zal staan voor banken en/of financiers 45.
Voor de eerstelijnszorg op Saba zijn in de aanloopfase naar 10 oktober 2010 nauwelijks
specifieke toezeggingen gedaan. Wel is in de periode 2008 – 2009 de privatisering van
de medische centra in gang gezet. Voor Saba is vanuit Nederland een plan opgesteld is
voor de privatisering van het medisch centrum en de ouderenzorg. Deze twee
organisaties zouden samen opgaan in de Saba Health Care Foundation. Dit plan bevatte,
naast de privatisering, een aantal doelstellingen voor de korte termijn, zoals training en
opleiding van het personeel in de nieuwe organisatie, versterking van de medisch
specialistische functie, het upgraden van de medische apparatuur en de inventaris èn het
bewerkstelligen van een kwaliteitsimpuls46.
Zowel op Saba als Sint Eustatius zou het samengaan van de ziekenhuizen met de
ouderenzorg, in combinatie met renovatie en nieuwbouw, leiden tot het ontstaan van
multifunctionele zorgcentra47. Ook het MLTP geeft aanbevelingen voor de fysieke
voorzieningen voor de eerstelijnszorg op Saba: uitbreiding van de ziekenhuisvleugel voor
spreek-, werk-, onderzoek-, en behandelkamers met wachtruimte(n) en upgrading van
de bestaande situatie.

e. Aanbevelingen
Sint Eustatius: VWS wordt aanbevolen zich met Sint Eustatius enige tijd intensiever te
bemoeien en het eiland hands on te ondersteunen. Hierboven is een aantal onderwerpen
benoemd. Zie voorts de opmerkingen die in het kader van governance zijn gemaakt.
Tevens zal een intensief toezicht vanuit de IGZ nog enige tijd nodig zijn en is intensieve
bemoeienis van het ZVK nodig.
Saba: het Ministerie van VWS zou meer hands on kunnen ondersteunen bijvoorbeeld bij
strategieontwikkeling, de bouw van het zorgcentrum, etc. Het heeft dit wel aangeboden.
Het is dan ook aan het stichtingsbestuur om dit in samenwerking met het ZVK op te
pakken. Zie voorts de onder de governanceparagraaf gemaakte opmerkingen.
Zowel Saba als Sint Eustatius vragen ingrijpende (ver-)bouwtrajecten. Dit vereist
deskundigheid en ervaring, Countervailing power tegenover de diverse belanghebbenden,
bouwers en financiers. De huidige organisatie maakt het qua bestuur en toezicht niet
aannemelijk dat op voorhand vast staat dat de voor de stichting en bevolking meest
optimale oplossing tegen redelijke kosten wordt gerealiseerd. Nog afgezien van de
nodige kennis en ervaring ten aanzien van de bouw, ICT, etc, worden dergelijke ambities
ook niet zomaar naast een full time uitvoerende taak gerealiseerd. Er zijn door het
Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 44 van 66

Ministerie van VWS weliswaar oplossingen aangedragen, maar hiervan lijkt vooralsnog
weinig - geen gebruik te zijn gemaakt. Gelet op de uiteindelijke verantwoordelijkheden
voor het Ministerie van VWS, wordt geadviseerd in de opzet van deze trajecten actiever
te ondersteunen en hands on, beleidsmatig en/of bestuurlijk, hulp te bieden.
Sint Eustatius:
Moet veel aan gebeuren. Hoge prioriteit, met ondersteuning voor financiering,
programma van eisen, bouwbegeleiding, aanbesteding etc. Mogelijkheden scheppen
zodat er meer visiterende specialisten kunnen komen en deze kwalitatief verantwoord en
doelmatig kunnen werken hoeven niet op complete verbouw/nieuwbouw te wachten.
Bezie de mogelijkheden voor het opzetten van een gezamenlijke klachtencommissie van
de Saba Health Care Foundation (SHFC) en de Queen Beatrix Medical Center (evt. i.s.m.
Fundashon Mariadal). Door deze klachtencommissie gezamenlijk op te zetten is het
eenvoudiger om geschikte mensen te vinden en wordt de onafhankelijkheid van de
commissie vergroot.
Zolang er geen systeem van accreditatie is, dient (naast het reguliere toezicht van de
inspectie) het QBMC de kwaliteit van huisartsen te borgen, onder andere door bij- en
nascholing verplicht te stellen. Dit is ‘gewoon management’.
Het QBMC zou een HIS en/of EPD-systeem moeten aanschaffen, dit komt de efficiëntie
van de artsen, de communicatie met medisch specialisten en de veiligheid van patiënten
ten goede. Bezie in het kader van efficiëntie tevens of er gebruik gemaakt kan worden
van telemedicine/e-health.
Onderzoek de mogelijkheden voor het aannemen van een praktijkondersteuner.
Saba infrastructuur
Hier moet nog het nodige aan gebeuren. Zo wordt sinds een aantal jaren gesproken over
een gevaarlijke situatie met betrekking tot de elektriciteit. Dergelijke omvangrijke
verbeteringen zijn nog niet (voldoende) gerealiseerd. Gedegen veranderingen in de
infrastructuur hebben hoge prioriteit, met ondersteuning voor beleid, strategie,
financiering, programma van eisen, bouwbegeleiding, aanbesteding etc. In dit kader ook
voorzieningen scheppen die het mogelijk maken dat er meer visiterende specialisten
komen.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 45 van 66

14. Sint Eustatius en Saba: medisch specialistische
zorg en uitzendingen
Op Bonaire, Saba en Sint Eustatius is niet alle noodzakelijke medisch specialistische zorg
aanwezig. Daarom worden mensen ‘uitgezonden’ naar ziekenhuizen in andere landen.
Er wordt bij verwijzingen van een van de BES-eilanden af in het algemeen gesproken
over ‘medische uitzendingen’. In het geval van Sint Eustatius en Saba is dat strikt
genomen niet correct: het gaat hier om een gewone verwijzing naar de tweede lijn, de
medisch specialistische zorg. Omdat deze niet op de eilanden zelf aanwezig is, gaan
bewoners die deze zorg nodig hebben, naar het buureiland. Althans dat is de ideale
situatie. Een medische uitzending is dan een verwijzing die niet in de dichtstbij zijnde
medisch specialistische zorg geboden kan worden.

a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen
Onderdeel van de toezegging is dat verzekerden toegang tot goede zorg krijgen.
Vermindering van het aantal uitzendingen is uiteraard ook bij Sint Eustatius en Saba van
toepassing, maar minder realistisch dan bij Bonaire. Een grote verandering is hier dan
ook nog niet zichtbaar. Zie ook Hoofdstuk 13 en Bijlage 6.

b. Reëel doel?
Zoals al ten aanzien van de infrastructuur is gesteld (zie hoofdstuk 8), was een aantal
van deze doelstellingen niet reëel.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
Ten aanzien van Sint Eustatius en Saba lagen de verwachtingen en doelstellingen hoger
dan wat er is gerealiseerd. Zo is er nog geen multifunctioneel zorgcentrum ontwikkeld
door het samengaan van de ziekenhuizen met de ouderenzorg, in combinatie met
renovatie en nieuwbouw.
Oorzaken zijn hiervoor aangegeven. Of het aantal uitzendingen is gedaald, is niet goed
vast te stellen bij gebrek aan gegevens van voor de transitie. Het is de vraag of dit bij
Sint Eustatius en Saba wel een reële verwachting is: er zijn hier zeer beperkte
mogelijkheden om meer specialistische zorg op het eigen eiland te realiseren. Tenslotte
is de belangrijkste doelstelling: kwaliteit van zorg naar een voor Nederland aanvaardbaar
niveau nog niet behaald.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 46 van 66

d. Aanbevelingen
Medisch specialistische zorg voor Sint Eustatius en Saba is afhankelijk van wat er op het
eiland zelf aan medische zorg kan worden geboden in termen van kwaliteit en
infrastructuur van de eerste lijnszorg en van de infrastructuur om visiterende specialisten
zinvol consulten te kunnen doen. Voor aanbevelingen ten aanzien van die infrastructuur
zie hoofdstuk 14.
Voor eilanden als Saba en Sint Eustatius zal een medisch centrum niet veel meer kunnen
zijn dan wat in Nederland een centrum voor de anderhalfde lijn zou worden genoemd 48,
met redelijkerwijs zoveel als mogelijk mogelijkheden tot stabilisatie bij meer ernstige
problematiek, waarna de patiënt kan worden vervoerd. Voor een dergelijk centrum
behoeven de centra renovatie en enige aanvullende diagnostiek en ondersteunende
infrastructuur. Dit laatste betreft bijv. digitalisering van diagnostiek, waardoor elders
meegekeken kan worden. Maar ook meer faciliteiten voor visiterende medisch
specialisten. Overigens wordt door ‘ontvangende’ specialisten wel gesteld dat er zowel op
Saba als Sint Eustatius meer zelf gedaan kan worden op dit vlak, zo nodig met enige
bijscholing.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 47 van 66

15. Langdurige en ouderenzorg Caribisch Nederland
Langdurige en ouderenzorg worden in discussies over Caribisch Nederland vaak samen
genomen. Dit is op zich niet juist: langdurige zorg kan ook jongeren omvatten en
ouderenzorg betreft in beginsel niet-zieke mensen. Op de eilanden zijn de faciliteiten
echter vaak geïntegreerd en is het verschil niet zo duidelijk gemaakt. Dit geldt ook voor
de bekostiging.
De stichtingen voor langdurige zorg/ouderenzorg die voorkomen uit kerk en charitas
bestonden reeds lang voor 2010. Dit in tegenstelling tot de pas opgericht curestichtingen die recent uit het openbaar bestuur werden gehaald.

a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen
Het behalen van schaalvoordelen (bijvoorbeeld bij de inzet van medewerkers, het gebruik
van een keuken en andere facilitaire functies) door de reeds bestaande stichtingen voor
langdurige zorg/ouderenzorg te fuseren met de nieuw opgerichte private cure-stichtingen
en dit waar mogelijk ook fysiek in één gebouw vorm te geven 49.

b. Reëel doel?
Door verschillende factoren (zie d. analyse) is het doel achteraf gezien te hoog gegrepen.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
De dagopvang van ouderen op Sint Eustatius is opgeknapt en van een overdekking
voorzien50. Op Bonaire is niet geïnvesteerd in de langdurige zorg/ouderenzorg in de
periode tot oktober 2010; hierna wel. Om het tekort aan faciliteiten voor dagopvang en
verzorgd wonen van ouderen in hun eigen wijk op te vangen wordt momenteel in Rincon
een grootschalig project ‘Cocari’ opgezet: plannen voor de bouw van een
multifunctioneel Zorg en Diensten Centrum voor ouderen.

d. Analyse
De langdurige zorg/ouderenzorg heeft minder prioriteit gekregen dan andere terreinen
van zorg, waarschijnlijk omdat deze min of meer als acceptabel werd beoordeeld. Zie ook
Bijlage 8. Er was dan ook geen reden om met grote urgentie de doelstellingen te
realiseren met uitzondering van enige bouwkundige verbeteringen. In het MLTP wordt
gesteld dat voor Bonaire een capaciteitsuitbreiding van twaalf plaatsen voor de
dagopvang voor ouderen nodig is en nieuwbouw van 24 zorg-aanleunwoningen voor
ouderen. Deze zouden uiterlijk in 2012 moeten zijn gerealiseerd.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 48 van 66

Op Sint Eustatius zouden aanleunwoningen moeten worden gerealiseerd en de
verpleeginstellingen verbeterd. Deze projecten (met uitzondering van de
aanleunwoningen) moeten in die visie tezamen met het ziekenhuis en het Centrum voor
Jeugd en Gezin op één locatie worden gerealiseerd. Voor Saba moeten aanleunwoningen
worden gerealiseerd en de verpleeginstellingen verbeterd. Ook voor Saba werd gesteld
dat deze projecten (met uitzondering van de aanleunwoningen) tezamen met het
ziekenhuis en het Centrum voor Jeugd en Gezin op één locatie moeten worden
gerealiseerd.
Gegeven de lage prioritering van de (bouw)doelstellingen zoals het MLTP die formuleerde
voor de korte termijn (2012), is feitelijk tot dusver vrijwel niets gerealiseerd. Dit geldt
ook voor de benodigde integratie van de stichtingen.
Hierbij past een kanttekening. De begrote bedragen waren gebaseerd op het doel dat
alles op één locatie zou worden gerealiseerd. Dit wordt thans als feitelijk onmogelijk
gezien. Het beeld is dat het niet ernstig is dat de doelen nog niet zijn gerealiseerd; de
kwaliteit van zorg en de voorzieningen kunnen weliswaar altijd beter, maar worden niet
als slecht beoordeeld.
Het Ministerie van VWS constateerde dat de voortgang niet groot was en de noodzaak
onduidelijk. Voorjaar 2012 liet het de situatie en wat realistisch gewenst is op het gebied
van ouderenzorg op de drie eilanden door middel van een onderzoek in kaart brengen 51.

e. Aanbevelingen
De onderzoeksrapporten uit voorjaar 2012 52 geven een aantal concrete aanbevelingen,
waarnaar hier wordt verwezen.
Enkele kernsuggesties:
Bezie voor Bonaire in hoeverre ouderenopvang en verzorgd wonen ook op andere locaties
dan Rincon beter georganiseerd kan gaan worden.
Realiseer voor Saba op korte termijn een provisorische dagopvang voor ouderen stel
daarvoor (financiële) middelen ter beschikking tot dat totale verbouwing van het Medical
Center en Home gereed is. Met een ontwikkeling naar wijkgerichte zorg zal naar
verwachting de nu bestaande capaciteit van 20 bedden voor ouderenzorg zowel voor
“verzorgd wonen” als voor intramuraal verblijven in een verbouwd Home voor de
komende jaren voldoende zijn.
Ontwikkel voor Sint Eustatius beleid dat moet leiden tot een goede samenhang van
wonen, welzijn, opvang en zorg voor ouderen.
Breng voldoende inzet en het niveau van de verpleegkundigen en verzorgden op peil.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 49 van 66

Gehandicaptenzorg.
Vaak verbonden aan langdurige zorg wordt de gehandicaptenzorg gezien.
Tijdens het bestuursoverleg op 20 november 2008 is vastgelegd dat gehandicaptenzorg
bijzondere aandacht zou krijgen vanwege de achterstanden op deze terreinen 53.
Geïnterviewden stelden dat het Ministerie van VWS in de transitieperiode heeft
aangegeven dat er budget beschikbaar gemaakt zou worden voor de gehandicaptenzorg.
Omdat hiervoor geen specifieke doelen zijn gesteld wordt hier verder geen specifieke
aandacht aan geschonken. Er is geïnvesteerd in voorzieningen, met name op Bonaire. De
achterstanden zijn echter nog niet weg gewerkt. Er is enig budget voor ter beschikking
gesteld.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 50 van 66

16. Geneesmiddelen
a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen
Het terugdringen van de kosten van geneesmiddelen en de verbetering van de
beschikbaarheid en de toegankelijkheid was één van de doelstellingen van het Ministerie
van VWS54.

b. Reëel doel?
Ja, want het doel kon via wet- en regelgeving grotendeels worden afgedwongen. Ook kon
er een eenvoudige logistieke lijn met Nederland worden gerealiseerd, qua inkoop en qua
transport.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
De verschillende maatregelen die werden genomen om het doel te bereiken waren onder
andere het opheffen van gedwongen winkelnering van apothekers bij agentschappen die
van het land De Nederlandse Antillen een vergunning hadden gekregen. Door inkoop van
geneesmiddelen bij andere groothandels, zoals in Nederland, mogelijk te maken zouden
de kosten aanzienlijk naar beneden kunnen worden gebracht. Daarnaast zijn de tarieven
voor de apothekers verlaagd en worden vaker generieke medicijnen in plaats van
specialité’s voorgeschreven.
De kosten van geneesmiddelen zijn langs deze weg terug gedrongen en de trend van
dalende prijzen is nog niet beëindigd. Dit geldt ook voor over- the- counter medicatie.
Tegelijkertijd is de kwaliteit van zorg niet slechter geworden, integendeel, door een strak
actueel en evidence based formularium te hanteren neemt de ‘over all’ kwaliteit toe. De
toegankelijkheid/beschikbaarheid is geborgd door kanalisering van de inkoop. Ten
behoeve van dit alles is in hoog tempo de nodige wet- en regelgeving geïmplementeerd,
is de integratie van de apotheken in de ziekenhuizen gefaciliteerd en dergelijke.

d. Analyse
Er zijn incidenteel wel wat twijfels ten aanzien van sommige geneesmiddelen in het
Formularium. Deze zijn wellicht onnodig duur of toch niet voor iedereen geschikt. Voorts
is de acceptatie van generieken als vervanging van specialité’s nog een (afnemend)
probleem. Men vertrouwt het nog niet altijd.
Er is ook nog een probleem ten aanzien van de geneesmiddelen die artsen voorschrijven
in de ziekenhuizen in Caribisch Frankrijk en in mindere mate in Colombia. Dit is een jaar
na toezegging nog niet opgelost.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 51 van 66

Aandacht blijft nodig om het reduceren van de medicijnkosten én het vertrouwen in de
voorgeschreven medicatie hand in hand te laten gaan.
Er is nog geen sluitend systeem dat garandeert dat patiënten precies datgene krijgen wat
nodig is, niet minder maar ook niet meer. Ook zijn er twijfels over de kwaliteit van het
voorschrijfbeleid; deze is niet overal even ‘gepast’. Een genoemd punt van zorg is bijv.
het (te) ruimhartige antibioticabeleid.

e. Aanbevelingen
Maak ook met de nog niet overgenomen apotheken in Caribisch Nederland goede
afspraken (of sluit er geen contract mee af), centraliseer de inkoop en realiseer
volumekortingen (waaronder tariefkorting voor intramurale instellingen) bij de
exporteurs dan wel producenten.
Breng in kaart waar de problemen zitten rondom het voorschrijven en verstrekken van
geneesmiddelen tijdens de medische uitzendingen. Een oplossing kan zijn tijdelijk de
probleemgeneesmiddelen voor vergoeding in aanmerking te laten komen, evt. onder
voorwaarden inzake levering door bepaalde apotheek en voor een vastgesteld tarief.
Stimuleer het Farmaco Therapeutisch Overleg als belangrijk instrument op weg naar een
professionele beheersing van de farmaceutische therapie. In dit kader past ook de inzet
van een project “Doelmatig voorschrijven” incl. antibioticabeleid.
Breng de ICT-ondersteuning in de geneesmiddelenketen (met betrokkenheid van
apotheek, huisartsen en medisch specialisten c.q. ziekenhuis) snel tot volle wasdom. Dit
vermijdt fouten en zorgrisico’s voor de patiënt en kan de basis zijn voor feedback richting
voorschrijvers. Dit kan gekoppeld worden aan wat gedeclareerd wordt. Zo kunnen
dubbele voorschrijvingen en declaraties die strijdig zijn met een contract,
geneesmiddelenlijst en/of dubbel zijn, worden voorkomen.
Actualiseer het Formularium Caribisch Nederland regelmatig en systematisch en betrek
hierbij de voorschrijvers en medisch specialisten.
Informeer bevolking en voorschrijvers nogmaals over het verschil tussen generieke
medicijnen en specialité’s en het feit dat OTC-medicijnen vaak zelfs goedkoper zijn dan in
Nederland. Het gevormde beeld hierover correspondeert niet met de werkelijkheid.
Zorg op Saba en Sint Eustatius voor het meeleveren van een vertaalde bijsluiter die in
ieder geval op hoofdpunten in het Engels is.
Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 52 van 66

17. Verslavingszorg en geestelijke gezondheidszorg
(GGZ)
Zowel psychiatrie als verslavingszorg is van begin af aan een van de grote speerpunten
geweest die snel verbetering zouden behoeven. De doelen waren sterk op
infrastructuurverbeteringen gericht, op randvoorwaarden dus. In eerste instantie waren
geen concrete doelen gesteld over kwaliteit van zorg.

a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen
Bestuurlijk vastgestelde doelstellingen en/of door ‘bestuur’ verspreide informatie waren:
een vaste psychiater op Bonaire en verslavingszorg en psychiatrie zijn
verantwoordelijkheden voor het Ministerie van VWS. Hiernaast werden verwachtingen
gewekt door uitspraken als: ‘er mag straks geen psychiatrisch patiënt het eigen eiland
meer af’55. Voor de vroegere situatie zie Bijlage 7.

b. Reëel doel?
De stelling: ‘er mag straks geen psychiatrische patiënt het eigen eiland meer af’ is in zijn
absoluutheid geen realistische. Voor Bonaire is dit al lastig te bewerkstelligen, maar voor
Saba en Sint Eustatius niet waar te maken. Er zullen bij deze schaal en fysieke en
personele beperkingen altijd patiënten van het eiland af moeten en ‘uitgezonden’ moeten
worden. Zo absoluut zal de stelling waarschijnlijk niet bedoeld zijn, maar er wordt wel
een beeld gegeven, een verwachting gewekt.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
De verslavingszorg en de GGZ zijn in feite in 2012 opgezet. Hoewel de ontwikkeling pas
is ingezet, is vergeleken met de situatie voordien, reeds sprake van een grote
verbetering. De zorg is professioneler en wordt grotendeels op de eilanden zelf geleverd.

d. Analyse.
Op de drie eilanden is de problematiek rond psychiatrie en verslavingszorg groot en
complex. Dit is in de aanloop naar 101010 diverse malen onderkend en tot een
speerpunt benoemd. De problemen betreffen de organisatie van de zorg (waaronder de
juridische randvoorwaarden), de aanwezigheid van adequaat personeel en de nodige
infrastructuur, zowel ten behoeve van acute als klinische en forensische zorg. Voorts
brengt uiteraard de specifieke cultuur, die per eiland verschillend is, en verbinding met
lokale maatschappelijke problematiek moeilijkheden met zich mee.
Lokaal ontbrak de nodige kennis en doorzettingsmacht om grote stappen te zetten. Na
enige tijd is via het Ministerie van VWS de Nederlandse verslavingszorginstelling Novadic-

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 53 van 66

Kentron betrokken om de GGZ/verslavingszorg integraal op de rails te zetten. Zij zijn in
het voorjaar van 2012 gestart. Er is een stichting opgericht van waaruit de zorg wordt
gecoördineerd. Er is een groot draagvlak voor deze aanpak. De psychiatrie wordt voorts
vanuit de jumelage en visiterend ‘gevoed’.
Er zijn echter ook hindernissen. Belemmeringen zijn er onder meer ten aanzien van de
praktische en juridische opvang van acute patiënten buiten het eiland, de cultuur en de
terugkeer na behandeling. Ook werd als punt van kritiek de gemankeerde afstemming
tussen de diverse ministeries genoemd, onder andere inzake forensische patiënten.
Inmiddels is een project geaccordeerd om deze afstemming duurzaam te regelen.
Er is nog geen absolute garantie op verantwoorde zorg. Wel zijn belangrijke
randvoorwaardelijke stappen gezet, met name door de betrokkenheid van NovadicKentron.

e. Aanbevelingen
Volg de ingezette weg met de hulp van Novadic-Kentron. Hierdoor kan de
toegankelijkheid en de kwaliteit van zorg zeker verbeteren. De doelmatigheid van de
aanpak kan te zijner tijd eigenlijk alleen beoordeeld worden in een breder
maatschappelijk perspectief. Zoals vaker in de zorg maar zeker ook bij
psychiatrie/verslavingszorg worden baten van de zorg vaak elders gerealiseerd en
zichtbaar.
Ga het niet ‘Nederlands’ organiseren (waarmee wordt bedoeld: ga niet te veel
doorspecialiseren); zet vooral generalisten in.
Verbeter op korte termijn de materiele en personele opvang voor acute patiënten op
Saba en Sint Eustatius. Een aandachtspunt is de rol en betrokkenheid van de huisartsen:
‘verlies’ hen niet.
Een update van de Krankzinnigenwetgeving lijkt gewenst (zonder zover door te reguleren
als de Wet BOPZ voorstaat), waarbij tevens naar de verschillende juridische
mogelijkheden in de verschillende landen moet worden gekeken.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 54 van 66

18.

Publieke gezondheidszorg

Publieke gezondheidszorg wordt in de Wet publieke gezondheid (Wpg) omschreven als de
'gezondheidsbeschermende en gezondheidsbevorderende maatregelen voor de bevolking
of specifieke groepen daaruit, waaronder begrepen het voorkomen en het vroegtijdig
opsporen van ziekten'56. De publieke gezondheidszorg bestaat uit collectieve preventie,
infectieziektebestrijding en jeugdgezondheidszorg.

a. Doelstellingen, toezeggingen en verwachtingen
In het Bestuursakkoord van 20 november 200857 is besloten dat ‘er aandacht zal zijn
voor een verdere ontwikkeling van de publieke gezondheidszorg/ GGD en eilandelijke
preventietaken op het gebied van volksgezondheid.’ Ook werd afgesproken dat in 2009 in
kaart zou worden gebracht wat nodig zou zijn om de taken van de openbare lichamen op
het terrein van de volksgezondheid (met name public health en GGD-taken) na de
transitie adequaat te kunnen uitvoeren (menskracht, deskundigheid en middelen). Op 20
november 2008 is tevens vastgelegd58 dat de verplichte International Health Regulations
worden geïmplementeerd in de regelgeving en dat er een sub-focal point op Curaçao
wordt opgericht. In de begroting van het Ministerie van VWS is voor het jaar 2009 een
bedrag gereserveerd voor de oprichting hiervan.
Begin 2010 heeft het Ministerie van VWS de bestuurscolleges van Saba, Sint Eustatius en
Bonaire toegezegd te zullen helpen met de verdere ontwikkeling van de publieke
gezondheidszorg en de GHOR. Hiervoor zou worden gekeken naar de inzet van een
Nederlandse GGD.

b. Reëel doel?
Op zich was de doelstelling reëel, zij het dat er een heel grote achterstand was en groot
gebrek aan kennis en middelen.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
Vanuit de verantwoordelijkheden van het Ministerie van VWS zijn de doelen voor een
belangrijk deel gehaald. Het sub-focal point is er echter nog niet.

d. Analyse.
Realisatie van het sub-focal point gaat langzaam. Het Ministerie van VWS heeft
ondersteuning geboden, maar het heeft enige tijd geduurd voor dit op gang kwam.
Mogelijk mede hierdoor zijn belangrijke elementen van publieke gezondheidszorg in
Caribisch Nederland, met name infectieziektenpreventie, aan verdere verbetering toe.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 55 van 66

Sinds 2011 is de GGD Den Haag ter plaatse om de coördinatie te regelen en inhoudelijke
ondersteuning te bieden bij de opzet van publieke gezondheidszorg. Inmiddels is dan ook
een aantal activiteiten geïnitieerd. Aanpalende investeringen ten aanzien van de Centra
voor Jeugd & Gezin zijn gedaan, maar dit heeft nog niet geleid tot betere, systematische
zorg voor de groep 5 – 19-jarigen. Het gaat hier wel om een primaire
eilandverantwoordelijkheid. Dit neemt echter niet weg dat er uiteindelijk een ministeriële
verantwoordelijkheid ligt. Er wordt kritisch geoordeeld over (fysieke) integratie van
publieke gezondheidszorg- en jeugd&gezinvoorzieningen: dit zou stigmatiserend
(kunnen) werken en de toegang tot zorg kunnen belemmeren.

e. Aanbevelingen
Vanuit VWS gezien liggen de grootste risico’s en aandachtspunten bij de realisatie van de
IHR-verplichting en de infectieziektebestrijding. De opzet van het sub-focal point verdient
prioriteit.
Zet jeugdgezondheidszorg op voor de leeftijd 5-19, met de nadruk op preventie van
onder andere verslaving.
Combineer niet als een blauwdruk allerlei functies in een gebouw, maar kijk per
onderwerp, per doelgroep en per eiland wat de ideale combinatie van voorzieningen is
om onder meer stigmatisering te vermijden.
Borg de continuïteit van de in 2012 opgezette publieke gezondheidszorg. Het risico
bestaat dat met het vertrek van de GGD Haaglanden tevens veel kennis verdwijnt. Op de
drie eilanden kampt de publieke gezondheidszorg momenteel met onderbezetting en een
krap budget. Hierdoor zijn de diensten kwetsbaar en komt de duurzaamheid van de
opgezette publieke gezondheidzorg in gevaar.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 56 van 66

19. Geneeskundige hulpverlening bij ongevallen en
rampen
De GHOR (in Europees Nederland: geneeskundige hulpverlening bij ongevallen en bij
rampen, in de regio: geneeskundige hulpverleningsorganisatie) is van het begin af aan
een van de hoofdpunten van de aan te pakken problemen geweest. GHOR maakt deel uit
van de totale aanpak bij een ramp, de ‘medische of witte kolom’. De GHOR is
verantwoordelijk voor de organisatie van de geneeskundige hulpverlening. Dit maakt de
beheersing van dit onderwerp ook meteen lastig: het vraagt nogal wat afstemming met
andere ministeries en lokale overheden. Voor het Ministerie van VWS is GHOR een
belangrijk thema met risico.

a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen
De GHOR was een van de 26 projecten uit het MLTP (zie bijlage 3). In het MLTP is
aangegeven dat de GHOR naar het model van de Waddeneilanden georganiseerd moet
worden. Dit betekent per eiland een ambulancedienst met twee ambulances, een
Geneeskundige Combinatie (GNK-C) en een SIGMA team. Verder zouden er drie medivac
helikopters op de eilanden gestationeerd moeten worden. Hiervoor waren geen concrete
investeringen begroot noch waren er complete projectplannen59.

b. Reëel doel?
In het licht van de schaalgrootte moeten deze doelen als niet reëel worden beschouwd.
GHOR is een complex onderwerp met veel betrokkenen en gevoeligheden en
verwachtingen. Om een punt te noemen: de teams hebben hulpverleners nodig, maar die
zijn er niet.
c.

Doel bereikt, welke resultaten?

Het doel is niet bereikt maar zoals opgemerkt was het doel ook niet realistisch. Inmiddels
coördineert GGD Den Haag met behulp van enkele specialisten de ontwikkeling en helpt
deze in te vullen. Per eiland ontwikkelen rampenplannen zich in verschillend tempo; De
GHOR is hier nog niet goed bij aangesloten.

d. Analyse
Voor grote rampen die een groter gebied treffen zullen niet op voorhand alle risico’s
beheerst kunnen worden. In termen van risicomanagement: er zal een (in de

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 57 van 66

beeldvorming mogelijk groot) restrisico geaccepteerd moeten worden. In dit verband
gelden analoge argumenten als bij acute zorg.
Het ligt in de lijn der verwachting dat vergelijkbare problemen ook bij andere kleine
eilanden aan de orde zijn, met name in het bovenwindse gebied.
Wellicht kunnen zo afspraken gemaakt worden voor situaties die één eiland treffen maar
door het eiland zelf niet kunnen worden opgelost, zoals een grote brand of een
vliegtuigcrash.

e. Aanbevelingen
Breng de concrete gedachten over oplossingen bij rampen bij elkaar en voer deze in een
realistisch GHOR- en rampenplan, zonder schijnveiligheid te bieden. Communiceer hier
vervolgens over.
Inventariseer hoe de GHOR op andere, niet-Nederlandse, eilanden in de regio is geregeld
en of er samenwerkingsmogelijkheden zijn. De problemen die voor de Caribisch
Nederland gelden, gelden immers ook voor andere eilanden in de regio. Dit geldt met
name ten aanzien van de bovenwindse eilanden. Betrek ook de inzet van defensie in
‘GHOR’-situaties hierbij.
Een enige tijd bestendig projectleiderschap op dit thema zal hier zeker bij helpen.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 58 van 66

20. Mondzorg Caribisch Nederland
a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen
Hoewel mondzorg/tandheelkunde in de aanloop naar de transitie ten opzichte van
levensbedreigende problematiek een lagere prioriteit heeft gekregen, is er door de aard
van de aanspraken op mondzorg in het zorgverzekeringspakket wel veel ‘toegezegd’ 60.
Dit heeft ook veel media-aandacht gekregen.

b. Reëel doel?
Ja, het is lag binnen het vermogen van VWS om hier al of niet invulling aan te geven.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
Anders dan zorgverbetering zijn er geen bijzondere doelen gesteld; wel zijn
verwachtingen gewekt. Een deel van de bevolking heeft het gebit gesaneerd. De
verwachtingen zijn, in ieder geval als voorziening ingelost, zij het dat nog niet iedereen
ervan gebruik heeft gemaakt c.q. in staat is geweest om ervan gebruik te maken. In
hoeverre dit in de sfeer van de bevolking ligt of in een eventuele beperking in het
aanbod, is niet nader onderzocht.
Op Saba is een tandartskamer ingericht voor een visiterende tandarts; gesteld wordt dat
dit voldoende is. Voor de transitie was dit ook geregeld. Op Sint Eustatius is de
tandartskamer in het medisch centrum volledig nieuw ingericht; dit was zeer
noodzakelijk.

d. Analyse
De verzekerden hebben, na een aanloopperiode van grote wachttijden, toegang tot zeer
ruime mondzorg. Deze wordt geleverd vanuit nieuwe topvoorzieningen. Het
zorgverzekeringspakket biedt vergoeding van een eenmalige sanering voor iedereen en
uitgebreide mondzorg voor jongeren. Aandachtspunten zijn de registratie van patiënten
en behandelingen, de jeugdmondzorg en de prothesevoorzieningen (deze kunnen ook,
buiten een tandarts om, worden ‘aangemeten’ en geleverd). Borging van continuïteit van
mondzorg na een sanering is een van de belangrijkste punten.

e. Aanbevelingen
Bezie op korte termijn de vergoedingenopbouw in het zorgverzekeringspakket zodanig
dat er een continuïteit van zorg ontstaat en mensen gestimuleerd worden om hun gezond
gebit te onderhouden.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 59 van 66

Onderzoek de mogelijkheden om meer inzicht te krijgen in de gang van patiënten en
behandelingen in de mondzorg, bijv. door een softwaresysteem. Een controlerend
tandarts zal een registratiesysteem niet overbodig maken.
Een onjuist gemaakte en geplaatste prothese kan veel gezondheidsproblemen
veroorzaken. De aanbeveling is dat deze uitsluitend op voorschrift van een tandarts
worden gemaakt en geplaatst. In aansluiting op het genoemde softwaresysteem zal zo
het aantal extra vergoedingen afnemen.
T.a.v. kinderen zijn twee wegen belangrijk om duurzame mondzorgverbeteringen te
bewerkstelligen: via preventie (openbare gezondheidszorg, jeugdzorggezondheidszorg;
hier zijn in Nederland werkzame voorbeelden van) en via de ouders, in het algemeen de
moeder. Stimuleer dat ouders geregeld naar de tandarts gaan en dan hun kinderen
meenemen.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 60 van 66

21. Hulpmiddelen Caribisch Nederland
a. Doelen, toezeggingen en gewekte verwachtingen
Er waren geen expliciete doelen ten aanzien van hulpmiddelen gesteld. Impliciet wel,
namelijk door de stelling dat het verzekeringspakket zodanig wordt ingericht dat er in het
algemeen geen achteruitgang zal zijn en dat het overeenkomt met het Nederlandse
pakket inclusief aanvullende verzekeringen. Daar maken hulpmiddelen prominent deel
van uit. Ook de doelstelling de zorg richting Nederlands niveau te brengen heeft gevolgen
voor de hulpmiddelenbeschikbaarheid. Tenslotte heeft de beschikbaarheid van en
toegankelijkheid tot hulpmiddelen in de Tweede Kamer aandacht gekregen. Over de
toegankelijkheid (wachttijden en kosten) van brillen en hoorapparaten waren veel
klachten.

b. Reëel doel?
Ja, het is een keuze om een bepaald niveau voorzieningen aan te bieden.

c. Doel bereikt, welke resultaten?
Tot dusver zijn hulpmiddelen nu beschikbaar voor iedereen die deze nodig heeft. Door de
opgetrokken vergoeding die nu wordt geboden, zijn ook hoorapparaten voor meer
mensen bereikbaar. Het verkrijgen van een bril is door de hoge kosten nog wel een
knelpunt. Mogelijk speelt een beperkte mededinging onder aanbieders van
hoorapparaten en brillen en rol.

d. Analyse
De hulpmiddelenvoorziening liep in 2011 niet goed, onder andere door financiële
problemen van de gecontracteerde zorgaanbieder. Bij de beëindiging van het contract
met de leverancier bleek hoe kritisch dit was: er ontstonden lange wachttijden voor
hulpmiddelen. Het ZVK heeft in 2012 het initiatief genomen om een ‘eigen’ leverancier op
te zetten: de Stichting BestCareLogistics. De winkel levert ook op Saba en Sint Eustatius
op basis van een maandelijks bezoek aan die eilanden. Ten aanzien van in ieder geval
brillen geldt dat er weinig controle op de vergoeding is; ondanks dat de vergoeding voor
velen laag is, is het voor sommigen interessant om meerdere brillen te kopen en deze te
declareren.

e. Aanbevelingen
De hulpmiddelenlevering lijkt nu adequaat te verlopen. Het ZVK is echter afhankelijk van
één leverancier; het verleden heeft geleerd dat dit wel kwetsbaar is en niet een
prijsadequate oplossing. Een back up of enige concurrentie kan verstandig zijn, mogelijk

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 61 van 66

ook in verband met kosten van inkoop; dit zal dan waarschijnlijk van een van de andere
eilanden moeten komen.
Het ZVK zou kunnen nagaan of er met bijv. een preferred provider een alternatief te
realiseren is t.a.v. brillen en hoorapparaten. Hiernaast zijn er toenemend on linemogelijkheden. Zo moet het mogelijk zijn om een bril te leveren binnen de vergoeding ad
$ 170.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 62 van 66

22. Paramedische Zorg, Fysiotherapie
a. Doelen, toezeggingen en verwekte verwachtingen
Er zijn t.a.v. paramedische zorg of fysiotherapie in het bijzonder geen concrete doelen
gesteld. Wel zijn door o.m. de zorgverzekeringspakketaanpak verwachtingen gewekt
over met name de mogelijkheden van fysiotherapie gebruik te maken. Omdat
fysiotherapie een ‘groot vak’ is op de eilanden, wordt hier enige specifieke aandacht aan
besteed.

b. Reëel doel?
Niet vast te stellen; er waren geen concrete, uitgewerkte plannen.

c. Doel bereikt, welke resultaten?

Fysiotherapie: Op Bonaire zijn 8 fysiotherapiepraktijken gecontracteerd door het ZVK.
Zowel op Saba als Sint Eustatius is één fysiotherapiepraktijk. Hiernaast is er vanuit Saba
nog een relatie met een fysiotherapeut/manueel therapeut op Sint Maarten.
d.

Analyse

Onder de fysiotherapeuten waren veel klachten over de manier waarop de eerste
contracten met het ZVK tot stand zijn gekomen en over de inhoud hiervan. Onlangs zijn
de nieuwe voorstellen gekomen en, behalve opmerkingen t.a.v. het verplicht gestelde
pensioensysteem, zijn er weinig klachten. Ook financieel niet. Geïnterviewden vinden het
jammer dat het ZVK de tijd en mankracht niet heeft om meer contact te hebben en hen
te bezoeken. De afstemming met het ziekenhuis is volgens hen niet optimaal; weinig
postoperatieve protocollen bijv.

T.a.v. het verzekeringspakket wordt opgemerkt dat de vergoeding van 9 keer per
’diagnose’, een lastige is, ook door de matige kwaliteit van de verwijzing: een diagnose
‘bovenbeenklacht’ is een andere dan ‘knieklacht’, als dat het werkelijke probleem is
vereist dit weer een nieuwe verwijzing. De chronische lijst en andere indicaties voor
fysiotherapie bieden volgens geïnterviewden ruimte voor grote interpretatieverschillen.
De chronische lijst was echter afgeleid van de Nederlandse (inmiddels, per 1 januari
2012, is de Nederlandse lijst wel aanzienlijk beperkt); de verschillen zaten met name in
de vergoedingen en dus kennelijk ook in de indicatiestelling, medisch en vervolgens
fysiotherapeutisch: het is tenslotte aan de fysiotherapeut om een professioneel oordeel
te geven over het al dan niet in behandeling nemen van een patiënt en hoe lang.
Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 63 van 66

Door fysiotherapeuten wordt gesteld dat er een gebrek is aan kwaliteit van de
doorverwijzingen door de huisartsen. Het is in ieder geval zeer wisselend. Communicatie
en overdracht van patiënten aan/met de verwijzer gebeurt nog vaak per brief die aan de
patiënt wordt meegegeven. Gestandaardiseerde digitalisering zou helpen, want nu raakt
veel correspondentie zoek. Er is tijdens de informatiebijeenkomst van het ZVK over de
zorgverzekering volgens geïnterviewden toegezegd dat er een epd zou komen op basis
waarvan dan ook gedeclareerd kon worden. Dit is er nog niet gekomen.
Men stelt dat er door het relatief grote aantal fysiotherapeuten enige concurrentie is.
Hiernaast lijkt echter het volume toe te nemen. Ook zou er sprake te zijn van
aanzienlijke ‘no show’. Onduidelijk is wat met de kosten hiervan gebeurt. Dit alles roept
de vraag op of inhoudelijk de afstemming tussen vraag en aanbod overal even goed
matcht.
Sommige fysiotherapeuten werken ook aan preventieprogramma’s, bijv. t.a.v.
overgewicht. Dit lijkt een succes. Dergelijke programma’s worden ook voor kinderen
opgezet.
Er bestaat een fysiotherapeutenvereniging. Zij zijn in eerste instantie vooral bij elkaar
gekomen om de contractonderhandelingen beter te kunnen laten verlopen. Echt aan
kennisoverdracht doen ze nog niet, hoewel dit wel de bedoeling zou zijn.

e. Aanbevelingen
Onderzoek de zorgaanspraken en indicatiestelling voor fysiotherapie op doelmatigheid en
effectiviteit. De lijn van: indicatiestelling en verwijzing – fysiotherapeutische indicatie –
protocollair werken incl. ’comply or explain’- afronding/rapportage versus de
verzekeringsaanspraken behoeft analyse en waarschijnlijk verbetering.
Onderzoek de mogelijkheden voor een uniforme digitalisering van de patiëntendossiers.
Verkrijg mede hierdoor ook inzicht in prijs/kwaliteit en effectiviteit ten opzichte van
indicatiestelling.

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 64 van 66

NOTEN

1

Kamerstukken II, 2011/12, 33 000 XVI, nr. 177
Kamerstukken II, 2011/12, 33 000 XVI, nr. 177
3
Kamerstukken II 2011/12, 33 000 XVI, nr. 177
4
De Brouwer, FA. De Brouwer Advies en Architectuur. Middellange Termijn Plan voor de ontwikkeling van de
zorgvoorzieningen en voorzieningen voor Geneeskundige Hulp bij Ongevallen en Rampen
(G.H.O.R.) voor de BES eilanden. Advies in opdracht van het Ministerie van VWS (30 nov. 2008)
5
Kamerstukken II 2011, 3048431
6
De Brouwer, FA. De Brouwer Advies en Architectuur. Middellange Termijn Plan voor de ontwikkeling van de
zorgvoorzieningen en voorzieningen voor Geneeskundige Hulp bij Ongevallen en Rampen
(G.H.O.R.) voor de BES eilanden. Advies in opdracht van het Ministerie van VWS (30 nov. 2008)
7
Besluitenlijst BES Bestuurlijk Overleg 2008
8
Kamerstukken II 2011, 3048431
9
Er dient overigens onderscheid gemaakt te worden tussen het niveau van zorg en het niveau van
voorzieningen. In de verwachtingen blijkt dit nog wel eens als identiek te worden gezien. Vanuit de
rijksoverheid is echter duidelijk gesteld dat het doel t.a.v. te bereiken niveau van voorzieningen niet het
Nederlands niveau is.
10
Wet Zorginstellingen BES, art. 8
11
Kamerstukken II, 2011–2012, 33 000 IV, nr. 59
12
Curconsult: “Samen verder bouwen”. Vervolgonderzoek. Belevingsonderzoek Caribisch Nederland Onderzoek
naar de beleving van de veranderingen door de burgers van Caribisch Nederland als gevolg van de gewijzigde
staatkundige structuur binnen het Koninkrijk. In opdracht van de Rijksdienst Caribisch Nederland Curconsult
(2012)
13
Curconsult: “Samen verder bouwen”. Belevingsonderzoek Caribisch Nederland Onderzoek naar de beleving
van de veranderingen door de burgers van Caribisch Nederland als gevolg van de gewijzigde staatkundige
structuur binnen het Koninkrijk. In opdracht van de Rijksdienst Caribisch Nederland Curconsult (2011)
2

14

Mega-impuls in de zorg op de BES-eilanden. 29 september 2010. Klink ontvouwt ambities Den Haag:
Kwaliteit moet richting Nederlands niveau
15
16

17
18
19

Kamp, HGJ, Commissaris voor Bonaire, Sint Eustatius en Saba : voortgangsbericht mei 2010
31 568 Staatkundig proces Nederlandse Antillen Nr. 81 Brief Minister van VWS, 8 oktober 2010
Hermans, HEGM; Verrips, RW; Aanen, DK: Besturing van zorginstellingen. SDU Den Haag (2004)
Vgl. bijv. de aanpak m.b.t. de IJsselmeerziekenhuizen

De Brouwer, FA. De Brouwer Advies en Architectuur. Middellange Termijn Plan voor de ontwikkeling van de
zorgvoorzieningen en voorzieningen voor Geneeskundige Hulp bij Ongevallen en Rampen
(G.H.O.R.) voor de BES eilanden. Advies in opdracht van het Ministerie van VWS (30 nov. 2008)
20
Besluitenlijst BES Bestuurlijk Overleg 2008
21
Antilliaans Dagblad Maandag 20 augustus 2012
22
Besluitenlijst BES Bestuurlijk Overleg 2008
23
Kamerstukken I 2010/11, PG/E-3085465
24
Kamerbrief Verslag bezoek Caribisch Nederland van 16-21 april 2012, IZ 3117335
25
Besluitenlijst bestuursoverleg, 20 november 2008
26
Inspectie voor de Gezondheidszorg, Over de kwaliteit van het transport van patiënten door de lucht tussen St
Eustatius, Saba en Sint Maarten. Inspectie voor de Gezondheidszorg, juli 2012
27
Inspectie voor de Gezondheidszorg, Over de kwaliteit van het transport van patiënten door de lucht tussen St
Eustatius, Saba en Sint Maarten. Inspectie voor de Gezondheidszorg, juli 2012, p. 14
28
Inspectie voor de Gezondheidszorg, juni 2012.
29
Inspectie voor de Gezondheidszorg, juli 2012
30
Besluitenlijst BES bestuurlijk overleg 20 november 2008
Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 65 van 66

31

Kamp, HGJ, Commissaris voor Bonaire, Sint Eustatius en Saba Voortgangsrapportage ‘Halverwege’ (7
december 2009)
32
Besluit Zorgverzekering BES
33
Inspectie voor de Gezondheidszorg juni 2012, pagina 21.
34
Inspectie voor de Gezondheidszorg juni 2012, p. 21.
35
Bonaire Reporter, 23-29 april 2010
36
Crul, B.: Drie Nederlandse gemeenten erbij. Medisch Contact 5 maart 2009, p. 404 - 408
37

Mega-impuls in de zorg op de BES-eilanden, 2010 http://banboneirubek.renaissance.nl/content/mega-impuls-de-zorg-opde-bes-eilanden
38
Kamerstukken II, 2011–12, 33 000 IV, nr. 59
39
Bonaire Reporter, 28 januari-11 februari 2011
40
Fundashon Mariadal
41

Kamerstukken II 2010/11, 32 500 IV, nr. 49
Inspectie voor de Gezondheidszorg: rapport van het inspectiebezoek aan het Queen Beatrix Medical Center
Sint Eustatius op 28 november 2011, 22 februari 2012 en 3 mei 2012
43
Informatieblad van het Regionale Service center op Bonaire, Saba en Sint Eustatius, 2009
44
Kamerstukken II 2010/11, 32 500 IV, nr. 49
45
Bijlage bij Brief Minister Donner aan TK, 8 nov. 2011
46
Viamedica: Organisatie Medisch specialistische zorg voor Saba en Sint Eustatius. In opdracht van het
Ministerie van VWS (2009)
47
Informatieblad van het Regionaal Service center op Bonaire, Saba en Sint Eustatius, 2009
48
Vgl. RVZ: Schaal en zorg. Advies 2008, en: Medisch specialistsiche zorg in 20/20 (2012)
49
Mega-impuls in de zorg op de BES-eilanden. 29 september . Klink ontvouwt ambities Den Haag: Kwaliteit
moet richting Nederlands niveau. http:banboneirrubek.renaissamce.nl/content/mega-impuls-in-de-zorg-op-debes-eilanden
50
Kamerstukken II, 2011/12, Bijlage II brief Minister van VWS aan Tweede Kamer
51
Veen, van J.A.H.: Ouderenzorg in Rincon Bonaire, een kans op een betere toekomst voor ouderen op heel
Bonaire! In opdracht van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, en: Kansen voor betere
ouderenzorg op de Bovenwindse eilanden Saba en St. Eustatius. In opdracht van het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2012)
52
Veen, van J.A.H.: Ouderenzorg in Rincon Bonaire, een kans op een betere toekomst voor ouderen op heel
Bonaire! In opdracht van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, en: Kansen voor betere
ouderenzorg op de Bovenwindse eilanden Saba en St. Eustatius. In opdracht van het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2012)
53
Besluitenlijst BES bestuurlijk overleg 20 november 2008
54
Minister Schippers in www.rnw.nl d.d 30 september 2011; Besluit Zorgverzekering BES, 22 december 2010,
Minister Donner, 8 november 2011
55
Crul, B.: Drie Nederlandse gemeenten erbij. Medisch Contact 5 maart 2009, p. 404 - 408
56
Wpg art. 1 sub c.: publieke gezondheidszorg: de gezondheidsbeschermende en gezondheidsbevorderende
maatregelen voor de bevolking of specifieke groepen daaruit, waaronder begrepen het voorkómen en het
vroegtijdig opsporen van ziekten
57
Besluitenlijst BES bestuurlijk overleg 20 november 2008
58
Besluitenlijst BES bestuurlijk overleg 20 november 2008
59
De Brouwer, FA. De Brouwer Advies en Architectuur. Middellange Termijn Plan voor de ontwikkeling van de
zorgvoorzieningen en voorzieningen voor Geneeskundige Hulp bij Ongevallen en Rampen
(G.H.O.R.) voor de BES eilanden. Advies in opdracht van het Ministerie van VWS (30 nov. 2008)
60
Bonaire Reporter, 31 december 2010-14 januari 2011
42

Evaluatierapport Gezondheidszorg Caribisch Nederland

GQCconsult – 31 maart 2013

Pagina 66 van 66