RAPPORT
planMER - Rijksstructuurvisie
Windenergie op Zee aanvulling
Hollandse Kust
Aanvulling planMER op basis voorlopig toetsingsadvies
Commissie voor de milieueffectrapportage

Klant:

Rijkswaterstaat en Ministerie van Infrastructuur en
Milieu

Referentie: WATBD8835R005F02
Versie:

03/Finale versie

Datum:

15 augustus 2016

Projectgerelateerd

HASKONINGDHV NEDERLAND B.V.

Laan 1914 no.35
3818 EX Amersfoort
Netherlands
Water
Trade register number: 56515154
+31 88 348 20 00 T
+31 33 463 36 52 F
info@rhdhv.com E
royalhaskoningdhv.com W

Titel document: planMER - Rijksstructuurvisie Windenergie op Zee aanvulling Hollandse Kust
Ondertitel: planMER aanvulling
Referentie: WATBD8835R005F02
Versie: 03/Finale versie
Datum: 15 augustus 2016
Projectnaam: planMER 10-12NM zone
Projectnummer: BD8835
Auteur(s):

Opgesteld door:
Gecontroleerd door:
Datum/Initialen:
Goedgekeurd door:
Datum/Initialen:

Classificatie
Projectgerelateerd

Disclaimer
No part of these specifications/printed matter may be reproduced and/or published by print, photocopy, microfilm or by
any other means, without the prior written permission of HaskoningDHV Nederland B.V.; nor may they be used,
without such permission, for any purposes other than that for which they were produced. HaskoningDHV Nederland
B.V. accepts no responsibility or liability for these specifications/printed matter to any party other than the persons by
whom it was commissioned and as concluded under that Appointment. The quality management system of
HaskoningDHV Nederland B.V. has been certified in accordance with ISO 9001, ISO 14001 and OHSAS 18001.
15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

i

Projectgerelateerd

Inhoud
1

Inleiding

1

2

Landschappelijke gevolgen

2

2.1

Visualisaties

2

2.2

Dominantie, definitie en voorbeelduitwerking

2

2.3

Beoordeling effecten dominantie Hollandse Kust Zuid

7

3

Gevolgen voor de natuur

8

3.1

Vogels

8

3.1.1
3.1.2
3.1.3

Gevolgen voor Natura 2000-gebieden
Toepassing Potential Biological Removal (PBR)
Totaal aantal aanvaringsslachtoffers per jaar

8
10
10

3.2

Zeezoogdieren

12

4

Tussentijdse aanvullingen op planMER – kusttoerisme

13

Bijlagen
Bijlage 1: Visualisaties nul-alternatief Hollandse Kust Zuid
Bijlage 2: Dominantie vanaf kustplaatsen, figuren zoals opgenomen in planMER
Bijlage 3: Onderbouwing uitkomsten aanvaringsslachtoffers MERren kavelbesluiten

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

ii

Projectgerelateerd

1

Inleiding

Op 14 juli 2016 heeft de Commissie voor de milieueffectrapportage (hierna: Commissie m.e.r.) haar
voorlopige toetsingsadvies (hierna: advies) uitgebracht over de planMER en de Passende Beoordeling bij
de ontwerp-Rijksstructuurvisie Windenergie op Zee Aanvulling Hollandse Kust . Het advies is besproken
met het ministerie van Infrastructuur en Milieu op 12 juli 2016.
In opdracht van Rijkswaterstaat werkt Royal HaskoningDHV aan de aanvulling van de planMER en
Passende Beoordeling op basis van het advies van de Commissie m.e.r.. Dit rapport vormt een aanvulling
op de planMER Windenergie op Zee Aanvulling Hollandse Kust. In dit rapport wordt ingegaan op de
aandachtspunten die de Commissie m.e.r. in haar advies aangeeft. De volgende onderwerpen komen aan
de orde:


Landschappelijke gevolgen (hoofdstuk 2)



Gevolgen voor de natuur, specifiek wordt ingegaan op vogels en zeezoogdieren (hoofdstuk 3)

Naast het advies van de Commissie m.e.r. zijn sinds de oplevering van de planMER aanvullende
gegevens beschikbaar gekomen over de effecten op kusttoerisme. Deze aanvulling op de planMER
worden besproken aan het eind van dit rapport (hoofdstuk 4).

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

1

Projectgerelateerd

2

Landschappelijke gevolgen

2.1

Visualisaties

1ste aandachtspunt Commissie m.e.r., landschappelijke gevolgen, paragraaf 2.1 voorlopig toetsingsadvies
De Commissie adviseert in een aanvulling op het MER visualisaties op te nemen waarmee het verschil
tussen nul-alternatief en de voorkeursvariant zichtbaar wordt.
Aanvulling planMER: De Commissie m.e.r. verwijst met haar opmerking naar de online webviewer1 die
ROM3D heeft gemaakt, in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Milieu. De visualisaties in de
webviewer vergelijken de huidige situatie met het voorkeursalternatief. Aan het einde van paragraaf 5.4.3
van de planMER is een verwijzing naar deze webviewer opgenomen. Het nul-alternatief uit de planMER is
niet in de webviewer opgenomen. In bijlage 1 bij de planMER zijn visualisaties opgenomen van Hollandse
Kust Noord, vanaf Egmond aan Zee. Voor deze locatie geldt dat door de aanwezigheid van het windpark
OWEZ het zicht vanaf het strand in de huidige situatie overeenkomt met het nul-alternatief zoals
beschreven in de planMER.
Op basis van de opmerkingen van de Commissie m.e.r. zijn aanvullende visualisaties gemaakt voor het
nul-alternatief van Hollandse Kust Zuid, zodat ook voor Hollandse Kust Zuid een duidelijke vergelijking
kan worden gemaakt tussen het nul-alternatief en de voorkeursvariant. Visualisaties zijn gemaakt voor
een situatie met helder zicht, op het midden van de dag (12:00u), met een invulling met 8MW turbines,
voor 4 locaties: Scheveningen, Wassenaar, Katwijk en Zandvoort. Deze nieuwe visualisaties zijn
opgenomen in bijlage 1 bij dit rapport.
Wanneer de nieuwe visualisaties vergeleken worden met de voorkeursvariant uit de online webviewer
wordt duidelijk dat voor het gebied Hollandse Kust Zuid in het nul-alternatief windturbines zichtbaar zijn
aan de horizon. In vergelijking met de voorkeursvariant lijken de windturbines iets verder weg te staan van
de waarnemer, maar het verschil met tussen het nul-alternatief en de voorkeursvariant is minimaal.

2.2

Dominantie, definitie en voorbeelduitwerking

2de aandachtspunt Commissie m.e.r., landschappelijke gevolgen, paragraaf 2.1 voorlopig toetsingsadvies
De Commissie adviseert in een aanvulling op het MER het begrip ‘dominantie’ nader te definiëren, scores
op dit aspect nader toe te lichten.
Aanvulling planMER: De beschrijving van de definitie van ‘dominantie’, zoals opgenomen in paragraaf
5.3.2 van de planMER, wordt aangevuld met onderstaande tekst en figuur.
------------Paragraaf 5.3.2 Aard en omvang van effecten (nieuwe tekst)
Bij mooi weer met helder zicht is er een zichtbereik van 30 km of meer (CBS, PBL, 2009). Dit komt
ongeveer 10% van de tijd voor gedurende het hele jaar overdag en in de zomer tussen de 8 en 16% van
de tijd, zie ook Figuur 1. Het horizonbeslag is in deze situatie het grootst. Voor deze situatie met mooi
weer en helder zicht tot 30 km, worden de effecten van dominantie in beeld gebracht. Dit betekent dat in
1

Beschikbaar via http://windmolensopzee.noordzeeloket.nl

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

2

Projectgerelateerd

de planMER uitgegaan wordt van de worst-case. In de praktijk is op 10% van de dagen gedurende het
hele jaar het zicht meer dan 30 km, en zullen de effecten van dominantie zichtbaar zijn. De vanaf de kust
gezien voorste turbines zijn tussen de 25% en 35% van de tijd zichtbaar (afhankelijk van de locatie aan
het strand) over het gehele jaar bezien (zie Figuur 1).
Om de effecten van dominantie te bepalen wordt naar de gecombineerde effecten van twee aspecten
gekeken: (i) vrij zicht over de horizon en (ii) beeldvulling met windturbines. Deze twee aspecten worden
hieronder nader toegelicht:

Figuur 1: Zicht gedurende het gehele jaar (% van de tijd overdag) uitgezet tegen de afstand (in km) voor drie weerstations van het
KNMI: Hoek van Holland, IJmuiden en De Kooy.

Vrij zicht over de horizon
Als een persoon rondkijkt van links via een blik over zee naar het naar strand rechts, zal de gehele
zichthoek naar de horizon over zee ongeveer 180 graden beslaan van strand tot strand. Een menselijke
blik beslaat ongeveer een hoek van 60 graden in het horizontale vlak. Dat betekent dat een beeld over
zee te verdelen is in drie zichthoeken, zie Figuur 2. In de analyse van vrij zicht over de horizon is
uitgegaan van de vrij blik van een waarnemer van 60 graden richting zee.

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

3

Projectgerelateerd

Figuur 2: Zichtveld van een waarnemer aan het strand te verdelen in drie vrije blikken van 60 graden

Beeldvulling met windturbines
De vrije blik van een waarnemer van 60 graden richting zee, kan (gedeeltelijk) gevuld worden met
windturbines. In de analyse van dominantie wordt gewerkt met twee categorieën beeldvulling met
windturbines: meer of minder dan 50% per 60 graden.
Beoordelingskader dominantie
De combinatie van vrij zicht en beeldvulling levert het beoordelingskader voor dominantie. Dit is in
onderstaand figuur weergegeven en verder uitgewerkt in Tabel 1.

Figuur 3: Beoordelingskader dominantie

De beoordeling is uitgewerkt in de onderstaande tabel en toegepast voor de belangrijkste badplaatsen
langs de kust. Figuur 30, 31 en 32 in paragraaf 5.3.3 van de planMER presenteren voor het nul-alternatief,
de routekaartvariant en de voorkeursvariant de verschillen in dominantie van windparken in het beeld
langs de gehele Hollandse kust tussen Den Helder en Hoek van Holland over een lengte van circa 120
kilometer. Voor de navolgbaarheid van de beoordeling zijn deze zelfde figuren opgenomen in bijlage 2 van
dit rapport.

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

4

Projectgerelateerd

Tabel 1: Beoordelingskader voor dominantie op basis van het al dan niet zichtbaar zijn van de turbines, het gegeven of vrij zicht van
tenminste een zichthoek van 60 graden richting zee mogelijk is en hoeveel procent de turbines van het beeld beslaan. De kleuren
komen terug in de grafiek en de kaarten behorend bij dit onderdeel.
Geen turbines:
0
Nooit turbines zichtbaar binnen 30 km
Niet dominant en vrij zicht mogelijk:
1
Vrij zicht van meer dan 60 graden mogelijk, deel van het zicht waar turbines staan is voor minder dan 50%
gevuld.

2
3

4

Dominant maar vrij zicht mogelijk
Geen vrij zicht op horizon mogelijk, deel van het zicht waar turbines staat is voor minder dan 50% gevuld.
Niet dominant en vrij zicht onmogelijk
Vrij zicht van meer dan 60 graden mogelijk, deel van het zicht waar turbines staan is voor meer dan 50%
gevuld
Dominant en vrij zicht onmogelijk
Geen vrij zicht op horizon mogelijk, deel van het zicht waar turbines staan is voor meer dan 50% gevuld.

-----------------Naast bovenstaande nadere onderbouwing van de definitie van dominantie, is op aanraden van de
Commissie m.e.r. als voorbeeld van de beoordeling van dominantie de beschrijving en beoordeling voor
een aantal kustplaatsen verspreid over de Zuid- en Noord-Hollandse kust nader uitgewerkt. Gekozen is
voor drie kustplaatsen: Katwijk, Zandvoort en Bergen aan Zee, om de verschillende langs de kust in beeld
te brengen. Deze uitwerking is een aanvulling op de vergelijking van varianten zoals opgenomen in
paragraaf 5.3.3 van de planMER.
Tabel 2: Uitwerking beoordeling dominantie voor voorbeeld Katwijk
Katwijk
Beoordeling en toelichting
Nul-alternatief

Routekaartvariant

Voorkeursvariant

Dominant maar vrij zicht mogelijk
Geen vrij zicht op horizon mogelijk, deel van het zicht waar turbines staat is voor minder dan 50% gevuld.
In het nul-alternatief zijn voor een waarnemer vanaf het strand van Katwijk, met de blik recht vooruit in
westelijke richting, de turbines buiten de 12 NM zone zichtbaar. Deze turbines vullen een gedeelte van de
beeldhoek voor minder dan 50%. Kijkend in zuidelijke en noordelijke richting is vrij zicht op de horizon van
meer dan 60 graden mogelijk. Daarom heeft Katwijk in het nul-alternatief een score voor dominantie in
categorie 2.
Dominant maar vrij zicht mogelijk
Geen vrij zicht op horizon mogelijk, deel van het zicht waar turbines staat is voor minder dan 50% gevuld.
In de routekaart-variant zijn voor een waarnemer vanaf het strand van Katwijk, met de blik recht vooruit in
westelijke richting, de turbines binnen de 12 NM zone zichtbaar. Deze turbines vullen een gedeelte van
de beeldhoek voor minder dan 50%. Kijkend in zuidelijke richting is vrij zicht op de horizon van meer dan
60 graden mogelijk. Daarom heeft Katwijk in de routekaart-variant een score voor dominantie in
categorie 2.
Dominant en vrij zicht onmogelijk
Geen vrij zicht op horizon mogelijk, deel van het zicht waar turbines staan is voor meer dan 50% gevuld.
In de voorkeursvariant zijn voor een waarnemer vanaf het strand van Katwijk, in alle richtingen kijkend
over zee turbines zichtbaar. Dit komt doordat de uitbreidingsstroken in de 10-12NM zone zorgen voor
vulling van de beeldhoek kijkend in zuidelijke, westelijke en noordelijke richting. Er is geen vrij zicht van
60 graden mogelijk over de horizon, en het beeld is voor meer dan 50% gevuld met windturbines Daarom
heeft Katwijk in de voorkeursvariant een score voor dominantie in categorie 4.

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

5

Projectgerelateerd

Tabel 3: Uitwerking beoordeling dominantie voor voorbeeld Zandvoort
Zandvoort
Beoordeling en toelichting
Nul-alternatief

Routekaartvariant

Voorkeursvariant

Dominant en vrij zicht onmogelijk
Geen vrij zicht op horizon mogelijk, deel van het zicht waar turbines staan is voor meer dan 50% gevuld.
In het nul-alternatief zijn voor een waarnemer vanaf het strand van Zandvoort, in alle richtingen kijkend
over zee turbines zichtbaar, richting het zuiden (Luchterduinen en Hollandse Kust Zuid), richting het
westen (Luchterduinen en Amalia), richting het noorden (OWEZ). Er is geen vrij zicht van 60 graden
mogelijk over de horizon, en het beeld is voor meer dan 50% gevuld met windturbines Daarom heeft
Zandvoort in het nul-alternatief een score voor dominantie in categorie 4.
Dominant en vrij zicht onmogelijk
Geen vrij zicht op horizon mogelijk, deel van het zicht waar turbines staan is voor meer dan 50% gevuld.
In de routekaart-variant neemt de zichtbaarheid van windturbines voor een waarnemer vanaf het strand
van Zandvoort nog verder toe ten opzichte van het nul-alternatief, doordat in zuidelijke richting ook de
uitbreidingsstrook van Hollandse Kust Zuid zichtbaar is en in noordelijke richting de uitbreidingsstrook van
Hollandse Kust Noord. Er is geen vrij zicht van 60 graden mogelijk over de horizon, en het beeld is voor
meer dan 50% gevuld met windturbines Daarom heeft Zandvoort in de routekaart-variant een score voor
dominantie in categorie 4.
Dominant en vrij zicht onmogelijk
Geen vrij zicht op horizon mogelijk, deel van het zicht waar turbines staan is voor meer dan 50% gevuld.
In de voorkeursvariant neemt de zichtbaarheid van windturbines voor een waarnemer vanaf het strand
van Zandvoort nog verder toe ten opzichte van het nul-alternatief, doordat in zuidelijke richting ook de
uitbreidingsstrook van Hollandse Kust Zuid zichtbaar is en in noordelijke richting de uitbreidingsstrook van
Hollandse Kust Noord. Er is geen vrij zicht van 60 graden mogelijk over de horizon, en het beeld is voor
meer dan 50% gevuld met windturbines Daarom heeft Zandvoort in de routekaart-variant een score voor
dominantie in categorie 4.

Tabel 4: Uitwerking beoordeling dominantie voor voorbeeld Bergen aan Zee
Bergen aan Zee
Beoordeling en toelichting
Nul-alternatief

Routekaartvariant

Voorkeursvariant

Niet dominant en vrij zicht mogelijk:
Vrij zicht van meer dan 60 graden mogelijk, deel van het zicht waar turbines staan is voor minder dan
50% gevuld.
Voor een waarnemer vanaf het strand van Bergen aan Zee is in het nul-alternatief vrij zicht op de horizon
mogelijk van meer dan 60 graden, en is de vulling van de beeldhoek met windturbines minder dan 50%.
Vanuit Bergen aan Zee zijn in het nul-alternatief alleen de windturbines van OWEZ zichtbaar. Daarom
heeft Bergen aan Zee in het nul-alternatief een score voor dominantie in categorie 1.
Dominant en vrij zicht onmogelijk
Geen vrij zicht op horizon mogelijk, deel van het zicht waar turbines staan is voor meer dan 50% gevuld.
In de routekaart-variant neemt de zichtbaarheid van windturbines voor een waarnemer vanaf het strand
van Bergen aan Zee toe ten opzichte van het nul-alternatief. Dit komt doordat de uitbreidingsstrook van
Hollandse Kust Noord, samen met de aanwezigheid van de windturbines van OWEZ, zorgt voor vulling
van de beeldhoek kijkend in zuidelijke, westelijke en noordelijke richting. Er is geen vrij zicht van 60
graden mogelijk over de horizon, en het beeld is voor meer dan 50% gevuld met windturbines Daarom
heeft Bergen aan Zee in de routekaart-variant een score voor dominantie in categorie 4.
Dominant en vrij zicht onmogelijk
Geen vrij zicht op horizon mogelijk, deel van het zicht waar turbines staan is voor meer dan 50% gevuld.
In de voorkeursvariant neemt de zichtbaarheid van windturbines voor een waarnemer vanaf het strand
van Bergen aan Zee toe ten opzichte van het nul-alternatief. Dit komt doordat de uitbreidingsstrook van
Hollandse Kust Noord, samen met de aanwezigheid van de windturbines van OWEZ, zorgt voor vulling
van de beeldhoek kijkend in zuidelijke, westelijke en noordelijke richting. Er is geen vrij zicht van 60
graden mogelijk over de horizon, en het beeld is voor meer dan 50% gevuld met windturbines Daarom
heeft Bergen aan Zee in de routekaart-variant een score voor dominantie in categorie 4.

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

6

Projectgerelateerd

2.3

Beoordeling effecten dominantie Hollandse Kust Zuid

2de aandachtspunt Commissie m.e.r., landschappelijke gevolgen, paragraaf 2.1 voorlopig toetsingsadvies
De Commissie adviseert in een aanvulling op het MER het begrip ‘dominantie’ nader te definiëren, scores
op dit aspect nader toe te lichten.
Op basis van het advies van de Commissie m.e.r. is een nadere onderbouwing opgesteld van de
beoordeling van dominantie van de routekaart-variant en voorkeursvariant specifiek voor Hollandse Kust
Zuid, in aanvulling op de beoordeling opgenomen in paragraaf 5.3.3. Figuur 30, 31 en 32 in paragraaf
5.3.3 van de planMER presenteren voor het nul-alternatief, de routekaartvariant en de voorkeursvariant de
verschillen in dominantie van windparken in het beeld. Voor de navolgbaarheid van de beoordeling zijn
deze zelfde figuren opgenomen in bijlage 2 van dit rapport. Specifiek kijkend naar plaatsen langs de ZuidHollandse Kust wordt duidelijk dat:




Vergelijking nul-alternatief – routekaart-variant:


Hoek van Holland verslechtert (van groen naar oranje)



Monster verslechtert (van groen naar oranje)



Scheveningen blijft hetzelfde (oranje)



Wassenaar blijft hetzelfde (oranje)



Katwijk blijft hetzelfde (oranje)



Noordwijk verslechtert (van oranje naar rood)



Zandvoort blijft hetzelfde (rood)

Vergelijking nul-alternatief – voorkeursvariant


Hoek van Holland verslechtert (van groen naar oranje)



Monster verslechtert (van groen naar oranje)



Scheveningen blijft hetzelfde (oranje)



Wassenaar verslechtert (van oranje naar rood)



Katwijk verslechtert (van oranje naar rood)



Noordwijk verslechtert (van oranje naar rood)



Zandvoort blijft hetzelfde (rood)

In vergelijking met het nul-alternatief geldt voor Hollandse Kust Zuid, zowel voor de routekaart-variant als
voor de voorkeursvariant, dat de situatie voor een aantal plaatsen hetzelfde blijft, maar voor een aantal
ook verslechtert. Voor de Zuid-Hollandse kust geldt dat in het nul-alternatief buiten de 12 mijlszone
windturbines geplaatst zullen worden en dat in de varianten tussen de 10 en 12 NM windturbines worden
toegevoegd. De windturbines in de 10 -12 mijlszone zullen vanaf de Zuid-Hollandse kust beter zichtbaar
zijn, en ten opzichte van het nul-alternatief zal de dominantie toenemen (-). Opgemerkt wordt dat
dominantie beoordeeld is voor de worst case situatie, in de praktijk is op 90% van de dagen gedurende
het hele jaar het zicht minder dan 30 km, en zullen de effecten van dominantie ook minder zijn (zie Figuur
1). In Tabel 5 is de effectbeoordeling voor dominantie samengevat.

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

7

Projectgerelateerd

Tabel 5: Overzicht van effecten op dominantie
Nul-alternatief

Routekaart variant

Voorkeursvariant

Dominantie
Hollandse Kust Noord*

0

--

--

Dominantie
Hollandse Kust Zuid

0

-

-

* Merk op dat in het nul-alternatief geen windturbines zijn voorzien in Hollandse Kust Noord, terwijl Hollandse Kust Noord nu wel
onderdeel is van huidige uitrol van wind energie op zee. In het kader van het Energieakkoord is daar 700 MW aan windmolens
gepland, die vanaf de 12 NM zullen worden geplaatst in westelijke richting. In de vergelijking in deze planMER tussen het nulalternatief en de varianten neemt de dominantie voor Hollandse Kust Noord toe en de mogelijkheid voor vrij zicht sterk af (--). In de
praktijk zal de dominantie maar beperkt toe zou nemen (-). Een situatie die vergelijkbaar is met de situatie voor Hollandse Kust Zuid.

3

Gevolgen voor de natuur

De Commissie m.e.r. geeft in haar advies een aantal aandachtspunten voor natuur. In overleg met
Rijkswaterstaat en ministerie van Infrastructuur en Milieu is ervoor gekozen om een herziening van de
Passende Beoordeling op te stellen. Dit nieuwe document vervangt de Passende Beoordeling d.d. 30 mei
2016. In dit rapport wordt procesmatig beschreven hoe de aandachtspunten van de Commissie m.e.r. in
de herziening van de Passende Beoordeling (PB) zijn verwerkt.

3.1

Vogels

3de aandachtspunt Commissie m.e.r., gevolgen voor natuur, paragraaf 2.2 voorlopig toetsingsadvies


Gevolgen voor Natura 2000-gebieden



Toepassing Potential Biological Removal (PBR)



Totaal aantal aanvaringsslachtoffers per jaar

De Commissie adviseert de Passende Beoordeling op basis van de bovenstaande opmerkingen aan te
passen en in een aanvulling op het MER inzicht te geven in het totale aantal te verwachten
vogelslachtoffers per jaar.

3.1.1

Gevolgen voor Natura 2000-gebieden

In de Passende beoordeling zijn de gevolgen van de partiële herziening van NWP2 voor de
instandhoudingsdoelstellingen (IHD) van Natura 2000-gebieden onderzocht. De Passende Beoordeling
wordt op onderstaande punten aangevuld:


Duinen en Lage Land Texel, Duinen Vlieland:
Commissie m.e.r.: Significante gevolgen voor de Kleine Mantelmeeuw worden uitgesloten als wordt
gekozen voor turbines van 6 MW of meer, waarna verwezen wordt naar het hoofdstuk mitigatie. Het
eindoordeel (na mitigatie) ontbreekt.

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

8

Projectgerelateerd

Aanvulling PB: Na mitigatie is een eindoordeel toegevoegd waarin wordt aangegeven waarom
significante gevolgen na mitigatie zijn uitgesloten. Deze aanvulling is opgenomen in hoofdstuk 6 van de
herziene PB.


Friese Front:
Commissie m.e.r.: Het is onduidelijk waarom wordt getoetst aan ‘zeevogels’ in plaats van aan Zeekoet,
waarvoor een IHD is geformuleerd. Nu de gevolgen voor ‘zeevogels’ als negatief worden beoordeeld is
niet helder op welke grond (cumulatief) significante effecten worden uitgesloten. Uit figuur 18 blijkt
althans niet duidelijk dat het plangebied voor de Zeekoet van ‘ondergeschikt belang’ is.
Aanvulling PB: Voor het Friese Front is het correct dat de IHD voor Zeekoet geldt, dit is aangepast in
tabel 6 en bijlage 1 van de herziene PB. De onderbouwing van de effecten op de Zeekoet is uitgebreid.
Deze aanvulling is toegevoegd in paragraaf 4.3.3 van de herziene PB.



Grevelingen, Haringvliet:
Commissie m.e.r.: De gevolgen voor de Grote Stern (broedvogel) worden als negatief beoordeeld.
Onduidelijk is op grond waarvan (significant) negatieve effecten worden uitgesloten. Voorts is
onduidelijk waarom niet wordt ingegaan op de gevolgen voor de Visdief, waarvoor eveneens een IHD
in deze gebieden is vastgesteld.
Aanvulling PB: De onderbouwing van de effecten op de Grote Stern is uitgebreid op basis van de
MERren en Passende Beoordelingen voor windenergiegebieden Borssele (kavel I en II) (Grontmij &
Pondera 2015 a en b) en Hollandse Kust Zuid (kavel II) (Pondera 2016). Deze aanvulling is
opgenomen in paragraaf 4.3.4 en paragraaf 5.3 van de herziene PB.
Verder is het correct dat voor Grevelingen en Haringvliet een IHD geldt voor de Visdief. Dit is
opgenomen in bijlage 1 van de herziene PB. Echter, gezien de grote afstand van de
uitbreidingsstroken van Hollandse Kust Zuid en Hollandse Kust Noord tot de dichtstbijzijnde kolonies
van visdieven is uitgesloten dat broedende visdieven foerageervluchten maken door het plangebied.
De PB is aangevuld met een onderbouwing waarom effecten op de Visdief niet te verwachten zijn.
Deze aanvulling is opgenomen in paragraaf 4.1.2 van de herziene PB.



Noordzeekustzone, Voordelta:
Commissie m.e.r.: Gevolgen voor de niet-broedvogels waarvoor een IHD is geformuleerd worden niet
volledig beschouwd. Zo wordt bij schelpdier-etende vogels alleen ingegaan op de foerageerfunctie.
Aanvulling PB: De PB is aangevuld met een beschrijving van de effecten als gevolg van aanvaringen
van zwarte zee-eenden, toppers en eiders. Deze aanvulling is opgenomen in paragraaf 4.3.3 en
paragraaf 5.3 van de herziene PB.

Met de hierboven beschreven aanvullingen in de herziene PB voor de Natura 2000-gebieden Duinen en
Lage Land Texel, Duinen Vlieland, Friese Front, Grevelingen, Haringvliet, Noordzeekustzone en Voordelta
wordt voldaan aan de aandachtspunten van de Commissie m.e.r.. De herziene PB bevat een volledige
beoordeling van de gevolgen voor Natura 2000-gebieden. Het eindoordeel van de PB is niet veranderd, er
zijn geen significante effecten op de instandhoudingsdoelstelling van soorten in relevante Natura 2000gebieden mits een aantal mitigerende maatregelen worden getroffen t.a.v. zeezoogdieren en vogels.

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

9

Projectgerelateerd

3.1.2

Toepassing Potential Biological Removal (PBR)

Commissie m.e.r.: De PB wekt de indruk dat negatieve effecten verwaarloosbaar of althans niet-significant
zijn zolang de PBR niet overschreden wordt. De PBR geeft een nuttig beeld van de cumulatieve gevolgen
van de plan-herziening voor de veerkracht van populaties van beschermde soorten. Het is echter mogelijk
dat de plan-herziening leidt tot een afname die geen gevolgen heeft voor de veerkracht van populaties,
maar het halen van de IHD van een Natura 2000-gebied wel verder buiten bereik kan brengen. Het
volstaat dus niet om in de PB alleen te toetsen aan de PBR.
Aanvulling PB: De effectbeoordeling in de PB vindt plaats aan de hand van 2 ‘sporen’:
1 Locatiespecifieke toetsing van effecten in het licht van IHD. Dit geldt met name voor directe effecten
waarbij de invloedzone van de activiteit overlapt met de invloedzone van een beschermde soort uit een
bepaald Natura 2000-gebied. Zo zijn voor de kolonie kleine mantelmeeuwen van Texel berekeningen
gedaan van het aantal aanvaringsslachtoffers welke zijn getoetst aan de IHD van die soort in dat
gebied;
2 Toetsing aan doelaantallen via effecten op populatie niveau (door middel van PBR). Voor mariene
diersoorten wordt deze toetsing op populatieniveau gebruikt om de mogelijke effecten op de
aanwezige aantallen van de relevante soorten in Natura 2000-gebieden te bepalen en te beoordelen.
Dit vanwege het feit dat mariene soorten een diffuse verspreiding kennen en hun migratiepatronen zich
door de gehele Zuidelijke Noordzee uitstrekken. Hun aanwezigheid in Natura 2000-gebieden is daarom
in grote mate afhankelijk van de totale aantallen in de populatie.
In de effectbeschrijving en beoordeling zoals opgenomen in hoofdstuk 5 van de herziene PB is de
beoordeling aan de hand van deze 2 ‘sporen’ opgenomen.
Door het toepassen van de 2 ‘sporen’ in de beoordeling van effecten in de herziene PB wordt voldaan aan
het aandachtspunt van de Commissie m.e.r.. De herziene PB bevat een volledige beoordeling van
effecten op de IHD van relevante Natura 2000-gebieden. Het eindoordeel van de PB is niet veranderd, er
zijn geen significante effecten op de instandhoudingsdoelstelling van soorten in relevante Natura 2000gebieden mits een aantal mitigerende maatregelen worden getroffen t.a.v. zeezoogdieren en vogels.

3.1.3

Totaal aantal aanvaringsslachtoffers per jaar

Commissie me.r.: Het MER geeft geen ordegrootte-inschatting van het jaarlijks te verwachten aantal
vogelslachtoffers. Bijlage 3 bij de PB geeft een opgave van een selectie van soorten, maar deze opgave
kan niet opgeteld worden tot een ordegrootte-inschatting van het totale aantal te verwachten
vogelslachtoffers per jaar.
Aanvulling planMER: Voor de planMER zijn, in overleg met Rijkswaterstaat en ministerie van
Infrastructuur en Milieu, voor een selectie van soorten berekeningen uitgevoerd van het aantal
aanvaringsslachtoffers. Deze berekeningen zijn uitgevoerd door Bureau Waardenburg (Gyimesi & Fijn,
2015a). De selectie omvat 11 zeevogel- en 7 trekvogelsoorten. Op basis van de uitkomsten van de
berekeningen voor het KEC en de slachtofferberekeningen voor windenergiegebied Borssele (Gyimesi &
Fijn 2015b) is gebleken dat voor deze soorten de effecten op populatieniveau door aanvaringen met
windturbines het grootst zijn. Deze selectie geeft dus nog geen ordegrootte-inschatting van het totale
aantal te verwachten vogelslachtoffers per jaar.

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

10

Projectgerelateerd

Om een ordegrootte-inschatting van het totale aantal te verwachten vogelslachtoffers per jaar te geven,
wordt geput uit de MERren en Passende Beoordelingen voor windenergiegebieden Borssele (kavel I en II)
(Grontmij & Pondera 2015 a en b) en Hollandse Kust Zuid (kavel I en II) (Pondera 2016). In de
Achtergronddocumenten voor vogels en vleermuizen bij deze MERren (Bureau Waardenburg 2015 en
2016) worden jaarlijkse aantallen aanvaringsslachtoffers berekend voor soorten waarvan de gemiddelde
jaarlijkse dichtheid boven de 0,005 vogels per vierkante kilometer bedroeg (relevante passages en
tabellen zijn opgenomen in bijlage 3 van dit rapport). Naast de aanvaringen onder zeevogels (die in de
planMER/PB al wel in beeld worden gebracht), worden ook aanvaringen bepaald onder de volgende
soortgroepen: ganzen & zwanen, eenden, reigers, roofvogels & uilen, steltlopers en zangvogels. Voor de
berekeningen van deze soortgroepen wordt in de MERren voor Borssele en Hollandse Kust Zuid gebruik
gemaakt van OWEZ2 data om de zogenaamde ‘flux’ te bepalen. OWEZ ligt binnen de 12 mijlszone en is
daarmee ook representatief voor fluxbepalingen binnen de 10-12 mijlszone van windenergiegebied
Hollandse Kust Zuid en Hollandse Kust Noord. In onderstaande tabel zijn de uitkomsten opgenomen van
de aanvaringsberekeningen voor zeevogels (zoals uitgevoerd voor deze planMER, (Gyimesi & Fijn,
2015a)) plus een overzicht van aanvaringsslachtoffers voor de soortgroepen ganzen & zwanen, eenden,
reigers, roofvogels & uilen, steltlopers en zangvogels op basis van de MERren voor Borssele en
Hollandse Kust Zuid. Op basis van Tabel 6 kan een orde-grootte inschatting worden gemaakt van het
totaal aantal aanvaringsslachtoffers onder vogelsoorten.
Tabel 6: Jaarlijks aantal aanvaringsslachtoffers voor de voorkeursvariant. Aantallen aanvaringsslachtoffers voor zeevogels zijn
berekend door Bureau Waardenburg (Gyimesi & Fijn, 2015a). Aantallen aanvaringsslachtoffers voor de soortgroepen ganzen &
zwanen, eenden, reigers, roofvogels & uilen, steltlopers en zangvogels zijn bepaald op basis van MERren voor windenergiegebied
Borssele (Kavel I en II, Grontmij en Pondera (2015)) en Hollandse Kust Zuid (Kavel I en II (2016)).
Jaarlijks aantal aanvaringsslachtoffers voor voorkeursvariant:
Karakteristieken: 2100 MW. Invulling met 10MW turbines

Soort
Zeevogels
Duiker spec

2

Jan-van-gent

2

Grote jager

0

Drieteenmeeuw

23

Dwergmeeuw

15

Stormmeeuw

34

Kleine mantelmeeuw

285

Zilvermeeuw

108

Grote mantelmeeuw

52

Groter stern

3

Dwergstern

0

Ganzen en zwanen

122

Eenden

17

Reigers

22

Roofvogels en uilen

6

Steltlopers

11

Zangvogels

4465

2

OWEZ: Offshore windpark Egmond aan Zee

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

11

Projectgerelateerd

In aanvulling op de tekst uit de planMER in paragraaf 4.3.3, geldt dat voor een ordegrootte-inschatting van
het totale aantal te verwachten vogelslachtoffers per jaar gesteld kan worden dat bij een invulling met
10MW turbines enkele honderden zeevogels (op basis van uitkomsten van berekeningen voor de
planMER) en enkele duizenden zangvogels (op basis van vergelijking met uitkomsten windenergiegebied
Borssele en Hollandse Kust Zuid) per jaar het slachtoffer kunnen worden van het voorkeursalternatief. Het
eindoordeel van de planMER is hiermee niet veranderd, er zijn geen significante effecten op het aspect
natuur te verwachten mits een aantal mitigerende maatregelen worden getroffen t.a.v. zeezoogdieren en
vogels.

3.2

Zeezoogdieren

4de aandachtspunt Commissie m.e.r., gevolgen voor natuur, paragraaf 2.2 voorlopig toetsingsadvies


Toepassing van mitigerende maatregelen

De Commissie adviseert de Passende beoordeling op basis van de bovenstaande opmerkingen aan te
passen.
Commissie m.e.r.: In de Passende beoordeling is aangegeven dat significante effecten niet zijn uit te
sluiten en zijn mitigerende maatregelen benoemd waarmee deze effecten beperkt kunnen worden. Echter
niet aannemelijk is gemaakt dat met deze maatregelen significante effecten voor de
instandhoudingsdoelen van Natura 2000-gebieden zijn uit te sluiten. Daarbij knelt bovendien dat verwacht
mag worden dat voor windparken die relatief dicht bij de kust en Waddenzee voorzien zijn grotere
dichtheden zeehonden verwacht mogen worden.
Aanvulling PB: Voor zeehonden is de onderbouwing van mitigerende maatregelen aangevuld op basis
van de Achtergrondrapportage onderwatergeluid en zeezoogdieren bij de MER voor windenergiegebied
Hollandse Kust Zuid Kavel I. Voor bruinvissen is op basis van KEC 2.0 (januari 2016) een nadere
onderbouwing van mitigerende maatregelen opgenomen. Deze aanvulling is opgenomen in hoofdstuk 6
van de herziene PB.
Met de hierboven beschreven aanvullingen in de herziene PB voor mitigatie van effecten voor
zeezoogdieren wordt voldaan aan de aandachtspunten van de Commissie m.e.r.. De herziene PB bevat
een volledige beoordeling van de effecten op IHD voor zeehonden en bruinvissen na het toepassen van
mitigatie. Het eindoordeel van de PB is niet veranderd, er zijn geen significante effecten op de
instandhoudingsdoelstelling van soorten in relevante Natura 2000-gebieden mits een aantal mitigerende
maatregelen worden getroffen t.a.v. zeezoogdieren en vogels.

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

12

Projectgerelateerd

4

Tussentijdse aanvullingen op planMER – kusttoerisme

Sinds de oplevering van de planMER zijn aanvullende gegevens beschikbaar gekomen over de effecten
op kusttoerisme.
Aanvulling planMER: In paragraaf 5.5 van de planMER worden de effecten op kusttoerisme beschreven
en beoordeeld. Hiervoor is onderzoek gebruikt van Decisio uit 2015, uitgevoerd in opdracht van ministerie
van Economische Zaken en gepubliceerd op 25 januari 20163. Uit deze studie bleek dat er grote
onzekerheid is over het effect van zichtbare windmolenparken voor de kust op recreatie en toerisme. Met
de informatie die beschikbaar was, is een bandbreedte geschat van de mogelijke maatschappelijke kosten
van verminderde beleving en de mogelijke economische impact. De conclusie was dat de kosten voor het
ver uit de kust plaatsen van de windmolens (uit het zicht) niet opwogen tegen de gevolgen voor recreatie
en toerisme.
Op verzoek van kustgemeenten is een aanvullend belevingsonderzoek gedaan. Dit onderzoek, dat is
uitgevoerd door Motivaction dient ter verificatie van de resultaten van het hierboven genoemde Decisio
onderzoek. Hierin zijn nieuwe fotobeelden gebruikt die beter aansluiten bij de plannen van het kabinet
voor de uitrol van windenergie op zee. Meest opvallende resultaat is dat nauwelijks een effect op de
beleving wordt gemeten wanneer alleen de beelden worden getoond (en niet expliciet naar windmolens
wordt gevraagd), en dat grotere effecten worden gemeten wanneer wel expliciet naar de windmolens
wordt gevraagd. Motivaction concludeert dat de impliciete methode een betrouwbaarder inzicht geeft in de
beleving van kusttoerisme en verwacht dat de kust niet of nauwelijks aan aantrekkingskracht zal verliezen.
De resultaten van het aanvullende onderzoek van Motivaction bevestigen dan ook de eerdere conclusies
van het Decisio onderzoek naar regionale effecten van windparken op zee (2016).

3

Decisio (januari 2016), Regionale effecten windmolenparken op zee. Maatschappelijke effecten en analyse regionaal
economische impact
15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

13

Projectgerelateerd

Bijlage 1
Aanvullende visualisaties voor het nul-alternatief in Hollandse Kust
Zuid

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

14

Projectgerelateerd

Aanvullende visualisaties Hollandse Kust Zuid
Visualisaties zijn gemaakt voor een situatie met helder zicht, op het midden van de dag (12:00u), met een
invulling met 8MW turbines, voor 4 locaties: Scheveningen, Wassenaar, Katwijk en Zandvoort. De
visualisaties worden achtereenvolgens gepresenteerd in de volgorde: Scheveningen, Wassenaar, Katwijk
en Zandvoort.

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

15

Projectgerelateerd

Bijlage 2
Dominantie vanaf kustplaatsen, figuren zoals opgenomen in planMER

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

20

Projectgerelateerd

Dominantie figuren
Figuur 30, 31 en 32 in paragraaf 5.3.3 van de planMER presenteren voor het nul-alternatief, de
routekaartvariant en de voorkeursvariant de verschillen in dominantie van windparken in het beeld langs
de gehele Hollandse kust tussen Den Helder en Hoek van Holland over een lengte van circa 120
kilometer.
Voor de navolgbaarheid van de beoordeling zijn deze zelfde figuren opgenomen in deze bijlage.

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

21

Projectgerelateerd

Dominantie vanaf kustplaatsen voor nul-alternatief, zichthoeken bepaald voor situatie met goede zichtcondities, waarbij de
zichtafstand op 30 km ligt.

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

22

Projectgerelateerd

Dominanatie vanaf kustplaatsen voor de routekaartvariant, zichthoeken bepaald voor situatie met goede zichtcondities, waarbij de
zichtafstand op 30 km ligt.

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

23

Projectgerelateerd

Dominantie vanaf kustplaatsen voor het voorkeursalternatief, zichthoeken bepaald voor situatie met goede zichtcondities, waarbij de
zichtafstand op 30 km ligt.

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

24

Projectgerelateerd

Bijlage 3
Onderbouwing uitkomsten aanvaringsslachtoffers MERren
kavelbesluiten

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

25

Projectgerelateerd

Onderbouwing uitkomsten aanvaringsslachtoffers in MERren bij kavelbesluiten
Voor de MERren en Passende Beoordelingen voor windenergiegebieden Borssele (kavel I en II) (Grontmij
& Pondera 2015) en Hollandse Kust Zuid (kavel I en II) (Pondera 2016) zijn naast de aanvaringen onder
zeevogels (die in de planMER/PB al wel in beeld worden gebracht), worden ook aanvaringen bepaald
onder de volgende soortgroepen: ganzen & zwanen, eenden, reigers, roofvogels & uilen, steltlopers en
zangvogels. De uitkomsten van deze berekeningen zijn opgenomen in deze bijlage.

MER Kavel II Borssele, Achtergronddocument ten behoeve van MER en PB windenergiegebied
Borssele, Kavel I en II: vogels en vleermuizen, paragraaf 4.2, v.a. pagina 91, opgesteld door Bureau
Waardenburg (2015)
Relevante tekst uit het Achtergronddocument:
“Jaarlijkse aantallen aanvaringsslachtoffers voor de drie alternatieven in windenergiegebied Borssele zijn
uitsluitend berekend voor soorten waarvan de gemiddelde jaarlijkse dichtheid boven de 0,005 vogels per
vierkante kilometer bedroeg (tabel 4.2).
Voor ganzen/zwanen, eenden, roofvogels, uilen en zangvogels is een andere data bron aangehouden
(OWEZ fluxen, Krijgsveld et al. 2011) en daar zijn direct fluxen bepaald in plaats van dichtheden. De
standaard avoidance-rate (gecombineerde waarde voor micro- en macro-avoidance) is gebaseerd op de
soortspecifieke avoidance rates gerapporteerd door Maclean et al. (2009). Dit is conform de methodiek
gekozen door Leopold et al. (2015).
Verschillen in dichtheden vogels (en daarmee aantallen aanvaringsslachtoffers) tussen kavel I en kavel II
zijn niet aan te tonen door de relatief beperkte resolutie van de uitgevoerde tellingen en de telinspanning.
Daarom kan worden verondersteld dat de hier beschreven effecten gelden voor beide kavels.”
De tabel uit het Achtergrondrapport met jaarlijks aantal aanvaringsslachtoffers voor windenergiegebied
Borssele Kavel I en II is opgenomen op de volgende pagina.

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

26

Projectgerelateerd

Bron: MER Windenergiegebied Borssele, Kavel II, Grontmij & Pondera, 2015

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

27

Projectgerelateerd

MER Kavel II Hollandse Kust Zuid, Achtergronddocument ten behoeve van MER en PB
windenergiegebied Hollandse Kust (zuid), Kavel I en II: vogels en vleermuizen, paragraaf 4.2, v.a.
pagina 101, opgesteld door Bureau Waardenburg (2016)
Relevante tekst uit het Achtergronddocument:
“Jaarlijkse aantallen aanvaringsslachtoffers voor de twee alternatieven voor Kavel I en II in
windenergiegebied Hollandse Kust (zuid) zijn uitsluitend berekend voor soorten waarvan de gemiddelde
jaarlijkse dichtheid boven de 0,005 vogels per vierkante kilometer bedroeg (tabel 4.2).
Voor ganzen/zwanen, eenden, roofvogels, uilen en zangvogels is een andere data bron aangehouden
(OWEZ fluxen, Krijgsveld et al. 2011) en daar zijn direct fluxen bepaald in plaats van dichtheden. De
standaard avoidance-rate (gecombineerde waarde voor micro- en macro-avoidance) is gebaseerd op de
soortspecifieke avoidance rates gerapporteerd door Maclean et al. (2009). Dit is conform de methodiek
gekozen door Rijkswaterstaat (2015).”
De tabelen uit het Achtergrondrapport met jaarlijks aantal aanvaringsslachtoffers voor windenergiegebied
Hollandse Kust Zuid Kavel I en II zijn opgenomen op de volgende pagina’s.

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

28

Projectgerelateerd

Bron: MER Windenergiegebied Hollandse Kust Zuid, Kavel II, Pondera, 2016

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

29

Projectgerelateerd

Bron: MER Windenergiegebied Hollandse Kust Zuid, Kavel II, Pondera, 2016

15 augustus 2016

PLANMER AANVULLING

WATBD8835R005F02

30

With its headquarters in Amersfoort, The Netherlands, Royal HaskoningDHV is
an independent, international project management, engineering and consultancy
service provider. Ranking globally in the top 10 of independently owned,
nonlisted companies and top 40 overall, the Company’s 6,500 staff provide
services across the world from more than 100 offices in over 35 countries.

Our connections
Innovation is a collaborative process, which is why Royal HaskoningDHV works
in association with clients, project partners, universities, government agencies,
NGOs and many other organisations to develop and introduce new ways of
living and working to enhance society together, now and in the future.

Memberships
Royal HaskoningDHV is a member of the recognised engineering and
environmental bodies in those countries where it has a permanent office base.
All Royal HaskoningDHV consultants, architects and engineers are members of
their individual branch organisations in their various countries.

royalhaskoningdhv.com