WAAROM KLIMAATADAPTATIE EEN
NETWERKAANPAK NODIG HEEFT
9 MAATSCHAPPELIJKE TRENDS &
DE ACTIES VAN SAMEN KLIMAATBESTENDIG

9 trends & de acties van Samen Klimaatbestendig

INTRODUCTIE
WAAROM KLIMAATADAPTATIE EEN
NETWERKAANPAK nODIG HEEFT
Deze rapportage blikt terug op het hoe, wat en waarom van
drie jaar Samen Klimaatbestendig. Dit door het Rijk en koepels
(IPO, UNIE van Waterschappen, VNG) mogelijk gemaakte platform
groeide in die periode uit tot een breed maatschappelijk netwerk
dat inspringt op maatschappelijke trends en vraagstukken bij diverse
overheden en sectoren.

De aanleiding voor een landelijk platform
Hagelbuien, zinderende hitte, natuurbranden en kurkdroge gebieden
in het oosten en zuiden van het land. Omgaan met klimaatverandering
is een nieuwe realiteit in ons leven. Gefundeerd door de Deltabeslissing
Ruimtelijke Adaptatie in 2015 en sindsdien gevoed door een stevig
aantal extreme weergebeurtenissen, nam het thema klimaatadaptatie
de laatste jaren een enorme vlucht in Nederland. Overheden, private
partijen en maatschappelijke organisaties hebben elkaar nodig. Dit

Samen Klimaatbestendig biedt kleinschalige initiatieven op het
gebied van klimaatadaptatie een podium en verbindt ze aan sterke
allianties die oplossingen op grotere schaal kunnen uitvoeren. Op deze
manier versnelt een urgent transitievraagstuk en is er doorwerking
van innovatieve koplopers naar de haarvaten van Nederland.

was voor het Rijk / Ministerie van IenW en de koepels van gemeenten,
waterschappen en provincies gezamenlijk de aanleiding om in
2018 een landelijk platform voor klimaatadaptatie te lanceren:
Samen Klimaatbestendig.
Met soortgelijke, lokale platforms was al ervaring opgedaan in
steden als Amsterdam en Rotterdam. Half Nederland klopte daar
op de deur om te leren hoe hun netwerkaanpak werkt. Dat was
een tweede aanleiding om een platform op landelijke schaal

Lees hieronder 9 belangrijke trends over klimaatadaptatie, de rol
die Samen Klimaatbestendig hierin speelt en de gezamenlijke
opgaven voor de toekomst.

op te zetten. Daarnaast is een bovenlokale rol essentieel voor
de doorwerking in branches en organisaties, zoals bij grote
bouwbedrijven of verzekeraars.
Samen Klimaatbestendig bouwt sindsdien aan een publiek-privaat
netwerk van klimaatwerkers *. Het doel: praktijkervaring en kennis
makkelijker uitwisselen, nieuwe strategische samenwerkingen
stimuleren en succesfactoren opschalen. Hierdoor hoeven professionals

*

Klimaatwerkers zijn professionals die initiatiefrijk en invloedrijk bezig
zijn met klimaatadaptatie in een specifieke sector

in de praktijk niet overal het wiel opnieuw uit te vinden.

9 trends & de acties van Samen Klimaatbestendig

De stand van zaken
op dit moment

De inzet van
Samen Klimaatbestendig

Opgaven voor
de nabije toekomst

De impact van klimaatverandering is te merken

De community managers ** van Samen

Samen Klimaatbestendig richtte haar

aan hevige buien, extreme hittegolven en

Klimaatbestendig ondersteunen zowel overheden;

inzet op negen actieve community’s

meer droogte. Het thema klimaatadaptatie

gemeenten, waterschappen, provincies en Rijk

in verschillende stadia van ontwik-

is als eerste opgepakt door de watersector.

als verschillende private sectoren en thema-

keling. Het is nu van belang dat deze

Deze sector is krachtig, maar historisch gezien

gebieden, zoals de tuinsector, woningcorporaties,

community’s zich gaan bestendigen

sterk gericht op de ‘ingenieurskunst’ in de

gezondheidsorganisaties, financiële instellingen

en blijven ontwikkelen. En dat ook

publieke sector. Aangezien het overgrote deel

en organisaties achter gebiedsontwikkeling

nieuwe community’s aansluiting

van de impact van het veranderend klimaat

en bedrijventerreinen. De ervaringen, taal en

kunnen vinden bij het netwerk, zoals

betrekking heeft op private sectoren en ruimte-

opgaven van die sectoren nemen we mee en

landbouw, natuurbeheer en de

lijke ordening, was er behoefte aan een nieuwe

gebruiken we om verbindingen te leggen voor

verschillende sectoren onder de

strategie. Een strategie die gebaseerd is op

een integrale klimaatadaptatie aanpak.

noemer ‘vitale en kwetsbare infra-

samenwerking met een open houding om de

structuur’. Tot slot ligt er een taak in

taal en het belang van de ander te begrijpen.

natuur en
landbouw

Van daaruit zijn gezamenlijke agenda’s en
oplossingen te vinden.

groen
ondernemers

gezondheidssector
**

water
sector

community: samenwerkend netwerk van professionals
die een gezamenlijk doel nastreven

culturele
sector

van het Rijk met de behoeften uit
de verschillende sectoren.

gemeenten,
waterschappen,
provincies,
ministeries
werkregio’s

community manager: persoon die het werk van de
community ondersteunt, versterkt en/of aanjaagt

het verder verbinden van de strategie

bedrijventerreinen

financiële
sector
woningcorporaties
gebiedsontwikkeling

Foto: Thymen Stolk / Dordt Centraal

TREND#1
Van een opgave binnen de watersector
naar een brede maatschappelijke opgave

Cora van Nieuwenhuizen op
werkbezoek in Dordrecht

9 trends & de acties van Samen Klimaatbestendig

De stand van zaken
op dit moment

De inzet van
Samen Klimaatbestendig

Opgaven voor
de nabije toekomst

Waterschappen, provincies en gemeenten heb-

Samen Klimaatbestendig is dagelijks in contact

Het thema klimaatadaptatie is

ben elkaar nodig vanuit hun verschillende rol

met de werkregio’s, provincies, waterschappen

relevant voor veel vakgebieden in

en organisatiekracht. Zo kunnen ze slagvaardig

en met lokale publiek-private platforms. We

beleid, beheer en uitvoering bij de

samenwerken aan opgaven die de gemeente-

bieden ondersteuning bij actuele vragen over

lokale overheden. De volgende stap

grens overstijgen én aan het opschalen van

het opstellen van strategieën, het voorbereiden

is het specifieker inspelen op deze

talrijke kleinschalige maatregelen. Een van

van subsidieaanvragen voor de impulsregeling

verschillende rollen, vakgebieden

die samenwerkingen zijn de zogeheten DPRA

en bij samenwerkingsvraagstukken. Vanuit

en competenties om tussen deze

werkregio’s. Deze werkregio’s krijgen van het

onze contacten met de regio’s helpen wij het

afdelingen beter samen te werken.

Rijk, vanuit het Deltaprogramma Ruimtelijke

Deltaprogramma bij het ontwikkelen van

Daarbij is erkenning nodig voor

Adaptatie, ondersteuning met een stimulerings-

de juiste instrumenten. We ondersteunen

verschillen in snelheid.

programma en een kennisprogramma. Er zijn

klimaatwerkers met het vinden van de juiste

daarnaast nog veel andere samenwerkings-

ingangen en informatie. Dat doen we door

verbanden tussen overheden, zoals vanuit de

partijen op bovenregionale schaal rondom

koepels van het IPO, VNG, Unie van Waterschap-

een vraagstuk bij elkaar te brengen in

pen, Netwerk KANS en de Metropoolregio’s.

workshops én door vraagbaak te zijn op

Deze governance is sterk in opbouw en aan

bezoek bij de regio’s zelf.

verandering onderhevig. De komende jaren
zullen deze samenwerkingen verder volwassen
worden.

Foto: Thomas Klomp

TREND#2
Lokale overheden
zijn gaan samenwerken

Groene, bespeelbare
waterberging in Nijkerk

9 trends & de acties van Samen Klimaatbestendig

De stand van zaken
op dit moment

De inzet van
Samen Klimaatbestendig

Opgaven voor
de nabije toekomst

Jarenlang was de tuin als ‘verlengstuk van je

Samen Klimaatbestendig bracht de verschillende

Nog lang niet alle tuinbezitters zijn

woonkamer’ de dominante tuintrend: met een

partijen binnen het netwerk bij elkaar. Vanuit

al zo ver dat een groene tuin de

drankje in de zon zitten op onderhouds-

het respect voor elkaars belangen en onderlinge

nieuwe standaard is. Het is nu

vriendelijke tegels. Deze trend kantelt nu naar

dynamiek leidde dit tot een gezamenlijke

belangrijk om vol te houden en de

de natuur- en klimaatvriendelijke tuin. Dit komt

missie en de campagne: Een groener Nederland

aanpak uit te breiden. Er is aandacht

door een toenemende bewustwording op het

begint in je eigen tuin! met als onderdeel

nodig voor het opleiden van onder

gebied van biodiversiteit en klimaatadaptatie

het NK Tegelwippen. Eerder brachten we

andere ambtenaren, medewerkers

en doordat mensen noodgedwongen meer

al met de publicatie Door de tegels de tuin

bij tuincentra, woningcorporaties

thuis zijn en meer behoefte hebben aan een

niet meer zien de lokale initiatieven in kaart.

en hoveniers.

fijne groene omgeving. Naast het vraagstuk:

Het aanreiken van concrete handvatten voor

‘Wat is de tuinmode?’, vraagt dit om kennis

samenwerking tussen lokale overheden,

over afkoppelen, het plaatsen van regentonnen,

tuincentra, hoveniers en maatschappelijke

botanische keuzes, bodemopbouw, infiltratie-

organisaties leidde tot een betere afstemming

mogelijkheden en het aansluiten op de

en een gemeenschappelijk doel: meer groene

omgeving. Verschillende vakgebieden in de

en klimaatbestendige tuinen.

tuinbranche, zoals tuincentra en hoveniers,
spelen hierop in met tal van activiteiten.
Tot voor kort kwamen veel lokale initiatieven
nog niet op nationaal niveau bij elkaar.

Foto: Beeldbank Sjon.nl

TREND#3
er is steeds meer enthousiasme
VOOR Het vergroenen van tuinen

9 trends & de acties van Samen Klimaatbestendig

De stand van zaken
op dit moment

De inzet van
Samen Klimaatbestendig

Opgaven voor
de nabije toekomst

Een aantal jaar geleden was klimaatadaptatie

Samen Klimaatbestendig heeft samen met

Het is van belang dat de ontwikke-

voor woningcorporaties nog een ‘ver van mijn

Groene Huisvesters excursies en themasessies

ling van koplopers zich gaat

bed show’ of ‘alweer iets dat overheden van

georganiseerd. Rondom deze excursies en sessies

uitbreiden naar alle corporaties en

ons vragen’. Inmiddels is er een groeiende groep

moedigden we de samenwerking met gemeen-

dat klimaatadaptatie ook binnen

koplopers die het vraagstuk omarmt en zoekt

ten, waterschappen en provincies aan. Steeds

de verschillende lagen van de

naar handelingsperspectief. De opgave om de

meer woningcorporaties zijn nu aangesloten

corporaties een belangrijk thema

twee en een half miljoen bestaande sociale

op het thema klimaatadaptatie. Ze nemen het

wordt. De mooiste oplossingen

huurwoningen klimaatbestendig te maken is

thema bijvoorbeeld mee bij nieuwbouw, geven

liggen in een slim ontwerp en het

enorm, naast de ambitie om deze ook energie-

tuintips bij verhuizen, stimuleren geveltuintjes

gebruik van de private en openbare

neutraal en circulair te maken. Dit kan alleen

en het klimaatbestendig inrichten van gemeen-

ruimte, waardoor samenwerking

slagen als de sector het zelf integraal oppakt

schappelijke buitenruimten. In sommige steden

tussen woningcorporaties en

en daarin ondersteuning krijgt van alle

begint de samenwerking met gemeenten en

gemeenten essentieel is. Onderlinge

overheidslagen.

waterschappen al heel succesvol te worden.

prestatieafspraken kunnen daarbij
helpen.

Brochures uit de reeks mini-enquêtes
Corporaties en Klimaatadaptatie

Foto: Thomas Klomp

TREND#4
Klimaatadaptatie komt geleidelijk
op de agenda van woningcorporaties

Sfeerbeeld excursie

9 trends & de acties van Samen Klimaatbestendig

De stand van zaken
op dit moment

De inzet van
Samen Klimaatbestendig

Opgaven voor
de nabije toekomst

Lange tijd waren bedrijventerreinen

Samen Klimaatbestendig werkt samen met

Het is nodig meer bewustzijn te

‘de achterkant van de stad’. Een verzameling

enkele overheden, kennisinstellingen en de

stimuleren om biodiversiteit en

panden en kantoren, een locatie voor industrie

stichtingen Steenbreek, Clok en Kennisalliantie

klimaatadaptatie samen op te

en distributie, bereikbaar met de auto.

Bedrijventerreinen Nederland (SKBN) aan

pakken. Verder is het belangrijk

Langzaam komt daar nu verandering in.

bewustwording en maatregelen. Vanuit de

dat er nog meer aandacht komt

Representativiteit, waardecreatie en een

thema’s klimaatadaptatie, groen en economie

voor klimaatadaptatie als bedrijfs-

gezond werkklimaat zijn de nieuwe drijvers.

bouwen we aan een nieuwe community.

risico, bijvoorbeeld met bedrijfs-

Tegelijkertijd komen de effecten van hitte en

We bundelen de kennis en wisselen succes-

stresstesten met daaraan gekoppeld

hevige neerslag steeds meer in beeld als risico’s

voorbeelden uit. Bij overheden legden we

handelingsperspectief om dit risico

voor het werk, de panden, de opslag en het

verbindingen tussen klimaatdeskundigen en

te reduceren.

transport. Uitval van machines, producten en

de economie afdelingen. Ook ontwikkelden we

verlaagde productiviteit van medewerkers door

handvatten voor de publiek-private aanpak.

hitte of regenwater kan veel schade veroor-

We zien dat de belangstelling voor groenblauwe

zaken. Deze ontwikkeling opent – nu nog op

bedrijventerreinen nu sterk groeit.

Wadi op bedrijventerrein

kleine schaal – het gesprek over groenblauwe

mogelijk wordt dit vervlochten met maatregelen voor een circulaire economie, de
energietransitie en duurzame mobiliteit.

Illustratie: Mischa Pranger

bedrijventerreinen, met meer ruimte voor
klimaatadaptatie en biodiversiteit. En waar

Foto: Thomas Klomp

TREND#5
Er is nog een wereld te winnen voor
groenblauwe bedrijventerreinen

Download de hele infographic
Groenblauwe bedrijventerreinen:
Hoe betrokken partijen bij elkaar komen

9 trends & de acties van Samen Klimaatbestendig

De stand van zaken
op dit moment

De inzet van
Samen Klimaatbestendig

Opgaven voor
de nabije toekomst

Nederland heeft een enorme bouwopgave

Om door de bomen het bos te zien stimuleerden

In de toekomst kunnen er nog

de komende jaren. Nieuwe gebouwen en

we het verder ontwikkelen van roadmaps,

stappen worden gemaakt met het

de infrastructuur eromheen gaan decennia,

namen we het initiatief voor het opzetten van

terugbrengen van de veelheid aan

misschien wel honderd jaar mee. Klimaat-

een training over klimaatbestendige gebieds-

instrumenten en werkwijzen.

adaptatie nú meenemen is dus van wezenlijk

ontwikkeling en maakten we een overzichtelijke

Op die manier ontstaat er een

belang. Reparatie achteraf leidt tot hoge

analyse van 25 producten, handreikingen, tools

‘gelijk speelveld’ en een uniforme

maatschappelijke kosten. Maar aandacht voor

en instrumenten op het gebied van klimaatbe-

werkwijze. Ook vraagt het verbreden

een klimaatrobuuste inrichting is nog lang niet

stendige nieuwbouw en gebiedsontwikkeling.

van publiek-private samenwerking

vanzelfsprekend. Dit komt door de druk op de

We laten zo zien hoe je vanuit de keuze in

met eindgebruikers en financiers

bouwsector om woningbouw te versnellen en

rol de juiste samenwerkingsinstrumenten kan

nog aandacht.

betaalbaar te houden en door de uiteenlopende

inzetten. Ook is nu inzichtelijk welke kennis

doelstellingen van de betrokken partijen.

nog ontbreekt. We stimuleren regionale

Wel kent Nederland al veel voorbeelden hoe

samenwerking tussen markt en overheid.

gebiedsontwikkeling zo vormgegeven kan
worden dat de schade door klimaatverandering
afneemt. Koploperregio’s weten elkaar steeds
beter te vinden. Ook de bouwsector zelf leert
vanuit de praktijk via een nationaal platform
KAN – klimaatadaptief bouwen mét de natuur.
Download de overzichtelijke analyse
Ritsen: Een gids met klimaatadaptieve
instrumenten voor bouwen & ontwikkelen

Foto: Nanda Sluijsmans

TREND#6
Klimaatbestendige nieuwbouw:
een publiek-private dans

9 trends & de acties van Samen Klimaatbestendig

De stand van zaken
op dit moment

De inzet van
Samen Klimaatbestendig

Opgaven voor
de nabije toekomst

Sinds een aantal jaar nemen gemeenten hitte

Samen Klimaatbestendig ondersteunt

De volgende stap is een verdere

mee in klimaatstresstesten. Deze laten zien waar

gemeenten en provincies die samen met

opschaling van de lokale hitte-

zich hitte-eilanden vormen. Dit zijn gebieden

de GGD lokale hitteplannen ontwikkelen.

aanpak. Er moet meer aandacht

met veel verharding en veel dakoppervlak.

We agenderen nieuwe hittevraagstukken,

komen voor richtlijnen voor

Een aantal gemeenten onderneemt stappen

zoals de relatie tussen hitte en medicijngebruik

hittebestendig bouwen. Ook is het

om deze gebieden met de private eigenaren te

en de koeltevraag bij nieuwbouw. We zoeken

van belang dat dit op de agenda’s

vergroenen. Tegelijkertijd kost iedere hittegolf

actief contact met welzijnsorganisaties en

komt van woningcorporaties

weer honderden slachtoffers onder kwetsbare

woningcorporaties om de hitterisico’s te

en zorginstellingen.

mensen. De aanpak van hitte is daarom verbreed

agenderen en naar oplossingen te werken.

van gebied naar gebouw en gezondheid.

We zoeken verbindingen met andere maat-

Hoe kunnen woningen beter gekoeld worden,

schappelijke opgaven, zoals de gezonde

hoe zorgen we voor koele nieuwbouw en hoe

leefomgeving, eenzaamheidsbestrijding

kunnen we kwetsbare mensen in de zorg beter

en de energietransitie (koeltebehoefte).

beschermen tegen hittestress?

We verbinden kennisinstellingen, overheden
en maatschappelijke organisaties op lokaal
en landelijk niveau. Hierdoor gaan meer regio’s
en gemeenten aan de slag met de brede
aanpak van hitte.

Foto: Rode Kruis

TREND#7
Aandacht voor hitte verschuift
van gebied naar gebouw & gezondheid

9 trends & de acties van Samen Klimaatbestendig

De stand van zaken
op dit moment

De inzet van
Samen Klimaatbestendig

Opgaven voor
de nabije toekomst

De impact van klimaatverandering op de finan-

Samen Klimaatbestendig verkende welke rol

Het is van belang dat er meer

ciële sector neemt toe. Vanuit de risico’s voor

financiële instellingen, in samenwerking met

strategische en praktijkgerichte

hun assets beginnen financiële instellingen de

overheden, kunnen spelen in het klimaatbesten-

samenwerking komt tussen

noodzaak van klimaatadaptatie te ontdekken,

dig maken van Nederland. We ontwikkelden

financiële instellingen, overheid

maar vaak weten ze nog niet hoe ze dit aan

een beeldverhaal met daarin een overzicht van

en private sectoren zoals de bouw-

kunnen pakken. Tegelijkertijd zijn overheden,

de huidige klimaatbestendige ontwikkelingen

of corporatiesector. Vanuit een

vanuit hun belang bij gebiedsontwikkeling en

van de financiële sector met kansen voor

gemeenschappelijke taal en visie

bestaand vastgoed op lokaal niveau, op zoek

samenwerking rond risicoanalyse, preventieve

kunnen ze hun stakeholdersgroepen

naar aansluiting met banken, verzekeraars en

communicatie, financiële prikkels en finan-

ondersteunen met communicatie

investeerders. Ze weten niet wie ze hierbij

ciering. Ook is hierin een aanzet te vinden

over preventie, financiële prikkels,

kunnen betrekken en op welk schaalniveau.

voor een gezamenlijke taal.

innovatieve financiering en

Er is dus een sterke verbindende rol nodig

risicoanalyses.

tussen de risico-benadering van de financiële
sector en het publieke beleidsveld van klimaatadaptatie. Beide werelden kunnen elkaar versterken in het stimuleren van gebouweigenaren
tot het treffen van klimaatmaatregelen om
schade en waardeverlies te voorkomen.

Download het beeldverhaal:
Nederland klimaatbestendiger maken:
Welke rol spelen financiële instellingen?

Foto: NextGreen

TREND#8
kansen BENUTTEN DOOR samenwerking tussen
financiële instellingen en overheden

9 trends & de acties van Samen Klimaatbestendig

De stand van zaken
op dit moment

De inzet van
Samen Klimaatbestendig

Opgaven voor
de nabije toekomst

Er is een groeiende behoefte om de transities

Samen Klimaatbestendig stimuleert het leren

Er is op kleine schaal inzicht in en

op het gebied van energie, circulariteit, bio-

van elkaar en het delen van goede voorbeelden

ervaring met slimme combinaties

diversiteit, slimme mobiliteit, gezondheid en

van een integrale aanpak van transitieopgaven.

van verschillende transitieopgaven.

klimaatadaptatie beter met elkaar te verbinden.

Zo leverden we een bijdrage aan StraaDkrant #5

Voor de toekomst is het van belang

En daar komt nog een extra opgave bij: de

over perspectieven voor een integrale inrichting

dat er een betere analyse komt

bouw van een miljoen toekomstbestendige

van de ondergrond. Ook zorgden we voor

van generieke knelpunten en

woningen. In de praktijk zijn er nog lastige

agendering van dit thema bij de kennisaanpak

mogelijkheden voor het opschalen

barrières te overwinnen wat betreft samen-

van het Rijk en namen we initiatief voor een

van succesfactoren.

werking, timing, financiering, wet- en regel-

proeftuin hittebestendig wonen en bouwen

geving en participatie.

voor corporaties, zodat energietransitie en
klimaatadaptatie hand in hand gaan.

Bekijk StraaDkrant #5

Foto: Nanda Sluijsmans

TREND#9
Klimaatadaptatie wordt steeds meer
gekoppeld aan andere opgaveN

9 trends & de acties van Samen Klimaatbestendig

De toekomst van een
netwerkaanpak
De bovenstaande trends laten zien dat klimaatadaptatie steeds
meer op gang komt in Nederland en dat er veel winst behaald
wordt met een netwerkaanpak. Tegelijkertijd is het duidelijk dat
er een nog een hoop te halen is in het effectief samenwerken en
leren van elkaar om zo klimaatadaptatie te versnellen. Het is dan
ook belangrijk dat de bestaande community’s zich gaan bestendigen
en blijven ontwikkelen. Daarnaast zien we het belang van het
ondersteunen, aanjagen en verbinden van andere community’s,
zoals voor landbouw, natuur en infrastructuur.
Samen Klimaatbestendig blijft zich de komende periode inzetten
om klimaatwerkers te ondersteunen, te stimuleren en te inspireren
om met klimaatadaptatie aan de slag te gaan. Want klimaatverandering past zich niet aan onze snelheid aan, wij hebben
ons aan klimaatverandering aan te passen. Als partijen elkaar
vinden en versterken, kunnen we klimaatverandering voor blijven
en waar mogelijk als kans benutten!

Colofon
Uitvoering: Team Samen Klimaatbestendig
Redactie & ontwerp: De Vervoering
Met dank aan: Opdrachtgeversteam van ministerie IenW, VNG,
Unie van Waterschappen en IPO en aan alle mensen met wie we
inspirerend samenwerken

samenklimaatbestendig.nl / volg ons op LinkedIn
© Samen Klimaatbestendig 2021