Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

36 045

Situatie in de Oekraïne

Nr. 1

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN VAN
DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 februari 2022
Met deze brief willen de Minister van Buitenlandse Zaken en de Minister
van Defensie de Kamer, mede namens de Ministers voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking en van Justitie en Veiligheid,
informeren over de belangrijkste ontwikkelingen in de Nederlandse inzet
aangaande de verder oplopende spanningen door de Russische troepenopbouw aan de grenzen met Oekraïne. Hierbij gaat het kabinet achtereenvolgens in op de diverse aspecten van deze ontwikkelingen. Allereerst
schetst het kabinet de huidige stand van zaken, de inspanningen op
diplomatiek vlak en de inzet van Nederland in dat kader. Aansluitend volgt
een toelichting op genomen en voorgenomen maatregelen op verschillende terreinen (consulair, sancties, militair), zowel bilateraal, in de EU en
de NAVO. Tot slot gaat het kabinet in op de bilaterale steun aan Oekraïne.
Het kabinet komt met deze brief ook tegemoet aan het verzoek van de
vaste Kamercommissie Buitenlandse Zaken om uw Kamer schriftelijk te
informeren over de voorzorgsmaatregelen die Nederland, in geval van
een Russische invasie in Oekraïne, zal nemen in bilateraal, EU- en
NAVO-verband neemt. Het kabinet beantwoordt hiermee tevens aan het
verzoek van de Kamer bij monde van het lid Van Haga van 8 februari 2022
om een brief over de motie van het lid Ephraim (Kamerstuk 35 925 V,
nr. 77) (Handelingen II 2021/22, nr. 47, Stemmingen). Het kabinet doet de
toezegging van de Minister van Defensie gestand, gedaan tijdens het
plenaire debat over de veiligheidssituatie in Oekraïne op 3 februari jl. om
de Kamer een brief te sturen over het PESCO Cyber Rapid Response team
(Handelingen II 2021/22, nr. 46, debat over de situatie in de Oekraïne).
Ten overvloede merkt het kabinet op dat de ontwikkelingen met
betrekking tot Oekraïne elkaar in snel tempo opvolgen. Hoewel het kabinet
hecht aan zowel zorgvuldige als actuele informatievoorziening aan de
Kamer kunnen nieuwe ontwikkelingen tussen verzending van de brief en
het commissiedebat over de Raad Buitenlandse Zaken niet worden
uitgesloten.

kst-36045-1
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 045, nr. 1

1

Politieke en diplomatieke ontwikkelingen
Ondanks intensief internationaal diplomatiek en politiek overleg is de
veiligheidssituatie onverminderd gespannen. De Russische troepenmacht
aan de grenzen met Oekraïne is nog steeds aanzienlijk en er zijn
vooralsnog geen signalen dat Rusland zijn militairen op grote schaal
terugtrekt, ondanks internationale oproepen te de-escaleren. Rusland en
Belarus zijn op 11 februari jl. een grote militaire oefening begonnen in
Belarus. Ook is Rusland een vlootoefening gestart in de Zwarte Zee,
waarbij de doorgang tot de Zee van Azov en de Straat van Kertsj,
belangrijk voor de scheepvaart naar de Oekraïense havens van Marioepol
en Berdjansk, is afgesloten. Hoewel Rusland zegt niet van plan te zijn
Oekraïne binnen te vallen en internationale zorgen bagatelliseert, heeft
Moskou niet gereageerd op Oekraïense verzoeken om een toelichting op
Ruslands militaire activiteiten, ondanks afspraken hierover in
OVSE-verband (het zgn. Weens Document).
Het kabinet onderstreept dat de kern van de Nederlandse inzet blijft om de
situatie via dialoog en diplomatie te de-escaleren. Dat is in het belang van
alle betrokken partijen. Nederland zal zich daarom blijven inzetten voor
een stevige en eensgezinde boodschap richting Rusland. Het kabinet
onderschrijft bij deze gelegenheden ook de uitspraak die uw Kamer heeft
gedaan conform de motie Van der Plas (Kamerstuk 35 925 V, nr. 76) over
het onvoorwaardelijke steun uitspreken voor de soevereiniteit van
Oekraïne.
Tegelijkertijd concludeert het kabinet dat de diplomatieke inspanningen
tot op heden geen opening hebben opgeleverd en het onduidelijk is in
hoeverre Rusland bereid is de dialoog voort te zetten zolang zijn eisen niet
zijn ingewilligd. De kans op escalatie blijft vooralsnog reëel. Daarom
houdt het kabinet nog steeds rekening met alle scenario’s en is het
belangrijk voorbereid te zijn op het scenario dat gesprekken onverhoopt
niet slagen. Het kabinet blijft om die reden, als onderdeel van het
tweesporenbeleid, naast de-escalatie en dialoog inzetten op afschrikking.
Deze boodschappen heeft het kabinet de afgelopen dagen internationaal
op alle niveaus uitgedragen. Minister van Buitenlandse Zaken Hoekstra
heeft de afgelopen dagen met een groot aantal ambtgenoten uit de EU en
NAVO over de situatie gesproken. Ook heeft hij in Den Haag de verzamelde EU-ambassadeurs o.a. over de crisis rond Oekraïne toegesproken.
Minister-President Rutte heeft eveneens de situatie besproken met
ambtgenoten, onder andere op 8 februari jl. in een telefoongesprek met
premier Johnson. De Minister van Defensie sprak op 8 februari jl. met
haar Duitse ambtgenoot, op 9 februari met de Litouwse Minister van
Defensie en op 10 februari met de EU Hoge Vertegenwoordiger Borrell en
de SG NAVO Stoltenberg, ter voorbereiding op de bijeenkomst van
NAVO-Ministers van Defensie op 16 en 17 februari a.s., waar de veiligheidssituatie rondom Oekraïne hoog op de agenda staat.
Ook in EU- en NAVO verband blijft het kabinet inzetten op dialoog en
de-escalatie. De EU Hoge Vertegenwoordiger Borrell en SG NAVO
Stoltenberg hebben op 10 februari jl. daartoe wederom ook schriftelijk
opgeroepen, dit in reactie op een brief van de Russische Minister van
Buitenlandse Zaken Lavrov over het concept van ondeelbare veiligheid
aan verschillende EU-lidstaten en NAVO-bondgenoten, waaronder
Nederland. Het kabinet heeft zich ingespannen voor de coördinatie van de
gezamenlijke reacties van de EU en NAVO, omdat een krachtig signaal van
eenheid cruciaal is. Het kabinet bereidt zich ook inhoudelijk voor op
onderhandelingen over wapenbeheersing, in nauw overleg met onze
Europese en Trans-Atlantische bondgenoten. De NAVO is bereid te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 045, nr. 1

2

luisteren naar de zorgen van Rusland en in dialoog te gaan over hoe de
fundamentele principes van de Europese veiligheidsordening te
behouden en te versterken. Tegelijkertijd wordt ingezet op afschrikking,
waaronder via de versterking van de verdediging binnen bestaande
NAVO-verbanden en een krachtige boodschap dat de kosten voor Rusland
van een eventuele verdere agressie hoog zijn.
In OVSE-verband wordt ook gewerkt aan de versterking van dialoog. De
Poolse Minister van BZ Zbigniev Rau, dit jaar Chairperson-in-Office (CiO)
van de OVSE, lanceerde op 8 februari jl. in Wenen zijn initiatief voor een
Renewed European Security Dialogue (RESD). Met deze dialoog wil de
CiO ten eerste het risico op confrontatie verminderen en de veiligheid en
stabiliteit in de OVSE regio versterken, daarnaast overeenstemming
bereiken en voorspelbaarheid vergroten, en tenslotte het concept van
comprehensive and indivisible security en vreedzame interstatelijke
relaties versterken. Conform de motie Jasper van Dijk c.s. (Kamerstuk
35 925 V, nr. 78) waarin de Kamer het kabinet verzoekt voorstellen te doen
om de OVSE te versterken met als inzet een meer effectieve collectieve
veiligheidsorde in Europa, heeft het kabinet dit initiatief van het Poolse
voorzitterschap gesteund. Hoewel de Russische delegatie afhoudend
reageerde op het voorstel, was er brede steun voor het initiatief en bekijkt
het Poolse voorzitterschap mogelijkheden voor vervolgstappen.
Naast het overleg in multilateraal verband hebben diverse lidstaten
bilateraal diplomatiek en politiek contact met zowel Rusland als Oekraïne,
zoals bijvoorbeeld president Macron en bondskanselier Scholtz. Verder
hebben gezanten van Frankrijk en Duitsland, in het zogeheten
«Normandië 4»-proces, besprekingen gevoerd met hun Oekraïense en
Russische collega’s over het vlottrekken van de gemaakte afspraken in de
Minsk-akkoorden. Ook president Biden heeft de afgelopen dagen
meerdere malen met president Poetin gebeld, onlangs nog op 12 februari
jl., waarbij hij Poetin nogmaals heeft gewaarschuwd voor de consequenties van een Russische inval in Oekraïne. Er vindt doorlopend nauwe
coördinatie plaats tussen de EU, NAVO en de VS, zodat de boodschappen
die aan Moskou worden afgegeven goed op elkaar zijn afgestemd.
Gezien de zorgelijke situatie zal het kabinet de Nederlandse inzet ook bij
andere gelegenheden blijven uitdragen, bijvoorbeeld tijdens de Munich
Security Conference op 18–19 februari a.s. en de Raad Buitenlandse Zaken
op 21 februari a.s., waarvan u een geannoteerde agenda heeft ontvangen.
Reisadvies Oekraïne
Het reisadvies is op 12 februari gewijzigd naar rood voor heel Oekraïne.
Nederlanders worden opgeroepen het land te verlaten. Het Nederlandse
reisadvies is daarmee in lijn met dat van andere landen (o.a. Verenigde
Staten, Verenigd Koninkrijk, België, Noorwegen, Denemarken, Zweden en
Finland) die ook alle reizen naar de Oekraïne afraden en onderdanen
oproepen om het te land te verlaten. De vragen van het lid Brekelmans
(VVD) (Aanhangsel Handelingen II 2021/22, nr. 1717) zal het kabinet
separaat beantwoorden.
Informatievoorziening en registratie van Nederlanders
Op 11 februari jl. heeft een online informatiebijeenkomst plaatsgevonden
voor Nederlanders in Oekraïne met de ambassade in Kyiv, die hiervoor
waren uitgenodigd via de registratielijst en sociale media van de
ambassade. Er namen circa 50 Nederlanders deel. Doel was om mensen
te informeren over de veiligheidssituatie, de boodschap van het reisadvies
op dat moment te herhalen («overweeg of uw verblijf echt noodzakelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 045, nr. 1

3

is») en duidelijk te maken wat men van de overheid kan verwachten als de
situatie verslechtert. Ook gaf het Nederlanders de gelegenheid om vragen
te stellen en hun zorgen te delen. Nederlanders zijn geïnformeerd dat als
mensen besluiten te blijven en de situatie zou verslechteren er geen door
de overheid georganiseerde evacuatie zal plaatsvinden, maar mensen met
eigen vervoer over de weg zouden moeten vertrekken, als men niet wil
blijven. Er is aangekondigd dat er een ambassade steunpunt komt in Lviv
waar mensen zich kunnen melden indien consulaire bijstand nodig is op
weg naar de EU.
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken heeft naar aanleiding van de
toezegging in het Oekraïne-debat gekeken wat gedaan kan worden om
meer Nederlanders te bereiken voor registratie. Helaas kunnen persoonsgegevens van Nederlanders niet worden verkregen via luchtvaartmaatschappijen en lokale autoriteiten i.v.m. privacyoverwegingen. Wel zijn
bijvoorbeeld Nederlanders die zich geregistreerd hebben opgeroepen
andere Nederlanders die men kent aan te sporen zich te registeren. De
voortdurende oproepen tot registratie zijn terug te zien in het aantal
geregistreerde Nederlanders, zo is het aantal ondertussen gestegen naar
147.
De verwachting is geenszins dat een compleet beeld kan worden
verkregen van hoeveel Nederlanders zich nog in Oekraïne bevinden en
waar. Er is ook geen beeld van het aantal mensen dat is vertrokken naar
aanleiding van het gewijzigde rode reisadvies. Registratie bij de BZ
Infoservice is niet verplicht, afmelden ook niet. Mensen vertrekken verder
ook op eigen gelegenheid en zullen niet altijd het ambassade steunpunt in
Lviv aandoen.
Nederlandse vertegenwoordiging in Oekraïne
Nu alle reizen naar Oekraïne zijn ontraden, worden de medewerkers die
niet tot de kernbezetting van de ambassade behoren en alle gezinsleden
van uitgezonden medewerkers, teruggehaald naar Nederland. Slechts een
kleine skeleton staff van uitgezonden medewerkers blijft in Kyiv. Zij blijven
zolang hun veiligheid zo goed als mogelijk gewaarborgd kan worden. Het
kabinet hecht eraan dat het Koninkrijk zo lang mogelijk vertegenwoordigd
blijft in Kyiv. De Brigade Speciale Beveiliging (BSB) van de Koninklijke
Marechaussee voorziet in de persoonsbeveiliging van de in Kyiv achterblijvende uitgezonden medewerkers.
Een aantal uitgezonden medewerkers uit de kernbezetting is naar Lviv
overgeplaatst voor het bemensen van het ambassade steunpunt daar,
voor het verlenen van consulaire bijstand aan Nederlanders onderweg
naar de EU-buurlanden. In Lviv kunnen noodreisdocumenten voor
Nederlanders worden afgegeven alsmede noodvisa, in principe voor
Oekraïners zonder biometrisch paspoort die behoren tot het kerngezin van
Nederlanders. De consulaire dienstverlening in Kyiv is stopgezet, per
14 februari. De apparatuur in Kyiv is ontkoppeld en in veiligheid gesteld.
Nederlanders in de OVSE en EU missies in Oekraïne
In Oekraïne zijn met de OVSE Special Monitoring Mission (SMM) en de
EU-adviesmissie EUAM twee civiele missies actief. In totaal zijn zestien
door Nederland uitgezonden civiel experts en politiefunctionarissen
werkzaam in deze twee missies. Voor personeel dat door Nederland is
uitgezonden naar deze missies wordt los van het reisadvies een aparte
veiligheidsafweging gemaakt, met inachtneming van de voorzorgsmaatregelen die door de missies zelf zijn genomen en de taak die zij hebben te
vervullen. De Staat der Nederlanden heeft als formele werkgever een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 045, nr. 1

4

juridische eindverantwoordelijkheid voor de veiligheid van Nederlanders
die naar de missies worden uitgezonden.
Het kabinet onderkent het belang van het werk van de OVSE SMM, ook in
de huidige context. In het licht van de huidige dreiging heeft het kabinet
de SMM-missie echter verzocht om vier Nederlanders werkzaam op
veldkantoren in de grensgebieden in het oosten van Oekraïne uit voorzorg
tot nader order naar Nederland te laten terugkeren. Eén in het oosten
aanwezige Nederlander vervult binnen de SMM een essentiële functie en
blijft vooralsnog op locatie onder de verantwoordelijkheid van de missie.
Daarnaast keren zeven Nederlanders die in EUAM tot de niet-essentiële
staf behoren tijdelijk terug naar Nederland. Vier Nederlandse civiel
experts die voor de missies in Kyiv werkzaam zijn blijven daar vooralsnog
aanwezig om hun werkzaamheden voort te zetten. Het kabinet blijft de
ontwikkelingen nauwgezet monitoren. Er wordt contact onderhouden met
de uitgezondenen zelf, partnerlanden en de missies.
Veiligheid burgerluchtvaart
KLM heeft zaterdag 12 februari besloten voorlopig niet meer op Oekraïne
(Kyiv) te vliegen. Hiermee zijn zij de eerste grote Europese luchtvaartmaatschappij die deze beslissing neemt. De vragen van de leden Sjoerdsma en
Boucke (beiden D66) van 3 februari jl., over het bericht dat Rusland
BUK-luchtafweersystemen bij de grens met Oekraïne plaatst, zullen op
korte termijn schriftelijk worden beantwoord door de Ministers van
Infrastructuur en Waterstaat en Veiligheid en Justitie, mede namens de
Minister van Buitenlandse Zaken.
Nationale maatregelen
Een conflict in Oekraïne kan directe gevolgen hebben in Nederland zelf. In
het dreigingsbeeld statelijke actoren (Kamerstuk 30 821, nr. 125) is in 2021
door de AIVD, MIVD en NCTV gemeld dat de nationale veiligheidsbelangen kwetsbaar zijn en substantieel worden bedreigd en aangetast door
onder meer Rusland. Uit het Cybersecuritybeeld Nederland (CSBN)
(bijlage bij Kamerstuk 26 643, nr. 767) van juni 2021 bleek dat de dreiging
die uitgaat van statelijke actoren richting de Nederlandse samenleving
divers en complex is. De toegenomen digitalisering en technologische
mogelijkheden vergroten de risico’s die daarmee samenhangen. Het
kabinet houdt de situatie in Oekraïne om die reden nauwlettend in de
gaten met het oog op mogelijke consequenties voor de nationale
veiligheid. Het kabinet heeft daarbij oog voor eventuele cascade-effecten
op zowel vitale als niet-vitale infrastructuur. Ook het NCSC monitort de
situatie doorlopend en informeert doelgroepen waar nodig. Daarnaast
roept het kabinet bedrijven en instanties op hun cyber-hygiëne op orde te
brengen.
NAVO versterking Oostflank
De NAVO heeft een gebalanceerd pakket aan preventieve militaire en
niet-militaire maatregelen genomen, gericht op de-escalatie van de
spanningen aan de grens tussen Rusland en Oekraïne en versterking van
de afschrikking en verdediging binnen bestaande NAVO-verbanden in het
NAVO-verdragsgebied. Ook Nederland levert hier een militaire bijdrage
aan, zoals eerder aan uw Kamer gemeld (Kamerstuk 28 676, nr. 387 en
Kamerstuk 35 925 V, nr. 66). De Minister van Defensie heeft uw Kamer
verder geïnformeerd dat de NAVO in het licht van de verslechterende
veiligheidssituatie rond Oekraïne verschillende handelingsopties uitwerkt
om de bondgenootschappelijke afschrikking en verdediging verder te
versterken, voor het geval de situatie daartoe aanleiding geeft (Kamerstuk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 045, nr. 1

5

35 925 V, nr. 66). Deze handelingsopties hebben ook betrekking op
mogelijke aanpassingen van de NAVO-aanwezigheid aan de Oostflank van
het bondgenootschap. De NAVO-Ministers van Defensie bespreken de
handelingsopties tijdens hun bijeenkomst (DMM) op 16–17 februari a.s.
EU sancties
Zoals eerder aan uw Kamer gemeld zet het kabinet zich, conform de motie
Brekelmans c.s. (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2433), in voor een ambitieus,
met partners gecoördineerd EU-sanctiepakket ter afschrikking van verdere
Russische agressie. Het kabinet is zich ervan bewust dat het beschermen
van de internationale orde een prijs heeft. Dat betekent dat eventuele
sancties mogelijk ook een effect kunnen hebben op de Nederlandse
economie. Over de verschillende onderdelen van dit pakket is het kabinet
intensief in contact met de EU-instellingen, EU-lidstaten en partners
buiten de EU. Onderdeel van deze inzet is het bepleiten en ontwikkelen
van sancties gericht tegen de kring rond president Poetin, zoals ook door
de Kamer verzocht in de motie Sjoerdsma (Kamerstuk 35 925 V, nr. 71).
Om dit te bewerkstelligen werkt het kabinet eveneens, conform de motie
Van der Plas (Kamerstuk 35 925 V, nr. 75) aan het breder in kaart brengen
van bezittingen in Nederland van de Russische elite. Over de voortgang
van deze inspanningen wordt uw Kamer spoedig nader geïnformeerd.
Vluchtelingen
Ter voorbereiding op mogelijke vluchtelingenstromen worden voorzorgsmaatregelen in EU-verband gecoördineerd. Het eerste coördinatie-overleg
heeft op 14 februari jl. plaatsgevonden.
Steun aan Oekraïne
Oekraïne heeft een bilateraal verzoek aan Nederland gedaan voor het
leveren van militaire goederen. Uw Kamer zal hierover separaat worden
geïnformeerd zodra alle stappen zorgvuldig zijn doorlopen. Daarmee zal
het kabinet ook de motie Brekelmans (Kamerstuk 35 925 V, nr. 72)
beantwoorden.
De Minister van Defensie zegde uw Kamer toe nader in te gaan op het EU
Permanent Structured Cooperation (PESCO) Cyber Rapid Response team.
Dit team biedt technische steun op het gebied van cyberveiligheid.
Litouwen is projectleider van dit project en bespreekt, samen met de
Europese Dienst voor Extern Optreden en met Oekraïne of er behoefte is
aan inzet van de CRRTs. Nederland staat welwillend tegenover het leveren
van cybersteun aan Oekraïne. Zodra Oekraïne een aanvraag doet, kan een
team worden geformeerd en kan Nederland besluiten tot een bijdrage.
Als een Nederlandse bijdrage wordt geleverd, zal die bestaan uit
personeel van het Defensie Cyber Security Centrum, het onderdeel dat
ook de Nederlandse krijgsmacht beschermt tegen cyberdreigingen. Deze
inzet zal dus nadrukkelijk een defensief karakter hebben, waarbij gedacht
kan worden aan ondersteuning bij afhandeling van cyberincidenten,
cybersecurity-advies, tijdelijke monitoring van (aangevallen) netwerken,
cybersecurityonderzoek naar kwetsbaarheden of forensisch onderzoek.
Afhankelijk van de werkzaamheden, moet dit ter plekke of kan dit vanuit
Nederland.
Al voorafgaand aan de huidige spanningen heeft Oekraïne de EU om
steun gevraagd bij het professionaliseren van het militair onderwijs.
Nederland steunt dit verzoek. Lidstaten overleggen momenteel hoe het
beste en zo spoedig mogelijk aan dit verzoek tegemoet te komen. Er wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 045, nr. 1

6

gedacht aan een kleine groep adviseurs via een EU-trainingsmissie of via
de Europese Vredesfaciliteit. Nederland staat constructief in de discussie,
kan beide opties steunen en is bereid te onderzoeken of het aan zo’n
missie kan bijdragen.
De situatie in Oekraïne is momenteel gespannen maar kalm. De regering
van president Zelensky maakt zich enerzijds grote zorgen over de militaire
dreiging. Anderzijds zijn er meer acute zorgen over de gevolgen van de
spanningen voor de economie die nu al voelbaar zijn, zoals de devaluatie
van de Oekraïense munt grivna en de snel teruglopende buitenlandse
investeringen.
In de brief van 3 februari jl. (Kamerstuk 35 925 V, nr. 66) heeft het kabinet
uw Kamer reeds ingelicht over de voorgenomen niet-militaire en
bilaterale steun aan Oekraïne van Nederland. Het kabinet beziet of de
steun op het gebied van ontmijning uitgebreid kan worden als ook de
mogelijkheden voor capaciteitsopbouw. Uw Kamer werd met een brief
van de Minister van Financiën van 3 februari jl. (Kamerstuk 22 112,
nr. 3270) ook geïnformeerd over het voorstel van de Europese Commissie
voor 1,2 miljard euro over de macro-financiële bijstand aan Oekraïne.
Oekraïne roept ook andere partners, waaronder Nederland, op om
economische steun te verlenen.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
W.B. Hoekstra
De Minister van Defensie,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 36 045, nr. 1

7