Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

29 984

Spoor: vervoer- en beheerplan

Nr. 418

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
MILIEU
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 26 juni 2013
Hierbij ontvangt u de evaluatie van NS en ProRail van de afgelopen winter
op het spoor1. Deze evaluatie is de eerste die in het kader van het
gezamenlijke Programma winterweer op het spoor is gemaakt. Over het
winterweerprogramma en de voortgang daarvan bent u met brieven van
8 juni 20122 en 1 oktober 20123 geïnformeerd. In de evaluatie wordt
teruggekeken naar de maatregelen die – als onderdeel van het winterweerprogramma – voor de afgelopen winter genomen zijn, de prestaties
van NS en ProRail gedurende de winter en hoe de reizigers de winter
beleefd hebben. Voorts wordt er vooruit gekeken naar het vervolg van het
winterweerprogramma richting de winter van 2013/2014.
De winterambitie voor de langere termijn is om toe te werken naar een
situatie waarin onder (vrijwel) alle omstandigheden betrouwbaar vervoer
en goede reisinformatie aan de reiziger wordt gegeven. In het kader van
de uitwerking van de Lange Termijn Spooragenda (LTSa) wordt door NS
en ProRail aan het verwezenlijken van deze doelstelling gewerkt. De
fundamentele redesign van de be- en bijsturing van de treindienst maakt
daar onderdeel van uit. Hierover bent u laatstelijk in een brief van
13 februari jl.4 geïnformeerd.
Evaluatie winter 2012/2013 en maatregelen winter 2013/2014
Korte termijn
Totdat de verbeteringen voor de langere termijn zijn doorgevoerd (en de
lange termijn winterambitie bereikt is) wordt als uitgangspunt zekerheid
boven capaciteit gesteld. Voor de afgelopen winter heeft zich dat vertaald
1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer
Kamerstuk 29 984, nr. 306
Kamerstuk 29 984, nr. 312
4
Kamerstuk 29 984, nr. 384
2
3

kst-29984-418
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 984, nr. 418

1

naar een aanpak die erop gericht was verstoringen zoveel mogelijk te
voorkomen door preventieve maatregelen te nemen in de infrastructuur
en het materieel en met de aangepaste dienstregeling ervoor te zorgen
dat ook bij meerdere infrastructuur- en materieelstoringen het spoorsysteem zoveel mogelijk «in control» blijft en de gevolgen voor de
reizigers zoveel mogelijk beperkt worden.
Prestaties NS en ProRail afgelopen winter
De maatregelen die in het kader van het winterweerprogramma genomen
zijn, hebben er toe bijgedragen dat onder winterse omstandigheden de
treinen zijn blijven rijden. Uit de evaluatie blijkt dat op dagen met veel
sneeuwval de punctualiteit achteruit ging, het percentage uitgevallen
treinen toenam en het aantal storingen aan de infrastructuur tot drie keer
zo groot was als op een normale dag. Desondanks is bij verstoringen de
zogeheten olievlekwerking achterwege gebleven en zijn, in tegenstelling
tot de drie voorgaande winters, «out-of-control» situaties niet voorgekomen. Daarbij merk ik op dat uit de evaluatie blijkt dat afgelopen winter
gekarakteriseerd kan worden als een zware winter. Het rijden met een
aangepaste dienstregeling is hierbij doorslaggevend geweest. Volgens
expert opinion van NS en ProRail heeft het aanpassen van de dienstregeling op een aantal dagen in januari «out-of-control» situaties
voorkomen. Dit voorkwam dat grote groepen reizigers in de kou kwamen
te staan en de be- en bijsturing goed kon verlopen. In eerdere winters
resulteerde grootschalige uitval van specifieke materieeltypes daarnaast
nog tot veel problemen. Net als de vorige winter, is dit de afgelopen
winter niet meer gebeurd; de treinen hielden zich goed. De betere
prestaties van NS en ProRail de afgelopen winter blijkt ook uit het
klantonderzoek (dat in de evaluatie is opgenomen); reizigers zijn
positiever over de afgelopen winter, dan de winter daarvoor.
Het aanpassen van de dienstregeling heeft NS en ProRail ruimte gegeven
voor de bijsturing van de treindienst en herstel van storingen aan de
infrastructuur. Uit het klantenonderzoek blijkt dat de reizigers hier ook
begrip voor hebben en door het een dag van tevoren aankondigen van de
aanpassingen regie op hun reis konden houden. Wel is het zo dat naar
mate er meer dagen met een aangepaste dienstregeling zijn, het begrip
minder wordt. De reizigersinformatie, met name de informatie die
gegeven wordt over een aangepaste dienstregeling de volgende dag,
wordt verder goed gewaardeerd.
Weercriteria en procedure aangepaste dienstregeling
Bij overschrijding van de weercriteria (minimaal 10% kans op 3 cm
sneeuw of meer en/of minimaal 10% kans op 10 graden vorst of minder)
werd conform de procedure op basis van expert judgement besloten of de
dienstregeling de volgende dag vanwege verwacht winters weer
aangepast moet worden. Over deze procedure bent u geïnformeerd in de
brief van 1 oktober 2012. Op basis van de ervaringen deze winter zal
bekeken worden of aanpassing van het vorstcriterium mogelijk en
wenselijk is. Bij vorst hebben zich de afgelopen winter namelijk minder
verstoringen voorgedaan dan de winter daarvoor. Bij overschrijding van
de weercriteria start het besluitvormingsproces voor het mogelijk
aanpassen van de dienstregeling op de volgende dag, hetgeen op
winterse dagen ook heeft geleid tot een hogere alertheid binnen NS en
ProRail. Voor het criterium van de eerste keer sneeuw (of als er zes weken
lang niet met een aangepaste dienstregeling is gereden) wordt daarom
ook bekeken of aanpassing mogelijk en wenselijk is, uiteraard zonder
aantasting van de verhoogde alertheid. Voorts was de voorwaarde om
van een aangepaste dienstregeling terug te gaan naar een reguliere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 984, nr. 418

2

dienstregeling dat de weercriteria de komende twee dagen niet
overschreden mogen worden, om het zogenoemde «jojo-effect» te
voorkomen. Op basis van klantonderzoek en operationele afwegingen
wordt eveneens bekeken of aanpassing hiervan mogelijk en wenselijk is.
Aanpassing van de weercriteria kan tot minder dagen met een aangepaste
dienstregeling leiden. Alvorens een besluit te nemen over het aanpassen
van de weercriteria treden NS en ProRail hierover in overleg met de
consumentenorganisaties en mijn Ministerie. Te meer, daar het een
afweging betreft – die ook in de brief van 1 oktober 2012 naar voren is
gebracht – tussen het risico op een ernstig verstoord spoorsysteem met
grote gevolgen voor de reizigers, versus een grote inzet van voorzorgsmaatregelen die ook gevolgen hebben voor de dienstverlening.
Storingen aan infrastructuur
Uit de evaluatie blijkt dat het aantal storingen aan infrastructuur de
afgelopen winter in vergelijking met de winters daarvoor iets gedaald is,
maar dat die daling niet significant is. De vergelijking met voorgaande
winter is echter lastig aangezien er de afgelopen winter meer dagen met
sneeuw waren dan de winter daarvoor. De infrastructuurstoringen die
door het winterse weer veroorzaakt waren betroffen met name wissels. In
het kader van het winterweerprogramma zijn er voor de afgelopen winter
een aantal korte termijnmaatregelen genomen om ervoor te zorgen dat
wissels ook bij winters weer blijven werken. Die maatregelen zullen
richting de volgende winter nog aangescherpt worden, zodat wissels
minder snel storen en het aantal wisselstoringen daalt. De verbeteringen
betreffen onder meer: individuele maatregelen nemen voor wissels die
het meest gevoelig gebleken zijn voor winters weer, invoering van een
optie om de wisselverwarming tijdelijk hoger te zetten en controle en
waar nodig verbetering van de afstemming van wisselverwarmingen
(onder meer de plaatsing van de temperatuursensor). Met de volledige
landelijke ingebruikname van anti-icing de volgende winter valt er minder
sneeuw en ijs van de treinen tussen de wissels. Uiteraard wordt op het
gebied van infrastructuur blijvend gewerkt aan het op orde houden van de
basis (ontgraven wissels, 100% inspectie).
Capaciteit van de treinen
Als met een aangepaste dienstregeling gereden wordt, rijden er minder
treinen en is het drukker in de treinen. Dit wordt waar mogelijk
opgevangen door de inzet van langere treinen. Dat is de afgelopen winter
niet altijd in voldoende mate gebeurd. Op een aantal trajecten was dan
ook sprake van volle treinen. Dat was vervelend voor de reizigers en het
heeft tot klachten geleid. Dit komt ook terug in het klantenonderzoek en
het is ook door consumentenorganisaties (onder meer in het LOCOV) naar
voren gebracht. Dit moet de volgende winter beter en daar zal ik op
toezien.
Uit de evaluatie komt een aantal oorzaken naar voren. Een aangepaste
dienstregeling vergt veel van de bijsturingcapaciteit op toch al drukkere
winterse dagen. Die capaciteit moet dan verdeeld worden tussen het
aanpassen van de dienstregeling en het verlengen van treinen. Daarnaast
stonden treinen als gevolg van de aangepaste dienstregeling en het
hogere storingsniveau van de infrastructuur en het materieel soms niet
waar ze volgens plan hadden moeten staan. NS neemt maatregelen om
meer treinen te verlengen om te voorkomen dat reizigers de volgende
winter noodgedwongen op het station moeten achterblijven door
onvoldoende capaciteit van de trein. Bovendien wordt onderzocht of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 984, nr. 418

3

onderdelen van de weercriteria aangepast kunnen worden, zodat de
dienstregeling minder snel en minder vaak aangepast wordt.
Lange termijn
Analyses van NS en ProRail, onder meer van de winter 2011/2012, hebben
duidelijk gemaakt dat de problemen op het spoor mede ontstaan door
knelpunten binnen de huidige processen van de operationele be- en
bijsturing van de dagelijkse treindienst. NS en ProRail hebben daarom het
initiatief genomen om een plan van aanpak te ontwikkelen om te komen
tot een fundamentele redesign van de be- en bijsturing van de treindienst.
Over de voortgang van de fundamentele redesign wordt u als onderdeel
van de Verbeteraanpak dit najaar geïnformeerd.
Naast de fundamentele redesign van de be- en bijsturing van de treindienst kan de «systeemsprong wissels» bijdragen aan het bereiken van de
winterambitie voor de lange termijn. De systeemsprong is een meerjarig
programma. Op basis van ervaringen de afgelopen en volgende winter
ontwikkelt ProRail hiermee een optimale set maatregelen dat landelijk kan
worden toegepast en waardoor de prestaties van de wissels tijdens
winters weer verbeteren; de doelstelling is een set van maatregelen te
ontwikkelen waarmee het aantal storingen aan wissels in specifieke
gebieden met de helft gereduceerd kan worden. Daartoe is de afgelopen
winter een eerste stap gezet; de wissels die in het kader van de systeemsprong aangepakt zijn laten 20–40% minder storingen zien. Samen met de
verbetering van de korte termijnmaatregelen wordt met de systeemsprong het structureel en significant terugbrengen van het storingsniveau
van wissels op een winterse dag.
Moties De Jong en De Graaf
Eerder zijn de moties De Jong5 en De Graaf6 aangenomen. In de motie De
Jong wordt de regering verzocht de punctualiteitcijfers in lijn te brengen
met de feitelijke situatie op het spoor en derhalve bij een vooraf aangekondigde aangepaste dienstregeling de geschrapte treinen mee te laten
wegen in de punctualiteitcijfers. In de motie De Graaf wordt de regering
verzocht de NS op te dragen treinuitval als gevolg van de winterregeling
mee te nemen in de vertragings- en/of uitvalsstatistieken. Van deze
gelegenheid maak ik gebruik u over de uitvoering van deze moties te
informeren.
Voor de motie De Jong geldt dat in eerdere winters NS gebruik heeft
gemaakt van de mogelijkheid de dienstregeling bij winters weer in één
keer een aantal dagen achtereen aan te passen. De treinritten die op die
dagen niet werden uitgevoerd, werden niet in de prestatie-indicator
Reizigerspunctualiteit meegenomen. Reden hiervoor was dat hier een
perverse prikkel van zou kunnen uitgaan, doordat de reguliere dienstregeling (te lang) gehandhaafd zou worden en het risico op een «out-ofcontrol» situatie daarmee groter zou worden.
Met de in het winterweerprogramma opgenomen procedure voor het
aanpassen van de dienstregeling is de praktijk inmiddels dat de dienstregeling niet meer in één keer een aantal dagen achtereen aangepast wordt.
Dit komt alleen nog voor bij grote langdurige overmacht situaties, zoals
bijvoorbeeld het uitvallen van een belangrijk knooppunt door brand op
een Verkeerspost. Wanneer de weercriteria worden overschreden wordt
elke dag opnieuw het besluitvormingsproces voor het mogelijk aanpassen
5
6

Kamerstuk 29 984, nr. 291
Kamerstuk 29 984, nr. 343

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 984, nr. 418

4

van de dienstregeling doorlopen. Zo kan zo veel mogelijk met de reguliere
dienstregeling gereden worden. Alle treinritten die vanwege een
aangepaste dienstregeling in de winter niet uitgevoerd worden, worden in
de KPI reizigerspunctualiteit als opgeven/vervallen treinen meegenomen
en hebben daarmee een negatief effect op de score van deze prestatieindicator. Hiermee is deze motie uitgevoerd.
Voorts is in het winterweerprogramma opgenomen dat mijn Ministerie en
NS en ProRail sturen op basis van de daarin afgesproken maatregelen,
totdat de nieuwe beheer- en vervoerconcessie verleend zijn. Daarna wordt
er gestuurd op basis van de nieuwe concessies.
Voor de motie De Graaf verwijs ik naar bijlage III (Treindienst prestaties)
van de evaluatie. Hierin zijn statistieken opgenomen over onder meer de
punctualiteit en uitgevallen treinen tijdens de afgelopen winter. Hiermee is
ook deze motie uitgevoerd.
Tot slot
Met het «in control» blijven van de treindienst, met name op de dagen
met veel sneeuw, hebben NS en ProRail de afgelopen winter op dit punt
aan de korte termijn ambities voldaan. Onderdeel van de winterambitie is
echter ook de hinder voor de reiziger te minimaliseren. Met name op het
punt van de verlenging van de treinen kan en moet het de volgende
winter beter. Blijkens het klantonderzoek zijn reizigers echter positiever
over de prestaties van NS en ProRail de afgelopen winter, dan de winter
daarvoor. Alles afwegend, ben ik van mening dat NS en ProRail het de
afgelopen winter zeer redelijk gedaan hebben. Deze evaluatie toont ook
aan waar het nog beter kan en hoe dat beter kan. De voorbereidingen
voor de volgende winter zijn inmiddels gestart. Komend najaar informeer
ik u over de voortgang hiervan.
Eerder is in de brief van 1 oktober 2012 aangegeven dat de spoorsector de
tijd nodig heeft om de lange termijn winterambitie te verwezenlijken. Ook
is eerder met uw Kamer besproken dat – gerekend vanaf winter 2011/2012
– de termijn daarvoor drie tot vijf jaar is. Uiteraard wil ik samen met NS en
ProRail dat de winterambitie zo snel als mogelijk wordt verwezenlijkt;
zoveel mogelijk in de buurt van drie in plaats van vijf jaar, net zoals uw
Kamer dat graag wil. Daartoe verwacht ik van NS en ProRail dat de
reiziger elke winter beter vervoer geboden wordt. Uiteindelijk moet
toegewerkt worden naar een situatie waarin onder (vrijwel) alle omstandigheden betrouwbaar vervoer en goede reisinformatie aan de reiziger
wordt geboden.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,
W.J. Mansveld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 29 984, nr. 418

5