Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

26 485

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Nr. 330

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 24 juni 2020
De algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft een aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de
Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking over
de brief van 3 april 2020 over toezeggingen gedaan tijdens het Algemeen
Overleg Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO)
van 3 maart 2020 (Kamerstuk 26 485, nr. 326).
De vragen en opmerkingen zijn op 27 mei 2020 aan de Minister voor
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking voorgelegd. Bij brief
van 19 juni 2020 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
De Roon
Adjunct-griffier van de commissie,
Meijers

kst-26485-330
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

1

Inhoudsopgave
Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Algemeen
IMVO-maatregelen in perspectief
Tijdpad vervolg project «IMVO-maatregelen in perspectief»
Appreciatie van het onderzoek naar gepaste zorgvuldigheid in
de EU
Controle op naleving EU conflictmineralenverordening
COVID-19
Overig

2
2
2
12
15
18
18
32

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
bewindspersoon
Algemeen
De leden van de VVD-fractie danken de Minister voor de toegezonden
stukken waarin dieper wordt ingegaan op de evaluatie van het beleid voor
Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (IMVO) van de
afgelopen jaren en de wenselijkheid van vervolgstappen. Zij hebben hier
nog enkele vragen over.
De leden van de CDA-fractie danken de Minister voor haar inzet en de
uitgebreide update van de voortgang naar de vorming van een nieuwe
visie op IMVO beleid.
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van het
tijdpad van het project «IMVO-maatregelen in perspectief» en de
verschillende opties voor IMVO-maatregelen en hebben nog enkele
vragen.
De leden van de SP-fractie hebben de onderliggende stukken bestudeerd
en hebben hierover de volgende vragen en opmerkingen.
De leden van de PvdA-fractie hebben kennisgenomen van de reactie van
de Minister op toezeggingen uit voorgaand algemeen overleg IMVO en
het overzicht van afgeronde en lopende onderzoeken met betrekking tot
het tijdspad richting toekomstige IMVO-maatregelen.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van de brief van Minister Kaag van 3 april jl. en de eerste resultaten van de onderzoeken die gedaan zijn in het kader van het project
«IMVO-maatregelen in perspectief».
De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de stukken bij het schriftelijk overleg Internationaal Maatschappelijk
Verantwoord Ondernemen (IMVO).
IMVO-maatregelen in perspectief
De leden van de VVD-fractie lezen in de brief van de Minister dat het
beoogde eindresultaat van het evaluatieproject «een voorstel op hoofdlijnen van toekomstig IMVO-beleid waarmee Nederland de naleving van
de OESO Richtlijnen (...) door bedrijven efficiënt en effectief kan stimuleren en zo nodig afdwingen» is. In dit verband merken voorgenoemde
leden op dat door middel van deze doelstelling de mogelijkheid dat de
evaluatie concludeert dat het huidige IMVO-beleid naar behoren functioneert en dat daarmee de noodzaak voor een alternatief voorstel niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

2

aanwezig is uitgesloten lijkt te zijn. Kan de Minister hier op reageren? Kan
zij aangeven wat de reden is voor deze geformuleerde doelstelling?
1. Antwoord van het kabinet:
In het Regeerakkoord is ten aanzien van het IMVO beleid
afgesproken dat wordt bezien of en zo ja, welke dwingende
maatregelen genomen kunnen worden. Hierop ziet het project
«IMVO- maatregelen in perspectief». De overheid stimuleert sinds
2013 het toepassen van de OESO-richtlijnen voor multinationale
ondernemingen (OESO-richtlijnen) en de UN Guiding Principles on
Business and Human Rights (UNGP’s) op vrijwillige basis, om in
2023 te komen tot een onderschrijving door 90 procent van de
grote bedrijven. Uit onderzoek is gebleken dat het percentage
grote bedrijven dat deze richtlijnen onderschrijft 35 procent
bedraagt (2019). De IOB-evaluatie van het IMVO-beleid (2012–
2018) stelt dat de IMVO-convenanten een deel van de Nederlandse bedrijven in sectoren met hoge IMVO-risico’s bereiken,
maar dat ze niet toereikend zijn om al deze sectoren te bereiken.
Deze informatie is input voor het vormgeven van de verschillende
opties die op basis van het project «IMVO-maatregelen in
perspectief» zullen worden gepresenteerd. Dat geldt ook voor de
input van stakeholders en de resultaten van andere onderzoeken
die in het kader van dit project zijn uitgevoerd. Op de opties, wil
het kabinet niet vooruit lopen.
De inbreng van stakeholders en uitkomsten van de onderzoeken
in het kader van het project «IMVO-maatregelen in perspectief»
dienen ook als input voor de uitwerking van de Wet Zorgplicht
Kinderarbeid (WZK). Zoals met de Eerste Kamer is afgesproken,
zal in dit kader de uitwerking van de algemene maatregel van
bestuur (AMvB) in het najaar 2020 van start gaan.
En kan zij nader specificeren wat «disproportionele druk op bedrijven en
andere actoren» in de praktijk betekent? Waaruit bestaat volgens haar
deze «druk» en op welke wijze wordt geconcludeerd of deze disproportioneel is? Welke «andere actoren» worden hier bedoeld?
2. Antwoord van het kabinet:
De Adviescommissie Toetsing Regeldruk wordt om een appreciatie gevraagd van de proportionaliteit van de regeldruk die
voort zou komen uit de beleidsopties. Ook de IMVO-Commissie
van de SER zal om advies worden gevraagd. Met andere actoren
wordt gedoeld op bijvoorbeeld de toezichthouders.
Wordt hierbij ook gekeken naar de nadelige gevolgen voor het investeringsklimaat in ontwikkelingslanden als gevolg van dwingende
IMVO-regels?
3. Antwoord van het kabinet:
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken organiseert de komende
maanden een drietal webinars met stakeholders in ontwikkelingslanden. Een van deze webinars gaat plaatsvinden met toeleveranciers van het Nederlandse bedrijfsleven uit ontwikkelingslanden.
Met hen zal besproken worden welke gevolgen zij verwachten te
ondervinden als gevolg van mogelijk dwingende IMVO-regels, en
of, en in hoeverre men negatieve effecten voorziet.
En is de Minister het met de voorgenoemde leden eens dat bij het
beoordelen van «disproportionele druk» ook in overweging genomen
moet worden wat het effect van voorgenomen maatregelen op het gelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

3

speelveld en de internationale concurrentiepositie van de betrokken
bedrijven is?
4. Antwoord van het kabinet:
Dit is inderdaad een relevante overweging en wordt meegenomen
in (beoordeling van) de voorstellen. Mede daarom wordt ook door
het kabinet gepleit voor maatregelen in Europees verband.
Verder schrijft de Minister eveneens dat het uitgangspunt is om tot een
«beleidsherziening» te komen. Ook in dit verband merken de leden van de
VVD-fractie op dat de mogelijkheid dat de evaluatie concludeert dat het
huidige beleid naar behoren functioneert hiermee op voorhand is
uitgesloten. Meent de Minister dat met een dergelijke, vooringenomen
doelstelling een objectieve evaluatie van het beleid gerealiseerd kan
worden?
5. Antwoord van het kabinet:
De evaluatie van de IMVO-convenanten wordt uitgevoerd door
het Koninklijke Instituut voor de Tropen (KIT). In de Terms of
Reference is aangegeven dat de evaluatie moet laten zien in
welke mate het convenantenbeleid reeds succesvol is en waar dit
aan ligt (succesfactoren). Ook moet duidelijk zijn of en in
hoeverre verbetering nodig is en op welke vlakken de convenanten te kort schieten (indien zulks het geval is). In de Terms of
Reference is een aparte bepaling opgenomen over de onpartijdigheid van de uitvoerder bij de gunningcriteria. De opdracht aan
het KIT is op basis van deze Terms of Refence verleend. Zie voor
de verdere beantwoording van deze vraag het antwoord op vraag
1.
Kan de Minister een overzicht geven van de wijze waarop andere
Europese lidstaten tot dusver invulling hebben gegeven aan de aanbevelingen uit de Guiding Principles van de VN (UNGP’s) voor een
«doordachte mix» van maatregelen? Kan zij hierbij ook aangeven op
welke wijze bindende maatregelen ingezet zijn?
6. Antwoord van het kabinet:
De UNGP’s vragen landen om uitwerking van hun beleid op
mensenrechten en bedrijfsleven in een Nationaal Actieplan (NAP).
Een overzicht van de invulling van deze NAP’s is te vinden in een
interactieve kaart van the Danish Institute for Human Rights
(DIHR)1 . Bindende maatregelen kunnen binnen een NAP op
verschillende manieren worden ingezet en kunnen bijvoorbeeld
bestaan uit wetgeving op arbeidsomstandigheden binnen het
betreffende land of uit gepaste zorgvuldigheid wetgeving. Op de
website van DIHR staat een overzicht hoe verschillende landen
omgaan met gepaste zorgvuldigheid.2 Verder laat het onderzoek
«Strategies for Responsible Business Conduct»3 dat met uw Kamer is
gedeeld op 22 februari 2019 (Kamerstuk26 485, nr. 304) verschillende manieren zien waarop EU-lidstaten de OESO-richtlijnen en
UNGP’s implementeren.
De Minister refereert in haar brief aan diverse onderzoeken. De leden van
de VVD-fractie hebben enkele vragen over deze onderzoeken en de wijze
waarop de uitkomsten daarvan worden betrokken bij het te voeren beleid.
1

https://globalnaps.org/
https://globalnaps.org/issue/human-rights-due-diligence/
3
Zie: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/02/22/strategies-for-responsiblebusiness-conduct
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

4

Allereerst het onderzoek, uitgevoerd door EY, naar de onderschrijving van
de richtlijnen voor multinationale ondernemingen van de Organisatie voor
Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) en UNGP’s onder
grote bedrijven in Nederland. De Minister merkt daarbij terecht op dat
deze onderschrijving sinds de nulmeting in 2017 met 17% is gestegen.
Welke impact van mogelijk bindende IMVO-regels verwacht de Minister
op dit percentage? Wordt hier bij het doen van voorstellen voor dergelijke
regels rekening mee gehouden?
7. Antwoord van het kabinet:
In het project «IMVO-maatregelen in perspectief» wordt (op basis
van onderzoeksrapporten, consultaties en adviezen van de SER
en ATR) bekeken welke instrumenten effectief en efficiënt de
toepassing van de OESO-richtlijnen kunnen bevorderen, ook door
grote bedrijven. Hierbij wordt ook naar opties voor bindende
maatregelen gekeken.
Ten tweede het onderzoek naar IMVO Maatregelen in Bedrijfsperspectief,
uitgevoerd door The Terrace, waarin wordt opgemerkt dat IMVO-wetgeving bij voorkeur internationaal is, om een gelijk speelveld te creëren.
Deelt de Minister deze observatie? Zo ja, op welke wijze krijgt deze vorm
in het beleid?
8. Antwoord van het kabinet:
Verschillende onderzoeken – zoals het onderzoek4 van de Europese Commissie naar gepaste zorgvuldigheid maatregelen en het
genoemde onderzoek van The Terrace – laten zien dat Europees
beleid de voorkeur heeft boven nationaal beleid, bijvoorbeeld
omdat daarmee het speelveld binnen Europa gelijk wordt
getrokken en omdat maatregelen op Europees niveau uiteindelijk
meer impact hebben. Hier is het kabinet het mee eens. De
Europese Commissie heeft onlangs aangekondigd in 2021 met
een initiatief te zullen komen, mogelijk wetgevend, waarvan
gepaste zorgvuldigheid onderdeel is. Het kabinet volgt de
ontwikkelingen vanuit de Europese Commissie hierop nauwgezet
en neemt de kansen die dit biedt mee in de overwegingen voor
opties voor mogelijk nieuw IMVO-beleid.
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister wanneer de evaluatie van
de convenanten verwacht kan worden.
9. Antwoord van het kabinet:
De evaluatie van de IMVO-convenanten wordt opgeleverd op
30 juni aanstaande. De evaluatie zal vervolgens met uw Kamer
gedeeld worden.
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister een kort overzicht te
maken in hoeverre Europese landen UNGP’s aanbeveling hebben
overgenomen, namelijk dat staten een doordachte mix van – nationale en
internationale, bindende en niet-bindende – maatregelen dienen uit te
werken om eerbiediging van de mensenrechten door het bedrijfsleven te
bevorderen.
10. Antwoord van het kabinet:
De UNGP’s vragen landen om uitwerking van hun beleid op
mensenrechten en bedrijfsleven in een Nationaal Actieplan (NAP).
Een overzicht van de invulling van deze NAP’s is te vinden in een
4

https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/8ba0a8fd-4c83–11ea-b8b7–
01aa75ed71a1/language-en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

5

interactieve kaart van the Danish Institute for Human Rights
(DIHR)5 . Op de website van DIHR staat een overzicht hoe verschillende landen omgaan met gepaste zorgvuldigheid.6. Ook laat het
onderzoek «Strategies for Responsible Business Conduct»7 dat
met uw Kamer is gedeeld op 22 februari 2019 (Kamerstuk26 485,
nr. 304) verschillende manieren zien waarop EU-lidstaten de
OESO-richtlijnen en UNGP’s implementeren.
Uit een van de gepresenteerde onderzoeken blijkt dat 35% van de grote
bedrijven de OESO-richtlijnen onderschrijft. Dit is een kleine toename ten
opzichte van de nulmeting van 2017 (30%). De komende jaren gaat een
intensievere stimuleringscampagne van start. De leden van de CDA-fractie
vragen de Minister om een vergelijking met ander Europese landen in
hoeverre bedrijven zich daar committeren aan de OESO-richtlijnen om op
die manier een bench mark te creëren.
11. Antwoord van het kabinet:
De meeste EU-lidstaten zijn ook lid van de OESO. OESO-leden
committeren zich aan de OESO-richtlijnen en zijn daarmee zelf
verantwoordelijk voor het bevorderen van de implementatie van
de richtlijnen door het bedrijfsleven in hun land. Er bestaat geen
benchmark om de implementatie te vergelijken. Wel loopt ook in
Duitsland een studie naar de naleving van gepaste zorgvuldigheid
door grote Duitse bedrijven. De eerste voorlopige resultaten zijn
in april 2020 bekend geworden en laten zien dat tussen de 17 en
19 procent van de geënquêteerde bedrijven in Duitsland de eisen
aangaande gepaste zorgvuldigheid naleeft en een aanvullende 9
tot 11 procent die op weg hier naartoe is.8
De Minister benadrukt dat het Ministerie van buitenlandse zaken het
maatschappelijk middenveld ondersteund ook daar waar zij zich moeilijker
kunnen uitspreken. De leden van de CDA-fractie vragen de Minister of zij
signaleert dat de positie van het maatschappelijk middenveld verslechterd
is door de crisis en welke maatregelen ze neemt om het maatschappelijk
middenveld in dat geval extra te steunen.
12. Antwoord van het kabinet:
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken heeft regelmatig en op
diverse niveaus contact met het maatschappelijk middenveld,
hier in Nederland en internationaal, om te horen wat er speelt,
wat de zorgen zijn en waar de noden liggen. Er bestaan zorgen
over de krimpende ruimte van het maatschappelijk middenveld,
die versterkt wordt door maatregelen van overheden vanwege de
COVID-19 crisis. Nederland brengt deze onder de aandacht
binnen de EU en in multilaterale fora. Nederland steunt diverse
noodfondsen, waaronder het Civicus Crisis Response Fund, die in
deze tijden lokale maatschappelijke organisaties helpen om door
de crisis te komen.
Uit het onderzoek van The Terrace blijkt dat wetgeving vooral internationaal moet zijn om effect te hebben, hetgeen ook blijkt uit de rondvraag
van de Europese Commissie. De leden van de CDA-fractie vragen de
Minister of ze deze conclusie deelt en bij welke internationale en multila5

https://globalnaps.org/
https://globalnaps.org/issue/human-rights-due-diligence/
7
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/02/22/strategies-for-responsiblebusiness-conduct
8
https://www.auswaertiges-amt.de/en/aussenpolitik/themen/aussenwirtschaft/wirtschaft-undmenschenrechte/monitoring-nap/2131054
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

6

terale organisaties dergelijke IMVO-wetgeving dan vooral moet worden
opgesteld. Zo heeft Eurocommissaris Reynders aangekondigd dat er
Europese IMVO-maatregelen komen. De leden van de CDA-fractie vragen
de Minister naar de stand van zaken hiervan.
13. Antwoord van het kabinet:
Verschillende onderzoeken – zoals het onderzoek9 van de
Europese Commissie naar gepaste zorgvuldigheid maatregelen en
het genoemde onderzoek van The Terrace – laten zien dat
Europees beleid de voorkeur heeft boven nationaal beleid, mede
omdat daarmee het speelveld binnen Europa gelijk wordt
getrokken en omdat maatregelen op Europees niveau meer
impact hebben. Hier is het kabinet het mee eens. De Europese
Commissie heeft onlangs aangekondigd in 2021 met een initiatief
te zullen komen, mogelijk wetgevend, waarvan gepaste zorgvuldigheid onderdeel is. Het kabinet volgt de ontwikkelingen vanuit
de Europese Commissie hierop nauwgezet en neemt de kansen
die dit biedt mee in de overwegingen voor de opties voor
IMVO-beleid.
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister of er al enige prioritering
aangebracht kan worden in de inventarisatie zoals gepresenteerd in
bijlage 6.
14. Antwoord van het kabinet:
Sinds het presenteren van de inventarisatie zijn er verschillende
stakeholderconsultaties geweest. Mede op basis van deze
consultaties is de inventarisatie versmald tot een palet van
mogelijke nationale bindende en vrijwillige maatregelen
gebaseerd op vijf V’s (verplichten, voorwaarden, verleiden,
vergemakkelijken en voorlichten) 10
• Thematische gepaste zorgvuldigheid wetgeving (verplichten)
• Brede gepaste zorgvuldigheid wetgeving (verplichten)
• Transparantieverplichting (verplichten)
• Voorwaarden vanuit de overheid (voorwaarden)
• Sectorale samenwerking (verleiden)
• Financiële en/of fiscale prikkels (verleiden)
• IMVO steunpunt voor bedrijven (vergemakkelijken en
voorlichten)
Ten aanzien van de internationale maatregelen zal van iedere
optie voor een doordachte mix een proactieve parallelle inzet ten
behoeve van een internationaal of Europees gelijk speelveld deel
uit maken.
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister in hoeverre derde landen
draagvlak voor IMVO-beleid hebben ontwikkeld en vragen daarbij enkele
voorbeelden van derde landen die ook werkelijk tot verbeterde IMVO
wetgeving zijn gekomen of condities hebben gerealiseerd voor bedrijven
om IMVO-beleid in de praktijk te brengen.
15. Antwoord van het kabinet:

9

https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/8ba0a8fd-4c83–11ea-b8b7–
01aa75ed71a1/language-en
10
Deze 5V’s vinden hun oorsprong in het voorstel van MVO Platform voor nieuw IMVO-beleid en
is nader onderzocht en aangescherpt in het onderzoek van AEF (2020) naar de verhouding
tussen verplichtende en vrijwillige maatregelen dat in het kader van het project
IMVO-maatregelen in perspectief is uitgevoerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

7

Veel landen wereldwijd hebben een Nationaal Actieplan mensenrechten en bedrijfsleven (NAP) ontwikkeld of zijn hiermee bezig.
In sommige gevallen is Nederland hierbij actief betrokken
geweest, zoals bijvoorbeeld in Indonesië, Maleisië en Thailand. In
deze landen is er verbeterde IMVO-wetgeving gekomen, bijvoorbeeld in Thailand tegen de illegale visindustrie en in Indonesië op
het gebied van bescherming tegen ontbossing.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn teleurgesteld dat uit de monitoring
van de voortgang van de IMVO-aanpak van de Minister blijkt dat nog
slechts 35% van de grote bedrijven de OESO-richtlijnen onderschrijft,
slechts 5 procentpunten meer dan in 2017. Dit terwijl het haar doel was in
april 2020 een percentage van 90% te hebben gerealiseerd. Hoe verklaart
de Minister het dat nog maar zo weinig bedrijven de OESO-normen
onderschrijven? De leden van de GroenLinks-fractie vragen naar een
reflectie van de Minister op het door haar gevoerde IMVO-beleid in het
licht van deze cijfers.
16. Antwoord van het kabinet:
Het kabinet heeft als doel dat 90 procent van de grote bedrijven
in Nederland in 2023 de OESO-richtlijnen expliciet onderschrijft
als referentiekader voor hun internationale activiteiten. Met een
eerste tussenmeting over de gehele onderzoeksgroep van grote
bedrijven is het huidige percentage bedrijven dat de OESO-richtlijnen onderschrijft vastgesteld; dit bedraagt inderdaad 35
procent. In dit onderzoek is geen uitvraag gedaan naar de
beweegredenen van deze bedrijven om de richtlijnen wel of niet
te onderschrijven. Op basis van enkel dit onderzoek kan niet
verklaard worden waarom dit percentage nu op 35 procent
uitkomt. Wel blijkt uit gesprekken met bedrijven in het kader van
het project «IMVO-maatregelen in perspectief» dat een deel van
de bedrijven het complex vindt om de OESO-richtlijnen volledig
te integreren in de bedrijfsprocessen. Mede om het gewenste
niveau van 90 procent te bereiken, is inzet vereist. Dit gegeven
vormt input voor de te formuleren opties voor IMVO-beleid.
Heeft haar beleid gefaald, en indien de Minister van mening is van niet,
welke argumenten kan zij hiervoor geven?
17. Antwoord van het kabinet:
Onder het huidige beleid onderstreept het kabinet via verschillende instrumenten het belang van de OESO-richtlijnen en
stimuleert bewustwording hierover bij bedrijven. Daar waar
mogelijk zet de overheid zich in om bedrijven bij te staan en
complexiteit te verminderen. Met het huidige resultaat van 35
procent is het een feit dat er tot 2023 gerichte inzet nodig is om
de doelstelling te realiseren. Zo komt er dit jaar een campagne
om de OESO-richtlijnen nadrukkelijk onder de aandacht van de
grote bedrijven te brengen. De 90-procent doelstelling en de
resultaten van de tussenmeting vormen tevens input in het
project «IMVO-maatregelen in perspectief».
Ook vragen de leden van de GroenLinks-fractie wat de Minister bedoelt
met haar zinsnede dat de komende jaren een intensievere stimuleringscampagne van start gaat. Om wat voor campagne gaat het? Wanneer gaat
deze campagne precies van start?
18. Antwoord van het kabinet:
Het kabinet heeft als doel dat 90 procent van de grote bedrijven
in Nederland in 2023 de OESO-richtlijnen expliciet onderschrijft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

8

als referentiekader voor hun internationale activiteiten. Naast de
al bestaande beleidsinstrumenten start het ministerie dit jaar met
een specifieke stimuleringscampagne om de onderschrijving van
de OESO-richtlijnen te bevorderen. Deze campagne gaat bedrijven
informeren en activeren om met de OESO-richtlijnen aan de slag
te gaan. Dit zal via meerdere kanalen gebeuren, onder andere via
een telefonisch benadering en een campagnewebsite.
Aangezien de Minister spreekt van «intensiever» – op welke wijze gaat nu
intensiever worden gestimuleerd dan reeds het geval? En als dit kan,
waarom heeft de Minister hier dan niet al eerder voor gekozen?
19. Antwoord van het kabinet:
In het antwoord op vraag 18 wordt toegelicht hoe er intensiever
gestimuleerd gaat worden. Deze gerichte stimuleringscampagne
kon pas ontwikkeld worden nadat de eerste tussenmeting over
de volledige onderzoeksgroep afgerond was (maart 2020).
De leden van de GroenLinks-fractie zijn voorts benieuwd of de Minister
een appreciatie kan geven van de naleving van de OESO-normen door de
bedrijven die hebben aangegeven deze normen te onderschrijven. Hoe
wordt dit getoetst?
20. Antwoord van het kabinet:
Voor de eerste tussenmeting van de 90-procent doelstelling is
deels gebruik gemaakt van de resultaten van de Transparantiebenchmark. Hierin wordt bedrijven op het onderdeel ketenverantwoordelijkheid gevraagd inzicht te geven in hun implementatie
van de stappen van gepaste zorgvuldigheid ter naleving van de
OESO-richtlijnen. In het aanvullende onderzoek naar bedrijven die
niet onder de Transparantiebenchmark vallen zijn dezelfde
criteria gehanteerd en is bepaald hoe ver de grote bedrijven zijn
in hun implementatie van gepaste zorgvuldigheid. Ongeveer de
helft van de bedrijven die de richtlijnen onderschrijven lukt het
ook om de risico’s in de keten in kaart te brengen (stap 2) en
maatregelen te nemen om (potentiële) misstanden te voorkomen,
te beëindigen of te mitigeren (stap 3). Het monitoren van de
resultaten (stap 4) wordt door een kwart van de onderschrijvende
bedrijven gedaan. Communiceren over de resultaten (stap 5) en
het aanbieden van herstel aan benadeelden (stap 6) wordt slechts
door een klein deel van de onderschrijvende bedrijven toegepast.
Voor het kabinet is het belangrijk dat deze grote bedrijven starten
met onderschrijving en daarmee de eerste stap zetten in het
vastleggen van ketenverantwoordelijkheid in hun beleid en
managementsystemen. De resultaten bevestigen dat de
toepassing van alle stappen van gepaste zorgvuldigheid een
proces vormt dat tijd kost en dat er voor veel van deze bedrijven
nog werk aan de winkel is.
De leden van de PvdA-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
het beknopte overzicht van de lopende en afgeronde onderzoeken en
evaluaties met betrekking tot toekomstige IMVO-maatregelen. Daarbij zijn
zij benieuwd naar de wijze waarop Duurzaam Ontwikkelingsdoel nummer
5 (SDG5) wordt meegenomen in het vormgeven van het project «IMVOmaatregelen in perspectief» en op welke wijze SDG5 wordt meegenomen
in de analyse van het Nationaal Actieplan Mensenrechten en Bedrijfsleven
en de herziening daarvan.
21. Antwoord van het kabinet:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

9

Gendergelijkheid en vrouwenrechten is een prioriteit en dwarsdoorsnijdend thema in het Nederlands BHOS- en mensenrechtenbeleid. We weten dat vrouwen onevenredig frequente en ernstige
risico’s ervaren in internationale waardeketens. Dit werd
nogmaals bevestigd door de gender-tafel tijdens de stakeholderbijeenkomst in het kader van het project «IMVO-maatregelen in
perspectief» op 19 november 2019. Ook in de aankomende
consultatiesessies met stakeholders in productielanden wordt
hier expliciet aandacht aan besteed.
In de onafhankelijke analyse van Nederlands overheidsbeleid ten
aanzien van de UNGP’s ten behoeve van de herziening van het
Nationaal Actieplan Mensenrechten en Bedrijfsleven (NAP) is ook
aandacht voor gendergelijkheid en vrouwenrechten. Op basis van
de uitkomsten van deze analyse zal het kabinet besluiten hoe
SDG5 mee te nemen in de herziening van het NAP.
De leden zijn positief over de hard nodige intensieve stimuleringscampagne over de IMVO-richtlijnen. Kan de Minister al aangeven hoe deze
campagne er uit gaat zien en hoe de verschillende IMVO-thema’s onder de
aandacht worden gebracht?
22. Antwoord van het kabinet:
De campagne gaat bedrijven informeren en activeren om met de
OESO-richtlijnen aan de slag te gaan. Dit zal via meerdere
kanalen gebeuren, onder andere via een telefonisch benadering
en een campagnewebsite. De campagne maakt bedrijven
duidelijk dat elke sector en elke keten andere risico’s kent. Het is
gericht op het bevorderen van de naleving van de OESO-richtlijnen, dit is inclusief de thema’s die onderdeel zijn van deze
richtlijnen, zoals mensenrechten en arbeidsrechten. Bedrijven
wordt uitgelegd hoe ze met de OESO-richtlijnen en het proces
van gepaste zorgvuldigheid risico’s in hun keten kunnen identificeren, en vervolgens kunnen voorkomen en/of beperken.
Deze leden hebben de resultaten gezien van de tussentijdse meting naar
de bekendheid met en het onderschrijven van de OESO-richtlijnen. In 2023
zou 90% van de Nederlandse bedrijven deze richtlijnen onderschreven
moeten hebben. Nu is voor het eerst bekend geworden dat nog maar 35
procent van de bedrijven de OESO-richtlijnen onderschrijft. Vindt de
Minister dit, net als de leden van de fractie van de ChristenUnie, ook
teleurstellend?
23. Antwoord van het kabinet:
Het kabinet had graag gezien dat dit percentage al hoger lag. Het
resultaat van deze tussenmeting biedt echter ook inzichten die
helpen bij het bepalen van de vervolgstappen, onder meer in een
gerichte stimuleringscampagne die dit jaar van start gaat.
Bovendien blijkt dat slechts 20 procent van de grote bedrijven in
Nederland weet welke mensenrechtenrisico’s er in hun ketens spelen. Hoe
beoordeelt de Minister dit, zo vragen deze leden zich af, en hoe denkt zij
de 90%-doelstelling alsnog te gaan behalen.
24. Antwoord van het kabinet:
Ook met betrekking tot de mensenrechten in de keten had het
kabinet graag gezien dat een hoger percentage bedrijven in
Nederland weet welke risico’s er in hun keten spelen. Het laat
zien dat het toepassen van de vervolgstappen van gepaste
zorgvuldigheid door grote bedrijven nog moet verbeteren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

10

In 2020 wordt een campagne ter stimulering gestart. Met
verschillende stimuleringsactiviteiten werken we naar de
streefwaarde van 90 procent. Naast de nieuwe campagne
stimuleert het kabinet bedrijven al op verschillende manieren,
bijvoorbeeld door voorwaarden te verbinden aan het bedrijfsleveninstrumentarium van het Ministerie van Buitenlandse Zaken
bij RVO en via de IMVO-convenanten. In 2021 zal een nieuwe
tussenmeting worden uitgevoerd om de voortgang op de
doelstelling inzichtelijk te maken en te identificeren waar een
verdere intensivering van de stimuleringsactiviteiten noodzakelijk is.
In het laatste algemeen overleg over IMVO is door het lid Voordewind al
een initiatiefnota aangekondigd waarin een voorstel gedaan wordt voor
brede wetgeving die het principe van gepaste zorgvuldigheid verplicht
gaat stellen voor bedrijven. Op basis van de terugkoppeling die enkele
fracties al gegeven hebben op een concept versie is de nota verder
bijgewerkt en deze zal nu zeer binnenkort worden ingediend. De eerste
onderzoeksresultaten zoals de Minister die nu met de Kamer heeft
gedeeld, sterken deze leden in de gedachte dat brede wetgeving voor
gepaste zorgvuldigheid een belangrijk instrument kan zijn in een geheel
van beleidsmaatregelen ter bevordering van internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen. Is de Minister dat met deze leden eens?
25. Antwoord van het kabinet:
De beleidsopties voor doordachte mixen op basis van de
genoemde maatregelen (zie vraag 14) worden in de zomer voor
advies voorgelegd aan de SER en ter toetsing eveneens aan de
ATR. Daarnaast zijn de bevindingen van de evaluatie van de
IMVO-convenanten van belang. Deze resultaten zijn nodig om
antwoord te kunnen geven op de vraag over het belang van brede
gepaste zorgvuldigheid als instrument.
Deelt de Minister de conclusie dat veel bedrijven, ook in hoog-risicosectoren, achterblijven in de naleving van IMVO-standaarden, zo vragen
de leden van de SGP-fractie.
26. Antwoord van het kabinet:
Van de grote bedrijven is gemeten dat 35 procent de OESOrichtlijnen onderschrijft. De IMVO-convenantenaanpak bereikt
eveneens een deel van de bedrijven in hoog-risicosectoren. Er
resteert een flink aantal bedrijven dat nog niet het gewenste
niveau heeft bereikt met betrekking tot de gevraagde toepassing
van IMVO-standaarden.
De leden van de SGP-fractie vinden dit zorgelijk: van ondernemingen mag
«gepaste zorgvuldigheid» verwacht worden, waarbij wel voorkomen moet
worden deze bedrijven te overvragen en overbelasten met overbodige,
onduidelijke of onhaalbare wetten en regels. Dit alles vereist een
duidelijke overheidsregie en betrouwbaar langetermijnbeleid. Wat is
volgens de Minister de optimale «beleidsmix» om de naleving substantieel te verbeteren, ook in het licht van de 90-procentdoelstelling?
27. Antwoord van het kabinet:
Het is prematuur om hier nu antwoord op te geven. Het kabinet
wacht op het advies van de SER-commissie «internationaal» en
de appreciatie van de ATR. Vóór de begrotingbehandeling van dit
najaar worden de hoofdlijnen van een mogelijk nieuw IMVO
beleid gepresenteerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

11

Kan zij gedetailleerd ingaan op haar inzet in de komende jaren op
voorlichten, vergemakkelijken, verleiden, voorwaarden en verplichten?
28. Antwoord van het kabinet:
Het is nog niet mogelijk om hier op in te gaan, voor toelichting
hierbij zie antwoord op vraag 27.
Hoe ziet zij zelf de optimale houding tussen dwingende en vrijwillige
IMVO-maatregelen, ook in het licht van de conclusie dat convenanten
beperkt effectief zijn zonder verplichtende instrumenten?
29. Antwoord van het kabinet:
Een van de uitgangspunten is dat de opties voor nieuw IMVO-beleid de vijf V’s bevatten (Voorlichten, Vergemakkelijken,
Verleiden, Voorwaarden stellen en Verplichten). Door maatregelen
te combineren kunnen deze worden gericht op bedrijven die zich
op verschillende niveaus van IMVO-volwassenheid bevinden
(zowel voor het peloton, achterblijvers als de koplopers). Omdat
de komende jaren de Wet Zorgplicht Kinderarbeid ingevoerd dient
te worden, zal in alle opties sowieso een verplichtende maatregel
opgenomen worden.
Kan de Minister tevens ingaan op de bewering dat een algemene
wettelijke regeling in beginsel meer voordelen heeft dan een wettelijke
regeling per sector (kleding, banken) of per thema (kinderarbeid, moderne
slavernij)?
30. Antwoord van het kabinet:
Het naleven van de OESO-richtlijnen betekent dat bedrijven hun
gepaste zorgvuldigheid moeten richten op alle thema’s genoemd
in de richtlijnen. De OESO-richtlijnen maken evenmin onderscheid in sectoren, ze zijn van toepassing voor alle bedrijven die
onderdeel zijn van een internationale keten. Hoewel een regeling
per sector of thema dus niet goed past bij wat wordt verstaan
onder naleving van de OESO richtlijnen kan het wel dienen als
opstap naar een bredere aanpak.
Tot slot: op welke manier gaat de Minister ook kleine bedrijven helpen
bekend te worden met, en invulling te geven aan, de OESO-richtlijnen en
de UNGP’s?
31. Antwoord van het kabinet:
In de resultaten van het project «IMVO-maatregelen in
perspectief» worden mogelijke maatregelen geïdentificeerd die
rekening houden met verschillende doelgroepen, kleine bedrijven
horen daar ook bij.
Tijdpad vervolg project «IMVO-maatregelen in perspectief»
De Minister schrijft de komende maanden «bijeenkomsten met het
bedrijfsleven en het maatschappelijk middenveld» te houden. Kan de
Minister een overzicht geven van de gesprekspartners bij deze bijeenkomsten, zo vragen de leden van de VVD-fractie. Met welke organisaties
binnen het maatschappelijk middenveld is gesproken in het kader van
deze bijeenkomsten of staan gesprekken gepland?
32. Antwoord van het kabinet:
In het project «IMVO-maatregelen in perspectief» zijn verschillende stakeholderbijeenkomsten georganiseerd om de inbreng
van belanghebbenden – bedrijfsleven, maatschappelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

12

middenveld maar ook andere departementen- mee te nemen in
het traject naar opties voor vernieuwd IMVO-beleid. De uitnodiging en deelname van Ngo’s en vakbonden is gecoördineerd
door MVO Platform. Het bedrijfsleven is uitgenodigd via
VNO-NCW, met deelnemers uit onder andere de textielsector,
financiële sector, voedingsmiddelensector en olie- en gassector.
Kan de Minister aangeven of hierbij eveneens gesprekken gevoerd
worden met organisaties die voor de uitoefening van hun activiteiten
subsidie ontvangen vanuit het ministerie?
33. Antwoord van het kabinet:
Ja, een aantal van de maatschappelijke organisaties betrokken bij
het project «IMVO-maatregelen in perspectief» ontvangt een
subsidie voor bepaalde activiteiten, waaronder voor hun rol
binnen de IMVO-convenanten, maar ook voor activiteiten op
andere beleidsterreinen. Op de website van OpenAidNL staat een
overzicht van de projecten/activiteiten van maatschappelijke
organisaties die worden gefinancierd door het Ministerie van
Buitenlandse Zaken.11
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de innige
samenwerking van de Minister met VNO-NCW, waarbij zij zelf optreed in
een filmpje ter promotie van het door de werkgeversorganisatie gepubliceerde advies voor een «internationale actieagenda covid-19».12 De leden
vinden het op z’n zachts gezegd vreemd dat de Minister zich hiervoor
leent, aangezien de actieagenda oproept tot het pauzeren van haar eigen
«IMVO in perspectief» project.13 De leden gaan ervan uit dat een dergelijk
pauze niet aan de orde is?
34. Antwoord van het kabinet:
Verschillende partijen en met name bedrijven verkeren in een
ingewikkelde tijd met verschillende uitdagingen, niet alleen op
het vlak van IMVO. Het kabinet heeft begrip voor de situatie en
luistert naar hoe stakeholders momenteel om gaan met IMVO en
wat zij nodig hebben om de bedrijfsprocessen op gang te houden,
maar we kijken ook naar de toekomst. Het project «IMVOMaatregelen in perspectief» gaat, ook in deze tijden van crisis,
gestaag door. De complexiteit als gevolg van de crisis is nadrukkelijk besproken met de betrokken partijen, en de actieagenda
van VNO-NCW vraagt hiervoor ook aandacht, desalniettemin
onderschrijven betrokken partijen het belang van solide IMVO-beleid. Zoals aangegeven in de Kamerbrief van 3 april 2020
(Kamerstuk 26 485, nr. 326), is het van groot belang dat bedrijven
en maatschappelijke organisaties actief betrokken worden bij de
ontwikkeling van dit beleid. Om te zorgen dat stakeholders ook
in deze uitdagende tijden goed betrokken kunnen blijven, krijgen
zij daarom meer ruimte en flexibiliteit om hun inbreng te leveren.
In de afgelopen maanden werd duidelijk dat, ook ten tijde van de
COVID-19 crisis, bedrijven actief deelnamen aan (digitale) ronde
tafels, werkgroepen en interviews. Tot op heden zijn de gestelde
tijdpaden aangehouden, mede dankzij de – ook in deze crisissituatie – niet aflatende inzet van alle betrokken stakeholders.

11

www.openaid.nl
https://twitter.com/SigridKaag/status/1253300059556515840
13
VNO-NCW, «Internationale actieagenda COVID-19», https://www.vno-ncw.nl/sites/default/files/
internationale_actieagenda_covid-19.pdf
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

13

Kan de Minister toelichten wat haar rol is geweest in het opstellen van
deze actieagenda?
35. Antwoord van het kabinet:
De «Internationale Actieagenda COVID-19» is op 23 april jl. door
VNO-NCW en MKB Nederland virtueel aan mij aangeboden. De
actieagenda is een privaat overzicht van knelpunten waarmee het
internationaal opererend Nederlands bedrijfsleven wordt geconfronteerd als gevolg van de COVID-19 crisis. De actieagenda is
opgesteld mede naar aanleiding van een door de ondernemersorganisaties opgezette conference call op 26 maart jl. met internationaal opererende Nederlandse bedrijven over de COVID-19
crisis, waaraan Staatssecretaris Vijlbrief van Financiën en ikzelf
deelnamen. Verschillende knelpunten die aan orde kwamen in
deze conference call zijn opgenomen in de actieagenda. Waar
mogelijk worden knelpunten uit de actieagenda gezamenlijk door
het bedrijfsleven en de overheid opgepakt. De actieagenda is
daarmee een waardevolle aanvulling op het kabinetsbeleid om in
samenwerking met het bedrijfsleven duurzaam uit de crisis te
herstellen.
Heeft de Minister net zulke warme banden met de andere betrokken
partijen, zoals de vakbonden en maatschappelijke organisaties, die zich
met IMVO bezig houden? Zo ja, hoe uit zich die dan?
36. Antwoord van het kabinet:
Te allen tijden zet het kabinet zich in voor een goede verstandhouding en constructieve dialoog met de verschillende belanghebbenden, ook met betrekking tot IMVO. In het kader van IMVO
ten tijde van COVID-19 hebben bijvoorbeeld onlangs verschillende gesprekken plaatsgevonden met bedrijven in de textielsector, maar is daarover ook gesproken met maatschappelijke
organisaties, zoals de Fair Wear Foundation. Daarnaast worden in
het project «IMVO-maatregelen in perspectief» verschillende
stakeholderbijeenkomsten georganiseerd om de inbreng van
verschillende belanghebbenden, zowel vanuit het bedrijfsleven,
als het maatschappelijke middenveld mee te nemen in het traject
naar vernieuwd IMVO-beleid. Zoals aangegeven in de Kamerbrief
van 3 april 2020 (Kamerstuk 26 485, nr. 326), is het van groot
belang dat bedrijven en maatschappelijke organisaties actief
betrokken worden bij de ontwikkeling van dit beleid, hier zet het
kabinet zich dan ook consequent voor in.
De leden van de PvdA-fractie hechten er daarnaast aan dat het gehele
proces om tot «IMVO-maatregelen in perspectief» te komen niet wordt
vertraagd als gevolg van de coronacrisis. In tegendeel, de coronacrisis
maakt het juist urgenter. Is de Minister dit met de leden van de PvdA-fractie eens?
37. Antwoord van het kabinet:
Het project «IMVO-maatregelen in perspectief» is beleidsvoorbereidend voor toekomstig IMVO-beleid en gericht op de langere
termijn. Het project is in lijn met de afspraken hierover in het
Regeerakkoord en het is belangrijk dat het project ook in deze
turbulente tijden door gaat. Hoewel het door COVID-19 voor veel
stakeholders een grote uitdaging is om de zo noodzakelijke input
te blijven leveren, wordt hier volop aan gewerkt en heeft het
project geen vertraging opgelopen. Het is, zeker in deze tijden,
van belang om de transitie naar eerlijke handelsketens en het
behalen van de SDG’s niet uit het oog te verliezen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

14

En is zij daarbij bereid stelling te nemen tegenover werkgeversorganisatie
VNO-NCW die onlangs pleitte voor een pas op de plaats en het «on hold»
zetten van het convenantenproces omdat bedrijven daar nu onvoldoende
capaciteit voor zouden hebben?
38. Antwoord van het kabinet:
Het project «IMVO-maatregelen in perspectief» gaat gestaag
door. Zie tevens de antwoorden op vraag 34 en 35.
Appreciatie van het onderzoek naar gepaste zorgvuldigheid in de
EU
In het onderzoek naar de gepaste zorgvuldigheid in de EU merken de
leden van de VVD-fractie een aantal observaties op. Ten eerste komt ook
in dit onderzoek de duidelijke voorkeur van de betrokken partijen naar
voren voor het eventueel nemen van IMVO-maatregelen in Europees
verband, in plaats van nationale maatregelen. De Minister schrijft in
reactie op deze observatie dat zij dit deelt, maar plaatst vraagtekens bij de
haalbaarheid. In dit verband vernemen voorgenoemde leden graag welke
stappen de Minister tot dusver heeft ondernomen om deze haalbaarheid
te verkennen. Is er contact geweest met vertegenwoordigers van andere
lidstaten of met de Commissie over dit onderwerp? Zo ja, wat zijn de
resultaten van deze contacten?
39. Antwoord van het kabinet:
Een Europees IMVO-beleid heeft de voorkeur, bijvoorbeeld in de
vorm van een EU IMVO-actieplan. Het kabinet zet zich hiervoor
consequent in. Dit blijkt onder meer uit gesprekken met andere
EU-lidstaten, zoals Duitsland en Frankrijk, gesprekken met
Eurocommissarissen en inbreng in de Raden Buitenlandse Zaken
Handel en Ontwikkelingssamenwerking van 21 en 25 november
2019 (Kamerstuk 21 501-02, nr. 2099 en Kamerstuk 21 501-04,
nr. 227) Gecoördineerde actie op Europees niveau werd in de
Raden door verschillende lidstaten gesteund. De Europese
Commissie heeft recent aangegeven in 2021 te komen met een
initiatief op het gebied van IMVO, mogelijk in de vorm van een
wetsvoorstel. Nederland volgt de ontwikkelingen hierop
nauwgezet en levert actief inbreng.
En kan de Minister aangeven of zij, met inachtneming van de veronderstellingen over de haalbaarheid van mogelijke Europese regels, niet eerst
alsnog de voorkeur zou willen geven aan het doen van een dergelijk
Europees voorstel, alvorens de nationale route te proberen?
40. Antwoord van het kabinet:
Mogelijke Europese wetgeving op IMVO – zoals recentelijk
aangekondigd door de Europese Commissie – is onderdeel van de
discussie over hoe dergelijk Europees IMVO-beleid vormgegeven
zou moeten worden. Het kabinet verwelkomt Europese actie en
kijkt uit naar dit aangekondigde initiatief. Momenteel wordt
bezien of, en zo ja welke, (dwingende) IMVO-maatregelen in
Nederland genomen kunnen worden. Ontwikkelingen en kansen
op het gebied van Europese IMVO-maatregelen worden hierin
meegenomen en hierover wordt gerapporteerd aan uw Kamer in
het najaar.
Uit het onderzoek van The Terrace blijkt dat wetgeving vooral internationaal moet zijn om effect te hebben, hetgeen ook blijkt uit de rondvraag
van de Europese Commissie. De leden van de CDA-fractie vragen de
Minister of ze deze conclusie deelt en bij welke internationale en multila-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

15

terale organisaties dergelijke IMVO-wetgeving dan vooral moet worden
opgesteld.
41. Antwoord van het kabinet:
Verschillende onderzoeken – zoals het onderzoek van de Europese
Commissie naar gepaste zorgvuldigheid maatregelen en het
genoemde onderzoek van The Terrace – laten zien dat Europees
beleid de voorkeur heeft boven nationaal beleid, mede omdat
daarmee het speelveld binnen Europa gelijk wordt getrokken en
omdat maatregelen op Europees niveau uiteindelijk meer impact
gaan hebben. Deze conclusies worden gedeeld.
Zo heeft Eurocommissaris Reynders aangekondigd dat er Europese
IMVO-maatregelen komen. De leden van de CDA-fractie vragen de
Minister naar de stand van zaken hiervan.
42. Antwoord van het kabinet:
De Europese Commissie heeft onlangs aangekondigd in 2021 met
een initiatief te zullen komen, mogelijk wetgevend, waarvan
gepaste zorgvuldigheid onderdeel is. Nederland volgt de ontwikkelingen vanuit de Europese Commissie hierop nauwgezet; het
kabinet neemt de kansen hierop mee in de overwegingen voor
opties voor mogelijk nieuw IMVO-beleid.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van de aankondiging
van een Europees plan voor gepaste zorgvuldigheid (due dilligence) door
Eurocommissaris Reynders. Kan de Minister toelichten wanneer er een
uitgewerkt voorstel op het gebied van IMVO kan worden verwacht vanuit
de EU en wat de Nederlandse inzet zal zijn?
43. Antwoord van het kabinet:
De Europese Commissie heeft onlangs aangekondigd in 2021 met
een initiatief te komen, waarvan gepaste zorgvuldigheid onderdeel is. Zie aanvullend het antwoord op vraag 42.
De Minister schrijft in haar brief dat het onderzoek naar Europese gepaste
zorgvuldigheid wetgeving uit zou wijzen dat de kosten voor het bedrijfsleven hiervan substantieel zouden zijn. Tegelijkertijd schrijft de Minister
dat dit voor het MKB 0,14% van de inkomsten zou kosten en voor grotere
bedrijven 0,009%. De leden van de GroenLinks-fractie vragen of deze
percentages niet verwaarloosbaar zijn ten opzichte van de meerwaarde
van brede toepassing van gepaste zorgvuldigheid in de EU. Deze leden
vragen of de genoemde baten voor het bedrijfsleven ook gekwantificeerd
zijn in dergelijke percentages, en zo ja, wat deze percentages zijn.
44. Antwoord van het kabinet:
Waar het gaat om mogelijke bindende maatregelen heeft
Europees beleid de voorkeur. Het kabinet onderzoekt op dit
moment de verschillende opties voor IMVO-beleid en presenteert
de resultaten hiervan in het najaar van 2020. De meerwaarde van
EU-wetgeving op gepaste zorgvuldigheid zal in dit licht worden
bezien.
In de studie14 «Due diligence requirements through the supply
chain» die in opdracht van de Europese Commissie is uitgevoerd,
wordt gesteld dat brede toepassing van gepaste zorgvuldigheid in
de EU tot verschillende baten op het gebied van reputatie,

14

https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/8ba0a8fd-4c83–11ea-b8b7–
01aa75ed71a1/language-en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

16

personeel, risicomanagement en financiële resultaten kan leiden.
Deze baten zijn niet gekwantificeerd in de studie.
De Minister schrijft dat zij de ontwikkelingen bij de Europese Commissie
met betrekking tot mogelijke wetgeving voor gepaste zorgvuldigheid
nauwlettend volgt en waar mogelijk zal beïnvloeden. De leden van de
GroenLinks-fractie vragen welke ontwikkelingen het afgelopen jaar op dit
punt hebben plaatsgevonden. Deze leden vragen of de Minister signalen
heeft dat de huidige commissie plannen heeft voor dergelijke wetgeving,
en zo ja, hoe concreet deze plannen zijn.
45. Antwoord van het kabinet:
De Europese Commissie zet stappen op gepaste zorgvuldigheid.
Zo publiceerde de Commissie in februari 2020 een studie15 naar
opties voor Europese gepaste zorgvuldigheid maatregelen.
Onlangs aan kondigde de Commissie aan in 2021 een initiatief te
zullen voorstellen, mogelijk wetgevend, waarvan gepaste
zorgvuldigheid onderdeel is. Nederland volgt de ontwikkelingen
vanuit de Europese Commissie hierop nauwgezet, onder andere
door het bijwonen van relevante bijeenkomsten en door
gesprekken met de Commissie, en neemt de kansen die dit biedt
mee in de overwegingen voor opties voor mogelijk nieuw
IMVO-beleid.
Ook vragen de leden van de GroenLinks-fractie de Minister om te
concretiseren welke stappen van beïnvloeding zij reeds heeft gezet om
Europese wetgeving voor gepaste zorgvuldigheid dichterbij te brengen.
46. Antwoord van het kabinet:
Het afgelopen jaar heeft het kabinet zich hiervoor ingezet in
onder andere gesprekken met andere EU-lidstaten, zoals
Duitsland en Frankrijk, in gesprekken met Eurocommissarissen
en in de Raden Buitenlandse Zaken Handel en Ontwikkelingssamenwerking van 21 en 25 november 2019.
De leden zijn positief over de relatieve voortvarendheid waarmee de
Europese Commissie aangeeft toe te willen werken naar wetgeving ten
aanzien van gepaste zorgvuldigheid. Zij erkennen dat dergelijke regelgeving idealiter op Europees niveau wordt bestendigd, maar vinden dit
geenszins een excuus om tot die tijd af te wachten. Is de Minister dit met
hen eens?
47. Antwoord van het kabinet:
Mogelijke Europese wetgeving op IMVO – zoals recentelijk
aangekondigd door de Europese Commissie – is onderdeel van de
discussie over hoe dergelijk Europees IMVO-beleid vormgegeven
zou moeten worden. Het kabinet verwelkomt Europese actie en
kijkt uit naar dit aangekondigde initiatief. Momenteel wordt
bezien of, en zo ja welke, (dwingende) IMVO-maatregelen in
Nederland genomen kunnen worden. Ontwikkelingen en kansen
op het gebied van Europese IMVO-maatregelen worden hierin
meegenomen en hierover wordt gerapporteerd aan uw Kamer in
het najaar.
Hoe ziet de Minister de huidige positie van Nederland ten aanzien van
IMVO (zowel ten aanzien van daadwerkelijke naleving door bedrijven als
wel lopende stimuleringsmaatregelen), en welke positie hoopt zij dat
15

https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/8ba0a8fd-4c83–11ea-b8b7–
01aa75ed71a1/language-en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

17

Nederland binnen nu en een jaar heeft binnen de EU? De leden zouden
graag een meer proactieve houding zien van de Minister, en Nederland
zodoende terugbrengen in de kopgroep waar het gaat om verantwoord
ondernemen en uiteindelijk eerlijke handel.
48. Antwoord van het kabinet.
Andere landen kijken met belangstelling naar het Nederlandse
beleid en vragen ook om kennis en geleerde lessen met hen te
delen. Met de evaluatie van het huidige beleid, de onderzoeken
naar mogelijk aanvullend beleid en het blijvend adresseren van
het belang van Europees IMVO-beleid, blijft Nederland het
voortouw nemen. Ook het komend jaar wordt hierop ingezet.
Controle op naleving EU conflictmineralenverordening
De Minister heeft eerder al aangegeven te onderzoeken of de namen van
de importeurs die onder de Wet Uitvoering Verordening 2017/821 (de
Conflictmineralenverordening) openbaar gemaakt kunnen worden. Kan de
Minister al aangeven of de namen van bedrijven openbaar kunnen
worden gemaakt, zo vragen de leden van de ChristenUnie-fractie?
49. Antwoord van het kabinet:
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken is in gesprek met de
Inspectie Leefomgeving en Transport en de douane om te kijken
of de namen van de bedrijven openbaar kunnen worden gemaakt
en zo ja, hoe.
De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen zich af wat de opties
van de Minister zijn als dit niet zou kunnen op grond van de vertrouwelijkheid van bedrijfsgevoelige informatie. Kunnen de jaarlijkse rapportages
inzake gepaste zorgvuldigheid van de betreffende bedrijven dienen ter
informatie aan derden? In hoeverre zouden bedrijven die onder de
conflictmineralenverordening zullen vallen verplicht zijn in hun jaarverslagen bekend te maken hoe zij zich aan deze verordening houden?
50. Antwoord van het kabinet:
Het klopt dat de jaarlijkse rapportages inzake gepaste zorgvuldigheid van de betreffende bedrijven ter informatie dienen aan
derden. De verplichtingen voor de betreffende bedrijven zijn
vastgelegd in art. 3, 4, 5, 6, en 7 van de verordening. Artikel 7
bevat de openbaarmakingsplicht: «importeurs brengen jaarlijks
zo breed mogelijk, onder meer via internet, openbaar verslag uit
over hun beleid van passende zorgvuldigheid in de toeleveringsketen en hun praktijk inzake het verantwoord betrekken van
mineralen of metalen». Het is niet verplicht deze informatie in
jaarverslagen op te nemen.
Wanneer wordt de uitvoeringswet naar de Kamer gestuurd?
51. Antwoord van het kabinet:
Op 20 mei jl. heeft de Afdeling advisering van de Raad van State
haar blanco advies uitgebracht over de Uitvoeringswet Verordening conflictmineralen. De regering zal het wetsvoorstel in juni
naar uw Kamer sturen.
COVID-19
De Minister stelt terecht dat het Nederlandse bedrijfsleven hun maatschappelijke verantwoordelijkheid pakt, ook ten tijde van de coronacrisis.
Verder stelt zij terecht dat het Nederlandse bedrijfsleven deze coronacrisis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

18

en de daarmee samenhangende herschikking van de handelsketens
gebruikt om de «maatschappelijke aspecten beter in te bedden in de
bedrijfsvoering». Is de Minister het met de leden van de VVD-fractie eens
dat de coronacrisis een verregaande impact heeft op de maatschappelijke
aspecten van deze handelsketens?
52. Antwoord van het kabinet:
Ja. Het staat vast dat de COVID-19 crisis een enorme maatschappelijke impact heeft in talrijke handelsketens. In productielanden
zien we dat de sluitingen van fabrieken door terugval in de vraag
leidt tot enorme gevolgen voor arbeiders, zonder effectief sociaal
vangnet.16 Diverse organisaties die ook door de Nederlandse
overheid gesteund worden, hebben uitgebreide analyses van dit
probleem gemaakt. Voorbeelden hiervan zijn de analyse van de
Fair Wear Foundation van de consequenties van COVID-19 in de
textielsector17, de bevindingen van Hivos als het gaat om de
consequenties voor vrouwelijke werknemers in de sierteeltsector18 en een brede analyse van de ILO van de sociaaleconomische gevolgen van de COVID-19 crisis voor allerlei sectoren19.
Is zij het eveneens met de voorgenoemde leden eens dat een voorstel
voor IMVO-regels, terwijl deze handelsketens als gevolg van de coronacrisis aan snelle verandering onderhevig zijn, in potentie al achterhaald is
op het moment dat het voorgesteld zou worden? Zo ja, is de Minister
bereid om met het doen van voorstellen voor IMVO-regels af te wachten
totdat meer duidelijk is over de internationale economie en wereldwijde
handelsketens post-corona?
53. Antwoord van het kabinet:
Het project «IMVO-Maatregelen in perspectief» gaat, ook in deze
tijden van crisis, gestaag door. Het is, zeker in deze tijden, van
belang om in te zetten op lange termijn beleidsontwikkeling en
de transitie naar eerlijke handelsketens en het behalen van de
SDG’s niet uit het oog te verliezen. Ontwikkelingen als gevolg
van het COVID-19 virus houdt het kabinet nauwlettend in de
gaten. Tevens hebben stakeholders meer ruimte en flexibiliteit
gekregen hun inbreng te leveren. In de afgelopen maanden is
ondanks de grote uitdagingen waar iedereen mee kampt
gebleken dat, ook ten tijde van de COVID-19 crisis, bedrijven
actief deelnamen aan (digitale) ronde tafels, werkgroepen en
interviews.
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister welke gevolgen de
COVID-19 crisis heeft voor het Nederlandse IMVO beleid in het algemeen
en welke gevolgen de Minister signaleert bij bedrijven. Deze leden vragen
de Minister of er bijvoorbeeld signalen zijn dat bedrijven die in financiële
nood komen daardoor IMVO-ambities op een lager pitje zetten. De leden
van de CDA-fractie vragen de Minister daarom de uitdagingen die de
huidige crisis brengt, maar zeker ook welke kansen het biedt in kaart te
brengen.
54. Antwoord van het kabinet:

16

McKinsey & Company, mei 2020, https://www.mckinsey.com/industries/retail/our-insights/
time-for-change-how-to-use-the-crisis-to-make-fashion-sourcing-more-agile-and-sustainable
17
www.fairwear.org/covid-19-dossier/
18
https://www.hivos.org/assets/2020/05/Hivos-Rapid-Assessment-2020.pdf
19
https://www.ilo.org/global/topics/coronavirus/impacts-and-responses/WCMS_743146/lang--en/
index.htm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

19

Het behoud van focus op ketenverduurzaming en IMVO is
belangrijk, juist nu. De crisis vergroot risico’s voor mens en
milieu in de waardeketen van bedrijven, bijvoorbeeld waar het
gaat om veilige en gezonde werkomstandigheden en waar het
gaat om het mitigeren van de negatieve gevolgen voor arbeiders
in productielanden door de terugloop in de vraag naar deze
producten. Conform de verantwoordelijkheid van bedrijven onder
de OESO-richtlijnen en UNGP’s verwacht het kabinet dat
bedrijven de risico’s aanpakken. Bedrijven kunnen bijdragen aan
het mitigeren van de negatieve gevolgen van de crisis voor
werknemers in de productielanden.
In de brief valt te lezen dat de herschikking van de handelsketens als
gevolg van de coronacrisis kans biedt om de maatschappelijke aspecten
beter in te bedden in de bedrijfsvoering. De leden van de CDA-fractie
vragen de Minister aan te geven hoe die herschikking van handelsketens
er uitziet. Deze leden verzoeken de Minister om aan te geven of er
handelsketens verloren dreigen te gaan door de crisis.
55. Antwoord van het kabinet:
Uit de stakeholderconsultaties met het bedrijfsleven is duidelijk
geworden dat veel bedrijven nu nog eens kritisch hun toeleveringsketens tegen het licht houden. Ze letten daarbij extra goed
op toeleveringsrisico’s. Deze hernieuwde risicoanalyse biedt
tevens mogelijkheden voor bedrijven om risicos voor mens en
milieu in hun keten beter in het vizier te krijgen en daar waar
nodig maatregelen te treffen.
Voor het risico dat handelsketens verloren dreigen te gaan
verwijst het kabinet naar de rapporten die hierover zijn opgesteld
door onder meer de WTO en het World Economic Forum20. Het
WTO rapport over de impact van COVID-19 op de handel in
diensten laat de impact op toerisme, telecommunicatie en
distributie zien21.
In het AIV-advies over de gevolgen van de coronacrisis voor ontwikkelingssamenwerking wordt aangegeven dat het in stand houden van
handelsketens van groot belang is voor het economisch herstel van lage
inkomenslanden na de crisis. De leden van de CDA-fractie vragen de
Minister om in te zetten op het behoud van essentiële handelsketens en
vragen de Minister als zodanig essentiële handelsketens te benoemen.
Deze leden vragen tevens welke instrumenten de Minister daarvoor kan
en zal gebruiken.
56. Antwoord van het kabinet:
Het in stand houden van handelsstromen tijdens de COVID-19
crisis is cruciaal om toegang te bieden tot essentiële voedingsmiddelen en medische goederen en om de negatieve effecten op
banen en inkomen te beperken, met name ook voor lage
inkomenslanden. Zoals het World Development Report 2020
aangeeft, blijven internationale waardeketens een belangrijke
motor voor economische groei, betere banen en armoedevermindering in ontwikkelingslanden, mits duurzaam en inclusief.
Bedrijven wereldwijd zijn zwaar geraakt door de crisis en spelen
tegelijkertijd een cruciale rol in het zoveel mogelijk beperken van
de negatieve gevolgen op de meest kwetsbare mensen in
20

https://www.wto.org/english/news_e/archive_e/covid_arc_e.htm
https://www.weforum.org/covid-action-platform
21
https://www.weforum.org/covid-action-platform

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

20

productieketens. Via verschillende kanalen, multilateraal,
regionaal en in ketens, faciliteert Nederland het openhouden van
grenzen en het herstellen van handelsketens. Ook voor de
herstelfase na de pandemie is Nederland gecommitteerd aan het
instandhouden van het wereldwijde multilaterale handelssysteem, dit is ook in het belang van ontwikkelingslanden. De
AIV signaleert een vanwege corona ingezette beweging naar
meer productie in de eigen regio, maar stelt daarbij dat het
belangrijk is dat deze beweging proportioneel is en gericht op
strategische maatschappelijke doelen, zoals volksgezondheid.22
Nederland zal hiervoor aandacht vragen in de relevante fora,
waaronder in EU verband.
Bedrijven wereldwijd zijn zwaar geraakt door de crisis en spelen tegelijkertijd een cruciale rol in het zoveel mogelijk beperken van de negatieve
gevolgen op de meest kwetsbare mensen in productieketens. De leden
van de CDA-fractie vragen de Minister wat ze verwacht van met name
grote bedrijven tijdens en na de crisis met betrekking tot IMVO.
57. Antwoord van het kabinet:
De crisis kan risico’s voor mens en milieu in de waardeketen van
Nederlandse bedrijven vergroten. Het kabinet verwacht van
bedrijven dat zij conform hun verantwoordelijkheid onder de
OESO-richtlijnen en de UNGP’s bestaande en nieuwe risico’s
identificeren en aanpakken.
De leden van de D66-fractie zien de waarschuwing van de Internationale
Arbeidsorganisatie (ILO) voor een mogelijke toename van kinderarbeid
door de COVID-19 crisis. Kan de Minister toelichten wat de huidige stand
van zaken is van de algemene maatregel van bestuur ter implementatie
van de Wet Zorgplicht Kinderarbeid?
58. Antwoord van het kabinet:
Op 21 februari jl. is uw Kamer geïnformeerd over het tijdpad met
betrekking tot de implementatie van de Wet Zorgplicht Kinderarbeid (WZK) (Kamerstuk 26 485, nr. 323). Zoals met de Eerste
Kamer is afgesproken, wordt de uitwerking van de algemene
maatregel van bestuur (AMvB) dit najaar ter hand genomen, op
basis van de evaluatie van de IMVO-convenanten. In de tussentijd
wordt, zoals op 21 februari jl. is aangegeven, wel met stakeholders van gedachten gewisseld over de invulling van elementen
van de WZK. Deze inbreng en de uitkomsten en adviezen van de
onderzoeken in het kader van het project «IMVO-maatregelen in
perspectief» kunnen als input dienen voor de uitwerking van de
WZK. Zodra de AMvB is uitgewerkt en is voorgelegd aan de Raad
van State en het Adviescollege Toetsing en Regeldruk, wordt
deze aangeboden aan het parlement.
De aan het woord zijnde leden zien dat de COVID-19 crisis de gehele
waardeketen van Nederlandse bedrijven, van kledingwinkel hier tot
productiehal in Bangladesh, raakt. Hoe draagt de Minister zorg dat
bedrijven ook juist tijdens deze lastige periode conform de IMVO-convenanten handelen? In de kledingindustrie worden momenteel veel orders
niet betaald of zomaar geannuleerd. Heeft de Minister middelen om de
sector daar op aan te spreken zodat we de kosten van deze crisis niet op
de allerarmste afwentelen?
22

AIV briefadvies 34: Nederland en de wereldwijde aanpak van COVID-19
Zie: https://www.adviesraadinternationalevraagstukken.nl/documenten/publicaties/2020/05/11/
nederland-en-de-wereldwijde-aanpak-van-covid-19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

21

59. Antwoord van het kabinet:
Het intrekken of niet betalen van reeds geplaatste orders is
onwenselijk. Verantwoord ondernemen is belangrijk, juist nu. Het
kabinet heeft bedrijven in de textielsector dan ook opgeroepen
om de impact van de COVID-19 crisis in hun ketens te beperken
door zich verantwoordelijk op te stellen. Dit is aan de orde
gesteld in gesprek met de brancheorganisaties op 11 mei jl. en
tijdens een bijeenkomst van deze brancheorganisaties over
verantwoord inkopen op 14 mei jl. Met waardering is kennis
genomen van de Gezamenlijke Verklaring van multistakeholderinitiatieven, waaronder Fair Wear Foundation en het Nederlandse
convenant Duurzame kleding en textiel, en de Global Call for
Action van de ILO over een verantwoorde aanpak van de
COVID-19 crisis in de gehele productieketen van de textielsector.
Goede inkooppraktijken zijn een cruciaal onderdeel van beide
verklaringen, die zodoende invulling geven aan de OESO-richtlijnen ten tijde van COVID-19. Het SER-secretariaat voor het
textielconvenant zal toezien op een goede uitvoering van gepaste
zorgvuldigheid ten tijde van COVID-19. Zie ook de beantwoording
op 26 mei jl. van Kamervragen van GroenLinks (Aanhangsel
Handelingen 2019/20, nr. 2907).
De leden van de D66-fractie horen graag hoe de Minister staat tegenover
het integreren van de OESO-richtlijnen bij het verlenen van toekomstige
steunpakketten aan bedrijven, zoals ook in Denemarken gebeurt?
60. Antwoord van het kabinet:
Het kabinet verwacht van bedrijven dat zij conform hun verantwoordelijkheid onder de OESO-richtlijnen en de UNGP’s
bestaande en nieuwe risico’s identificeren en aanpakken. Ook nu
blijft deze verwachting onverminderd gelden. Voor de steunmaatregelen aan bedrijven geldt dat ook in deze fase van de crisis het
belang van duurzaamheid en internationaal maatschappelijk
verantwoord ondernemen (IMVO), ook voor arbeiders in productielanden, niet uit het oog mag worden verloren. Dit geldt voor
alle bedrijven met internationale waardeketens. Waar het gaat om
steunpakketten voor bedrijven en steun voor individuele
bedrijven is ook IMVO (OESO-richtlijnen en UN Guiding
Principles) relevant.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn bezorgd over de mogelijke
negatieve effecten van de coronacrisis op maatschappelijk verantwoord
ondernemen. Deze leden hebben de ervaring dat bij economische
teruggang de naleving van regels rond IMVO en het toezicht hierop als
eerste worden geofferd op het altaar van het economisch herstel. Deze
leden vragen de Minister hoe zij dit risico beziet, en of zij het acceptabel
acht dat standaarden en ambities rond IMVO worden verlaagd ten gunste
van economisch herstel na Corona.
61. Antwoord van het kabinet:
Het verlagen van standaarden en ambities rond IMVO is uiteraard
onwenselijk. De crisis stelt bedrijven voor mogelijke nieuwe
risico’s in hun waardeketen. Het kabinet verwacht van bedrijven
dat zij conform OESO-richtlijnen en UNGP’s bestaande en nieuwe
risico’s identificeren en aanpakken.
Deze leden vragen in het bijzonder of de Minister ook het risico erkent dat
het herstel van rijke westerse landen ten koste gaat van de economisch
minst krachtige delen van de wereldbevolking, die breed genomen voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

22

een onevenredig groot deel van de mondiale productie van goederen
verantwoordelijk zijn.
62. Antwoord van het kabinet:
Het herstel van de marktvraag in Westerse landen zal ook de
vraag naar grondstoffen en goederen in ontwikkelingslanden
weer op gang brengen, en kan daarmee bijdragen aan het
economisch herstel van deze landen. We moeten ons er echter
wel rekenschap van geven dat eerdere crises hebben geleerd dat
herstel vaak start in de meest koopkrachtige markten. Indien
bedrijven hun inkooppraktijken gaan aanpassen of hun productie
anders gaan organiseren, kan dit eveneens van invloed zijn.
In het licht van het voorgaande vragen de leden van de GroenLinks-fractie
of de Minister kan toezeggen dat de geplande IMVO-evaluatie en het tot
stand komen van de mix van vrijwillige en dwingende maatregelen niet
«on hold» zal worden gezet, zoals VNO-NCW verzoekt.
63. Antwoord van het kabinet:
Zoals aangegeven in de beantwoording op vraag 34, 37 en 38
gaat het project «IMVO-maatregelen in perspectief» gestaag door
en is het tot op heden de gestelde tijdpad aangehouden.
Door de coronacrisis hebben veel bedrijven te maken met een sterk
teruglopende vraag. Bedrijven met een internationale productieketen
wikkelen de verliezen al (gedeeltelijk) af op het begin van de productieketen. Vaak betreft het fabrieken in lage-lonen landen. Zo bleek vorige
maand dat diverse modeketens contracten hebben geannuleerd en
rekeningen niet betalen. Dat internationale modeketens hun bestellingen
terugtrekken heeft er al toe geleid dat in Bangladesh meer dan een
miljoen fabrieksarbeiders zijn ontslagen of met onbetaald verlof zijn
weggestuurd. De leden van de GroenLinks-fractie vragen wat de Minister
doet richting in Nederland gevestigde modeketens om ze te bewegen
mede in het belang van de arbeiders in hun hele productieketen te
handelen.
64. Antwoord van het kabinet:
Het kabinet heeft bedrijven in de textielsector herhaaldelijk
opgeroepen om hun verantwoordelijkheid te nemen. Zie het
antwoord op vraag 59 voor verdere toelichting.
De leden van de GroenLinks-fractie zijn voorstander van het koppelen van
financiële steun aan grote bedrijven aan voorwaarden rondom belastingontwijking. De leden van de GroenLinks-fractie hebben met treurnis
moeten vaststellen dat het kabinet niet bereid is om voorwaarden rondom
belastingontwijking op te nemen. Hierdoor wordt een kans om grote
bedrijven te bewegen tot het eerlijk betalen van belasting, zowel in
Nederland als in het buitenland, onbenut. De leden van de GroenLinksfractie vragen de Minister hoe zei het gebrek aan voorwaarden bij
financiële steun aan grote bedrijven rijmt met haar ontwikkelingssamenwerkingsbeleid. De belasting die grote bedrijven niet afdragen in
ontwikkelingslanden, terwijl dat moreel gezien eigenlijk wel zou moeten,
is immers een factor in de ontwikkelingskracht van deze landen. Kan de
Minister hier een reflectie op geven?
65. Antwoord van het kabinet:
Het bestrijden van belastingontwijking is een van de speerpunten
van het kabinet, dat de afgelopen jaren een flink aantal stappen
heeft gezet die Nederland minder vatbaar maken voor internationale belastingontwijking, ook in relatie tot ontwikkelings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

23

landen. Dit past bij het belang dat het kabinet toekent aan de
bestrijding van belastingontwijking in het kader van de
kabinetsinzet op beleidscoherentie voor ontwikkeling. In dit
verband is onder meer relevant de op 6 mei jl. aan uw Kamer
aangeboden Jaarrapportage beleidscoherentie voor ontwikkeling
2019–2020 (Kamerstuk 33 625, nr. 295).
Daarnaast kan met betrekking tot de omgang met ontwikkelingslanden ook worden gewezen op de recent naar uw Kamer
verzonden brief over het fiscale verdragsbeleid23. Hierin wordt
benadrukt dat Nederland zich inzet om in belastingverdragen met
ontwikkelingslanden algemene en specifieke antimisbruikbepalingen op te nemen waardoor de heffingsrechten van ontwikkelingslanden beter worden gewaarborgd. Ook heeft de Staatssecretaris van Financiën – Fiscaliteit en Belastingdienst aangegeven
dat Nederland door aanpassingen in het verdragsbeleid nog meer
dan voorheen in de afspraken met ontwikkelingslanden rekening
wil houden met hun specifieke belangen, bijvoorbeeld door
ontwikkelingslanden in meer gevallen rechten te geven op
belastingheffing over bepaalde inkomensstromen.
Het kabinet vindt het in deze fase van de crisis belangrijk dat
generieke steunmaatregelen zo eenvoudig mogelijk zijn waardoor
bedrijven snel en stevig kunnen worden ondersteund. Daarbij
past het niet om voorwaarden te stellen die het doel van de
generieke steunmaatregel ondergraven, zoals het behoud van
werkgelegenheid of het snel bieden van liquiditeit. Dit neemt niet
weg dat bij individuele steunverlening aan grote bedrijven wel
fiscale voorwaarden zullen worden gesteld.
De leden van de SP-fractie merken op dat de coronapandemie toont dat
de waardenketens ons verbinden met de hele wereld en dat ons gedrag
invloed heeft op wat er een halve wereld verder gebeurt. Het weigeren
van het betalen van geplaatste orders door bedrijven hier, leidt tot
massale ontslagen en protesten daar.24 Hoe kan het zijn dat er zelfs voor
orders die al klaar zijn om te verschepen nu geweigerd wordt te betalen,
vragen de leden van de SP-fractie zich af.
66. Antwoord van het kabinet:
Uit overleg met bijvoorbeeld de textielsector blijkt dat er in de
oorspronkelijke onderhandelingen tussen modemerken en
kledingfabrieken ruimte is geweest voor contractuele bepalingen
die in de huidige COVID-19 crisis nadelig uitpakken voor partijen
dieper in de productieketen. Voorbeelden hiervan zijn de
overmachtbepalingen in overeenkomsten waarmee inkopers hun
orders kunnen annuleren indien bepaalde situaties zich voordoen.
Het kabinet beschouwt dergelijke praktijken in principe als niet
wenselijk en verwacht van bedrijven dat zij de OESO-richtlijnen
en de UNGP’s naleven. De OESO heeft voor dergelijke gevallen in
de textielsector aanvullende richtlijnen opgesteld en ook in het
IMVO-convenant kleding en textiel wordt gekeken hoe het
ministerie, bedrijven en maatschappelijke organisaties de
gevolgen van de crisis in de keten kunnen beperken.

23
24

Kamerstuk 25 087, nr. 256
The Washington Post, 20 mei 2020, «Bangladesh garment workers clash with police over
wages», https://www.washingtonpost.com/business/bangladesh-garment-workers-clash-withpolice-over-wages/2020/05/20/a1633c14–9ab0–11ea-ad79-eef7cd734641_story.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

24

De leden van de SP-fractie willen graag weten hoeveel van de
noodfondsen die nu worden opgezet door internationale financiële
instellingen (IFI’s) gaat naar de arbeiders die nu zonder werk komen te
zitten? En is hierbij rekening gehouden met de informele sector?
67. Antwoord van het kabinet:
De Internationale Financiële Instellingen (IFI’s) waaronder de
Wereldbank, beschouwen in hun responspakketten voor de door
COVID-19 getroffen landen sociale bescherming, het behoud van
banen en het minimaliseren van inkomstenderving als uitgangspunten. Er is specifieke aandacht voor het bereiken van mensen
die in de informele sector werken. Instrumenten zijn onder meer
sociale vangnetten en cash transfers die bijdragen aan het
mitigeren van de economische impact voor de armste en meest
kwetsbare groepen in gemeenschappen. Inmiddels biedt de
Wereldbank in meer dan 100 landen directe ondersteuning in
response op de COVID-19 crisis, bestaande uit meerdere componenten. De informatie over welk deel van de responspakketten
naar de zwaarst getroffen arbeiders en producenten gaat, is
vooralsnog niet beschikbaar.
Waar dat wel gebeurt, wordt er ook nagedacht over hoe dit kan leiden tot
meer permanente sociale vangnetten in de getroffen landen?
68. Antwoord van het kabinet:
De VN heeft opgeroepen om bij de steun voor sociaaleconomisch
herstel na COVID-19 uit te gaan van het principe «Building back
better». Dit omvat ook het tot stand komen van een betere
sociale zekerheid. Het kabinet steunt dat streven.
Hoe gaat de Minister het streven om 90% van de bedrijven de
OESO-richtlijnen voor verantwoord ondernemen onderschrijven koppelen
aan de problemen die nu zichtbaar worden in de keten, zowel aan vraag
en aanbod kant?
69. Antwoord van het kabinet:
De problemen die nu met de COVID-19 crisis zichtbaar worden in
productie- en toeleveringsketens laten wederom de noodzaak
zien van het toepassen van gepaste zorgvuldigheid door bedrijven. Het kabinet verwacht van alle bedrijven dat ze de OESOrichtlijnen naleven en zal dit blijven benadrukken in gesprekken
met bedrijven. In de stimuleringscampagne die in het kader van
de 90-procent doelstelling wordt gestart kunnen de actuele
problemen meegenomen worden ter illustratie van het belang van
het onderschrijven van de OESO-richtlijnen.
Waar moeten we concreet aan denken als het gaat over een «intensieve
stimuleringscampagne» om bedrijven er toe te bewegen de OESO-richtlijnen te onderschrijven? Betekent dit ook dat er positieve en/of negatieve
prikkels worden geïntroduceerd, vragen de leden van de SP-fractie.
70. Antwoord van het kabinet:
In het antwoord op vraag 18 wordt de campagne toegelicht.
Onderschrijving van de OESO-richtlijnen wordt al als positieve
prikkel gebruikt, bijvoorbeeld in het handelsinstrumentarium van
het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Deze worden bij bedrijven
onder de aandacht gebracht. Nieuwe positieve en/of negatieve
prikkels zijn vooralsnog niet voorzien als onderdeel van deze
stimuleringscampagne.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

25

In haar brief van 3 april jl. spreekt de Minister van «kansen» door de
herschikking van de handelsketens voor het integreren van maatschappelijk verantwoord ondernemen. De leden van de SP-fractie vragen of de
Minister in detail kan uitleggen welke herschikking zij ziet gebeuren en
hoe zij de kansen gaat gebruiken om het IMVO-beleid effectiever te laten
zijn?
71. Antwoord van het kabinet:
Uit de stakeholderconsultaties met bedrijfsleven (zie vraag 55)
blijkt dat veel internationaal opererende bedrijven hun toeleveringsketens opnieuw tegen het licht houden om onder andere
toeleveringsrisico’s in kaart te brengen. In deze hernieuwde
analyse van risico’s in de toeleveringsketen kan tevens worden
gekeken naar risico’s voor mens en milieu. In die zin kan de
herschikking van handelsketens dus een kans zijn om maatschappelijk verantwoord ondernemen een prominentere plek te geven
in de keuzes van het bedrijfsleven.
In een oproep van de Sociaaleconomische Raad die 26 mei jl. werd
gepubliceerd worden overheden en bedrijfsleven opgeroepen gehoor te
geven aan de aanbevelingen van de OESO, ILO, Global Impact en het
convenant Duurzame Kleding en Textiel.25 Gaat de Minister gehoor geven
aan deze aanbevelingen, zoals het beter benadrukken van IMVO-richtlijnen bij staatssteun? Zo nee, waarom niet? Zo ja, kan zij uiteenzetten per
aanbeveling op welke manier zij dit vormgeeft in haar beleid?
72. Antwoord van het kabinet:
De aanbevelingen vallen in twee categorieën uiteen, namelijk
aanbevelingen gericht aan overheden en aanbevelingen gericht
aan bedrijven.
De aanbevelingen gericht aan overheden hebben betrekking op
het bieden van steunpakketten aan bedrijven, het bieden van
inkomenssteun op de korte termijn en het bevorderen van sociale
zekerheid op de middellange termijn.
Wat betreft de aanbeveling van de OESO om IMVO als voorwaarde op te nemen voor steunmaatregelen aan bedrijven bekijkt
het kabinet hoe bedrijven gestimuleerd kunnen worden de
OESO-richtlijnen en UNGP’s toe te passen. Zie hiervoor ook het
antwoord op vraag 60.
De aanbeveling om IMVO-standaarden te gebruiken om risico’s te
identificeren wordt van harte ondersteund, het Nederlandse
IMVO-beleid gaat uit van twee internationale IMVO-standaarden:
de OESO-richtlijnen voor multinationale organisaties en de UN
Guiding Principles on Business and Human Rights.
De aanbeveling van de OESO om ook via overheidsinkoop te
sturen op de naleving van IMVO-standaarden door bedrijven
naleven wordt ook van harte ondersteund. Voor de Rijksinkoop is
dit ook vastgelegd in de inkoopstrategie van het Rijk, inkopen
met impact.
Voor wat betreft de aanbeveling van de OESO om mogelijkheden
voor geschillenbeslechting en toegang tot herstel toegankelijk te
maken wanneer bedrijven IMVO-standaarden niet naleven, geldt
25

Sociaal Economische Raad, 26 mei 2020, «Oproep voor internationaal MVO in tijden van
coronacrisis», https://www.ser.nl/nl/actueel/Nieuws/imvo-tijden-van-coronacrisis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

26

dat er geen nieuwe mechanismen in het leven zijn geroepen. Bij
het Nationaal Contactpunt voor de OESO-richtlijnen (NCP)
kunnen getroffenen terecht met klachten over de naleving van
OESO-richtlijnen door bedrijven, ook in tijden van deze crisis.
Met waardering is kennis genomen van de «Gezamenlijke
Verklaring» van multistakeholder-initiatieven26, waaronder het
convenant Duurzame kleding- en textiel, en de Global Call for
Action van de ILO over een verantwoorde aanpak van de
COVID-19 crisis in de gehele productieketen van de textielsector.27 De ILO en de multistakelderinitiatieven roepen
overheden op de wereldwijde kledingindustrie te ondersteunen
en fabrikanten te helpen de economische ontwrichting als gevolg
van de COVID-19-pandemie te overleven en het inkomen, de
gezondheid en de werkgelegenheid van kledingmedewerkers te
beschermen. Dit vraagt ook om werk te maken van duurzame
systemen van sociale bescherming voor een rechtvaardiger en
veerkrachtiger kledingindustrie. Als deelnemer in het textielconvenant heeft de overheid het MSI Joint Statement over COVID-19
voor de textielsector onderschreven.
Nederland spant zich in om de grote hulpbudgetten van de
multilaterale instellingen als de Wereldbank, IFC en de EU voor de
aanpak van COVID-19 ook te richten op het bevorderen van
systemen voor sociale zekerheid. Nederland trekt hierbij op met
de ILO, zowel op internationaal niveau als in de door de ILO
geprioriteerde productielanden. Nederland wijst daarbij op het
nut van de met Nederlandse steun berekende ILO benchmarks
voor kosten van levensonderhoud in productielanden. Deze
benchmarks voor leefbare lonen bieden een goede basis voor het
tot stand komen van sociale zekerheidssystemen.
De aanbevelingen van de genoemde organisaties hebben ook
betrekking op de rol van bedrijven. De aanbevelingen betreffen
goede inkooppraktijken, het bevorderen van veilig en gezond
werken, het in dialoog treden met leveranciers in de toeleveringsketen en het bijdragen aan de kosten van sociale zekerheid. Het
kabinet steunt deze aanbevelingen. Via de IMVO-convenanten zet
de overheid zich in voor een goede uitvoering hiervan. Dit betreft
ook communicatie over het openstaan van de klachten- en
geschillenprocedure van het textielconvenant, in geval er
klachten zijn van leveranciers over de inkooppraktijken van
bedrijven die lid zijn van het textielconvenant.
Een ander gevolg van de wereldwijde coronapandemie is het effect op
kinderarbeid. De leden van de SP-fractie zijn verontrust over de berichten
van het ILO dat ervoor waarschuwt dat kinderarbeid weer gaat toenemen,
zoals in de ebolacrisis het geval was.28 Is de Minister zich bewust van dit
risico en zo ja, wat gaat zij hierop ondernemen?
73. Antwoord van het kabinet:
Het kabinet is bekend met deze zorgen en deelt ze ook. Het risico
op kinderarbeid neemt toe als gevolg van verlies aan inkomsten
van het gezin en omdat kinderen tijdelijk niet naar school
26
27
28

www.fairwear.org/covid-19-dossier/covid-19-garment-industry-coalition-statement/
COVID-19: Action in the Global Garment Industry
Internationale Arbeidsorganisatie, mei 2020, «COVID-19 impact on child labour and forced
labour: The response of the IPEC+ Flagship Programme», https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/
public/---ed_norm/---ipec/documents/publication/wcms_745287.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

27

kunnen. Waar dit speelt, wordt in de programma’s met
overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties die
Nederland financiert, bekeken hoe de activiteiten opgeschaald
kunnen worden om dit te voorkomen.
Ook hebben de door Nederland gesteunde onderwijspartners
Education Cannot Wait en het Global Partnership for Education
COVID-19 respons programma’s opgezet om kinderen zo snel
mogelijk naar school te krijgen in landen waar dat mag.
Tot slot richt de kabinetsinzet op verduurzaming van handelsketens zich sterker dan voorheen op leefbaar loon en leefbaar
inkomen, om gebrek aan inkomsten van ouders, als grondoorzaak
van kinderarbeid, te adresseren.
Deelt de Minister de mening dat we door de omstandigheden niet kunnen
wachten met het opstellen van de algemene maatregel van bestuur in het
kader van de Wet Zorgplicht Kinderarbeid? Zo nee, waarom niet?
74. Antwoord van het kabinet:
Het kabinet deelt de urgentie. Omwille van effectieve wetgeving
is het van belang de uitkomsten en aanbevelingen van het project
«IMVO-maatregelen in perspectief» mee te nemen. De initiatiefnemer van de Wet Zorgplicht Kinderarbeid heeft daar dan ook om
verzocht. Daarom gaat de uitwerking van de algemene maatregel
van bestuur (AMvB) dit najaar van start. Zie ook antwoord vraag
58.
De leden van de PvdA-fractie hebben naast hetgeen geagendeerd voor dit
schriftelijke overleg ook met belangstelling kennisgenomen van het recent
uitgebrachte AIV-advies over de internationale rol die Nederland kan
spelen bij de wereldwijde bestrijding van COVID-19. Zij kijken uit naar de
kabinetsreactie hierop. Zij hopen dat de uitwerking van het AIV-advies
onder andere bijdraagt aan het verbeteren van de positie van mensen die
het zwaarst lijden onder de coronacrisis, waaronder veel mensen die aan
de onderkant van productieketens werken. Is de Minister in dit licht
bekend met de activiteiten van Duitsland, waar men ervoor heeft gekozen
directe financiële hulp te bieden aan Bangladesh om hen onder meer te
steunen bij het verbeteren van een sociaal vangnet voor arbeiders? Wat is
haar reactie hierop?
75. Antwoord van het kabinet:
Nederland heeft de overheid van Bangladesh gewezen op de
Nederlandse bijdrage aan het VN-trustfund voor COVID-19 en
aangegeven dat Bangladesh daarop een beroep kan doen. De
Duitse inspanning wordt met belangstelling gevolgd. Nederland
onderhoudt nauw contact met de ILO over de aanpak in textielproducerende landen, waaronder Bangladesh.
De coronacrisis maakt de verdeling van welvaart binnen productieketens
niet alleen pijnlijk zichtbaar, maar vergroot deze ook. Zoals zo vaak zijn het
vooral vrouwen en kinderen die hier als eerste de dupe van (dreigen te)
worden. Zo waarschuwt onder meer de Internationale Arbeidsorganisatie
voor een toename van kinderarbeid, ook in internationale productieketens, als gevolg van de corona uitbraak. Bijvoorbeeld doordat ouders
niet meer naar het werk kunnen of ziek worden. Kan de Minister aangeven
welke mogelijkheden zij ziet om via het (Nederlands) bedrijfsleven én via
afspraken met lokale overheden eraan bij te dragen dat juist zij extra
worden beschermd? En erkent de Minister in dit licht dat het essentieel is
om ervoor te zorgen dat inkopende bedrijven zich bewust zijn van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

28

(groeiende) risico’s op kinderarbeid in hun productieketens, juist in
crisistijd?
76. Antwoord van het kabinet:
Het kabinet erkent dat het belangrijk is dat inkopende bedrijven
zich bewust zijn van de (toenemende) risico’s op kinderarbeid in
de keten, als gevolg van COVID-19, en dat kinderen daarom goed
beschermd moeten worden. Zie ook het antwoord op vraag 73.
De leden wijzen erop dat dit nog altijd volstrekt onvoldoende het geval is,
en dringen er daarom op aan om vaart te maken met de uitwerking van de
algemene maatregel van bestuur die nodig is voor de implementatie van
de Wet Zorgplicht Kinderarbeid. Graag een reactie van de Minister.
77. Antwoord van het Kabinet:
Zoals met de Eerste Kamer is afgesproken, zal de uitwerking van
de algemene maatregel van bestuur (AMvB) in het najaar 2020
van start gaan, wanneer de evaluatie van de IMVO-convenanten is
afgerond. Zie aanvullend de beantwoording van vraag 58 en 74.
In de internationale strijd tegen corona zijn de leden het hartstochtelijk
eens met de oproep van het gelegenheidscollectief «Build Back Better»,
bestaande uit verschillende maatschappelijke organisaties. Zij achten het
hoogtijd dat leefbare lonen in landen en sectoren worden gedefinieerd. En
dat bedrijven daarop hun handelen kunnen afstemmen. Erkent de Minister
het groeiende belang van leefbaar loon om de wereld uit deze coronacrisis te trekken?
78. Antwoord van het kabinet:
De crisis heeft een tweeledig effect op werknemers in ontwikkelingslanden. Enerzijds lopen zij gezondheidsrisico’s, anderzijds
worden zij getroffen door baanverlies als gevolg van de sterke
daling in de vraag naar producten. Leefbare lonen kunnen hier
een positieve bijdrage aan leveren, doordat ze mensen in staat
stellen enige financiële buffers op te bouwen en daarmee de
klappen van bijvoorbeeld werkloosheid enigszins op te vangen.
Daarnaast kunnen de benchmarks voor leefbare lonen door
overheden worden gebruikt bij het opzetten van systemen voor
sociale zekerheid in het kader van «Building Back Better». Het
kabinet financiert de ILO ten behoeve van het berekenen van
deze benchmarks.
En hoe kijkt de Minister aan tegen de oproep van dezelfde organisaties
om leefbaar loon tot een mensenrecht te maken?
79. Antwoord van het kabinet:
Het recht op eerlijke beloning is reeds een mensenrecht en is
vastgelegd in artikel 23 van de Universele Verklaring van de
Rechten van de Mens. Het gaat erom dit recht in de praktijk te
realiseren. Het kabinet spant zich daarvoor in door financiële
steun aan de ILO, die nu in staat is op uniforme wijze voor ieder
land kosten van levensonderhoud te berekenen en door het
politiek te agenderen, bijvoorbeeld door het organiseren van de
tweedaagse mondiale conferentie over leefbaar loon «The only
way is up» die eind 2019 plaats vond. Leefbaar loon als mensenrecht wordt ook bevorderd in IMVO-convenanten voor de
textielsector, sierteelt en voedingsmiddelen.
Een belangrijk moment om verantwoord ondernemen de norm te maken
ligt tevens verscholen in de steunpakketten die momenteel door het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

29

kabinet worden opgetuigd, verlengd en aangepast. Wat is in dit kader de
inzet van de Minister bij de vormgeving van het steunpakket 2.0
(geweest)?
80. Antwoord van het kabinet:
Het kabinet verwacht van bedrijven dat zij conform hun verantwoordelijkheid onder de OESO-richtlijnen en de UNGP’s
bestaande en nieuwe risico’s identificeren en aanpakken. Voor de
steunmaatregelen aan bedrijven geldt dat ook in deze fase van de
crisis het belang van duurzaamheid en internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen (IMVO). Waar het gaat om
steunpakketten voor bedrijven en steun voor individuele
bedrijven is ook IMVO (OESO-richtlijnen en UN Guiding
Principles) relevant.
De Minister en het kabinet erkennen het belang van de naleving van
IMVO-richtlijnen door bedrijven, maar heeft zij er ook voor gepleit dit een
wezenlijk onderdeel te laten zijn van de voorwaarden die aan Nederlandse
bedrijven worden gesteld? Heeft zij bijvoorbeeld het Deense voorbeeld
onder de aandacht gebracht van haar kabinetscollega’s, waar de naleving
van internationale IMVO-richtlijnen voorwaardelijk zijn gesteld?
81. Antwoord van het kabinet:
Zie het antwoord op vraag 60 en 80.
De leden zijn bezorgd over signalen dat autoritaire regimes de coronacrisis in toenemende mate misbruiken om de ruimte van het maatschappelijk middenveld, zoals NGO’s en vakbonden, verder in te perken. Deelt
de Minister deze zorgen, en is zij bereid om in gesprek te gaan met
organisaties vanuit de Power of Voices-partnerschappen om te bezien
waar momenteel de grootste noden liggen en welke hulp geboden kan
worden? Welke rol ziet de Minister hierbij in het bijzonder voor het
Nederlandse en internationale bedrijfsleven?
82. Antwoord van het kabinet:
Ja, deze zorgen worden gedeeld. Dit gesprek wordt al gevoerd al
met de huidige partners onder Samenspraak en Tegenspraak.
Daarnaast zal dit zeker ook een onderwerp zijn dat de komende
maanden verder besproken zal worden met de geselecteerde
allianties onder Power of Voices partnerschappen en andere
instrumenten onder het beleidskader Versterking Maatschappelijk
Middenveld.
Van Nederlandse bedrijven verwacht het kabinet dat zij risico’s
op mensenrechtenschendingen, waaronder bijvoorbeeld de
bedreiging van mensenrechtenactivisten, in hun waardeketen in
kaart brengen, waar mogelijk voorkomen dan wel aanpakken.
Het kabinet noemt IMVO en de OESO-richtlijnen in de Kamerbrief over het
tweede noodpakket «relevant». De leden van de ChristenUnie-fractie zijn
van mening dat de OESO-richtlijnen ook als voorwaarden voor steun
dienen te worden gesteld. Is de Minister dat men hen eens?
83. Antwoord van het kabinet:
Het kabinet verwacht van bedrijven dat zij conform hun verantwoordelijkheid onder de OESO-richtlijnen en de UNGP’s
bestaande en nieuwe risico’s identificeren en aanpakken. Voor de
steunmaatregelen aan bedrijven geldt dat ook in deze fase van de
crisis het belang van duurzaamheid en internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen (IMVO). Waar het gaat om
steunpakketten voor bedrijven en steun voor individuele

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

30

bedrijven is ook IMVO (OESO-richtlijnen en UN Guiding
Principles) relevant.
Op welke manier is de Minister van plan MVO-normen te betrekken bij de
steunpakketten die aan bedrijven worden verleend? Zou het in elk geval
niet in de rede liggen als de MVO-voorwaarden die gelden bij steun aan
bedrijven door het Ministerie van Buitenlandse Zaken ook van toepassing
zouden zijn op de steunpakketten en specifieke steun die aan individuele
grote bedrijven wordt verleend? Deze leden vernemen graag een reactie
van de Minister op deze vragen.
84. Antwoord van het kabinet:
Zie het antwoord op vraag 60 en 80.
De coronacrisis richt de aandacht ook op de productie van medische
hulpmiddelen. De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen zich af
hoe het kabinet in de komende periode rekening houdt met verantwoorde
productieketens in aanbestedingen en inkoop van bijvoorbeeld medische
hulpmiddelen? Of is het door de grote afhankelijkheid van Aziatische
producenten feitelijk onmogelijk om arbeidsnormen te respecteren?
85. Antwoord van het kabinet:
Het kabinet vindt het van belang om via inkoop bij te dragen aan
de realisatie van maatschappelijke doelen. Deze maatschappelijke opgave hebben we dan ook de kern van onze inkoopstrategie «Inkopen met impact» gemaakt. Deze strategie blijft ook de
komende periode het uitgangspunt. Één van deze doelen waar we
met inkoop een bijdrage aan leveren is de bevordering van
arbeidsomstandigheden in toeleveringsketens. Dit wordt onder
andere gedaan door het verplicht toepassen van het Rijksinkoopkader internationale sociale voorwaarden (ISV) in tien risicocategorieën boven de Europese aanbestedingsdrempel. De inkoop van
medische hulpmiddelen voor de zorg is geen reguliere inkoop
binnen één van de huidige categorieën.
Vanwege het belang van de Volksgezondheid was de situatie
tijdens de huidige COVID-19 crisis dusdanig dat het ontbrak aan
opties en aan tijd om onderzoek te doen naar maatschappelijk
verantwoorde productie. Voor opdrachten in de toekomst waarbij
de urgentie minder groot is zal zoveel mogelijk rekening
gehouden worden met de uitgangspunten van de rijksinkoopstrategie en het ISV-beleid.
De EU is zich aan het beraden op mogelijke strategieën om te
zorgen dat tijdens een volgende pandemie of andere crisis de
benodigde essentiële gezondheidsproducten beschikbaar zijn.
Een van de strategieën kan zijn het flexibeler en weerbaarder
maken van internationale waardeketens. Als Europa voor een
product minder afhankelijk wordt van één land of van één of
enkele bedrijven, wordt de aanvoer minder kwetsbaar voor
verstoringen en kunnen we strengere eisen stellen aan verantwoorde productie. Diversificatie van waardeketens (als maatregel
om risico te mitigeren) is in de eerste plaats een verantwoordelijkheid van bedrijven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

31

Hoe beoordeelt de Minister de arbeidsomstandigheden bijvoorbeeld bij
Top Glove in Maleisië?29
86. Antwoord van het kabinet:
Bevordering van de naleving van internationale arbeidsnormen
door bedrijven maakt deel uit van het IMVO-beleid. Het is echter
niet aan het kabinet om een oordeel te geven over de arbeidsomstandigheden bij specifieke producenten zoals bijvoorbeeld Top
Glove in Maleisië. Zie aanvullend de beantwoording van vraag 85.
Overig
Een prangend voorbeeld van het falende IMVO-beleid is in de ogen van de
GroenLinks-fractie de olie- en gassector. Deze sector heeft tot nu toe
geweigerd, ondanks aandringen van de Minister, om een plan van aanpak
op te stellen voor IMVO. Dit terwijl juist door de olie- en gassector met
een zekere mate van minachting over de OESO-richtlijnen heen wordt
gewalst. De leden van de GroenLinks-fractie vragen welke maatregelen de
Minister nog in haar ambtstermijn voornemens is te nemen om de olieen gassector te dwingen tot het voeren van een adequaat IMVO-beleid.
87. Antwoord van het kabinet:
In de Kamerbrief van 18 april 2019 (Kamerstuk 26 485, nr. 306)
inzake kabinetsreactie NCP-rapport naleving OESO-richtlijnen
door de Nederlandse olie- en gassector heeft het kabinet aangegeven graag te zien dat de olie- en gassector een gezamenlijk
plan van aanpak ontwikkelt voor Internationaal Maatschappelijk
Verantwoord Ondernemen. In deze Kamerbrief geeft het kabinet
aan dat de brancheorganisaties VNPI (Vereniging Nederlandse
Petroleum Industrie), VOTOB (Vereniging van Onafhankelijke
Opslagbedrijven), NOVE (Nederlandse Organisatie voor de
Energiebranche) en IRO (Industriële Raad voor de Olie- en
Gasindustrie) een rol behoren te spelen bij dit gezamenlijke plan
van aanpak. Ook heeft het kabinet de sector gevraagd dit plan
uiterlijk in het eerste kwartaal van 2020 publiek te maken; dit is
bij het verstrijken van de termijn niet gepresenteerd.
Op 8 mei jl. heeft het Ministerie van Buitenlandse Zaken de
brancheorganisaties hierop aangesproken en daarbij aangegeven
dat hun leden in ieder geval zelf transparant behoren te zijn over
hun gepaste zorgvuldigheid, in lijn met de verwachting van het
kabinet dat bedrijven de OESO-richtlijnen naleven. Ook worden
deze ontwikkelingen meegenomen in de overwegingen omtrent
de herziening van het IMVO-beleid.
Het ministerie is een proces gestart voor de herziening van het Nationaal
Actieplan voor Mensenrechten en het Bedrijfsleven (NAP) naar aanleiding
van de motie van het lid Van Ojik vorig jaar (Kamerstuk 32 735, nr. 252).
Kan de Minister inmiddels aangeven wanneer zij verwacht het herziene
NAP te publiceren?
88. Antwoord van het kabinet:
De herziening van het Nationaal Actieplan voor Bedrijfsleven en
Mensenrechten (NAP) is van start gegaan met een onafhankelijke
analyse van Nederlands overheidsbeleid ten opzichte van de

29

Financieel Dagblad, 26 april 2020, «Coronapandemie is zegen voor Maleisische schoenenfabrikanten», https://fd.nl/ondernemen/1342444/coronapandemie-is-zegen-voor-maleisischehandschoenenfabrikanten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

32

UNGP’s. Deze analyse wordt deze zomer afgerond. Het kabinet
zal een reactie hierop aan de kamer sturen.
Het kabinet kan het gehele NAP pas uitwerken na besluitvorming
over eventueel nieuw IMVO-beleid, omdat dit beleid invulling
geeft aan een gedeelte van de UNGP’s.
Tot slot vragen de leden van de GroenLinks-fractie naar de voortgang van
de totstandkoming van een bindend VN verdrag voor mensenrechten en
bedrijfsleven. Deze leden vragen wat de Minister de afgelopen maanden
heeft ondernomen om steun te verwerven binnen de EU voor een
gezamenlijke, inhoudelijke en constructieve inzet.
89. Antwoord van het kabinet:
De afgelopen maanden heeft Nederland nauw samengewerkt met
acht gelijkgezinde lidstaten (België, Spanje, Finland, Frankrijk,
Ierland, Italië, Oostenrijk en Polen) om steun te verwerven voor
een gezamenlijke EU-inzet voor de volgende sessie van de
open-ended intergovernmental working group on transnational
corporations and other business enterprises with respect to
human rights (OEIGWG) met het oog op een VN-verdrag bedrijfsleven en mensenrechten. De groep vraagt de Europese Commissie
en EDEO om een juridische analyse van de verdragstekst en om
een helder tijdpad, zodat de verdere voorbereiding van de
EU-inbreng goed gecoördineerd kan worden tussen de instellingen en de lidstaten.
Tijdens de consultaties rond het verdrag op 29 mei jl. heeft de
EU-delegatie namens de lidstaten een gezamenlijke verklaring
uitgesproken om steun aan de agenda met betrekking tot
mensenrechten en bedrijfsleven, binnen en buiten de EU, te
benadrukken. De verklaring verwelkomt verbeteringen ten
opzichte van de eerdere concepttekst van het verdrag(de zero
draft), en vraagt aandacht voor inhoudelijke tekortkomingen,
zoals de onduidelijke definities.
Ook vragen deze leden of de Minister bereid is om een brief te sturen aan
de Europese Commissie, indien mogelijk samen met collega-Ministers,
met het verzoek om tot een dergelijke inzet te komen?
90. Antwoord van het kabinet:
De Europese Commissie, alsook EDEO, zijn bekend met de door
onder andere Nederland wenselijk geachte totstandkoming van
een gezamenlijke EU-inzet. Een brief aan de Europese Commissie
op ministersniveau zou dit pleidooi kracht bij kunnen zetten, mits
ondertekend door een voldoende groot aantal lidstaten. Op dit
moment zijn onvoldoende lidstaten bereid om zich achter een
dergelijke brief te scharen. Vandaar dat tot de acties genoemd in
antwoord 89 is over gegaan.
Met betrekking tot de convenanten hebben de leden van de SP-fractie ook
een aantal vragen. In antwoord op schriftelijke vragen van de zijde van de
SP-fractie (Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 2820) over de transparantie van de IMVO convenanten wordt tot verbazing van de SP-fractie
gesteld dat een vertrouwensprotocol nodig zou zijn voor succesvolle
implementatie van de convenanten. De leden van de SP-fractie vragen de
Minister of zij bewijs heeft voor de stelling dat de convenanten succesvol
zouden zijn? En hoe de vermeende correlatie met het vertrouwensprotocol hier een bijdrage aan zou leveren?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

33

91. Antwoord van het kabinet:
Met de beantwoording van de schriftelijke vragen van de SP
fractie is niet bedoeld vooruit te lopen op een antwoord op de
vraag of het voedingsmiddelenconvenant succesvol is. In de
beantwoording wordt gesteld dat het uitwisselen van informatie
van belang is voor succesvolle implementatie van het convenant.
Ook wordt aangegeven dat het vertrouwelijkheidsprotocol de
toepassing van nationale en internationale wet- en regelgeving op
het gebied van mededinging en privacy borgt.
De leden van de SP-fractie stellen het op prijs dat een deel van de notulen
van de vergadering van de stuurgroep van het levensmiddelen convenant
met de Kamer is gedeeld. Hierin kunnen de leden lezen dat de notulen van
de stuurgroep vergaderingen vanaf de start het dit convenant publiek
zullen worden gemaakt. Kan de Minister erop toezien dat zodra dit publiek
is gemaakt, deze notulen wederom met de Kamer gedeeld worden?
Bovendien, zo vragen de leden, merken de betrokken partijen enige
gevolgen van deze eenmalige transparantie? Zo niet, kan dit aanleiding
zijn tot meer structurele transparantie van de IMVO-convenanten?
92. Antwoord van het kabinet:
De stuurgroep van het voedingsmiddelen convenant kan, al dan
niet op verzoek, besluiten om notulen van de vergadering publiek
te maken. Voordat stukken kunnen worden gepubliceerd, moet
het secretariaat erop toezien dat deze geen concurrentiegevoelige informatie bevatten of naar opvattingen van personen
en/of geledingen verwijzen.
In het geval van het verzoek van de Keuringsdienst van Waarde is
in samenspraak besloten om alleen relevante stukken met
betrekking tot de casus die zij onderzochten te delen. De partijen
zijn bereid om volledige openheid te bieden wanneer daartoe een
geconcretiseerd verzoek wordt ingediend. De partijen zijn niet
voornemens om, zonder verzoek daartoe, alle stukken openbaar
te maken. De SP kan hiertoe een verzoek indienen.
De partijen merken in positieve en in negatieve zin geen gevolgen
van het besluit om stukken publiek te maken. Er is momenteel
geen verdere aanleiding om transparantie van de
IMVO-convenanten te veranderen.
Een tweede punt met betrekking tot de convenanten is de aanslepende
kwestie van de olie- en gassector. In antwoord op schriftelijke vragen
aangaande de Pluspetrol zaak (Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr.
2568) blijkt dat de sector blijft weigeren een plan van aanpak te publiceren. Ondanks de oproep hiertoe van het kabinet. De leden van de
SP-fractie zijn boos over de blijvende weigering van de olie- en gassector
om hun verantwoordelijkheid te nemen en hopen dat hetzelfde geldt voor
de Minister. De leden vragen dan ook of de Minister de sector kan
sanctioneren op het niet nakomen van een opdracht van het kabinet? Is de
Minister bereid om de volledige sector uit te sluiten van handelsmissies
als het beloofde plan van aanpak niet voor de zomer wordt gepubliceerd?
Zo nee, waarom niet?
93. Antwoord van het kabinet:
Het presenteren van een gezamenlijk plan van aanpak is een
aanbeveling uit het onderzoek Compliance of the Dutch Oil and
Gas Sector to OECD Guidelines uitgevoerd door CE Delft. Het
kabinet heeft deze aanbeveling overgenomen en de sector
opgeroepen hieraan gehoor te geven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

34

Het toepassen van gepaste zorgvuldigheid in lijn met de
OESO-richtlijnen is de verantwoordelijkheid van individuele
bedrijven. Vanuit de OESO-richtlijnen wordt aanvullend sectorale
samenwerking gestimuleerd. Momenteel bevordert het kabinet
deze sectorale aanpak op basis van vrijwilligheid. Het uitblijven
van een gezamenlijk plan van aanpak voor IMVO van de olie- en
gassector wordt wel meegenomen in de overwegingen omtrent
de herziening van het IMVO-beleid. Het is niet mogelijk om op
basis van het uitblijven van dit gezamenlijk plan van aanpak de
gehele olie- en gassector te sanctioneren. Daarmee is het ook
niet mogelijk om de sector uit te sluiten van handelsmissies.
Toepassing van de OESO-richtlijnen op bedrijfsniveau is hiervoor
leidend.
Tot slot vragen de leden van de SP-fractie zich af wat de stand van zaken
is met betrekking tot de onderhandelingen over het Binding Treaty on
Business and Human Rights dat bij de VN gaande is?
94. Antwoord van het kabinet:
Zie beantwoording vraag 89.
Blijft het proces gewaarborgd gedurende de coronapandemie, zodat er
geen onnodige vertraging plaatsvindt?
95 Antwoord van het kabinet:
De open informele consultaties over het verdrag hebben plaatsgehad, [resp. zullen plaats hebben] op 29 mei en 12 juni 2020 via
een videoverbinding. De zesde sessie van de onderhandelingen
zullen zoals nu gepland van 26-30 oktober 2020 plaatsvinden en
de tweede draft verdragstekst zal eind juni 2020 gedeeld worden.
Dit betekent dat er vooralsnog geen vertraging verwacht wordt.
Tot slot hebben de leden met teleurstelling geconstateerd dat de olie- en
gassector, ondanks inmiddels herhaaldelijke verzoeken vanuit onder meer
het Nationaal Contactpunt van de OESO, geen plan van aanpak met
betrekking tot IMVO heeft gepubliceerd. De Minister zegde eerder in
antwoorden op schriftelijke vragen toe de sector hier opnieuw toe op te
roepen. Kan zij aangeven wat zij tot dusverre heeft ondernomen en welke
resultaten dit heeft opgeleverd? Hoe apprecieert de Minister de houding
van deze sector?
95. Antwoord van het kabinet:
Op 8 mei jl. heeft het Ministerie van Buitenlandse Zaken de
brancheorganisaties hierop aangesproken en daarbij opgeroepen
om hun leden te vragen in ieder geval zelf transparant te zijn over
hun gepaste zorgvuldigheid, in lijn met de verwachting van het
kabinet dat bedrijven de OESO-richtlijnen naleven. Ook worden
deze ontwikkelingen meegenomen in de overwegingen omtrent
de herziening van het IMVO-beleid. Zie aanvullend de beantwoording van vragen 87 en 93.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 26 485, nr. 330

35