Eindrapportage
Werkwijze ZSM en Rechtsbijstand

Document titel
Document versie
Schrijvers

Eindrapportage Werkwijze ZSM en Rechtsbijstand
28 september 2015
Erasmus Universiteit Rotterdam

Document type
Project nummer
Oplever datum
Opdrachtgever
Aantal pagina’s
Kernwoorden

Gabriele Jacobs, Mark van der Giessen, Elisabeth Brein,
P. Saskia Bayerl, Joost Verbaan, Thom Thuis
Eindrapport
2534
28 september 2015
WODC
92
ZSM, rechtsbijstand, rechtsbescherming verdachten, efficiëntie
afdoeningsproces, kosten politie, kwantitatief onderzoek, kwalitatief
onderzoek, onderzoeksresultaten.

1

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave ........................................................................................................................................ 2
Leesvervangende samenvatting en conclusie ......................................................................................... 4
Executive summary and conclusion ........................................................................................................ 9
1.

Inleiding ......................................................................................................................................... 14

2.

Aanleiding ...................................................................................................................................... 15

3.

De werkwijze ZSM en Rechtsbijstand............................................................................................ 16
Leeswijzer .......................................................................................................................................... 16

4.

3.1.

De reguliere ZSM-werkwijze .................................................................................................. 16

3.2.

De pilot werkwijze van ZSM en Rechtsbijstand ..................................................................... 17

3.2.1.

Algemene procedure van de pilot werkwijze ................................................................ 17

3.2.2.

Beschrijving van de pilot................................................................................................ 20

Onderzoeksvragen en –aanpak ..................................................................................................... 22
Leeswijzer .......................................................................................................................................... 22

5.

4.1.

Onderzoeksvragen ................................................................................................................. 22

4.2.

Onderzoeksaanpak ................................................................................................................ 23

4.2.1.

Kwantitatieve aanpak .................................................................................................... 24

4.2.2.

Kwalitatieve aanpak ...................................................................................................... 25

Resultaten evaluatie werkwijze ZSM en Rechtsbijstand ............................................................... 28
Leeswijzer .......................................................................................................................................... 28
5.1.

Thema 1: onderzoeksvragen efficiency ................................................................................. 28

5.1.1.

Voorkeursadvocaat........................................................................................................ 28

5.1.2.

Face-to-face ................................................................................................................... 32

5.1.3.

Verzet ............................................................................................................................ 33

5.1.4.

Instroom ........................................................................................................................ 34

5.1.5.

Doorlooptijd .................................................................................................................. 38

5.1.6.

Tolken ............................................................................................................................ 41

5.2.

Thema 2: onderzoeksvragen rechtsbescherming verdachte ................................................. 42

5.2.1.

Rechtsbijstand ............................................................................................................... 42

5.2.2.

Afdoeningen .................................................................................................................. 46

5.2.3.

IVS .................................................................................................................................. 48

5.2.4.

Videoverbinding – gebruikersgemak en kwaliteit ......................................................... 51

5.2.5.

Informatie-uitwisseling.................................................................................................. 52

5.3.

Thema 3: onderzoeksvragen kosten ...................................................................................... 54

5.3.1.

Kosten van gesubsidieerde rechtsbijstand .................................................................... 54

5.3.2.

Incidentele en structurele kosten voor politie, OM en Raad voor Rechtsbijstand ....... 62

6.

Samenvatting bevindingen ............................................................................................................ 65

7.

Conclusie ....................................................................................................................................... 70

2

Bijlage A: Begrippenlijst ......................................................................................................................... 71
Bijlage B: Categorie B-zaken .................................................................................................................. 74
Bijlage C: Interview protocol ................................................................................................................. 75
Bijlage D: NVivo coderingen categorieën .............................................................................................. 78
Bijlage E: Protocol en resultaten van de logboeken .............................................................................. 80
Bijlage F: Advies Werkgroep ‘ZSM en Rechtsbijstand’ .......................................................................... 83
Bijlage G: Selectie, ontdubbeling en koppeling definitieve dataset...................................................... 85
Bijlage H: Indicatoren in het koppelbestand per leverancier ................................................................ 90

© 2015 WODC, Ministerie van Veiligheid en Justitie, auteursrecht voorbehouden.

3

Leesvervangende samenvatting en conclusie
Het is van groot belang om toegang tot rechtsbijstand binnen de ZSM-werkwijze zorgvuldig vorm te
geven. Iedere verdachte heeft recht op consultatie van een advocaat, voorafgaand aan het eerste
verhoor door de politie. Van verschillende zijden is echter de zorg geuit dat verdachten in veel
gevallen binnen de reguliere ZSM-werkwijze afstand doen van hun recht op consultatiebijstand
zonder zich bewust te zijn van de mogelijke gevolgen. De werkgroep ‘ZSM en Rechtsbijstand’ heeft in
2013 het advies uitgebracht om de verdachte voorafgaand aan het eerste politieverhoor standaard
te voorzien van rechtsbijstand (eerste consult).1 Verdachten mogen dan alleen nog afstand doen van
rechtsbijstand tegenover een (piket)advocaat. Daarnaast heeft de verdachte recht op bijstand van
een advocaat in het kader van de afdoeningsbeslissing in geval de officier van Justitie voornemens is
een directe afdoening op te leggen (tweede consult). Het eerste contact tussen de advocaat en de
verdachte vindt in beginsel plaats via een videoverbinding. In 2014 is in drie pilotregio’s (Rotterdam,
Midden-Nederland en Oost-Nederland) gestart met deze werkwijze.
Het doel van het huidige onderzoek is om na te gaan wat de feitelijke gevolgen zijn van de door de
werkgroep ‘ZSM en Rechtsbijstand’ geadviseerde werkwijze voor de rechtsbescherming van
verdachten, de efficiency van het afdoeningsproces en de kosten voor politie, OM en gesubsidieerde
rechtsbijstand. Dit onderzoek is uitgevoerd in de periode november 2014 tot en met augustus 2015
door een multidisciplinair team van de Erasmus Universiteit onder leiding van het Centre of
Excellence in Public Safety management (CESAM).
Onderzoeksvragen
Om voldoende recht te doen aan de complexiteit van de (geadviseerde veranderingen in de) ZSMwerkwijze is niet alleen gekeken naar de gevolgen van de geadviseerde ZSM-werkwijze
(resultaatgerichte aanpak) maar ook naar de uitvoering (procesgerichte aanpak) in de drie
pilotgebieden.
Het onderzoek geeft antwoord op de volgende twee hoofdvragen:
1. Wat zijn de feitelijke gevolgen van de door de werkgroep ‘ZSM en rechtsbijstand’
geadviseerde werkwijze op de rechtsbescherming van verdachten, de efficiency van het
afdoeningsproces en de kosten voor politie, OM en gesubsidieerde rechtsbijstand afgezet
tegen de huidige praktijk?
2. Wat zijn de organisatorische consequenties van het advies van de werkgroep, wat is de
praktische uitvoerbaarheid van de verschillende elementen van het advies en wat zijn de
belangrijkste kostendrivers?
De onderzoeksonderwerpen en -vragen die uit deze twee hoofdvragen voortvloeien hebben
betrekking op de pilotregio’s en een referentieregio waar de werkwijze en gevolgen tegen afgezet
kunnen worden. De volgende deelonderwerpen zijn onderzocht:
Efficiency
Voorkeursadvocaten
Face-to-face consulten
Verzet
Instroom
Doorlooptijd
Tolken

1

Rechtsbescherming
Rechtsbijstand
Afdoening
IVS
Videoverbinding
Informatie-uitwisseling

Kosten
Gesubsidieerde rechtsbijstand
Vergoeding van advocaten
Kosten voor politie en OM

Advies werkgroep ZSM en Rechtsbijstand, juli 2013, versie 1.0

4

De aanpak van het onderzoek
De pilot heeft zich gericht op de aangehouden, meerderjarige verdachten van categorie B-zaken die
door de Raad voor Rechtsbijstand bij een piketadvocaat zijn aangemeld.2 In de pilot worden
minderjarige of ontboden verdachten niet meegenomen. De pilotgebieden zijn geselecteerd op basis
van een voldoende instroom van verdachten en een spreiding over stad en platteland. De pilot is op
basis van deze criteria uitgevoerd in 3 pilotgebieden: Eenheid Oost-Nederland (aanvang pilot 3-112014), Eenheid Midden-Nederland (aanvang 3-11-2014) en Eenheid Rotterdam (aanvang 11-112014). De Eenheid Zeeland/West-Brabant is aanvullend betrokken als referentieregio, zodat de
resultaten uit de pilotgebieden vergeleken kunnen worden met een gebied waar het werkproces niet
gewijzigd is. Een aantal onderzoeksvragen heeft alleen betrekking op de pilotregio’s. De
kwantitatieve resultaten uit de pilotregio’s zijn daar waar mogelijk afgezet tegen de data uit de
referentieregio. De onderzoeksvragen die kwalitatief zijn onderzocht hebben vooral betrekking op de
rechtsbescherming van de verdachten.
De invoering en gevolgen van de door de werkgroep ‘ZSM en rechtsbijstand’ geadviseerde werkwijze
zijn onderzocht door kwalitatieve- en kwantitatieve methoden te combineren. De invoering van de
voorgestelde werkwijze is kwalitatief onderzocht aan de hand van interviews met betrokken partijen
en observaties door de onderzoekers in de drie pilotregio’s en in de referentie regio en logboeken die
zijn bijgehouden door de advocatuur. Met deze data wordt inzicht gegeven in de gevolgen van de
geadviseerde werkwijze voor de rechtsbescherming van de verdachten. De gevolgen van de
geadviseerde ZSM-werkwijze op de efficiency en kosten zijn zowel kwalitatief als kwantitatief
onderzocht. De gevolgen zijn cijfermatig in kaart gebracht met behulp van registraties van het
Openbaar Ministerie, politie en de Raad voor Rechtsbijstand, declaraties die door de advocatuur zijn
ingediend en logboeken die door de advocatuur zijn bijgehouden. Daar waar mogelijk zijn
kwantitatieve bevindingen met behulp van de interviews en observaties geduid en is de invloed van
de lokale context op de gevolgen van de geadviseerde werkwijze onderzocht. Dat wil echter niet
zeggen dat kwalitatieve bevindingen de kwantitatieve bevindingen kunnen vervangen of andersom;
ze zijn altijd gecombineerd.
Resultaten
Efficiency
De efficiency van de geadviseerde werkwijze is onderzocht aan de hand van cijfers over de instroom
in de pilot, het gebruik van voorkeursadvocaten, face-to-face consulten, het aantekenen van verzet,
de doorlooptijd van de pilot en het gebruik van tolken. De geadviseerde ZSM-werkwijze heeft geleid
tot een toename in het gebruik van rechtsbijstand. Vertragingen in het ZSM-proces ontstaan
voornamelijk doordat de openingstijden van ZSM niet synchroon lopen met het uitmelden van
verdachten aan de piketcentrale. Alle zaken die na 20.00 uur binnenkomen bij de Raad voor
Rechtsbijstand worden niet diezelfde dag nog uitgemeld, maar pas de volgende ochtend. De zaken
die dus tussen 20.00 en 22.00 uur (sluitingstijd ZSM) binnenkomen, worden pas de volgende ochtend
opgepakt. Dit verhoogde de werkdruk in de ochtend. Hierdoor ontstaat er een piek van zaken voor
de piketadvocaat in de ochtenduren en komen de doorlooptijd en rechtsbescherming van de
verdachte onder druk te staan. Daarnaast zien we dat het inschakelen van de voorkeursadvocaat ook
vertraging oplevert in het proces, vooral in het weekend en bij feestdagen wanneer
advocatenkantoren gesloten zijn. Daar waar voorkeursadvocaten gezocht moeten worden buiten
reguliere kantoortijden, kan dit het werkproces opstropen. In Midden-Nederland is het gebruik van
voorkeursadvocaten afgenomen doordat verdachten verplicht eerst een piketadvocaat spreken. Veel
verdachten bleken dermate tevreden met hun eerste consult met de piketadvocaat dat ze het niet
2

Pilot ZSM & Rechtsbijstand Plan van aanpak t.b.v. onderzoeksbureaus. Utrecht, 19 september 2014 DP21/015d.

5

meer nodig vonden om hun eigen voorkeursadvocaat te benaderen. Deze werkwijze lijkt dan ook de
efficiency van het ZSM-proces te bevorderen.
De efficiency van het ZSM-proces wordt tevens bevorderd door de inzet van de videoverbinding voor
het contact tussen advocaat en verdachte; dit werkt als een versneller van het strafproces doordat
het de reistijd en -kosten van advocaten vermindert. Een face-to-face consult wordt nog wel ingezet
wanneer de videoverbinding als ontoereikend wordt ervaren. De piketadvocaten die fysiek aanwezig
zijn op een ZSM-locatie, waar tevens het cellencomplex gehuisvest is zoals bij de Kroonstraat in
Midden-Nederland, besluiten door de nabijheid van verdachten makkelijker voor een face-to-face
consult. Daarmee worden eventuele problemen met de videoverbinding makkelijker ondervangen. In
Oost-Nederland, waar meer problemen zijn ervaren met de videoverbinding via uitgereikte tablets
aan verdachten in de cel, is de face-to-face mogelijkheid ook vaker benut. Het gebruik van de
tolkentelefoon wordt als problematisch ervaren door het ontbreken van een mogelijkheid om als
derde partij gebruik te maken van de videoverbinding. In deze gevallen wordt ook vaker voor een
face-to-face consult gekozen.
In het kader van de efficiency van het ZSM-proces is ook het aantekenen van verzet onderzocht.
Hoewel bleek dat de advocatuur grote waarde hecht aan het aantekenen van verzet en ook adviseert
aan de verdachte om verzet aan te tekenen, is het niet duidelijk geworden in hoeverre de
consultatiebijstand invloed heeft op het aantekenen van verzet omdat de aantallen in de data te
klein zijn om uitspraken te kunnen doen. Wel maken de resultaten uit de interviews aannemelijk dat
meer verdachten door de toegenomen rechtsbijstandsverlening op de hoogte zijn van de
mogelijkheid van het aantekenen van verzet.
Door de aanzienlijk grotere instroom van verdachten is er soms sprake van een ophoping van
verdachten. Dit uit zich vooral in extra druk op de 6-uurs termijn in de ochtend – doordat
piketadvocaten veel zaken tegelijkertijd hebben – en in het weekend doordat voorkeursadvocaten
moeilijk bereikbaar zijn. Wel blijkt de videoverbinding een versneller voor het proces en zijn er
minder reisbewegingen nodig. De mogelijkheid voor een face-to-face consult blijkt erg belangrijk om
eventuele problematiek met de videoverbinding, tolken en andere – reguliere – omstandigheden op
te vangen. Hier wordt dan ook gebruik van gemaakt.
Rechtsbescherming
De rechtsbescherming van de verdachten is onderzocht door vragen naar de waardering van de
rechtsbijstand door de verdachten, de kwaliteit van de videoverbinding en informatie-uitwisseling,
en de mogelijke invloed van de geadviseerde werkwijze op het in verzekering stellen en de
afdoeningen die worden opgelegd. Deze kwalitatieve bevindingen zijn kwantitatief aangevuld met
analyses van aantallen verdachten die gebruik maken van rechtsbijstand.
Volgens verdachten en advocaten geeft de geadviseerde ZSM-werkwijze meer waarborgen voor de
positie van de verdachte dan de reguliere ZSM-werkwijze. Dit blijkt vooral uit de grotere aantallen
verdachten die gebruik maken van rechtsbijstand en het gebruik ook positief waarderen. Ook
verdachten die in eerste instantie geen behoefte hebben aan rechtsbijstand maar dit toch
accepteren, zijn doorgaans positief en erkennen het belang. Het expliciet afstand doen van het recht
op rechtsbijstand tegenover de advocaat komt dan ook zelden voor. Voor een klein deel van de
verdachten (ongeveer 5%) die wel expliciet afziet van rechtsbijstand, betekent het afstand doen ten
overstaan van een advocaat onnodig oponthoud. Ook de videoverbinding wordt – na aanvankelijke
gewenning en het oplossen van technische problemen – als positief ervaren. De complicaties die zich
met de videoverbinding voordoen, zoals slechte wifi verbinding, worden over het algemeen ook
ondervangen met face-to-face consulten.

6

De ervaringen met de informatie-uitwisseling tussen de advocatuur en de ketenpartners zijn minder
eenduidig. Er zijn twee momenten waarbij er sprake kan zijn van informatie-uitwisseling:
voorafgaand aan het eerste consult, het zogenaamde Salduz-consult en in het kader van het tweede
consult. De informatievoorziening aan advocaten is gelijk aan de werkwijze buiten de pilot waarbij de
advocaat bij een eerste consult alleen beschikt over de (summiere) informatie die de Raad voor
Rechtsbijstand met de melding meegeeft. Bij een voorgenomen directe afdoening ontvangt de
advocaat het dossier dat, vanwege het principe van equality of arms, gelijk is aan de informatie op
basis waarvan de officier van justitie beslist. In Oost-Nederland is er bewust voor gekozen om
advocaten al aan de voorkant van het proces de informatie te geven waarover ketenpartners
beschikken (justitiële documentatie, reclasseringsinformatie). Een betere informatiepositie van de
advocaat bij het eerste consult brengt met zich mee dat de vertrouwensrelatie met verdachten kan
worden vergroot. Echter wijzen eerste ervaringen uit dat het vaak lastig is om deze informatie al
binnen 45 minuten bij de advocaat te hebben. Hierdoor komt de rechtsbescherming van de
verdachte in het geding. Ook staat de kwaliteit van de informatie-uitwisseling onder druk tijdens de
drukke ochtenduren. In hoeverre de problematiek rondom de informatie uitwisseling – naast de
extra druk in de ochtend uren – gerelateerd is aan de geadviseerde werkwijze vs. de reguliere
werkwijze is echter niet duidelijk. De informatie-uitwisseling wordt in Midden-Nederland positiever
beoordeeld. Een reden hiervoor kan zijn dat door het werken met een kleinere groep advocaten het
contact met de ZSM-tafel intensiever en persoonlijker is.
Een tweede consult vindt plaats naar aanleiding van een voorgenomen strafbeschikking van het
Openbaar Ministerie en is een advies van de advocaat aan de verdachte over de
afdoeningsbeslissing. Een tweede consult is niet een IVS-bijstand die wettelijk3 is geregeld en altijd
face-to-face plaatsvindt. Echter kan een IVS-bijstand volgen op het eerste (Salduz) consult waardoor
het in de tijd een tweede moment kan zijn dat de advocaat zijn cliënt spreekt. Bij het onderzoek naar
het aantal verdachten dat in aanmerking komt voor een tweede consult in het kader van een directe
afdoening, blijkt dat hiermee vrijwel geen ervaring is opgedaan binnen de pilot. Het aantal
(voorgenomen) directe afdoeningen ligt substantieel lager dan het aantal eerste consulten en
dientengevolge ligt het aantal tweede consulten ook aanzienlijk lager. Tevens is er sprake van
overlap tussen de inhoud van een IVS-bijstand en een tweede consult waardoor een tweede consult
niet nodig is bij een IVS. Een andere reden kan zijn dat de tijdsdruk door de 6-uurs termijn weinig
ruimte overlaat voor een tweede consult. Hoe vaak deze redenen voorkomen is echter niet duidelijk,
omdat het terugkomen op de beslissing van verdachten om geen rechtsbijstand te willen tijdens het
onderzoek niet is voorgekomen.
De voornaamste indicatoren van de rechtsbescherming van de verdachten – de afdoeningen die
opgelegd worden en het in verzekering stellen van verdachten – laten geen grote afwijkingen zien
ten opzichte van de reguliere situatie. Het is dan ook niet aannemelijk dat de geadviseerde ZSMwerkwijze heeft geleid tot andere strafrechtelijke gevolgen voor de verdachten. Formeel is er sprake
van verbeterde rechtsbescherming in de pilot, omdat er vaker een advocaat is geconsulteerd
waardoor de verdachte zo beter op de hoogte van zijn rechtspositie is. Uit het onderzoek komen
overigens geen aanwijzingen naar voren dat de versterking van de formele rechtsbescherming van
invloed is geweest op de aard van de routeringsbeslissingen of op de materiële beslissing bij de
vervolging.
Kosten
Ten slotte is gekeken naar de kosten van de geadviseerde werkwijze. Hiertoe zijn de kosten voor
gesubsidieerde rechtsbijstand, kosten voor politie en OM en de vergoeding van de advocatuur
onderzocht. De analyse van deze kosten is gebaseerd op overzichten van declaraties die ingediend
3

Artikel 40 Sv.

7

zijn door de advocatuur (aangeleverd door de Raad voor Rechtsbijstand), overzichten van de
eenmalige kosten en politie inzet bedrijfsvoering van de pilot (aangeleverd door de politie en de
Business case ZSM en Rechtsbijstand4).
In totaal is binnen de pilot € 613.100 uitgegeven aan gesubsidieerde rechtsbijstand voor de
piketadvocaten. De voorkeursadvocaten hebben € 26.583 aan gesubsidieerde rechtsbijstand
ontvangen, voor zover de declaraties voor de pilot zijn ingediend (deze ontbreken in MiddenNederland). Wat betreft incidentele kosten voor politie, Openbaar Ministerie en Raad voor
Rechtsbijstand werd in totaal € 150.000 begroot, waarvan € 132.170 ook daadwerkelijk is
uitgegeven. De pilot is dan ook binnen begroting gebleven.
In de vergoedingen voor de advocatuur wordt een onderscheid gemaakt tussen de vergoeding voor
verrichtingen en – voor het geval dat de advocatuur onvoldoende piketmeldingen heeft – een
garantievergoeding voor de beschikbaarheid. Deze garantieregeling is de helft van het uurtarief voor
verrichtingen. Uit de cijfermatige analyse blijkt dat in Rotterdam in 70% van de gevallen en in
Midden-Nederland in 97% van de gevallen uitbetaald wordt op basis van de garantieregeling. In
Midden-Nederland en Rotterdam geven de advocaten aan dan ook uitermate ontevreden te zijn over
de vergoeding die ze ontvangen. Hoewel in Oost-Nederland ook in 97% van de gevallen op basis van
de garantieregeling uitbetaald wordt, zijn de advocaten hier wel tevreden, omdat ze dankzij de
tabletverbinding vanuit huis of kantoor kunnen werken. Hun reguliere werkzaamheden kunnen
daardoor doorgaan, ook wanneer er geen piket meldingen zijn.
Conclusie
In dit onderzoek zijn de uitvoering en gevolgen van de door de werkgroep ‘ZSM en Rechtsbijstand’
geadviseerde ZSM-werkwijze in kaart gebracht en afgezet tegen de huidige praktijk, ter
onderbouwing van de invulling van rechtsbijstand binnen het ZSM-proces.
Hoewel niet uitgesloten kan worden dat er – vooral in de ochtenduren en weekenden – sprake is van
een langere doorlooptijd, zijn er geen concrete signalen dat de werkwijze in de pilot van grote
invloed is geweest op IVS, de aard van de afdoeningsbeslissingen of het aantekenen van verzet. Wel
is geconstateerd dat met de geadviseerde ZSM-werkwijze aanzienlijk meer verdachten gebruik
maken van rechtsbijstand dan binnen de reguliere ZSM-werkwijze en dat deze bijstand over het
algemeen positief gewaardeerd wordt, ook door personen die in eerste instantie geen behoefte
hebben aan bijstand. Ook wordt de videoverbinding ervaren als een verbetering van de efficiëntie, al
blijft de mogelijkheid tot een face-to-face consult belangrijk om eventuele beperkingen van de
videoverbinding te ondervangen.

4

Business case ZSM & Rechtsbijstand, februari 2014. Opgesteld door PwC in opdracht van de werkgroep ‘ZSM & Rechtsbijstand’.

8

Executive summary and conclusion
It is of the utmost importance that access to legal assistance within the ZSM-procedure is organized
thoroughly. Every suspect has the right to consult an attorney preceding the first hearing by the
police. Various parties have voiced their concern however regarding the fact that, in many cases,
suspects in the ZSM-procedure relinquish their right to an attorney even though they are not
informed regarding the potential consequences. In 2013, the working group ‘ZSM & Rechtsbijstand’
recommended to organize the ZSM-procedure in such a way that suspects automatically receive legal
assistance prior to the police hearing (first consultation).5 Suspects are then only allowed to turn
legal assistance down by telling the attorney personally he or she does not want it. In addition, the
suspect has a right to legal counsel in connection with the settlement decision in the case the
prosecutor intends to impose an immediate settlement (second consultation). Furthermore, the first
contact between the suspect and the attorney would take place through video-conferencing. This
recommended ZSM-procedure was implemented in three regions (Rotterdam, Central-Netherlands,
and Eastern-Netherlands) to pilot the procedure recommended by the working group.
The goal of the current study is to determine what the consequences of the recommended ZSMprocedure are for the legal protection of suspects, the efficiency of the ZSM-process, and the costs
for the police, the Public Prosecutor’s Office and subsidized legal assistance. This study was carried
out by a multi-disciplinary team of the Erasmus University, led by the Centre of Excellence in Public
Safety Management (CESAM), in November 2014 through August 2015.
Research questions
In order to do justice to the complexity of the (recommended changes in the) ZSM-procedure, the
study concerned both the implementation of the recommended ZSM-procedure (process oriented
approach) and the consequences of the recommended ZSM-procedure (result oriented approach).
The study answered the following two main research questions:
1. What are the actual consequences of the procedure recommended by the working group
‘ZSM & Rechtsbijstand’ on the legal protection of suspects, the efficiency of the ZSM-process
and the costs for the police, the Public Prosecutor’s Office and subsidized legal assistance, set
against the current practice?
2. What are the organizational consequences of the recommended procedure, how practical is
the implementation of the various elements of the recommended procedure, and what are
the most important contributors to the costs of the procedure?
The research themes and sub-questions derived from these two main questions are tested in the
pilot regions and the outcomes are compared to a reference region, where the ZSM-procedure
remains unchanged. The following topics were investigated:
Efficiency
Preferred attorneys
Face-to-face consults
Objection
Use of legal assistance
Time to complete ZSM-procedure
Translators

5

Legal protection of suspects
Legal assistance
ZSM legal outcome
Detention of suspects
Video conferencing
Information-exchange

Costs
Subsidized legal assistance
Attorney reimbursement
Stakeholder expenses

Advies werkgroep ZSM en Rechtsbijstand, juli 2013, versie 1.0

9

Research approach
The pilot was limited to arrested adults suspected of category B-offenses, who were registered with a
ZSM-attorney by the Legal Aid Board.6 Minors were not included in the pilot. The pilot areas were
selected based on the number of suspects they process and the distribution between urban and rural
areas. Based on these criteria, the recommended ZSM-procedure was piloted in three areas: Unit
East-Netherlands (starting 11-11-2014), Unit Central-Netherlands (starting 11-3-2014) and Unit
Rotterdam (starting 11-11-2014). The Unit Zeeland/West-Brabant was added as a reference, in order
to compare the pilot areas to an area where the modus operandi hasn’t changed. A few research
questions only relate to the pilot regions. The quantitative results from the pilot regions were
compared to those in the reference region where possible. The qualitative research questions
predominantly relate to the legal protection of suspects.
The implementation and consequences of the procedure recommended by the working group ‘ZSM
& Rechtsbijstand’ were investigated using both qualitative and quantitative research methods. The
researchers investigated the implementation of the procedure by interviewing relevant stakeholders
and performing observations in the three pilot regions and the reference region and studying
journals kept by the attorneys involved. This data was used to provide insight into the consequences
of the recommended ZSM-procedure for the legal protection of suspects. The efficiency and costs of
the recommended ZSM-procedure were studied both qualitatively and quantitatively. The
consequences were studied quantitatively by analyzing registrations kept by the Public Prosecutor’s
Office, Police and the Legal Aid Board, the bills submitted by attorneys, and journals kept by the
attorneys. Where possible quantitative findings were cross-validated and based on interviews and
observations. Local context effects were analyzed. However, that does not mean qualitative findings
were used as a substitute for quantitative findings or vice versa; both data sources were always
combined.
Results
Efficiency
The efficiency of the recommendation procedure was studied by comparing the number of suspects
to use legal assistance to the use of preferred attorneys, face-to-face consults, objections to
punishments and measures, the time it takes for a suspect to go through the procedure and the use
of translators. The recommended ZSM-procedure has led to an increase in the use of legal assistance.
All cases reported to the Legal Aid Board after 20:00 are not relayed to an attorney the same day, but
the next morning. New cases between 20:00 and 22:00 are picked up the next morning. This
increases the workload in the morning by causing a backlog of registered suspects for the provided
attorneys to process in the mornings, and puts a lot of strain on the legal protection of the suspect
and the time it takes to process a suspect within the allotted 6 hours. Furthermore, arranging
consultations with preferred attorneys as opposed to the ones provided also introduces delays,
particularly during the weekend when their offices are generally closed. Where preferred attorneys
have to be sought out outside of office hours, the ZSM-process can be delayed. In CentralNetherlands, the use of preferred attorneys decreased because suspects were obligated to first talk
to the attorney provided. Many suspects seemed to be satisfied with the consultation provided by
the standard provided attorney, therefore no longer requiring their own preferred one. This method
therefore seems to improve the efficiency of the ZSM-process as more suspects use the provided
attorney rather than their own preferred one.

6

Pilot ZSM & Rechtsbijstand Plan van Aanpak t.b.v. Onderzoeksbureaus. Utrecht, September 19th 2014, DP21/015d.

10

The efficiency of the ZSM-procedure is also improved by the use of the video-conferencing facilities
for the communication between the attorney and the suspect; it speeds up the ZSM-procedure as it
eliminates travel times and expenses for the attorneys. A face-to-face consult is still utilized however
if either the suspect or the attorney finds the video-connection to be insufficient. The attorneys who
are physically present at a ZSM-location where suspects are also kept, such as the Kroonstraat in
Central-Netherlands, take advantage of their proximity and more readily opt for a face-to-face
consult with the suspect. That entails that it was easier for them to circumvent potential issues with
the video-connection. In East-Netherlands, where there were more problems with the videoconnection due to the mobile nature of the tablets they used, they also had more frequent face-toface consultations. The use of translators proved problematic due to the lack of an option to include
third parties in the video-conference between suspects and attorneys. Attorneys therefore often
opted for a face-to-face consult when a translator was required.
Objections to the Public Prosecutor’s decisions were also investigated as an indicator of the
efficiency of the ZSM-procedure. Although the attorneys attribute great value to objecting to the
Public Prosecutor’s measures and punishments, and generally advise their clients to object, it is not
clear to what extent the consultations have affected the number of formal objections as the actual
occurrence of objections was too infrequent to be conclusive. It is apparent from the interviews
however that suspects are more likely to be aware of the possibility to object because more suspects
use legal assistance.
The considerably greater number of suspects using legal assistance also meant an increased number
of suspects to process, particularly in the morning. This led to delays in the mornings as the number
of provided attorneys was limited and during weekends because preferred attorneys are more
difficult to reach. The video-conferencing however did speed up the process as it eliminated the need
to travel as long as a face-to-face consultation wasn’t required. The possibility to have face-to-face
consults is of paramount importance however to circumvent potential issues with the video
connection, translators and other – regular – circumstances.
Legal protection of suspects
The legal protection of suspects was studied by analyzing the number of suspects using legal
assistance, their assessment of this assistance, the quality of the video conferences, quality of the
information-exchange, and the potential effects on the procedure on the detainment of suspects and
legal outcomes.
The recommended ZSM-procedure offers better legal protection of suspects than the regular ZSMprocedure. This is evidenced by the larger number of suspects who use legal assistance and rate this
assistance positively. Furthermore, suspects who originally did not want to use legal assistance but
did so anyway because it was provided for them automatically were generally positive about the
experience and acknowledge the added value of the information they received. It was very rare for a
suspect to explicitly decline legal assistance once speaking to an attorney. For the roughly 5% of
suspects who did explicitly decline legal assistance, having to wait for the attorney anyway to decline
the consultation personally meant an unnecessary additional waiting time. Though the videoconferencing method for consultations required some initial habituation and problem solving of
technical difficulties, experiences near the end of the pilot were generally positive. The complications
that did arise, for example due to the wifi-connection, were circumvented by utilizing the possibility
to speak with the suspect face-to-face.
The experiences with the information-exchange between attorneys and other stakeholders are more
mixed. The attorneys often received the information pertaining to the suspect and his case too late,
or the information they received was incomplete. This is detrimental to the legal protection of the

11

suspect. Furthermore, the information-exchange was rated particularly lacking during the busy
morning hours, when the pressure to process suspects within the allotted 6 hours put additional
strain on the ZSM-procedure. It is however not clear to what extent these difficulties are exclusive to
the recommended ZSM-procedure or also apply to the regular ZSM-procedure. The experiences were
more positive in Central-Netherlands than in Rotterdam and East-Netherlands, as the smaller group
of attorneys allowed for more interpersonal communication and negotiation between attorneys and
the stakeholders.
A second consultation will take place as a result of a proposed penal order or when the suspect is
detained for further investigation. This is not the IVS consultation which is regulated by law.7 Hardly
any suspects utilized the possibility for a second consultation with an attorney during the pilot. The
number of (proposed) penal orders is substantially lower than the number of first consultations and
consequently the number of second consultation is also significantly lower.There seems to be
considerable overlap between the content of IVS consultations and the optional second consultation,
where a second consultation is not necessary when the suspect already received an IVS consultation.
Another reason could be that the 6 hour timeframe for the ZSM-procedure left insufficient time for a
second consultation without additional detainment of the suspect. This could have contributed to
the low number of suspects to take advantage of this option. To what extent the low number of
suspects to take advantage of a second consultation is due to these two reasons is unclear however.
There were no suspects who originally wanted legal assistance and then changed their mind.
The main indicators for the legal protection of suspects – the detainment of suspects and the
outcomes of the ZSM-procedure – show no great change due to the pilot. It is therefore unlikely that
the recommended ZSM-procedure adversely affected the legal outcomes for the suspects. Formally,
the protection of legal rights has improved in the pilot, because the legal assistance makes the
suspect better informed of his legal position.
Costs
Lastly, this study evaluated the pilot’s costs related to subsidized legal assistance, expenses for the
police and the Public Prosecutor’s Office and how much money attorneys earned versus the activities
they performed and time they spent. This study was based on an overview of the declared legal
assistance provided by the Legal Aid Board, overviews of incidental costs and police supervision and
coordination for the pilot and compared to the Business case ZSM & Rechtsbijstand.8
In total, € 613.100 was spent on subsidized legal assistance related to the standard attorneys
provided. The preferred attorneys received more than € 26.583, (this is an under-estimation as the
preferred attorneys in Central-Netherlands did not submit their bills). Regarding incidental costs for
the police, Public Prosecutor’s Office and the Legal Aid Board, the budget was € 150.000 of which
€ 132.170 has been spent to date. The pilot therefore stayed within budget.
A distinction was made between the payments for attorneys based on their activities and, if there
were not enough cases to process, their availability. Payments based on availability are half the
hourly rate for activities. The quantitative analysis revealed that in 70% of cases in Rotterdam, and in
97% of cases in Central-Netherlands, the payments were based on the attorney’s availability. The
attorneys in Rotterdam and in Central-Netherlands were therefore very unsatisfied with the
reimbursement they received. Even though the attorneys in East-Netherlands were also paid based
on their availability in 97% of cases, these attorneys were generally satisfied. This is because they can
7

Artikel 40 Sv.

8

Business case ZSM & Rechtsbijstand, februari 2014. Opgesteld door PwC in opdracht van de werkgroep ‘ZSM & Rechtsbijstand’.

12

work from home or from their own office thanks to the mobile video-connection on their tablet,
which allows them to continue their regular duties when they are not needed for ZSM.
Conclusion
This study pertained to the implementation and consequences of the ZSM procedure recommended
by the working group ‘ZSM & Rechtsbijstand’, compared to the regular ZSM procedure, to provide
the necessary insights to determine how to organize the ZSM-procedure.
The recommended ZSM-procedure has a detrimental effect on the time it takes for a suspect to go
through the procedure, particularly in the morning, and during the weekend, but there are no
concrete signals that the recommended ZSM-procedure greatly influenced detention times, legal
outcomes or objections to the Prosecutor’s decisions. It was however confirmed that the
recommended ZSM-procedure increased the number of suspects who use legal assistance
considerably and that these suspects, even the ones who originally declined, were positive about the
experience. The video-conference method of consultation also turned out to be considered an
improvement regarding the efficiency of the procedure, though the possibility to have a face-to-face
consult is important to circumvent potential issues with the video-connection.

13

1. Inleiding
De werkgroep ‘ZSM en Rechtsbijstand’ heeft in 2013 het advies uitgebracht om de rechtsbijstand
nadrukkelijk aan de voorkant van het ZSM-proces te organiseren. De pilot ZSM en Rechtsbijstand is
bedoeld om na te gaan wat in de praktijk de gevolgen zijn van het werken volgens het advies van
deze gelijknamige werkgroep. Kenmerkend voor de geadviseerde werkwijze is dat de verdachte
standaard voorafgaand aan het eerste politieverhoor voorzien wordt van rechtsbijstand, tenzij hier
nadrukkelijk ten overstaan van een advocaat afstand van wordt gedaan. De ZSM-werkwijze heeft
verder als doel zaken betekenisvol en zorgvuldig af te doen en zo samenlevingsgericht mogelijk te
zijn.
De voorgestelde werkwijze wordt in pilots in de regio’s Rotterdam, Midden-Nederland en OostNederland beproefd. De drie uitgekozen pilotregio’s kennen ieder hun eigen nuances in de
pilotwerkwijze. Deze werkwijzen en hun gevolgen worden onderling met elkaar vergeleken. Door de
werkwijzen in de drie pilotregio’s met elkaar te vergelijken kan bezien worden in hoeverre
(consequenties van) de geadviseerde werkwijze overdraagbaar is naar andere regio’s. De Eenheid
Zeeland/West-Brabant is betrokken als referentieregio, zodat de resultaten uit de pilotgebieden
vergeleken zijn met een gebied waar het werkproces niet gewijzigd is.
Door zowel de uitvoering van de voorgestelde werkwijze als de gevolgen hiervan te onderzoeken
wordt de werkbaarheid van het door de werkgroep voorgestelde advies getoetst. Hoe wordt de
voorgestelde ZSM-werkwijze in de pilots vormgegeven? Wat zijn de feitelijke gevolgen van de door
de werkgroep ‘ZSM en Rechtsbijstand’ geadviseerde werkwijze op rechtsbescherming van
verdachten, de efficiency van het afdoeningsproces en de kosten voor politie, OM en gesubsidieerde
rechtsbijstand afgezet tegen de huidige praktijk? Deze toetsing, uitgevoerd door de Erasmus
Universiteit Rotterdam, kan dienen ter verdieping en verfijning van de invulling van rechtsbijstand
binnen de ZSM-werkwijze.
Dit rapport bestaat uit zeven hoofdstukken. Dit hoofdstuk geeft een introductie op de rapportage. In
hoofdstuk twee wordt de totstandkoming van de pilot ZSM en Rechtsbijstand beschreven. In het
derde hoofdstuk wordt ingegaan op de reguliere ZSM-werkwijze en de uitgangspunten van de pilot
ZSM. In hoofdstuk vier wordt de methodologische benadering van dit onderzoek uiteengezet waarbij
we ingaan op de kwantitatieve- en kwalitatieve methoden. Het vijfde hoofdstuk analyseert de
gevonden data per onderzoeksthema en deelonderzoeksvraag en bespreekt de bevindingen van de
kwantitatieve- en kwalitatieve aanpak. In hoofdstuk zes volgt een samenvatting van de bevindingen
van het onderzoek. In hoofdstuk 7 sluiten we af met de eindconclusie van het onderzoek.
In de rapportage komen een aantal veel gebruikte afkortingen voor: OM (Openbaar Ministerie), RvR
(Raad voor Rechtsbijstand) en OvJ (officier van justitie). In hoofdstuk 5 (Resultaten) worden ook
andere gebruikte afkorting nader uitgelegd. In bijlage A is een lijst opgenomen van veel gebruikte
terminologie bij de ZSM-werkwijze.

14

2. Aanleiding
De ZSM-werkwijze moet bijdragen aan de doelstelling van het kabinet om veel voorkomende
eenvoudige strafzaken binnen een maand af te handelen.9 Daarbij heeft de pilot aandacht voor het
waarborgen van de positie van verdachten in een versneld strafproces. ZSM is waar mogelijk gericht
op direct schadeherstel of schadevergoeding aan het slachtoffer waarbij het de bedoeling is dat
verdachte, slachtoffer en advocaat, tijdig, juist en volledig worden geïnformeerd.
Een werkgroep met vertegenwoordigers van alle betrokken ketenpartners heeft in 2013 een advies
uitgebracht met betrekking tot de wijze waarop de rechtsbescherming in het kader van de ZSMwerkwijze het best zou kunnen worden georganiseerd. Op basis van de reguliere ZSM-werkwijze
heeft iedere aangehouden verdachte recht op consultatie van een advocaat voorafgaand aan het
eerste verhoor door de politie. Hieraan zijn voor de verdachte geen kosten verbonden. De werkgroep
heeft geadviseerd de verdachte standaard te voorzien van rechtsbijstand voorafgaand aan het eerste
politieverhoor, tenzij hier nadrukkelijk ten overstaan van een advocaat afstand van is gedaan.
Daarnaast krijgt de verdachte de mogelijkheid om de bijstand van een advocaat in te roepen bij de
afdoeningsbeslissing door de OvJ. Het idee is dat hiervoor op elke ZSM-locatie minimaal een
piketadvocaat beschikbaar is.
In 2014 is in drie pilotregio’s gestart met de werkwijze ‘ZSM en Rechtsbijstand’ waarbij wordt
getoetst of snelheid en efficiency te verenigen zijn met de zorgvuldigheid die in acht moet worden
genomen bij de afdoening van strafbare feiten en met de rechtsbescherming waarop verdachten van
(lichte) vergrijpen moeten kunnen rekenen.10 Om de rechtsbijstand vorm te geven is op de ZSMlocatie in de pilotregio’s Rotterdam en Midden-Nederland een piketadvocaat beschikbaar. In de
pilotregio Oost-Nederland wordt de situatie getoetst waarbij de advocaat niet op één centrale locatie
aanwezig is, maar plaats-onafhankelijk contact kan krijgen met de verdachte. De advocaat krijgt
daartoe een link waarmee een videoverbinding kan worden opgezet vanaf de eigen (werk)computer.
Zo kan de advocaat vanaf diens eigen kantoor het gesprek met de verdachte voeren die in de cel een
tablet krijgt aangereikt.
Om de effecten in de praktijk systematisch te toetsen is een onderzoek gedaan naar de feitelijke
gevolgen van de door de werkgroep ‘ZSM en rechtsbijstand’ geadviseerde werkwijze op de
rechtsbescherming van verdachten, de efficiency van het afdoeningsproces en de kosten voor politie,
OM en gesubsidieerde rechtsbijstand afgezet tegen de reguliere ZSM-praktijk. De pilot loopt nog niet
vooruit op een te vestigen praktijk, maar is gericht op de feitelijke gevolgen en organisatorische
consequenties van de toepassing van het advies.

9

Aanwijzing OM-afdoening, Staatscourant. 2012, nr. 8299, p. 9.

10

Kwakman, N.J.M. (2012). Snelrecht en de ZSM-aanpak. Delikt en Delinkwent, 188-205.

15

3. De werkwijze ZSM en Rechtsbijstand
Leeswijzer
Hoofdstuk drie (paragraaf 3.1.) beschrijft de reguliere ZSM-werkwijze waarbij we eerst ingaan op de
algemene werkwijze voor een verbeterde en versnelde afhandeling van veel voorkomende
criminaliteit, zoals deze in 2011 is gestart door de politie en het Openbaar Ministerie (OM). In
paragraaf 3.2. wordt de werkwijze van de werkgroep ‘ZSM en Rechtsbijstand’ beschreven waarbij het
advies van de werkgroep ‘ZSM en Rechtsbijstand’ in drie pilotgebieden is getoetst. In deze paragraaf
beschrijven we eerst de algemene procedure van de pilotwerkwijze (paragraaf 3.2.1.) en vervolgens
de beschrijving van de pilot zelf, zoals de omvang van de pilot en doelgroep (3.2.2.).

3.1.

De reguliere ZSM-werkwijze

De uitvoering van de reguliere ZSM-werkzaamheden vindt plaats in centrale werkruimtes op een
ZSM-locatie11, waar het OM12 en de politie, na ruggenspraak met ketenpartners zoals de reclassering
en slachtofferhulp, zo spoedig mogelijk beslissen over de afdoening van een zaak van een
aangehouden verdachte. Zeven dagen per week tussen 8:00 uur en 22:00 uur zijn medewerkers van
betrokken organisaties aanwezig en kunnen strafzaken worden ingebracht en afgedaan. Een
wezenlijk uitgangspunt is dat de OvJ in een vroeg stadium bij de zaak wordt betrokken, om zo
invulling te geven aan de verantwoordelijkheid voor de opsporing en vervolgingsbeslissing. De ZSMwerkwijze houdt dan ook in dat de afdoeningsbeslissing, vooral het (on)voorwaardelijke sepot en de
oplegging van een strafbeschikking, door de OvJ zelf wordt genomen en niet door de politie of
parketsecretaris.13 Tabel 1 geeft een overzicht van de fasen in het reguliere ZSM-proces.
Tabel 1: Fasen in het ZSM-proces
Fase Titel

11

1

Intake en selectie van zaken
door de politie en het OM

2

Verzamelen informatie en
adviseren (ketenpartners)

3

Afstemmen (politie, OM,
ketenpartners) en
beoordelen (OM)

Beschrijving
Het proces start na de aanhouding van de verdachte met het
verzamelen van zaak- en persoonsrelevante informatie. In dit
traject wordt de bewijsbaarheid van de zaak of er nog activiteiten
en onderzoek nodig zijn en de snelheid waarmee dit kan
plaatsvinden besproken.
• Slachtofferhulp Nederland neemt contact op met het
slachtoffer en het slachtoffer wordt geïnformeerd over zijn
rechten. Daarnaast inventariseert Slachtofferhulp de
gevolgen, wensen en schade.
• De Raad voor de Kinderbescherming14 beoordeelt onder meer
de uitkomst van de preselectie en geeft een oordeel over de
noodzaak van een raadsonderzoek voor de zaken die
betrekking hebben op minderjarige verdachten. De raad
verzamelt zowel straf- als zorginformatie in haar systemen.
• De reclassering gaat na of de verdachte bekend is in haar
systeem en indien daar aanleiding toe is kan een verdieping
plaatsvinden op de aanwezige informatie.
De zaakinformatie wordt tussen de ketenpartners gedeeld. Op
basis van de informatie en het advies van het ZSM-team neemt de
ZSM-officier een routerings- c.q. afdoeningsbeslissing in de zaak.
Doordat ZSM maatwerk betreft wordt de context tijdens en na de

De centrale ruimtes zijn uit praktische overwegingen in veel gevallen ondergebracht bij een politiebureau door de aanwezigheid van

beveiliging, catering en onafhankelijkheid van kantoortijden.
12

Het OM omvat in het kader van ZSM de regionale parketten en het functioneel parket. Het parket Centrale Verwerking OM zal hier

echter binnenkort ook onderdeel van uitmaken.
13

Meijer, M.E. de, Simmelink, J.B.H.M. & Van Daele (2014). Het Openbaar Ministerie verandert. Wolf Legal Publishers. Oisterwijk. 251-

253.
14

De pilot heeft betrekking op meerderjarige verdachten, echter voor het reguliere ZSM-proces worden minderjarige ook betrokken.

16

criminele activiteit meegenomen in de afdoeningsbeslissing; zo
kan een oprechte spijtbetuiging resulteren in een lagere straf.
De routerings- c.q. afdoeningsbeslissing wordt verwerkt en
betrokkenen worden hierover geïnformeerd. Bij het verwerken
van een beslissing worden ook de vervolgstappen in de zaak in
gang gezet, zoals het plannen van (T)OM-zitting of ZM-zitting.15 Bij
het plannen van een zitting wordt rekening gehouden met de nog
uit te voeren activiteiten voorafgaand aan de zitting (onderzoek,
rapportages, verzamelen van slachtofferinformatie).

4

Verwerken beslissing en
informeren (politie, OM,
ketenpartners)

3.2.

De pilot werkwijze van ZSM en Rechtsbijstand

3.2.1. Algemene procedure van de pilot werkwijze
Het werkproces van de pilot ZSM is additioneel op het reguliere werkproces en betreft drie
belangrijke elementen: de relatie tussen de advocaat en de verdachte, de samenwerking tussen de
betrokken ketenpartners en de invoering van nieuwe technologieën en werkwijzen die de procedure
efficiënter moeten maken. Om de onafhankelijke positie van de advocaat te waarborgen in het
strafproces zit hij niet aan de beslistafel van ZSM en is daarmee geen onderdeel van de
ketenpartners.
De pilotwerkwijze is opgedeeld in de volgende processtappen: (1) aanmelden verdachte, (2) eerste
consult, (3) beoordelen en beslissen, (4) (desgewenst) een tweede consult en (5) definitieve
afdoening. Voor het tweede consult wordt in de uitvoering van de pilot ook vaak de term
vervolgconsult gehanteerd. Voor de leesbaarheid van deze rapportage gebruiken wij de term tweede
consult, waarmee we doelen op het advies van de advocaat aan zijn cliënt over de voorgenomen
afdoeningsbeslissing van de OvJ. Figuur 1 geeft het proces aan met toevoeging van het eerste
consult en tweede consult.
Figuur 1: ZSM-proces met toevoeging van twee contactmomenten tussen verdachte en advocaat

Bron: Business case ZSM & Rechtsbijstand, februari 2014.

15

TOM staat voor Taakstraf Openbaar Ministerie. Op een TOM-zitting kan een officier van justitie een verdachte een taakstraf (een

werkstraf of een leerstraf) of een geldboete, of een combinatie hiervan aanbieden. ZM-zitting staat voor zittende magistratuur. Samen
met het OM vormt de ZM de rechterlijke macht.

17

In de pilotwerkwijze is het eerste consult gecombineerd met Salduz16, tenzij de verdachte aangeeft te
willen spreken met zijn/haar voorkeursadvocaat. In de pilot is een verplicht contactmoment tussen
advocaat en de verdachte ingericht. In het contactmoment informeert de advocaat de verdachte
over het recht op rechtsbijstand. Tijdens dit contactmoment tussen verdachte en advocaat aan de
voorkant van het ZSM-proces, heeft de verdachte de mogelijkheid afstand van het recht op
rechtsbijstand tegenover de advocaat te doen.
Rechtsstatelijkheid en zorgvuldigheid jegens verdachten in het ZSM-werkproces
Volgens het EHRM is voor een afstand van het recht op toegang tot de rechter in elk geval vereist dat
sprake is van ‘absence of constraint’.17 Een verdachte kan uit vrije wil uitdrukkelijk of stilzwijgend
afstand doen van de garanties van een eerlijk strafproces, maar het doen van afstand moet
ondubbelzinnig zijn waarbij afstand van dit recht ondubbelzinnig, desbewust en vrijwillig moet zijn
gedaan.18 Tijdens de pilot is specifiek aandacht besteed aan het waarborgen van deze beginselen van
rechtsstatelijkheid en zorgvuldigheid. De volgende eigenschappen en uitgangspunten zijn
opgenomen ter waarborging van de beginselen van de rechtsstaat en het recht op een eerlijk
proces19:
• alle verdachten die betrokken zijn bij de pilot krijgen na voorgeleiding bij de hulpofficier van
justitie eerst een advocaat te spreken;
• toegang tot een voorkeursadvocaat dient mogelijk te zijn;
• het eerste consult met de advocaat vindt plaats voorafgaand aan het eerste politieverhoor.
Dit consult kan samenvallen met het gesprek met de advocaat waarin de verdachte
geïnformeerd wordt over diens recht op rechtsbijstand;
• het contact tussen advocaat en verdachte vindt in beginsel plaats door middel van een
videoverbinding. De mogelijkheid voor een fysiek contact blijft bestaan indien verdachte of
advocaat oordelen dat dit nodig is;
• de videoverbinding vindt plaats op een locatie die - en door middel van systemen - voldoen
aan eisen van vertrouwelijkheid en veiligheid;
• de advocaat informeert de verdachte over het recht op rechtsbijstand en over de eventuele
consequenties van het afzien van het recht op rechtsbijstand;
• de verdachte beslist tegenover de advocaat of hij gebruik wil maken van zijn recht op
rechtsbijstand; indien een verdachte besluit af te zien van diens recht op rechtsbijstand kan
de verdachte later altijd nog op dit besluit terugkomen;
• een tweede consult vindt plaats zodra de OvJ voornemens is een zaak direct af te doen én
indien verdachte heeft aangegeven daarbij rechtsbijstand te willen; bij niet directe
afdoeningen vindt dus geen tweede consult plaats.
• de advocaat heeft geen zitting aan de beoordelings- en afdoeningstafel binnen ZSM;
• de advocaat dient een gelijke informatiepositie te hebben als de OvJ;
• bij de uitwerking van de pilot dient bestaande privacywetgeving (o.a. Wpg) in acht te worden
genomen.
Videoverbinding
Het eerste contact tussen verdachte en advocaat vindt in de pilots in beginsel plaats via een
videoverbinding, tenzij een advocaat fysiek aanwezig is op de detentielocatie. Aangehouden
verdachten kunnen als zij dat willen ook face-to-face met een advocaat spreken, maar het
uitgangspunt is een bespreking via videoverbinding. Ook advocaten kunnen beslissen om het contact
fysiek op locatie uit te voeren.
16

Het eerste consult is genoemd naar het arrest Salduz/Turkije, beter bekend als het Salduz-arrest. Het is een uitspraak van het

Europees Hof voor de Rechten van de Mens, dat betrekking heeft op rechtsbijstand vóór het eerste (politie)verhoor van een verdachte.
17

EHRM 27 februari 1980, Deweer v. België, NJ 1980, 561.

18

HR 17 november 2009, NJ 2010, 143.

19

Artikel 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.

18

Rechtsbijstand
De rechtsbijstand wordt nadrukkelijk aan de voorkant georganiseerd. Indien de verdachte aangeeft
ook in het verdere traject rechtsbijstand te willen ontvangen wordt rechtsbijstand ook aan de
achterkant van het ZSM-proces georganiseerd (voorafgaande aan de beslissing van de OvJ). De
hulpofficier van justitie informeert de verdachte over diens recht op rechtsbijstand, deelt mede dat
de verdachte eerst een advocaat te spreken krijgt en geeft aan dat de verdachte tegenover de
advocaat kenbaar kan maken of hij of zij wel of niet gebruik wil maken van het recht op
rechtsbijstand. De advocaat wijst hem of haar op de rechtspositie, wat er gaat gebeuren én op de
consequenties van een directe afdoening via het OM.
Afstand doen van rechtsbijstand
Hoewel iedere verdachte in principe dus een eerste gesprek krijgt met een advocaat kunnen
verdachten nog steeds afstand doen van hun recht op consultatiebijstand. Dit kunnen verdachten
enkel doen ten overstaan van een advocaat zodat er geen discussie kan ontstaan over de
vrijwilligheid en of de verdachte de consequenties daarvan heeft kunnen overzien. Na het eerste
consult stopt hiermee de betrokkenheid van de advocaat tenzij de verdachte zich in de loop van de
procedure bedenkt.
Piketadvocaat
De piketadvocaat is de dienstdoende advocaat die in eerste instantie zorgdraagt voor rechtsbijstand.
Indien het aantal meldingen dermate groot is dat de piketadvocaat in redelijkheid ziet aankomen
deze niet binnen een termijn van 2 uur te kunnen verwerken, draagt de advocaat zorg voor
overdracht aan een collega-advocaat.
Voorkeursadvocaat
Iedere verdachte wordt in beginsel bijgestaan door een piketadvocaat. Wanneer een verdachte
echter wenst te worden bijgestaan door een andere dan de dienstdoende advocaat is het mogelijk
om een voorkeursadvocaat in te schakelen. Deze zal voor een consult naar de locatie van de
verdachte komen (arrestantencomplex/politiebureau).
Informatievoorziening
Informatie-uitwisseling tussen de ketenpartners is een belangrijk onderdeel van de ZSM-werkwijze.
Indien de OvJ het voornemen heeft een ZSM-zaak direct af te doen informeert hij de advocaat
voorafgaand aan over dit voornemen. Het uitgangspunt is dat de advocaat over dezelfde informatie
beschikt als de OvJ (equality of arms), ook indien de OvJ aangeeft zijn beslissing te willen baseren op
uitsluitend mondelinge informatie. In Oost-Nederland wordt gewerkt met een werkmap die aan
advocaten ter beschikking komt, waarin in het kort informatie staat over de zaak zoals aangifte en
getuigen(verklaringen), strafblad, kort overzicht eerder politiecontact. Het overzicht geeft meer
kerngetallen dan inhoudelijke gegevens. In Midden-Nederland en Rotterdam wordt alleen gewerkt
met de informatie die de RvR bij de uitmelding heeft meegegeven.
Afdoeningsbeslissing
Er zijn op het punt van de rechtsbescherming twee verschillen tussen de strafbeschikking en de
transactie. Ten eerste ligt bij de strafbeschikking het initiatief bij de verdachte (actief) om in verzet te
gaan, terwijl de verdachte bij de transactie kan volstaan (passief) met een weigering van het voorstel
van de OvJ. Ten tweede kan een strafbeschikking na afloop van de verzet-termijn van 14 dagen
worden geëxecuteerd. Bij een weigering van de transactie moet de OvJ daarentegen dagvaarden,
waarmee de voldoening van de transactievoorwaarden van de baan is en de uitkomst van het
strafproces moet worden afgewacht, dat vervolgens ook nog niet meteen leidt tot een voor
tenuitvoerlegging vatbare beslissing.

19

Indien verdachte akkoord gaat met de strafbeschikking betekent dit dat hij schuld bekent en komt
het OM met een voorstel voor de strafbeschikking of transactie. In geval van een strafbeschikking
heeft de verdachte twee weken de tijd om bij de rechter kenbaar te maken dat hij het niet eens is
met de strafbeschikking. Er is geen verzet mogelijk bij een dagvaarding, sepot onder voorwaarden,
strafbeschikking direct betaald en onvoorwaardelijk sepot. Bij de overige afdoeningen, in het
bijzonder de strafbeschikkingen die niet direct betaald worden, is verzet wel mogelijk. Als de
verdachte niet in verzet gaat, gaat het OM over tot directe executie van de strafbeschikking en wordt
de straf onherroepelijk. Bij de aanname van de transactie door de verdachte (door bijvoorbeeld
betaling) vindt er geen verdere vervolging plaats. De straf wordt door het OM opgelegd. In de ZSMpilot is in juridische zin de directe afdoening de strafbeschikking, de transactie en het
voorwaardelijke sepot. Er wordt echter ook gekeken naar een ‘directe afdoening’ in procedurele zin;
de beslissingen van de OvJ die het einde zouden betekenen van de juridische procedure.

3.2.2. Beschrijving van de pilot
Algemene doelgroep van de pilot
De pilot heeft zich gericht op de aangehouden, meerderjarige verdachten van categorie B-zaken die
door de RvR bij een piketadvocaat zijn aangemeld.20 Onder de categorie B-zaken21 worden
overtredingen en misdrijven verstaan waarbij voorlopige hechtenis mogelijk is, maar die niet binnen
de categorie A-zaken vallen (zeer ernstige of gevoelige zaken). Onder zeer ernstige zaken vallen
misdrijven waarop een gevangenisstraf van 12 jaar of meer op staat of op delicten met grote
maatschappelijke impact en veel commotie, zoals zedenzaken die met een gevangenisstraf van
minstens acht jaar worden bedreigd. In de pilot worden minderjarige of ontboden verdachten niet
meegenomen.
Pilotgebieden en omvang pilot
De pilotgebieden zijn in eerste instantie geselecteerd op basis van de instroom van verdachten, zodat
de onderzoekspopulatie van voldoende omvang zou zijn om valide conclusies te kunnen trekken.22
Daarnaast is ook gekeken naar een spreiding over stad en platteland om voldoende diversiteit te
hebben om de uitkomsten te kunnen generaliseren binnen Nederland. De pilot is op basis van deze
criteria uitgevoerd in 3 pilotgebieden: Eenheid Oost-Nederland, Eenheid Midden-Nederland en
Eenheid Rotterdam. De Eenheid Zeeland/West-Brabant is aanvullend betrokken als referentie, zodat
de resultaten uit de pilotgebieden vergeleken kunnen worden met een gebied waar het werkproces
niet gewijzigd is.

Onderstaand schema geeft een overzicht van de verschillende regio’s, de aanvangsdatum van de
pilot, verschillen in openingstijden van de ZSM-werktafel, het aantal piketadvocaten en tijden van
diensten en aantal diensten van advocaten. Deze verschillen zijn vanzelfsprekend van invloed op de
analyse van de bevindingen.
Tabel 2: Kenmerken van de pilotregio’s
Regio
Kenmerken
Rotterdam

•
•
•
•
•
•

Adres ZSM: Marconistraat 2, Rotterdam.
Openingstijden ZSM: 7 dagen/week van 8:00 tot 22:00 uur.
Piketadvocaat: 2 diensten per dag; vroege dienst van 8:00 tot 14:00 uur, late dienst
van 14:00 tot 20:00 uur.
Aantal advocaten in de pilot: 360.
Arrestantencomplexen locaties: Spijkenisse en Dordrecht.
In Rotterdam heeft men al ervaring met het werken met videoconferencing door
een eerdere pilot.

20

Pilot ZSM & Rechtsbijstand Plan van Aanpak t.b.v. onderzoeksbureaus. Utrecht, 19 september 2014 DP21/015d.

21

Zie bijlage B voor categorie B-zaken.

22

Business case ZSM & Rechtsbijstand, februari 2014. Opgesteld door PwC in opdracht van de werkgroep ‘ZSM & Rechtsbijstand’.14

20

MiddenNederland

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

OostNederland

•
•
•
•
•
•
•
•

Contact met verdachten via een vaste videoverbinding.
Start pilot: 11 november 2014.
Adres ZSM: Bureau Kroonstraat/Paardenveld, Kroonstraat 25, Utrecht.
Openingstijden ZSM: 7 dagen/week van 8:00 tot 22:00 uur.
Piketadvocaat: 1 dienst per dag; fysiek aanwezig 9:00-19:00 uur / telefonisch
bereikbaar 19:00-22:00 uur.
Aantal advocaten in de pilot: 21.
Arrestantencomplexen locaties: Kroonstraat, Utrecht (tot 20:00), Almere, Lelystad.
Alle verdachten die binnenkomen op de locatie Kroonstraat worden na 20:00 uur
overgebracht naar arrestatencomplex Houten (APU). Zodra ze worden overgebracht
stromen ze uit de pilot.
Alle verdachten in Midden-Nederland krijgen eerst een piketadvocaat te spreken,
ook al vragen ze direct naar een voorkeursadvocaat.
Arrestantencomplexen Almere en Lelystad hebben vertraging opgelopen als gevolg
van uitloop bij verbouwing en zijn daarmee later in de pilot gekomen (december
2014).
Contact met verdachten via een vaste videoverbinding.
Start pilot: 3 november 2014.
Adres ZSM: Politiebureau Deventer, Storminkstraat 4, Deventer.
Openingstijden ZSM: 7 dagen/week van 8:00 tot 22:00 uur.
Piketadvocaat: niet op ZSM-locatie, maar op eigen kantoor advocaat.
Aantal advocaten: Borne 80 advocaten (afmeldprincipe: advocaten doen allemaal
mee tenzij ze zich voor de pilot afmelden), Arnhem 60 advocaten (aanmeldprincipe:
alleen de advocaten die zich hebben aangemeld voor de pilot doen mee).
Contact met verdachten via tabletverbinding. Verdachten krijgen tablet uitgereikt in
eigen cel, advocaten loggen in via Jabber en hebben toegang tot een
bestandenpostbus.
Start pilot: 3 november 2014.

Uniformiteit en vergelijkbaarheid van de pilotgebieden
Om de pilotgebieden te kunnen vergelijken is de instroom van de verdachten qua kenmerken gelijk
op de belangrijkste kenmerken. Het zijn meerderjarige verdachten van B-categoriefeiten die op
piketlocaties instromen die binnen de pilot vallen. Verder zijn de basiskenmerken van de
pilotwerkwijzen gelijk: het gebruik van een videoverbinding en het standaard krijgen van
rechtsbijstand, tenzij expliciet tegenover de advocaat afstand wordt gedaan. Wel kan elke regio een
eigen werkwijze invoeren rondom deze basiscriteria. Zo is het bijvoorbeeld in Utrecht mogelijk om
direct een face-to-face gesprek te hebben met de verdachte, omdat een van de arrestantenlocaties
in Utrecht hetzelfde adres is als waar de piketadvocaat zit (Kroonstraat). De specifieke werkwijze zijn
per regio in kaart gebracht.

Vergelijkbaarheid tussen de regio’s geldt verder ten aanzien van de rechten en verplichtingen wat
betreft de informatieverstrekking aan de advocatuur (equality of arms-principe) en de mogelijkheid
om een beroep te doen op een voorkeursadvocaat in plaats van de piketadvocaat. De operationele
uitwerking kan wel verschillen tussen de pilotgebieden.

21

4. Onderzoeksvragen en –aanpak
Leeswijzer
Paragraaf 4.1 beschrijft de hoofdonderzoeksvragen en de daaruit voortkomende deelvragen die ten
grondslag liggen aan de evaluatie naar de pilotwerkwijze. Vervolgens wordt in paragraaf 4.2 de
onderzoeksopzet besproken waarin we onderscheid maken in de kwantitatieve aanpak (paragraaf
4.2.1.) en de kwalitatieve aanpak (paragraaf 4.2.2.).

4.1.

Onderzoeksvragen

De twee hoofdvragen van dit onderzoek zijn:
1. Wat zijn de feitelijke gevolgen van de door de werkgroep ‘ZSM en Rechtsbijstand’
geadviseerde werkwijze23 op de rechtsbescherming van verdachten, de efficiency van het
afdoeningsproces en de kosten voor politie, OM en gesubsidieerde rechtsbijstand afgezet
tegen de huidige praktijk?
2. Wat zijn de organisatorische consequenties van het advies van de werkgroep, wat is de
praktische uitvoerbaarheid van de verschillende elementen van het advies en wat zijn de
belangrijkste kostendrivers?
De twee hoofdvragen zijn opgesplitst in drie thema’s: (1) de efficiency van het proces, (2) de
rechtsbescherming van de verdachte en (3) de kosten van de nieuwe werkwijze. De
deelonderzoeksvragen die hier uit voortvloeien zijn opgenomen in respectievelijk tabel 3; tabel 4 en
tabel 5. In de tabellen is ook een kolom ‘aanpak’ opgenomen die aangeeft of er sprake is van een
kwalitatieve aanpak of een kwantitatieve aanpak (of beiden).
Tabel 3: Thema 1 deelonderzoeksvragen: de efficiency
Onderwerp
Voorkeursadvocaat

Face-to-Face
Verzet

Instroom
Doorlooptijd

Tolken

23

Deelvragen
a. Hoe vaak komt het voor dat verdachten een voorkeursadvocaat
willen?
b. Hoeveel extra tijd kost het indien een verdachte gebruik wil maken
van een voorkeursadvocaat?
c. Levert het verzoek om een voorkeursadvocaat andere knelpunten
op?
In hoeveel gevallen wenst de verdachte een face-to-face consult?
a. In hoeveel gevallen wordt door de verdachte verzet aangetekend
tegen een door de officier van justitie opgelegde strafbeschikking?
b. Is de consultatiebijstand van invloed op het aantal verzetszaken?
c. Waarom gaan verdachten in verzet tegen de door de officier van
justitie opgelegde strafbeschikking?
Hoeveel verdachten spreken een advocaat en stromen zo de pilot
binnen?
a. Wat is de totale doorlooptijd (moment van voorgeleiding bij de
hulp officier van justitie tot het moment dat de officier van justitie
een afdoeningsbeslissing voorlegt)?
b. Hoeveel tijd is met consultatiebijstand en vervolgbijstand gemoeid?
Heeft het gebruik van tolken problemen opgeleverd?

Aanpak
Kwalitatief
Kwantitatief

Kwalitatief
Kwalitatief
Kwantitatief

Kwalitatief
Kwantitatief
Kwalitatief
Kwantitatief

Kwalitatief

Zie bijlage F: Advies werkgroep ‘ZSM en Rechtsbijstand’.

22

Tabel 4: Thema 2 deelonderzoeksvragen: de rechtsbescherming
Vraag in startnotitie

Deelvragen

Rechtsbijstand

a.

Afdoening

Hoe kijken verdachten aan tegen het standaardconsult en de
mogelijkheid van rechtsbijstand in het kader van de
afdoeningsbeslissing?
b. Hoe vaak doet een verdachte uitdrukkelijk afstand van zijn recht op
consultatiebijstand ten overstaan van zijn advocaat en waarom?
c. Waarom maken verdachten wel/geen gebruik van de mogelijkheid
van rechtsbijstand in het kader van de afdoeningsbeslissing?
d. Wat vinden verdachten ervan dat zij alleen afstand kunnen doen
van rechtsbijstand tegenover een advocaat?
e. In hoeveel gevallen wordt er gebruik gemaakt van de mogelijkheid
tot vervolgbijstand in het kader van de afdoeningsbeslissing?
f. Hoe vaak komen verdachten, die afzien van rechtsbijstand, terug
op hun beslissing en kiezen zij ervoor om toch een advocaat in de
arm te nemen?
g. Houdt de consultatiebijstand verband met de beleving van de
verdachte en slachtoffer over de bejegening door de
ketenpartners?
Hoeveel verdachten krijgen een directe afdoening opgelegd?

IVS

Hoeveel verdachten worden in verzekering gesteld?

Videoverbinding

Hoe oordelen verdachten en advocaten over de verleende
rechtsbijstand via de videoverbinding?
a. Hoe ervaart de advocaat de informatie-uitwisseling met de officier
van justitie?
b. Krijgt de advocaat de juiste informatie?
c. Betreft het belangrijke informatie?
d. Krijgt de advocaat de informatie binnen de daarvoor gestelde
termijn?
e. Zijn advocaten tevreden over de faciliteiten en medewerking van
Openbaar Ministerie en politie?

Informatie-uitwisseling

Gekozen
aanpak
Kwalitatief
Kwantitatief

Kwalitatief
Kwantitatief
Kwalitatief
Kwantitatief
Kwalitatief
Kwalitatief

Tabel 5: Thema 3 deelonderzoeksvragen: de kosten
Vraag in startnotitie
Kosten

4.2.

Deelvragen
Gekozen aanpak
a. Wat zijn de kosten voor gesubsidieerde rechtsbijstand
Kwantitatief
samenhangend met deze werkwijze?
Kwalitatief
b. Hoe lang zijn advocaten op locatie in verhouding met vergoeding?
c. Wat zijn de kosten voor politie (incidenteel, bijv. aanschaf
videoscherm vs. structureel/personeel, bijv. inzet
arrestantenbewaarders en vervoersbewegingen) en OM,
samenhangend met deze werkwijze?
d. Wat zijn de ketenbrede (kosten)effecten van de nieuwe werkwijze
en de mogelijke baten?

Onderzoeksaanpak

De aanpak van het onderzoek is zowel kwantitatief als kwalitatief van aard. Deze triangulatie
verhoogt de geldigheid van onderzoeksresultaten en is geschikt om effecten vanuit verschillende
perspectieven (stakeholder en/of disciplinaire) te vergelijken en om een cross-validatie van effecten
van verschillende types data te doen. Dat wil echter niet zeggen dat kwalitatieve bevindingen de
kwantitatieve bevindingen kunnen vervangen of andersom; ze kunnen elkaar enkel versterken.
Nadere toelichting van de aanpak van het onderzoek is beschreven in de tussenrapportage van de
werkwijze ZSM.
In deze aanpak is er overlap tussen de methodologie van de bevraging van personen en de
methodologie van de bevraging van andere bronnen. De gebruikte methoden zijn analyses van
declaraties, databankgegevens en logboeken (kwantitatieve aanpak) en interviews en observaties

23

(kwalitatieve aanpak). De observaties dienden vooral om de complexiteit van effecten en processen
in kaart te kunnen brengen. Op deze manier is er inzicht verkregen in de daadwerkelijke werkwijze
en situatieve verschillen en factoren. De observaties zijn ondersteunend geweest aan de resultaten
uit de interviews en kwantitatieve analyse.
Voor het verkrijgen van feitelijke informatie en nieuwe inzichten voor de kwalitatieve analyse zijn alle
relevante ketenpartners geïnterviewd. De kwantitatieve data is verzameld om ook cijfermatig inzicht
te kunnen geven in de effecten van de voorgestelde ZSM werkwijze op basis van performanceindicatoren. Hiertoe kan een onderscheid gemaakt worden tussen de effecten van de ZSM-werkwijze
voor de pilot, tijdens de pilot, en buiten de pilot (referentie). Door deze metingen met elkaar te
vergelijken wordt inzichtelijk in hoeverre bepaalde effecten te relateren zijn aan nuances in de ZSMwerkwijze.

4.2.1. Kwantitatieve aanpak
Het kwantitatieve onderzoek is gebaseerd op drie verschillende soorten bronnen. Verreweg de
belangrijkste bron is een gekoppeld databestand24 dat informatie bevat over de (trajecten van)
verdachten in de ZSM-pilot vanuit de systemen van politie, OM en RvR. Er is gekozen voor een
koppeling van meerdere databestanden om een zo volledig mogelijk beeld te krijgen van het
procesverloop van de verdachten, aangezien elke leverancier eigen indicatoren bijhoudt (zoals
datum en tijd aanhouding door de politie, aantekenen van verzet door het OM, gebruik van
voorkeursadvocaten door de RvR, etc.).25 Aanvullend is geput uit declaraties die ingediend zijn door
de advocatuur, aangeleverde overzichten van kosten en tijdsbesteding door de politie, en de
opgestelde Business case ZSM en Rechtsbijstand.26 Ten slotte is een overzicht gebruikt van het aantal
aanhoudingen van meerderjarige verdachten van B-categorieverdachten binnen de pilot om de
instroom van de RvR tegen af te zetten.
De instroom is op twee manieren gedefinieerd: a) op basis van het aantal aanhoudingen van
meerderjarige verdachten van B-categoriefeiten binnen de pilotgebieden en b) op basis van het
aantal (en aandeel) meerderjarige verdachten van B-categoriefeiten dat binnen de pilotgebieden een
advocaat spreekt. Aangezien de dataset tot stand is gekomen vanuit de RvR registratie is alleen voor
deze tweede “instroom” informatie beschikbaar. Omdat de pilot betrekking heeft op het gebruik van
rechtsbijstand wordt de instroom ook gebaseerd op de verdachten die een advocaat spreken.
Desalniettemin heeft de politie ook de aantallen aanhoudingen aangeleverd waardoor het aantal
verdachten dat in aanraking komt met rechtsbijstand daarmee vergeleken kan worden.
De definitieve dataset
De definitieve dataset is samengesteld vanuit de registraties door de RvR en vervolgens gekoppeld is
met de data van het OM en de politie. Dit betekent dat er geen informatie verzameld is in de
systemen over verdachten die geen gebruik maken van rechtsbijstand. Immers; deze groep
verdachten maken géén gebruik van rechtsbijstand en stromen daarmee ook niet in de pilot.27

Het uiteindelijke bestand is een extractie van de RvR gegevens over de periode 1 juli 2014 tot en met
30 april 2015 van alle regio’s. Hierdoor hebben we een nulmeting per pilotregio (juli - oktober 2014),
een pilotmeting per pilotregio (december 2014 - april 2015) en een referentiemeting (Zeeland/WestBrabant, juli 2014 – april 2015). De maand november – waarin afhankelijk van de regio op
24

Zie bijlage G voor procedure van selectie, ontdubbeling en koppeling van de definitieve dataset.

25

Voor een overzicht van de indicatoren die meegenomen zijn in de dataset zie bijlage H.

26

Business case ZSM & Rechtsbijstand, februari 2014. Opgesteld door PwC in opdracht van de werkgroep ‘ZSM & Rechtsbijstand’.

27

Met het WODC en de leveranciers is afgesproken dat de onderzoekers geen vertrouwelijke informatie (tot de persoon herleidbare

gegevens) ontvangen. Gegevens zoals BSN-nummer, naam, achternaam, zijn dan ook niet door de onderzoekers onderzocht of
gerapporteerd.

24

verschillende momenten de ZSM-werkwijze is aangepast – wordt buiten beschouwing gelaten bij de
vergelijking van de gevolgen van de ZSM-werkwijzen. Zie voor een tijdlijn de onderstaande Figuur 2.
Figuur 2: Tijdlijn van de meetperiode en meetmomenten per regio.

4.2.2. Kwalitatieve aanpak
Voor de kwalitatieve aanpak zijn onderzoeksinstrumenten (interviewprotocollen, observatieschema’s
en logboeken) ontwikkeld en gebruikt. Het kwalitatieve onderzoek vindt plaats om de kwantitatieve
bevindingen te kunnen duiden en te relateren aan de verschillende werkwijzen van de pilotregio’s. Er
zijn interviews gehouden en observaties uitgevoerd op alle ZSM-locaties en arrestantencomplexen in
de pilot- en in de referentieregio. In tabel 6 zijn alle locaties opgenomen waar observaties hebben
plaatsgevonden. De observaties zijn uitgevoerd voor sfeerbepaling en kennismaking voor het
afnemen van interviews en hebben gediend om lokale nuances en processen in kaart te brengen. Per
locatie heeft er minimaal 1 dag voor observatie plaatsgevonden.
Tabel 6: Locaties observaties
•

•

•

•

Rotterdam
o Marconistraat (ZSM-locatie)
o Spijkenisse (arrestantencomplex)
o Zuidplein (arrestantencomplex)
o Dordrecht (arrestantencomplex)
Midden-Nederland
o Kroonstraat, Utrecht (ZSM-locatie en arrestantencomplex)
o Almere (arrestantencomplex)
o Lelystad (arrestantencomplex)
Oost-Nederland
o Deventer (ZSM-locatie)
o Arnhem (arrestantencomplex)
o Borne (arrestantencomplex)
Zeeland/West-Brabant
o Breda, Schapenweide (ZSM-locatie)
o Breda Mijkenbroek (arrestantencomplex)

Met de interviews is geïnventariseerd op welke wijze de nieuwe werkwijze inhoud en vorm heeft
gekregen met het oog op efficiëntie, rechtsbescherming en de kosten. Zie bijlage C voor het
interviewprotocol voor een van de ketenpartners.
In alle pilotregio’s en in de referentieregio zijn met de meeste ketenpartners tussen de 3 en 5
interviews per regio uitgevoerd. Er zijn in totaal 68 stakeholderinterviews afgenomen. De selectie van
geïnterviewde personen is in eerste instantie gebaseerd op hun rol in de keten van het ZSM-proces.
In overleg met de opdrachtgever zijn er wijzigingen aangebracht in de lijst van stakeholders die zijn
geïnterviewd. Zo zijn we bewust geworden van de impact van de pilotwerkwijze op de werklast van
de politie en is deze stakeholder extra betrokken en bevraagd over hun ervaringen. Gedurende het
onderzoek is ook gebleken dat niet alle stakeholders, zoals opgenomen in de startnotitie, relevant
zijn voor de pilot. Dit komt onder andere omdat hun rol naast, of pas na stap 5 in het ZSM-proces (zie
paragraaf 3.2.1.) aan de orde komt. Dit bleek het geval voor slachtofferhulp en de reclassering. Een
andere wijziging betreft de controllers van OM en politie; hoewel zij zijn opgenomen in de
startnotitie als stakeholders, is er vanaf het begin van het project - parallel aan de interviews - een
overleg ingericht waarbij de onderzoekers en de leveranciers van de data (OM, politie, RvR) een

25

continue uitwisseling hebben gehad over de gegevens in de verschillende systemen. De controllers
zijn niet apart opgenomen in de lijst van geïnterviewde stakeholders. Ook bleek tijdens het
onderzoek dat de rol van de rechter-commissaris in de pilot niet groot is en zijn zij niet benaderd
voor het onderzoek. Tabel 7 geeft een overzicht van de stakeholders die betrokken zijn geweest bij
de interviews.
Tabel 7: Geïnterviewde stakeholders
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Verdachten -14
Advocaten - 14
Hulpofficier van justitie - 8
Officier van justitie - 10
Orde van Advocaten - 2
Controller politie - 1
Projectleider OM - 4
Projectleider politie -1
Arrestantenverzorgers - 8
Ketenprocescoördinator - 3
Raad voor Rechtsbijstand - 2
Recherche – 1

De interviews duurden gemiddeld 1 uur. De meeste interviews zijn digitaal opgenomen en
getranscribeerd door een transcriptbureau. De transcripten zijn door de steekproefsgewijs
gecontroleerd op fouten en onvolledigheden. Voor de interviews die niet opgenomen zijn is een
uitgebreid verslag gemaakt door de interviewer. Ook van de observaties zijn verslagen gemaakt. Alle
verslagen en transcripten zijn opgenomen in het analyseprogramma NVivo en vervolgens gecodeerd
naar de onderzoeksvragen. Bij het coderen zijn 18 hoofdcategorieën en 9 subcategorieën
geïdentificeerd, leidend tot in totaal 1.174 gecodeerde stukken tekst. Deze stukken tekst zijn
vervolgens verder gecodeerd onder de verschillende hoofd- en subcategorieën van efficiëntie,
rechtsbescherming en kosten. De resultaten van de gestructureerde NVivo-analyses zijn verwerkt in
de kwalitatieve resultaten in hoofdstuk 5. In bijlage D is een schema opgenomen van de 18
categorieën en 9 subcategorieën die aangehouden zijn bij het coderen en analyseren van de
kwalitatieve data.
De onderzoekers kregen veel medewerking van alle respondenten bij het inplannen van de
interviews in alle regio’s. Ook de verstrekking van aanvullende relevante informatie (documenten)
tijdens en naar aanleiding van de interviews is door de onderzoekers als zeer positief ervaren. Tijdens
het onderzoek is ook de toegang tot verdachten goed verlopen. Aan alle respondenten is
vertrouwelijkheid en anonimiteit gegarandeerd.
Naast interviews en observaties is er ook gebruik gemaakt van een logboek. Advocaten die bij de
pilot zijn betrokken, zijn gevraagd een logboek bij te houden. Het logboek dient ter aanvulling en
ondersteuning van de interviews en kwantitatieve resultaten om mogelijke knelpunten en
(neven)effecten van de ZSM-werkwijze te kunnen duiden. In het logboek zijn vragen opgenomen
over het soort verleende bijstand, een eventuele rol als voorkeursadvocaat, de kwaliteit van de
videoverbinding en de doorlooptijd voor de verdachte binnen het ZSM-proces.
In de regio’s Midden-Nederland en Rotterdam zijn geen logboeken bijgehouden. De advocatuur in
deze regio’s heeft kenbaar gemaakt niet –weer- tijd te willen vrijmaken voor een onderzoek. In de
regio Rotterdam had er al recent een evaluatie plaatsgevonden over het gebruik van de
videoverbinding in de voorafgaande pilot. In de regio Oost-Nederland hebben 18 van de 140
benaderde respondenten een logboek bijgehouden. De logboeken van Oost-Nederland zijn gebruikt
ter aanvulling en ondersteuning van de interviews en om de onderzoeksvragen met betrekking tot de
duur van het consult en de kwaliteit van de videoverbinding aan te vullen. Omdat we deze data niet

26

voor Rotterdam en Midden-Nederland hebben, kunnen we in deze regio’s de interviewdata niet
ondersteunen met materiaal uit de logboeken. Een uitgebreide analyse van de logboeken van OostNederland is te vinden in bijlage E.

27

5. Resultaten evaluatie werkwijze ZSM en
Rechtsbijstand
Leeswijzer
De resultaten van de onderzoeksvragen worden in dit hoofdstuk weergegeven. Paragraaf 5.1 gaat in
op de resultaten van de efficiëntie van het ZSM-proces. Paragraaf 5.2 gaat in op de resultaten van de
rechtsbescherming van de verdachte. Paragraaf 5.3 gaat in op de kosten. Bij deze paragrafen worden
de voornaamste trends en resultaten beschreven die uit de kwalitatieve en kwantitatieve analyse
naar voren zijn gekomen. In elke paragraaf worden eerst de kwalitatieve resultaten gepresenteerd,
waarna we deze, waar mogelijk, uitbreiden met de kwantitatieve analyses. Bij de kwalitatieve
rapportage wordt, waar dat van toepassing is, een onderscheid gemaakt tussen regio’s en
ketenpartners. Verschillen tussen regio’s worden alleen genoemd als ze relevant zijn voor de
verschillende werkwijzen. De kwalitatieve analyses zijn voortgekomen uit de resultaten van de
interviews, observaties en logboek. In de kwalitatieve analyses zijn citaten opgenomen uit interviews,
observaties en logboeken. Deze citaten zijn geanonimiseerd en worden gebruikt ter illustratie van
patronen, die wij in meerdere interviews hebben gevonden. Afkortingen die zijn gebruikt zijn
opgenomen in tabel 8. De resultaten worden per paragraaf afgesloten met een korte conclusie.
Tabel 8: Gebruikte afkortingen
•
•
•
•
•

5.1.

OM: Openbaar Ministerie
OvJ: officier van justitie
hovj: Hulpofficier van justitie
KPC: Keten Proces Coördinator
RvR: Raad voor Rechtsbijstand

Thema 1: onderzoeksvragen efficiency

Tabel 9: Onderzoeksvragen efficiency
Onderwerp
5.1.1. Voorkeursadvocaat

5.1.2. Face-to-Face
5.1.3. Verzet

5.1.4. Instroom
5.1.5. Doorlooptijd

5.1.6. Tolken

Deelvragen
a. Hoe vaak komt het voor dat verdachten een voorkeursadvocaat willen?
b. Hoeveel extra tijd kost het indien een verdachte gebruik wil maken van een
voorkeursadvocaat?
c. Levert het verzoek om een voorkeursadvocaat andere knelpunten op?
In hoeveel gevallen wenst de verdachte een face-to-face consult?
a. In hoeveel gevallen wordt door de verdachte verzet aangetekend tegen een door de
officier van justitie opgelegde strafbeschikking?
b. Is de consultatiebijstand van invloed op het aantal verzetszaken?
c. Waarom gaan verdachten in verzet tegen de door de officier van justitie opgelegde
strafbeschikking?
Hoeveel verdachten spreken een advocaat en stromen zo de pilot in?
a. Wat is de totale doorlooptijd (moment van voorgeleiding bij de hulpofficier van justitie
tot het moment dat de officier van justitie een afdoeningsbeslissing voorlegt)?
b. Hoeveel tijd is met consultatiebijstand en vervolgbijstand gemoeid?
Heeft het gebruik van tolken problemen opgeleverd?

5.1.1. Voorkeursadvocaat
5.1.1.1.
Kwalitatieve aanpak
Het inschakelen van de voorkeursadvocaat levert volgens de meeste geïnterviewde personen (totaal
44 respondenten van advocatuur, politie en OM) in alle regio’s knelpunten op wanneer de melding
gemaakt wordt buiten kantoortijden; de openingstijden van ZSM lopen niet synchroon met de
openingstijden van advocatenkantoren van voorkeursadvocaten. Dit is niet toe te schrijven aan de
pilot, maar gebeurt ook in het reguliere ZSM-proces. Door het werken met een voorkeursadvocaat

28

loopt het ZSM-proces sneller uit de tijd waardoor het OM ook eerder voor de IVS-afweging komt te
staan.
Omdat er in de pilot wordt gewerkt met een piketadvocaat die meestal direct beschikbaar is om
rechtsbijstand te geven is er sneller een advocaat beschikbaar. In de werkwijze van de pilot spreken
veel verdachten die binnen de doelgroep van de pilot vallen een advocaat. Hoewel een onderdeel
van de pilot is dat iedere verdachte een advocaat spreekt, blijkt dit niet altijd gebeurd te zijn. Soms
kan de advocaat niet worden bereikt en wordt er door de OvJ toch voor gekozen om over te gaan tot
verhoor. Uit het onderzoek blijkt dat verdachten die een piketadvocaat spreken, in veel gevallen niet
(nog langer) willen wachten op een voorkeursadvocaat en nemen genoegen met de piketadvocaat. In
Midden-Nederland spreken verdachten altijd eerst een piketadvocaat.
Wanneer de piketadvocaat verantwoordelijk is voor het inschakelen van de voorkeursadvocaat, zoals
in Midden-Nederland, vraagt deze procedure extra handelingen en inzet van advocaten en kan
daarmee gevoelig zijn voor fouten en vertraging. Dit leidt er toe dat niet altijd de voorkeursadvocaat
van de verdachte gevonden wordt. Als het door de advocaten of ZSM-partners niet lukt om contact
te leggen met de voorkeursadvocaat binnen de daarvoor gestelde termijn van 2 uur, is er overleg
met de ZSM-tafel om te bepalen hoe er verder wordt gegaan. Het komt voor dat er met het verhoor
wordt begonnen zonder dat de verdachte een piketadvocaat of voorkeursadvocaat heeft gesproken.
KPC: “De advocaat kon hier niet binnen twee uur zijn. Toen is toch met het verhoor aangevangen
terwijl er wel richtlijnen zijn, maar daar is vanaf geweken. Gezien de tijd en de drukte is er in opdracht
van de officier een verhoor gestart zonder dat de verdachte zijn advocaat had gesproken. Hij is wel in
verzekering gesteld en heeft toen een advocaat gesproken, die niet zijn voorkeursadvocaat is”.
Politie: “We hebben twee uur gewacht, dan bellen we de officier of we laten de KPC’er de officier
bellen en zeggen van: ‘de verdachte vraagt om een voorkeursadvocaat en deze advocaat kunnen we
niet bereiken, dus neem maar een beslissing of we met verdachte in gesprek mogen of niet’. En dan is
het aan de officier om te zeggen: ‘nee, we gaan wachten, of we wachten niet meer en we gaan
verder’”.
Voor de ketenpartners is het niet altijd duidelijk of de verdachte een voorkeursadvocaat wil en of de
voorkeursadvocaat of de piketadvocaat het consult doet. Daardoor krijgt de verdachte soms de
piketadvocaat terwijl deze om een voorkeursadvocaat had verzocht. Verdachten worden niet altijd
geïnformeerd over hun recht op een voorkeursadvocaat.
KPC: “En nu weet men niet met welke van de advocaten zaken moet worden gedaan. De voorkeurs- of
de handelende advocaat. Dat weten we dan weer later. Op dit moment is het voor ons ook niet
duidelijk met wie we zaken moeten doen.”
Verdachten die vaker in aanraking komen met justitie hebben vaak al een voorkeursadvocaat uit hun
eerdere zaken. Dit is niet veranderd in de pilot. Het komt volgens de respondenten bijna niet voor
dat first offenders28 vragen om een voorkeursadvocaat. Over het algemeen willen zij liever geen
advocaat en willen zij zo snel mogelijk weg.
5.1.1.2.
Kwantitatieve aanpak
De kwantitatieve analyse van het gebruik van een voorkeursadvocaat kan op een aantal manieren
aangevlogen worden: de absolute aantallen, het aandeel van de verdachten dat gebruik maakt van
rechtsbijstand middels een voorkeursadvocaat en het aandeel van de aangehouden verdachten dat
een voorkeursadvocaat spreekt. Alle drie de mogelijkheden zijn onderzocht om een beeld te geven
28

Zie bijlage A voor een begrippenlijst.

29

van a) veranderingen in het aantal zaken met een voorkeursadvocaat, b) de verhouding tussen zaken
met een voorkeursadvocaat en zaken zonder voorkeursadvocaat en c) het aandeel van de
aangehouden verdachten dat gebruik maakt van een voorkeursadvocaat.
In grafiek 1 is het absoluut aantal zaken weergegeven waarbij een voorkeursadvocaat wordt
gesproken. Wanneer alleen naar de absolute aantallen zaken met een voorkeursmelding gekeken
wordt, is er geen samenhang met pilotwerkwijze zichtbaar. Enkel in Midden-Nederland is een
duidelijke afname specifiek rond de interventiedatum zichtbaar. Uit een terugkoppeling met de RvR
blijkt dat deze daling mogelijk gerelateerd is aan de werkwijze die in Midden-Nederland gehanteerd
wordt om voorkeursadvocaten in te schakelen: alleen in Midden-Nederland krijgt de verdachte hoe
dan ook eerst een piketadvocaat. Pas na de ontmoeting kan de piketadvocaat desgewenst een
voorkeursadvocaat inschakelen. In de overige pilotregio’s gaat de melding direct naar een
voorkeursadvocaat. Het is dan ook aannemelijk dat in Midden-Nederland het gebruik van
voorkeursadvocaten door de pilot gedaald is. Deze verdachten hebben immers al een piketadvocaat
voor zich. Daarmee is de motivatie om een voorkeursadvocaat in te schakelen minder, aangezien het
een langere wachttijd met zich mee zou brengen terwijl er al een advocaat aanwezig is.
Grafiek 1: Absoluut aantal zaken waarbij een voorkeursadvocaat gesproken wordt
300
250
200
150
100
50
0
juli '14

aug. '14

Oost-NL

194

210

Midden-NL

137

98

Rotterdam

146

151

Zeeland/WB (REF)

253

202

oktober
'14

nov. '14

dec. '14

januari '15

februari
'15

maart '15

april '15

205

192

169

153

133

151

181

167

130

137

87

54

79

64

88

68

126

113

105

82

121

118

69

102

232

286

250

182

229

254

271

261

sept. '14

Bron: Declaratiegegevens Raad voor Rechtsbijstand.

Wanneer het bovenstaande aantal zaken met een voorkeursadvocaat afgezet wordt tegen het totaal
aantal zaken waarbij gebruik gemaakt wordt van rechtsbijstand, is er een duidelijk effect van de pilot
zichtbaar. Zo blijft het aandeel in de referentieregio vrij stabiel rond de 50%, maar daalt deze van
gemiddeld 50% naar gemiddeld 30% in de pilotregio's wanneer het gemiddelde per maand voor- en
na de interventiemaand genomen wordt (zie grafiek 2). 29

29

Zoals eerder aangegeven wordt rekening gehouden met de verschillende interventiedata door de interventiemaand (november) niet

mee te nemen. Over het algemeen worden dan ook de maanden juli-oktober vergeleken met december-april.

30

Grafiek 2: Aandeel van zaken met rechtsbijstand waarbij een voorkeursadvocaat gesproken wordt
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
juli '14

aug. '14

sept. '14

oktober
'14

nov. '14

dec. '14

januari '15

februari
'15

maart '15

april '15

Oost-NL

54%

53%

53%

52%

40%

33%

29%

34%

35%

35%

Midden-NL

45%

36%

42%

44%

32%

22%

24%

21%

24%

20%

Rotterdam

47%

58%

53%

52%

39%

31%

41%

36%

29%

34%

Zeeland/WB (REF)

48%

46%

53%

53%

50%

44%

49%

49%

50%

52%

Bron: Declaratiegegevens Raad voor Rechtsbijstand.

Deze ontwikkeling kan door (een combinatie van) twee factoren komen: een daling van het aantal
zaken met een voorkeursadvocaat, of een stijging van het aantal zaken met een piketadvocaat.
Aangezien de verwachting is dat een groter aantal verdachten door de pilot gebruik maakt van
rechtsbijstand middels de piketadvocaat voor een eerste consult, is een daling van het aandeel
verdachten dat gebruik maakt van een voorkeursadvocaat in de pilotgebieden te verwachten.
Wanneer het aantal verdachten dat gebruik maakt van een voorkeursadvocaat afgezet wordt tegen
het aantal aanhoudingen in plaats van het aantal verdachten dat gebruik maakt van een vorm van
rechtsbijstand, zien we een zelfde ontwikkeling: het gebruik van een voorkeursadvocaat blijft redelijk
stabiel in de referentieregio (ditmaal rond de 32%), maar daalt in de pilotregio's (zie grafiek 3).
Grafiek 3: Aandeel aanhoudingen dat gepaard gaat met een voorkeursadvocaat
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
juli '14

aug. '14

sept. '14

oktober
'14

nov. '14

dec. '14

januari '15

februari
'15

maart '15

april '15

Oost-NL

37%

38%

41%

35%

33%

31%

27%

32%

33%

32%

Midden-NL

34%

23%

30%

32%

22%

15%

21%

20%

23%

19%

Rotterdam

39%

47%

41%

40%

39%

30%

41%

34%

29%

33%

Zeeland/WB (REF)

30%

27%

34%

35%

33%

27%

31%

34%

34%

35%

Bron: Interne communicatie informatiemanagement adviseur politie.

31

Wanneer gekeken wordt naar de ontwikkelingen per maand in de grafiek blijkt deze – net als bij de
absolute aantallen - aanzienlijk minder eenduidig: alleen in Midden-Nederland is een duidelijke
daling specifiek tijdens de interventie zichtbaar. De ontwikkelingen in de overige regio's blijken meer
geleidelijk. Hoewel de pilot een duidelijk verminderend gevolg heeft gehad op het aandeel
aangemelde zaken met voorkeursadvocaat in Oost-Nederland en Rotterdam, lijkt dit met name in
Midden-Nederland toegewezen te kunnen worden aan een daling van het aantal verdachten dat
gebruikt maakt van een voorkeursadvocaat. Elders lijkt vooral sprake te zijn van een toename van het
aantal verdachten dat gebruik maakt van piketadvocaten bij de ZSM-werkwijze met rechtsbijstand.
5.1.1.3.
Conclusie
Er blijken knelpunten te zijn wat betreft de extra tijd indien een verdachte gebruik wil maken van een
voorkeursadvocaat, omdat deze niet zoals de piketadvocaat al aanwezig is, maar apart benaderd
moet worden. Het is niet altijd duidelijk voor de ketenpartners of er sprake is van een
voorkeursadvocaat, omdat het niet goed wordt vastgelegd. De extra tijd die nodig is met een
voorkeursadvocaat is mede afhankelijk van de openingstijden van de advocatenkantoren en de
bereikbaarheid van de voorkeursadvocaat. Als de doorlooptijd onder druk staat, komt het voor dat er
toch met het verhoor wordt begonnen terwijl de verdachte nog geen advocaat heeft gesproken.
De werkwijze in Midden-Nederland lijkt qua doorlooptijd het meest efficiënt. Verdachten vragen
minder snel naar de voorkeursadvocaat, omdat ze verplicht eerst een piketadvocaat spreken.
Hierdoor zien we een afname van het gebruik van voorkeursadvocaten in Midden-Nederland. Dit
houdt echter ook in dat wanneer de verdachte toch aandringt op een voorkeursadvocaat, dit een
extra handeling voor de piketadvocaat betekent. In de overige pilot regio’s is er geen sprake van een
daling van het gebruik van voorkeursadvocaten.

5.1.2. Face-to-face
Over het face-to-face consult hebben we 14 advocaten en 14 verdachten bevraagd. De antwoorden
van respondenten zijn gebaseerd op hun ervaringen met het contact via videoverbinding en de
behoefte aan persoonlijk contact.
Bij zaken waar IVS niet aan de orde is vinden advocaten de videoverbinding in principe voldoende.
Het is meestal de advocaat die het initiatief neemt en de omstandigheden beoordeelt om te bepalen
of een face-to-face consult gewenst is (zoals in het geval van de psychische gesteldheid van een
verdachte). Een face-to-face gesprek is volgens deze advocaten ook van belang als het vertrouwen
tussen de verdachte en de advocaat onder druk staat. De meeste advocaten zijn van mening dat
verdachten meer geneigd zijn te vertellen in een face-to-face gesprek. Met een face-to-face ontstaat
volgens advocaten makkelijker een vertrouwensband en hebben verdachten en advocaten niet het
gevoel dat ze worden afgeluisterd. Door problemen met de videoverbinding via de tablet zien we dat
er in Oost-Nederland vaker wordt gekozen voor een face-to-face gesprek dan in Midden-Nederland
en Rotterdam. Daarnaast hebben niet alle advocaten (4 van de 14 advocaten) affiniteit met ICT en
komt het voor dat zij de voorkeur geven aan een face-to-face consult indien ze in de buurt zijn van
het arrestantencomplex.
De verdachten zijn niet altijd op de hoogte van de mogelijkheid voor een face-to-face gesprek, door
gebrekkige informatie door de hovj of advocaat over de mogelijkheden hiertoe, indien ze niet
akkoord gaan met de videoverbinding. Alle verdachten geven aan een persoonlijk gesprek fijner te
vinden, met name bij een tweede consult wordt het door verdachten nog meer op prijs gesteld om
de advocaat face-to-face te zien. Indien verdachten een face-to-face gesprek willen vinden ze de
wachttijd die hiermee gemoeid is tot dat de advocaat ter plaatste is, niet opwegen tegen de
voordelen.

32

5.1.2.1.
Conclusie
Het uitgangspunt in de pilotwerkwijze is een eerste consult met videocommunicatie. Hoewel
verdachten en advocaten de voordelen zien van een face-to-face consult, wegen wachttijden en
reistijden niet op tegen de efficiëntie van een videoconsult. In Oost-Nederland is de tabletverbinding
kwetsbaar en wordt er sneller voor een face-to-face consult gekozen dan in de andere pilotgebieden.

5.1.3. Verzet
5.1.3.1.
Kwalitatieve aanpak
Tijdens het onderzoek bleek dat de 14 geïnterviewde advocaten nauwelijks ervaringen met verzet
hadden binnen de pilot. Als verdachten in verzet gaan, is dat vaak naar aanleiding van de
strafbeschikking die zij thuis ontvangen. Dit gebeurt buiten het zicht van de piketadvocaat en de
pilotwerkwijze.
In de situatie voorafgaand aan de pilot kwam de advocaat pas na het politieverhoor in beeld. Bijna
driekwart van de geïnterviewde advocaten vond het vervolgens niet gemakkelijk ‘het tij te keren’,
vaak omdat de verdachte al schuld had bekend. In de pilot adviseren zij tijdens het eerste consult om
bij het verhoor niet gelijk schuld te bekennen. Daarnaast adviseren ze om niet zomaar in te stemmen
met een door het OM opgelegde strafbeschikking. Verzet is volgens deze groep advocaten vooral
zinvol omdat dossiers aan het begin van het ZSM-traject vaak nog niet compleet zijn, wat in het
voordeel van de cliënt kan werken. Ze adviseren verdachten verzet aan te tekenen omdat ze van
mening zijn dat de strafbeschikking van de OvJ bijna altijd hoger is (op basis van de Polarisrichtlijnen30) dan de beschikking van de rechter (op basis van OVS-oriëntatiepunten rechtbank31). Het
is nog nooit andersom geweest, dat de rechter zwaarder straft, volgens deze groep. De advocaten
hechten dan ook nadrukkelijk belang aan het aantekenen van verzet omdat dit de rechtsbescherming
van de verdachte ten goede zou komen en een lagere straf op zou kunnen leveren. De 10
geïnterviewde OvJ’s kunnen zich niet vinden in het beeld dat advocaten hebben, namelijk dat het
OM hoger straft dan de rechtbank. Het OM bestrijdt in algemene zin dat het hogere straffen oplegt
dan de rechter, wel hanteert het OM andere normen als uitgangspunt.
OvJ: “Wat ik wel zou kunnen doen, is als ik een voornemen heb om een strafbeschikking op te leggen,
dan zou ik dat in een zaak waarin een verdachte geen advocaat heeft dat zonder meer doen. Maar als
ik het voornemen heb om een strafbeschikking op te leggen in een zaak waarin een verdachte wel een
advocaat heeft, en ik krijg terug van die advocaat ‘als jij die strafbeschikking oplegt, dan gaan wij in
verzet’, dan heeft het voor mij geen zin om een strafbeschikking op te leggen. Dan geef ik hem
meteen een dagvaarding mee. In zoverre kan dat invloed hebben op een afdoeningsbeslissing.
Theoretisch is dat mogelijk, alleen ik heb dat eigenlijk nog nooit meegemaakt. Ik krijg zelden, echt
heel zelden, een reactie van een advocaat op een voorgenomen afdoeningsbeslissing”.
Uit de interviews met de 14 verdachten blijkt dat zonder de informatie van de advocaat over de
afdoening, de verdachte vaak niet op de hoogte is over de mogelijkheden van verzet tegen een
afdoeningsbeslissing. Hieruit blijkt dat het eerste consult van belang is voor de rechtsbescherming
van de verdachte.

30

De Polaris-richtlijnen werken volgens een vast stramien. Het systeem waardeert misdrijven via een rekensom. Aan ieder delict is in de

richtlijnen van Polaris een aantal strafpunten toegekend. Polaris werkt daarvoor met het begrip 'basisdelict': een strafbaar feit in de kale
vorm. Ieder basisdelict heeft een vast aantal strafpunten.
31

Oriëntatiepunten geven de straf weer die rechters voor het modale feit (de meest voorkomende verschijningsvorm van het strafbare

feit) plegen op te leggen. Zij komen tot stand na een inventarisatie van de praktijk van de straftoemeting en na consultatie van alle
gerechten.

33

5.1.3.2.
Kwantitatieve aanpak
Door het koppelen vanuit de RvR-data ontbreken in het bestand de verzetten die aangetekend zijn
door verdachten die geen gebruik maken van rechtsbijstand. Het is daardoor niet mogelijk om te
bezien of het gebruik van rechtsbijstand invloed heeft op het aantekenen van verzet. Daarnaast
wordt verzet enkel geregistreerd door het OM. De koppeling met OM-data is slechts beperkt
geslaagd waardoor het merendeel van de zaken ontbreekt (zie ook hoofdstuk 4 en bijlage G voor
nader uitleg). Daarnaast (en mede daardoor) zijn de aantallen verzet zeer klein. In totaal zijn er 99
registraties van verzet gevonden op de in totaal 14.928 zaken waarbij gebruik gemaakt is van
rechtsbijstand, waarvan 51 verzetten aangetekend zijn in de referentieregio. Met name door het
beperkte aantal zaken en het ontbreken van het merendeel van de registraties, is het niet mogelijk
om betrouwbare uitspraken te doen over het aantekenen van verzet op basis van de kwantitatieve
data.
5.1.3.3.
Conclusie
Meer informatie leidt tot een verbeterde informatiepositie van de advocaat. In de pilot vindt het
eerste consult plaats voorafgaand aan het verhoor waardoor de advocaat de verdachte beter kan
informeren over de mogelijkheden van verzet, wat de rechtsbescherming van de verdachte
bevordert. De informatie-uitwisseling tussen de ketenpartners, een belangrijk onderdeel van de ZSMwerkwijze, leidt tot meer overleg over de afdoeningsbeslissing, wat van invloed kan zijn op het advies
van de advocaat aan de verdachte over het in verzet gaan. Als gevolg van het beperkte aantal zaken
in de pilot is er geen verband te leggen tussen de verplichte consultatiebijstand, de mogelijkheid van
bijstand bij de afdoeningsbeslissing en het percentage verzet dat wordt aangetekend. Het blijft dan
ook de vraag of een toename van informatie-uitwisseling en overleg over de afdoeningsbeslissing
leidt tot minder verzetszaken.

5.1.4. Instroom
5.1.4.1.
Kwalitatieve aanpak
In Rotterdam liep al een pilot met consultatie via videoverbinding. In de huidige pilot ZSM en
Rechtsbijstand zijn de verdachten van de pilotlocaties (Dordrecht, Spijkenisse) conform de definitie
‘B-zaken’ hier ingestroomd. Op voorspraak met de lokale Orde van Advocaten is ervoor gekozen de
oude werkwijze voor de rest van het werkgebied (Rotterdam-stad) te handhaven. Daarvoor geldt een
afgebakende lijst categorie B-zaken. Voor de analyse van de pilot zijn alle verdachten van andere
locaties dan de pilotgebieden eruit gefilterd. Het is dus niet zo dat er in de Rotterdamse pilot een
alternatieve definitie bestaat, daar wordt net als in de twee andere gebieden gewerkt volgens het
principe alle B-zaken naar de piketadvocaat.
Tijdens de pilot heeft het uitmelden van verdachten in Rotterdam (locatie Spijkenisse) stilgelegen van
2 t/m 19 maart 2015 vanwege de verbouwing van het arrestantencomplex. Sommige verdachten zijn
opgevangen op de arrestantenlocaties Zuidplein en Hoogvliet en hebben daar consult via de
videoverbinding gekregen. Deze verdachten zijn ook ingestroomd in de pilot van Eenheid Rotterdam.
In Midden-Nederland heeft de vertraging van de verbouwing van de arrestantencomplexen Almere
en Lelystad invloed gehad op de instroom. Hierdoor zijn deze locaties pas in december 2014
betrokken bij de pilot. In Oost-Nederland zijn er geen knelpunten geconstateerd met betrekking tot
de instroom en is de pilot 3 november van start gegaan. In de kwantitatieve analyses is met deze
bevindingen rekening gehouden door de maand november niet mee te nemen in de metingen en
door ontwikkelingen per regio en maand weer te geven.

34

5.1.4.2.
Kwantitatieve aanpak
In totaal zijn er in de onderzoeksperiode 19.573 relevante verdachten aangehouden. Uit
onderstaande grafiek blijkt dat het aantal aanhoudingen stabiel is gebleven in Oost-Nederland en
licht is gedaald in de overige regio’s. Hoewel deze daling niet toe te schrijven is aan de pilot
(aanhoudingen vinden voor het ZSM-traject plaats, onafhankelijk van de pilot), moet wel met deze
daling rekening gehouden worden bij de duiding van het aandeel verdachten dat een advocaat
spreekt. Daarom wordt de instroom afgezet tegen deze aanhoudingen.
Grafiek 4. Aantal aanhoudingen per maand per regio relevant voor de pilot
900
800
700
600
500
400
300
200
100
0

juli '14

aug. '14

sept. '14

oktober '14

nov. '14

dec. '14

Oost-NL

524

550

506

541

511

489

januari '15 februari '15 maart '15
489

468

545

april '15
525

Midden-NL

408

421

435

428

395

350

371

322

382

363

Rotterdam

370

318

305

282

267

272

296

346

237

311

Zeeland/WB (REF)

833

757

683

822

768

679

728

746

787

743

Bron: Koppelbestand definitieve dataset op basis van data RvR, OM en politie.

Wanneer de instroom gedefinieerd wordt als de verdachten die een advocaat spreken, gaat het om
een instroom van 14.928 verdachten (na controle op mogelijk foutieve registraties). Doordat het
databestand samengesteld is op basis van de RvR-data is ook (alleen) voor de personen die een
advocaat spreken nadere beschrijvende informatie beschikbaar. Hiervan was van 98% de leeftijd
bekend, berekend op basis van de geboortedatum en de begindatum van het plegen van het delict.
De gemiddelde leeftijd was 34 jaar, met een minimum van 16 jaar32 en een maximum van 87 jaar. In
totaal waren er 8 mogelijk minderjarig ten tijde van begin plegen delict. Echter, deze 8 waren
waarschijnlijk wel meerderjarig ten tijde van de ZSM-procedure. Dit is gezien de beperkte aantallen
niet nader onderzocht. Over het geslacht van de verdachten is onvoldoende bekend doordat deze
door OM geregistreerd werd en daardoor debet is aan de beperkte koppeling. Hierdoor ontbreekt
een registratie van het geslacht bij 37% (referentieregio) tot 80% (Oost-Nederland) van de zaken.
Verder is het mogelijk om de instroom op te delen naar regio, piket en dagdeel. Van de 14.928
verdachten stroomden er 4.279 in Oost-Nederland in, 3.048 in Midden-Nederland, 2.720 in
Rotterdam en 4.881 in de referentie regio Zeeland/West-Brabant. Zie grafiek 5 voor de instroom
binnen de pilot, opgedeeld naar piketregio.

32

Verklaring dat er minderjarigen in de pilot zitten: ten tijde van het plegen delict is verdachte minderjarig, bij aanhouding is verdachte

meerderjarig en valt daarmee binnen de pilot.

35

Grafiek 5. Instroom van rechtsbijstand opgedeeld naar piketregio
Breda
1772

Tilburg

1566

Roosendaal/Bergen op Zoom
1276

1640
691

1171

984

Middelburg-Zierikzee
Kanton Arnhem
Arrondissement Almelo
Rotterdam/Schiedam/Somm/Br

1549
2133

Dordrecht/Oud-Beijerland
Regio Utrecht

2146

Regio lelystad
Bron: Koppelbestand definitieve dataset op basis van data RvR, OM en politie.

Wat betreft de instroom opgedeeld naar het dagdeel van de meldingen is er een aantal interessante
bevindingen. Ten eerste stroomde ongeveer 2/3 van de meldingen tussen 18:00 uur ’s avonds en
12:00 uur ’s middags in (de avond, nacht en ochtenduren). Dat houdt in dat het overgrote deel van
de meldingen buiten reguliere kantoortijden van de advocatuur gemeld wordt, wat een grote
ophoping in de ochtenduren veroorzaakt. In de ochtend vindt er een ophoping van zaken plaats
doordat er ook in de nacht personen worden aangehouden terwijl dan geen personen meer worden
uitgemeld en ook geen advocaten meer beschikbaar zijn. Slechts ongeveer 1/3 van de meldingen
vindt plaats in de middag tussen 12:00 uur en 18:00 uur. Deze verhouding is vrij consistent tussen de
verschillende regio’s. De enige uitzondering hierop is Midden-Nederland, doordat deze locatie
(Bureau Kroonstraat) geen accommodatie biedt voor overnachtingen en deze verdachten in de
avonduren uit de pilot stromen. Zie grafiek 6 voor de verhoudingen naar dagdeel van de meldingen
en grafiek 6a voor een schematische weergave van de ontwikkelingen per maand.
Grafiek 6. Verhouding dagdeel van de instroom

14,50%

19,87%

Waarvan in de ochtend
Waarvan in de middag

27,86%

Waarvan in de avond
37,77%

Waarvan in de nacht

Bron: Koppelbestand definitieve dataset op basis van data RvR, OM en politie.

36

Grafiek 6a. Aantal verdachten dat binnen de pilot gebruik maakt van rechtsbijstand
600
500
400
300
200
100
0
juli '14

aug. '14

sept. '14

oktober
'14

nov. '14

dec. '14

januari '15

februari
'15

maart '15

april '15

Oost-NL

356

393

390

369

426

460

456

439

514

476

Midden-NL

304

274

311

310

272

245

325

311

361

335

Rotterdam

310

259

237

216

269

268

293

328

236

304

Zeeland/WB (Ref)

527

439

439

541

500

411

466

516

543

499

Bron: Koppelbestand definitieve dataset op basis van data RvR, OM en politie.

Hoewel in de bovenstaande grafiek de ontwikkelingen per maand en per regio zijn weergegeven,
kunnen hier geen conclusies aan worden verbonden voor wat betreft de gevolgen van de pilot aan de
geconstateerde veranderingen, zonder de aantallen aangehouden verdachten in acht te nemen. Zie
hiervoor grafiek 6b.
Grafiek 6b. Aandeel van aangehouden verdachten dat gebruik maakt van rechtsbijstand
100%

80%

60%

40%

20%

0%
juli '14

aug. '14

sept. '14

oktober
'14

nov. '14

dec. '14

januari '15

februari
'15

maart '15

april '15

Oost-NL

68%

71%

77%

68%

83%

94%

93%

94%

94%

91%

Midden-NL

75%

65%

71%

72%

69%

70%

88%

97%

95%

92%

Rotterdam

84%

81%

78%

77%

101%

99%

99%

95%

100%

98%

Zeeland/WB (REF)

63%

58%

64%

66%

65%

61%

64%

69%

69%

67%

Bron: Koppelbestand definitieve dataset op basis van data RvR, OM en politie.

Wanneer het aantal verdachten dat ergens gedurende het ZSM traject een advocaat spreekt afgezet
wordt tegen het totaal aangehouden verdachten - zie bovenstaande grafiek 6b – blijkt dat de

37

instroom vrij stabiel is gebleven in de referentieregio, maar aanzienlijk gestegen is in de
pilotgebieden. Het spreken van een advocaat bleef in de referentieregio stabiel rond de 65%, maar
steeg in de pilotgebieden naar bijna 100% in Rotterdam, 92% in Midden-Nederland en 91% in OostNederland. Het is opvallend dat volgens de aangeleverde registraties minder dan 100% van de
verdachten ergens gedurende het ZSM traject een advocaat spreekt, ondanks de insteek dat elke
verdachte al bij een eerste consultatiemelding vóór het eerste verhoor een advocaat zou moeten
spreken. In hoeverre dit komt door registratiefouten (bijvoorbeeld het onterecht aanmerken van
aangehouden verdachten als pilotverdachten van B-categorie feiten) of dat (correct geregistreerde)
pilotverdachten daadwerkelijk geen advocaat hebben gesproken is niet duidelijk. Ook belangrijk om
op te merken is dat het spreken van advocaten in Midden-Nederland pas in januari begon toe te
nemen. Dit valt te verklaren door de vertraagde invoer in die regio door de verbouwingen.
5.1.4.3.
Conclusie
Wanneer het aantal verdachten dat gedurende het ZSM-traject een advocaat spreekt afgezet wordt
tegen het totaal aangehouden verdachten, blijkt dat dit vrij stabiel is gebleven in de referentieregio
maar aanzienlijk gestegen is in de pilotgebieden. Het spreken van een advocaat bleef in de
referentieregio stabiel rond de 65% van aangehouden verdachten, maar steeg in de pilotgebieden
naar bijna 100% in Rotterdam, 92% in Midden-Nederland en 91% in Oost-Nederland. Het gaat hier
echter om het spreken met een advocaat, ongeacht of dit een eerste consult, tweede consult, of IVSbijstand betreft. Dit houdt dus in dat niet elke verdachte binnen de pilot – zoals beoogd – een
advocaat heeft gesproken, laat staan al vóór het eerste verhoor. Zie voor een bespreking van het
gebruik van het eerste consult hoofdstuk 5.2.1: Rechtsbijstand.
Verder blijkt dat slechts 1/3 van de meldingen in de middaguren plaatsvindt, wat duidt op een grote
ophoping van meldingen in de ochtenduren. Dit heeft grote gevolgen voor de werkprocessen binnen
de werkwijze ZSM en Rechtsbijstand: het merendeel van de meldingen moet in een heel kort
tijdsbestek verwerkt worden. Hierdoor is het aannemelijk dat in de ochtenduren veel vertraging
optreedt met aanvullend risico op te lange doorlooptijd, IVS, en het niet wachten op
(voorkeurs)advocaten vanwege tijdsgebrek. Doordat het niet mogelijk bleek om doorlooptijden te
onderzoeken kan niet bekeken worden of daardoor daadwerkelijk sprake van vertraging is. Het is
echter wel een groot risico indien er onvoldoende capaciteit beschikbaar is in deze (gemiddeld)
drukke ochtenduren om de verdachten binnen de gestelde termijnen bij te staan.

5.1.5. Doorlooptijd
5.1.5.1.
Kwalitatieve aanpak
Uit de observaties en interviews met 14 advocaten, 10 OvJ’s, 8 hovj’s, 8 arrestantenverzorgers en 3
KPC’s blijkt dat de 6-uurstermijn in zijn geheel wordt benut door de consultatiefase voorafgaand aan
het verhoor. Vooral in de ochtenduren vindt er een ophoping van zaken plaats. Dit is toe te schrijven
aan verdachten die na 20 uur ’s avonds worden opgepakt en pas de volgende ochtend vanaf 9 uur
worden uitgemeld door de piketcentrale.
Indien het aantal meldingen dermate groot is dat de piketadvocaat in redelijkheid ziet aankomen
deze niet binnen een termijn van 2 uur kan verwerken, dan moet de advocaat overdragen aan een
collega-advocaat. In dit geval verliest de piketadvocaat zijn vergoeding. In de praktijk blijkt dat er niet
gemakkelijk wordt overgedragen waardoor zaken kunnen ophopen. De OvJ kan besluiten toch
verdachten te laten verhoren indien de vertragingen groot worden. Hoe vaak dit voorkomt is niet
bekend. De doorlooptijd voor een eerst consult (de maximale aanrijdtijd voor de advocaat is 2 uur en
de maximale duur voor een eerste consult is maximaal een half uur) wordt vaak geheel benut
waardoor er 4 uur overblijft voor het verhoor en de afdoeningsbeslissing. Vooral in de weekenden
levert dit extra druk op en leidt dit –volgens respondenten van de politie- tot een toename van IVS.
In de weekenden is er dan ook geregeld sprake van ophoping van zaken, waardoor langere

38

wachttijden kunnen ontstaan bij de arrestantenlocaties. Deze onderzoeksresultaten kunnen echter
niet door de kwantitatieve analyse worden onderbouwd (zie paragraaf 5.2.3.2).
Politie: “Als verdachte om 19:50 iemand voor de voorgeleiding krijgt, dan moet deze wachten tot de
volgende dag. Terwijl je een gering feit voor tien uur ’s avonds zou kunnen doen. Als deze persoon
stellig te kennen geeft voor het geringe feit geen advocaat te willen en deze toch moet wachten tot
de volgende dag, kunnen veel politiemensen hier geen begrip voor opbrengen”.
De processtappen van de advocaat worden vastgelegd in de ICT-systemen middels een ADVO-code.
Dit gebeurt niet consequent en is foutgevoelig waardoor zaken ongewild en onnodig verdere
vertraging oplopen. Hoewel het aannemelijk is dat door bovenstaande factoren de doorlooptijd
onder druk staat, hebben we dit niet cijfermatig kunnen verifiëren.
In het onderzoek is er verschil geconstateerd tussen de regio’s Midden-Nederland en Rotterdam,
waar de piketadvocaat aanwezig is op de ZSM-locatie, en Oost-Nederland waar de piketadvocaat op
zijn eigen kantoor blijft. In Midden-Nederland is de wachttijd voor verdachten het kortst. De
piketadvocaat is aanwezig op de Kroonstraat en kan verdachten die op deze locatie binnenkomen
ook face-to-face afdoen zonder verdere reistijd. Daarnaast betekent de inzet van videoverbinding
met Almere en Lelystad een vermindering van reistijd. In Rotterdam levert een eerste consult met
videoverbinding ook tijdwinst op. Hier was in de situatie voorafgaand aan de ZSM-pilot ook een pilot
met videoverbinding waardoor de resultaten niet kunnen worden vergeleken met de periode
voorafgaand aan de pilot. De advocaten in Oost-Nederland hebben veel handelingen uit te voeren
voordat de tabletverbinding werkt. Naast de vermindering in reistijd kunnen de reguliere
werkzaamheden van de advocaten in Oost-Nederland gewoon doorgang hebben tussen de
piketmeldingen door. Uit observaties, interviews met 14 advocaten en logboeken (N=18), blijkt over
het algemeen de tijd van 20-30 minuten voor een eerste consult voldoende voor voorbereiding en
consult. Het gebruik van een tolk kan deze termijn wel onder druk zetten.
Voor de politie is de werklast nagenoeg hetzelfde gebleven. Hoewel het aantal verdachten dat
rechtsbijstand heeft gekregen is toegenomen en er meer wordt gefaciliteerd in
videocontactmomenten (halen en brengen naar een beveiligde ruimte), wordt er ook tijdswinst
geboekt doordat advocaten niet meer hoeven worden opgevangen op het politiebureau. Deze twee
processen heffen elkaar op qua tijdsbesteding.
Het advies van advocaten in een eerste consult kan ook van invloed zijn op de doorlooptijd. Als
dossiers nog niet volledig zijn kan er meer tijd nodig zijn voor de politie om een zaak te bewijzen,
waardoor de 6-uurs termijn onder druk komt te staan. Daarmee heeft de inzet van advocaat
voorafgaand aan het verhoor direct een invloed op de doorlooptijd.
Politie: “Wat veranderd is, is dat voorheen de verbalisant de verdachte meer kon beïnvloeden,
gebaseerd op de feiten. Transparant melden wat ging gebeuren. Nu is dat minder eenvoudig. Hij
spreekt met een advocaat. We vertelden wat gebeurt er, dat doet nu de advocaat. Wij kunnen het
nog steeds, maar daar moet nog wat professionalisering in komen qua het toepassen van verhoor”.
Voor zover onderzoekers hebben kunnen nagaan vindt het tweede consult (die geen reguliere
bijstand is in het kader van de IVS) weinig plaats. Dit kan komen omdat de 14 geïnterviewde
advocaten hier nauwelijks ervaring mee hebben. Met het tweede consult wordt bedoeld de bijstand
in het kader van de afdoeningsbeslissing door de OvJ, in geval van een voorgenomen directe
afdoening. Een tweede consult is dus niet de IVS-bijstand (zie ook begrippenlijst in bijlage A) die
wettelijk is geregeld en altijd face-to-face plaatsvindt.

39

Advocaat: “Nou ja afdoeningsbeslissingen, ik moet zeggen zo ver komt het bij mij niet, want zodra er
een afdoeningsbeslissing is dan is degene waar het omgaat al heen gezonden, dus die zit dan niet
meer op het bureau…En dat, ja, dat was volgens mij wel de intentie van die pilot natuurlijk. Dus ik heb
nog niet volgens mij een afdoeningsbeslissing kunnen…., één keer misschien, maar dat was face to
face op het politiebureau”.
Advocaat: “Maar dat zijn de enige twee keren ook geloof, in, uit mijn blote hoofd dat dat is gebeurd.
Voor de rest is er met mij nooit gecommuniceerd eigenlijk over een strafbeschikking, en het gros van
de verdachten die ik heb bijgestaan wordt toch heengezonden, geseponeerd, dus dan wordt er niets
meer mee gedaan”.
Advocaat: “Ja, …ik heb nog niet meegemaakt dat ik die afdoeningsbeslissing middels de
videoverbinding heb gedaan. Het is het altijd of telefonisch dat ze mij bellen om aan te geven van ‘ik
ben inmiddels in vrijheid gesteld’ of dat ze toch op kantoor langskomen. Maar niet echt in die pilot…,
omdat ze dan al zijn heengezonden”.
Daarnaast zijn twee respondenten van de groep geïnterviewde advocaten van mening dat het OM
onder druk van de 6-uurstermijn geen ruimte laat voor een tweede consult voor de directe
afdoening. In de praktijk blijkt in veel gevallen dat – onder andere bij de directe afdoening – de
volledige 6-uurs termijn wordt benut en is er geen ruimte meer over voor overleg. Door tijdsdruk
wordt dus het principe van de pilot verlaten want dit tweede consult is een belangrijk onderdeel van
de beproefde werkwijze.
5.1.5.2.
Kwantitatieve aanpak
Zoals eerder besproken bleek het niet mogelijk om op basis van de kwantitatieve data inzicht te
geven in eventuele gevolgen van de pilot voor doorlooptijden of de duur van consulten doordat er
geen tijd geregistreerd wordt voor de registratie van het eindpunt van het ZSM-traject of van het
einde van een consult.
5.1.5.3.
Conclusie
Vooral in de ochtenduren komt het voor dat er langere wachttijden zijn doordat het aantal
verdachten dat verwerkt moet worden zich in de avond en nacht heeft opgehoopt. Het inzetten van
een voorkeursadvocaat (zie 5.1.1.) en het gebruik van een tolk (zie 5.1.6.) zet de doorlooptijd ook
onder druk. Wanneer de doorlooptijd te lang wordt komt de ZSM-tafel voor de beslissing te staan de
verdachte in verzekering te stellen, of te verhoren zonder voorafgaand consult. Een resultaat hiervan
is dat langer verblijf in de politiecel dan nodig aan de orde is, of de verdachte geen rechtsbijstand
heeft gekregen.
Het gebruik van de videoverbinding bevordert aanzienlijk de doorlooptijd door een afname van
reisbewegingen. Vooral in Oost-Nederland betekent het videoconsult een tijdwinst omdat ook nog
eens de reguliere werkzaamheden doorgaan. De aanwezigheid van een piketadvocaat op locatie
betekent dat een consult snel kan plaatsvinden, ook in geval van een face-to-face consult. De
aannames uit de Business case, namelijk dat een consult in persoon 45 minuten duurt, een eerste
consult via videoverbinding 20 minuten duurt en dat vervolgbijstand via een videoverbinding 30
minuten in beslag neemt, konden niet op basis van de registraties geverifieerd worden. Bij aanvang
van het onderzoek was bekend dat dit aspect niet op basis van data uit bedrijfsprocessystemen
beantwoord kon worden. De vragenlijst die onder advocaten is uitgezet heeft daarom een vraag
opgenomen naar de duur van het consult. Deze registratie kende een lage respons waardoor er geen
betrouwbare uitspraken kunnen worden gedaan over de duur van de verschillende consulten.

40

5.1.6. Tolken
5.1.6.1.
Kwalitatieve aanpak
Tijdens observaties en interviews met 14 advocaten en 4 projectleiders OM zijn de ervaringen met
tolken geïnventariseerd. In de regio Rotterdam was men al gewend om met een videoverbinding te
werken en zijn er geen verschillen in het gebruik van tolken, via de tolkentelefoon, geconstateerd
door deze pilot. Ook in Midden-Nederland, die niet eerder met een videoverbinding heeft gewerkt,
leidt het gebruik van de tolkentelefoon niet tot grote problemen. Advocaten moesten even wennen
aan de werkwijze met het inschakelen van een tolk en de videoverbinding. Uit het onderzoek blijkt
dat gedurende de pilot het systeem niet is veranderd, maar wel dat er sprake is van een
gewenningsproces en dat de advocaten na verloop van tijd minder knelpunten ervaren. Het
inschakelen van een tolk kan de beoogde gemiddelde tijd van een eerste consult (20 minuten) onder
druk zetten. De tolken zijn weliswaar over het algemeen goed bereikbaar en beschikbaar, maar het is
niet altijd duidelijk welke taal de verdachte spreekt. Hoe specifieker de taal, hoe moeilijker het is een
specifieke tolk te krijgen, wat de doorlooptijd kan vertragen. Dit is echter geen uniek effect voor de
pilot maar geldt ook voor de reguliere werkwijze. Opmerkingen van respondenten over het gebruik
van de tolkentelefoon hebben in de meeste gevallen te maken met de slechte audio.
In Oost-Nederland leidt de manier van werken via de tablet wel tot een technische complexiteit. De
advocaat schakelt via de telefoon de tolk in. Het hanteren van de tolkentelefoon tegelijkertijd met
tablet wordt als zeer lastig ervaren. Er bestaat geen technische mogelijkheid om een derde partij te
laten deelnemen in de videoverbinding. In tegendeel, er is zelfs bewust voor gekozen om het af te
schermen en volledig veilig te maken. De tolk luistert mee via telefoon die met de microfoon naast
de tablet ligt, zodat de tolk het gesprek kan volgen via de telefoon wat hij hoort op de tablet, en dat
hij vervolgens zijn vertaling kan geven, die de verdachte dan op de tablet weer moet horen. Met deze
manier van werken blijkt dat de audio slecht is. Zelfs met de tablet op hardste stand, voldoet de
kwaliteit niet. Het blijkt niet altijd gemakkelijk om de tolk goed te verstaan en te begrijpen. Het
gebruik van de tolk werkt –daardoor- vertragend. Als de tabletverbinding niet lukt, gaat de advocaat
fysiek langs de verdachte en wordt de tolk op locatie via telefoon ingeschakeld.
Advocaat Oost-Nederland: “Op het moment dat het systeem functioneert dan is er met de
rechtsbescherming niet zoveel aan de hand. Maar op het moment dat het blijkt dat twee toestellen
naast elkaar liggen, geen goede verbinding tot stand brengt, ja, dan komt onmiddellijk de
rechtsbescherming, van de verdachte natuurlijk aan de orde”.
5.1.6.2.
Conclusie
Het gebruik van een tolk –en eventuele vertraging die daarmee gemoeid is – is niet nieuw met de
pilot. In Rotterdam en Midden-Nederland zijn oorspronkelijke gewenningsproblemen bij het werken
met de videoverbinding en tolkentelefoon tegelijk, na verloop van tijd verminderd. In OostNederland wordt echter opgemerkt dat de rechtsbescherming van de verdachte in gevaar komt
doordat de tablet naast de tolkentelefoon de tolk zeer slecht te verstaan maakt. Dit wordt niet alleen
als zeer onhandig ervaren, maar blijkt ook tot gevolg te hebben dat er sneller voor een face-to-face
consult wordt gekozen bij het gebruik van een tolk.

41

5.2.

Thema 2: onderzoeksvragen rechtsbescherming verdachte

Tabel 10: Onderzoeksvragen rechtsbescherming
Vraag in startnotitie
5.2.1. Rechtsbijstand

5.2.2. Afdoening
5.2.3. IVS
5.2.4. Videoverbinding
5.2.5. Informatieuitwisseling

Deelvragen
a. Hoe kijken verdachten aan tegen het standaardconsult en de mogelijkheid van
rechtsbijstand in het kader van de afdoeningsbeslissing?
b. Hoe vaak doet een verdachte uitdrukkelijk afstand van zijn recht op
consultatiebijstand ten overstaan van zijn advocaat en waarom?
c. Waarom maken verdachten wel/geen gebruik van de mogelijkheid van
rechtsbijstand in het kader van de afdoeningsbeslissing?
d. Wat vinden verdachten ervan dat zij alleen afstand kunnen doen van rechtsbijstand
tegenover een advocaat?
e. In hoeveel gevallen wordt er gebruik gemaakt van de mogelijkheid tot
vervolgbijstand in het kader van de afdoeningsbeslissing?
f. Hoe vaak komen verdachten, die afzien van rechtsbijstand, terug op hun beslissing
en kiezen zij ervoor om toch een advocaat in de arm te nemen?
g. Houdt de consultatiebijstand verband met de beleving van de verdachte en
slachtoffer over de bejegening door de ketenpartners?
Hoeveel verdachten krijgen een directe afdoening opgelegd?
Hoeveel verdachten worden in verzekering gesteld?
Hoe oordelen verdachten en advocaten over de verleende rechtsbijstand via de
videoverbinding?
a. Hoe ervaart de advocaat de informatie-uitwisseling met de officier van justitie?
b. Krijgt de advocaat de juiste informatie?
c. Betreft het belangrijke informatie?
d. Krijgt de advocaat de informatie binnen de daarvoor gestelde termijn?
e. Zijn advocaten tevreden over de faciliteiten en medewerking van Openbaar
Ministerie en politie?

5.2.1. Rechtsbijstand
5.2.1.1.
Kwalitatieve aanpak
Tijdens observaties op de pilotlocaties en tijdens de interviews van 14 verdachten blijkt dat de
meeste verdachten gebruik willen maken van een eerste consult. Uit het onderzoek blijkt verder dat
verdachten niet altijd de onafhankelijkheid van de advocaat kunnen inschatten en verwarren het
consult soms met een politieverhoor. De verdachten wantrouwen in sommige gevallen (4) de
advocaat en wantrouwen (7) de videoverbinding. Alle verdachten geven aan het prettig te vinden dat
de advocaat snel en onafhankelijke uitleg geeft over de ZSM-procedure en de mogelijke keuzes en
gevolgen. Uit de observaties kwam naar voren dat de verdachten over het algemeen opgelucht zijn
en blij zijn dat ze gekozen hebben om gebruik te maken van rechtsbijstand, ook degenen die er in
eerste instantie niet voor hadden willen kiezen. De pilot voorziet ook in de mogelijkheid voor een
tweede consult bij een voorgenomen directe afdoening. van het OM. Uit het onderzoek blijkt dat hier
nauwelijks gebruik van wordt gemaakt. De volledige 6-uurs termijn wordt benut en is er geen ruimte
meer over voor overleg (zie 5.1.5.1.). Advocaten (N=14) zijn van mening dat de druk van de 6uurstermijn hierbij een rol speelt. Ook de verschillende diensttijden van de OvJ worden als knelpunt
genoemd waardoor er geen ruimte voor overleg is.
Uit de interviews met 8 hovj’s blijkt dat zij het als een motie van wantrouwen ervaren dat zij niet
degenen zijn die de verdachten informeren over rechten en plichten. Ze vinden hun rol voldoende
neutraal om de mogelijkheid van rechtsbijstand uit te leggen, juist omdat ze hiervoor worden
opgeleid en gecertificeerd. Tijdens observaties blijkt dat deze informatie bestaat uit het uitreiken van
folders aan verdachten over rechtsbijstand en het gratis eerste consult. De meest hovj’s vinden die
informatie voldoende. De werkwijze leidt er volgens deze groep toe dat verdachten van een simpel
vergrijp, die geen advocaat willen, toch een nacht moeten blijven voordat deze in de ochtend een
advocaat kunnen spreken. De hovj’s vinden dit niet ten goede komen aan de rechtsbescherming van
de verdachte. Volgens deze hovj’s komt het regelmatig voor dat verdachten aangeven expliciet geen

42

rechtsbijstand te willen. Het is voor de hovj’s lastig te begrijpen dat zelfs diegenen die zeker geen
rechtsbijstand willen, toch het proces met ca. 2 uur kunnen vertragen wanneer een advocaat moeilijk
bereikbaar is.
De voornaamste reden waarom verdachten zouden willen afzien van rechtsbijstand is het relatief
lichte vergrijp waarvoor ze zijn aangehouden. Ze willen zo kort mogelijk op het politiebureau
verblijven, hebben vaak al bekend en overzien naar hun beleving de consequenties. Tijdens de
interviews zijn er geen verdachten gesproken die afstand hebben gedaan van rechtsbijstand of
terugkomen op de beslissing geen rechtsbijstand te willen.
5.2.1.2.
Kwantitatieve aanpak
Het kwantitatieve deel van het onderzoek naar de waarborging van de rechtsbescherming van de
verdachte richtte zich op drie deelonderwerpen: a) het spreken van een advocaat, b) het
daadwerkelijk gebruik maken van rechtsbijstand in het kader van een eerste consult en c) het gebruik
van rechtsbijstand in het kader van het tweede consult.
Onderdeel van de pilot is dat iedere verdachte een advocaat spreekt. Indien de verdachte af wil zien
van rechtsbijstand moet hij dit tegenover de advocaat aangeven. In beginsel hoort elke
meerderjarige verdachten van B-zaken die aangehouden wordt in de pilotregio dan ook een advocaat
te spreken in het kader van een eerste consult. Uit de data-analyse blijkt echter dat dit niet het geval
is. Zie hiervoor grafiek 7.33 De leveranciers van de data hebben gefilterd op alle aangehouden
meerderjarige verdachten van B-zaken die binnen de pilotgebieden vallen. De selectie van
arrestanten en de selectie van arrestanten die een advocaat hebben gesproken voorafgaand aan het
eerste verhoor, zijn uitgevoerd op basis van dezelfde selectie van B-zaken. We kunnen daarmee niet
zien of verdachten terecht of onterecht zijn aangemerkt als pleger van een B-categorie feit.

33

In hoofdstuk 5.1.4 is de instroom in de pilot gesproken, gedefinieerd op basis van het gebruik van rechtsbijstand, ongeacht de timing

in het ZSM proces. Zie daarvoor ook grafiek 6b. In dit hoofdstuk wordt het gebruik van rechtsbijstand in het kader van het eerste
consult, expliciet vóór het eerste verhoor door politie besproken.

43

Grafiek 7. Het aandeel aangehouden verdachten dat een advocaat spreekt voor het eerste verhoor
met politie
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
juli '14

aug. '14

sept. '14

oktober
'14

nov. '14

dec. '14

januari '15

februari
'15

maart '15

april '15

Oost-NL

41%

46%

46%

42%

63%

82%

79%

78%

79%

72%

Midden-NL

60%

49%

57%

56%

58%

63%

85%

93%

91%

90%

Rotterdam

62%

60%

55%

53%

85%

89%

86%

82%

84%

82%

Zeeland/WB (REF)

47%

43%

46%

44%

43%

43%

44%

48%

46%

48%

Bron: Koppelbestand definitieve dataset op basis van data RvR, OM en politie.

Uit bovenstaande grafiek blijkt dat de pilot wel een grote invloed heeft gehad op het spreken van een
advocaat vóór het eerste verhoor door politie, maar dat niet de 100% dekking bereikt is die met de
pilot beoogd werd, of de 99% die in de Business case gehanteerd werd. In de referentieregio bleef
het spreken van een advocaat voor het verhoor met de politie stabiel rond de 45% van aangehouden
verdachten. In de pilotgebieden steeg dit percentage van gemiddeld ongeveer 52% vóór de pilot naar
gemiddeld rond de 82% tijdens de pilot. Midden-Nederland behaalt hier de hoogste percentages, tot
wel 93% in februari, en Oost-Nederland de laagste, met een daling in de laatste maanden van de
pilot naar 72%. Ongeveer 20% van de verdachten heeft volgens de aangeleverde registraties dan ook
– óók tijdens de pilot – geen advocaat gesproken voor zijn verhoor. In hoeverre dit komt door
registratiefouten (bijvoorbeeld het onterecht aanmerken van aangehouden verdachten als
pilotverdachten van B-categorie feiten) of dat (correct geregistreerde) pilotverdachten daadwerkelijk
geen advocaat hebben gesproken, daarmee geen rechtsbijstand hebben gekregen en ook niet de
kans gekregen hebben om uitdrukkelijk tegenover de advocaat afstand te doen van rechtsbijstand, is
niet duidelijk.
Het aandeel verdachten dat wél een advocaat heeft gesproken en vervolgens tegenover deze
advocaat aangeeft geen gebruik te willen maken van rechtsbijstand, is gevonden in de declaraties
van advocaten. De onderzoekers hebben van de RvR een samenvatting ontvangen van declaraties,
waarin o.a. geregistreerd wordt hoeveel eerste consulten er gegeven zijn, hoe vaak vervolgbijstand is
gegeven en hoe vaak de verdachten expliciet afstand hebben gedaan van rechtsbijstand. Zie voor de
belangrijkste bevindingen tabel 11.

44

Tabel 11. Expliciet afzien van het eerste consult op basis van de declaraties
Oost
(absoluut)

Oost
(percentage)

MiddenNederland
(absoluut)

MiddenNederland
(percentage)

Totaal
gedeclareerde
1.277
1.393
consulten
Aantal afzien van
56
4,39%
66
4,74%
rechtsbijstand
Bron: Koppelbestand definitieve dataset op basis van data RvR, OM en politie.

Rotterdam
(absoluut)

Rotterdam
(percentage)

1.767
79

4,47%

Uit tabel 11 blijkt dat slechts weinig verdachten expliciet afzien van rechtsbijstand wanneer ze
eenmaal een piketadvocaat spreken. Van de in totaal 4.437 gedeclareerde meldingen werd in slechts
201 gevallen afgezien van rechtsbijstand; nog geen 5 procent. Hier moet echter wel de kanttekening
bij geplaatst worden dat – zoals eerder bleek – niet iedereen een advocaat heeft gesproken. Het
percentage verdachten dat geen rechtsbijstand heeft genoten ligt hierdoor hoger.
De rechtsbescherming – gemeten aan de hand van het aantal verdachten dat gebruik maakt van
rechtsbijstand – is door de pilot verbeterd. Het aandeel verdachten dat gebruik maakt van een eerste
consult (zie grafiek 7) is in alle pilot gebieden sterk gestegen, ook wanneer rekening gehouden wordt
met het expliciet afzien van rechtsbijstand (tabel 11).
Voor de evaluatie van rechtsbijstand is tevens gekeken naar het aantal verdachten dat gebruik maakt
van een tweede consult. Voor deze vraag kan geput worden uit de declaraties die door de
advocatuur zijn ingediend. Omdat verdachten die gebruik maken van een tweede consult niet per
definitie ook een eerste consult voor het verhoor door de politie hebben gehad, is het op basis van
deze gegevens niet mogelijk om een uitspraak te doen over het aandeel verdachten dat na een
eerste consult ook een tweede consult heeft gekregen. Hierdoor is enkel zicht is op de verhouding
tussen de totale aantallen eerste en tweede consulten. Zie hiervoor tabel 12.
Tabel 12. Declaraties eerste en tweede consult*
Oost
Midden-Nederland
Rotterdam
Aantal eerste consult declaraties
1.487
1.489
2.133
Aantal vervolgbijstand
153
171
315
declaraties
Bron: Declaratiegegevens Raad voor Rechtsbijstand.
* Op basis van declaraties ingediend door piket- en voorkeursadvocaten. De aantallen zijn echter onvolledig aangezien de
voorkeursadvocaten ook buiten de pilot konden declareren. Zo hebben de voorkeursadvocaten in Midden-Nederland
uitsluitend buiten de pilot gedeclareerd.

In totaal gaat het om 5.109 eerste consulten en 639 tweede consulten die gedeclareerd zijn. Gesteld
kan worden dat er ongeveer 9x zoveel eerste consulten gedeclareerd zijn als tweede consulten.
Uit interviews blijkt dat het mogelijk is dat de inhoud van een tweede consult en IVS-bijstand
overeen kunnen komen. Hierdoor is het mogelijk dat een deel van de verdachten geen gebruik maakt
van een tweede consult wanneer ze al face-to-face bijstand in het kader van de IVS hebben gekregen.
Advocaat: “Tijd voor vervolgbijstand? Ja, voor de IVS, maar goed dan heeft het verhoor negen van de
tien keer al plaatsgevonden. Dan is iemand al verhoord en dan heeft diegene meestal een verklaring
afgelegd…”
Het is niet mogelijk gebleken het gevonden aantal tweede consulten te relateren aan de
pilotwerkwijze. In het koppelbestand zien we wel aantallen consulten maar kunnen we niet zien of
het een eerste of een tweede consult betreft. Vanuit het declaratiebestand van de RvR hebben we

45

wel aantallen eerste en tweede consulten en aantallen met betrekking tot IVS-bijstand, echter is dit
mogelijk onvolledig doordat een onbekend aantal (voorkeurs)advocaten buiten de pilot om heeft
gedeclareerd.
5.2.1.3.
Conclusie
Uit het onderzoek blijkt dat verdachten nauwelijks afzien van rechtsbijstand of terugkomen op de
beslissing om geen rechtsbijstand te willen. Het eerste consult wordt vooral gebruikt voor
informatieverstrekking over consequenties en procedures rondom afdoening en IVS. Van het tweede
consult wordt nauwelijks gebruik gemaakt. Een mogelijke reden kan de 6-uurs termijn zijn die door
een tweede consult onder druk kan komen te staan. Indien er sprake is van een directe afdoening
blijkt uit interviews dat deze niet altijd plaats kan vinden omdat de 6-uurs termijn anders niet
gehaald wordt. Dit is een indicatie dat de 6-uurstermijn op het verloop van de ZSM-werkwijze een
onbedoelde druk lijkt uit te oefenen. Echter kan dit niet voldoende onderbouwd worden op basis van
de gevonden data.
Uit de declaraties blijkt dat het aantal eerste consulten is toegenomen door de pilot, maar niet tot de
100% die aangenomen werd. In de referentieregio bleef het spreken van een advocaat stabiel rond
de 45% van aangehouden verdachten. De rechtsbescherming – gemeten aan de hand van het aantal
verdachten dat gebruik maakt van rechtsbijstand – is door de pilot aanzienlijk verbeterd. Het aandeel
verdachten dat gebruik maakt van een eerste consult is in alle pilotgebieden zeer sterk gestegen, ook
wanneer rekening gehouden wordt met het expliciet afzien van rechtsbijstand. Over het gebruik van
vervolgbijstand kunnen geen uitspraken gedaan worden vanwege de beperkingen van de data.

5.2.2. Afdoeningen
5.2.2.1.
Kwalitatieve aanpak
Uit de interviews met 10 OvJ’s blijkt dat de meeste zaken worden heengezonden, geseponeerd, of
beiden. Een achterliggende reden is volgens hen de eerder beschikbare informatie die tussen de
ketenpartners wordt uitgewisseld. Dit is vooral toe te schrijven aan de ZSM-werkwijze en hebben we
niet kunnen relateren aan de pilotwerkwijze.
5.2.2.2.
Kwantitatieve aanpak
De ontwikkelingen van de verschillende afdoeningen zijn per regio en per maand onderzocht om
eventuele veranderingen in de OM-afdoeningen door de pilot te bezien. Hier kwam echter geen
eenduidig beeld uit naar voren over mogelijke effecten van de pilot op de opgelegde afdoeningen.
Hoewel er verschuivingen zijn, zijn deze niet specifiek rondom de interventiemaand. Daarnaast zijn
de aantallen vrij klein, waardoor eenvoudig “grote” relatieve verschuivingen op kunnen treden.
Om te weten of de geadviseerde ZSM-werkwijze invloed heeft gehad op de strafrechtelijke uitkomst
hebben we bezien in hoeverre de OM-afdoeningen zijn veranderd binnen de pilot. Hierbij is de
aanname dat de strafrechtelijke beoordeling onafhankelijk moet zijn van het proces en er dus geen
veranderingen op zouden moeten treden in de beslissingen. Hier wordt gesproken over OMafdoeningen zoals ontvangen in de data van OM: de procedurele beslissing. Dat zijn: dagvaarding,
onvoorwaardelijk sepot, voorwaardelijk sepot, strafbeschikkingen, transactie voorstellen en een
aantal procedurele beslissingen die niet vaak voorkomen. Het betreft dus niet de juridische definitie
van een afdoening, wat het onvoorwaardelijk sepot en de dagvaarding uit zou sluiten.
Zoals eerder besproken is de definitieve dataset tot stand gekomen door beschikbare data van het
OM en de politie te koppelen aan de registratie door de RvR. Hierdoor hebben we alleen informatie
over de afdoeningen van verdachten die gebruik maken van rechtsbijstand. In hoeverre (het
opleggen van) deze afdoeningen overeen komen met de afdoeningen die opgelegd zijn aan
verdachten die géén gebruik maken van rechtsbijstand, is niet bekend.

46

We hebben voor de verdachten die gebruik maken van rechtsbijstand in kaart gebracht hoeveel
verdachten door het OM zijn afgedaan, in hoeverre dit directe afdoeningen (onvoorwaardelijk sepot,
voorwaardelijk sepot, transactie, strafbeschikking) zijn en hoe vaak de verschillende directe
afdoeningen zijn aangeboden. Ook hebben we specifiek gekeken naar de dagvaardingen, de
voornaamste niet-directe vorm van afdoening door het OM. Direct en indirect heeft dan ook
betrekking op of de afdoening het einde van het juridische proces betekent of dat de verdachte nog
op enige wijze juridisch verwerkt moet worden.
Ten eerste blijkt dat 12.250 van de 14.928 verdachten een OM-afdoening hebben gekregen in het
kader van de pilot (ongeveer 80% van verdachten die een advocaat spreken). Zie tabel 13 voor een
overzicht per regio.
Tabel 13. Aantal verdachten met OM-afdoeningen per regio.
OostNL

(%)

MiddenNL

(%)

Rotterdam

(%)

Referentie

(%)

Totaal

(%)

Aantal
4.279
3.048
2.720
4.881
14.928
verdachten
in pilot
Verdachten
met een
3.655*
85%
2.309
76%
2.158
79%
4.128
845%
12.250
82%
OM
afdoening
Bron: Koppelbestand definitieve dataset op basis van data RvR, OM en politie.
*In de data wordt gesproken over een STOP maatregel. Deze is echter niet meer van toepassing. Met de STOP maatregel
zouden het 3.658 afdoeningen zijn.

Vervolgens hebben we de bovenstaande OM afdoeningen naar type uiteengezet. Zie voor een
overzicht tabel 14.
Tabel 14. Overzicht van de verschillende (typen) OM-afdoeningen.
Directe afdoening
is onv. Sepot
Directe afdoening
is vw. Sepot
Directe afdoening
is strafbeschikking
Directe afdoening
is transactie

OostNL

(%)

MiddenNL

(%)

Rotterdam

(%)

Referentie

(%)

1.016

28%

530

23%

685

32%

849

21%

158

4%

64

3%

107

5%

141

3%

347

9%

223

10%

88

4%

315

8%

143

4%

47

2%

205

10%

115

3%

Totaal directe
1.664
46%
864
37%
1.085
50%
1.420
34%
afdoeningen**
OM afdoening is
1.994
55%
1.445
63%
1.073
50%
2.708
66%
niet direct**
Niet-directe
1.931
53%
1.344
58%
896
42%
2.412
58%
afdoening is
dagvaarding
Bron: Koppelbestand definitieve dataset op basis van data RvR, OM en politie.
*percentages zijn van het totale aantal OM afdoeningen.
**Deze aantallen en percentages zijn berekend op de totale registratie van het OM. Hierdoor zijn ook procedurele
afdoeningen die zelden voorkomen of officieel niet meer gebruik worden meegenomen. Het effect is echter
verwaarloosbaar.

Uit bovenstaande tabel blijkt dat van de OM-afdoeningen ongeveer 34% tot 50% direct wordt
afgedaan, afhankelijk van de regio. Het merendeel van deze directe afdoeningen betreft een
onvoorwaardelijk sepot (21% tot 32% van de OM-afdoeningen, afhankelijk van de regio). Daarna
worden vooral strafbeschikkingen opgelegd (4% tot 10% van de OM-afdoeningen). Een minderheid

47

van de directe OM-afdoeningen betreft een transactie of een voorwaardelijk sepot. Wat overblijft,
zijn de niet-directe afdoeningen; 50% tot 66% van de OM-afdoeningen, afhankelijk van de regio. Van
de niet-directe afdoeningen betreft het in het overgrote deel een dagvaarding (42% tot 58% van de
OM-afdoeningen). In slechts enkele gevallen was er sprake van een procedurele afdoening,
reprimande, STOP, HALT-afdoening of een oproep ter terechtzitting na een verzet of (T)OM zitting.
Ten slotte zijn de ontwikkelingen van de verschillende afdoeningen per regio en per maand
onderzocht om eventuele veranderingen in de OM-afdoeningen door de pilo te bezien. Hier kwam
echter geen eenduidig beeld uit naar voren over mogelijke effecten van de pilot op de opgelegde
afdoeningen. Hoewel er verschuivingen zijn, zijn deze niet specifiek rondom de interventiemaand.
Daarnaast zijn de aantallen vrij klein, waardoor eenvoudig “grote” relatieve verschuivingen op
kunnen treden.
5.2.2.3.
Conclusie
Geen van de respondenten denkt dat de pilot invloed heeft op de frequentie waarmee een directe
afdoening wordt aangeboden.
Wat betreft de kwantitatieve bevindingen is er sprake van een selectiebias; alleen de afdoeningen
van verdachten die gebruik hebben gemaakt van rechtsbijstand zijn bekend. Van de bekende OMafdoeningen bleek dat ongeveer 34% tot 50% direct wordt afgedaan, afhankelijk van de regio. Het
merendeel van deze directe afdoeningen betreft een onvoorwaardelijk sepot (21% tot 32% van de
OM-afdoeningen, afhankelijk van de regio). Daarna worden vooral strafbeschikkingen opgelegd (4%
tot 10% van de OM-afdoeningen). Een minderheid van de directe OM-afdoeningen betreft een
transactie of een voorwaardelijk sepot. Wat overblijft, zijn de niet-directe afdoeningen; 50% tot 66%
van de OM-afdoeningen, afhankelijk van de regio. De kwalitatieve en kwantitatieve data stemmen
dan ook overeen. Uit de grafieken blijkt geen eenduidig effect van de pilot werkwijze op de
afdoeningen.

5.2.3. IVS
5.2.3.1.
Kwalitatieve aanpak
Met de observaties en interviews met respondenten uit de advocatuur (14), OM (10), hovj’s (8),
arrestantenverzorgers (8) en KPC (3) in alle regio’s is gebleken dat de 6-uurs termijn tijdens de pilot
veelal volledig wordt benut. De respondenten van de politie (19) verwachten dat door de pilot meer
IVS wordt opgelegd, vanwege het niet halen van de 6-uurs termijn. In de weekenden wordt vaker IVS
toegepast als gevolg van het uitlopen op de 6-uurstermijn. Naast bereikbaarheid van
voorkeursadvocaten is er ook een verschil in openingstijden tussen ZSM-tafel en de RvR en krijgen
verdachten IVS in afwachting van de volgende dienst van de advocaat. Als gevolg van het feit dat in
de pilot iedere verdachte in beginsel een eerste consult krijgt, zal de situatie dat de 6-uurs termijn te
kort is om de zaak af te doen, vaker voorkomen en zal als gevolg daarvan vaker IVS plaatsvinden.
Arrestantenverzorger: “In sommige gevallen wil dat wel eens gebeuren ja. Stel dat een cliënt om vijf
voor drie in verzekering gaat omdat z’n tijd tot drie uur loopt, dan kan het ook zomaar zijn dat de
officier bij ZSM om tien over drie denkt van, o, hee, hup, afdoening, eruit. Ja, dan heeft die advocaat
geen tijd om met z’n cliënt te spreken natuurlijk. Dat gaat niet binnen tien minuten. Dus ja, dat
gebeurt ook wel eens”.
Een aantal geïnterviewde medewerkers van de politie (N=16) is van mening dat het aantal IVS is
toegenomen door het toepassen van de ZSM en rechtsbijstand. Een respondent vindt het niet
wenselijk dat een verdachte in verzekering wordt gesteld vanwege het feit dat de rechtsbijstand
beter moet worden geborgd.

48

Hovj: “Voordat ZSM er was en nog geen sprake was van een directe afdoening, of veel minder snel
een directe afdoening aan de orde was, zou zo’n verdachte eerder heengezonden kunnen worden. En
ga je niet in verzekering stellen. Nu ga je in verzekering stellen om ook nog te wachten op een
beslissing, een uitreiking van stukken, een mededeling over de strafzaak. En dat heeft wel geleid tot
een toename van IVS”.
Als een zaak nog niet is afgerond, maar er wel binnen korte termijn een afdoening wordt verwacht,
wordt door het OM veelal IVS opgelegd. De politie zou liever zien dat verdachten worden
heengezonden als er nog veel werk moet worden verricht voor het dossier. ”Wij zijn van mening dat,
door de tijdsdruk die er ligt bij ZSM, er misschien niet voldoende capaciteit is om alle zaken gewoon
op een billijke manier weg te werken. Wij vinden dat je daarvoor niet in verzekering moet stellen en
de verdachte van z’n vrijheid moet beroven”.
Uit de interviews met het OM blijkt dat er in de periode tussen 19:00 en 22:00 ’s avonds kritisch
wordt gekeken naar de juridische zwaarte van een zaak alvorens een beslissing wordt genomen door
de OvJ om een persoon in verzekering te stellen.
OvJ: “Ik heb een aantal keren meegemaakt dat we ’s avonds om 8 uur nog wel een winkeldief zouden
kunnen afdoen. Hij valt in de pilot maar een advocaat gaat niet meer lukken voor die tijd. Ja, heeft die
natuurlijk wel pech. Dan maak ik een afweging tussen de ernst van het feit en dan lees ik de zaak
juridisch door en kijk wat in het belang is van deze verdachte in relatie tot de ernst van het strafbare
feit. Als het een eenvoudige winkeldiefstal is dan laat ik hem niet zitten. Dan wordt hij nauwelijks in
zijn belangen geschaad als hij niet gehoord kan worden door een advocaat. Je kunt daar creatief mee
omgaan. Je kan niet gemakkelijk iemand een nacht laten blijven omdat er geen advocaat is”.
5.2.3.2.
Kwantitatieve aanpak
Voor de bespreking van het gebruik van IVS in de pilot wordt het aantal IVS afgezet tegen het aantal
aangehouden verdachten. We hebben voor de verdachten die gebruik maken van rechtsbijstand in
kaart gebracht hoeveel (en welk aandeel van deze) verdachten een IVS hebben gekregen. Zie
hiervoor tabel 15.
Tabel 15. Aantal verdachten dat gebruik maakt van rechtsbijstand en een IVS heeft gekregen.
Oost-NL

Midden-NL

Rotterdam

Referentie

Totaal

Juli 2014

275

143

224

363

1.005

Augustus 2014

301

146

199

297

943

September 2014

319

151

172

313

955

Oktober 2014

292

167

156

403

1.018

November 2014

247

109

150

378

884

December 2014

235

77

144

266

722

Januari 2015

236

90

158

334

818

Februari 2015

218

77

181

357

833

Maart 2015

269

109

121

406

905

April 2015

277

96

154

372

899

1.659

3.489

8.982

Totaal
2.669
1.165
Bron: Koppelbestand definitieve dataset op basis van data RvR, OM en politie.

Wanneer gekeken wordt naar de absolute aantallen IVS die geregistreerd zijn voor de verdachten die
gebruik maken van rechtsbijstand valt op dat het aantal verdachten vrij stabiel is gebleven in de
referentieregio (gemiddeld 350 per maand), en Oost-Nederland (gemiddeld 267 per maand), maar
aanzienlijk is afgenomen in Midden-Nederland (van gemiddeld 152 per maand naar slechts 90 per

49

maand) en in Rotterdam (van gemiddeld 188 per maand naar 152 per maand). Verder lijkt deze
afname – met name in Midden-Nederland – rond de invoerdatum van de pilot in te zetten. Echter,
om deze verschuivingen te duiden moet rekening gehouden worden het aantal aanhoudingen. Zie
voor deze vergelijking grafiek 8.
Grafiek 8. Aandeel van aangehouden verdachten dat rechtsbijstand heeft gekregen én waarbij
sprake is van minimaal één IVS.
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
juli '14

aug. '14

sept. '14

oktober
'14

nov. '14

dec. '14

januari '15

februari
'15

maart '15

april '15

Oost-NL

52%

55%

63%

54%

48%

48%

48%

47%

49%

53%

Midden-NL

35%

35%

35%

39%

28%

22%

24%

24%

29%

26%

Rotterdam

61%

63%

56%

55%

56%

53%

53%

52%

51%

50%

Zeeland/WB (REF)

44%

39%

46%

49%

49%

39%

46%

48%

52%

50%

Bron: Interne communicatie informatiemanagement adviseur politie.

Wanneer het aantal verdachten dat een IVS heeft gekregen afgezet wordt tegen het aantal
aanhoudingen blijken de effecten van de pilot op IVS minder eenduidig. Het aandeel verdachten dat
een IVS heeft gekregen blijkt gestaag en lichtelijk af te nemen in Rotterdam, iets toe te nemen in de
referentieregio en na een schommeling te stabiliseren in Oost-Nederland. In deze regio’s is dan ook
geen duidelijk effect van de pilot zichtbaar. De afname in IVS-meldingen in Midden-Nederland blijkt
echter wel stand te houden. Uit een terugkoppeling met de leverancier van deze data (RvR) blijkt dat
deze daling in Midden-Nederland waarschijnlijk gerelateerd is aan de huisvesting van verdachten,
waardoor de verdachten na ingang van de pilot elders (buiten de pilot) moesten overnachten.
Verdachte die zijn binnengebracht in Utrecht Kroonstraat gaan na 20:00 uur naar de APU in Houten
en vallen op dat moment buiten de pilot. Hierdoor is het aantal IVS-meldingen in Midden-Nederland
tijdens de pilot gedaald. De geconstateerde daling lijkt te komen door een technische reden en niet
door de inrichting van de ZSM-keten.
5.2.3.3.
Conclusie
De 6-uurstermijn staat met de ZSM-werkwijze met rechtsbijstand onder druk. Er wordt volgens
geïnterviewde personen gekozen voor IVS als de RvR niet meer uitmeldt na sluitingstijd terwijl ZSM
nog open is. Ook wordt IVS opgelegd als de 6-uurstermijn niet wordt gehaald. Dit kan voorkomen als
het eerste consult niet gelijk plaatsvindt.
De kwantitatieve data kunnen deze gevoelens echter niet bevestigen; wanneer het aantal
verdachten dat een IVS heeft gekregen afgezet wordt tegen het aantal aanhoudingen blijkt IVS
gestaag en lichtelijk af te nemen in Rotterdam, iets toe te nemen in de referentieregio, en na een

50

schommeling te stabiliseren in Oost-Nederland. In deze regio’s is dan ook geen duidelijk effect van de
pilot zichtbaar. In Midden-Nederland is zelfs een duidelijke daling van IVS zichtbaar door de pilot,
maar dat komt door waarschijnlijk huisvesting en niet door de pilot procedure.
Uit de kwantitatieve data blijkt dan ook niet dat de voorgestelde pilot werkwijze geleid heeft tot een
toename of een afname van het aantal IVS. Uit enkele interviews bleek dat OvJ’s rekening hielden
met mogelijke vertragingen door de pilot en dat daarom expliciet is afgesproken om geen IVS op te
leggen wanneer specifiek door de pilot onvoldoende tijd is voor de ZSM-procedure. In hoeverre dit
ook zo gedaan is, is niet duidelijk.

5.2.4. Videoverbinding – gebruikersgemak en kwaliteit
5.2.4.1.
Kwalitatieve aanpak
De videoverbinding leidt volgens de 14 geïnterviewde advocaten en 8 arrestantenverzorgers van alle
pilotregio’s tot een enorme efficiëntie verbetering. Advocaten hebben geen reistijd meer, wat vooral
in de regio Oost-Nederland (4 respondenten) als positief wordt ervaren. Deels komt dat omdat deze
regio een geografisch groot gebied beslaat en omdat de advocaten in deze pilotregio nu vanuit hun
kantoor de videoverbinding met verdachten hebben en reguliere werkzaamheden doorgang vinden.
Uit het onderzoek blijkt dat respondenten, zowel advocaten (N=4) als verdachten (N=6) de techniek
niet vertrouwen en het voor mogelijk houden dat ze worden afgeluisterd, opzettelijk of omdat de
videoruimte niet geluidsdicht is.
Advocaat: ”Ik ga er op dit moment van uit dat mijn privacy wordt gegarandeerd in deze verbinding,
want als ik daar niet van uit kan gaan dan, dan, ja nou ja goed, dan hebben we zo een groot
probleem. En het, bovendien, het zijn ZSM-zaken, dus, ik kan me niet voorstellen dat justitie nou
ineens dat zou doen”.
Knelpunten in Rotterdam en Midden-Nederland bij het gebruik van een videoverbinding hebben
betrekking om het doorgeven van contactgegevens van de advocaat, omdat deze niet fysiek worden
overhandigd maar na het consult worden gefaxt aan de arrestantenverzorgers. In Oost-Nederland
zijn de contactgegevens geregistreerd in de basisvoorziening handhavingssysteem voor de politie
(kortweg BVH genoemd) en gaat de overdracht naar verdachten goed.
In Midden-Nederland krijgen alle verdachten die binnenkomen op de Kroonstraat een face-to-face
consult. De verdachten die in Almere of Lelystad in het arrestantenverblijf zitten, krijgen een
videoverbinding. Deze videoverbinding werkt in de meeste gevallen stabiel en is gebruiksvriendelijk.
De techniek (snelheid door videoverbinding) in combinatie met fysieke aanwezigheid (opbouwen van
relatie) maakt het dat advocaten in Midden-Nederland het als een succes ervaren. Wel hebben zij de
indruk dat zij, de advocaten, meer moeten wennen aan de techniek dan dat de verdachten moeten
wennen.
Voor de advocaten in Oost-Nederland zijn handelingen om het systeem op te starten (inbellen,
wachten op melding, eerst naar ZSM mailen, inloggen in het systeem, telefonisch contact tussen
arrestantenverzorger en advocaat) omslachtig. Als het eenmaal is opgestart zijn de advocaten er over
het algemeen tevreden mee omdat het efficiënt werkt en ze op kantoor kunnen blijven. De
advocaten met weinig IT-affiniteit blijken in Oost-Nederland de meeste aanpassingsproblemen te
ervaren. De bedieningsproblematiek is voor alle advocaten groter dan in eerste instantie werd
aangenomen. Het gebruik van de tablet is ook onwennig voor sommige verdachten in OostNederland. Vooral oudere verdachten begrijpen de techniek niet. De videoverbinding via de tablet
werkt niet altijd. De beeldkwaliteit is niet altijd optimaal (blokkerig of alleen geluid). De
tabletverbinding is afhankelijk van wifi-signaal en is daarmee een kwetsbaardere verbinding dan in
de andere pilotregio’s.

51

5.2.4.2.
Conclusie
Rechtsbijstand via de videoverbinding wordt in alle regio’s als efficiënt ervaren, met als beste
ervaringen in Oost-Nederland, omdat advocaten door kunnen gaan met hun reguliere werk en
minder reistijd hebben. Over het algemeen werkt de techniek naar behoren en is het gebruik een
proces van gewenning. De techniek in Oost-Nederland is het meest kwetsbaar en daardoor kan er
sneller voor een face-to-face consult worden gekozen. De kwaliteit van de verbinding is gedurende
de pilot gaandeweg verbeterd. In Midden-Nederland en Rotterdam vinden advocaten de manier van
afgeven van contactgegevens bezwaarlijk.

5.2.5. Informatie-uitwisseling
5.2.5.1.
Kwalitatieve aanpak
Tijdens interviews en observaties geven 12 van de 14 advocaten aan dat de informatie-uitwisseling
voorafgaand aan het eerste consult, de belangrijke winst van de pilot moet zijn. Daardoor kan het
eerste consult echt inhoud krijgen, omdat de advocaat op de hoogte is van de omstandigheden.
Hierdoor krijgt de advocaat informatie vooraf waarvan de (anderstalige) verdachte vaak niet eens
van op de hoogte is.
Advocaat: “Poolse jongen verdacht van diefstal van een lokfiets, maar dan kom je er in zo’n gesprek
absoluut niet uit, eh, sowieso kom je er dan niet achter dat het om een lokfiets gaat. Want die jongen
zelf weet dat niet. En als het al hem is verteld eh, na zijn aanhouding of wat dan ook, dan zegt
waarschijnlijk het hele ding lokfiets zegt hem niks”.
In Oost-Nederland werken advocaten met de bestandenpostbus. Om informatie van de
ketenpartners te krijgen, loggen zij hierop in. In de praktijk blijkt het langer dan de afgesproken 45
minuten te duren voordat de bestanden in de bestandenpostbus zitten. In Oost-Nederland is er, in
tegenstelling tot Midden-Nederland en Rotterdam, bewust voor gekozen om informatie zoveel
mogelijk al aan de voorkant van het proces te delen met de advocatuur. Dit was een eigen keuze van
Oost-Nederland, die niet in het oorspronkelijk ‘ontwerp’ van de pilot zat. In de reguliere ZSMwerkwijze hebben advocaten bij het eerste consult alleen de beschikking over het meldingsformulier
van de RvR. De constatering dat advocaten vinden dat ze maar beperkt informatie krijgen
voorafgaand aan het eerste consult is een gegeven, maar heeft niet alleen maar betrekking op de
pilot. Interessant in Oost-Nederland is dat men juist dit punt heeft willen versterken, maar dat dit
onder druk van de tijd niet altijd succesvol is. Indien de informatie niet beschikbaar is geven 4
respondenten aan de afweging te maken om het consult te beginnen zonder informatie hoewel het
vaak om essentiële informatie gaat voor het houden van het consult.
Advocaat: “Soms duurt het gewoon echt veel te lang. Ze moeten binnen 3 kwartier aangeven en na 3
kwartier tot een uur ga je bellen, van eh, waar blijft het? En dan blijkt het weer niet klaar, of hebben
ze het niet of is die zaak niet aangemeld, of weet ik wat er allemaal voor redenen zijn. En dan word je
op een gegeven moment soms wel gebeld door de politie van eh, ja, je wilt maar beginnen, ja die
afweging moet je dan maken, van ga ik dan toch zonder info aan de gang?”.
De informatiedeling via de bestandenpostbus kan gevoelig liggen met betrekking tot privacy.
Iedereen is geautoriseerd en iedereen heeft lees- en schrijfrechten. De bestandenpostbus is
technisch stabiel en gebruiksvriendelijk. Toch wordt in de praktijk door sommige KPC’s een papieren
dossier opgemaakt en bij de advocaat langsgebracht. Dit heeft deels te maken met persoonlijke
voorkeuren en deels wordt dit ingegeven omdat op ZSM sowieso (nog) met papieren dossiers wordt
gewerkt. In Rotterdam en Midden-Nederland krijgen advocaten de werkmap fysiek aangeleverd.
In het algemeen geven de advocaten in de interviews aan dat de informatie niet altijd juist is, en
regelmatig onvolledig is of niet tijdig is ingevuld door politie. Veelal hebben de advocaten – naar
eigen zeggen - ten tijde van het eerste consult nog geen inhoudelijke informatie ontvangen over de

52

zaak van de verdachte. Naast de werkmap ervaren de advocaten de informatie-uitwisseling met OM
over de afdoeningsbeslissing nog als onvoldoende. Er is meer behoefte aan overleg en advies. De
terugkoppeling tussen OvJ en advocaat heeft effect op de doorlooptijden en de 6-uurstermijn wordt
door de advocaten als belangrijkste factor gezien waardoor er geen tijd voor overleg is over een
voorgenomen afdoeningsbeslissing. Het OM had met de pilot verwacht dat er door advocaten meer
gebruik gemaakt zou worden van de onderhandelingsruimte bij een afdoeningsbeslissing. In de
praktijk blijkt dat hier niet veel gebruik van wordt gemaakt. Juist in het ZSM-proces kan er volgens de
OvJ’s beter overlegd worden over de persoonlijke omstandigheden van de verdachte, hoewel het
OM zich wel aan de richtlijnen moet houden. Het overleg is een belangrijk uitgangspunt van de pilot
waarbij de aanname is dat bij een betere interventie de afdoening eerder door de verdachte wordt
geaccepteerd. Met het gegeven dat het overleg niet veel plaatsvindt moet worden geconstateerd dat
de aanname niet kan worden gevalideerd.
In Midden-Nederland en Rotterdam moesten advocaten wennen aan de faciliteiten en
samenwerking met OM en politie. Bij de aanvang van de pilot heeft de werkinstructie veel tijd gekost
(videoverbinding, tolken, facilitaire zaken, procedures). Het heeft een periode geduurd voordat het
bij iedereen was ingesleten. Omdat in de regio Rotterdam de advocaat niet vaak piketdienst heeft,
bouwt deze groep minder ervaring op met de nieuwe werkwijze in het algemeen en in de relatie met
het OM in het bijzonder. In Midden-Nederland, waar men met een kleine poule advocaten werkt, is
men juist erg tevreden over de samenwerking en informatie-uitwisseling tussen advocaten en
officieren van justitie die zijn ontstaan door het frequente contact en de open houding van beide
partijen. De aanwezigheid van de advocaat maakt het de OvJ mogelijk meer maatwerk te leveren,
wat als positief wordt ervaren.
In alle regio’s wordt er met twee diensten van het OM gewerkt waardoor de advocaat met twee
verschillende OvJ’s te maken heeft. In de pilotgebieden is er wel een trend duidelijk dat er meer
uitwisseling plaatsvindt dan voorheen. In de referentieregio wordt er helemaal niet actief
geïnformeerd over de afdoening door het OM.
Advocaat: “Ik heb één keer…, nou misschien twee keer, geadviseerd voordat werd aangekondigd dat
een strafbeschikking zou worden uitgereikt. Verder nooit meer. Maar misschien zijn er in die zaken
strafbeschikkingen af, of zijn er in zaken strafbeschikkingen ook gegeven in zaken waarin, waar of ik
nooit meer iets heb gehoord….Maar mijn idee is dat er gewoon geen tijd voor is. Bovendien in Utrecht
werken de officiers van justitie in twee shifts, dus ik krijg met twee officieren van justitie te maken,
dat kan ermee te maken hebben. En bovendien, ja in één dag, de boel afdoen en dan nog eens
voorafgaand die advocaat naar boven laten komen, om nog eens met die cliënt te kletsen over een
voorgenomen afdoeningsbeslissing, dan nog een consultatie en dan nog een beslissing nemen, dat
past niet in die dag”.
De pilot heeft invloed gehad op de voorkant van het proces, waarbij informatie-uitwisseling
plaatsvindt ter voorbereiding op het consult, hoewel deze informatie nog vaak onvolledig is en niet
op tijd beschikbaar wordt gesteld. De uitwisseling tussen advocaten en OM over de voorgenomen
afdoeningsbeslissing werd tijdens de pilot nauwelijks benut.
5.2.5.2.
Conclusie
De mogelijkheid voor informatie-uitwisseling in een vroegtijdig stadium is een goede ontwikkeling. In
de praktijk blijkt de uitwerking hiervan nog niet goed door onvolledige- of niet tijdig beschikbare
dossiers om het eerste consult inhoudelijk goed vorm te geven. De ruimte voor overleg over de
voorgenomen afdoeningsbeslissing wordt door advocaten en OM niet benut omdat de 6-uurs termijn
onder druk staat. Waar er wordt gewerkt met een kleine groep van piketadvocaten is er sprake van
een goede relatie met het OM, wat de informatie-uitwisseling bevordert.

53

5.3.

Thema 3: onderzoeksvragen kosten

Tabel 16: onderzoeksvragen kosten
Vraag in startnotitie
5.3.1. Kosten

Deelvragen
a. Wat zijn de kosten voor gesubsidieerde rechtsbijstand samenhangend met deze
werkwijze?
b. Hoe lang zijn advocaten op locatie in verhouding met vergoeding?
c. Wat zijn de kosten voor politie en OM, samenhangend met deze werkwijze?
d. Wat zijn de ketenbrede (kosten)effecten van de nieuwe werkwijze en de mogelijke
baten?

Het onderzoek naar de kosten van de pilot en de pilotwerkwijze richtte zich op een aantal
deelonderwerpen: de kosten voor gesubsidieerde rechtsbijstand, de verhouding tussen de
tijdsbesteding en vergoeding van de advocaten, de kosten voor politie, RvR en OM (incidenteel en
structureel), en de duur van consultatie- en vervolgbijstand. De duur van consulten wordt niet
vastgelegd in de systemen van OM, politie en RvR en is ook niet handmatig bijgehouden in het kader
van het onderzoek. De overige onderwerpen worden onderstaand besproken. Hiervoor wordt geput
uit de declaraties van de advocatuur, de Business case ZSM en Rechtsbijstand en de overzichten van
de incidentele en structurele kosten van de politie en de RvR.

5.3.1. Kosten van gesubsidieerde rechtsbijstand
De 14 geïnterviewde advocaten zijn in het algemeen ontevreden over de vergoeding per verrichting,
ook al wordt deze aangevuld met de garantievergoeding. In de regio Rotterdam is het meerdere
malen voorgekomen dat de piketadvocaat niet aanwezig was op de ZSM-locatie tijdens
piketdiensten. Dit kan volgens de lokale Orde van Advocaten de onvrede met de vergoedingen
aangeven. Ondanks deze onvrede heeft er maar 1 advocaat zich afgemeld voor de piketdienst. Als de
piketadvocaat niet aanwezig is heeft dit direct gevolgen voor de rechtsbescherming. De verdachte
wordt zonder eerste consult verhoord. De advocaten in Oost-Nederland zijn het meest tevreden over
de vergoedingen omdat zij op kantoor blijven, hun dagelijkse werk gewoon doorgaat en toch een
minimale garantievergoeding krijgen:
Advocaat Rotterdam: “Het is belachelijk dat er zo weinig betaald wordt. Het klopt ook symbolisch
niet. Als advocaten zo belangrijk zijn voor de rechtsstaat, dan moet de rechtsstaat hiervoor ook geld
betalen. Eigenlijk zouden wij met z’n allen moeten zeggen, dat wij dit niet doen.”
“Zeker nu er slechts sprake is van verrichtingenvergoeding en niet voor aanwezigheid. Meer en meer
advocaten haken op die wijze af en het zet de kwaliteit onder druk”.
Het volgende citaat laat ook zien dat deze manier van rechtsbijstand ook klanten oplevert in een
latere fase: “Ja, het hangt er een beetje vanaf wat je eraan overhoudt op zo’n dag. Als je toevallig een
goede dag hebt en je houdt er een paar politierechterzittingen aan over of voorgeleidingen, ja dan
maakt het, dan is het natuurlijk een prima vergoeding”.
Voor de analyse van de kosten van gesubsidieerde rechtsbijstand hebben de onderzoekers een
samenvatting ontvangen van de RvR van de declaraties die door de advocatuur voor de pilot zijn
ingediend.
De totale kosten gemoeid met gesubsidieerde rechtsbijstand zijn in tabel 17 uiteengezet, opgesplitst
naar piketadvocaten en voorkeursadvocaten.34 Het is relevant te weten wat de verhouding is tussen
diensten op werkdagen en diensten op weekend/feestdagen, om twee redenen: 1) de extra toeslag
34

De formulieren verschillen en daarmee ook de aangeleverde informatie.

54

die advocaten krijgen ongeacht type advocaat en 2) het moeilijker bereiken van de
voorkeursadvocaat in het weekend/feestdagen en de samenhangende kosten daarmee. Uit een
aanvullende analyse op de verhouding tussen het aantal diensten doordeweeks en het aantal
diensten in een weekend of feestdag blijkt dat gemiddeld ongeveer 32% van de piketdiensten in een
weekend of feestdag plaatsvindt. Dit is consistent over de verschillende regio’s. Bij de
voorkeursadvocaten vond ongeveer 19% van de consulten plaats in een weekend of feestdag. Ook
dit is consistent over de verschillende regio’s. De aanvullende vergoeding die met deze diensten
gepaard gaat is in totaal € 37.657,01 voor piketadvocaten en € 1.554,66 voor voorkeursadvocaten.
Verder blijkt uit de analyse dat er gemiddeld nog geen consult per dienstuur gegeven wordt; met
gemiddeld 0,58 consulten per uur zit de piketadvocaat dichter bij gemiddeld één consult elke twee
uur. Wanneer dit bezien wordt in het kader van de instroomgegevens blijkt dat de rechtsbijstand een
kwestie is van rennen en stilstaan, waarbij het merendeel van de consulten in de ochtenduren
plaatsvindt en het vervolgens erg rustig is (waardoor het gemiddeld aantal consulten per uur laag
ligt). Ten slotte blijkt dat over de gehele pilot genomen voornamelijk gedeclareerd wordt op basis
van de garantieregeling, en niet op basis van de verrichtingen: in slechts 10% van de piketdiensten is
de declaratie gebaseerd op de verrichtingen. De declaratie o.b.v. verrichtingen is aangevuld met een
beroep op de garantieregeling tot een gemiddelde van 0,5 punt per uur.

55

Tabel 17. Overzicht van de totale kosten van gesubsidieerde rechtsbijstand binnen de pilot
Piket
advocaten
Aantal
eerste
consult

Aantal
tweede
consult

Kilometers

Aandeel
weekend of
feestdag

Aantal IVS*

Aantal eerste
consult/uur

november

628

103

december

779

144

41

2208,2

28,13%

0,56

20

2634,3

31,78%

januari

889

0,52

93

11

2809,2

35,71%

0,57

februari
maart

909

92

25

2075,1

31,10%

0,63

888

110

21

2188,6

28,29%

0,61

april

771

81

20

2139,2

33,15%

0,58

Totaal

4864

623

138

14054,6

31,52%

0,58

Vergoeding
eerste
consult

Vergoeding
tweede
consult

Vergoeding*
IVS

Vergoeding
kilometers

toeslag
vergoeding

Vergoeding
verrichtingen

Vergoeding
beschikbaarheid

Uitbetaalde
vergoeding

Aanvulling
garantieregeling

november

€ 23.497,65

€ 5.456,94

€ 3.258,27

€ 817,03

€ 5.113,20

€ 28.954,59

€ 59.840,91

€ 62.565,13

december

€ 28.707,67

€ 7.629,12

€ 1.589,40

€ 974,69

€ 6.658,95

€ 36.336,79

€ 79.284,57

€ 81.858,31

januari

€ 32.829,64

€ 4.947,60

€ 877,80

€ 1.039,40

€ 7.478,34

€ 37.777,24

€ 82.752,60

februari

€ 33.159,16

€ 4.858,61

€ 1.980,19

€ 767,79

€ 6.203,92

€ 38.017,77

maart

€ 32.272,32

€ 5.808,71

€ 1.663,36

€ 809,78

€ 5.897,87

€ 38.081,03

april

€ 28.020,41

€ 4.277,36

€ 1.584,15

€ 791,50

€ 6.304,73

Totaal

€ 178.486,85

€ 32.978,34

€ 10.953,17

€ 5.200,20

€ 37.657,01

Aantal
eerste
consult

Aantal
tweede
consult

Kilometers

Aandeel
weekend of
feestdag

1

46

20,00%

2

60

25,00%

2

55

16,67%

5

20

18,75%

2

45

0,00%

4

115,6

28,57%

16

341,6

18,60%

totaal
declaratie
(incl. Btw)

Aandeel
uitbetaling
verrichting

€ 33.610,54

€ 86.821,67

12,50%

€ 45.521,52

€ 108.284,90

8,88%

€ 84.662,48

€ 46.885,24

€ 113.327,57

8,04%

€ 75.777,17

€ 78.804,00

€ 40.786,23

€ 104.076,23

11,96%

€ 77.069,29

€ 79.519,46

€ 41.438,43

€ 104.526,59

10,73%

€ 32.297,77

€ 69.755,82

€ 71.819,42

€ 39.521,65

€ 96.063,05

9,94%

€ 211.465,19

€ 444.480,36

€ 459.228,80

€ 247.763,61

€ 613.100,01

10,23%

Voorkeursadvocaten

18
november
46
december
29
januari
43
februari
37
maart
72
april
Totaal

245

56

Vergoeding
eerste
consult

Vergoeding
tweede
consult

Vergoeding
kilometers

toeslag
vergoeding

Vergoeding
verrichtingen

totaal
declaratie
(incl. Btw)

november

€ 1.430,46

€ 52,98

€ 17,02

€ 152,32

€ 1.483,44

€ 1.999,87

december

€ 3.655,62

€ 105,96

€ 22,20

€ 503,32

€ 3.761,58

€ 5.187,40

januari

€ 2.314,20

€ 106,40

€ 20,35

€ 179,55

€ 2.420,60

€ 3.170,83

februari

€ 3.407,73

€ 264,43

€ 7,40

€ 184,82

€ 3.672,16

€ 4.675,88

maart

€ 2.930,70

€ 105,62

€ 16,65

€ 0,00

€ 3.036,32

€ 3.694,07

april

€ 5.702,97

€ 211,23

€ 42,77

€ 534,65

€ 5.914,20

€ 7.854,85

Totaal

€ 19.441,68

€ 846,62

€ 126,39

€ 1.554,66

€ 20.288,30

€ 26.582,90

Bron: Declaratiegegevens Raad voor Rechtsbijstand.
*Uit een terugkoppeling met de leverancier (RvR) blijkt dat de advocaten de keuze kregen of ze IVS op het reguliere formulier of het pilotformulier invullen. Het betreft hier dan
ook een onderschatting waarvan de omvang onduidelijk is.

De kosten gemoeid met gesubsidieerde rechtsbijstand in Oost-Nederland zijn in tabel 18 uiteengezet, opgesplitst naar piketadvocaten en
voorkeursadvocaten.35 Uit een aanvullende analyse op de verhouding tussen het aantal diensten doordeweeks en het aantal diensten in een
weekend of feestdag blijkt dat in Oost-Nederland gemiddeld 32% van de piketdiensten in een weekend- of feestdag plaatsvindt. Bij de
voorkeursadvocaten vond ongeveer 19% van de consulten plaats in een weekend of feestdag. De aanvullende vergoeding die met deze diensten
gepaard gaat is in totaal € 17.072,98 voor piketadvocaten en € 874,79 voor voorkeursadvocaten. Verder blijkt uit de analyse dat er gemiddeld
nog geen consult per dienst uur gegeven wordt; met gemiddeld 0,34 consulten per uur zit de piketadvocaat dichter bij gemiddeld één consult
elke drie uur. Dit is aanzienlijk minder dan in de andere regio’s. Wanneer dit bezien wordt in het kader van de instroomgegevens blijkt dat het
merendeel van de consulten in de ochtenduren plaatsvindt en het vervolgens erg rustig is (waardoor het gemiddeld aantal consulten per uur
laag ligt). Ten slotte blijkt dat in Oost-Nederland in hoge mate gedeclareerd wordt op basis van de garantieregeling, en niet op basis van de
verrichtingen: in nog geen 3% van de piketdiensten is de declaratie gebaseerd op de verrichtingen.
Tabel 18. Overzicht van de kosten van gesubsidieerde rechtsbijstand in Oost-Nederland
Piket
advocaten

35

Aantal
eerste
consult

Aantal
tweede
consult

Kilometers

Aandeel
weekend of
feestdag

Aantal IVS*

Aantal eerste
consult/uur

november

163

22

december

246

34

0

77,2

26,44%

0,33

1

0

30,40%

0,34
0,35

januari

266

33

1

73,2

37,88%

februari

237

17

1

177

32,56%

0,32

maart

259

25

3

37,2

26,89%

0,37

De formulieren verschillen en daarmee ook de aangeleverde informatie.

57

april

213

15

3

68,6

33,33%

0,34

Totaal

1384

146

9

433,2

31,56%

0,34

Vergoeding
eerste
consult

Vergoeding
tweede
consult

Vergoeding*
IVS

Vergoeding
kilometers

toeslag
vergoeding

Vergoeding
verrichtingen

november

€ 6.259,05

€ 1.165,56

€ 0,00

€ 28,56

€ 1.708,65

€ 7.424,61

€ 25.907,22

€ 25.949,60

december

€ 9.021,44

€ 1.801,32

€ 79,47

€ 0,00

€ 3.092,78

€ 10.822,76

€ 38.039,64

€ 38.807,85

januari

€ 9.761,08

€ 1.755,60

€ 79,80

€ 27,08

€ 3.839,98

€ 11.516,68

€ 40.325,60

€ 40.894,84

€ 29.378,16

februari

€ 8.889,64

€ 897,74

€ 79,21

€ 65,49

€ 2.937,69

€ 9.787,38

€ 38.529,02

€ 38.639,91

€ 28.852,53

€ 50.388,21

1,55%

maart

€ 9.200,73

€ 1.320,17

€ 237,62

€ 13,76

€ 2.505,09

€ 10.520,90

€ 36.858,14

€ 37.159,12

€ 26.638,22

€ 48.010,41

2,52%

april

€ 7.736,92

€ 792,13

€ 237,62

€ 25,38

€ 2.988,79

€ 8.529,05

€ 33.399,38

€ 33.620,12

€ 25.091,07

€ 44.327,55

4,76%

Totaal

€ 50.868,86

€ 7.732,52

€ 713,72

€ 160,28

€ 17.072,98

€ 58.601,38

€ 213.059,00

€ 215.071,44

€ 156.470,06

€ 281.184,98

2,58%

Aantal
eerste
consult

Aantal
tweede
consult

Kilometers

Aandeel
weekend of
feestdag

november

17

1

46

22,22%
28,57%

Vergoeding
verrichtingen

totaal
declaratie
(incl. Btw)

Vergoeding
beschikbaarheid

Uitbetaalde
vergoeding

Aanvulling
garantieregeling

totaal
declaratie
(incl. Btw)

Aandeel
uitbetaling
verrichting

€ 18.524,99

€ 33.500,81

1,15%

€ 27.985,09

€ 50.699,40

1,60%

€ 54.258,59

3,79%

Voorkeursadvocaten

december

34

2

40

januari

24

2

0

18,75%

februari

17

2

0

10,00%

maart

6

0

0

0,00%

april

5

0

0

20,00%

Totaal

103
Vergoeding
eerste
consult

7
Vergoeding
tweede
consult

86

18,64%

Vergoeding
kilometers

toeslag
vergoeding

november

€ 1.350,99

€ 52,98

€ 17,02

€ 152,32

€ 1.403,97

€ 1.903,71

december

€ 2.701,98

€ 105,96

€ 14,80

€ 503,32

€ 2.807,94

€ 4.024,55

januari

€ 1.915,20

€ 106,40

€ 0,00

€ 179,55

€ 2.021,60

€ 2.663,41

februari

€ 1.348,32

€ 106,01

€ 0,00

€ 19,80

€ 1.454,33

€ 1.783,67

maart

€ 475,26

€ 0,00

€ 0,00

€ 0,00

€ 475,26

€ 575,05

april

€ 396,05

€ 0,00

€ 0,00

€ 19,80

€ 396,05

€ 503,16

Totaal

€ 8.187,80

€ 371,35

€ 31,82

€ 874,79

€ 8.559,15

€ 11.453,55

Bron: Declaratiegegevens Raad voor Rechtsbijstand.
*Uit een terugkoppeling met de leverancier (RvR) blijkt dat de advocaten de keuze kregen of ze IVS op het reguliere formulier of het pilotformulier invullen. Het betreft hier dan
ook een onderschatting waarvan de omvang onduidelijk is.

58

De kosten gemoeid met gesubsidieerde rechtsbijstand in Midden-Nederland zijn in tabel 19 uiteengezet. In Midden-Nederland zijn geen
declaraties beschikbaar van voorkeursadvocaten aangezien deze niet op de pilotformulieren geregistreerd zijn. Uit een aanvullende analyse op
de verhouding tussen het aantal diensten doordeweeks en het aantal diensten in een weekend of feestdag blijkt dat in Midden-Nederland
gemiddeld 31% van de piketdiensten in een weekend of feestdag plaatsvindt. De aanvullende vergoeding die met deze diensten gepaard gaat is
in totaal € 9.640,65 voor piketadvocaten. Verder blijkt uit de analyse dat er gemiddeld nog geen consult per dienst uur gegeven wordt; met
gemiddeld 0,63 consulten per uur. Dit is meer dan in de Oost-Nederland, maar minder dan in Rotterdam. Ook voor Midden-Nederland geldt dat
het merendeel van de consulten in de ochtend gegeven wordt, wat inhoudt dat het de rest van de dag gemiddeld rustiger is om te komen tot
minder dan een consult per uur gemiddeld. Ten slotte blijkt dat ook in Midden-Nederland in hoge mate gedeclareerd wordt op basis van de
garantieregeling, en niet op basis van de verrichtingen: in nog geen 3% van de piketdiensten is de declaratie gebaseerd op de verrichtingen.
Tabel 19. Overzicht van de kosten van gesubsidieerde rechtsbijstand in Midden-Nederland
Piket
advocaten
Aantal
eerste
consult

Aantal
tweede
consult

Kilometers

Aandeel
weekend of
feestdag

Aantal IVS*

Aantal eerste
consult/uur

november

162

25

december

198

41

0

1262,6

32,14%

0,45

0

1199,3

32,26%

0,49

januari

295

20

0

1335

30,30%

0,69

februari

284

30

4

828

31,03%

0,75

maart

283

27

0

1249

28,13%

0,69

april

267

28

0

1059

30,00%

0,68

Totaal

1489

171

4

6932,9

30,60%

0,63

Vergoeding
eerste
consult

Vergoeding
tweede
consult

Vergoeding*
IVS

Vergoeding
kilometers

toeslag
vergoeding

Vergoeding
verrichtingen

Vergoeding
beschikbaarheid

Uitbetaalde
vergoeding

Aanvulling
garantieregeling

totaal
declaratie
(incl. Btw)

Aandeel
uitbetaling
verrichting

€ 6.189,12

€ 1.324,50

€ 0,00

€ 467,16

€ 1.523,22

€ 7.513,62

€ 19.072,80

€ 19.072,80

€ 11.559,18

€ 25.486,45

0,00%

november
december

€ 7.238,12

€ 2.172,18

€ 0,00

€ 443,74

€ 1.721,90

€ 9.410,30

€ 21.350,94

€ 21.362,60

€ 11.952,30

€ 28.469,17

3,23%

januari

€ 10.919,82

€ 1.064,00

€ 0,00

€ 493,95

€ 1.740,71

€ 11.983,82

€ 22.822,80

€ 22.869,62

€ 10.885,80

€ 30.376,21

3,03%

februari

€ 10.252,53

€ 1.584,58

€ 316,83

€ 306,36

€ 1.565,66

€ 11.837,11

€ 19.917,89

€ 20.037,22

€ 8.200,11

€ 26.510,21

3,45%

maart

€ 10.455,39

€ 1.425,77

€ 0,00

€ 462,13

€ 1.544,58

€ 11.881,16

€ 21.650,21

€ 22.012,45

€ 10.131,29

€ 29.063,20

6,25%

april

€ 9.793,24

€ 1.478,60

€ 0,00

€ 391,83

€ 1.544,58

€ 11.271,84

€ 20.594,10

€ 20.594,10

€ 9.322,26

€ 27.261,93

0,00%

Totaal

€ 54.848,22

€ 9.049,63

€ 316,83

€ 2.565,17

€ 9.640,65

€ 63.897,85

€ 125.408,74

€ 125.948,79

€ 62.050,94

€ 167.167,17

2,73%

Bron: Declaratiegegevens Raad voor Rechtsbijstand.
*Uit een terugkoppeling met de leverancier (RvR) blijkt dat de advocaten de keuze kregen of ze IVS op het reguliere formulier of het pilotformulier invullen. Het betreft hier dan
ook een onderschatting waarvan de omvang onduidelijk is.

59

De kosten gemoeid met gesubsidieerde rechtsbijstand in Rotterdam zijn in tabel 20 uiteengezet, opgesplitst naar piketadvocaten en
voorkeursadvocaten.36 Uit een aanvullende analyse op de verhouding tussen het aantal diensten doordeweeks en het aantal diensten in een
weekend of feestdag blijkt dat ook in Rotterdam ongeveer 32% van de piketdiensten in een weekend of feestdag plaats vindt. De aanvullende
vergoeding die met deze diensten gepaard gaat is in totaal € 10.943,38 voor piketadvocaten en € 679,87 voor de voorkeursadvocaten. Verder
blijkt uit de analyse dat er gemiddeld ongeveer één consult per uur gegeven wordt, wat aanzienlijk meer is dan in Oost-Nederland (met
gemiddeld een consult elke 3 uur) of Midden-Nederland (met gemiddeld 0,63 consulten per uur). Dit houdt in dat de gemiddelde werklast per
uur in Rotterdam het hoogste is. Ook voor Midden-Nederland geldt dat het merendeel van de consulten in de ochtend gegeven wordt. Doordat
in Rotterdam relatief meer consulten per uur gegeven worden, wordt ook vaker de vergoeding voor de verrichtingen uitbetaald: in ongeveer
32% van de diensten. Ook in Rotterdam staat de vergoeding voor de verrichtingen echter niet in verhouding tot de tijdsbesteding in ongeveer
68% van de diensten, waardoor met de aanvullende garantieregeling in totaal € 29.242,61 gemoeid is.
Tabel 20. Overzicht van de kosten van gesubsidieerde rechtsbijstand in Rotterdam
Piket
advocaten

36

Aantal
eerste
consult

Aantal
tweede
consult

Kilometers

Aandeel
weekend of
feestdag

Aantal IVS*

Aantal eerste
consult/uur

november

303

56

december

335

69

41

868,4

28,89%

1,08

19

1435

34,48%

januari

328

0,89

40

10

1401

33,90%

februari

0,89

388

45

20

1070,1

27,45%

1,18

maart

346

58

18

902,4

31,48%

0,98

april

291

38

17

1011,6

34,78%

0,97

Totaal

1991

306

125

6688,5

31,95%

0,99

Vergoeding
eerste
consult

Vergoeding
tweede
consult

Vergoeding*
IVS

Vergoeding
kilometers

toeslag
vergoeding

Vergoeding
verrichtingen

Vergoeding
beschikbaarheid

Uitbetaalde
vergoeding

Aanvulling
garantieregeling

totaal
declaratie
(incl. Btw)

Aandeel
uitbetaling
verrichting

november

€ 11.049,48

€ 2.966,88

€ 3.258,27

€ 321,31

€ 1.881,33

€ 14.016,36

€ 14.860,89

€ 17.542,73

€ 3.526,37

€ 27.834,41

42,22%

december

€ 12.448,11

€ 3.655,62

€ 1.509,93

€ 530,95

€ 1.844,27

€ 16.103,73

€ 19.893,99

€ 21.687,86

€ 5.584,13

€ 29.116,33

27,59%

januari

€ 12.148,74

€ 2.128,00

€ 798,00

€ 518,37

€ 1.897,65

€ 14.276,74

€ 19.604,20

€ 20.898,02

€ 6.621,28

€ 28.692,77

20,34%

februari

€ 14.016,99

€ 2.376,29

€ 1.584,15

€ 395,94

€ 1.700,57

€ 16.393,28

€ 17.330,26

€ 20.126,87

€ 3.733,59

€ 27.177,81

43,14%

maart

€ 12.616,20

€ 3.062,77

€ 1.425,74

€ 333,89

€ 1.848,20

€ 15.678,97

€ 18.560,94

€ 20.347,89

€ 4.668,92

€ 27.452,97

31,48%

april

€ 10.490,25

€ 2.006,63

€ 1.346,53

€ 374,29

€ 1.771,36

€ 12.496,88

€ 15.762,34

€ 17.605,20

€ 5.108,32

€ 24.473,57

28,26%

Totaal

€ 72.769,77

€ 16.196,19

€ 9.922,61

€ 2.474,75

€ 10.943,38

€ 88.965,96

€ 106.012,62

€ 118.208,57

€ 29.242,61

€ 164.747,86

31,63%

De formulieren verschillen en daarmee ook de aangeleverde informatie.

60

Voorkeursadvocaten
Aantal
eerste
consult

Aantal
tweede
consult

Kilometers

Aandeel
weekend of
feestdag

november

1

0

0

0,00%

december

12

0

20

0,00%

januari

5

0

55

0,00%

februari

26

3

20

33,33%

maart

31

2

45

0,00%

april

67

4

115,6

33,33%

Totaal

142

9

255,6

18,52%

Vergoeding
eerste
consult

Vergoeding
tweede
consult

Vergoeding
kilometers

toeslag
vergoeding

Vergoeding
verrichtingen

totaal
declaratie
(incl. Btw)

november

€ 79,47

€ 0,00

€ 0,00

€ 0,00

€ 79,47

€ 96,16
€ 1.162,85

december

€ 953,64

€ 0,00

€ 7,40

€ 0,00

€ 953,64

januari

€ 399,00

€ 0,00

€ 20,35

€ 0,00

€ 399,00

€ 507,42

februari

€ 2.059,41

€ 158,42

€ 7,40

€ 165,02

€ 2.217,83

€ 2.892,21

maart

€ 2.455,44

€ 105,62

€ 16,65

€ 0,00

€ 2.561,06

€ 3.119,02

april

€ 5.306,92

€ 211,23

€ 42,77

€ 514,85

€ 5.518,15

€ 7.351,69

Totaal

€ 11.253,88

€ 475,27

€ 94,57

€ 679,87

€ 11.729,15

€ 15.129,35

Bron: Declaratiegegevens Raad voor Rechtsbijstand.
*Uit een terugkoppeling met de leverancier (RvR) blijkt dat de advocaten de keuze kregen of ze IVS op het reguliere formulier of het pilotformulier invullen. Het betreft hier dan
ook een onderschatting waarvan de omvang onduidelijk is.

61

5.3.2. Incidentele en structurele kosten voor politie, OM en Raad voor
Rechtsbijstand
Het tweede deel van de analyse van de kosten van de pilotwerkwijze ZSM heeft betrekking op de
incidentele en structurele kosten die gemaakt zijn door de politie, OM en RvR.
Op basis van een overzicht van de politie hebben we een overzicht ontvangen van 1) de incidentele
kosten die gemaakt zijn door de politie en de RvR, 2) de capaciteit die door de politie gestoken is in de
bedrijfsvoering van de pilot ZSM, en 3) we kunnen uiteraard de aannames die in de Business case ZSM
en Rechtsbijstand gemaakt zijn m.b.t. de verdachtenstroom en werkzaamheden van OM vergelijken met
de geconstateerde waarden. Deze kosten worden onderstaand samengevat. Zie voor een samenvatting
van de incidentele kosten voor politie en RvR tabel 21.
Tabel 21. Incidentele kosten gemaakt voor de pilot door politie en Raad voor Rechtsbijstand
Partij/locatie

Begroot in BC

Omschrijving kostenpost

Werkelijke
uitgaven

Verdere
prognose

Balans

Raad voor
Rechtsbijstand

€ 25.289,00

• Aanpassing piket software

Geen wijzigingen

-

+ € 25.289,00

€ 38.000,00

-

+ € 16.750,00

€ 32.820,00

€ 9.075,00

- € 17.457,00

€ 35.700,00

-

+ € 2.760,00

€ 25.650,00

-

- € 18.587,00

€ 132.170,00

€ 9.075,00

€ 8.755,00

Pilotgebied
Midden-NL

€ 52.750,00

Pilotgebied
Oost-NL

€ 24.438,00

Pilotgebied
Rotterdam

€ 38.460,00

Post
onvoorzien

€ 7.063,00

Totaal begroot

€ 150.000,00

• Locatie Kroonstraat advocaten
• Locatie Almere-Stad bouwkundig/installatieen randapparatuur
• Locatie Lelystad bouwkundig/installatie- en
randapparatuur
• Aanschaf 6 tablets
• Dataverkeer
• Jabber accounts
• Aanpassingen
• Huur Marconistraat advocatenruimte
• Aanpassingskosten Marconistraat
• Locatie Spijkenisse bouwkundig/installatieen randapparatuur
• Locatie Dordrecht bouwkundig/installatieen randapparatuur
• Aanschaf afdeling Beeldspraak
• Honoraria advies
• Inrichting algemeen
• Algemene kosten
Totaal uitgaven

Bron: Interne communicatie met afdeling programmamanagement Nationale Politie.

Uit tabel 21 blijkt dat er in totaal € 150.000 begroot is voor de incidentele kosten (aanpassingen en
aankopen) voor de pilot ZSM en Rechtsbijstand door politie en RvR. Van dit budget is € 8.755,00 over.
Daarmee is de pilot binnen de begroting gebleven.
Hoewel er geen onderzoeksvragen opgenomen zijn over de capacitaire begeleiding van de pilot ZSM en
Rechtsbijstand hebben we in dit hoofdstuk toch een overzicht opgenomen van de deze
capaciteitsbesteding om een verdiepend inzicht te geven hierover. Zie voor een overzicht van de
capaciteit die door de politie gestoken is in de bedrijfsvoering van de pilot tabel 22.

62

Tabel 22. Overzicht van de politie inzet bedrijfsvoering pilot ZSM
Bedrijfsvoering
Projectleider Oost-Nederland
Projectleider Midden-Nederland
Projectleider Rotterdam
Projectleider Huisvesting
Facilitaire dienst
IM
Beeldspraak
Totaal

Uren inzet
60
60
60
100
40
50
220
590

Activiteit
Voorbereiding en begeleiding
Voorbereiding en begeleiding
Voorbereiding en begeleiding
Administratie, schouw en oplevering
Uitvoering op locatie
Advies, voorbereiding, inrichting, ICT-ondersteuning (storing, instructie etc.)
Advies, voorbereiding, inrichting tablets

Bron: Interne communicatie met afdeling programmamanagement nationale politie.

Ten slotte kunnen de aannames die in de Business case ZSM en Rechtsbijstand gedaan zijn om de
financiële consequenties van de realisatie van de geadviseerde werkwijze inzichtelijk te maken afgezet
worden tegen de geconstateerde daadwerkelijke situatie tijdens de pilot. Zie voor een overzicht, afgezet
tegen de onderzoeksvragen, tabel 23. Indicatoren die niet gemeten worden zijn aangegeven met oranje
en indicatoren die onvoldoende betrouwbaar zijn door de koppeling, zijn aangegeven met rood. Het is
belangrijk om op te merken dat niet in wordt gegaan op de generaliseerbaarheid van de kosten van de
pilotwerkwijze naar heel Nederland. In overleg met de opdrachtgever is gekozen om de beschouwing te
beperken tot de aannames die in de Business case gedaan zijn, en deze voor zover mogelijk te toetsen
aan de hand van de beschikbare data. Dat heeft tot gevolg dat er geen uitspraken gedaan worden over
eventuele landelijke kosten van de pilotwerkwijze, maar dat de auteurs van de Business case hun
aannames bij kunnen stellen aan de hand van de huidige bevindingen voor een update van de
verwachte kosten voor de begroting.
Tabel 23. Overzicht van de aannames uit de Business case en de geconstateerde situatie
Onderzoeksvraag
Efficiency
In hoeveel gevallen wenst de verdachte een face-to-face consult
Is de consultatiebijstand van invloed op het aantal verzetszaken?
In hoeveel gevallen wordt door de verdachte verzet aangetekend tegen een door de
officier van justitie opgelegde strafbeschikking?
Rechtsbescherming
Hoe vaak doet een verdachte uitdrukkelijk afstand van zijn recht op
consultatiebijstand ten overstaan van zijn advocaat en waarom?
In hoeveel gevallen wordt er gebruik gemaakt van de mogelijkheid tot
vervolgbijstand in het kader van de afdoeningsbeslissing? (p)
Kosten
Percentage verdachten dat gebruik wil maken van rechtsbijstand 1e consult
Verhouding week-/weekend/feestdag
Aandeel verdachten dat een directe afdoening krijgt
Kilometerkosten per face-to-face consult

Startsituatie

Verwachting BC

100%

5% (van 99%)

3.198 totaal
(landelijk)

-10%
2.878 totaal
(landelijk)

Pilot

1%

5%

40%

40%

*

28,75%
70%/30%
24%
6,75 euro

99%
70%/30%
24%
6,75 euro

95%**
69%/31%
27%***

* Hier moet opgemerkt worden dat het gebruik van vervolgbijstand gemeten is aan de hand van de declaraties van de
advocatuur. Hieruit bleek dat 12% van de consulten vervolgbijstand betrof. Het is echter niet duidelijk in hoeverre dit een
goede proxy is voor het gebruik van vervolgbijstand door verdachten die een eerste consult hebben gehad.
** Ongeveer 5% van de verdachten die een advocaat spraken zag expliciet af van rechtsbijstand. Het aandeel personen dat in
de pilotgebieden vanaf november een advocaat spreekt is ongeveer 82%. Wanneer deze twee percentages met elkaar
verrekend worden maakt ongeveer 78% van de aangehouden verdachten met de voorgestelde ZSM-werkwijze gebruik van
rechtsbijstand in het kader van een 1e consult. Zie hoofdstuk 5.1.4 voor een bespreking.
*** Door de koppeling vanuit RvR-data zijn alleen de afdoeningen bekend van gebruikers van rechtsbijstand. Daarom kan het
aandeel verdachten dat een directe afdoening krijgt enkel afgezet worden tegen gebruikers van rechtsbijstand. In hoeverre
hierdoor sprake is van een selectiebias is niet duidelijk.

63

De aanname die gemaakt is in de Business case over hoe vaak een verdachte face-to-face consult wenst,
konden niet gecontroleerd worden doordat de politie, OM en RvR niet vastleggen hoe vaak een consult
face-to-face plaatsvindt. De aannames omtrent het aantekenen van verzet konden ook niet geverifieerd
worden doordat de koppeling met OM-data van onvoldoende kwaliteit was. Zie voor een uitgebreidere
beschrijving van deze beperkingen hoofdstuk 4 en bijlage G.
Van de aannames die wel gecontroleerd konden worden bleek het aandeel verdachten dat een directe
afdoening krijgt en de verhouding tussen week-/weekend/feestdagen goed te kloppen. Waar echter
onvoldoende rekening mee is gehouden is dat de pilot ZSM en Rechtsbijstand niet overal even succesvol
is verlopen. In de Business case werd aangenomen dat 100% van de verdachten –zoals afgesproken–
een advocaat zouden spreken. Hiervan werd aangenomen dat 1% afstand zou doen van zijn recht op
rechtsbijstand en 5% een face-to-face consult zou wensen. Uit de pilot blijkt echter dat niet 100% van de
verdachten een advocaat heeft gesproken, maar rond de 82%. In de laatste maand van de pilot
varieerde dit percentage van 72% (Oost-Nederland) tot 90% (Midden-Nederland). Verder deed niet 1%
expliciet afstand van zijn recht op rechtsbijstand maar 4,53% van de verdachten (gemiddeld genomen in
de pilot regio’s tussen december en april). Al met al houdt dit in dat minder verdachten rechtsbijstand
hebben gekregen dan oorspronkelijk beoogd.
5.3.2.1.
Conclusie
De werkwijze met tablets in Oost-Nederland biedt de meeste flexibiliteit omdat de eigen
werkzaamheden van de advocaat doorgaan en de verhouding tussen hun verrichtingen en de
vergoeding voldoende is. In de overige gebieden zijn de advocaten ontevreden over de verhouding
tussen hun verrichtingen en de vergoeding die ze ontvangen.
Uit deze kostenanalyse komt een aantal bevindingen naar voren. Ten eerste blijkt –conform de
verwachtingen in de Business case ZSM en Rechtsbijstand – ongeveer 1/3 van de diensten in een
weekend of op een feestdag plaats te vinden. Daarmee vormt deze bevinding geen aanleiding om te
vermoeden dat de Business case schatting bijgesteld moet worden omdat het een logisch gevolg is van
roostering. Verder bevestigen de declaraties met de slechts 0,58 tot 1 declaratie per uur gemiddeld de
eerdere bevinding dat het merendeel van de consulten in de ochtenduren plaatsvinden, waardoor hier
een risico bestaat op vertraging van de ZSM-procedure, en dat er gemiddeld genomen onvoldoende
consulten per uur plaatsvinden om de tijdsbesteding van de advocaten optimaal te benutten. In
ongeveer 90% van de diensten was de vergoeding op basis van het aantal beschikbare uren hoger dan
de vergoeding op basis van daadwerkelijke verrichtingen. Dit varieerde van 97% in Oost-Nederland en
Midden-Nederland tot 68% in Rotterdam. Hoewel in Rotterdam dus meer consulten te verwerken waren
in dezelfde tijd, wordt ook daar vaker de beschikbaarheid vergoed. Het verlenen van piketbijstand is met
uitzondering van de ochtenduren dan ook niet winstgevend te noemen. Daarbij dient wel te worden
genoemd dat de advocaten eigen werkzaamheden kunnen oppakken op momenten van leegloop (indien
de wifi werkt) en kunnen de advocaten in Oost-Nederland vanuit eigen kantoor werken. Daarnaast kan
een piketconsult leiden tot vervolgwerkzaamheden die ook declarabel zijn, waardoor het ook een vorm
van betaalde acquisitie is.
Aangaande de incidentele kosten werd in totaal € 150.000 begroot voor de pilot ZSM en Rechtsbijstand
door politie en RvR. Van dit budget is € 8.755,00 over. Daarmee is de pilot binnen de begroten gebleven.
Op basis van de bevindingen moet ten slotte rekening gehouden worden met een lager aantal
verdachten dat gebruik maakt van rechtsbijstand dan verwacht door een aantal factoren waardoor
verdachten niet in pilot zijn beland (zie hiervoor paragraaf 5.2.1.2.).

64

6. Samenvatting bevindingen
Het onderzoek heeft de werkwijze ZSM en rechtsbijstand in beeld gebracht en getoetst. De aanleiding
hiervoor was om de consequenties van het door de werkgroep ‘ZSM en Rechtsbijstand’ geadviseerde
advies inzichtelijk te maken en af te zetten tegen de reguliere werkwijze van rechtsbijstand. Het
onderzoek heeft gekeken naar de feitelijke gevolgen van de werkwijze op de rechtsbescherming van
verdachten, de efficiency van het afdoeningsproces en de kosten voor politie, OM en gesubsidieerde
rechtsbijstand afgezet tegen de huidige praktijk.
De efficiency van het afdoeningsproces
Gebruik van voorkeursadvocaten
Het gebruik van voorkeursadvocaten is van belang voor de efficiency van het ZSM-proces. Het kost extra
tijd indien een verdachte gebruik wilt maken van een voorkeursadvocaat in weekenden en feestdagen,
als advocatenkantoren in de regel gesloten zijn, waardoor de 6-uurstermijn onder druk staat. MiddenNederland lijkt qua doorlooptijd het meest efficiënt omdat verdachten hier verplicht eerst een
piketadvocaat spreken. Doordat ze toch al een advocaat spreken is waarschijnlijk de motivatie om langer
te wachten op een voorkeursadvocaat kleiner.
Gebruik maken van het recht op een face-to-face consult
Het gebruik van face-to-face consulten is niet cijfermatig onderzocht omdat dit niet wordt vastgelegd. Er
wordt voornamelijk gebruik gemaakt van een face-to-face gesprek wanneer de videoverbinding als
onvoldoende wordt ervaren, als de psychische gesteldheid van de verdachte dit vereist of als het
vertrouwen tussen de advocaat en verdachte onder druk staat. In Oost-Nederland blijken advocaten
vaker een face-to-face gesprek te voeren omdat het werken met de videoverbinding tot complicaties
leidt dan in Rotterdam en Midden-Nederland.
Verdachten worden niet altijd goed geïnformeerd over de mogelijkheid om een face-to-face gesprek te
verzoeken. Over het algemeen accepteren verdachten de videoverbinding, al geven ze aan een
persoonlijk gesprek fijner te vinden.
Aantekenen van verzet
De geïnterviewde advocaten hebben weinig ervaring met het aantekenen van verzet: het blijkt binnen
de gestelde termijn van 6 uur weinig voor te komen. De verdachte heeft dan ook twee weken de tijd om
verzet aan te tekenen. Dit is alleen anders wanneer de verdachte zijn boete direct betaalt en daarmee
afstand doet van de mogelijkheid om in verzet te gaan. Wanneer wél verzet aan wordt getekend, blijkt
dit voornamelijk te komen doordat de advocaten – wanneer ze rechtsbijstand verlenen – over het
algemeen adviseren om niet in te stemmen met een door het OM opgelegde strafbeschikking, omdat
dossiers nog niet compleet zijn of omdat ze van mening zijn dat de straf lager uitvalt bij de rechter.
Het was niet mogelijk het aantekenen van verzet cijfermatig te onderzoeken doordat de databestanden
geen informatie bevatten van personen die geen rechtsbijstand krijgen en de koppeling met OM-data –
de partij die verzet registreert – zeer beperkt geslaagd is. Het is dan ook niet mogelijk om uitspraken te
doen over de invloed van consultatiebijstand op het aantekenen van verzet op basis van dit onderzoek.
Instroom in de pilot
In totaal zijn er in de onderzoeksperiode 19.573 verdachten aangehouden binnen de pilot. Van deze
verdachten hebben er 14.928 op enig moment tijdens het ZSM-proces gebruik gemaakt van
rechtsbijstand. Wanneer het gebruik van rechtsbijstand afgezet wordt tegen het aantal aangehouden

65

verdachten blijkt dat de instroom vrij stabiel is gebleven in de referentieregio maar aanzienlijk gestegen
is in de pilotgebieden. Het spreken van een advocaat bleef in de referentieregio stabiel rond de 65%,
maar steeg in de pilotgebieden naar bijna 100% in Rotterdam, 92% in Midden-Nederland en 91% in
Oost-Nederland. Het inrichten van een verplicht contactmoment tussen de verdachte en een advocaat
voor het eerste verhoor heeft dan ook geleid tot een zeer grote stijging van het aantal verdachten dat
met een advocaat heeft gesproken, al is het niet de 100% dekking die voorgenomen was.
Van de 14.928 verdachten stroomden er 4.279 in Oost-Nederland in, 3.048 in Midden-Nederland, 2.720
in Rotterdam en 4.881 in de referentie regio Zeeland/West-Brabant. Ongeveer 2/3 van de meldingen om
een advocaat te spreken vonden plaats tussen 18:00 uur ’s avonds en 12:00 uur ’s middags in (de avond,
nacht en ochtenduren). Dat houdt in dat het overgrote deel van de meldingen niet meer wordt
uitgemeld door de RvR (na 20.00 uur), wat een grote ophoping in de ochtenduren veroorzaakt. Deze
verhouding is vrij consistent tussen de verschillende regio’s.
Doorlooptijd van de ZSM-procedure
Vertragingen in het ZSM-proces ontstaan voornamelijk wanneer meldingen worden gemaakt buiten
kantoortijden. Hierdoor ontstaat er een piek voor de piketadvocaat in de ochtenduren. Deze piek
ontstaat autonoom doordat er in de nacht verdachten worden ingesloten die pas de volgende ochtend
worden uitgemeld. Het feit dat de RvR al om 20.00 uur stopt met uitmelden en ZSM pas om 22.00 uur
sluit, versterkt dit nog eens maar is niet de enige factor. Ook het inschakelen van de voorkeursadvocaat
levert vertraging in het proces op, vooral in het weekend wanneer advocatenkantoren gesloten zijn. Dit
is niet zozeer een gevolg van de pilotwerkwijze want het speelt ook in de huidige praktijk. De
vertragingen hebben effect op de doorlooptijd en leveren tijdsdruk op voor de 2 uur die toegestaan is
voor het inschakelen van de advocaat en leveren van de consultatiebijstand.
Gebruik van tolken
Het gebruik van de tolkentelefoon leidt met de geadviseerde ZSM-werkwijze niet tot andere problemen
dan bij de reguliere werkwijze. Alleen in Oost-Nederland worden technische problemen met het gebruik
van de tolkentelefoon waardoor er eerder een face-to-face consult plaatsvindt gerapporteerd. Het
gebruik van de tolkentelefoon zet in alle regio’s de reguliere tijd van 20-30 minuten onder druk.
De rechtsbescherming van de verdachten
Rechtsbijstand
De meeste verdachten blijken gebruik te maken van een eerste consult, ook als ze in eerste instantie
geen behoefte hadden aan een consult. Het afstand doen van rechtsbijstand ten overstaan van een
advocaat wordt door een klein deel van de verdachten als onnodig oponthoud ervaren. Daarnaast
ervaart een aantal hulpofficieren van justitie deze taakverschuiving als een motie van wantrouwen. Uit
de interviews blijkt dat de meeste verdachten zich niet bewust zijn van de mogelijkheden - en
consequenties van de afdoeningsbeslissing van het OM. Het toegenomen eerste consult in de pilot heeft
daarmee een meerwaarde ten opzichte van de reguliere ZSM-werkwijze.
Er zijn nauwelijks ervaringen opgedaan met het krijgen of geven van vervolgbijstand (die geen reguliere
bijstand is in het kader van de IVS), het afstand doen van rechtsbijstand, of het terugkomen op de
beslissing om geen rechtsbijstand te willen. Uit het onderzoek is niet duidelijk geworden of de
consultatiebijstand verband houdt met de beleving van de verdachte van de bejegening door de
ketenpartners.

66

Cijfermatig bleef het aandeel verdachten dat voor het eerste verhoor met de politie een advocaat
spreekt in de referentie regio stabiel rond de 45% van aangehouden verdachten. In de pilotgebieden
steeg dit door het verplichte contactmoment van gemiddeld ongeveer 52% voor de pilot naar gemiddeld
rond de 82% tijdens de pilot. Midden-Nederland behaalt hier de hoogste percentages, tot wel 93% in
februari, en Oost-Nederland de laagste, met een daling in de laatste maanden van de pilot naar 72%.
Ongeveer 20% van de verdachten heeft dan ook – ook tijdens de pilot – geen advocaat gesproken in het
kader van een eerste consult, en daarmee ook niet de kans gekregen om uitdrukkelijk tegenover de
advocaat afstand te doen van rechtsbijstand. Van de verdachten die wél een advocaat spreken ziet rond
4 % expliciet af van rechtsbijstand.
Opgelegde afdoeningen
Ongeveer 82% van verdachten in de pilot die een advocaat hebben gesproken kregen een OMafdoening. Van deze OM-afdoeningen wordt ongeveer 34% tot 50% direct afgedaan, afhankelijk van de
regio. Het merendeel van deze directe afdoeningen betreft een onvoorwaardelijk sepot (21% tot 32%
van de OM-afdoeningen, afhankelijk van de regio). Daarna worden vooral strafbeschikkingen opgelegd
(4% tot 10% van de OM-afdoeningen). Een minderheid van de directe OM-afdoeningen betreft een
transactie of een voorwaardelijk sepot. Wat overblijft, zijn de niet-directe afdoeningen; 50% tot 66% van
de OM-afdoeningen, afhankelijk van de regio. Van de niet-directe afdoeningen betreft het in het
overgrote deel een dagvaarding (42% tot 58% van de OM-afdoeningen).
Verder blijken uit de data geen eenduidige ontwikkelingen door de tijd, of door de geadviseerde ZSMwerkwijze. Hoewel er verschuivingen zijn, zijn deze niet specifiek rondom de interventiemaand.
Inverzekeringstelling van verdachten
De geadviseerde pilot ZSM-werkwijze zou meer druk op de termijn van 6 uur tot gevolg kunnen hebben
doordat het standaard betrekken van een advocaat extra tijd kost. Wanneer het aantal verdachten dat
in verzekering is gesteld afgezet wordt tegen het totaal aantal aangehouden verdachten binnen de pilot
blijkt echter geen eenduidig effect.
Gebruik van videoverbinding
Over het algemeen geldt dat de videoverbinding ervaren wordt als een efficiëntere manier van contact
tussen de verdachte en de advocaat dan face-to-face. De advocaten hebben met de videoverbinding
geen reistijd meer, wat vooral in Oost-Nederland (met een groot geografisch gebied) als een verbetering
wordt ervaren. Daar staat tegenover dat de techniek niet altijd wordt vertrouwd; sommige verdachten
hebben het gevoel dat ze afgeluisterd kunnen worden, weten niet altijd zeker dat de persoon die ze
spreken een advocaat is, en zijn daardoor soms minder open tegenover de advocaat.
In Oost-Nederland geldt dat de videoverbinding via een tablet plaats vindt, waardoor verdachten in de
cel kunnen blijven en de advocaten contact kunnen leggen vanuit hun kantoor of woning. Dit heeft
aanvullende voor- en nadelen voor de geadviseerde werkwijze. Het grootste ervaren voordeel is dat het
de advocaten de mogelijkheid geeft om door te gaan met hun reguliere werkzaamheden als er geen
piketmeldingen zijn. Daar staat echter wel tegenover dat het gebruik van de tablet aanvullende
gebruikerskennis vergt van de verdachte, advocaten en arrestantenverzorgers.
Kwaliteit van de informatie uitwisseling tussen advocaat en ZSM ketenpartners
De informatie-uitwisseling tussen de advocaten en de ketenpartners is verschillend georganiseerd in de
pilotgebieden. In Oost-Nederland werken advocaten met een online bestandenpostbus. Hoewel deze als
gebruiksvriendelijk ervaren wordt, zijn er kanttekeningen te plaatsen met betrekking tot privacy doordat

67

alle partijen lees- en schrijfrechten hebben. In Midden-Nederland, waar met een kleine poule advocaten
wordt gewerkt, is men erg tevreden over de samenwerking en informatie-uitwisseling tussen
advocatuur en ketenpartners.
Volgens advocaten is de aangeleverde informatie voorafgaand aan het eerste consult niet altijd volledig,
juist en op tijd. Volledige en tijdige informatievoorziening voorafgaand aan het eerste consult wordt
echter wel als belangrijke meerwaarde gezien en is in het belang voor de rechtsbescherming van de
verdachte.
De kosten voor politie, OM en gesubsidieerde rechtsbijstand
Kosten van de geadviseerde ZSM-werkwijze
Voor de analyse van de kosten van de geadviseerde ZSM-werkwijze heeft het onderzoek zich gericht op
een beschrijving van de gemaakte kosten voor gesubsidieerde rechtsbijstand, de verhouding tussen de
handelingen van de advocatuur en hun vergoeding, en de incidentele kosten voor Politie, OM en de RvR.
In totaal is binnen de pilot € 613.100 uitgegeven aan gesubsidieerde rechtsbijstand voor de
piketadvocaten. De voorkeursadvocaten hebben € 26.583 aan gesubsidieerde rechtsbijstand ontvangen,
voor zover de declaraties voor de pilot zijn ingediend (deze ontbreken in Midden-Nederland). Wat
betreft incidentele kosten voor politie, OM en RvR werd in totaal € 150.000 begroot, waarvan € 132.170
ook daadwerkelijk is uitgegeven. De pilot is dan ook binnen begroting gebleven.
In de vergoedingen voor de advocatuur wordt een onderscheid gemaakt tussen de vergoeding voor
verrichtingen en, voor het geval dat de advocatuur onvoldoende piketmeldingen heeft, een
garantieregeling voor de beschikbaarheid. De garantieregeling is de helft van het uurtarief voor
verrichtingen. Uit de cijfermatige analyse blijkt dat in Rotterdam in ongeveer 70% van de gevallen en in
Midden-Nederland in 97% van de gevallen uitbetaald wordt op basis van de garantieregeling. In MiddenNederland en Rotterdam blijken de advocaten uitermate ontevreden te zijn over de vergoeding die ze
ontvangen. Hoewel in Oost-Nederland ook in 97% van de gevallen op basis van de garantieregeling
uitbetaald wordt, zijn de advocaten hier wel tevreden, omdat ze dankzij de tablet-verbinding vanuit huis
of kantoor kunnen werken. Hun reguliere werkzaamheden kunnen daardoor doorgaan, ook wanneer er
(waarschijnlijk buiten de ochtenduren) geen piket meldingen zijn.
De organisatorische consequenties van het advies van de werkgroep, de praktische uitvoerbaarheid
van de verschillende elementen van het advies.
De invoering van de geadviseerde ZSM-werkwijze in de pilotgebieden is op hoofdlijnen eenduidig; in alle
drie de pilotgebieden is een verplicht contactmoment tussen advocaat en de verdachte ingericht
voorafgaand aan het eerste verhoor door de politie. De nieuwe werkwijze voorziet erin dat verdachten
standaard een advocaat krijgen te spreken voorafgaand aan het verhoor door de politie. Tijdens dit
contactmoment heeft de verdachte de mogelijkheid afstand van het recht op rechtsbijstand tegenover
de advocaat te doen. Ook is in alle drie de pilot regio’s het uitgangspunt dat dit contactmoment via een
videoverbinding verloopt. De mogelijkheid voor een fysiek contact blijft bestaan indien verdachte of
advocaat oordelen dat dit nodig is.
Er zijn lokale nuances in de invoering van de geadviseerde ZSM-werkwijze die invloed hebben op de
efficiency, rechtsbescherming en kosten van de geadviseerde werkwijze. In Rotterdam is al ervaring
opgedaan met het werken met een videoverbinding vanuit een eerdere pilot. Ook is in Rotterdam
gebruik gemaakt van een vaste ruimte voor piketadvocaten in de arrestantencomplexen waar de
videoverbinding is ingericht. Ten slotte krijgt de verdachte in Rotterdam en Oost-Nederland de

68

mogelijkheid om tegenover een hovj aan te geven dat hij een voorkeursadvocaat wenst, waardoor deze
in dat geval niet eerst een piketadvocaat spreekt. Dit is de werkwijze zoals overeengekomen voor de
pilot. In Midden-Nederland is hiervan afgeweken door de verdachten altijd eerst met een piketadvocaat
te laten spreken ook al vragen ze direct bij de hovj naar een voorkeursadvocaat. In Midden-Nederland is
gebruik gemaakt van een vaste ruimte met een installatie voor de videoverbinding. Hier is het gebruik
van de videoverbinding wel nieuw. De formele startdatum van de pilot in Midden-Nederland is 3
november 2014, maar deze heeft op twee locaties (Almere en Lelystad) vertraging opgelopen door
verbouwingen. Daar zijn ze in december 2014 begonnen.
In Oost-Nederland zijn geen speciale ruimtes ingericht voor de videoverbinding maar wordt gewerkt met
tablets die hufter-proof zijn gemaakt. Hierdoor kan de advocaat vanuit zijn eigen kantoor, woning, etc.
verbinding leggen met de verdachte. De verdachten loggen in vanuit hun cel. Er is in Oost-Nederland
niet eerder ervaring opgedaan met het consulteren via een videoverbinding. De verdachte kan hier
direct een voorkeursadvocaten spreken indien de verdachte deze wenst aangeeft tegenover de hovj. De
pilot is in Oost-Nederland op 3 november gestart.

69

7. Conclusie
In dit onderzoek zijn de uitvoering en gevolgen van de door de werkgroep ‘ZSM en Rechtsbijstand’
geadviseerde ZSM-werkwijze in kaart gebracht en afgezet tegen de huidige praktijk, ter onderbouwing
van de invulling van rechtsbijstand binnen het ZSM-proces.
De positie van de advocatuur ten overstaan van de ZSM-procedure is met de geadviseerde werkwijze
veranderd. De nieuwe werkwijze houdt in dat verdachten altijd een advocaat te spreken krijgen
voorafgaand aan het verhoor door de politie. In dit contactmoment informeert de advocaat de
verdachte over het recht op rechtsbijstand. Verdachten kunnen alleen nog tegenover een advocaat
afstand doen van rechtsbijstand.
Vanuit de zijde van de opsporing, zowel politie als OM, wordt professioneel omgegaan met de nieuwe
verplichting om de advocaat en verdachte met elkaar voor het verhoor met elkaar te laten
communiceren. In die zin is het recht op een eerste consult met de geadviseerde werkwijze ingebed in
de organisatie van de politie en het OM. Het OM dient er voor te waken dat de beginselen van de
rechtsbescherming overeind blijven. Dat geldt des te meer voor de relatief lichte zaken die via ZSM
verwerkt worden. De processen-verbaal op grond waarvan de OvJ een beslissing moet nemen zijn vaak
weinig van aantal en summier. Voorzichtigheid bij het opleggen van sancties, straffen, maatregelen is
dan ook gepast. Het recht op een advocaat en de uitkomsten van het overleg kunnen derhalve een
aanvulling bieden op de te nemen beslissing door de officier van justitie.
Hoewel alle partners het eens zijn dat de vroegtijdige inbedding van de rechtsbescherming van de
verdachte een toevoeging is aan het proces, lijkt te gelden dat men nog gevoel moet krijgen bij elkaars
belangen en huiverig is in het hebben van onderling contact. Er lijkt nog een zekere koudwatervrees te
bestaan tussen de partijen om met elkaar in overleg te treden, terwijl alle partijen aangeven daar juist
wel voor open te staan. Alle partijen erkennen dat de advocatuur kan dienen als een waardevolle
toevoeging in het proces.
Het nemen van deze drempel om de dialoog met elkaar op te zoeken, waarbij de betrokken partijen
open staan voor overleg om op een serieuze en professionele wijze met standpunten van de andere
partijen om te gaan, daar zal de verdachte uiteindelijk veel baat bij hebben.

70

Bijlage A: Begrippenlijst
Afdoenings-of routeringsbeslissing
De beslissing van de OvJ, na afstemming met ketenpartners, omtrent de benodigde strafrechtelijke
route en waar mogelijk afdoening van de zaak. Er zijn directe en niet-directe afdoeningen. Een directe
afdoening is een OM-strafbeschikking, transactievoorstel of voorwaardelijk sepot. Een niet-directe
afdoening is een dagvaarding, onvoorwaardelijk (beleids)sepot, een technisch sepot, een
buitenstrafrechtelijke afdoening of een TOM/OTP (OM-zitting). Een routeringsbeslissing is kwalificatie
van de zaak als 7-dagen zaak (waarbij verdachte wordt heengezonden), overdracht van de zaak naar een
ander parket of naar de weekdienst van parket MNL.
BOSZ
BOSZ staat voor Betere Opsporing door Sturing op Zaken. Het betreft een systeem voor politie en OM
die ervoor zorgt dat er inzicht is in de aantallen en soorten zaken en de beslissingen die zijn genomen
door politie en OM. De verdachtenmonitor maakt gebruik van de informatie uit BOSZ.
Consultatiebijstand
Dit is het eerste consult van een advocaat aan aangehouden en aangemelde verdachten van categorie
B-feiten. In dit consult wordt aan de verdachte uitgelegd wat de ZSM procedure is, hoe deze verloopt,
en welke rechten de verdachte heeft. Tevens dient de verdachte in de pilot voor aanvang van
consultatiebijstand aan de advocaat aan te geven of deze van rechtsbijstand gebruik wenst te maken.
Consultatieformulier
Voor elke verdachte wordt door de RvR een consultatieformulier opgemaakt en verstrekt aan de
dienstdoende advocaat. Dit formulier dient om de advocaat te informeren over de relevante
basiskenmerken van de verdachte. Het formulier bevat de volgende informatie:
• Over de verdachte: voor- en achternaam, geboortedatum, geslacht, BSN en adres;
• Over de aanhouding: datum/tijd, strafbaar feit, categorie feit, politie contactpersoon en
telefoonnummer politie en bezoeklocatie;
• Overige informatie: opgelegde beperkingen, medeverdachten die aangehouden zijn, tegenstrijdige
belangen, verslavingsproblematiek, (psychische) problemen, spreektaal, of een tolk gewenst is bij
consultatie en verhoor, bijzonderheden en datum/tijd dat de melding door de RvR verzonden is.
Dossier
In het geval dat een officier van justitie de intentie heeft om een directe afdoening op te leggen
ontvangt de advocaat het dossier met dezelfde informatie als de officier van justitie, vanuit het principe
van ‘equality of arms’. Dit dossier bevat justitiële documentatie zoals proces-verbalen (aanhouding,
voorgeleiding, bevindingen, getuigenverklaring, verhoor verdachte, aangifte), eventueel aangevuld met
DNA-stukken en foto’s. Contextinformatie die de OvJ heeft gekregen uit Amazone, het Veiligheidshuis
en mutaties in BVH, wordt door de OvJ mondeling doorgegeven aan de (ZSM-) advocaat.
Executie
De tenuitvoerlegging van de strafcomponenten uit een gerechtelijke uitspraak of een afdoening door
het OM.
First offender
Persoon die voor de eerste keer in aanraking komt met Justitie.

71

IVS
IVS betekent in verzekering stelling: een voorlopige hechtenis van een verdachte voor een zekere tijd.
Wanneer een verdachte is aangehouden door de politie, mag de politie hem zes uur vasthouden voor
verhoor. Wanneer de verdachte is aangehouden in de avonduren of 's nachts dan worden de nachtelijke
uren - dat zijn de uren tussen 0.00 en 9.00 uur - niet meegerekend. De maximale tijd dat de politie de
verdachte dan mag vasthouden is daardoor 15 uur. Op grond van art. 61 lid 2 Sv mag de (hulp)officier
van justitie eenmaal deze termijn met ten hoogste zes uren verlengen voor het vaststellen van de
identiteit van de verdachte.
IVS-bijstand
Op grond van art. 40 Sv is de (hulp)OvJ verplicht een raadsman (via de piketdienst) over een IVS in te
lichten voor het verlenen van rechtsbijstand aan een in verzekering gestelde verdachte.
OM-strafbeschikking
De beschikking ex artikel 257a Sv waarin de officier van justitie of een bij mandaat op basis van art. 126
RO37 aangewezen parketmedewerker straffen, maatregelen en (gedrags)aanwijzingen op kan leggen in
geval van overtredingen en misdrijven waarop maximaal zes jaar gevangenisstraf staat. In geval een
taakstraf wordt opgelegd dient de verdachte gehoord te worden door een daartoe bevoegde
medewerker van het OM (zijnde de OvJ, de assistent officier en senior parketsecretarissen).
Salduz
Het eerste consult is genoemd naar het arrest Salduz/Turkije, beter bekend als het Salduz-arrest. Het is
een uitspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, dat betrekking heeft op
rechtsbijstand vóór het eerste (politie)verhoor van een verdachte.
Sepot
De beslissing om niet - of niet verder te vervolgen. De officier van justitie kan op gronden aan het
algemeen belang ontleend beslissen af te zien van (verdere) vervolging. De zaak wordt dan
geseponeerd. Er zijn verschillende soorten sepots: technische en beleidssepots. De beleidssepots zijn
weer onder te verdelen in voorwaardelijke - en onvoorwaardelijke sepots.
TOM zitting/OTP
Een TOM staat voor Taakstraf OM en is een zitting voor meerderjarige verdachten. Een OTP staat
letterlijk voor Oproeping ten Parkette en is een zitting voor minderjarige verdachten. Beide zittingen zijn
niet-openbare zittingen waarbij de officier van justitie of een door de hoofdofficier gemandateerde
medewerker de verdachte hoort. Er kan een advocaat en een tolk aanwezig zijn op de zitting (en de
ouders/voogden bij minderjarige verdachten)
Tweede consult
Een tweede consult, ook wel vervolgconsult genoemd, vindt plaats naar aanleiding van een
voorgenomen strafbeschikking van het Openbaar Ministerie en is een advies van de advocaat aan de
verdachte over de afdoeningsbeslissing. Een tweede consult is niet een IVS-bijstand die wettelijk is
geregeld en altijd face-to-face plaatsvindt. Echter kan een IVS-bijstand volgen op het eerste (Salduz)
consult waardoor het in de tijd een tweede moment kan zijn dat de advocaat zijn cliënt spreekt.

37

RO: Wet op de rechterlijke organisatie

72

Veelpleger
Een veelpleger is iemand tegen wie meer dan 10-maal proces-verbaal is opgemaakt in zijn hele criminele
carrière, waarvan eenmaal in het afgelopen jaar, wegens een mogelijk strafrechtelijk vergrijp. Doordat
de classificatie “veelpleger” gebaseerd wordt op proces-verbalen en niet op veroordelingen hoeft een
veerpleger ook niet veroordeeld te zijn.
Verdachte
De werkwijze van de pilot heeft enkel betrekking op meerderjarige verdachten van categorie B-feiten
die op een politiebureau worden opgehouden/vastgehouden.
Verdachtenmonitor
Dit systeem geeft een overzicht van alle aangehouden (en ontboden) verdachten in het ZSM-proces,
waarin de actuele status van een verdachte inzichtelijk is voor betrokken ketenpartners, zijnde politie,
OM, reclassering, Raad voor de Kinderbescherming en Slachtofferhulp Nederland. De informatie in dit
systeem wordt afgeleid uit het BOSZ-systeem van de regio.

73

Bijlage B: Categorie B-zaken
De pilot heeft betrekking op de groep aangehouden, meerderjarige verdachten van categorie B-zaken
die door de RvR bij een piketadvocaat zijn aangemeld. Onder de categorie B-zaken worden
overtredingen en misdrijven verstaan waarbij voorlopige hechtenis mogelijk is, maar die niet binnen de
A-categorie zaken (zeer ernstige of gevoelige zaken) vallen. Onder zeer ernstige zaken vallen misdrijven
waarop een gevangenisstraf van 12 jaar of meer staat en delicten met grote maatschappelijke impact en
veel commotie, zoals zedenzaken die met een gevangenisstraf van minstens acht jaar worden bedreigd.
Veelvoorkomende feiten die in aanmerking komen voor de beproefde ZSM-werkwijze met
rechtsbijstand via een videoconsult, worden in deze bijlage weergegeven:
Wetsartikel Wetboek
van Strafrecht
138
139
141
141
142
180
184
184
184
184
188
213
239
266
267
285
285
300
304
310
311
321
322
326
350
416
417 bis

Overtredingen en misdrijven
Huisvredebreuk
Lokaalvredebreuk
Openlijk geweld (goederen)
Openlijk geweld (personen)
Vals alarm / gebruik alarmnummer
Verzet met bedreiging geweld / tegen personen
Beletten/verijdelen ambtshandeling
Niet voldoen aan bevel / vordering in het kader van opsporing / strafbare feiten
Niet voldoen aan ambtelijk bevel openbare orde
Belemmeren
Valse aangifte
Vals geld uitgeven
Schennis van de eerbaarheid
Belediging
Belediging ambtenaar
Bedreiging
Bedreiging ambtenaar
Mishandeling
Mishandeling ambtenaar
(Winkel-)diefstal
Diefstal in vereniging
Verduistering
Verduistering in dienstbetrekking
Oplichting
Vernieling
Opzetheling
Schuldheling

74

Bijlage C: Interview protocol
Wij zijn benieuwd naar uw ervaringen met de ZSM werkwijze in de pilot, waarbij het eerste consult
standaard wordt aangeboden en in eerste instantie plaats vindt via een videoverbinding. De eerste
vragen gaan over uw ervaringen met deze werkwijze. Vervolgens zal ik een paar vragen stellen over de
gevolgen van deze werkwijze voor het verloop van het ZSM traject.
Rechtsbijstand
1. De pilot ZSM en rechtsbijstand is 3 november 2014 begonnen. Hoe lang werkt u nu met de nieuwe
werkwijze? Kunt u een indicatie geven van hoeveel zaken u volgens de nieuwe werkwijze in die
periode heeft behandeld?
2. Eén van de pijlers van de pilot is dat de verdachten standaard een eerste consult aangeboden krijgen.
We zijn benieuwd of dit invloed heeft op de rechtsbescherming van de verdachten en op het aantal
verdachten dat gebruik maakt van rechtsbijstand, zowel in het kader van het eerste consult als in het
kader van de afdoeningsbeslissing.
a. In welk aandeel van uw pilot zaken wordt gebruik gemaakt van rechtsbijstand in het kader
van het eerste consult? En in het kader van de afdoeningsbeslissing? En waarom wordt er
gebruik gemaakt van vervolgbijstand in het kader van de afdoeningsbeslissing?
b. Is met de voorgestelde ZSM-werkwijze de frequentie veranderd waarmee gebruik gemaakt
wordt van rechtsbijstand in het kader van het eerste consult? En in het kader van de
afdoeningsbeslissing?
c. Om welke redenen wordt afgezien van rechtsbijstand in het kader van het eerste consult?
Hoe vaak komen deze redenen in uw ervaring voor?
d. Om welke redenen wordt afgezien van rechtsbijstand in het kader van de
afdoeningsbeslissing? Hoe vaak komen deze redenen in uw ervaring voor?
e. Hoe vaak wordt er op de beslissing qua rechtsbijstand teruggekomen? En waarom komen ze
terug op hun beslissing? En is de frequentie veranderd met de ZSM-werkwijze?
f. Heeft de voorgestelde ZSM-werkwijze invloed op de redenen dat rechtsbijstand in het kader
van het eerste consult afgewezen wordt? En in het kader van de afdoeningsbeslissing? Zo ja,
wat is er veranderd?
g. Wat vindt u er van dat verdachten alleen afstand kunnen doen van rechtsbijstand tegenover
een advocaat?
h. Heeft het standaard aanbieden van een eerste consult volgens u invloed op de
rechtsbescherming van de verdachte? Zo ja, wat is deze invloed?
3. De tweede pijler van de pilot is dat het standaardconsult in eerste instantie via een videoverbinding
plaatsvindt. Als de verdachte het wenst is het echter ook mogelijk om het consult face-to-face te
doen of geheel af te zien van rechtsbijstand.
a. In welk aandeel van de pilotzaken die u heeft meegemaakt wordt gebruik gemaakt van de
videoverbinding?

75

b. In welk aandeel van de pilotzaken die u heeft meegemaakt wordt geen gebruik gemaakt van
de videoverbinding omdat een face-to-face consult verzocht wordt?
c. In welk aandeel van de pilot-zaken die u heeft meegemaakt wordt geen gebruik gemaakt
van de videoverbinding omdat de videoverbinding niet mogelijk is?
d. In welk aandeel van de pilotzaken die u heeft meegemaakt wordt geen gebruik gemaakt van
de videoverbinding omdat de verdachte afziet van rechtsbijstand?
e. Zijn er naast het verzoek om een face-to-face consult, technische redenen of het afzien van
rechtsbijstand andere redenen dat er geen consult via een videoverbinding plaats heeft
gevonden? Wat zijn deze redenen? Hoe vaak komen deze redenen voor?
f. Bent u over het algemeen tevreden over de kwaliteit van de videoverbinding [audio en
video]? Waarom wel/waarom niet?
g. Heeft het gebruik van de videoverbinding volgens u invloed op de rechtsbescherming van de
verdachte? Zo ja, wat is deze invloed?
4. De verdachte heeft het recht om gebruik te maken van een voorkeursadvocaat. We willen graag
weten of de pilot ZSM werkwijze invloed heeft op het gebruik van een voorkeursadvocaat door de
verdachte en daarmee op de doorlooptijd en efficiency van het ZSM-traject.
a. Hoeveel extra tijd kost het gemiddeld ongeveer als een verdachte gebruik wil maken van
een voorkeursadvocaat?
b. In welk aandeel van uw pilot zaken wil de verdachte gebruik maken van een
voorkeursadvocaat? Is dit veranderd met de voorgestelde ZSM-werkwijze?
c. Is de reden dat een verdachte een voorkeursadvocaat wenst veranderd met de voorgestelde
ZSM-werkwijze? Wat is er veranderd?
d. Levert het gebruik van een voorkeursadvocaat knelpunten op voor de voorgestelde ZSMwerkwijze?
5. Niet elke verdachte is de Nederlandse taal voldoende machtig voor een gedegen consultatie.
a. Heeft u gevallen meegemaakt binnen de pilot waarbij een tolk ingeschakeld werd? Zo ja,
hoeveel gevallen ongeveer?
b. Heeft het gebruik van een tolk gevolgen voor de doorlooptijd, kosten of rechtsbescherming
van de verdachte? Is dit veranderd met de voorgestelde ZSM-werkwijze?
Afdoening
6. In welk aandeel van de ZSM-pilot zaken die u heeft behandeld werd een directe afdoening
aangeboden?
a. Hoe vaak worden de verschillende directe afdoeningen aangeboden? Hoe vaak komt een
onvoorwaardelijk sepot voor?
b. Is de frequentie dat een directe afdoening aangeboden wordt veranderd met de
voorgestelde ZSM-werkwijze? Het type? De reden? In hoeverre?
Inverzekeringstelling
7. Heeft u zicht op het aantal van verdachten binnen de pilot dat in verzekering wordt gesteld?
a. Zo ja, is dit aantal veranderd? Wat is de reden van deze verandering?

76

Verzet
8. In welk aandeel van uw ZSM-pilot zaken wordt door de verdachte verzet aangetekend tegen een
door het Openbaar Ministerie opgelegde strafbeschikking?
a. Is de consultatiebijstand van invloed op het aantal verzetszaken?
b. Wat zijn de redenen dat er volgens u verzet wordt aangetekend?
c. Is de frequentie waarmee verzet aan wordt getekend veranderd met de voorgestelde ZSMwerkwijze? Zo ja, wat is deze verandering?
d. Is de reden waarvoor verzet aan wordt getekend veranderd met de voorgestelde ZSMwerkwijze? Zo ja, wat is deze verandering?
Doorlooptijd en kosten
9. Wat is de totale doorlooptijd van een ZSM-procedure? (voorgeleiding hulpofficier van justitie tot
afdoeningsbeslissing)
c. Zijn er factoren die van invloed zijn op deze doorlooptijd?
d. Zijn doorlooptijden veranderd met de voorgestelde ZSM-werkwijze? Zo ja, wat is er
veranderd?
10. Heeft u zicht op de kosten voor gesubsidieerde rechtsbijstand samenhangend met de
pilotwerkwijze?
a. Zo ja, zijn deze kosten veranderd met de pilot? Wat zijn deze veranderingen?
Afsluiting
11. Hoe kijken verdachten volgens u aan tegen het standaardconsult en de mogelijkheid van
rechtsbijstand in het kader van de afdoeningsbeslissing?
12. Hoe kijken verdachten volgens u aan tegen de videoverbinding?
13. Bent u tevreden over de standaard rechtsbijstandverlening in de pilots? Zo ja, waarom? Zo niet, wat
voldoet niet en wat kan worden verbeterd?
14. Bent u tevreden over de videoverbinding in de pilots? Zo niet, wat voldoet niet en wat kan worden
verbeterd?

Einde vragenlijst. Hartelijk dank voor uw medewerking. Heeft u nog vragen of opmerkingen?

77

Bijlage D: NVivo coderingen categorieën
1 : Hoofdnode
2 : Afdoeningsbeslissing
3 : Doorlooptijd
4 : Hoe lang zijn advocaten op locatie en is dat in verhouding met de vergoeding
5 : Negatief
6 : Neutraal
7 : Positief
8 : Wat is de doorlooptijd (partieel en totaal) en hoe wordt die ervaren
9 : Face-to-face consult
10 : Hoe vaak komt het voor. En waarom
11 : Liever face-to-face consult
12 : Neutraal
13 : Positief ten aanzien van videoconsult
14 : Informatie-uitwisseling
15 : Hoe wordt de informatie-uitwisseling tussen advocaten, politie en OM ervaren
16 : Informatieverstrekking aan advocaten
17 : Negatief
18 : Neutraal
19 : Positief
20 : Inverzekeringstelling
21 : Is de toevoeging van een advocaat voorafgaand aan het eerste verhoor van invloed op
het aantal IVS
22 : Is de inspanning van de politie veranderd met de pilot
23 : Kosten
24 : Opmerkingen advocaten
25 : Opmerkingen hovj
26 : Opmerkingen KPC
27 : Opmerkingen OvJ
28 : Opmerkingen VAT
29 : Rechtsbescherming
30 : Rechtsbijstand
31 : Hoe kijkt men tegen de rechtsbijstand aan
32 : Hoe vaak komen ze terug op hun beslissing
33 : Hoe vaak komt het voor en hoe vaak doen verdachten hier afstand van
34 : Negatief
35 : Neutraal
36 : Positief
37 : Wat vinden verdachten ervan dat zij alleen afstand kunnen doen tegenover een
advocaat
38 : Tolken
39 : Hoe vaak wordt een tolk ingeschakeld
40 : Levert het problemen op
41 : Negatief

All Sources
0
29
57
17
21
0
2
126
13
24
8
0
1
34
61
17
9
2
3
12
15
2
26
33
1
2
2
1
57
55
49
17
89
5
1
5
23
13
15
30
3

78

42 : Neutraal
43 : Positief
44 : Verzetszaken
45 : Aantal verzetszaken
46 : Is consultatiebijstand van invloed
47 : Waarom gaan verdachten in verzet. Waarom accepteren ze een strafbeschikking.
48 : Videoverbinding
49 : Hoe wordt de verleende rechtsbijstand via de videoverbinding door de verdachten en
de advocaten ervaren
50 : Negatief
51 : Neutraal
52 : Positief
53 : Voorkeursadvocaat
54 : Andere knelpunten
55 : Hoe vaak komt het voor
56 : Hoeveel extra tijd kost het

0
4
12
4
15
7
40
121
12
0
18
22
39
29
23

79

Bijlage E: Protocol en resultaten van de logboeken
Protocol:
Wij willen u verzoeken dit formulier in te vullen ten behoeve van het evaluatieonderzoek naar de pilot
ZMS en Rechtsbijstand. Zodoende kan er een nauwkeuriger beeld ontstaan over de doorlooptijden en de
actuele werkelijkheid.
Het invullen duurt ongeveer 1 minuut. Bij voorbaat hartelijk dank voor uw medewerking.
Graag versturen naar…
Namens de Erasmus Universiteit Rotterdam danken wij u hartelijk voor uw medewerking.
Datum dienst:

Vroege dienst / late dienst*

Consult
Type consult

1e consult/ 2e consult / IVS consult / anders, nl*:…………………..

Hoe lang duurde het
gesprek?

…….. minuten

Consultatie methode:
Consultatie vindt plaats
via:
Als het consult niet via een
videolink plaats vindt,
waarom niet:

Locatie:

Videolink

Face-to-face

Niet

Verdachte doet
afstand van recht op
rechtsbijstand

Verdachte of advocaat
wenst een face-to-face
consult

Videoverbinding is
niet mogelijk

Ja

Nee

Nvt.

Ja

Nee

Nvt.

Opmerkingen:

Kwaliteit van de videolink:
Het beeld van de videolink
werkt naar behoren:
Opmerkingen:

Het geluid van de
videolink werkt naar
behoren:
Opmerkingen:
*Streep door welke niet van toepassing is.

80

Keuzes van de verdachte:
Verdachte doet afstand van zijn of haar
recht op rechtsbijstand:
Zo ja: de verdachte komt terug op
deze beslissing:
De verdachte maakt gebruik van een
voorkeursadvocaat:
Zo ja: hoeveel tijd kost het om een
voorkeursadvocaat in te schakelen?

Ja

Nee

Ja

Nee

(van het verzoek tot de aanvang van het consult
met de voorkeursadvocaat)

Zo ja: Levert het gebruik van een
voorkeursadvocaat knelpunten op?
Welke?

Tolk
Er wordt een tolk ingeschakeld voor het
consult:
Zo ja, heeft het gebruik van een
tolk invloed op het verloop van het
consult? Wat is er anders?

Na afloop:
Ja

Nee

Nvt.

Verdachte gaat in verzet
tegen de opgelegde
afdoening:
Opmerkingen:

Heeft u nog overige opmerkingen?

Zouden wij u op een later tijdstip mogen benaderen voor eventuele toelichting op uw opmerkingen?
Naam:
Emailadres / telefoonnummer:

81

Samenvatting resultaten logboek
Vanaf 10 november 2014 is het uitgangspunt dat alle aangehouden meerderjarige verdachten binnen de
pilot vooraf aan hun politieverhoor een advocaat te spreken krijgen. De advocatuur vormt dan ook een
centrale partner in het ZSM-proces en is daarbij een belangrijke bron van informatie. In de eenheid
Oost-Nederland spreken de advocaten de verdachten via een videoverbinding op een tablet. De
(piket)advocaat logt vanaf zijn eigen locatie in en staat de verdachte – op het politiebureau - bij via een
tabletverbinding. De geconstateerde wachttijden voor het opzetten van de verbindingen liggen in deze
specifieke context anders dan in Midden-Nederland en Rotterdam.
In het kader van het onderzoek zijn de advocaten gevraagd een logboek bij te houden over hun
ervaringen met de ZSM-pilot. Het uitgangspunt hierbij was dat de onderzoekers zicht zouden krijgen
over hoe de procedures volgens de advocatuur lopen en wat mogelijke knelpunten en (neven)effecten
zijn van de ZSM-werkwijze. De logboeken dienen ter ondersteuning van de interviews en observaties. In
het logboek zijn vragen opgenomen over het type rechtsbijstand dat gegeven wordt, of de advocaat als
voorkeursadvocaat is opgeroepen, de kwaliteit van de videoverbinding en de doorlooptijd van de ZSMprocedure.
Het verzoek om een logboek bij de houden is in eerste instantie gericht aan de Orde van Advocaten. In
de pilotregio’s Midden-Nederland en Rotterdam is de Orde van Advocaten echter niet bereid gevonden
om de aangesloten advocaten te vragen om gebruik te maken van het logboek. In deze regio’s zijn dan
ook geen logboeken bijgehouden. In de regio Oost-Nederland hebben de onderzoekers op verzoek van
de Orde van Advocaten de advocaten direct aangeschreven. In deze regio zijn er 18 van de 140
advocaten die het logboek hebben ingevuld en teruggestuurd. We richten ons daarom bij de analyse van
de logboeken alleen op de pilotregio Oost-Nederland. Hoewel de logboeken een aanvullend beeld geven
van de ZSM-procedure is de selectie dan ook te beperkt om an sich harde conclusies aan te verbinden.
In de regio Oost-Nederland hebben 18 advocaten een logboek ingevuld, waarvan 9 late dienst hadden, 8
vroege dienst en 1 een dienst met onbekende tijd. De gemiddelde duur van een consult was 15 minuten.
In totaal is er door de 18 advocaten over 26 consulten gerapporteerd, waarvan het in 24 gevallen om
een eerste consult ging, in 1 geval om een IVS-bijstand en in 1 geval om een tweede consult.
De meeste consulten zijn met een videoverbinding gegeven. In 4 gevallen bleek een videoverbinding
niet mogelijk door technische problemen en in één geval was het inloggen in de postbus niet mogelijk.
Ook geven advocaten aan dat het lang duurt voordat de verbinding tot stand komt. Het beeld en geluid
van de verbinding wordt over het algemeen als niet-optimaal ervaren, blijkt uit het veld ‘overige
opmerkingen’. De kwaliteit van het beeld wordt in 9 gevallen wel als voldoende ervaren. De
videoverbinding wordt als een goed alternatief voor face-to-face consultatie gezien en is volgens de
advocaten een stuk efficiënter. Vooral bij de inzet van een tolk levert audio van de verbinding
problemen op: “Er moest een telefonische tolk worden ingeschakeld. Cliënt kon hem slecht horen via
videolink: daarom iPad steeds aan het oor, als ware het een telefoon. Onwerkbaar!”
In de logboeken is vijf keer melding gemaakt van het inschakelen van een tolk.
Geen van de advocaten heeft meegemaakt dat de verdachte tegenover hem afstand doet van zijn recht
op rechtsbijstand. Ook is het niet voorgekomen dat een verdachte om een voorkeursadvocaat vraagt. Er
wordt wel door een advocaat gemeld dat het verzoek om een voorkeursadvocaat tot problemen zou
kunnen leiden doordat deze in het weekend mogelijk moeilijker bereikbaar zijn.

82

Bijlage F: Advies Werkgroep ‘ZSM en Rechtsbijstand’
Advies van de werkgroep: aandacht voor aanvullende waarborgen van de positie van verdachten in een
versneld strafproces. Hieronder worden de voor de Business case38 relevante elementen van het advies
benoemd (in sommige gevallen één op één overgenomen). Voor een uitgebreider inzicht op de inhoud
van het advies verwijzen wij naar het advies ‘Advies werkgroep ZSM en Rechtsbijstand, juli 2013, versie
1.0 (definitief concept)39.
De werkgroep adviseert rechtsbijstand nadrukkelijk aan de voorkant en - indien de verdachte heeft
aangegeven ook in het verdere traject rechtsbijstand te willen ontvangen - aan de achterkant
(voorafgaande aan de beslissing van de OvJ) van het ZSM-proces te organiseren. Daarmee wordt
afgeweken van de huidige Salduz-praktijk en het conceptwetsvoorstel ‘Raadsman bij het politieverhoor’.
Vast staat volgens de werkgroep dat de advocaat niet hoort te zitten aan de beslistafel zelf. Dit zou
namelijk afbreuk doen aan de onafhankelijke positie die de advocaat heeft in het strafproces. Dit in acht
nemend heeft de werkgroep geadviseerd om rechtsbijstand in het ZSM-proces op de volgende wijze
vorm te geven:
1. Alle verdachten waarvan de zaken zijn geselecteerd voor een ZSM-afhandeling hebben een
eerste gesprek met een advocaat, tenzij de verdachte uitdrukkelijk heeft aangegeven dit
niet te willen. Uitgangspunt hierbij is dat het gesprek door middel van videoverbinding
plaatsvindt. Tijdens het contactmoment tussen verdachte en zijn advocaat aan de voorkant
van het proces, zal de advocaat de verdachte informeren over het recht op rechtsbijstand.
Tijdens dit contactmoment aan de voorkant van het proces heeft de verdachte de
mogelijkheid afstand van het recht op rechtsbijstand te doen ten overstaan van een
advocaat. Momenteel vervult de hulpofficier van justitie deze functie.
2. Na het eerste contact (de consultatiebijstand) houdt de rechtsbijstand niet op. Indien de
officier van justitie (OvJ) voornemens is een ZSM-zaak direct af te doen informeert hij de
advocaat voor de formele beslissing over dit voornemen. De advocaat heeft hierdoor de
gelegenheid contact te leggen met de verdachte voor advisering of met de officier van
justitie om te onderhandelen voordat het definitieve besluit wordt genomen. Dit geldt
uiteraard alleen voor die verdachten die in het eerste contact met de advocaat geen afstand
hebben gedaan van rechtsbijstand en die niet in vrijheid de beslissing van de OvJ afwachten.
Bij het in te richten Salduz-consult aan de voorkant is het uitgangspunt dat advocaat en verdachte elkaar
spreken via een videoverbinding, tenzij de aard van de zaak of de persoon van de verdachte vraagt om
een fysieke ontmoeting. De politie zal dit contactmoment wel moeten faciliteren (halen en brengen van
de verdachte van- en naar speciaal ingerichte beveiligde ruimte), zodat de advocaat met de verdachte
kan overleggen via een beveiligde videoverbinding. Andersson Elffers Felix (AEF) heeft in opdracht van
het programmateam ZSM van de politie de Business case voor videocommunicatie binnen ZSM
opgesteld.
Dit onderzoek van de werkgroep richt zich op het (toekomstig) gebruik van videocommunicatie binnen
ZSM in de keten, de kosten en de baten en wordt een voorstel gedaan voor een uitvoerings- en
financieringsmodel van videocommunicatie in de strafrechtketen. De uitkomsten van de Business case

38

Business case ZSM & Rechtsbijstand, februari 2014. Opgesteld door PwC in opdracht van de werkgroep ‘ZSM & Rechtsbijstand’.

39

Advies werkgroep ZSM en Rechtsbijstand, juli 2013, versie 1.0

83

videocommunicatie binnen ZSM zijn betrokken in de Business case ZSM en Rechtsbijstand, met name de
kosten voor de politie en de organisatorische consequenties van een bredere toepassing van
videocommunicatie voor de politie. Met het advies wordt afgeweken van de huidige praktijk en het
conceptwetsvoorstel ‘Raadsman bij het politieverhoor’. Hoewel het voorstel ziet op
rechtsbijstandverlening in de consultatiefase voorafgaand aan het verhoor, kunnen de voorstellen niet
los worden gezien van de Europese regelgeving m.b.t. de raadsman bij het politieverhoor. Op basis van
deze richtlijn krijgen alle aangehouden verdachten naast het recht op bijstand van een raadsman
voorafgaand aan het verhoor door de politie tevens recht op bijstand van een raadsman bij het verhoor.
Het advies ziet slechts toe op rechtsbijstand in de consultatiefase en in de beslisfase bij directe
afdoening door het OM.
Aantal meerderjarige aangehouden verdachten dat gebruik maakt van rechtsbijstand - eerste verrichting
(de punten betreffen de belangrijkste aannames uit de Business case):
•

•
•
•
•

•

•

Gebaseerd op de potentiële instroom misdrijfzaken voor ZSM per regio. (Bron: 20130711
Herijking instroompotentie ZSM t.b.v. Business case fase 2.pdf - p.2). Aangezien cijfers over
instroomverdachten niet beschikbaar zijn, wordt in deze Business case de potentiële instroom
misdrijfzaken gehanteerd als uitgangspunt voor aantal verdachten. In de cijfers is
gedifferentieerd tussen meerderjarig en minderjarig. Per saldo is sprake van een totale
potentiële instroom van meerderjarige verdachten van 169.609 en 25.243 minderjarige
verdachten. Mogelijk zal de instroom toenemen als straks ook alle ontboden verdachten via
ZSM gaan lopen (alle B-categorie zaken). De kosten voor rechtsbijstand zullen in dat geval
toenemen.
Verhouding aangehouden – ontboden verdachten: 90% - 10%. Aanname besproken in
werkgroep ‘ZSM en Rechtsbijstand’ d.d. 12 september 2013.
Van alle aangehouden meerderjarige verdachten zal 1% geen gebruik maken van rechtsbijstand.
Aanname besproken in Werkgroep ‘ZSM en Rechtsbijstand’ d.d. 12 september 2013.
Dit leidt tot de uitkomst dat van de meerderjarig aangehouden verdachten, 151.123 gebruik
maakt van rechtsbijstand en een eerste verrichting krijgt. Dit aantal vormt de grondslag voor de
Business case ZSM en Rechtsbijstand.
Aantal meerderjarige aangehouden verdachten dat gebruik maakt van rechtsbijstand - tweede
verrichting. Van de mensen die een eerste verrichting hebben gekregen, maakt 40% gebruik van
rechtsbijstand (tweede verrichting). Deze aanname is besproken in de Werkgroep ‘ZSM en
Rechtsbijstand’ d.d. 12 september 2013.
Het aantal verdachten dat in aanmerking komt voor een tweede verrichting in het kader van de
Business case ZSM en Rechtsbijstand heeft betrekking op de direct afgedane zaken (OMSB,
transactie en voorwaardelijk beleidssepot). Dit betreft 24,2% van het totaal, ontleent aan
gegevens uit GPS Compas ZSM-instroom t/m juli 2013.
Het aantal verdachte waarvoor een tweede verrichting wordt uitgevoerd bedraagt daarmee
14.629.

84

Bijlage G: Selectie, ontdubbeling en koppeling
definitieve dataset
Totstandkoming van het analysebestand
Om de gekoppelde dataset tot stand te brengen heeft continu overleg plaatsgevonden tussen de
onderzoekers en de leveranciers, zowel in groepsverband als bilateraal per leverancier. Dit overleg is
direct bij aanvang van het project opgezet en is voor de definitieve data-uitvraag geïntensiveerd. De
informatieverstrekking was door het optuigen van deze overlegvorm zeer intensief en de
communicatielijnen waren kort. Hierdoor is het voor ons mogelijk gebleken om tijdens het onderzoek
allerlei knelpunten met betrekking tot de dataset direct te identificeren, te bespreken en waar mogelijk
op te lossen.
Voor de bespreking van het kwantitatieve deel van het onderzoek is een onderscheid gemaakt tussen
drie fasen: de proeffase op basis van gegevens 1 juli 2014 t/m december 2014, een evaluatie van de
proefdata, en de definitieve fase op basis van gegevens 1 juli 2014 t/m april 2015. De proefset en de
daarbij behorende uitkomsten zijn reeds besproken in de tussenrapportage. Het voorliggende rapport
beperkt zich dan ook tot de definitieve fase waarbij gegevens van 1 juli 2014 t/m 2015 geanalyseerd zijn.
Na de analyse van de proefdata heeft een evaluatiemoment plaatsgevonden om te bezien in hoeverre
het mogelijk was om de onderzoeksvragen op basis van kwantitatieve data te beantwoorden en in
hoeverre het mogelijk is om de dataverzameling en –analyse te verbeteren voor de definitieve uitvraag.
Deze evaluatie bestond uit een kwantitatieve analyse van de volledigheid en de validiteit van de proef
en een bespreking met de leveranciers van de data op 13 april 2015 om verbetermogelijkheden te
bezien. Op basis van deze analyse is op 16 april 2015 een ‘Uitgebreid voorstel procedures definitieve
dataset ZSM en Rechtsbijstand’ aangeboden aan het WODC. In dit document zijn de mogelijkheden en
beperkingen van de destijds beschikbare (proef)data – per onderzoeksvraag - uiteengezet.
Verbeterde procedures voor de definitieve dataset
In het voorstel zijn twee mogelijke routes voorgelegd aan het WODC om de dataverzameling en analyse
voor de definitieve set – met het oog op zowel verbeteringen als risico’s – te verbeteren. Het WODC
heeft naar aanleiding van dit document besloten tot een intensievere begeleiding van het selectie-,
ontdubbel-, en koppelproces door de onderzoekers.
Het gekoppelde databestand van de Raad voor Rechtsbijstand, OM en politie
Het bestand van de RvR vormde, net als met de proefdata, de basis voor de kwantitatieve dataset en
daar zijn vervolgens OM- en politiedata aan gekoppeld40. De RvR heeft de data aangeleverd met de
volgende criteria:
1. Alle aanmeldingen bij de RvR moeten in de maanden juli 2014 t/m april 2015 vallen;
2. De meldingen moeten binnen de pilot ZSM en Rechtsbijstand vallen (een selectie van enkel Bzaken van meerderjarige verdachten);

40

Hoewel uit de validatie van de proefdata bleek dat met een selectie vanuit politiedata aanvullende gegevens beschikbaar zouden komen

over het gebruik van rechtsbijstand door verdachten buiten de pilotgebieden, koos het WODC rekening houdende met aanvullende risico’s
voor een herhaling van de selectieprocedure vanuit RvR-data. Om toch iets te kunnen zeggen over het aandeel personen dat gebruik maakt
van rechtsbijstand hebben de onderzoekers de totale instroom vanuit de politie opgevraagd.

85

3. De meldingen uit de pilotregio’s moeten afkomstig zijn uit enkel locaties die ook daadwerkelijk
met de pilot meedoen (de juiste politie-/OM-locaties binnen piketregio’s).
Tabel 1: Overzicht data pilotregio’s die specifiek is per regio.
Pilotregio’s kwantitatief onderzoek
Rotterdam: District Zuid-Holland Zuid (Dordrecht), Rijnmond Zuid-West (Spijkenisse) en Rotterdam-stad
(Marconistraat).
Utrecht: District Almere, Lelystad en Utrecht-stad (Kroonstraat Utrecht).
Oost-Nederland: District Twente (Borne) en Gelderland-Midden (Arnhem).

De pilotperiode in de definitieve set beslaat de maanden november t/m april 2015. Hierbij moet
rekening gehouden worden met het feit dat de pilotlocaties niet exact op dezelfde datum zijn gestart
met de nieuwe werkwijze. Rotterdam is per 11 november gestart met de pilot maar werkte al langer
met een videoverbinding. Oost-Nederland is 3 november gestart met de pilot. In Midden-Nederland is
ook op 3 november van start gegaan maar daar hebben verbouwingen in Almere en Lelystad
vertragingen veroorzaakt waardoor pas in december volledig sprake was van de nieuwe werkwijze.
Hierdoor werd in deze districten later met de pilot gestart. In de analyse wordt hier rekening mee
gehouden door de maand november te beschouwen als een overgangsmaand bij de vergelijkingen van
voor- en na invoer pilot. Voor de uniformiteit van de analyses is hetzelfde in de referentieregio
doorberekend. Dit houdt in dat de maand november wel weergegeven wordt in de grafieken van
ontwikkelingen per maand, maar niet bij de vergelijking tussen voor en na interventiedatum.
Koppel- en ontdubbelprocedure
Er is oorspronkelijk een bestand ontvangen van de RvR met circa 20.000 meldingen. Deze is vervolgens
ontdubbeld en gekoppeld aan OM- en politiedata.
Het bestand is door het OM met technische ondersteuning door de onderzoekers ontdubbeld. Deze
ontdubbeling moest door het OM doorgevoerd worden omdat voor de ontdubbeling met privacy
gevoelige data moest gewerkt worden. De onderzoekers hebben louter met volledig geanonimiseerde
data gewerkt. De onderzoekers hebben op basis van hun inzicht in de structuur van de databank de
ontdubbeling begeleid.
Het OM heeft op basis van achternaam cliënt en geboortedatum verdachten gekoppeld. Omdat het
mogelijk is dat verdachten meer dan eens rechtsbijstand ontvangen is ook gekeken naar de datum van
de melding bij de RvR en het uitmeldingstype van de melding (consultatie of IVS). De daadwerkelijke
ontdubbeling heeft voor de definitieve set plaatsgevonden door de meldingen stapsgewijs te sorteren
(meldingen van dezelfde persoon bij elkaar en vervolgens gesorteerd op datum) en de opeenvolgende
meldingen per persoon achter elkaar te plaatsen. Personen werden gekoppeld op basis van achternaam
en geboortedatum, en meldingen werden achter elkaar geplaatst op basis van datum melding en type
melding41. Hierbij werd ook rekening gehouden met mogelijke combinaties van consultatie en IVSmeldingen die op dezelfde dag of achtereenvolgens met overnachting plaats kunnen vinden. De
ontdubbeling is gecontroleerd op basis van de piketcode en het registratienummer van de melding42.

41

Voor de proefset werden personen geselecteerd op basis van BSN-nummer. Echter, omdat het BSN-nummer in 14% van de gevallen

ontbrak zou dit een te groot aantal foutieve ontdubbelingen opleveren. Dit is verholpen met de combinatie achternaam en geboortedatum.
42

Achtereenvolgende meldingen hebben als het goed is allen eenzelfde registratienummer en een piketnummer binnen dezelfde regio. In 53

gevallen bleek dit niet het geval en is de gehele zaak verwijderd.

86

Lege en foutieve velden zijn handmatig gecontroleerd. Deze wijze van ontdubbeling heeft geleid tot een
RvR bestand van 14.942 zaken.
De politie heeft haar data aan de RvR zaken gekoppeld op basis van combinaties van in eerste instantie
BVH-nummer en geboortedatum, maar op basis van BVH- nummer + voor- en achternaam als de
geboortedatum ontbreekt. Voor de koppeling is binnen elke zaak de eerste RvR melding gehanteerd. Dit
heeft geresulteerd in een succesvolle koppeling van 14.703 zaken.
Het OM heeft haar data aan de RvR zaken gekoppeld op basis van combinaties van BSN-nummer en het
PV-nummer, naam van de verdachte en PV-nummer, geboortedatum en PV- nummer, afhankelijk van
beschikbare data. Voor de koppeling is binnen elke zaak de eerste RvR melding gehanteerd. Het
koppelen lukte volgens het OM vooral niet bij foute PV-nummers. Wanneer ook deze gegevens
toegevoegd worden resulteert dat in 15.123 zaken43.
De onderzoekers hebben de data gecontroleerd op mogelijke foutieve koppelingen en ontbrekende
data. Na verwijdering van (te) onvolledige zaken en koppelingen die hoogst waarschijnlijk niet goed zijn
verlopen (doordat de indicatoren waarop gekoppeld is onvolledig bleken) bleven 14.928 zaken over.
Kwaliteit selectie definitieve dataset
Het aangeleverde bestand is gecontroleerd op de juiste selectie van B-zaken uit juli t/m december, met
verzendlocaties die daadwerkelijk binnen de pilot vallen. Op basis van deze controle die in
samenwerking met de RvR is getoetst, is geconstateerd dat de selectie van de definitieve data
nauwkeurig is verlopen.
•

•
•

•

Het bestand bevat 9.743 zaken met een B-categorieregistratie. 5.185 zaken hebben hier een
leeg veld. Hoewel van deze 5.185 zaken niet gecontroleerd kan worden of het daadwerkelijk Bcategorie zaken betreft, geeft de leverancier (RvR) aan dat het ook in deze gevallen om Bcategoriefeiten gaat. Er zijn geen A- of C-categoriefeiten aangetroffen.
Het definitieve bestand bevatte geen meldingen meer van voor- of na de meetperiode. De
selectie op datum is dan ook nauwkeurig verlopen.
Uit een controle op de leeftijd van de verdachten blijkt dat er nog een paar minderjarige
verdachten in de data zitten, maar ook een aantal met een onbekende of foutieve leeftijd. Het
gaat in totaal om slechts 8 minderjarigen en de leeftijd ontbrak in minder dan 2% van de zaken.
Deze zaken zijn behouden omdat deze 8 minderjarigen (gebaseerd op begin pleegdatum) ten
tijde van de ZSM-procedure wellicht wél meerderjarig waren, en het percentage zaken zonder
geboortedatum beperkt is.
Uit de data blijken geen grote vertekeningen die kunnen duiden op een verkeerde selectie van
pilotgebieden.

Al met al blijkt uit de controle van de selectie geen bezwaar tegen het beantwoorden van de
onderzoeksvragen op basis van de data.
Resultaat ontdubbeling
Het ontdubbelen is gedaan op basis van meerdere indicatoren en daardoor afhankelijk van de kwaliteit
van deze indicatoren. Door de combinaties met piketcode, registratienummer, achternaam
43

Dit aantal is hoger dan het aantal zaken aangeleverd door de RvR doordat de OM data die niet gekoppeld kon worden is toegevoegd op

melding niveau. Het betreft hier dus ook een aantal dubbele meldingen.

87

geboortedatum, datum melding en type melding is de ontdubbeling echter zeer goed gelukt. Evident
foute zaken zijn verwijderd.
De daadwerkelijke ontdubbeling vond ditmaal plaats door opeenvolgende meldingen per persoon in een
zaak achter elkaar te plaatsen en deze daar waar mogelijk samen te voegen. Op deze wijze bleef de
informatie van elke afzonderlijke consultatie- en IVS-melding behouden. Hierdoor is de dataset
aanzienlijk rijker in informatie dan met de proefdata het geval was, waardoor aanvullende
onderzoeksvragen beantwoord kunnen worden44.
Resultaat koppeling
Voor het koppelen moet een onderscheid gemaakt worden tussen de koppeling met politie- en de
koppeling met OM-data. De koppeling met politiedata is zeer goed verlopen; 14.703 van de 14.928
zaken zijn gekoppeld met politiedata. Uit grafiek 1a blijkt verder dat de koppeling – hoewel deze iets
fluctueert per maand en regio – consistent beter dan 95% is. De politiedata is dan ook volledig genoeg
voor beantwoording van de onderzoeksvragen. Waarom het niet mogelijk was om de overige 5% te
koppelen is niet duidelijk. De politie geeft aan dat het in veel gevallen gaat om verdachten die na
aanhouding verplaatst zijn naar een locatie buiten de pilot. De schaal van de grafiek is aangepast van
93%-100% om zo de leesbaarheid van de grafiek te behouden.
Grafiek 1a: Koppeling met politiedata per maand en per regio.
100,00%
99,00%
98,00%
97,00%
96,00%
95,00%
94,00%
93,00%
juli '14

aug. '14

sept. '14

oktober
'14

nov. '14

dec. '14

januari '15

februari
'15

maart '15

april '15

Oost NL

96,91%

95,42%

97,44%

98,10%

98,59%

98,70%

98,68%

99,09%

99,42%

98,53%

Midden

97,04%

97,45%

97,75%

97,42%

98,90%

98,37%

98,15%

97,11%

98,34%

97,61%

Rotterdam

98,06%

97,30%

97,89%

98,15%

98,88%

98,88%

99,66%

98,78%

96,19%

98,68%

Referentie

96,20%

96,81%

96,58%

97,04%

97,60%

97,08%

97,00%

95,35%

96,50%

97,39%

Bron: Koppelbestand definitieve dataset op basis van data RvR, OM en politie

De koppeling met OM-data is aanzienlijk minder goed verlopen. In slechts 6.828 van de 14.928 zaken
werden OM-gegevens gevonden. Dat houdt in dat het voor slechts 46% van de zaken mogelijk bleek om
OM-data te koppelen (getoetst op basis van registratie van geslacht, een indicator die voor iedere
verdachte bekend zou moeten zijn). Uit grafiek 2a blijkt verder dat de kwaliteit van de koppeling zeer
sterk verschilt tussen maanden en regio’s (met name in Oost-Nederland). Waarom dit is, is niet duidelijk.
Wel houdt deze bevinding in dat de onderzoeksvragen op basis van OM-data niet beantwoord kunnen

44

In de proefset werd in het geval van meerdere meldingen per zaak alleen de eerste consultatiemelding behouden. Hierdoor kon geen inzage

gegeven worden in het procesdoorloop van de verdachte; enkel de aard van de instroom.

88

worden doordat deze data te beperkt is ingevuld met een onduidelijke selectiebias. Dit heeft vooral
betrekking op de vragen omtrent het aantekenen van verzet door de verdachte tegen een opgelegde
afdoening.
Grafiek 2a: Koppeling met OM-data per maand en per regio.
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
juli '14

aug. '14

sept. '14

oktober
'14

nov. '14

dec. '14

Oost NL

23%

15%

54%

66%

27%

13%

7%

5%

6%

3%

Midden

56%

55%

55%

53%

60%

54%

55%

57%

47%

48%

Rotterdam

43%

45%

38%

47%

41%

45%

55%

50%

47%

47%

Zeeland/WB (REF)

63%

61%

63%

67%

63%

65%

65%

63%

55%

62%

januari '15

februari
'15

maart '15

april '15

Bron: Koppelbestand definitieve dataset op basis van data RvR, OM en politie

89

Bijlage H: Indicatoren in het koppelbestand per
leverancier
Indicator
sleutel
Pvnummer
DatumIVS
TijdIVS
DatumVIVS
TijdVIVS
OMafdoening
Sepot

Leverancier
OM
OM
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie

Beginpleegdatum
Beginpleegtijd
Eindpleegdatum
Eindpleegtijd
DatumAanhouding
TijdAanhouding
DatumVGL
TijdVGL
ADVO
Consultatie1Opmaakdatum
Consultatie1Opmaaktijd
Consultatie1Formuliersleutel
Consultatie2Opmaakdatum
Consultatie2Opmaaktijd
Consultatie2Formuliersleutel
IVS1Opmaakdatum
IVS1Opmaaktijd
IVS1Formuliersleutel
IVS2Opmaakdatum
IVS2Opmaaktijd
IVS2Formuliersleutel
DatumSCCbesluit
TijdSCCbesluit
StatusSCCbesluit
DatumZSMstatus
TijdZSMstatus
ZSMstatus

Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie
Politie

Soortconsultatiebijstand

Politie

Geboren_RVR1

RvR

Piketcode_RVR1

RvR

Registratienr_RVR1

RvR

ID_RVRFOLD
Datummelding_RVR1

RvR
RvR

Dienst_RVR1

RvR

Status_RVR1

RvR

Omschrijving
Sleutel ter identificatie van de betreffende zaken.
PV nummer ter identificatie van de eerste melding.
De datum waarop de IVS in gaat en de timer begint af te tellen.
De tijd waarop de IVS in gaat en de timer begint af te tellen.
De datum waarop een verlenging van de IVS is ingegaan en de timer begint af te tellen.
De tijd waarop een verlenging van de IVS is ingegaan en de timer begint af te tellen.
Het type afdoening dat door het OM opgelegd is volgens de politie registratie.
Als het OM een sepot als afdoening heeft opgelegd, het type sepot volgens de
registratie van de politie.
De datum waarop de delicten begonnen zijn.
De tijd waarop de delicten begonnen zijn.
De datum waarop de delicten gestopt zijn
De tijd waarop de delicten gestopt zijn.
Datum van de aanhouding door de politie.
Tijd van de aanhouding door de politie.
Datum van de voorgeleiding bij de hulpofficier van justitie.
Tijd van de voorgeleiding bij de hulpofficier van justitie.
Code die de coördinator invoert als de advocaat een bepaalde procesfase ingaat.
Datum dat het formulier voor de eerste consultatie melding opgemaakt wordt.
Tijd dat het formulier voor de eerste consultatie melding opgemaakt wordt.
Sleutel van het formulier voor een eerste consultatie melding.
Datum dat het formulier voor een tweede consultatie melding opgemaakt wordt.
Tijd dat het formulier voor een tweede consultatie melding opgemaakt wordt.
Sleutel van het formulier voor een tweede consultatie melding.
Datum dat het formulier voor een eerste IVS bijstand melding opgemaakt wordt.
Tijd dat het formulier voor een eerste IVS bijstand melding opgemaakt wordt.
Sleutel van het formulier voor een eerste IVS bijstand melding.
Datum dat het formulier voor een tweede IVS bijstand melding opgemaakt wordt.
Tijd dat het formulier voor een tweede IVS bijstand melding opgemaakt wordt.
Sleutel van het formulier voor een tweede IVS bijstand melding.
Aanmaakdatum van de actie SCC besluit.
Tijd van de actie SCC besluit.
Actuele status van een eventueel SCC besluit.
Datum van toekenning status SCC besluit.
Tijd van toekenning status SCC besluit.
Status van een zaak. Een door het SCC in behandeling genomen zaak kan de volgende
statussen krijgen: DIRECT AFHANDELEN (=zaak wordt in behandeling genomen)
AFGEHANDELD (= afgerond), GEEN ZSM (zaak wordt om diverse redenen niet verder
behandeld binnen SCC, bijv. gerouteerd naar het veiligheidshuis).
Opgave van de verdachte of deze consultatiebijstand wil en zo ja, of het een
piketmelding of een voorkeursmelding zal betreffen.
Geboortedatum van de betreffende persoon zoals geregistreerd in de eerste melding
binnen een zaak.
Code van de betreffende piketregio zoals geregistreerd in de eerste melding binnen een
zaak.
Het registratienummer van een handeling in een zaak. Is uniek voor elke handeling in de
case. In dit geval zoals geregistreerd in de eerste melding binnen een zaak.
ID nummers van alle meldingen binnen de zaak.
Datum van de betreffende melding zoals geregistreerd in de eerste melding binnen een
zaak.
Dienst die de melding heeft ontvangen zoals geregistreerd in de eerste melding binnen
een zaak.
Registratie van aan wie de melding is gedaan (bijv. bureaudienstadvocaat) en wat de
afloop is van de melding (bijv. geaccepteerd of gekoppeld). In het geval van gekoppeld,
dit gegeven zegt of er binnen 18 uur voorafgaand aan deze melding een eerdere
melding van deze verdachte is geweest, dan worden deze meldingen aan elkaar
gekoppeld. Zoals geregistreerd in de eerste melding binnen een zaak.

90

UmInitials_RVR1

RvR

UmPrefix_RVR1

RvR

UmName_RVR1

RvR

GebruikVK_RVRFOLD
VK_RVRFOLD
VkName_RVR1

RvR
RvR
RvR

VkInitials_RVR1

RvR

VkPrefix_RVR1

RvR

Uitmeldingstype_RVR1

RvR

GekoppeldIVS_RVRFOLD
Artikelnummer_RVRAGV

RvR
RvR

Strafbaarfeit_RVRAGV

RvR

Categoriefeit_RVRAGV

RvR

Notitie_RVRFOLD
Tijdmelding_RVR1
Bezoeklocatie_RVR1

RvR
RvR
RvR

Verzendplaats_RVR1

RvR

AantalMeldingen_RVR
UM_RVRFOLD
UM
UMA
UMB
UMC
VK

RvR
RvR
RvR
RvR
RvR
RvR
RvR

VKA

RvR

VKB

RvR

VKC

RvR

AantalConsult_RVRFOLD
AantalIVS_RVRFOLD
HeeftIVS
AantalONBEKEND_RVRFOLD
Uitmeldingstype_A
Uitmeldingstype_B
Uitmeldingstype_C
Geslacht
Geboorteland
Nationaliteiten
WoonplVestpl
IndInVerzekering
DagenInVerzekering
Wet
Wetsartikel

RvR
RvR
RvR
RvR
RvR
RvR
RvR
OM
OM
OM
OM
OM
OM
OM
OM

MaatschKlassificatie

OM

Feitnummer

OM

Voorletters van de advocaat die de eerste melding binnen een zaak heeft geaccepteerd
(verdachte gaat spreken).
Tussenvoegsels van de advocaat die de eerste melding binnen een zaak heeft
geaccepteerd (verdachte gaat spreken).
Voornaam van de advocaat die de eerste melding binnen een zaak heeft geaccepteerd
(verdachte gaat spreken).
Registratie of er gebruik gemaakt is van een voorkeursadvocaat binnen een zaak.
Registratie hoe vaak er gebruik gemaakt is van een voorkeursadvocaat binnen een zaak.
Voornaam van de voorkeursadvocaat die de eerste melding binnen een zaak heeft
geaccepteerd (verdachte gaat spreken).
Voorletters van de voorkeursadvocaat die de eerste melding binnen een zaak heeft
geaccepteerd (verdachte gaat spreken).
Tussenvoegsels van de voorkeursadvocaat die de eerste melding binnen een zaak heeft
geaccepteerd (verdachte gaat spreken).
Betreft of de eerste uitmelding binnen een zaak gaat over consultatiebijstand of
inverzekeringstelling.
Geeft aan of in deze zaak de eerste consultatiemelding gekoppeld is aan een IVS.
Artikelnummer waarop de aanhouding door de politie is gebaseerd (Politie functionaris
ingevuld). De eerste melding is aangevuld met daaropvolgende meldingen waar
mogelijk.
Het strafbare feit waarop de aanhouding door de politie is gebaseerd. De eerste
melding is aangevuld met daaropvolgende meldingen waar mogelijk.
De categorie van het strafbare feit. De eerste melding is aangevuld met daaropvolgende
meldingen waar mogelijk.
Overige opmerkingen vermeld door de RvR. Alle notities binnen een zaak.
Tijd van de ontvangst van de eerste melding binnen een zaak naar de RvR van de politie.
Locatie van het arrestantencomplex van verzending aan de RvR door politie. Ter
controle juiste locaties (bijv. geen Houten in Midden-NL). Gebaseerd op eerste melding.
Plaats van de verzending van de aanmelding bij de RvR door politie. Ter controle juiste
selectie pilotgebieden. Gebaseerd op eerste melding binnen een zaak.
Het aantal RvR meldingen binnen een zaak.
Het aantal RvR melding met een geregistreerde advocaat naam binnen een zaak.
Indicatie of de eerste melding binnen een zaak ook de naam van een advocaat bevat.
Indicatie of de tweede melding binnen een zaak ook de naam van een advocaat bevat.
Indicatie of de derde melding binnen een zaak ook de naam van een advocaat bevat.
Indicatie of de vierde melding binnen een zaak ook de naam van een advocaat bevat.
Indicatie of de eerste melding binnen een zaak ook de naam van een voorkeursadvocaat
bevat.
Indicatie of de tweede melding binnen een zaak ook de naam van een
voorkeursadvocaat bevat.
Indicatie of de derde melding binnen een zaak ook de naam van een voorkeursadvocaat
bevat.
Indicatie of de vierde melding binnen een zaak ook de naam van een voorkeursadvocaat
bevat.
Aantal consultatiemeldingen binnen een zaak.
Aantal IVS meldingen binnen een zaak.
Indicatie of in een zaak wel of geen sprake is van minimaal één IVS.
Aantal zaken met een onbekend type melding.
Uitmeldingstype van de tweede melding (consultatie, IVS of onbekend).
Uitmeldingstype van de derde melding (consultatie, IVS of onbekend).
Uitmeldingstype van de vierde melding (consultatie, IVS of onbekend).
Geslacht van de betreffende persoon.
Geboorteland van de betreffende persoon.
Nationaliteiten van de betreffende persoon.
Woonplaats van de betreffende persoon.
Indicatie inverzekeringstelling ja/nee bij de eerste melding.
Aantal dagen in verzekering gesteld.
De wet waarop de vervolging door het OM is gebaseerd (OM functionaris ingevuld).
Het wetsartikel waarop de vervolging door het OM is gebaseerd (OM functionaris
ingevuld).
Maatschappelijke classificatie. Kan afwijken van juridische wets(artikelen), voornamelijk
bij meerdere feiten.
Het feitnummer ter identificatie van een specifiek feit binnen een pv/OM dossier met
één parketnummer.

91

DatumInstroom

OM

DatumEersteVerhoor
DatumAccoordBeoordeling

OM
OM

DatumAfdoening
WijzeVanAfdoening

OM
OM

SoortSepot
IdSepot
Verzet
VerzetRegistratieDatum
IndVerzetIngetrokken
Eindvonnis
DatumEindvonnis
TypeSanctie
HoogteSanctieObmAVG
HoogteSanctieAVG
DuurSanctieAVG

OM
OM
OM
OM
OM
OM
OM
OM
OM
OM
OM

SoortTransactie

OM

TransWerkSUM
TransWerkAVG
Leeftijd
Geldig
Regiocode 3
Pilotmaandmelding
TypeWijzevanafdoening
TypeOMafdoening
Typeafdoening

OM
OM
OM
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt

Afdoening is strafbeschikking
Verzetmaand
Dagdeelmelding
Typeafdoeningisgeldig
Afdoening is procedureel
Afdoening is Halt
Afdoening is reprimande
Afdoening is dagvaarding
Afdoening is oproep
Afdoening is TOMzitting
Afdoening is strafbeschikking
Afdoening is transactie
Afdoening is VW sepot
Afdoening is ONV sepot
Afdoening is Direct
Afdoening is Stop
Omgeldig
RelevantVerzetOM
Trajectgeldig

Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt

Doorlooptijd
Tijdis0
PolGeldig
1eIsConsult
1eIsIVS
Leeftijd

Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt
Aangemaakt

Datum aanmelding van de zaak/verdachte bij het OM in COMPAS of GPS afhankelijk van
de ernst van het delict. OM heeft een week om deze datum in te voeren, invoerdatum
wordt geregistreerd. GPS en COMPAS verschillen.
Datum van het eerste verhoor door politie.
Datum waarop de DatumAfdoening geaccordeerd is door een OvJ. Is eindpunt van ZSM
traject.
Datum waarop de parketsecretaris een eerst afdoening besluit.
De wijze waarop de OM afdoening ten uitvoer gebracht wordt. Dit kan inhoudelijk of
procedureel zijn.
Technische/beleid typering van het sepot in het geval van een sepot.
Id code van het sepot.
Heeft de persoon wel of geen verzet aangetekend.
Datum waarop een verzet is geregistreerd.
Indicatie of de bestrafte zijn verzet heeft ingetrokken.
Eindvonnis dat door de rechter is opgelegd in het geval van een eindvonnis.
Datum dat het eindvonnis door de rechter is opgelegd.
Type sanctie opgelegd bij strafbeschikking door het OM.
De duur van de ontzegging rijbevoegdheid in dagen opgelegd door het OM of op zitting
De totale hoogte van de boetes bij een strafbeschikking. Kan zowel OM als zitting zijn.
De totale duur van opgelegde taakstraffen in uren bij strafbeschikking. Kan zowel OM
als op zitting zijn.
Het type transactie dat aangeboden wordt om aan de sanctie te voldoen. Kan zowel OM
als zitting zijn.
Transactie in de vorm van werkstraf, opgelegd door OM.
Transactie in de vorm van werkstraf, opgelegd door OM.
De leeftijd van de verdachte. Berekend op basis van geboortedatum en pleegdatum feit.
Aangemaakt voor de som van geldige meldingen.
Identificatiesleutel van de betreffende regio van het onderzoek.
Maand van de datummelding door de politie bij de RvR.
Omcoderen van Wijzeafdoening naar nummers.
Omcoderen van Omafdoening naar nummers.
Samenvoegen van Wijzevanafdoening en Omafdoening naar één indicator voor
afdoening met voorrang voor Wijzevanafdoening.
Staat een 1 als het een strafbeschikking betreft.
Maand van de verzet melding.
Dagdeel van de Tijdmelding van de politie bij de RvR.
Staat een 1 als er een type afdoening is aangegeven.
Staat een 1 als de afdoening procedureel is afgehandeld.
Staat een 1 als het een halt afdoening betreft.
Staat een 1 als het een reprimande betreft.
Staat een 1 als het een dagvaarding betreft.
Staat een 1 als het een oproep ter terechtzitting n.a.v. verzet betreft.
Staat een 1 als het een T(OM) zitting betreft.
Staat een 1 als het een strafbeschikking betreft.
Staat een 1 als het een transactie betreft.
Staat een 1 als het een v.w. sepot betreft.
Staat een 1 als het een onv. sepot betreft.
Staat een 1 als het een directe afdoening betreft.
Staat een 1 als het een Stop afdoening betreft.
Staat een 1 als de koppeling met OM data succesvol is.
Staat een 1 als de zaak relevant is voor het aantekenen van verzet.
Indicatie of de instroom – en einddatum van het ZSM traject geldig zijn (volledig en
opeenvolgend).
Het verschil in dagen tussen de instroomdatum en einddatum van het ZSM traject.
Indicatie of het ZSM traject binnen een dag is doorlopen.
Indicatie of de koppeling met politie data succesvol is.
Indicatie of de eerste melding een consultatiemelding betreft.
Indicatie of de eerste melding een IVS melding betreft.
Opnieuw berekende leeftijd van de verdachte op basis van geboortedatum en begin
pleegdatum.

92