Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

33 576

Natuurbeleid

Nr. 144

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 28 februari 2019
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft op
12 februari 2019 overleg gevoerd met mevrouw Schouten, Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President, over:
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 15 mei 2018 inzake
bevoegdheden Natura 2000 (Kamerstuk 32 670, nr. 138);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 24 mei 2018 inzake
stand van zaken inzake de uitvoering van het Europees
Landschapsverdrag (Kamerstuk 34 913, nr. 2);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 30 mei 2018 inzake
reactie op het verzoek van het lid Van Raan, gedaan tijdens de
regeling van werkzaamheden van 26 april 2018, over het
bericht «Natuurbescherming in EU krijgt onvoldoende»
(Kamerstuk 33 576, nr. 132);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 4 september 2018
inzake reactie op de motie van het lid Van Kooten-Arissen over
het Kroondomein Het Loo altijd openstellen voor het publiek
(Kamerstuk 33 576, nr. 123) (Kamerstuk 33 576, nr. 133);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 15 oktober 2018 inzake
eindrapportage groot project Ecologische Hoofdstructuur
(Kamerstuk 30 825, nr. 216);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 15 oktober 2018 inzake
stabilisering van de weide- en akkervogelpopulatie (Kamerstuk
33 576, nr. 135);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 22 oktober 2018 inzake
verzamelbrief natuur (Kamerstuk 33 576, nr. 137);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 22 oktober 2018 inzake
toekomstbestendige monitoring natuur (Kamerstuk 33 576,
nr. 136);

kst-33576-144
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

1

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 24 september 2018
inzake Afrikaanse varkenspest (Kamerstuk 29 683, nr. 244);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 12 oktober 2018 inzake
Afrikaanse varkenspest (Kamerstuk 29 683, nr. 245);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 15 oktober 2018 inzake
beantwoording vragen commissie over de besmetting van
wilde zwijnen met Afrikaanse varkenspest in België en
mogelijke gevolgen voor Nederland (Kamerstuk 29 683,
nr. 246);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 22 november 2018
inzake reactie op het rapport over het WWF Living Planet
Report 2018 (Kamerstuk 33 576, nr. 141);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 16 november 2018
inzake inzet bij de 14e Conferentie van Partijen van het
Biodiversiteitsverdrag (Kamerstuk 26 407, nr. 112);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 3 december 2018 inzake
reactie op het verzoek van de commissie LNV omtrent
definities in het groot project Ecologische Hoofdstructuur
(EHS) (Kamerstuk 30 825, nr. 217);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 13 december 2018
inzake maatschappelijke kosten-batenanalyses (MKBA)werkwijzer Natuur (Kamerstuk 33 576, nr. 142);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 11 december 2018
inzake vierde voortgangsrapportage Natuur (Kamerstuk
33 576, nr. 140);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 14 december 2018
inzake start formele procedure visserijmaatregelen in de
Exclusieve Economische Zone (EEZ) (Kamerstuk 32 670,
nr. 142);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 7 januari 2019 inzake
reactie op verzoek commissie over het beleid van Staatsbosbeheer en de algemene stand van zaken rond traditioneel
gescheperde schaapskuddes (Kamerstuk 29 659, nr. 152);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 17 december 2018
inzake evaluatie Staatsbosbeheer 2018 (Kamerstuk 29 659,
nr. 151);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 28 januari 2019 inzake
verzamelbrief natuur januari 2019 (Kamerstukken 33 576 en
30 825, nr. 143 );
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 11 februari 2019 inzake
reactie op verzoek commissie over de uitspraken van de
directeur van de Jagersvereniging over de wolf, gedaan in de
uitzending van Nieuwsuur op 22 januari 2019 (2019D05595).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

2

Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
Kuiken
De griffier van de commissie,
Haveman-Schüssel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

3

Voorzitter: Kuiken
Griffier: De Leau-Kolkman
Aanwezig zijn tien leden der Kamer, te weten: Bisschop, Bromet, Futselaar,
Geurts, De Groot, Kuiken, Moorlag, Wassenberg, Weverling en Ziengs,
en mevrouw Schouten, Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President.
Aanvang 16.09 uur.
De voorzitter:
Lieve mensen, we zijn iets later gestart omdat de stemmingen nog niet
klaar waren. Dit betekent dat ik verwacht dat een aantal Kamerleden nog
binnen komt wandelen. Excuus daarvoor. Ondanks dat we ruim de tijd
hebben, wil ik toch maar beginnen.
Een aantal huishoudelijke mededelingen. We hebben in totaal vier uur de
tijd. De spreektijd is zes minuten. We starten zo meteen eerst met de heer
Ziengs van de VVD, die rapporteur is over de ecologische hoofdstructuur.
Hij zal in die hoedanigheid de Minister een aantal vragen voorleggen. De
Minister kan daarop reageren. Daarna is het weer de beurt aan de heer
Ziengs en vervolgens weer aan de Minister. Daarmee ronden we dat
eerste blokje af. Daarna beginnen we pas met het eigenlijke debat, waarin
de individuele leden de gelegenheid krijgen. Nadat de heer Ziengs klaar is,
zal hij de zaal verlaten. Ik zit voor tot 18.00 uur. Daarna zal de heer Geurts
van het CDA het stokje van mij overnemen. Tot zover de huishoudelijke
mededelingen.
Meneer Ziengs, mag ik u gewoon het woord geven?
De heer Ziengs (VVD):
Zeker, voorzitter. Dit proces duurt natuurlijk al jaren, merk ik op als
rapporteur. Indertijd was ik dat nog met mevrouw Van Veldhoven in een
duo-rapporteurschap. We bespreken vandaag onder andere de eindevaluatie van het groot project ecologische hoofdstructuur of het Natuurnetwerk Nederland, zoals het tegenwoordig heet. Zoals al aangegeven heeft
de commissie mij benoemd tot rapporteur op dit onderwerp. Daarom
open ik dit debat graag met een terugblik op de grootprojectstatus.
Natuurlijk stel ik ook enkele vragen aan de Minister.
Het creëren van een netwerk van robuuste natuur waarin soorten zich vrij
kunnen verplaatsen, is van groot belang voor het beschermen van de
biodiversiteit in ons dichtbevolkte Nederland. Als Kamer vonden en
vinden wij dit onderwerp van groot belang. Daarom hebben wij indertijd
aangegeven goed geïnformeerd te willen worden over de totstandkoming,
de ontwikkeling en het beheer van dit netwerk van natuurgebieden. Sinds
2007 heeft de ecologische hoofdstructuur, veelal afgekort tot EHS, daarom
de grootprojectstatus van de Tweede Kamer. Deze bijzondere status houdt
in dat de Kamer meer toegesneden informatie over het project ontvangt
om haar democratische controle te kunnen versterken, onder andere door
de jaarlijkse voortgangsrapportages.
Het natuurbeleid is in de afgelopen jaren gedecentraliseerd. De bestuurlijke verantwoordelijkheid voor de ecologische hoofdstructuur is overgedragen aan de provincies. Een belangrijk deel van de democratische
controle op de EHS is daarmee bij provinciale staten komen te liggen.
Toch blijft er nog een rol voor de Kamer, want het Rijk is en blijft verantwoordelijk voor het halen van Europese en internationale doelstellingen.
Ook blijft het Rijk bijvoorbeeld verantwoordelijk voor alle grote wateren,
die onderdeel uitmaken van dat Natuurnetwerk. Om die rol goed te
kunnen vervullen, moet de Kamer goed geïnformeerd worden. Het is
daarbij van groot belang dat er overzichtelijke, door de tijd vergelijkbare
en eenduidige maatstaven gehanteerd worden om het behalen van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

4

doelen te monitoren. Als rapporteur van de commissie wil ik erop wijzen
dat de commissie in de afgelopen jaren juist op dat punt herhaaldelijk
vragen heeft gesteld aan de Minister en haar voorganger. Het was voor de
Kamer lange tijd onduidelijk hoe de provincies de kwalitatieve voortgang
van de natuurdoelen gaan meten dan wel hebben gemeten.
Tijdens het algemeen overleg Natuurbeleid/EHS op 23 maart 2016 heb ik
vanuit mijn rol als rapporteur uitgebreid gesproken met uw voorganger.
Hij gaf tijdens dat algemeen overleg aan dat de informatie die de Kamer
toentertijd ontving over de voortgang van natuurdoelen, was gebaseerd
op gegevens van de provincies zelf en dat er geen eenduidigheid was in
de gebruikte definities. Hij gaf aan dat de opgave op het gebied van de
monitoringssystemen toen – dat is bijna drie jaar geleden – was om te
komen tot nieuwe afspraken over het opstellen van een eenduidige,
samenhangende monitoringssystematiek. Die afspraken moesten
gemaakt worden met onder andere de diverse departementen, de
provincies, het CBS, het PBL, de terreinbeherende organisaties, particulieren, gegevensbeherende organisaties en Wageningen Universiteit.
In januari 2018 heeft de commissie LNV de procedure ter beëindiging van
de grootprojectstatus in gang gezet door de Minister te verzoeken om de
eindevaluatie van het groot project EHS op te stellen. Daarbij is de
Minister specifiek verzocht ook in te gaan op het verzamelen van
informatie over de voortgang van de kwalitatieve natuurdoelen. Op basis
van welke definities wordt de voortgang van deze doelen gemonitord?
Worden de definities eenduidig gebruikt, zo vraag ik de Minister. Dat wil
zeggen: gebruiken alle provincies, die nu de verantwoordelijkheid voor
het netwerk hebben, de definities op dezelfde manier? De betekenis van
de informatie over de kwaliteit van natuur in de eindrapportage valt of
staat met de beantwoording van deze vragen.
In oktober vorig jaar ontvingen we de eindrapportage. Ik wil nu de
Minister bedanken voor het opstellen daarvan. Ik heb het stuk met
interesse gelezen. Het is goed om opnieuw bevestigd te zien dat de
provincies op schema liggen voor het volledig realiseren van de ontwikkelingsopgave natuur van 80.000 hectare in 2027. Ook het feit dat er
voortgang wordt geboekt bij de realisatie van diverse opgaven voor
natuur en de verbetering van de waterkwaliteit in de grote wateren stemt
tot optimisme. Wel vind ik het belangrijk om kritisch naar de doelen te
blijven kijken. In het verleden behaalde resultaten bieden natuurlijk geen
garanties voor de toekomst. Kan de Minister toelichten hoe zij samen met
de provincie ervoor blijft zorgen dat het realiseren van de ontwikkelopgave natuur ook de komende jaren op schema blijft lopen? Hoe zeker is
de Minister ervan dat het landelijk Natuurnetwerk volgens schema vóór
2027 wordt afgerond?
Mijn conclusie na het lezen van de eindrapportage was ook dat deze
opnieuw geen antwoord geeft op de vragen over de gehanteerde
definities voor het monitoren van kwalitatieve doelen. We hebben daarom
verzocht deze informatie alsnog te verstrekken. Minister, ik wil u bedanken
voor het antwoord dat wij in januari van dit jaar op ons herhaalde verzoek
ontvingen. De aanhouder wint. Het heeft drie jaar geduurd, maar na drie
jaar vragen ontvingen we als Kamer een toelichting van het Planbureau
voor de Leefomgeving op de definities die gebruikt worden. In die
toelichting lazen we dat de definities die u op landelijk niveau gebruikt
soms enigszins afwijken van de definities die de provincies gebruiken. We
lazen ook dat onze vraag of provincies voor het monitoren dezelfde
definities gebruiken, in zijn algemeenheid positief kan worden beantwoord. Minister, kunt u aangeven hoe u zich ervan verzekert dat de
provincies de definities inderdaad op dezelfde manier gebruiken?
Na afloop van dit debat zal de commissie LNV in een procedurevergadering besluiten of zij de eindevaluatie en dit debat daarover voldoende
acht om verder te gaan in de beëindiging van de grootprojectstatus.
Daarmee komt dan ook een einde aan de verplichting voor de Minister om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

5

jaarlijks een voortgangsrapportage aan de Kamer te sturen. Kan de
Minister aangeven hoe zij de Kamer op de hoogte blijft houden van de
voortgang van Natuurnetwerk Nederland? Mocht de commissie besluiten
de grootprojectstatus te beëindigen, dan zal ik ook mijn taak als
rapporteur EHS neerleggen – u zult mij vast gaan missen. Ik geef de
commissie in overweging om in dat geval al dan niet een algemeen
rapporteur natuur aan te stellen, die de informatiepositie van de Kamer
kan bewaken in het kader van haar controlerende rol.
Tot zover, voorzitter.
De voorzitter:
Hartelijk dank. Voor de mensen die wat later aan zijn gesloten, wat ik
helemaal begrijp, merk ik even op dat de heer Ziengs nu de eerste vragen
heeft gesteld in zijn rol als adviseur. De Minister gaat antwoorden. Daarna
kan de heer Ziengs nog een keer reageren en de Minister antwoorden.
Daarna beginnen we het eigenlijke debat, waarin u natuurlijk ook nog
vragen over de ecologische hoofdstructuur mag stellen.
Minister, mag ik u vragen om te reageren?
Minister Schouten:
Dank u wel, voorzitter. In het bijzonder dank aan uw rapporteur, de heer
Ziengs. Het doet mij deugd om te horen dat hij het ook van groot belang
vindt dat de ecologische hoofdstructuur gerealiseerd wordt en dat hij erg
alert is op de voortgang daarvan. Ik denk dat dat belangrijk is, maar ik
vind het fijn om te merken dat ook de rapporteur, die namens de hele
Kamer spreekt, daar veel belang aan hecht. De heer Ziengs heeft een
overzicht gegeven van hoe het traject is gelopen in de afgelopen periode.
Het was soms wat trekken en duwen voor de Kamer. Hij mag inderdaad
concluderen dat de aanhouder weleens wint. Zijn volhardendheid, de
volhardendheid van de hele Kamer, is goed. Daarmee komen we echt
verder in wat we doen. Maar ik zal u beloven dat de Kamer in het vervolg
niet meer zo hard zal hoeven te trekken. Tot zover de opmerkingen die wat
meer procedureel van aard zijn.
Ik heb op verzoek van uw Kamer in oktober 2018 de eindrapportage groot
project ecologische hoofdstructuur gestuurd. De heer Ziengs memoreerde
zelf al dat uit de rapportage blijkt dat er goede resultaten zijn geboekt met
het beleid om de ecologische hoofdstructuur aan te leggen. Door het
beschermen van de natuur, het aanleggen van nieuwe natuur, het
verbeteren van de kwaliteit, door de daarvoor benodigde milieucondities
te stellen en versnippering te bestrijden, bijvoorbeeld door de aanleg van
faunapassages, en door het betrekken van boeren en andere particulieren
bij het natuurbeheer zijn er daadwerkelijk stappen vooruit gezet.
We zijn alweer enige tijd in een nieuwe fase aanbeland. In 2013 hebben
we met de provincies in het Natuurpact goede afspraken gemaakt over
onder andere de realisatie van het Natuurnetwerk Nederland: de
ecologische hoofdstructuur in een nieuw jasje. Ook dat memoreerde de
heer Ziengs. De provincies werken hier hard aan. Het is een gedecentraliseerde situatie. De heer Ziengs gaf aan dat hij met de Kamer overweegt of
een grootprojectstatus daar nog bij past. Dat is een vraag die uw Kamer
uiteraard moet beantwoorden, maar gelet op de verantwoordelijkheidsverdeling zou ik me kunnen voorstellen dat u ook in uw overweging
betrekt of u al dan niet door wilt gaan met de status van groot project. Ik
ben dan ook blij met het verzoek van de Kamer voor het opstellen van een
eindrapportage. Daarmee kunnen we mogelijk de beëindiging van de
status van groot project in gang zetten.
De heer Ziengs heeft mij nog een aantal concrete vragen gesteld,
waarschijnlijk om hem te helpen bij zijn overweging of hij hier nog nodig
is. Ik zal hem altijd blijven uitnodigen om deel te blijven nemen aan deze
debatten, want volgens mij heeft hij hier ook veel kennis over opgedaan.
Hij heeft mij twee vragen gesteld. De eerste vraag is hoe ik me ervan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

6

verzeker dat de provincies gebruikmaken van eenduidige definities. Die
discussie hebben we al langer gevoerd. De Kamer wil graag weten hoe ze
de ontwikkeling van Natuurnetwerk Nederland kan controleren. Dan is het
uiteraard wel zo inzichtelijk als je daar één definitie van hebt. Dat is iets
waar we alert op moeten zijn. Dat ben ik met de heer Ziengs eens. We
moeten dat inderdaad goed doen in de jaarlijkse gezamenlijke Voortgangsrapportage Natuur, die ik samen met de provincies opstel en naar
uw Kamer stuur, want dat is voor u de enige manier om te kunnen zien of
het er echt goed voor staat. Ik zal de eenduidige definities van kwaliteit
blijven bewaken. Die zijn ook van belang voor de rol van de Kamer om dat
te kunnen controleren. Ik zal daar alert op zijn en me daarvoor inzetten. De
Kamer kan dat via die voortgangsrapportage zien.
Daarmee kom ik ook een beetje op de tweede vraag van de rapporteur:
hoe ga ik de Kamer op de hoogte houden van de voortgang van Natuurnetwerk Nederland? Dat doe ik dus via de jaarlijkse gezamenlijke
voortgangsrapportage van het Rijk en de provincies. De rapportage over
2017 staat vandaag op de agenda. Daarin kunt u zien hoe dat zich
ontwikkelt.
De heer Ziengs vroeg ook of ik de Kamer ervan kan verzekeren dat we de
doelen voor 2027 gaan halen. Dat is natuurlijk de hele portee van wat we
aan het doen zijn. Om die reden werk ik intensief samen met de
provincies. De provincies hebben een rol en worden, zoals u allen weet,
gecontroleerd via hun eigen Statenleden. Maar ik heb ook een verantwoordelijkheid, namelijk om ervoor te zorgen dat de afspraken die we
hebben gemaakt, ook nagekomen worden. Wij voelen die gezamenlijke
verantwoordelijkheid. Af en toe moet er een goed gesprek plaatsvinden
om te zorgen dat we op koers blijven. Maar ik heb geen enkele intentie om
een vertraging of wat dan ook te gaan realiseren. De doelen die we
moeten gaan halen, zijn helder. Daar zal ik me voor blijven inzetten, ook in
overleg met de provincies.
Dit gezegd hebbende hoop ik dat uw Kamer binnenkort op grond van de
eindrapportage, en mogelijk ook op grond van het overleg van vandaag,
kan besluiten tot beëindiging van de projectstatus van de ecologische
hoofdstructuur, maar het is uiteraard aan uw Kamer of zij daartoe wil
overgaan. We gaan een nieuwe fase in. Ik heb er vertrouwen in dat we ook
op deze nieuwe manier de informatievoorziening over de realisatie van
Natuurnetwerk Nederland kunnen blijven waarborgen. Daar mag en zal
uw Kamer – want zo ken ik u – mij altijd over blijven bevragen en dat is
ook goed.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Ziengs.
De heer Ziengs (VVD):
Voorzitter. Dank voor de beantwoording van de Minister. Zoals ik al
aangaf: het was inderdaad even trekken en duwen om de informatie
boven tafel te krijgen. Maar we zien bij deze Minister dat die informatie
alsnog vrij snel op tafel kwam. Daarvoor mijn dank, ook namens de
commissie.
Het puntje dat nog onduidelijk blijft, is inderdaad of we doelstelling van
2027 gaan halen. In de vierde voortgangsrapportage staat dat het doel van
2027 vermoedelijk haalbaar blijft, maar dat de snelheid waarmee nieuwe
natuur wordt gerealiseerd afneemt. Dat staat in schril contrast met
hetgeen de Minister net aangaf. Haar ambities worden daarmee in feite
niet onderschreven, dus daar wil ik graag nog even een nadere toelichting
op van de Minister.
Wat betreft de overige vragen die ik gesteld heb: de jaarlijkse gezamenlijke voortgangsrapportages zullen ertoe bijdragen dat de definities goed

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

7

vergelijkbaar zijn. Dat lijkt mij in ieder geval, maar dat kan de Minister
waarschijnlijk nog bevestigen.
Tot zover, voorzitter.
Minister Schouten:
Dat laatste kan ik inderdaad bevestigen. Dan uw eerdere vraag over de
zorgen die bij de Kamer leven over de ontwikkeling van het Natuurnetwerk Nederland. Die zorgen leven niet alleen bij de Kamer, denk ik, maar
ook, zo heb ik gelezen, bij organisaties die aandacht hebben gevraagd
voor deze situatie. In het Natuurpact hebben we met de provincies
afgesproken dat ze in de periode tot 2027 80.000 hectare extra natuur
realiseren. Dat is de zogenaamde ontwikkelopgave. In de periode
2011–2017 hebben ze een kleine 36.000 hectare ingericht. Dat is bijna de
helft dus. Dan resteert er voor de periode 2018–2027 nog ruim 44.000
hectare. Daarom hebben we in onze gezamenlijke voortgangsrapportage
aangegeven dat de provincies op schema liggen. De heer Ziengs
concludeerde ook dat voor het eerste deel echt wel stappen zijn gezet.
Maar ik heb natuurlijk ook goede notie genomen van de kritische signalen
van Natuurmonumenten, de ANWB en andere. En het klopt, het tempo
van het verwerven en inrichten ligt op dit moment lager dan een aantal
jaren geleden, maar dit soort processen zijn ook niet altijd lineair. Dat gaat
vaak met pieken en dalen, omdat bijvoorbeeld veel plannen nog in
voorbereiding zijn. Dan duurt het eventjes voordat die tot aankoop en
realisatie leiden. Maar het moet wel gebeuren. Ik heb gevraagd aan de
provincies hoe zij daartegen aankijken. Zij geven zelf aan dat zij vanaf
2020 weer een versnelling verwachten, juist omdat die plannen dan
gerealiseerd zijn. Dan kan de realisatie ook daadwerkelijk in de praktijk
plaatsvinden.
Het is overigens een misverstand dat alle 80.000 hectares moeten worden
verworven. Soms waren de gronden al aangekocht, maar nog niet
ingericht. Soms had grond ook een andere bestemming en wordt er
bijvoorbeeld een kwalitatieve verplichting op gevestigd. Eind 2017 was er
ruim 17.000 hectare verworven en bijna 36.000 hectare ingericht. Ik
overleg, en ik blijf ook overleggen, met de provincies over de voortgang
van het Natuurnetwerk Nederland. Daarbij spreken we uiteraard ook over
het realisatietempo en de eventuele problemen die zich voordoen, want
we moeten alert blijven op het tempo waarin we dit gaan ontwikkelen. Dat
doe ik in nauw overleg met de provincies.
De voorzitter:
Heel hartelijk dank. Dan wil ik graag de heer Ziengs bedanken voor zijn
inzet als rapporteur. Ik wens hem nog een fijne avond. We spreken elkaar
weer op een nader moment, wanneer de commissie zich gaat beraden
over het vervolg. Hartelijk dank.
Dan gaan we nu gewoon door met het normale debat. Ik wil maximaal
twee interrupties. Ik geef graag als eerste het woord aan de heer Geurts
van het CDA.
De heer Geurts (CDA):
Dank, voorzitter. Zie dan maar eens over zo’n spreker als de heer Ziengs
heen te komen. Maar ik ga een poging wagen.
Voorzitter. Ik wil beginnen met alle vrijwilligers en hun organisaties te
bedanken voor de enorme inzet bij het opruimen van de rommel die
aanspoelde na de meer dan 300 overboord geslagen containers. Zo zie je
de grote bijdrage van de krachtige vrijwilligerscultuur en -structuur van
ons land. Het CDA – dat is mijn vraag aan de Minister – is wel benieuwd
hoe het staat met het programma De kracht van de groene vrijwilliger. Is
de Minister bereid om ook in de toekomst dit landelijke netwerk te blijven
ondersteunen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

8

Voorzitter. Het gaat steeds beter met de natuur in Nederland. Daaraan
leveren vrijwilligers, natuurorganisaties en boeren een belangrijke
bijdrage. Het CDA is voor een duurzaam faunabeheer, voor duurzaam
oogsten uit de natuur en voor een beloning van boeren bij het
landschaps- en natuurbeheer. Landbouw en natuurbeheer zijn geen
tegenstellingen. In samenwerking met een betrokken omgeving kunnen
we de natuur in Nederland koesteren en laten bloeien.
Voorzitter. In Nederland zijn heel veel vrijwilligers in hun vrije tijd bezig
met weidevogelbeheer. Daar ben ik heel blij mee. Ik wil degenen die
tellen, nesten markeren en meedenken over hoe het beter kan, complimenteren met hun inzet. Er loopt een indrukwekkend aantal initiatieven en
pilots. Het is terecht dat de Minister ons erop wijst dat het een lange adem
vergt om de aantallen weidevogels niet verder te laten dalen, maar te
laten toenemen. Het is volgens mij geen knop waaraan je kunt draaien.
2017 was een goed jaar voor de weidevogel, maar 2018, met een koud
voorjaar en een uitzonderlijk warme zomer, was dat waarschijnlijk niet.
Wat kan er nog ondernomen worden om de weide- en akkervogelpopulatie te bevorderen, buiten geduld en doorzetten, zo vraag ik de Minister.
Wij denken daarbij aan twee zaken. Voor de meeste weidevogels is het
belangrijk dat er aaneengesloten rustige gebieden zijn. Daarvoor is het
nodig dat in het bestemmingsplan rekening wordt gehouden met
weidevogelgebieden. Sommige weidevogels nestelen namelijk niet dicht
bij mensen. Is dat voldoende het geval, zo vraag ik de Minister. Hoe is de
samenwerking op dit gebied tussen gemeenten en provincies? Daarnaast
is het voor ons belangrijk dat alle boeren in een gebied meedoen. Is het
mogelijk om weidevogelbeheer zo aantrekkelijk te maken voor boeren dat
iedereen wil meedoen? Ook dat vraag ik aan de Minister.
Ik hoor ook weleens dat gebieden die bestemd zijn voor weidevogels en
beheerd worden door natuurorganisaties, niet beheerd worden, zodat
weidevogels er niet willen zitten. Ik hoor dat moerasgras daar oprukt en
dat geen weidevogel meer zijn snavel laat zien. Heeft de Minister dit
probleem in beeld, vraag ik me af. Zo ja, hoe wordt het beheer gecontroleerd door de provincie? Hoe wordt er aangesloten bij de weidevogelbeheerplannen? Aangezien er veel middelen en tijd geïnvesteerd worden in
weidevogelbeheer, moeten de natuurbeheerorganisaties en provincies in
meerdere opzichten hun beleid hierop aansluiten.
Dan nog even over predatie. De predatiedruk op weidevogels is hoog, met
name van vossen en kraaien. Voor het jagen op kraaien zou het veel
helpen als het gebruik van een kraaienvangkooi wordt toegestaan op de
landelijke vrijstellingslijst. Dit is nodig voor goed natuurbeheer. Is de
Minister hiertoe bereid?
De voorzitter:
Moment. Over de kraaien heeft mevrouw Bromet een vraag, schat ik zo in.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik vind het een mooi pleidooi van het CDA voor de weidevogels. GroenLinks vindt de weidevogels ook heel erg belangrijk. Ik kan me voorstellen
dat predatie een probleem is. Sterker nog, ik woon zelf in zo’n weidevogelgebied en ik heb daar een vos zien lopen, die ook al mijn kippen heeft
opgegeten. Die zit dus klaar om ook de grutto’s die straks aan komen
vliegen, te verorberen. Vindt het CDA dat dat het eerste is wat je zou
moeten doen, of is het CDA het met mij eens dat je eerst alle omstandigheden in een gebied moet optimaliseren, zodat de weidevogels het daar
echt lekker naar hun zin hebben, en dan pas, in laatste instantie, over
moet gaan tot jacht op andere dieren?
De heer Geurts (CDA):
Ik denk dat het en-en is, maar GroenLinks en haar inzet kennende, is het
dan wel zo dat boeren het leven onmogelijk gemaakt wordt. Dat zoeken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

9

wij als CDA dus niet; wij zoeken daar het evenwicht in. Als we elkaar
daarin kunnen versterken, zou ik daar zeker een bijdrage aan willen
leveren.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Geurts (CDA):
Dan kom ik bij de voortdurende verspreiding van de Afrikaanse
varkenspest en de maatregelen die nodig zijn om ons voor te bereiden op
een mogelijke uitbraak. Een onderdeel hiervan is het beheren van de
wildezwijnenpopulatie. Daarbij heb ik de volgende vraag aan de Minister:
wat is de stand van zaken met betrekking tot het aangekondigde afschot
van de wilde zwijnen?
Voorzitter. Dan de wolf. De wolf heeft zich definitief gevestigd in
Nederland, als ik de verhalen mag geloven. Om dat in goede banen te
leiden, is er een wolvenplan. Volgens ons is er echter meer nodig. Er zou
een maatschappelijk debat moeten komen over wat wel en niet kan en
ook over hoe de natuur niet verstoord wordt. Het debat moet er ook over
gaan dat de wolf in sommige gebieden niet past en dat hij daar geweerd,
gevangen en misschien zelfs geschoten moet kunnen worden. Hoe kijkt de
Minister hiernaar? Is zij bereid het debat te starten over het omgaan met
natuur en de wolf? Is zij bereid om er in Europees verband voor te pleiten
dat het mogelijk wordt om de wolf ook te beheren?
Voorzitter. In de vierde voortgangsrapportage Natuur staat dat de horizon
richting 2027 is dat...
De voorzitter:
Excuus, de heer Wassenberg heeft nog een vraag. Gaat uw gang.
De heer Wassenberg (PvdD):
Ja, even over de wolf. Is het CDA het met mij eens dat je een discussie
over de wolf zou moeten beginnen met feiten en niet met bijvoorbeeld
allerlei nepnieuws, zoals een partijgenoot van de heer Geurts doet door te
zeggen dat er roedels van 40 tot 50 woeste, verscheurende wolven in
Nederland zijn, terwijl het er 1 is? Is de heer Geurts het met me eens dat je
de discussie moet voeren op basis van feiten en niet op basis van
sprookjes?
De heer Geurts (CDA):
Ik vind het een hele mooie opmerking van de Partij voor de Dieren om niet
op basis van sprookjes maar op basis van feiten te praten. Ik zal die
onthouden, maar dat even terzijde. Ik denk dat het verstandig is om feiten
en fictie te scheiden op dit dossier. Ik ben van mening – daarmee zal ik
absoluut weer iemand tegen z’n schenen schoppen – dat we geen
wolvenexperts hebben in Nederland. Ik denk dat het maatschappelijk
debat gevoerd moet worden en dat het op basis van feiten gevoerd moet
worden. Maar mijn punt is dat er ook echt beheer moet gaan plaatsvinden. Dat is waarschijnlijk tegen het zere been van de Partij voor de
Dieren, maar er zijn gewoon plekken in Nederland waar ik persoonlijk
geen wolf wil zien of hebben. Want dan gaat de natuur die op dat punt in
evenwicht gebracht is, althans, voor zover dat menselijk gesproken kan,
ten onder.
De heer Wassenberg (PvdD):
Uit de feiten zoals ik die gelezen heb, blijkt dat ongeveer 1% van het menu
van de wolf in Nederland bestaat uit landbouwdieren. Ik denk dat het
goed is dat boeren hun landbouwdieren beschermen. Is de heer Geurts
het met me eens dat je ook moet kijken of je de dieren kunt beschermen,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

10

bijvoorbeeld met omheiningen of door dieren ’s nachts binnen te zetten,
en dat je niet per se de wolf af hoeft te schieten?
De heer Geurts (CDA):
Ik denk dat deze discussie met name in de provincies gevoerd moet
worden, want die gaan over het bieden van mogelijkheden van
afscherming et cetera. Ik denk dat dat de mooiste plek is om dat te doen.
Nou, we hebben binnenkort provinciale verkiezingen, dus wat let u om dat
met uw partij te doen? Maar als u mijn persoonlijke mening vraagt, zeg ik
dat het niet mee zal vallen om alle schaapkuddes in Nederland – een
aantal daarvan gaat ook over de grenzen van natuurterreinen heen – te
beschermen met kralen, draden of hoe je het ook wilt noemen eromheen.
Ze leggen aardige afstanden af op een dag en zeker in een week.
Misschien is het een oplossing voor de werkloosheid als die afschermingen worden meeverplaatst, maar ik denk niet dat dat de oplossing is
en ik hoop ook niet dat de Partij voor de Dieren die oplossing zoekt.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog. O, sorry, de heer Moorlag heeft nog een vraag.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik worstel ook wel een beetje met die wolven, hoor. Je vindt een doodgebeten schaap geen aangenaam gezicht, maar goed, een doodgebeten hert
is ook geen aangenaam gezicht. Tezelfdertijd hebben we de wetenschap
dat die wolf niet voor een biefstukje naar de slager kan. Vindt de heer
Geurts dat er überhaupt wel plek is voor wolven in Nederland? Vindt hij
überhaupt ook dat er plek is voor honden in Nederland? Want er zijn nogal
wat honden die schapen doodbijten.
De heer Geurts (CDA):
Ik had al verwacht, zeker van de partij waar de kleur van Roodkapje bij
voorkomt, dat er wel iets zou gaan gebeuren. Daarom denk ik dat het
verstandig is dat wij in de samenleving die discussie, dat maatschappelijke debat, gaan voeren, want nu laten we het ons gewoon gebeuren.
Zoals u weet, woon ik dicht tegen de Hoge Veluwe aan en ik zie daar
moeflons rondlopen. Ik moet er echt niet aan denken dat daar in dat park
een wolf gaat rondlopen. Dan is het gewoon gebeurd met de moeflons,
terwijl die daar juist zijn gekomen – in Duitsland zijn er geen moeflons
meer aanwezig, in Nederland gelukkig wel – voor het beheer van het park,
om dat af te grazen. Dat is een plek waar ik geen wolf zou willen hebben.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik krijg geen antwoord op mijn vraag. Is er, naar het oordeel van de heer
Geurts, überhaupt wel plaats voor wolven in Nederland? Kan hij ook
verdragen dat er in de natuur gewoon beesten rondlopen die andere
dieren, ook al zijn het moeflons, opvreten?
De heer Geurts (CDA):
We leven in een land dat zo’n beetje compleet is aangeharkt, waar wij als
mensen de natuur beheren; althans, we denken dat we dat kunnen. Ik heb
net een plek genoemd waar ik absoluut geen wolf zou willen hebben. Feit
is – althans, als ik de mensen mag geloven – dat er een wolf in de buurt
van Harskamp verblijft. Die is er. We moeten wel goed nadenken over de
vraag waar we dan nog meer wolven in Nederland zouden willen hebben,
want ik denk dat je er echt niet zo veel kunt plaatsen. Dat gaat gewoon een
probleem opleveren. We moeten eerlijk zijn: er zijn ook hybride wolven.
Die zijn gevaarlijk en zouden afgeschoten moeten worden, want volgens
mij kunnen wij het in onze samenleving niet hebben als ze onnatuurlijk
gedrag vertonen. Laten we eerlijk zijn: onze voorouders hebben de wolf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

11

Nederland wel uitgedreven. Daar hebben ze toch een idee bij gehad. Onze
voorouders waren toch niet zo slecht op dat punt.
De voorzitter:
De heer Geurts gaat verder met zijn... O, sorry, ik was er al bang voor. De
heer Futselaar heeft een vraag.
De heer Futselaar (SP):
Ikzelf zou niet aan elke daad van onze voorouders hechten, maar dat
terzijde. De heer Geurts zegt een aantal keren dat er een maatschappelijk
debat zou moeten plaatsvinden. Hij zegt ook dat er in Nederland geen
wolvenexperts zijn. Ik voor mij zie daar een potentieel probleem. Ik zou
hem willen vragen: is dit niet de logische plek om het debat te voeren? U
zit in de commissie voor Landbouw, Natuur en Visserij en we hebben nu
een algemeen overleg Natuur. Ik zou zeggen: als u iets vindt, wat let u dan
om daar een voorstel voor in te dienen? Daar is dit toch de uitgelezen plek
voor?
De heer Geurts (CDA):
Ik denk dat de heer Geurts al wel een voorstel aan het doen is. Ik kijk naar
de linkerkant. Ik denk dat daar geen enkele wolvenexpert zit. Mogelijk is
de Minister ondertussen een wolvenexpert geworden. Ja, ik moet haar
niet onderschatten. We gaan dat meemaken in de beantwoording. Ik denk
dat het verstandig is om ook expertise uit het buitenland te halen, want
daar zitten wel wolvenexperts. Dan kunnen we op basis van feiten, waar
de Partij voor de Dieren om vroeg, dat debat aangaan en tot een eindconclusie komen. Ik ga vanmiddag gewoon de discussie aan om te zien of er
in de Kamer überhaupt een meerderheid te vinden is voor het maatschappelijk debat over hoe om te gaan met de wolf in Nederland.
De heer Futselaar (SP):
De Kamer beslist niet over een maatschappelijk debat; de Kamer beslist
over een Kamerdebat. Als de heer Geurts dat voorstelt, dan steun ik hem
en dan stel ik voor dat we dat debat met elkaar gaan voeren, maar wij
kunnen niet besluiten dat de maatschappij hier nu over gaat praten. Was
dat maar zo, want dan heb ik nog wel een paar onderwerpen waarvan ik
graag wil dat de maatschappij erover zou praten.
De heer Geurts (CDA):
Ik merk dat er heel veel steun is voor een maatschappelijk debat. Laten we
dan kijken in welke vorm we dat gaan doen. Ik heb nu in ieder geval de
vraag bij de Minister neergelegd. Mogelijk kan de Minister of het kabinet
wel zo’n maatschappelijk debat opstarten, faciliteren et cetera.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog. Dit laat ik terugkomen via de commissievergadering, zo stel ik vast, en ik zal daar speciaal een rode jurk voor
aantrekken. Rondt u af, graag.
De heer Geurts (CDA):
Laat ik geen grapjes maken, want dan krijg ik ruzie met de voorzitter. Dat
ga ik niet doen.
Voorzitter. Ik was bezig met de vierde voortgangsrapportage Natuur en de
horizon richting 2027. Er zal minimaal 80.000 hectare extra natuur worden
gerealiseerd. Ik maak me daarbij wel zorgen over de gevolgen die dit heeft
voor onze land- en tuinbouw. Hoe wordt voorkomen dat dit ten koste gaat
van kostbare landbouwgrond? Dat vroeg ik me af en ik leg die vraag maar
eens bij de Minister neer. Want door de afname van landbouwgrond
veroorzaakt de overheid ook een intensivering van de landbouw. Hoe kijkt
de Minister daartegen aan? Wat is haar visie?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

12

Voorzitter. Het areaal natuur is tussen 2011 en eind 2016 toegenomen met
33.739 hectare. In de Monitor Brede Welvaart leek het erop dat het
oppervlak beschermde natuur was afgenomen en op de website van het
CBS wordt nog steeds gesproken over een neerwaartse trend van het
oppervlak aan beschermde natuurgebieden. In de praktijk bleek dit niet
het geval; het was een definitiekwestie. Maar het blijft wel op hun website
staan en niemand zoekt de uitleg van de Minister daarbij op. Zo worden
we op het verkeerde been gezet. Kan de Minister hierover in gesprek gaan
met het CBS en zorgen dat de website van het CBS op dat punt wordt
aangepast?
De voorzitter:
U moet afronden.
De heer Geurts (CDA):
Voorzitter. Ik dacht dat ik nog 30 seconden had; uw klok loopt sneller. Even
kijken welke punten ik er nu dan nog bij wil halen.
Voorzitter. Bij de begrotingsbehandeling 2017 sprak ik over het behoud
van oude ambachten. De Minister heeft mijn inbreng serieus genomen en
heeft in gesprekken met de provincies aandacht gevraagd voor het
behoud van oude ambachten. Ik ben benieuwd hoe het staat met de
versterking van oude ambachten door middel van fiscale maatregelen. De
Minister zou daarover – dit is mijn laatste zin, voorzitter – in gesprek gaan
met de Belastingdienst.
Ook ben ik benieuwd of Overijssel, net als Friesland, al een decentraal
aalbeheer heeft aangevraagd en zo ja, of dat inmiddels is gehonoreerd
door de Europese Unie.
De voorzitter:
Hartelijk dank. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Futselaar van
de SP.
De heer Futselaar (SP):
Dank u, voorzitter. Ik heb drie punten. Het eerste punt wil ik maken aan de
hand van dit object: dit is een zogenaamd GODAFTON theelichtje, dat
voor een paar euro te verkrijgen is bij een grote Zweedse keten die zich
specialiseert in goedkope meubels en belastingontwijking. Ik heb deze
meegenomen omdat ik er in het kerstreces ongeveer twintig heb
opgeplukt uit de Groninger kwelders, samen met ongeveer vijf vuilniszakken aan andere plasticellende, overigens een paar uur voordat dit werd
verboden door de veiligheidsregio. Dat was volkomen terecht, want het
was niet helemaal verstandig om dat te doen. Maar toen ik daar wegging,
lagen er nog honderden, zo niet duizenden van deze dingen, alsmede
kinderschoenen, plastic pompjes en ironisch genoeg ook schoonmaakdoekjes. En vooral oneindig veel kleine stukjes plastic en piepschuim.
Ondanks het fantastische werk van vrijwilligers, natuurorganisaties,
boeren en vissers om de schade te beperken en op te ruimen, ondanks al
die inspanning is er een ecologische ramp gaande.
Er komt nog een apart debat over de ramp met containers die hiertoe
heeft geleid, maar ik ben vandaag niet geïnteresseerd in de vraag wiens
schuld het is of wie het gaat betalen, ik wil graag weten welke stappen de
Minister heeft gezet en gaat zetten om de ecologische schade te beperken,
en dan specifiek in onze moeilijk bereikbare kwelders. Want die stranden
kun je nog wel schoon krijgen – in het ergste geval vervang je het zand –
maar in die kwelders, met die dikke modder, waar ik in heb gestaan en die
toen boven mijn knieën uit kwam, krijg je het er gewoon niet uit. Dat is
een serieus probleem. Ik wil ook graag weten of de Minister als Minister
van natuur en als waddenminister zichzelf hier als hoofdverantwoordelijke
ziet. Of legt ze dit bij de provincies of misschien zelfs de gemeenten? Tot
slot op dit punt: als het gaat om snel en adequaat handelen bij rampen in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

13

Noord-Nederland is de reputatie van Den Haag om mij eufemistisch uit te
drukken niet fantastisch. Dit is een mogelijkheid om dat beeld enigszins bij
te stellen. Daartoe wil ik graag oproepen.
Dan Natuurnetwerk Nederland. In een week waarin er opnieuw zeer
verontrustende berichten over drastisch afnemende insectenaantallen
verschijnen, wordt des te meer benadrukt hoe belangrijk het is om te
investeren in natuur. Maar de signalen lijken zo dat zelfs het verkleinde
Natuurnetwerk niet gehaald gaat worden binnen de termijn. Mijn eerste
verzoek is administratief. We hebben een vierde rapportage ontvangen,
waarvoor dank, en in een handige bijlage wordt per provincie aangestipt
hoeveel verworven is, hoeveel ingericht en hoeveel beheerd. Maar daarbij
mist de opgave per provincie. Het lijkt mij toch wel handig om te zien
hoever provincies nou eigenlijk zijn met hun eigen opgave. Het zou fijn
zijn als dat in een volgend overzicht gewoon wordt opgenomen, zodat we
het niet hoeven na te zoeken.
Dat is relevant, want er is verschil tussen provincies. Dat zien we gewoon
in de praktijk. Dat brengt mij eigenlijk tot de vraag welke rol de Minister
hier nou zelf nog ziet bij die bestuursafspraak. Daar heeft zij iets over
gezegd. Het is nu gedecentraliseerd en het idee was dat het sneller zou
moeten kunnen plaatsvinden door de decentralisatie. Het tegendeel lijkt
het geval, althans de snelheid lijkt niet gehaald te worden. Wij zien
verschillende ambitieniveaus bij verschillende provincies. Gaat de
Minister nou zeggen: het is gedecentraliseerd, dus het is aan de
provincies? Of krijgt een provincie die achterloopt – laten we zeggen:
Limburg – een telefoontje van de Minister met de vraag wat er gebeurt. Of
komt er een formele brief? Of zijn er een paar stappen die de Minister kan
nemen? Hoe gaat dit gebeuren? Of gaan wij wachten tot vlak voor de
deadline om dan te constateren: helaas, het wordt niet gehaald. En is het
niet verstandig, juist ook in het kader van de naderende Statenverkiezingen, om daar nu duidelijke uitspraken over te doen, zodat partijen in
campagne weten waar ze aan toe zijn, zodat nieuwe formerende colleges
weten waar ze aan toe zijn en hoeveel ruimte ze hebben in de keuzes die
ze kunnen maken bij het aanleggen van Natuurnetwerk Nederland, als
coalitieakkoordensluiter?
Laatste punt: de nationale parken. Dat zijn, durf ik te zeggen, de ecologische stiefkinderen van de Nederlandse politiek. Wat onze topstukken
zouden kunnen en moeten zijn, niet alleen op het gebied van biodiversiteit, maar ook op het gebied van toerisme, leiden een onzeker en in
sommige gevallen marginaal bestaan. Ik zou de Minister, maar ook de
coalitiepartijen willen vragen of er echt geen ruimte is om verder te gaan
dan die kleurloze ambitieloze zin uit het regeerakkoord: «Het beleid ten
aanzien van nationale parken wordt voortgezet.» Dat betekent in de
praktijk vooral weinig beleid en weinig geld. Ik vind echt dat die nationale
parken beter verdienen. Hier liggen kansen die wij niet moeten laten
liggen. Daar laat ik het bij.
De voorzitter:
Heel hartelijk dank. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Moorlag
van de Partij van de Arbeid.
De heer Moorlag (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Wij begonnen deze commissievergadering met een
evaluatie, met een rapportage over de ecologische hoofdstructuur of het
nationaal Natuurnetwerk, maar wij moeten ons daarbij ook realiseren
waarvoor dat concept in de jaren negentig was uitgedacht en aan snee is
gebracht. Dat was om de natuurkwaliteit te verbeteren. Dan is de vraag:
heeft dat wel voldoende gebracht? Je ziet dat de natuurkwaliteit op een
aantal punten gewoon sterk terugloopt. Het kan daarbij gaan om
weidevogels, om insecten en om andere vormen van biodiversiteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

14

De PvdA-fractie maakt zich zorgen over twee punten. Het eerste punt is
het tempo van de realisatie. Er wordt wel gezegd dat 2027 haalbaar zou
zijn, maar als wij het tempo dat is betracht van 2011 tot 2019 gaan
extrapoleren, dan komen we eerder in het jaar 2049 uit. In een recente
publicatie werd daar ook over gerept. Ik hoor graag een reactie van de
Minister daarop. Hoe denkt zij dat te gaan versnellen en hoe denkt zij te
waarborgen dat het Natuurnetwerk wel degelijk in 2029 is gerealiseerd?
Het tweede punt betreft de vraag of er niet een nieuw concept moet
komen. Begin jaren negentig is de ecologische hoofdstructuur uitgedacht.
Als wij de kwaliteit van de natuur werkelijk willen verbeteren, moeten we
dan niet gaan nadenken over de vraag of wij niet een actiever grondbeleid
zouden moeten voeren door grote gebieden in Nederland te reserveren
voor bijvoorbeeld natte natuur, extensieve en inclusieve landbouw? Ik
noem bijvoorbeeld de veenweidegebieden, waarover mevrouw Bromet
samen met de heer De Groot een initiatiefnota indient. Zouden we
dergelijke concepten niet kunnen aangrijpen om zo’n actief grondbeleid te
voeren? Mijn vraag aan de Minister is of zij dat mee wil nemen in haar
reactie op de initiatiefnota van mevrouw Bromet en de heer De Groot. Het
liefst hoor ik daar nu al een bespiegeling op. Het zou goed zijn als er een
robuuste uitbreiding en opvolging komt van de ecologische hoofdstructuur.
De voorzitter:
Mevrouw Bromet heeft een vraag aan u.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Het is leuk dat de heer Moorlag verwijst naar de nota die ik amper een uur
geleden heb aangeboden aan de Minister. Ik denk dat wij daar zeker ook
nog over te spreken komen in een notaoverleg dat hopelijk nog over deze
voorstellen zal worden gehouden. Mijn vraag gaat over het nationaal
Natuurnetwerk of de ecologische hoofdstructuur. Want we zijn er nog niet
klaar mee. Ik ben het eens met het pleidooi van de heer Moorlag om ook
te zoeken naar aanvullende maatregelen, maar zou het niet zonde zijn om
niet eerst even af te maken waar we al zo veel jaren geleden aan
begonnen zijn?
De heer Moorlag (PvdA):
Maar mijn pleidooi was er zeker niet op gericht om de aanleg van het
Natuurnetwerk stop te zetten. Integendeel, dat moet gewoon vol gas
worden doorgezet. Je moet alleen vaststellen dat het niet het antwoord is
op het natuurprobleem, op de achteruitgang van de natuur zoals we die in
Nederland kennen. Het is dus niet een pleidooi om te gaan vertragen of
om iets niet te doen; het is een pleidooi om juist iets extra’s te gaan doen
en ook iets anders te gaan doen dan al die versnipperde maatregelen. We
kennen de tijd waarin elk gruttonest afzonderlijk werd gesubsidieerd,
maar dat blijkt ook niet te werken. Moet er niet een robuuste aanvulling
op het Natuurnetwerk komen? Dat is mijn kernvraag.
De voorzitter:
Dat is volgens mij voldoende. Ik weet niet of «vol gas» wel verstandig is
als het gaat over natuur, maar u mag nu in ieder geval vol gas door met
uw betoog.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik ben benieuwd naar de inzet van de Minister ten aanzien van de
Nationale Omgevingsvisie, want daarin wordt het ruimtelijk beleid voor
de komende jaren vastgelegd. Hoe krijgt natuur daarin een plek? Welke
maatregelen streeft de Minister na in de Nationale Omgevingsvisie om de
natuurkwaliteit te verbeteren?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

15

Voorzitter. Ik wil nog een ander punt maken. De heer Futselaar heeft al
aardig wat gras in de nationale landschappen voor mijn voeten weggemaaid, maar ik herinner me dat ook de heer De Groot en de ChristenUnie
daar in het verleden een lans voor hebben gebroken. Ik meen dat het ook
in het najaar van 2017 bij de behandeling van de begroting voor 2018 aan
de orde geweest. Toen is er door de Kamer op aangedrongen om tot een
doorbraak te komen, maar we krijgen nog steeds signalen dat het niet
goed geregeld is. De provincies hebben een brief gestuurd. De organisaties die erbij betrokken zijn, zeggen ook: zet nu een aantal stappen. Naar
mijn overtuiging mag een land als Nederland een voorbeeld nemen aan
een land als Amerika, waar nationale parken en nationale landschappen
echt een hoog aanzien hebben en waar veel overheidsmiddelen, ook
federale overheidsmiddelen, in worden gestoken. Mijn vraag is of de
Minister dat dossier nou eindelijk eens wil vlot trekken en wil komen tot
een arrangement met de provincies en de organisaties die zich erom
bekommeren.
Voorzitter. De heer Geurts maakte al een punt van de vrijwilligers. Ik wil
me daar graag bij aansluiten. Vrijwilligers in het groene domein,
waaronder mijn rechterbuurman, verdienen alle steun. Wat is de Minister
van plan om daar structureel aan ondersteuning tegenaan te zetten?
Een andere punt is de Noordzee. Het ziet ernaar uit dat de pulsvisserij
wordt verboden. Dat betekent dat er vermoedelijk weer meer vissers met
traditionele technieken gaan vissen. Dat is schadelijk voor de natuurkwaliteit. Rechtvaardigt dat naar het oordeel van de Minister een extra
inspanning om de natuurkwaliteit op de Noordzee te verbeteren? Ook
vanuit het veld, onder meer door de Stichting De Noordzee, wordt gepleit
voor aanvullende maatregelen. Wil de Minister daar welwillend op
ingaan, is mijn vraag.
Voorzitter. Ik kom ten slotte bij de wolven. De heer Geurts stelde dat er
weinig expertise is. Er zijn inmiddels zo veel wolvenprotocollen
geschreven dat je mag veronderstellen dat daar enige expertise aan ten
grondslag heeft gelegen. We moeten de schade die wolven in Nederland
aanrichten, ook wel een beetje in verhouding zien. Mijn vraag aan de
Minister is: hoeveel landbouwdieren worden er doodgebeten door
honden en hoe verhoudt dat zich ten opzichte van de aantallen die door
wolven worden doodgebeten? Het voorstel van de heer Geurts om een
maatschappelijk debat te entameren, lijkt me goed. Een eerste stap die we
daarin zouden kunnen zetten, is het organiseren van een rondetafelgesprek in de Kamer. Ik zou graag met de heer Geurts in de eerstvolgende
procedurevergadering een initiatief in die richting nemen.
De voorzitter:
Daarmee rondt u af.
De heer Moorlag (PvdA):
Daarmee ben ik klaar met mijn bijdrage, voorzitter.
De voorzitter:
Hartstikke goed. Dat voelde ik zomaar aan. Ik geef graag het woord aan
mevrouw Bromet van GroenLinks.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Ik zit nu iets meer dan een half jaar in de Kamer, en
tot nu toe hebben we het in deze commissie vooral gehad over de L van
LNV. Ik ben blij dat we vandaag over de N van LNV praten, want natuur
verdient minstens evenveel aandacht.
Ik wil even beginnen met Caribisch Nederland. We hebben het uiteraard
veel over de natuur zoals we die hier dichtbij huis kennen, maar ook de
Caribische natuur valt onder de verantwoordelijkheid van de Minister. Ik
heb hier tijdens de begrotingsbehandeling al aandacht voor gevraagd. Ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

16

heb nog enkele vragen aan haar. Waarom laat het nieuwe natuurbeleidsplan zo lang op zich wachten terwijl de zorgen zo groot zijn? De
natuurwetgeving op de eilanden ligt hierdoor momenteel ver onder de
internationale standaarden. Wetenschappelijk onderzoek naar de staat van
het koraal laat een dramatische daling van de koraalbedekking zien. Hoe
kwalificeert de Minister de huidige staat van koraalriffen op de eilanden?
Welke maatregelen gaat de Minister nemen om de monitoring van de
natuur op de eilanden te verbeteren, om zo effectief beleid te kunnen
formuleren? Wil de Minister samen met haar collega’s van de andere
ministeries werken aan het opstellen van een speciaal en integraal
koraalactieplan om de overgebleven koraalriffen te redden?
Voorzitter. Zondag verscheen opnieuw een onderzoek waaruit blijkt dat
het zeer slecht gaat met de insecten in de wereld. Mijn voorganger, Rik
Grashoff, heeft hierover een plenair debat aangevraagd. Ik hoop dat wij
dit debat snel kunnen voeren, dus ik zal de insecten vandaag even de
insecten laten, maar die staan wel voor de grote zorgen die wij hebben
over de natuur in het algemeen. In 100 jaar tijd hebben we in Nederland
80% van de dieren en planten verloren. Deze achteruitgang is nog steeds
niet gestopt.
Er staan vandaag heel veel onderwerpen op de agenda van dit AO, maar
ik heb een rode draad gekozen: de erfenis van Henk Bleker. Hij schrapte
75% van het budget voor natuur. Helaas is dat ook nooit meer helemaal
teruggedraaid. De provincies mochten het opknappen en met de helft van
het geld de EHS, nu het NNN, voor de Nederlandse natuur afmaken. Ze
moesten natuurgebieden met elkaar verbinden en flink uitbreiden, maar
het stokt. ANBW en Natuurmonumenten luiden de noodklok. Zij vinden
met GroenLinks dat het beloofde Natuurnetwerk Nederland voltooid moet
worden. Ik heb hierover de volgende vragen aan de Minister. Waarom
vertraagt de totstandkoming van de natuur in de provincie? Hebben de
provincies, of heeft zij, nog steeds last van de buitensporige bezuinigingen van Bleker? Of schiet het om andere redenen niet op?
Een ander onderwerp waarvoor het Rijk nog steeds verantwoordelijk is, is
Staatsbosbeheer. Bossen hebben niet alleen een intrinsieke waarde, maar
ook een productiewaarde. Dat begrijp ik in het kader van de erfenis van
Bleker. De bossen van Staatsbosbeheer werden daarbij gezien als een
soort landbouwgebied. Op Texel is de verhouding twee derde productiebossen tegen een derde natuurbossen. Ook bij boswachterij de
Amerongse Berg heeft minder dan 10% de bestemming natuurbos. Er zijn
veel klachten van mensen die het raar vinden dat daar zo veel gekapt
wordt. Wat vindt de Minister daarvan? Denkt zij dat dit vaker voorkomt?
Hoe kan zij zorgen dat het aantal natuurbossen snel groeit? Hebben wij de
bossen niet nodig voor de opslag van CO2, voor de insecten in nood en
voor de wolf? Komt zij, of Staatsbosbeheer, daarvoor geld tekort? De
natuurbossen zouden door Staatsbosbeheer met rust gelaten moeten
worden, maar gebeurt dit ook altijd? Is het niet eens tijd om afscheid te
nemen van de productie van hout in onze staatsbossen?
Dan de wolf. GroenLinks vindt het fantastisch dat de wolf terug is in
Nederland. Dit is een direct gevolg van het verbinden van natuurgebieden. Het verbinden van natuurgebieden werkt. Ik las dat de heer Bleker
zijn stem bij de volgende verkiezingen laat gaan naar een
CDA-partijgenote die zich op Europees niveau inspant om de beschermde
status van de wolf af te halen. Ik hoor dat dit ook op nationaal niveau
geldt; de heer Geurts sprak daarover. Het is goed dat de Minister er geen
misverstand over laat bestaan: in Nederland is geen sprake van jacht op
de wolf. Ik wil van de Minister graag horen of ik de antwoorden op onze
vragen goed interpreteer als dat het ook gaat om de bescherming van de
wolf in de toekomst. Wil zij, in tegenstelling tot de vraag van de heer
Geurts, in Europees verband juist pleiten voor de handhaving van de
bescherming van de wolf? En wil de Minister zich inzetten voor meer
feitelijke en waardevrije communicatie over de wolf, om te voorkomen dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

17

boeren en burgers zich onnodig zorgen maken over de komst van de wolf
naar Nederland?
De heer Geurts (CDA):
Bij zo’n lofrede op het CDA kan ik niet ontbreken. Is er volgens de
GroenLinksfractie een situatie denkbaar waarin de wolf wel bejaagd
wordt?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Natuurlijk zijn er uitzonderlijke situaties te bedenken waarbij een wolf,
misschien wel half wolf, half hond, te dicht in de buurt van mensen komt
en daardoor gevaar veroorzaakt. Maar dat zijn heel grote uitzonderingen.
Dat gaat niet over de twee wolven die nu in Nederland gesignaleerd
worden. Ik kan me voorstellen dat dit zo is, maar dat is het einde van de
discussie en niet het begin.
De heer Geurts (CDA):
De GroenLinksfractie weet toch dat het op dit moment in die situaties ook
niet kan? Een hybride wolf, die ook eigenschappen van een hond heeft en
die zeer gevaarlijk kan zijn voor mensen – daar gaat het om – mag op dit
moment ook niet afgeschoten worden in Nederland.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik vind het een goed idee van de heer Geurts om hierover te spreken in de
Kamer. Ik zal het voorstel van harte ondersteunen dat net door de PvdA
gedaan werd om een rondetafel te organiseren. Dan hoor ik graag wat
wolvendeskundigen hierover te zeggen hebben.
In het programma De Monitor van afgelopen zondag konden we zien dat
de wolf zijn eigen weg zal vinden, ook naar de Oostvaardersplassen. Ik
heb geen idee of de wolf ook in staat is om over het hek te springen, maar
er was ooit een mooi plan: het OostvaardersWold. Dat zou de Veluwe en
de Oostvaardersplassen met elkaar verbinden. Bleker gooide het plan in
de prullenbak en het kwam er niet meer uit. GroenLinks wil het OostvaardersWold opnieuw op de politieke agenda zetten. Het uitgewerkte plan is
er. Een groot deel van de grond is al in handen van de overheid. Wij
vinden dat het OostvaardersWold er alsnog moet komen. Dat zorgt voor
meer natuur en meer verbindingen, en dan kan de wolf zich tegoed doen
aan een hert in plaats van een schaap. Dat moet de Minister toch als
muziek in de oren klinken. Graag een reactie.
De voorzitter:
Hartelijk dank. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer De Groot van
D66.
De heer De Groot (D66):
Dank u wel, voorzitter. Vandaag werden we weer opgeschrikt door
berichten over insectensterfte. Ik ben een Haarlemmer mug, dus ik trek
me dat persoonlijk ook aan. Maar het gaat niet goed met de natuur en de
biodiversiteit in Nederland en het Caribisch deel van het Koninkrijk. De
doelen van het Biodiversiteitsverdrag worden keer op keer niet gehaald.
De Minister heeft al meerdere keren geschreven, extra stappen te willen
zetten. D66 wil dan ook graag van de Minister horen welke extra activiteiten zij heeft ondernomen. Van belang is de regie over de transitie naar
kringlooplandbouw, waarvan we als Kamer hebben gezegd: die ligt bij de
Minister. Een beetje tot onze verbazing schrijft de Minister gisteravond dat
zij de regie bij de biodiversiteit eigenlijk op een afstand laat staan. Wat
D66 betreft, ligt ook de regie ook op dat vlak bij de Minister. Die onderwerpen liggen immers in elkaars verlengde, zoals de Minister ook zelf
terecht schrijft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

18

Voorzitter. De natuur is onze vriend. Ze helpt ons bij het produceren van
voedsel, tegen klimaatverandering en bij het op afstand houden van
water, maar alleen als we haar begrijpen, alleen als we haar intelligent
benutten en mét de natuur werken in plaats van ertegenin. Dat is de
strekking van de nota die D66 en GroenLinks vandaag hebben gepresenteerd. Maar hoe goed doen we dat dan? Ik zeg het maar gewoon op zijn
Nederlands: we zijn de aarde, en in het bijzonder Nederland, naar de
kloten aan het helpen. We staan erbij en we kijken ernaar. De biodiversiteit
in landbouwgronden en in de Noordzee blijft achteruitgaan, dagvlinders
verdwijnen en de grutto, de laatste grutto, mag bijna het licht uitdoen, en
dan heb ik het nog niet eens over de hele stikstofproblematiek uit
landbouw, verkeer en industrie.
En wat doen nou de overheden? De uitvoering van het nationale
Natuurnetwerk vertraagt elk jaar meer, en als dit zo doorgaat – het is al
eerder gezegd – zal dat netwerk pas in 2049 voltooid zijn.
De heer Moorlag (PvdA):
Dat was krachtige taal van de heer De Groot. In Groningen zeggen we dan
weleens: «moai zegt, mien jong». Maar mijn vraag aan de heer De Groot
is: vindt hij dat het regeerakkoord een afdoende antwoord vormt op de
teruggang van de natuur, die naar de kloten gaat?
De heer De Groot (D66):
Ik ben blij dat de PvdA deze analyse deelt. In het regeerakkoord is extra
geld vrijgemaakt voor de provincies, een bedrag van ruim 600 miljoen,
onder andere voor investeringen in de natuur. Het is voor het eerst sinds
jaren – zeg ik ook richting de vorige kabinetten, waar de PvdA in zat – dat
er weer geïnvesteerd wordt in de natuur. De D66-fractie wil ook graag van
de Minister horen hoe dat bedrag nou precies wordt besteed. Ik kom daar
straks nog op terug. Maar ja, er ís extra geld voor de natuur, maar dan wil
ik ook horen welke activiteiten zijn ondernomen om dat geld ook goed
weg te zetten.
De heer Moorlag (PvdA):
Allereerst even een onjuistheid corrigeren: volgens mij is er onder Rutte II
ook wel iets gebeurd, onder niet al te gemakkelijke omstandigheden, om
het beleid van wat ik weleens noem «niet het meest geslaagde exportproduct van Groningen» wat recht te zetten. Mijn vraag aan de heer De
Groot was: is datgene wat er in het regeerakkoord staat, voldoende om te
voorkomen dat de natuur naar de kloten gaat?
De heer De Groot (D66):
Het is in ieder geval een stap in de goeie richting en een absolute
trendbreuk met de kabinetten daarvoor, want toen was schraalhans
keukenmeester en was er een afbraakbeleid. Dat is al eerder toegelicht.
Dus die trendbreuk willen we nu ook wel zien in resultaten. Daar gaat het
om. Wat dat betreft vraagt D66 zich af of de Minister, zoals ze dat zelf
schrijft...
De voorzitter:
U gaat nu weer verder met uw betoog, hè? Dat check ik even.
De heer De Groot (D66):
Ja, bijna.
De heer Wassenberg (PvdD):
De heer De Groot zei inderdaad heel kernachtig: we zijn de aarde en
Nederland naar de kloten aan het helpen. Nooit gedacht dat ik dat soort
woorden ooit nog in de Tweede Kamer zou mogen uitspreken, maar ik
maak er meteen gebruik van. Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

19

bijvoorbeeld in een rapport geschreven dat het heel slecht gaat met de
natuur. Ze geven ook redenen aan; met name de intensivering van de
landbouw. Deelt de heer De Groot die analyse en is de heer De Groot het
ook met mij eens dat het, als we de natuur willen helpen, niet zo veel zin
heeft om er nu meteen meer geld in te steken? Want de allereerste stap
die je zou moeten nemen, is toch werken aan extensivering van de
landbouw, dus minder monoculturen, minder gifgebruik en vooral minder
dieren in de veehouderij?
De voorzitter:
Oké. Ik zet de tijd weer aan. Hij wordt steeds handiger, de heer De Groot,
maar ik ben ook nog aanwezig. Gaat u verder. O sorry, de heer
Wassenberg had nog een vraag.
De heer De Groot (D66):
Het is wel grappig: als je de Partij voor de Dieren ’s nachts wakker maakt,
dan zeggen ze «minder dieren». Met uw betoog ben ik het volledig eens,
want dat is exact de richting van de grootscheepse hervorming die D66
heeft voorgesteld en die ook de kern van het kabinetsbeleid is, namelijk
om te gaan naar een andere manier van voedsel produceren, met
inderdaad minder input van buiten, minder bestrijdingsmiddelen, minder
kunstmest, en uiteindelijk een heel andere verhouding tussen veehouderij
en akkerbouw. Dus het antwoord is een volmondig ja en ik vraag me dan
ook af waarom de Partij voor de Dieren die richting niet eens volmondig
steunt. Dát is namelijk de oplossing die we met elkaar moeten realiseren,
door sámen te werken. Als de Partij voor de Dieren blijft volhouden dat er
geen oplossingen zijn, dan hebben ze toch niet opgelet het laatste halfjaar.
De heer Wassenberg (PvdD):
Die oplossingen zijn er wel degelijk. Je kunt heel snel beginnen met het
verbieden van landbouwgiften als glyfosaat en neonicotinoïden. Je kunt
ook meteen stappen gaan zetten om het aantal landbouwdieren echt
rigoureus terug te brengen. Dat is niet van vandaag op morgen te
realiseren, maar je moet vandaag die plannen maken. Aan welke getallen,
aan welke reductie denkt de heer De Groot als het gaat om het terugbrengen van het aantal landbouwdieren? We zitten nu ongeveer op 600
miljoen dieren die per jaar worden gefokt. Naar welke orde van grootte
denkt de heer De Groot dat we toe moeten?
De heer De Groot (D66):
De Partij voor de Dieren geeft eigenlijk op geen enkele wijze aan... Ze
roept wel «minder dieren», maar hoe gaat de Partij voor de Dieren dat
betalen? Hebben jullie je plannen laten doorrekenen? Is er een factcheck
geweest? Maar ik kom u tegemoet. Misschien was dat u ook al ontgaan,
maar ik zeg: wij doen 1 miljoen varkens minder in deze kabinetsperiode.
Wat vindt u daarvan?
De voorzitter:
Daar kan hij niet uitgebreid op antwoorden, althans dat kan hij doen in zijn
eigen termijn, dus dat scheelt. Ik wil graag dat de heer De Groot zijn
betoog vervolgt.
De heer De Groot (D66):
Ik dacht: ik sluit een deal met de Partij voor de Dieren, maar... Goed,
voorzitter, ik ga weer verder met mijn betoog. Het is toch wel serieus,
want we moeten hier wel de feiten onder ogen zien. Ik wil echt van de
Minister horen of zij zelf nog gelooft dat we dat netwerk in 2027 gaan
halen en of de provincies dat ook geloven. Dat extra geld – ik had het er al
over – dat het kabinet beschikbaar heeft gesteld, hoe wordt dat nou
besteed? Ik heb dat vorig jaar aan de Minister gevraagd en de Minister

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

20

heeft ook toegezegd met de provincie te spreken over de gebrekkige
realisatie van de Vogel- en Habitatrichtlijn. Daar is dat geld voor, uiteindelijk. Welke extra maatregelen zijn er nu uit dat gesprek gekomen? Ik zou
eigenlijk wel per provincie willen horen wat ze nou aan extra maatregelen
gaan nemen, want dat extra geld van het kabinet kán en mag niet over de
heg worden gegooid.
Voorzitter. In het regeerakkoord is afgesproken om het beleid ten aanzien
van de nationale parken voort te zetten. Vorige week waren we met
boswachter Jenny in een van de laatste oerbossen van Nederland, na de
ijstijd ontstaan, namelijk het Haagse Bos. En wat is er nou mooier dan dat
je, als je dat Haagse Bos binnengaat, tevens het Nationaal Park Hollandse
Duinen in loopt? Dat loopt van Zeeland tot aan Den Helder en omvat ook
de landgoederen die erachter schuilgaan. Dat gaat over toerisme, dat gaat
over economie en dat gaat natuurlijk over natuur en biodiversiteit. Wat is
er nou aantrekkelijker dan een aantal van die parken in Nederland neer te
zetten?
Dat is ook de achtergrond van de motie van Lutz Jacobi en Stientje van
Veldhoven en van die mooie zin in het regeerakkoord. Maar daar moet wel
invulling aan gegeven worden. U gaf vorig jaar eigenlijk al aan dat u de
ideeën van Van Vollenhoven aardig vond, maar dan moeten er volgens
D66 wel vier dingen gebeuren. Er moeten afspraken worden gemaakt met
de provincies over wie nu wat doet. Ten tweede gaat het ook over
financiering; daar moeten ook afspraken over worden gemaakt. En dan,
wat is zo’n nationaal park? Er moeten standaarden komen of een
ambitiekader of iets dergelijks. Ten slotte moet er ook iets van een
governance komen: je moet dat met de provincies, met elkaar gaan
realiseren. Dat is wat D66 betreft de uitwerking van die mooie zin in het
regeerakkoord.
Voorzitter. Het grootste natuurgebied in Nederland ligt in het Caribisch
gebied; mijn collega van GroenLinks wees daar al op. Er is één nationaal
park rondom Bonaire, maar de natuur in het Caribisch gebied is er
gewoon heel slecht aan toe en er moet ongelofelijk veel gebeuren. Ik kan
het allemaal opnoemen: herplanten van mangroves, kapverbod,
onderzoek naar de kwaliteit van bodem en grondwater, cruisetoerisme,
spreiding toerisme, afvalverwerking, de geiten enzovoorts. Wolven
misschien zelfs. Dus er is heel veel te doen in het Caribisch gebied. Er is
met de regio-envelop ook extra geld en wat zou nou mooier zijn dan één
nationaal park voor het Caribisch gebied te gaan neerzetten, om op die
manier de mensen daar te helpen hun economische basis van bestaan te
redden, en die mooie koralen uiteraard, want het gaat echt niet goed daar.
Even ter zijde, maar niet onbelangrijk, zeg ik tegen de Minister: in uw brief
over nationale parken – er is verder nog niet zo heel veel gebeurd, moeten
we constateren – heeft u wel een heel verhaal over natuureducatie, terwijl
dat eigenlijk best wel goed loopt. Dan laat je een stel deskundigen erop
los en die gaan dan meer vraagsturing daaraan toebedelen. Ik zeg even
vanaf deze plek: laat dat met rust! Don’t fix it if it ain’t broke, dus ga niet
iets repareren wat eigenlijk best wel goed loopt, want dan is het recept
ellende en het is maar 1 miljoen voor natuureducatie. Iets meer vraagsturing is prima, maar laat het daarbij.
Voorzitter. Dan het Haringvliet.
De voorzitter:
U bent al door uw tijd heen. En de heer Futselaar heeft een vraag. Dus u
mag straks afrondend nog één zin zeggen, maar de heer Futselaar gaat u
nog helpen met een vraag.
De heer Futselaar (SP):
Die ging over nationale parken, maar ik vind het niet erg als de heer De
Groot aan het eind van zijn antwoord nog iets over het Haringvliet zegt.
Volgens mij zijn wij het niet oneens over nationale parken, maar kennelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

21

wel over de interpretatie van dat ene zinnetje in het regeerakkoord dat ik
heb geïnterpreteerd, zeg ik maar eerlijk, als «er gebeurt niets», terwijl de
heer De Groot het heeft geïnterpreteerd als «toch vrij mooi en grondig». Is
de heer De Groot het met mij eens dat wat er tot nu toe is gebeurd, vooral
aansluit bij mijn interpretatie van het zinnetje?
De heer De Groot (D66):
Daar geef ik de heer Futselaar volkomen gelijk in. Ik kan ook een
voorbeeld geven ten aanzien van het Haringvliet. Dat zou een fantastisch
park zijn als je dat koppelt aan bijvoorbeeld De Biesbosch, maar dan moet
je daar inderdaad wel meer doen dan nu in het regeerakkoord staat. Er is
een Kierbesluit, omdat het slecht gaat met de trekvissen, de zalm en de
steur. Dan kun je zeggen dat de visserij daar geen invloed op heeft.
Ammehoela, ze zijn er niet. Dus dat is de achtergrond van de strekking
van de motie geweest: zorg dat die vissen zich kunnen herstellen en weer
kunnen zwemmen. Er moet dus duidelijkheid, durf en daadkracht komen
van deze Minister ten aanzien van het natuurbeleid. De N uit LNV heeft te
weinig aandacht gekregen. Daarnaast sluit ik me graag aan bij wat andere
fracties hebben gezegd over zeehonden en over – als dat nog wordt
genoemd – het onder het GLB brengen van landschapselementen, en bij
de opmerkingen van de SP over de Wadden.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Meneer Futselaar, wat bent u toch briljant aardig!
De heer Futselaar (SP):
Maar deze interruptie gaat niet over het Haringvliet. Ik ben bang dat ik het
toch even iets politieker wil maken. De heer De Groot heeft tegen mij
gezegd: daarin moet ik u gelijk geven. Ik heb zelf in maart 2018 een motie
over nationale parken ingediend. Die heeft het niet gehaald; no hard
feelings. Maar wat nu als we hier volgend jaar rond deze tijd weer zitten
en er dan nog niet echt iets gebeurd is? Wanneer komt het moment dat de
heer De Groot zegt: de Kamer moet maar de regie nemen als het niet
vanuit LNV komt?
De heer De Groot (D66):
Dat is een prachtige, maar ook gemene vraag. Ik zou daar heel stoer op
willen antwoorden, maar dat doe ik niet. Daarvoor is het echt te serieus.
Dit voorjaar moet er duidelijkheid komen. Dus ik wil geen jaar wachten.
Het kabinet is een jaar op gang, en ik weet dat het allemaal heel lastig ligt
met de provincies en dat iedereen naar elkaar wijst, maar uiteindelijk
zitten wij hier om het regeerakkoord gewoon uit te voeren. Dus ik zou
graag dit voorjaar van de Minister duidelijkheid willen krijgen. Als we hier
over een jaar nog in dezelfde situatie zitten, dan mag u de moties indienen
die u wilt, en dan zal ik ze, afgezien van een motie van wantrouwen,
steunen.
De voorzitter:
U bent klaar? Hartelijk dank. Ik wil dat het nu even iets serieuzer wordt, en
daarom geef ik het woord aan de heer Bisschop van de SGP. Hij gaat ons
hierbij helpen.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter, dan krijgt u uiteraard een bloedserieus verhaal. Ik begin met te
constateren dat de heer De Groot zojuist een blanco cheque aan de SP
heeft gegeven. Dan weet je dat het niet goed kan gaan, maar we hopen
dat het nog ten beste zal keren.
Voorzitter. Laat ik wat optimistischer beginnen. Ik snap alle sombere en
zorgelijke geluiden over de natuur – er is ook veel reden tot zorg – maar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

22

toch: één plus één is drie. Dat is geen misrekening; ik zal u dat nader
toelichten. Onlangs is het Deltaplan Biodiversiteitsherstel gepresenteerd,
dat een geïntegreerde aanpak voor natuurherstel beoogt. Het is goed dat
verschillende grondgebruikers in Nederland en belangenorganisaties
elkaar hebben opgezocht. In het kader van de natuurcompensatie en het
Deltaplan Biodiversiteitsherstel zie ik nog een paar mogelijkheden om van
één plus één drie te maken.
In de eerste plaats stelt de SGP voor om het instrument natuurcompensatie meer in te zetten voor de bescherming van de natuur waar dat het
meest nodig is. De uitwerking van dat voorstel overhandig ik graag aan de
Minister en aan mijn collega’s. Dat is de factsheet 1+1 =3, over natuurcompensatie in het kader van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Dat
omvat slecht twee kantjes A4, royaal bedrukt, dus het vergt niet veel
leestijd. Ik zou dat graag aan de Minister en aan de collega’s willen
overhandigen, als de voorzitter dat toestaat, middels de bode.
De voorzitter:
Ja, dat mag. Daar gaan we kennis van nemen en u moet even formuleren
welke vraag voor de Minister u daaraan koppelt.
De heer Bisschop (SGP):
Ik kom daar nog uitvoeriger op terug. Ik ga daar een kleine beschouwing
aan vastknopen.
De voorzitter:
Oké. U mag dat ronddelen, omdat het heel nuttige, inhoudelijke informatie is – dat zal worden opgenomen in de Handelingen – maar verbindt
u er nog wel een vraag voor de Minister aan.
Ik neem aan dat er geen bezwaar tegen bestaat dat dit stuk ter inzage
wordt gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de Kamer.
(Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal.)
Minister Schouten:
Ik heb even een feitelijke vraag daarover. Het gaat over natuurcompensatie binnen het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Dat deltaplan is niet van
mij. Dus ik wil best kijken wat daar staat. Maar als het bedoeld is als
onderdeel van een deltaplan dat niet van mij is, dan moet iemand anders
dit krijgen.
De voorzitter:
Als dat het geval is, dan is dit al een procedureel antwoord...
De heer Bisschop (SGP):
Maar natuurcompensatie heeft natuurlijk alles met het taakveld van de
Minister te maken. Dan stuiten wij op een van de problemen waar we hier
in Den Haag vaker tegen aanlopen: de verkokering van beleid. Daarom is
een integratie, zoals op deze factsheet aangegeven, ook de moeite waard
om te overdenken en om daar dan eventueel samen met een collega mee
aan de slag te gaan.
Het deltaplan zet in op samenwerking tussen terreinbeherende organisaties en boeren. Houtwallen en akkerranden moeten voor de noodzakelijke verbindingen tussen natuurgebieden zorgen. En passant draagt dat
ook bij aan functionele agrobiodiversiteit. Waarom zetten we het
instrument natuurcompensatie hier niet meer voor in? De regels zijn nu zo
dat alleen gecompenseerd kan worden door ergens gronden aan te
kopen. Soms levert dat alleen maar schaamgroen op. Dat woord is niet
van mij, maar dat wordt nu eenmaal gebezigd. Miljoenen euro’s blijven zo
lang op de plank liggen omdat gronden soms moeilijk te vinden zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

23

Provincies hebben weinig ruimte om te investeren in de grootste
natuurknelpunten. Ik pleit voor een werkgroep om dit idee verder te
bekijken en voor provinciale experimenteerruimte.
Tegelijk met de invoering van de Omgevingswet 2021 kunnen zo nodig
landelijke afspraken gemaakt worden. We moeten ervoor zorgen dat één
plus één dus drie wordt. Netto moet de natuur erop vooruitgaan. Dat kan
door de aangekondigde Biodiversiteitsmonitor in te zetten en samen te
werken met collectieven van particulier natuurbeheer, zoals uitgewerkt in
de uitgereikte factsheet. We denken dat daardoor sprake is van mogelijke
versnelling van natuurcompensatie, minder oppotting van compensatiegelden en meer inzet op prioritaire natuurdoelen. Daar sluiten we de
factsheet ook mee af. Is de Minister bereid om daarmee aan de slag te
gaan en zo nodig departementoverstijgend te kijken hoe we het beleid op
elkaar kunnen afstemmen? Zodanig dat het elkaar over en weer versterkt,
dat het ene en het andere departement bij elkaar komen en dat ze
gezamenlijk niet resultaat 2 maar resultaat 3 behalen?
De SGP pleit verder voor bescherming van akker- en weidevogels. Ik sluit
aan bij de opmerkingen van collega Geurts. Een belangrijke eerste stap is
echt meer ruimte voor jacht op vossen en kraaien, want die lusten wel een
eitje en een jong vogeltje. Hoe beter je de biotoop voor een weidevogel
maakt, hoe uitgebreider de dis wordt toebereid voor de wolf – ik bedoel
de vos, want de wolf heeft een wat ander jachtdoel – de kraai en andere
roofdieren. Vrijwilligers lopen zich intussen de benen uit het lijf voor
grutto’s en kievieten, maar ze vragen zich steeds meer af waar ze het
eigenlijk voor doen. Want vervolgens komt de vos en die vreet er van alles
en nog wat tussenuit. Wil de Minister de landelijke vrijstelling ten behoeve
van de jacht op vossen uitbreiden, zodat deze nachtdieren ten minste een
uur vóór zonsopgang en een uur ná zonsondergang bejaagd kunnen
worden met gebruik van kunstlicht en nachtkijkers? Ook dat is een vorm
van natuurbeheer.
Voorzitter. Dan de wolven. Boeren maken zich terecht zorgen over de
komst van de wolf. Er zijn al tientallen schapen doodgebeten. De feiten
stuiteren wat heen en weer, maar inmiddels lopen er, na de berichtgeving
die in onze ogen het meest betrouwbaar is, ongeveer tien wolven in
Nederland rond. Maar wat gebeurt er als hier 200 wolven zijn? We kunnen
zeggen: dat moeten we afwachten enzovoorts. Ja, maar dan ben je een
beetje te laat. Nederland is wel een dichtbevolkt land. Hoe gaat de
Minister ervoor zorgen dat de boel niet uit de hand loopt? Wolven houden
zich niet aan provinciegrenzen. Naar ons idee is het nodig dat op landelijk
niveau tijdig een lijn hiervoor wordt uitgezet. De SGP vindt ook dat de
provincies voldoende ruimte moeten krijgen om zo nodig wolven af te
kunnen schieten. Het probleem is dat de wolf als beschermde diersoort is
aangemerkt. Ik vind echter dat deze soortbescherming niet sec nationaal
bekeken hoeft te worden omdat het ook in Europees verband kan. Vanuit
dat perspectief is instandhouding geen probleem. Is de Minister bereid
om hier stappen in te zetten? Dan heb ik nog een punt over de
schaapherders...
De voorzitter:
Eén zin.
De heer Bisschop (SGP):
... want niet alleen de wolven zijn bedreigend voor de schapen maar ook,
schrik niet, Staatsbosbeheer. Dat heeft met de aanbestedingsprocedure
voor schaapherders te maken. In tweede termijn wil ik daar graag even op
terugkomen, maar misschien kan de Minister al reageren, want ze zal
ongetwijfeld weten waarop ik doel.
Dank u zeer.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

24

Ja, non-verbaal zag ik dat ze dat deed, dus daar heeft u mazzel mee. Dan
geef ik nu graag het woord aan de heer Wassenberg van de Partij voor de
Dieren.
De heer Wassenberg (PvdD):
Voorzitter. Voor ik begin, wil ik even uw toestemming vragen om ook iets
uit te delen aan de collega’s en aan de Minister. Dat is namelijk een
illustratie van iets wat ik zeg. Dat is makkelijker met een paar plaatjes. Dus
als dat wordt toegestaan, wil ik dat graag doen.
De voorzitter:
Als dat puur inhoud is en geen hebbeding, dan mag het.
De heer Wassenberg (PvdD):
Nee hoor. Uiteraard, voorzitter, u kent mij!
De voorzitter:
Ik neem aan dat er geen bezwaar tegen bestaat dat dit stuk ter inzage
wordt gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de Kamer.
(Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal.)
De voorzitter:
Hartstikke goed. Ik kijk even naar de bode. We hebben weer iets wat
rondgedeeld moet worden. Ja, het is druk vandaag.
De heer Wassenberg (PvdD):
Het ligt intussen achter mij op tafel. Dan zal ik met mijn verhaal beginnen.
Voorzitter. Om meteen met de deur in huis te vallen, het gaat dramatisch
slecht met de natuur en de oorzaken zijn allang bekend: het vele gifgebruik, monocultures in de landbouw, eindeloze velden waar geen
bloemetje groeit en de intensieve veehouderij die de wijde omtrek onder
een verstikkende deken van stikstof legt. Vandaag lazen we weer over een
wereldwijde studie die dit niet alleen nog een keer bevestigt, maar ook
aangeeft dat de situatie nog ernstiger is dan altijd werd gedacht. Want de
insectenpopulatie daalt nóg veel sneller dan hiervoor werd aangenomen
en er is nú actie vereist. We hebben geen polderoverleg nodig, waar om
de hete brij heen wordt gedraaid, we hebben geen nieuw onderzoek
nodig, waarmee maatregelen alleen maar worden uitgesteld, maar we
hebben zo snel mogelijk een verbod nodig op landbouwgif als glyfosaat
en neonicotinoïden. We hebben een verbod nodig op monocultures in de
landbouw en er moet vandáág nog begonnen worden met plannen voor
een forse reductie van de veestapel. 1 miljoen minder is een eerste stap,
maar niet de laatste.
Is de Minister het met mij eens dat alleen concrete maatregelen de
insectensterfte en de neergang van de biodiversiteit kan stoppen en dat
uitstel de boel verslechtert?
Voorzitter. Afgelopen maand hadden wij een technische briefing over het
Deltaplan Biodiversiteit waarover wij gisteren een brief kregen. Er was een
polderoverleg met een aantal verschillende partijen en mijn mond viel
open van verbazing, want er werden heel veel intenties uitgesproken,
maar geen enkele concrete maatregel. Geen reductie van de veestapel,
geen verbod op landbouwgif, monocultures, helemaal niets. En tóch is de
Minister enthousiast. Ik weet ook waarom. Omdat, zolang het polderoverleg duurt, maatregelen uit kunnen blijven. Een polderoverleg is
uitsteloverleg. Het belangrijkste wapenfeit van de opstellers van het
deltaplan is dat alle deelnemers nog binnenboord zijn gebleven en dat er
nog gepraat wordt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

25

Voorzitter. Met praten, met polderoverleg, met alleen goede bedoelingen
helpen we de natuur niet. Want de studie waarover vandaag geschreven
is in de krant is de zoveelste in een lange rij. Nog een recente, ik had het
er net al over in een interruptie, is de Monitor Infrastructuur en Ruimte
2018 van het Planbureau voor de Leefomgeving, dat expliciet de intensivering van de landbouw als een van de hoofdoorzaken van de insectensterfte en de achteruitgang van de biodiversiteit noemt. Net als de
onderzoekers die de wereldwijde insectensterfte hebben onderzocht.
Voorzitter. We komen óm in de studies over insectensterfte en allemaal,
állemaal, wijzen ze naar de intensieve landbouw, naar de uitstoot door de
veeteelt, naar het gifgebruik. En wat doet de Minister? De Minister zegt: ik
wil nieuw onderzoek naar de insectensterfte; uitstelonderzoek. Waaróm,
vraag ik de Minister. Waarom wachten we op de polder? We kénnen de
oorzaken toch al? Waarom nieuw onderzoek? Of twijfelt zij aan het PBL en
aan de onderzoeken? Waarom niet meteen maatregelen genomen?
Ook als het gaat om het verbinden van natuurgebieden scoort Nederland
slecht. De oorspronkelijk geplande ecologische hoofdstructuur wordt niet
uitgevoerd. Die is vervangen door een uitgeklede versie, het Natuurnetwerk Nederland. En zelfs dát gaat mis, want de beoogde doelen zullen in
dit tempo niet gehaald worden in 2027, maar pas in 2049. Erkent de
Minister dat Nederland daarmee de afgesproken normen, de Aichidoelstellingen, niet gaat halen? En erkent de Minister dat we hiermee de
rekening van het verlies van de natuur doorschuiven naar volgende
generaties?
Dan de Afrikaanse varkenspest. Laten we even kijken door wie die ziekte
verspreid wordt. Dat is niet het wilde zwijn, maar de mens. In België zijn
vorige week twee jagers gearresteerd die besmette zwijnen uit
Oost-Europa in België zouden hebben uitgezet. En ook in Nederland is
gebleken dat jagers de grootste risicofactor vormen. Ik wil dat illustreren
met de foto’s die ik net heb uitgedeeld. Op 5 januari vond in Twente een
bewegingsjacht plaats met 80 jagers. Daarvan publiceerden zij op het
internet een verslag met een aantal foto’s, waarvan u hier twee ziet.
Daarboven staan de richtlijnen van de NVWA, richtlijnen om de
verspreiding van varkenspest te voorkomen. Ik lees voor: «Gebruik geen
honden bij de jacht. Gebruik handschoenen en was de handen goed. Raak
een mogelijk besmet zwijn nooit aan.» En wat zien we op de foto’s? We
zien daar jagers met bebloede handen – in kleur zie je het beter – die
zonder handschoenen in de ingewanden van het zwijn staan te wroeten.
En jagers die hun honden aan het bebloede kadaver van een wild zwijn
laten ruiken.
Voorzitter. Dit is niet zomaar een groepje mannen, dit is een organisatie,
dit is een wildbeheereenheid. Er waren 80 jagers bij betrokken en
niemand, niemand heeft ingegrepen.
Voorzitter. Dit zijn dus de mores van de jagers. En dit laat zien dat niet de
wilde zwijnen, maar de jagers het grootste risico vormen. Ze hebben lak
aan voorschriften en regels. Is de Minister het met me eens dat deze
jagers willens en wetens alle veiligheidsvoorschriften hebben overtreden
en dat ze daarmee de kans op verspreiding van de varkenspest hebben
vergroot in plaats van verkleind? En dat alleen een volledige stop van de
jacht, inclusief de jacht op het wilde zwijn, dit soort uitwassen kan
voorkomen? Is de Minister dat met mij eens?
En dan mijn laatste onderwerp, de wolf. Na 150 jaar uitgestorven te zijn, is
die wolf bezig met een hele voorzichtige comeback. Dat is niet naar de zin
van de jagers, want de wolf eet dieren die zij anders hadden willen
schieten en dat kan natuurlijk niet de bedoeling zijn. Daarom eisen zij nu
een schadevergoeding.
Op een ander front is ook de aanval op de wolf vol ingezet, figuurlijk, met
nepnieuws – ik had het er net over: horden woeste wolven die door
Nederland trekken – en door wetenschappers te diskwalificeren. Dat
gebeurde door de directeur van De Hoge Veluwe. LTO wil dat de wolf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

26

wordt afgeschoten. Hier aan tafel hoorde ik ook al dat soort geluiden. En
een Nederlandse jager voegde de daad bij het woord door in Duitsland
willens en wetens een wolf dood te schieten. Ik vraag aan de Minister: ziet
zij wél voordelen van de wolf voor de natuur in Nederland en wil zij zich er
vol voor inzetten om te voorkomen dat de wolf de beschermde status
wordt ontnomen?
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Daarmee bent u afgerond, maar de heer De Groot heeft nog een vraag
aan u.
De heer De Groot (D66):
Ja, over de wolf. Wolven zijn volgens mij slimme dieren. Stel dat ze in de
Oostvaardersplassen terechtkomen. Hoe zou u dat vinden?
De heer Wassenberg (PvdD):
Nou, je ziet dat wolven het gedrag van populaties heel erg beïnvloeden.
Het zal niet zo zijn dat een wolf meteen alle dieren opeet die nu geschoten
worden, maar je ziet wel dat dierenpopulaties zich anders gaan gedragen
en anders gaan foerageren. De aanwezigheid van een wolf zou je bijna
kunnen beschouwen als een vorm van natuurlijke anticonceptie, ook al is
dat misschien wat raar uitgedrukt. Door de aanwezigheid van de wolf
gaan kuddes paarden of herten zich anders gedragen, anders foerageren
en zich minder snel voortplanten. De aanwezigheid van de wolf heeft dus
al een remmend effect op de groei van populaties.
De heer De Groot (D66):
Oké. Stel dat we een wolf vangen en die uitzetten in de Oostvaardersplassen. Zou dat een goed idee zijn?
De heer Wassenberg (PvdD):
Dat is misschien wel het slechtste idee dat ik vandaag aan tafel heb
gehoord. Nee hoor, ik heb nog meer slechte ideeën gehoord, bijvoorbeeld
als het gaat om de bejaging van de vos. Laat ik het anders zeggen: dat is
een heel erg slecht idee. We hadden de grote hoefdieren die in de
Oostvaardersplassen lopen, daar sowieso nooit moeten uitzetten. Je moet
niet experimenteren door dieren ergens uit te zetten. Als de wolf
zelfstandig zijn weg naar de Oostvaardersplassen vindt, dan is dat
hartstikke goed. Maar dat kan trouwens alleen als de Oostvaardersplassen
worden verbonden met andere natuurgebieden, wat oorspronkelijk de
bedoeling was voordat meneer Bleker daar een streep door haalde. Als de
wolf op eigen kracht de Oostvaardersplassen vindt, dan is dat prima en
dan zal het gedrag van de kuddes grote grazers inderdaad veranderen.
De heer Bisschop (SGP):
Ik heb een informatieve vraag aan collega Wassenberg. Ik zou graag het
internetadres willen hebben van de foto’s. De laatste tijd worden we door
de Partij voor de Dieren regelmatig vergast op foto’s. Vaak is het hoe of
wat daarvan niet te traceren. Soms lijken ze in scène gezet te zijn of
ontleend aan Animal Rights of organisaties die inbreuk maken op de
privacy. Ik zou graag de site willen hebben waar dit in deze vorm van
afgeplukt is.
De voorzitter:
Meneer Wassenberg, als dat kan, dan wil ik graag dat u dat doorgeeft aan
de griffier, zodat wij voor de verspreiding kunnen zorgen.
De heer Bisschop (SGP):
Geweldig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

27

De heer Wassenberg (PvdD):
Ik wil daar even op antwoorden. Ik doe dat met alle plezier. Ik heb dat
verslag ook. Het gaat om 31 foto’s en een hele tekst. Het internetadres
stond ook al in de vragen die ik aan de Minister heb gesteld. Toen de
jagers daarachter kwamen, zijn die foto’s er meteen afgehaald. Maar ik
heb het rapport gedownload in pdf, dus ik kan het aan de griffie sturen,
met het adres waar het oorspronkelijk op te vinden was. Die gegevens
heb ik allemaal en die verspreid ik met alle plezier onder mijn collega’s.
De voorzitter:
Prima. We gaan dat via de griffier verzorgen na ommekomst van deze
vergadering.
De heer Wassenberg (PvdD):
Ik wil nog één ding zeggen. Het enige wat ik heb gemanipuleerd, is dat de
foto waar de jagers op stonden, groter was. Daar stond nog iemand op
die herkenbaar in beeld was, maar die heb ik er afgeknipt.
De voorzitter:
Het is goed om dat gemarkeerd te hebben. Meneer Weverling, ik geef u
graag het woord namens de VVD-fractie.
De heer Weverling (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Natuur is voor iedere Nederlander waardevol. Niet
iedereen zal zich dat iedere dag realiseren, maar groen is van groot
belang voor hoe we ons voelen. Hoe fijn is het om heerlijk te struinen
door ons Nederlandse landschap? Gelukkig hebben we vele honderdduizenden hectares natuur in Nederland, op het land maar ook op het water.
Die moeten we koesteren. Natuur is ook een aantrekkelijke plaats voor
dieren, zoals weidevogels, vissen en zwijnen. Zelfs de wolf geniet van
onze mooie natuur. Zo slecht doen we het dus eigenlijk niet.
Voordat ik hierop doorga, sta ik graag eerst even stil bij de ecologische
hoofdstructuur, oftewel het Natuurnetwerk Nederland. De provincies
rapporteren jaarlijks over de voortgang van de EHS, oftewel het Natuurnetwerk Nederland. In 2027 moet er 668.000 hectare robuuste natuur zijn,
inclusief 80.000 hectare extra natuur. Hiervoor zijn honderden miljoenen
beschikbaar. Dat is veel geld, zeker omdat uit de meest recente rapportage
blijkt dat de uitbreiding van 80.000 hectare extra natuur in 2027 met deze
snelheid nooit gehaald zal gaan worden. Vooralsnog komen de provincies
niet verder dan 36.000 hectare. Vorig jaar is er nog geen 1.500 hectare
extra natuur bij gekomen. Hoe denkt de Minister dit uiteindelijk toch te
gaan realiseren? Wat gaat zij doen om de provincies aan te sporen?
Tijdens het AO Natuur van vorig jaar hebben we aangedrongen op een
plan van aanpak voor de groene boa’s. Dat verzoek is voortvarend
opgepakt door de Minister, samen met haar collega van JenV. Dat plan
van aanpak is er in oktober gekomen. Dank daarvoor. De vraag aan de
Minister is echter wel of dat voldoende is. Gisteren trof boswachter Erik
de Jonge van Brabants Landschap, met wie ik vorig jaar ook ben mee
geweest, tien afvaldumpingen aan. Tien! Vier keer hennepteelt, vier keer
particulier bouwafval, één keer groenafval en één keer chemicaliën. Dat
kan toch niet? Dat is een bizarre situatie. Boswachters en groene boa’s zijn
onze ogen en oren in natuurgebieden. De eigenaren van die natuurgebieden moeten ook nog zelf de kosten betalen voor het opruimen van die
illegale afvaldumpingen. Dat geld kan toch beter gaan naar natuurbeheer
dan hiernaartoe?
De Afrikaanse varkenspest is een ernstige virusziekte bij varkens en wilde
zwijnen. Verspreiding kan door menselijk handelen over grote afstanden
worden veroorzaakt. Gelukkig zijn hierover in een vroeg stadium vorig
jaar al vragen gesteld door de VVD en het CDA en zijn er ook voorzorgsmaatregelen getroffen. Het actief verkleinen van de populaties wilde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

28

zwijnen is een goede zaak. Op dit moment vinden daarom diverse
bewegingsjachten plaats om de populatie te verminderen. Toch is er tot
nu toe slechts één zwijn gedood. Mijn vraag aan de Minister is of zij van
mening is dat deze bewegingsjachten voldoende zullen zijn om een
uitbraak te voorkomen. Zijn ze wel effectief genoeg? Wanneer kunnen we
dit plan gaan evalueren?
Sinds enige jaren komen er in Nederland zwervende wolven voor.
Inmiddels is duidelijk dat één wolf zich permanent gevestigd heeft in
Nederland en dat er roedels kunnen gaan ontstaan. Omdat verwacht
wordt dat de populatie wolven kan toenemen, hebben de gezamenlijke
provincies een wolvenplan opgesteld. De VVD is vooralsnog wat
terughoudend met het bestrijden van de wolf, omdat het een beschermd
dier is en pas één wolf zich hier heeft gevestigd. Ik heb daarom de
volgende vragen aan de Minister. Hoeveel wolven kunnen we toestaan in
Nederland en wat vindt zij van het beheerplan van de gezamenlijke
provincies? Is dat voldoende?
Het stabiliseren van de weidevogelpopulatie is de doelstelling. Er worden
veel nesten gegrepen door roofdieren en er zijn te weinig mogelijkheden
om weidevogels tegen roofdieren te beschermen. In de huidige situatie
leidt slechts 1 op de 25 eieren tot een levende jongvolwassen nakomeling.
Met de bejaging van roofdieren zal dit aantal aanzienlijk toenemen.
Momenteel zijn er te weinig mogelijkheden om weidevogels tegen
roofdieren te beschermen. Mijn vraag aan de Minister is of zij dit
probleem erkent en of zij hom of kuit kiest. Worden het de weidevogels of
de roofdieren? Is de Minister bereid om een landelijke vrijstelling te geven
om ’s nachts te mogen jagen op vossen? De vos mag jaar rond overdag
bejaagd worden, maar de vos is ’s nachts actief, dus zo blijven de
weidevogels uiteindelijk de pineut.
Voorzitter. Ik las laatst een verhaal in de krant over een boer die zeer
begaan is met de vogels op zijn land. Tijdens het bemesten van zijn land
ontweek hij de plekken waar op dat moment nesten waren. Lovenswaardig zou je denken, maar de boer kreeg een boete omdat er mest op
de bovengrond terechtkwam en dit in strijd is met de Meststoffenwet.
Graag een reactie van de Minister hierop. Het kan toch niet zo zijn dat we
goed gedrag gaan bestraffen?
Dan het zeehondenakkoord. Helaas zijn enkele partijen uit het overleg
gestapt. Let op, meneer De Groot. Hoe voorkomt de Minister dat het,
zonder die vier partijen aan tafel, een dictaat gaat worden? Waarom zijn
de partijen uit het overleg gestapt? En wat is de reden dat de zeehondencentra in Nederland niet op één lijn kunnen komen?
Voorzitter. Ik ga afronden met een korte vraag over de inzet van de
Minister...
De voorzitter:
Ho, de heer De Groot...
De heer Weverling (VVD):
... op het gebied van digitale genetische informatie.
De voorzitter:
U heeft uw zin nog afgerond, maar de heer De Groot had nog een vraag
over zeehonden. Die man wordt zo slim.
De heer De Groot (D66):
Zeehonden: dat is natuurlijk hele gevoelige materie. Ik ben een keer bij
een zeehondenopvang op Terschelling geweest en dan zie je hoe
ongelofelijk veel hart er zit bij de vrijwilligers en de mensen die daar
werken, maar ook bij de mensen die daar een dier komen brengen.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

29

En uw vraag is?
De heer De Groot (D66):
Maar als je met het hoofd denkt, dan is de populatie best wel weer op
orde – vroeger waren er nog veel meer – hoewel ze kwetsbaar blijven. Is
het niet zo dat hoofd en hart een beetje met elkaar strijden en dat we de
Minister eigenlijk zouden moeten oproepen om die toch eens met elkaar
te verbinden?
De heer Weverling (VVD):
Nou, u werd al op uw wenken bediend met deze vragen. Ik vind uw
interruptie heel terecht. U doet een goede oproep om het hoofd en het
hart te verbinden. Dit hadden we niet eens van tevoren afgesproken!
Ik rond af met een korte vraag over digitale genetische informatie. In de
Kamerbrief van 16 november is de Minister niet expliciet over haar inzet
of digitale genetische informatie al dan niet onder het Nagoyaprotocol
volgt. Welke positie gaat de Minister innemen? Het lijkt ons in ieder geval
ongewenst dat de Minister zich inzet voor onnodige regelgeving, zodat
onderzoekers en veredelaars gewoon hun werk kunnen blijven doen.
Tot zover.
De voorzitter:
Goed. Daarmee zijn we gekomen aan het einde van de eerste termijn van
de kant van de Kamer. De Minister heeft aangegeven een kwartier te
willen schorsen, zodat ze de vragen goed kan beantwoorden. Gelijktijdig
met die wisseling wil ik de heer Geurts vragen om het voorzitterschap
over te nemen. Ik wens u alvast een fijne avond.
De vergadering wordt van 17.41 uur tot 17.57 uur geschorst.
Voorzitter: Geurts
De voorzitter:
Collega’s, ik heropen het algemeen overleg natuur. Ik wil voorstellen om
in totaliteit twee interrupties op de Minister te houden. De Minister heeft
blokjes, die ze zo meteen, schat ik in, met ons gaat delen. Ik stel voor dat
wij pas interrupties plegen aan het eind van het blokje. Want we hebben
nog een kleine twee uur en gezien alle vragen die ik voorbij heb zien
komen, met een paar dubbelingen, denk ik dat we de tijd nog wel redelijk
hard nodig hebben. Dat is mijn voorstel aan de collega’s. Ik zie dat
niemand daar wild van schrikt, dus dan gaan we dat zo doen. Ik geef het
woord aan de Minister.
Minister Schouten:
Dank u wel, voorzitter. Het is ook goed om hier met elkaar te spreken over
wat mevrouw Bromet de N van mijn beleidsterrein noemde. «Eindelijk»,
zei ze. Ik wil uiteraard altijd in de aanbieding gooien dat ik altijd bereid
ben om naar de Kamer te komen om over de N te spreken, waarbij het
aan de Kamer zelf is om te bepalen hoe vaak dat is. Het is een soort
gezamenlijke verantwoordelijkheid, zullen we maar zeggen.
Ik heb inderdaad een aantal blokjes, die ik gelijk zal noemen, want dan is
helder wanneer u het antwoord op uw vraag kunt verwachten. Het eerste
is over het Natuurnetwerk, het NNN. Het tweede blokje gaat over
weidevogels. Het derde blokje is biodiversiteit. Het vierde blokje de AVP,
de Afrikaanse varkenspest. Het vijfde blokje de wolf, een onderwerp dat
hier wat losmaakt. Daarna de nationale parken, Noordzee en Wadden, die
ik even samen neem, en dan nog wat overige vragen die wat specifieker
van aard zijn en die ik nergens anders kon indelen.
Voorzitter. De diversiteit aan onderwerpen in dit debat is groot. Daarvan
getuigt ook het aantal brieven dat geagendeerd is, maar het toont volgens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

30

mij ook aan hoe veelzijdig het thema natuur is, maar ook het belang
daarvan. Eigenlijk alle leden van de Kamer hebben dat hier benadrukt, en
daar sluit ik mij graag bij aan: de natuur is de basis van ons bestaan, in de
vorm van voedsel, gezonde lucht en water. Maar we mogen er ook van
genieten en erin recreëren. Dat is een groot goed. We hebben allen een
verantwoordelijkheid in het in stand houden ervan. Daarmee bedoel ik
niet alleen ik als Minister of u als Kamer, maar ook de provincies en
uiteraard ook de gemeenten en iedereen die ook betrokken is bij die
natuur. In natuurgebieden komt de achteruitgang van de soorten
langzaamaan tot stilstand, zo bleek uit gegevens van het Planbureau voor
de Leefomgeving. Moeras- en zoetwaternatuur beginnen zich te
herstellen. De provincies werken volop aan het Natuurnetwerk Nederland.
Maar, zoals uw leden ook al hebben geconstateerd: we zijn er nog niet. De
opgave is groot. Daarvan getuigen onder meer de alarmerende berichten
over de insectensterfte en de toestand van de weidevogels. Dus er is nog
heel wat werk aan de winkel. Ik wil met de betrokken partijen kijken wat
nog meer nodig is om bijvoorbeeld de biodiversiteit de komende jaren
nog verder te verbeteren. Ik geloof ook heel erg in het integreren van
natuur en biodiversiteit in de andere beleidsterreinen. Dat heb ik al naar
voren gebracht in mijn visie. Maar dat geldt ook breder. We hebben
inmiddels twee uur geleden de plannen van mevrouw Bromet en de heer
De Groot in ontvangst genomen, samen met mijn collega van IenW,
mevrouw Van Nieuwenhuizen. Dat toont aan dat natuur een thema is dat
breder is dan alleen mijn portefeuille en over allerlei beleidsterreinen
heen gaat.
Ik begin met het blokje over het Natuurnetwerk. We hebben het daar net al
kort over gehad met uw rapporteur, de heer Ziengs. Hij is daarbij
ingegaan op de ontwikkelingen daarin. Een aantal van u heeft daar vragen
over gesteld. De heer Geurts vroeg welke gevolgen het realiseren van de
extra natuur heeft voor de land- en tuinbouw. Hoe wordt voorkomen dat
dit ten koste gaat van kostbare landbouwgrond, is zijn vraag. Wat ik net al
heb aangegeven, ook in de beantwoording richting de heer Ziengs: niet
alle 80.000 hectare uit de ontwikkelingsopgave wordt aangekocht. Veelal
dragen agrariërs zelf via het beheer ook bij aan de realisatie van het
Natuurnetwerk Nederland. Dat is een mooi voorbeeld van hoe landbouw
en natuur elkaar kunnen versterken. Daarnaast is het niet zo dat ontwikkeling van de natuur per definitie leidt tot intensivering van de landbouw.
Daaraan dragen verschillende zaken bij. Er werd net al aan gerefereerd:
het kabinet heeft natuurlijk zelf plannen, ook ten aanzien van de warme
sanering van de varkenshouderij. Nou zijn die niet heel extensief bezig,
maar er zijn natuurlijk meerdere mogelijkheden waarin je combinaties
kunt maken van het realiseren van beleidsdoelen en zorgen voor een
ander doel, zoals het ontwikkelen van de natuur. Ik heb u mijn visie doen
toekomen over kringlooplandbouw, waarin nog ruimte is voor de
natuurinclusieve landbouw, waarin we ook die zaken combineren met
elkaar. Het is vooral een kwestie van slim kijken waar de mogelijkheden
liggen en daarin de combinaties goed aangaan. Maar er zal ook nog een
deel gerealiseerd moeten gaan worden; daarmee zijn de provincies bezig.
De heer Futselaar vraagt welke rol ik voor mijzelf zie ten aanzien van de
bestuursafspraken en hoe dat gaat met de provincies. Ik heb regelmatig
overleg met de provincies over de voortgang van de afspraken uit het
Natuurpact. Daarbij bespreken we uiteraard het tempo, de realisatie en,
indien nodig, ook de problemen die zich voordoen bij de uitvoering.
Jaarlijks krijgt u de gezamenlijke voortgangsrapportages van het Rijk en
de provincies, zodat de Kamer zelf de vinger aan de pols kan houden. De
heer Futselaar zegt dat de opgaven per provincie ontbreken in de vierde
voortgangsrapportage. Hij noemde dat de «administratieve vraag». In
bijlage 1 staat inderdaad een aardig overzichtje, vind ik ook zelf, van de
gerealiseerde hectares per provincie, maar daar staat inderdaad niet de
opgave per provincie bij. Het lijkt mij geen probleem om die gegevens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

31

voortaan toe te voegen. Ik zal met de provincies bespreken dat de wens in
de Kamer leeft om dat overzicht goed te houden. Ik zal met hen bespreken
hoe we dat in de voortgangsrapportage inzichtelijk kunnen gaan maken.
De heer Moorlag vraagt: moet er geen nieuw concept komen voor de
realisatie van Natuurnetwerk Nederland? Hij wil ook al graag een reactie
op de initiatiefnota van de heer De Groot en mevrouw Bromet. Ik denk dat
wij over dat laatste gaan spreken op het moment dat de Kamer daar
mogelijk een debat over aanvraagt. Dat is aan uw Kamer. Maar een nieuw
concept ontwikkelen in plaats van Natuurnetwerk Nederland lijkt me niet
zo zinvol. Ik hecht er namelijk aan om af te maken waar we aan begonnen
zijn. Laten we dat nu maar doen. De Kamer heeft al aangegeven dat er
zorgen zijn over het tempo van de ontwikkeling. Het is terecht dat daar
vragen over worden gesteld en dat u mij daarop aanspreekt in mijn rol om
het tempo erin te houden. Dat doe ik uiteraard samen met de provincies,
maar daar liggen nogal wat opgaven. Daar wil ik mijn energie op inzetten.
Ik wil wel met de provincies in gesprek over de vraag wat we nog meer
kunnen en moeten doen om de biodiversiteit verder te verbeteren. Dat
doen we ook al. Dat is een breder vraagstuk waarin het Natuurnetwerk zelf
ook een rol kan spelen. Dat gaat ook over hoe we die zaken beter kunnen
combineren. Daarbij maak ik dankbaar gebruik van de ideeën uit het
Deltaplan Biodiversiteitsherstel, dat is opgesteld door heel wat partijen.
Daar zat ik niet bij. De Kamer heeft meerdere keren gevraagd of ik daar
wel bij wil zitten. Daarvan heb ik heel duidelijk aangegeven dat dat
geeneens zo was omdat ik daar nou meteen wel of niet iets van vond,
maar omdat de opstellers van het deltaplan het zelf belangrijk vonden om
het zonder de overheid te doen. Zij wilden voorkomen dat ze gelijk in een
soort politieke mal terecht zouden komen, waarbinnen ze zouden moeten
opereren. Dat snap ik. Ik zeg weleens: soms komen bepaalde zaken sneller
tot stand omdat ik er niet bij zit in plaats van dat ik er wel bij zit. Dit lijkt
me echt een voorbeeld daarvan. Ik wil heel veel waardering uitspreken
voor de opstellers van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Ik hoorde de
heer Wassenberg daar toch wat kritische vragen over stellen. Ik vind dat
jammer. Ik denk dat daar mensen aan tafel zitten die daadwerkelijk hun
nek willen uitsteken en echt bezig zijn met de vraag hoe we met zo veel
mogelijk partijen de biodiversiteit kunnen herstellen. Ik geloof dat dat de
juiste aanpak is.
De heer De Groot zei: de Minister moet hier de regie op zich nemen. Ik heb
aangegeven dat ik dat plan ga ondersteunen. Ik ga daar ook financiële
middelen voor beschikbaar stellen. Uiteraard zal ik barrières die daarbij
ondervonden worden voor mijn rekening nemen en wegnemen als ik daar
een rol in heb. Daar ben ik absoluut mee bezig. Alleen, als ik helemaal de
regie ga nemen, dan wordt het weer een plan van de overheid, van het
ministerie. Dat lijkt me echt niet de kracht van dit plan. Ik wil dus niet
weglopen voor mijn verantwoordelijkheid, maar ik denk dat dit bij uitstek
een voorbeeld is van een plan dat het beleid kan versterken. Dat versterkt
het beleid misschien wel meer als ik de regie niet heb. Maar we moeten er
uiteraard alles aan doen om de zaken die zij vragen mogelijk te maken.
Dat zal ik doen vanuit mijn rol en de verantwoordelijkheid die ik op
onderdelen heb. Dat is even een uitstapje naar het Deltaplan Biodiversiteitsherstel.
Mevrouw Bromet vraagt nog: waarom vertraagt de totstandkoming van
het Natuurnetwerk, waar we mee bezig waren? Zij noemde dat «de erfenis
van Bleker». Ik wijs haar op de ministeriële verantwoordelijkheid: ik kan
worden aangesproken op alles wat mijn voorgangers hebben gedaan. U
mag mij daar dus op aanspreken. Ik ben net aan het begin al ingegaan op
de realisatie van de ontwikkelopgave van 80.000 hectare en heb gezegd
dat het tempo van de verwerving en inrichting geen lineair proces is maar
«een proces van pieken en dalen». Dat heeft dus per definitie niet iets met
een erfenis te maken. Laat ik dat ook maar eens zeggen. Er wordt aan
gewerkt. We moeten alert blijven op het tempo. Ik moet daar ook alert op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

32

zijn, ook richting de provincies. We moeten daar samen onze rol in
nemen. Er zijn in 2013 in het Natuurpact ook goede inhoudelijke en
financiële afspraken gemaakt over de wijze waarop het Natuurnetwerk
gerealiseerd moet worden. Daar zijn we volop voor aan het werk.
De heer De Groot vraagt: hoe wordt het extra geld besteed dat in het
regeerakkoord is opgenomen? En: welke extra maatregelen zijn er uit de
gesprekken met de provincies gekomen? Hij vraagt zelfs nog naar de
doelstellingen die we hebben vastgelegd. Natuurlijk, die doelstellingen
zijn er om gehaald te worden. Anders leg ik die niet vast. We hebben die
met elkaar vastgelegd. Het extra geld wordt toegevoegd aan het
Provinciefonds, zodat de provincies dat kunnen benutten voor het
realiseren van hun Natuurnetwerk. Ik ben ook met de provincies in
gesprek over hoe we, aanvullend op de bestaande afspraken, de biodiversiteit verder kunnen versterken. We zijn nu heel concreet aan het werk om
dat verder vorm te geven, samen met de provincies.
Dat over het punt van de natuurnetwerken.
De voorzitter:
Ik geef de heer Moorlag als eerste de kans om zijn vraag te stellen.
De heer Moorlag (PvdA):
Blijkbaar heb ik mij in mijn eerste termijn niet duidelijk genoeg uitgelaten.
Mijn stelling was: het Natuurnetwerk is bedoeld om de natuurkwaliteit in
Nederland te verbeteren, maar het brengt nog niet wat het zou moeten
brengen. De achteruitgang van de natuur is op veel aspecten nog niet
gestopt of nog niet ten goede gekeerd. Mijn pleidooi is niet zozeer om te
stoppen met het Natuurnetwerk. Integendeel, mijn vraag is veel meer:
moet je daar niet een nieuw concept tegenover zetten, een opvolger van
het nationale Natuurnetwerk, en dan kijken of dat een goed antwoord kan
zijn op de grootste opgaven die er liggen, onder meer op het gebied van
de insecten, van de biodiversiteit en van de weidevogels? Zou je niet toe
moeten naar een nieuw concept, waarbij je bijvoorbeeld in veenweidegebieden met actief grondbeleid en inplaatsing een vorm van inclusieve en
extensieve landbouw introduceert, om op die manier de natuurwaarden te
creëren die oorspronkelijk met het Natuurnetwerk waren beoogd?
Minister Schouten:
We hebben het Natuurnetwerk. Maar daarnaast zijn we allerlei zaken aan
het ondernemen die ook bijdragen aan de natuur. Ik heb daar net een
aantal voorbeelden van genoemd. Dat kan beleid zijn rondom natuurinclusieve landbouw. Dat kan een combinatie zijn van natuur en voedselproductie. Er zijn meerdere opties die je daarin kunt meenemen. De heer
Moorlag noemt ook nog een aantal voorbeelden die je zou kunnen
overwegen. Dat wil niet zeggen dat we daarmee ook meteen een nieuw
concept moeten gaan neerzetten rondom het Natuurnetwerk. Het is
misschien een beetje een definitiekwestie: wat verstaat hij eronder? Als hij
probeert te zeggen dat we ook moeten proberen om te kijken naar
methoden waarmee we dat Natuurnetwerk zouden kunnen realiseren, dan
zeg ik: dat doen we. Dat betreft dan de creativiteit, de opties die er zijn om
de Natuurnetwerkopgave daadwerkelijk te realiseren. Ik heb wat moeite
met dat «een nieuw concept». Dat suggereert dat ik weer wat nieuws
moet gaan doen. Maar ik hecht eraan om gewoon volgens de afspraken te
gaan werken.
De voorzitter:
De heer Moorlag. Een vervolgvraag.
De heer Moorlag (PvdA):
Mijn punt is dat er naar mijn smaak echt een nieuw robuust netwerk zou
moeten komen in aanvulling op het Natuurnetwerk. Dat hoeft niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

33

exclusief natuur te zijn. Het kunnen ook gebieden zijn waarin je een aantal
opgaven met elkaar gaat verenigen, bijvoorbeeld water. We weten dat je
in het veenweidegebied alleen maar ten koste van hoge investeringen de
traditionele landbouw zijn gang kunt laten gaan. Zou u niet een aantal
gebieden in Nederland moeten aanwijzen en dan via grondbeleid en
actieve inplaatsing zeggen: daar komt gewoon een netwerk van bedrijven
te zitten waarbij er een betere balans is tussen landbouw, natuur,
wateropgave en klimaatopgave? Is zo’n robuust netwerk als opvolger van
het nationaal Natuurnetwerk niet beter dan al die postzegelnatuur die we
op heel veel plekken in Nederland realiseren?
Minister Schouten:
Dat zijn heel veel stellingen in één vraag. De ontwikkeling, de vormgeving
van het Natuurnetwerk Nederland hebben we gedecentraliseerd. De
Kamer heeft daar ook mee ingestemd. De provincies zijn dus degenen die
bepalen hoe het wordt vormgegeven in de provincies. Ik hoor de heer
Moorlag nu eigenlijk zeggen: centraliseer dat en wijs gebieden aan. Ik
probeer een beetje te snappen wat de heer Moorlag bedoelt. Als hij zegt
«wijs gebieden aan», dan zou ik gaan centraliseren, dan zou ik degene zijn
die bepaalt waar die gebieden zijn. Volgens mij was nou net de kern van
de decentralisatie dat de provincies dat doen. We hebben gedefinieerd
wat de opgave is. Dan zeg ik: laten we onze energie vooral steken in het
realiseren van die opgave in plaats van dat we allerlei nieuwe concepten
gaan ontwikkelen die dan weer daarbovenop, aanvullend of wat dan ook
zouden moeten zijn. Ik probeer echt te begrijpen wat de heer Moorlag
zegt, maar het lijkt mij dat hij wil dat het weer gecentraliseerd wordt en
dat ik zaken ga aanwijzen. Dat lijkt me precies in te gaan tegen de
decentralisatie die we hebben afgesproken.
De voorzitter:
Het lijkt me goed dat de heer Moorlag daar even over nadenkt en daar in
tweede termijn op terugkomt. Ik geef het woord aan de heer Wassenberg.
We hebben de afspraak gemaakt: twee interrupties voor het totaal.
De heer Wassenberg (PvdD):
De Minister herhaalde naar aanleiding van mijn kritiek op het Deltaplan
Biodiversiteit eigenlijk wat ik heb gezegd. De Minister zei namelijk: dat is
heel goed, want er zitten zo veel mogelijk partijen bij elkaar aan tafel. Dat
was ook mijn kritiek: die partijen hebben vooral één doel, namelijk elkaar
binnenboord houden. Er zitten inderdaad een aantal partijen aan tafel,
maar in dit hele biodiversiteitsplan zit niet één concrete maatregel. Er is
geen maatregel op het punt van gifgebruik, monocultuur en verbinding
van natuurgebieden om die postzegeltjes te verbieden, waar de heer
Moorlag het ook over had. Heel belangrijk is dat er ook geen maatregelen
zijn om de natuur te beschermen tegen de stikstofuitstoot door de
veehouderij. Wat ik aan de Minister vraag, is dus: heeft het wel zin om nu
op de polder te wachten, terwijl er nu maatregelen nodig zijn? Dat heeft
ook te maken met het feit dat de Minister in reactie op dat biodiversiteitsplan, dat deltaplan, gisteravond aan de Kamer heeft geschreven dat
ze de insecten wil gaan monitoren. Dat is weer opnieuw een onderzoek,
maar we weten dat al die onderzoeken in één richting wijzen: het gaat
slecht met de insecten en dat komt voor een belangrijk deel door de
intensivering van de landbouw en de veeteelt. Dat is ook wat het PBL
expliciet letterlijk schrijft. Mijn vraag aan de Minister is: betekent dit nou
niet opnieuw uitstel? We weten het toch allemaal? Welke kennis hebben
we nog meer nodig om te weten dat de afname van de biodiversiteit en
van de insecten komt door de intensivering van de landbouw en de
veeteelt?
Minister Schouten:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

34

Ik heb er echt bezwaar tegen dat de heer Wassenberg een soort beeld
neerzet van de mensen die echt hun nek hebben uitgestoken rondom het
Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Ik was gisteravond nog op een avond met
degene die het initiatief getrokken heeft, mevrouw Vet. Als er iemand is
die er van alles aan doet om te zorgen dat we verder komen rondom het
biodiversiteitsvraagstuk, dan is zij dat. Ik vind echt dat de heer
Wassenberg nu een karikatuur maakt van de inspanningen waarmee zij en
met haar vele anderen bezig zijn geweest. Het gaat meneer Wassenberg
misschien niet snel genoeg. Dat hoor ik hem zeggen. Daar kun je van
mening over verschillen, in de zin van: «hoe groot?» en «welke maatregelen?» Ik hoor de heer Wassenberg telkens ook maar één rijtje met
voorstellen noemen waarvan hij vindt dat dat moet gebeuren. In die zin
heeft de heer Wassenberg ook alleen maar naar één kant bepaalde ideeën
en is hij ervan overtuigd dat hij de juiste antwoorden heeft. Dat mag; dat
vinden wij hier volgens mij allemaal van onszelf, maar ik denk dat wij ook
respect moeten hebben voor mensen die al die verschillende visies bij
elkaar proberen te brengen om daar ook stappen verder te gaan zetten.
Dat is de winst van dat plan: dat daar zoveel commitment van verschillende partijen in zit. En het is natuurlijk niet zo dat ik alleen maar
onderzoek doe. Wij zijn ook echt daadwerkelijk al stappen aan het zetten.
Ik heb net aangegeven dat ik bijvoorbeeld rondom de natuurinclusieve
landbouw en kruidenrijke graslanden aan het investeren ben. We hebben
daarvoor een regiodeal afgesloten. We zijn nu bezig met een bodemprogramma. Zoals ik ook aan de Kamer heb laten weten, hebben we net de
pilot Kunstmestvrije Achterhoek. Ik kan zo een hele rij opnoemen. We zijn
ook bezig met de Bijenstrategie. Ik denk dat de heer Wassenberg ook
rondom de gewasbeschermingsmiddelen kan constateren dat er een
aantal stappen zijn gezet. Ik geloof dus niet dat de heer Wassenberg met
recht het beeld kan neerzetten dat er niks gebeurt, alleen maar onderzoek.
De heer Wassenberg (PvdD):
De Minister maakt een karikatuur van mijn woorden. Dat neem ik haar
buitengewoon kwalijk, want ik heb niet over personen gesproken en ik
heb de integriteit van de voorzitter, mevrouw Vet, niet in twijfel getrokken.
Dat de Minister dat zegt, vind ik echt, echt buitengewoon kwalijk, moet ik
zeggen. Aan de integriteit van die mensen aan tafel twijfel ik niet. Ik zeg
alleen: als je gaat kijken naar dat polderoverleg – want het is een
polderoverleg – zie je dat ze vooral bezig zijn geweest om elkaar binnenboord te houden. Laat de Minister dan antwoord geven op mijn vraag
welke concrete maatregelen er in dat biodiversiteitsplan staan. Het is een
uitgebreide intentieverklaring, maar de weg naar de hel is geplaveid met
goede voornemens, met die goede intenties. Die zijn volop te vinden in
dat biodiversiteitsplan. Met dat Deltaplan Biodiversiteit is voorlopig niet
één insect, één bij of welk ander dier dan ook geholpen. Het zijn intenties.
Op die intenties, op dat deltaplan, heb ik kritiek. Ik heb geen enkele kritiek
geuit op de deelnemers en al helemaal niet op de personen die aan tafel
zitten. Ik zou het dus fijn vinden als de Minister dat in ieder geval
terugneemt.
Minister Schouten:
Misschien heeft u het niet over de personen gehad, maar u heeft het wel
heel denigrerend «polderoverleg» genoemd; tenminste, dat was
denigrerend bedoeld. Maar goed, we kunnen een hele discussie over de
samenstelling over de groep houden. Laat ik een voorbeeld geven van
wat daarin staat en wat mij aanspreekt door het realisme dat daaruit
spreekt. Er staat bijvoorbeeld in: als je wil dat bijvoorbeeld boeren – maar
niet alleen boeren, ook terreinbeheerders en dat soort mensen – meer aan
biodiversiteitsherstel moeten gaan doen, dan zul je ook moeten nadenken
over wat voor compensatie je daartegenover kunt zetten. Want soms
betekent dit ook een keuze: als bepaalde zaken bijvoorbeeld tot minder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

35

productie leiden, hoe kun je er dan voor zorgen dat die boer wél genoeg
mogelijkheden heeft om daaraan bij te dragen? Die boeren zijn er, want ik
kom ze tegen. Ze zeggen alleen ook heel vaak: kijk nou hoe je daar ook
voor beloond kan gaan worden. Dat is precies de discussie die ik in
Europa voer rondom het GLB: als bepaalde inspanningen worden
geleverd door bepaalde boeren, wat voor vergoeding zet je daar dan
tegenover, zodat het ook aantrekkelijk is? Omgekeerd vraagt uw Kamer
mij steeds om iets te doen aan het verdwijnen van die houtwallen.
Terecht, want dat zijn zaken die we nu bijvoorbeeld niet in het GLB hebben
zitten, waardoor je gelijk ook de consequenties ziet, omdat dit bepaalde
inkomenseffecten heeft. Als je dat soort elementen goed meeneemt – in
dit voorbeeld in het gemeenschappelijk landbouwbeleid – dan kan je ook
het verschil maken. Dat zijn zaken die ook in dat deltaplan worden
benoemd. Dat vind ik buitengewoon nuttig. Dat vind ik ook hele goede
aanbevelingen. Daarbij neem ik het deel van het verhaal dat bij mij ligt,
voor mijn rekening.
De heer Wassenberg (PvdD):
Voorzitter, toch nog één ding. Ik weet dat mijn termijn voorbij is.
De voorzitter:
Sorry, meneer Wassenberg, ik ga het woord geven aan de heer Futselaar.
Sorry, meneer Wassenberg.
De heer Wassenberg (PvdD):
Voorzitter, ik vind dit echt onbestaanbaar. De Minister legt mij woorden in
de mond die ik niet gezegd heb. Ik heb kritiek geuit op het deltaplan. Ik
heb geen kritiek geuit op personen en al helemaal niet op de voorzitter
van die commissie. Voorzitter, ik wil dat de Minister dit terugneemt.
Minister Schouten:
Volgens mij heb ik net aangegeven dat ik de heer Wassenberg geen kritiek
op de personen heb horen geven, maar dat hij wel met een bepaalde –
laat ik het zo zeggen – aanmatigende toon sprak over de samenstelling,
degenen die in dat overleg zaten. Daar heb ik afstand van genomen en dat
doe ik nog steeds.
De heer Futselaar (SP):
Ik wil terug naar de verantwoordelijkheid voor het nationaal Natuurnetwerk. De Minister gebruikt vaak het woord «samen»: «samen met de
provincies en als er problemen zijn, kijken we daar samen naar». Mijn
probleem met die invalshoek is dat de provincies nogal verschillen, ook
qua aanpak, in hoeveel middelen ze ervoor uittrekken en welke methodes
ze gebruiken om te komen tot die doelen. Als de Minister ziet dat een
individuele provincie achterloopt en dat dat te herleiden is naar de ambitie
– laat ik het zo zeggen, want er zijn andere redenen van vertraging
mogelijk – spreekt de Minister die individuele provincie dan ook aan op
haar verantwoordelijkheid? Dat is wat ik graag wil weten.
Minister Schouten:
In die overleggen wordt gesproken over de realisatie van het Natuurnetwerk door de provincies. Ik hoor de heer Futselaar een beetje zeggen... Ik
moet nu een beetje gaan opletten hoe ik het interpreteer. Met het
decentraliseren sta ik natuurlijk ook niet in een hiërarchische relatie ten
opzichte van de provincies. Het is medebestuur. Zij hebben een verantwoordelijkheid en ik heb mijn verantwoordelijkheid. De provincie wordt
uiteraard ook aangesproken door de Statenleden. De Staten controleren
eigenlijk wat de provincie doet. Tegelijkertijd heb ik natuurlijk wel een
verantwoordelijkheid, ook Europees, om de doelen te gaan halen. Dat
betekent dat we elkaar scherp houden op de doelen die we gesteld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

36

hebben. Het is waar dat dat bij de een soms beter gaat dan bij de ander.
Dat wil dus ook niet zeggen dat ik dan gelijk tegen iedereen zeg: u doet
het verkeerd. Nee, je moet ook weleens zeggen: daar gaat het goed en
daar kan het wat beter. Het is alleen niet zo dat ik nu in een hiërarchische
relatie ten opzichte van de provincie sta. Dat is natuurlijk ook wel de kern
van de decentralisatie.
De heer Futselaar (SP):
Dat begrijp ik. Je kunt een discussie voeren over de vraag of decentralisatie verstandig was, maar dat gaan we niet doen. Maar ook bij medebesturen kun je elkaar aanspreken op verantwoordelijkheid. Ik zou het dus zo
willen formuleren: kan de Minister zich een scenario indenken waarin zij
een individuele provincie – misschien ook wel openlijk – aanspreekt op
een ambitie die niet past bij het halen van de doelen van het nationaal
Natuurnetwerk?
Minister Schouten:
Dat «openlijk» vind ik wel een beetje een ding. Kijk, ik spreek met ze en ik
spreek ze er ook op aan hoe het met de realisatie gaat en dat het dus
gebeurt. Als het idee is dat ik alleen maar zit en zeg «dank u wel voor de
informatie en tot ziens», dan zeg ik: nee, natuurlijk spreken we met elkaar
over hoe we ervoor staan, hoe het kan dat de ontwikkeling stokt, wat de
redenen daarvan zijn en wat ervoor nodig is om die redenen weg te
nemen. Ik heb u net ook een aantal redenen gegeven. Dus ja, natuurlijk
spreken we over dat soort ontwikkelingen. Daar heb ik u net ook over
verteld en in de voortgangsrapportage laten we dat samen – samen! –
overigens ook zien.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik had gevraagd naar de reden waarom de Minister zou kunnen denken
dat het nationaal Natuurnetwerk langzamer tot stand komt dan verwacht.
Ik had gevraagd of dat lag aan een gebrek aan geld. Heeft zij indicaties dat
er geldgebrek is, of ligt het aan iets anders, bijvoorbeeld aan de vrijwilligheid die gekoppeld is aan de grondverwerving? Is dat de bottleneck? Of
misschien iets anders?
Minister Schouten:
Geld is niet het probleem, blijkens wat ik daarover hoor, maar het
verwerven van het eigendom is best een lastige kwestie in sommige
situaties: hoe verwerf je dat dan en hoe ga je daar dan mee om? Soms
kan er ook tijd zitten tussen de fase van planvorming en die van realisatie,
zoals ik net aangaf. Dat zijn redenen die daaraan ten grondslag liggen.
De voorzitter:
Een vervolgvraag van mevrouw Bromet.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik kan me namelijk voorstellen dat het aan het begin van zo’n verwerving
nog wel lukt, omdat er boeren zijn die daar graag aan mee willen werken,
maar dat het juist aan het einde moeilijker wordt. Wordt er dan in de
provincies ook gesproken over onteigening of over meer dwang?
Minister Schouten:
Daar wordt wel over gesproken. In hoeverre of in welke mate dat
toegepast wordt, kan ik u nu niet vertellen, maar dat zijn wel opties.
Mevrouw Bromet heeft gelijk: in het begin kan je de korte klappen maken
en hoe verder je komt, hoe lastiger dat wordt. Dat is natuurlijk ook wel
bekend. Dat wil niet zeggen dat we daarmee de realisatie niet willen halen
of dat dat excuses zijn om die niet te halen. Die opgaven staan. Daar zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

37

soms best lastige discussies over, juist op provinciaal niveau, maar
daarmee zeggen we niet dat we het niet gaan realiseren of niet gaan
halen.
De heer De Groot (D66):
Het is goed om van de Minister te horen dat de financiën in ieder geval
niet het probleem zijn. De Minister zegt ook dat het een medebestuurder
betreft. Zij blijft een beetje boven die afspraken hangen. Het is eigenlijk
hetzelfde als vorig jaar. Ze zegt: ik maak afspraken. Maar ik zou toch
weleens willen weten wat voor soort afspraken dat dan zijn, want er is wel
degelijk extra geld en dat komt van de Minister, van het kabinet. Ik zou
dan echt harde afspraken willen maken, zodat dat geld in ieder geval niet
zomaar wordt besteed. De Minister zit toch met de verantwoording aan
Brussel. Het kunnen medeoverheden zijn – dat is prima – maar afspraken
moeten wel zodanig hard zijn dat het geld dat extra beschikbaar is
gesteld, echt wordt omgezet in hectares. Als er problemen zijn met de
verwerving of met lastige hectares, dienen daar afspraken over te worden
gemaakt. Ik zou van de Minister dus iets meer willen horen over wat dat
dan voor afspraken zijn.
Minister Schouten:
U heeft in de voortgangsrapportage die we naar de Kamer hebben
gestuurd, kunnen lezen dat provincies in de toekomst wel vaker tot
onteigening zullen overgaan om die zaken te kunnen realiseren. Dat geld
is juist bedoeld om de ontwikkeling of realisatie te kunnen financieren.
Daar heb je soms zaken voor nodig die wat meer dwangmatig die kant
opgaan. Dat wordt onderkend en dat hebben we ook opgenomen in de
voortgangsrapportage.
De heer De Groot (D66):
Kan de Minister een voorbeeld geven van zo’n maatregel of afspraak
waarbij de fractie van D66 het gevoel, het comfort, krijgt dat dat nou een
goede afspraak is?
Minister Schouten:
Sta me even toe om dat in tweede termijn te doen, want die vraag is wel
heel erg op microniveau; die gaat helemaal over in welke provincie welke
afspraak wordt gemaakt. Ik probeer daar antwoord op te geven, maar
nogmaals, de provincies zijn de provincies. Bij decentralisatie en een
centrale verantwoordelijkheid is het af een toe een beetje zoeken hoe het
gaat – ik snap dat dat lastig is – maar we moeten de provincies echt hun
rol laten spelen. Laten we dat ook doen. Ik kijk of de doelen worden
gehaald. Daar mag u mij op aanspreken; dat gebeurt hier ook. Ik doe mijn
werk richting de provincies, maar de vraag wat welke provincie precies
doet om iets te realiseren ligt echt op een niveau dat niet bij mij ligt, vind
ik.
De heer Bisschop (SGP):
Ik neem aan dat de Minister nog even terugkomt op de natuurcompensatie, zoals ik die in mijn bijdrage aan de orde heb gesteld?
Minister Schouten:
Ja, maar die zit in een ander blokje.
De heer Bisschop (SGP):
Dat is prima. Dan laat ik dat even rusten.
Minister Schouten:
Oké.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

38

De heer Bisschop (SGP):
Even dat punt van het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. De Minister zegt:
het is beter dat wij daar vanuit het ministerie geen regie op voeren. Ik kan
die gedachtegang helemaal volgen; dat is, denk ik, heel goed. Het is een
droombeeld dat neergelegd is door maatschappelijke organisaties. Daar
staan inderdaad geen concrete maatregelen in. Nee, je begint met die stip
op de horizon die geschetst wordt. Maar dat zou wel heel goed parallel
kunnen lopen aan de ontwikkeling van de kringlooplandbouwgedachte. In
die zin zou ik er bij de Minister toch op willen aandringen om het op z’n
minst te combineren met, parallel te laten lopen aan, te integreren in –
hoe je het noemen wilt – de uitwerking van de kringlooplandbouwgedachte. Laat die maar parallel lopen aan de werkroutes, zoals die in dat
plan zijn voorgesteld. Is de Minister dat wel van plan?
Minister Schouten:
Daar ben ik het helemaal mee eens. Dat is ook precies wat we gaan doen.
Ik heb net een voorbeeld gegeven van hoe ik bij het GLB ten aanzien van
verdienmodellen en dat soort zaken het deel voor mijn rekening neem dat
nodig is om de droom die in dat deltaplan is geformuleerd, vorm te
geven. Het hele vraagstuk rond de bodem – als er iets bepalend is, is dat
de vruchtbaarheid van de bodem en hoe daarmee omgegaan wordt – zit
natuurlijk ook al in de visie op de kringlooplandbouw. Dat kun je daarmee
samen laten lopen. Ik ben het er dus helemaal mee eens dat we daarin de
verbindingen moeten zoeken, maar de vraag was of ik specifiek op het
deltaplan de regie neem. Dat deltaplan is echt de droom van die
maatschappelijke partijen.
De heer Bisschop (SGP):
Dank. Ik denk dat het bij de Minister in goede handen is dat deze beide
lijnen parallel blijven lopen en aangehaakt blijven.
Dat geeft me de gelegenheid om mijn vervolgvraag op iets anders te
richten. Net kwam het punt van onteigening en verwerving aan de orde. In
onze factsheets pleiten we ervoor om ook eens te kijken of verwerving
echt altijd nodig is. Kun je je in het kader van natuurcompensatie, zeker in
de gebieden van het Natuurnetwerk Nederland, ook niet richten op
beheer, om zo meer aan te sturen op meer natuurinclusieve landbouw,
zonder dat gronden per se verworven hoeven te worden? Dat betekent dat
je waarschijnlijk veel soepeler verbinding tot stand kunt brengen en
daarmee het doel kunt dienen dat je met het Natuurnetwerk Nederland
beoogt. Wil de Minister er eens over nadenken om ook die route,
eventueel experimenteel, te bewandelen, uiteraard in samenspraak met
de provincies?
Minister Schouten:
Wat de heer Bisschop hier net heeft neergelegd, is onderdeel van het
grotere verhaal. Ik heb dat net gekregen en ik wil echt nog even goed
kijken naar wat daar precies allemaal in staat. Misschien is de procedurele
route dan dat ik schriftelijk reageer op de voorstellen die de heer Bisschop
hier heeft neergelegd, waar dit een onderdeel van is.
De heer Bisschop (SGP):
Dat lijkt mij prima. Ik realiseer me dat ik de Minister met twee A4’tjes tekst
misschien wat overval. Dat is niet de bedoeling, maar zo gaat dat nou
eenmaal in de politiek. Ik heb er volkomen vrede mee als de Minister zegt
dat zij hier graag op wil reflecteren en dat zij er schriftelijk op terug zal
komen; graag.
De voorzitter:
Op welke termijn denkt de Minister dat te kunnen doen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

39

Minister Schouten:
Vier weken. Dan pak ik beide A4’tjes en kijk ik naar wat daar allemaal aan
voorstellen in staat.
De voorzitter:
Dank. Dan vliegen we nu door naar de weidevogels, het tweede blokje. Ik
geef het woord weer aan de Minister.
Minister Schouten:
Een aantal leden, onder wie de voorzitter, heeft vragen gesteld over de
weidevogels. De heer Geurts vraagt eerst wat er nog meer ondernomen
kan worden om de populatie te bevorderen, buiten het geduld om. Ook
vroeg hij naar de aaneengesloten rustige gebieden. Hij vroeg hoe daarbij
de samenwerking tussen gemeenten en provincies is. Er is inderdaad veel
geduld en doorzettingsvermogen nodig om de weide- en akkervogelpopulatie te bevorderen. Het agrarisch natuur- en landschapsbeheer is
gebaseerd op vrijwillige deelname. Dit levert ook goede resultaten op, is
onze ervaring. Daar waar het wordt opgenomen in het bestemmingsplan
wordt het eigenlijk heel erg vastgezet en dichtgeregeld. Dat brengt ook
weer allerlei beperkingen met zich mee in de uitvoering. Rijk en provincie
zijn eigenlijk de hele tijd bezig om te kijken wat er mogelijk is om die
situatie te verbeteren, maar daarbij is een zekere flexibiliteit ook wel van
belang. Vanuit mijn rol is het de vraag hoe ik bijvoorbeeld in het GLB de
zaken de goede kant op kan zetten om dat te bevorderen. Dat hebben we
onlangs natuurlijk ook gedaan doordat we geld hebben overgeheveld van
de eerste naar de tweede pijler om een extra impuls aan het weidevogelbeheer te geven.
De heer Geurts vraagt heel specifiek naar het bejagen van de kraai en de
kraaienvangkooien. De toepassing van een kraaienvangkooi is mogelijk
met een ontheffing van de provincie. Die kan daar gevraagd worden
wanneer dat noodzakelijk wordt geacht.
De heer Geurts vraagt ook naar het probleem dat een gebied dat bestemd
is voor weidevogels en in beheer is bij de natuurorganisaties niet beheerd
wordt, zodat het voor de weidevogels die er wel zitten lastig is omdat er
geen ideale situatie is. Ook bij de natuurbeheerorganisaties wordt
gemonitord op de kwaliteit van het landschap. Dat voorkomt niet alleen
problemen, het brengt ook de bestaande problemen in kaart. Soms weet
je het niet en moet je er zicht op krijgen. De provincies blijven daarover
vervolgens in gesprek met de beherende organisaties, zowel vanuit hun
verantwoordelijkheid in het algemeen als vanuit de natuurbeheerplannen.
De provincies geven naar mij aan dat ze zich bewust zijn van de
samenhang van de verschillende gebieden en gebiedstypen voor het
behoud van de weidevogel, maar ook van het belang van de onderlinge
afstemming daarbij.
De heer Geurts vraagt ook wat er nog meer kan worden ondernomen om
de weide- en akkervogelpopulatie te bevorderen. Met het huidige
agrarische natuurbeleid is gekozen voor een gebiedsgerichte benadering,
waarbij meer wordt gedaan in minder gebieden. Ik denk dat we op die
manier gemotiveerde boeren kunnen hebben en daarmee de beste
resultaten kunnen behalen. Het is wel belangrijk dat meer boeren het
belang ervan inzien. Dat kan bijvoorbeeld ook via het nieuwe GLB. We
gaan natuurlijk gesprekken voeren over het Nationaal Strategisch Plan,
waar het een onderdeel van kan zijn. Maar het kan bijvoorbeeld ook door
maatregelen in de keten te nemen. We hebben het net al gehad over het
Deltaplan Biodiversiteitsherstel waarin dat soort elementen worden
meegenomen in bijvoorbeeld de beloning.
De heer Geurts had ook nog een vraag over de predatoren, maar die heb
ik hier niet bij zitten. Hij had een vraag over het bejagen van de vossen.
Ook hier geldt dat dit bij de provincies aangevraagd kan gaan worden. Dat
is echt een bevoegdheid van de provincies. Dat is ook het antwoord op de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

40

vraag van de heer Bisschop over de vrijstelling van de landelijke jacht op
de vossen. Daar kunnen de provincies dus specifiek ontheffingen voor
verlenen, wanneer daar een aanleiding voor wordt gezien.
Dat was het blokje over de weidevogels.
De voorzitter:
Ik kijk even de collega’s aan of zij hier interrupties op hebben. De heer
Bisschop.
De heer Bisschop (SGP):
Ik vroeg mij af of dat ook geldt voor de tijdstippen.
Minister Schouten:
Ja.
De heer Bisschop (SGP):
Ik dacht: alleen de termijnen.
Minister Schouten:
Ja, ook als het in de avond zou moeten plaatsvinden.
De heer Bisschop (SGP):
En in de vroege morgen? Met de buks op de rug?
Minister Schouten:
En in de vroege morgen.
De voorzitter:
Ik zie dat de heer Weverling ook een interruptie wil plaatsen.
De heer Weverling (VVD):
Ja. Ik ben een beetje verbaasd. Dat is ook omdat de Minister vrij rustig in
haar intonatie is. Ik probeer even te bedenken wat zij nou eigenlijk zegt. Zij
zegt dus dat de provincies zelf mogen bepalen of zij voor overdag een
ontheffing geven.
Minister Schouten:
De provincies kunnen in specifieke situaties een ontheffing verlenen voor
dit soort zaken.
De heer Weverling (VVD):
Dus mijn vraag «worden het weidevogels of roofdieren?» gaat u zelf niet
beantwoorden?
Minister Schouten:
Ik vind dat ook wel een hele generieke vraag, alsof het of het een of het
ander is. Ik denk dat we gewoon naar de specifieke situatie moeten kijken.
Dat kunnen de provincies het beste. Zij hebben de mogelijkheden ook om
daar de ontheffingen voor aan te vragen.
De voorzitter:
Dan gaan we door naar de biodiversiteit. De Minister.
Minister Schouten:
Ja. Daarover heb ik natuurlijk ook al het een en ander gezegd.
De heer De Groot heeft gevraagd wat ik voor extra activiteit heb ondernomen inzake de biodiversiteit. In het voorjaar ontvangt u van mij de
zesde nationale rapportage voor het biodiversiteitsverdrag. Daarin melden
we hoe Nederland ervoor staat wat betreft het doelbereik en ook op welke
terreinen aanvullende actie mogelijk is. We hebben natuurlijk ook onze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

41

inzet op onder andere het Natuurpact en Natura 2000. Ik heb net al
aangegeven dat ik onderzoek of er vernieuwde afspraken nodig zijn met
de provincies om het doelbereik te verbeteren. We hebben net al redelijk
uitgebreid gesproken over het Deltaplan Biodiversiteitsherstel en over
welke plek dat in kan nemen in de visie op kringlooplandbouw, zoals ik net
met de heer Bisschop heb gewisseld.
De heer Wassenberg vroeg wat voor maatregelen allemaal wel of niet in
het programma zitten en hoe ik daarmee omga. Daar heb ik het ook net
over gehad en daar hebben we ook al het een en ander over gewisseld.
Hij vraagt ook of ik erken dat Nederland de afgesproken normen niet gaat
halen en dat we daarmee de rekening doorschuiven naar volgende
generaties. Het klopt dat we de meeste doelen uit het Nagoya Protocol
nog niet hebben gehaald. Daarom vind ik het zo belangrijk dat zo’n
deltaplan er ligt, maar ook dat we met de provincies en de collega’s in het
kabinet, onder andere de collega van IenW, aan het bekijken zijn wat we
kunnen doen om het biodiversiteitsherstel te bevorderen. We spreken ook
op wereldwijd niveau over nieuwe afspraken voor de periode na 2020. De
urgentie wordt daar gevoeld; laten we het zo zeggen.
De heer Weverling heeft in dat verband gevraagd of digitale genetische
informatie onder het Nagoya Protocol zou moeten vallen. Ik heb u in mijn
brief van 1 februari geïnformeerd over de uitkomst van de vergadering in
Egypte eind 2018. Nederland heeft zich toen ingezet voor het behoud van
de open beschikbaarheid van data. Dat betekent ook dat digitale
genetische informatie niet onder de werking van het verdrag zou moeten
vallen. Deze discussie zal worden voortgezet bij het nieuwe plan voor het
biodiversiteitsverdrag dat in 2020 wordt gesloten. Het is dus een discussie
die doorgaat en Nederland heeft zich dus op het standpunt gesteld dat die
digitale genetische informatie niet onder de werking van het verdrag zou
moeten vallen.
De heer Weverling heeft gevraagd waar ik voor kies als het gaat over de
weidevogels en de roofdieren. Daar heb ik net al antwoord op gegeven.
De heer Weverling (VVD):
Ja, ik... Oh, sorry.
De voorzitter:
Het is beter als u via de voorzitter spreekt en niet zomaar begint. We gaan
over naar de Afrikaanse varkenspest.
Minister Schouten:
De Afrikaanse varkenspest. Eerst de heer Geurts. Die heeft gevraagd naar
de stand van zaken met betrekking tot het aangekondigde afschot van de
wilde zwijnen. Het seizoen is op dit moment volop gaande. Ik heb geen
exact overzicht van het afschot van het aantal wilde zwijnen op dit
moment. Ik weet wel hoeveel zwijnen geschoten zijn bij de bewegingsjacht die ik heb toegestaan. Dat zijn er in totaal veertien, tien in NoordBrabant en vier in Overijssel.
De heer Wassenberg vroeg mij naar de foto van de jagers. Hij zei dat zij
willens en wetens de voorschriften hebben overtreden en mede daardoor
het risico op uitbraak vergroten. Die tekst gaat natuurlijk over het moment
dat er daadwerkelijk sprake is van Afrikaanse varkenspest. En dat is in
Nederland – gelukkig, zeg ik erbij – niet het geval. We hebben natuurlijk
ook heel veel maatregelen genomen om dat te voorkomen. Als er
Afrikaanse varkenspest is, is het belangrijk dat men weet wat wel en niet
te doen. Alleen, die situatie doet zich niet voor. Het is dus niet zo dat er op
die foto’s, waarvan ik de herkomst niet kan herleiden – ik laat maar even
in het midden waar ze precies vandaan komen – in dit specifieke geval
sprake is van een overtreding, want we hebben hier geen Afrikaanse
varkenspest. Het is overigens wel waar dat de mens een belangrijke rol
speelt bij de verspreiding van Afrikaanse varkenspest. Daarom hebben we

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

42

natuurlijk ook overal die borden en dergelijke neergezet, om duidelijk te
maken dat je bijvoorbeeld echt geen voedsel in de natuur moet gooien.
Dat zijn de grootste risicofactoren die daar spelen.
De heer Weverling vraagt of ik van mening ben dat de huidige bewegingsjacht wel voldoende is om een uitbraak van de Afrikaanse varkenspest te
voorkomen. Ben ik van plan om dit te evalueren? Die beperkte bewegingsjacht heb ik mogelijk gemaakt op verzoek van de provincies, omdat zij
behoefte hadden aan mogelijkheden om de effectiviteit van de preventie
van Afrikaanse varkenspest te verhogen. Deze methode hebben we
natuurlijk nog maar kort geleden geïntroduceerd. Ik vind het dus nogal
wat om nu al een soort overall conclusie te trekken over hoe het werkt in
de praktijk. We hebben ook wel een evaluatiemogelijkheid. Die is over
twee jaar. Dan kun je er echt een beeld van hebben. Nu al evalueren,
terwijl we het net hebben toegestaan, lijkt me een klein beetje prematuur.
Voorzitter, dit waren de vragen over de varkenspest.
De voorzitter:
Ik zie dat de heer Wassenberg een interruptie wil plegen.
De heer Wassenberg (PvdD):
De Minister zegt dat in Nederland nog geen varkenspest heerst, en dat de
jagers daarom niet buiten hun boekje zijn gegaan. Maar of er varkenspest
heerst, weet je pas als dat is aangetoond bij een zwijn. De bedoeling van
de bewegingsjacht is om de kans op verspreiding te minimaliseren, maar
je ziet dat jagers geen idee hebben of ze een besmet zwijn hebben
geschoten of niet. Volgens mij zijn die voorschriften bedoeld om extreem
voorzichtig te zijn, om te voorkomen dat je een mogelijk besmet zwijn...
Het is een mogelijk besmet zwijn tot is aangetoond dat er geen
varkenspest in dat dier is. Daarom vraag ik de Minister of dit bijdraagt aan
het beperken van de risico’s. Nog even over de foto’s. Ik zei al tegen de
voorzitter dat het internetstuk intussen van de site af is gehaald, maar ik
zal het volledige document uiteraard ook aan de Minister doen toekomen.
Minister Schouten:
Dank voor dat laatste. Voor de beperkte bewegingsjacht staat er duidelijk
bij: gebruik geen honden bij de jacht. Dat geldt wanneer er AVP is
geconstateerd, maar dat is niet zo. Daar hebben we de maatregelen op
gericht, om te voorkomen dat die AVP zich verspreidt en dat die zich gaat
voordoen in Nederland. Dat is de situatie waar we nu in zitten. Op het
moment dat AVP wordt vastgesteld, hebben we ook hele draaiboeken
over wat wel en niet is toegestaan in welke zone. Dan gaat er echt een
heel ander regime gelden. Daar ziet deze tekst op.
De voorzitter:
Dan gaan we over naar de wolf.
Minister Schouten:
De wolf. Die veel emoties oproept hier en daar. De heer Geurts heeft daar
een aantal vragen over gesteld, maar ook andere leden van uw Kamer
hebben dat gedaan. Grosso modo gaan ze twee kanten op. De een zegt:
moeten we niet wat meer doen? De ander zegt: moeten we niet wat de
andere kant op hangen? Het is altijd een fijne positie dat je daar als
Minister dan ergens in het midden doorheen gaat.
De heer Geurts vraagt of het nodig is om een debat te starten over de
omgang met de natuur en de wolf. Hij vraagt ook of ik bereid ben om er in
EU-verband voor te pleiten dat het mogelijk wordt om de wolf te beheren.
Ik heb deze week een brief aan de Kamer gestuurd – ik geloof in antwoord
op Kamervragen – over hoe ik omga met de wolf. Zoals u weet hebben de
provincies de wolvenplannen opgesteld, waarin ze duidelijk aangeven hoe
ze omgaan met bijvoorbeeld de schade die aangericht wordt door de wolf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

43

Daar staat ook compensatie tegenover. Ik heb ook aangegeven dat de wolf
een beschermde soort is. Die mag dus ook niet bejaagd worden. Ik zie ook
geen aanleiding om daar verandering in aan te brengen. Maar ik heb wel
aangegeven dat er redenen kunnen zijn om een specifieke wolf te
bejagen. Dan moet u denken aan bepaalde situaties, zoals hondsdolheid,
de veiligheid en dat soort aspecten. Dat vind ik ook de weg die we daarin
moeten bewandelen. Aan de ene kant hebben we te maken met een
beschermde soort. Aan de andere kant moeten we ook realistisch zijn in
situaties waarin er echt gevaar kan optreden. Die middenweg volgen we
ook. Overigens komt die ook overeen met een brief die ik net heb
ontvangen van EU-Commissarissen Vella en Hogan. Die heb ik vandaag
ontvangen. Hierin stellen zij ook deze lijn voor, namelijk om er als
lidstaten realistisch mee om te gaan en om wel op te letten, omdat deze
soort bescherming geniet. Dat is eigenlijk precies de middenweg die we
bewandelen.
Moet er een debat gestart worden? Ik heb zomaar de indruk dat het debat
al gestart is, niet alleen in de Kamer, maar ook in de media, in de
provincies, op lokaal niveau. Ik geloof niet dat ik daar nog een handje bij
hoef te helpen.
De heer Moorlag vraagt hoeveel landbouwhuisdieren er precies zijn
aangevallen door honden, afgezet tegen het aantal wolven. In 2018 zijn in
totaal 166 schapen doodgebeten door een wolf. Door honden en vossen
worden jaarlijks duizenden schapen gedood. Ik heb daar geen precieze
aantallen van. Ik heb net al aangegeven dat de schapenhouders voor
schade door honden geen tegemoetkoming in de kosten krijgen, maar
voor schade door een wolf wel.
Mevrouw Bromet vraagt een reactie op de terugkomst van de wolf. Zij
haalt daar ook de optie van OostvaardersWold bij als een corridor voor de
wolf naar de Oostvaardersplassen. Nu worden wel heel veel discussies bij
elkaar gebracht. Overigens liggen deze discussies allemaal best gevoelig.
Ik heb net aangegeven dat de inrichting en de vormgeving van Natuurnetwerk Nederland een zaak is van de provincies. Over de Oostvaardersplassen hebben we natuurlijk het rapport van de commissie-Van Geel, dat
als beleidskader is aanvaard door de provincie Flevoland. De commissie
pleit ervoor om geen maatregelen voor de omgeving van de Oostvaardersplassen te nemen die toekomstige generaties de mogelijkheid
ontnemen om tot maatregelen te komen die ruimte geven aan vormen
van migratie. Maar ze constateert ook dat de mogelijkheid tot migratie
naar andere delen van Flevoland voor de middellange termijn is
afgesloten. De provincie Gelderland heeft in antwoord op Statenvragen
aangegeven dat het verbinden met de Oostvaardersplassen geen
onderdeel is van de opgave voor het Gelders Natuurnetwerk. Dat in
reactie op de specifieke vraag over OostvaardersWold.
Mevrouw Bromet vraagt ook of ik mij in EU-verband wil inzetten voor de
bescherming van de wolf, ook met betrekking tot de negatieve beeldvorming rond de wolf. Ik moet dus ook nog een soort pr-campagne voor
de wolf voeren. Er worden al suggesties gedaan, hoor ik. Ik heb al
aangegeven dat de wolf strikt beschermd wordt op grond van de
EU-Habitatrichtlijn. Dat geldt niet alleen in Nederland, dat geldt in de hele
EU. Die bescherming richt zich op het bereiken van, zoals dat genoemd
wordt, een gunstige staat van instandhouding. Die is in Nederland
overigens nog ver weg. Afschot van een probleemwolf kan dus wanneer
de provincie dat toestaat, wanneer er aanleiding voor is. Ik geloof niet dat
ik een pr-campagne voor de wolf moet voeren, de ene of de andere kant
op. Ik denk dat we gewoon een realistische weg moeten bewandelen.
Volgens mij hebben we die ook gevonden, in combinatie met maatregelen
vanuit de provincie voor hoe ze met het wolvenplan omgaan.
De heer Bisschop vraagt eigenlijk de andere kant op. Ben ik bereid om
stappen te zetten om Europese afspraken de andere kant op te maken?
Volgens mij is wel duidelijk wat mijn lijn is en die volgt precies het midden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

44

tussen de twee sentimenten die ik van de Kamer hoor. De heer
Wassenberg vraagt of ik ook de voordelen van de terugkomst van de wolf
zie. De wolf is een toppredator in het ecosysteem, door het in toom
houden van zijn prooidieren, met name reeën. De wolf die naar Nederland
is gekomen heeft zijn gebied van Duitsland naar Nederland uitgebreid. Hij
heeft, zoals ik al heb aangegeven, de beschermde status. De heer
Weverling vraagt nog: hoeveel wolven kunnen we toestaan? Alsof er een
soort hek is waarmee we de toegang van wolven kunnen regelen. We
hebben daarvoor geen streefgetal. Er is wel een norm, en daar zijn we nog
niet. Dat waren de antwoorden op vragen over de wolf.
De voorzitter:
Ik zie enig enthousiasme bij mijn collega’s om over de wolf te spreken.
Laten we beginnen met mevrouw Bromet, die ons misschien mee kan
nemen in de dromen van GroenLinks rondom de wolf.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
We zijn allemaal opgegroeid met het sprookje van Roodkapje en de wolf.
Dat is al meteen een anti-pr-campagne voor de wolf, zou ik zeggen. Ik vind
het heel fijn dat de Minister zegt dat zij de bescherming van de wolf
serieus neemt. Ik ben het niet met haar eens dat ik gevraagd heb om een
pr-campagne voor de wolf. Ik heb gewoon gevraagd om voorlichting te
geven aan de Nederlanders die geconfronteerd worden met een nieuw
dier dat zij uit hun jeugd kennen, namelijk uit het sprookje waarbij de wolf
Roodkapje opat, en zeven geitjes. Het is dus geen pr-campagne, het gaat
gewoon om voorlichting.
Minister Schouten:
Ik ga geen landelijke voorlichting geven over de wolf. We hebben een
wolvenplan, waarin de provincies duidelijk aangeven wat ze doen op het
moment dat een boer wordt geconfronteerd met dode dieren als gevolg
van de wolf. Dat plan zit doordacht in elkaar; dat hebben ze goed gedaan.
Daarin is ook helder omschreven hoe daarmee kan worden omgegaan. Ik
zie geen aanleiding om meer voorlichting over de wolf te gaan geven.
De voorzitter:
Geen vervolgvragen meer. Dan gaan we over naar de nationale parken.
Minister Schouten:
Zowel de heer Futselaar als de heer Moorlag en de heer De Groot hebben
daar vragen over gesteld. Hoe staat het nou eigenlijk met de nationale
parken en hoe gaan we daarmee om? Ik vind de nationale parken de
paradepaardjes van onze natuur. Dat zijn de plekken waarmee mensen
zich verbonden voelen. Iedereen kent uit zijn eigen omgeving en mogelijk
uit zijn eigen jeugd een nationaal park dat ook een beetje bij jezelf hoort.
Ik ben zelf opgegroeid vlakbij de Biesbosch, en ik voel me daarmee altijd
nog een beetje verwant. Dat is echt wel meer dan alleen maar natuur, dat
is ook identiteit en cultuur. Zoals u weet, werken we op verzoek van de
Kamer aan een kwaliteitssprong, aan nationale parken-nieuwe stijl die nog
meer dan nu het geval is als zodanig herkenbaar zijn, waarbij ze ook
nieuwe bezoekers trekken en ook belangrijk educatief werk kunnen doen.
Daarbij trekken we met elkaar op. «We» zijn dan de provincies en ik, en
natuurlijk ook alle partijen die betrokken zijn bij de vormgeving van de
nationale parken. Vorig jaar hebben de betrokken partners de ambities
voor de nationale parken-nieuwe stijl neergelegd in een standaard. Ik ga
ervan uit dat de parken de komende drie jaar gaan oefenen met deze
ambities en dat we echt op weg gaan naar het neerzetten van een nieuwe
standaard. Ik wil de parken die zich verder willen ontwikkelen ook
ondersteunen, passend bij de ambities van die nieuwe standaard. Daarbij
kijk ik ook of het mogelijk is om daarvoor extra reisbijdragen mogelijk te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

45

maken. Laat ik de ambities even realistisch maken: het is nog niet
geregeld. Ik ben daarover in gesprek met de provincies, waarin de
provincies ook wel zelf opvattingen en ideeën hebben over hoe de
financiering eruit zou moeten zien. Dat is niet altijd direct iets wat ik kan
bieden. Maar ik wil echt wel meters maken op dit dossier, waarbij ik heel
praktisch met de realiteit zit dat er ook verkiezingen op provinciaal niveau
plaatsvinden, waarin eventuele afspraken net in de overgang vallen. De
heer De Groot vroeg of de Kamer in het voorjaar kan worden geïnformeerd en dat ga ik doen. Daarbij zal ik aangeven hoe we verdergaan met
de nationale parken. Ik deel het gevoel dat we hier iets moois van kunnen
maken. Dat moeten we wat mij betreft gaan doen. Ik heb de vragen van de
verschillende leden over de nationale parken wat samengevat.
De heer De Groot had nog een vraag over de educatie. Daar hebben we
natuurlijk een evaluatie van gekregen hoe daarmee wordt omgegaan. Hij
zegt nu: doe daar voor de rest niets mee. Ik kom hier in tweede termijn op
terug.
De voorzitter:
Ik zag dat de heer Moorlag een interruptie wilde plegen. Bij dezen.
De heer Moorlag (PvdA):
De klankkleur van de beantwoording van de Minister is goed en de
strekking ook wel. Maar toch nog een vraag ter verduidelijking. De
Minister zegt dat ze goed overleg heeft, overleg dat voortgaat. Maar in
november hebben de provincies in een brief een krachtige oproep gedaan
om nu toch echt werk te maken van de nationale parken. Inmiddels zijn
we een maand of drie verder. Wat is er gedaan met die krachtige oproep
van de provincies? In de brief staat dat ze duidelijke afspraken willen over
verantwoordelijkheden, werkwijzen en financiering. Het laatste is
essentieel. De Minister suggereert dat ze verder gaat praten, maar mijn
vraag is of er dan overeenstemming komt met de provincies. Komt er
straks witte rook uit de schoorsteen?
Minister Schouten:
De brief is inderdaad gestuurd. Daarin geven de provincies datgene aan
wat de heer Moorlag net benoemde. Ik verhul niet dat we discussies
hebben. De provincies zeggen dat, als je de ambities opschroeft, daar wel
iets tegenover moet staan. We kijken met elkaar naar wat er mogelijk is.
We zitten daarbij niet altijd automatisch op één lijn. We moeten er soms
langer over doorpraten. Ik meen het serieus als ik zeg dat we niet alleen
maar in een discussie over geld of verantwoordelijkheden terecht moeten
komen. Ik geloof echt dat we er met elkaar iets heel moois van kunnen
maken, en dat proef ik ook bij de provincies. Daarmee ben ik aan het werk.
Ik heb net aangegeven dat ik serieus aan het kijken ben of ik daarvoor wat
geld beschikbaar kan stellen. Mogelijk moet ik daarover nog wat
gesprekken voeren met de provincies. Maar het is mijn ambitie om hier
iets neer te zetten. Ik zit nu in de praktische situatie van een wisseling van
de wacht bij de provincies.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik wil daar toch graag nog enkele woorden aan wijden. In het verleden
heeft Lutz Jacobi op dit gebied buitengewoon veel inspanningen
geleverd. Ik wil recht doen aan haar politieke erfenis. De Minister heeft
enorm complexe problemen. Kringlooplandbouw is een enorm vraagstuk
dat voor de deur staat. Die nationale landschappen zijn niet zo’n heel
groot en ingewikkeld probleem, en de Minister heeft al een absolute
werkdrukgarantie. Dan denk ik: los dit toch op. Dit schip moet toch de
haven binnen te varen zijn? In de agrarische sector wordt gezegd: wat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

46

hebben we aan kippen die mooi kakelen? Op enig moment moeten er
gewoon eieren worden gelegd. Mijn oproep aan de Minister is: ga dat ei
leggen.
De voorzitter:
Schepen en havens zijn vandaag een gevoelig punt.
Minister Schouten:
Ik kan niet beloven dat het mij lukt om eieren te leggen, maar ik kan wel
beloven dat ik hier iets moois van ga maken. In die zin ondersteunt het
betoog van de heer Moorlag precies mijn inzet op dit dossier.
De voorzitter:
Dan gaan we over naar het een na laatste blokje: Noordzee, Wadden,
zeehonden et cetera.
Minister Schouten:
Ja. Daarin heeft de heer Moorlag gevraagd: hoe zit het nou eigenlijk met
de natuurkwaliteit op de Noordzee? Op 14 december 2018, dus net voor
de kerst, heb ik u een brief gestuurd, waarin ik heb gemeld dat er gestart
wordt met de formele procedure rondom de Doggersbank, de Klaverbank
en het Friese Front, die in 2016 zijn aangewezen als Natura 2000-gebied.
We zijn daarmee aan de slag, omdat natuur natuurlijk ook op de Noordzee
moet worden gerealiseerd. Daar zijn we nu dus mee bezig.
De heer Futselaar vroeg specifiek naar de containers op de Wadden. Ik wil
hem ervoor bedanken dat hij zich ook zelf heeft ingezet. Laat ik via hem al
die vrijwilligers bedanken die zich hebben ingespannen bij deze ramp – zo
wil ik het wel noemen – met ecologische gevolgen die we nog niet
helemaal kunnen overzien. Het is echt dramatisch. We zijn nu bezig om
inzichtelijk te maken wat precies de consequenties zijn van wat daar nu
gebeurd is. Wat zijn de gevolgen voor de natuur en het milieu? Uiteraard
ligt de prioriteit nu ook bij het bergen van de containers om ervoor te
zorgen dat er niet nog meer van die rotzooi de Wadden op komt. We zijn
onder andere met de Waddenacademie onderzoek aan het doen naar de
effecten voor vogels, natuur en waterkwaliteit, maar ook naar de
eventuele maatregelen die wij kunnen nemen voor het behoud van de
natuur in het Natura 2000-gebied. Dit geldt overigens zowel voor de
Waddenzee als voor de Noordzee. Wageningen Marine Research is
gevraagd om een eerste inschatting te geven van de mogelijke ecologische effecten en de eventuele aanpassing in de monitoring. Ik zal de
Kamer op de hoogte houden van de voortgang, want ik ben inderdaad
verantwoordelijk voor de Wadden en de ecologie daar, al is mijn collega
van IenW op het hele dossier hoofdverantwoordelijk. Ik ben er uiteraard
nauw bij betrokken.
De heer Weverling vraagt naar het zeehondenakkoord. Inmiddels zijn vier
partijen uit het overleg gestapt. Die partijen hebben mij per brief laten
weten uit het overleg te zijn gestapt om redenen van diverse aard. Die
liggen deels in het verschil van inzicht over de opvang en deels in het
verschil van inzicht over de organisatie van de opvang. Mevrouw
Schokker, die de opdracht heeft aangenomen om te kijken of we tot een
zeehondenakkoord kunnen komen, heeft mij laten weten het opstappen
van de partijen te betreuren. Ze werkt met andere partijen door aan het
verder tot stand brengen van het akkoord. Zij heeft aangegeven dat de
partijen die uit het overleg zijn gestapt, altijd welkom zijn en blijven om er
verder over te praten. Daarbij blijft het wetenschappelijk advies over
zeehondenopvang, dat ik aan de Kamer heb doen toekomen, het
vertrekpunt. Ik zou de oproep van mevrouw Schokker willen ondersteunen: het is van groot belang dat alle partijen met elkaar het gesprek
blijven voeren over hoe die zeehondenopvang eruit gaat zien. Tegelijkertijd vind ik het van belang om het proces verder vorm te geven. We

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

47

moeten er op een gegeven moment echt keuzes in gaan maken. Daar
heeft de Kamer ook om gevraagd. Dat waren de vragen rondom de
Noordzee en de Wadden.
De voorzitter:
Ik zie een interruptie van de heer Futselaar.
De heer Futselaar (SP):
Allereerst voor de helderheid: ik ben daar één middagje geweest en toen
had ik al spierpijn. Er zijn heel veel vrijwilligers die daar wekenlang elke
dag bezig zijn geweest. Het is terecht dat de Minister met name hun lof
zingt. Ik ben oprecht blij met de helderheid over de eindverantwoordelijkheid. Ik denk dat het heel belangrijk is dat er iemand is die zegt: ik moet
dit aanjagen. Waar ik een beetje naar op zoek ben, is het volgende. Die
ramp is ongeveer een maand geleden gebeurd en het is nu best wel stil.
Hoe gaat het nu verder met die gebieden? Wat gaan we daar nou mee
doen? Misschien is het probleem bijna niet op te lossen. Eerlijk gezegd
ben ik daar best somber over als het gaat over de microplastics. Maar een
boodschap zou op een gegeven moment wel helder zijn. Het is een gebied
dat zich makkelijk verlaten door de politiek voelt. Het zou goed zijn als dat
nu niet gebeurt.
Minister Schouten:
Ik begrijp wat de heer Futselaar zegt. We zijn dat onderzoek aan het doen,
opdat we echt inzichtelijk krijgen wat de gevolgen zijn. Het is voor ons ook
echt even zoeken; dat geef ik eerlijk toe. We weten niet precies wat de
effecten op korte, middellange en lange termijn kunnen zijn. Ik kan de
Kamer eind maart informeren. Dan hebben we meer inzicht in die effecten
en in de voortgang. De zeekoeten worden daarin ook meegenomen.
De heer Weverling (VVD):
Ik ben toch wel wat teleurgesteld over het antwoord over het zeehondenakkoord. Ik stelde daar een aantal vragen over en ik krijg eigenlijk een
procedureel antwoord: mevrouw Schokker vindt het als voorzitter ook
vervelend en iedereen is weer welkom aan tafel als ze zich melden. We
hadden het daarnet over hoofd en hart. Hoe voorkomt de Minister dat het
zonder die vier partijen die zijn gestopt, een dictaat gaat worden? Dat lijkt
mij een redelijk heldere vraag. Waarom zijn de partijen uit het overleg
gestapt? Dan nog een vraag die misschien minder makkelijk te beantwoorden is: wat is de reden dat de zeehondencentra in Nederland nou zo
moeilijk met elkaar op één lijn komen?
Minister Schouten:
Ik heb net aangegeven dat er verschil van inzicht is over de vormgeving
van de opvang – welk dier wel en welk dier niet? – en over de organisatie
van de opvang. Ik heb begrepen dat het gaat om wat fundamentelere
verschillen van inzicht. We hebben dat wetenschappelijk onderzoek
gevraagd om daar een lijn in te kunnen vaststellen. Ik constateer dat daar
verschillende inzichten over bestaan. Ik heb begrepen dat mevrouw
Schokker echt heeft geprobeerd om de partijen bij elkaar te houden,
omdat het zo van groot belang is dat je er met elkaar uit komt. Zij kan
partijen natuurlijk niet dwingen om daar te blijven zitten als die partijen
zelf ervaren dat de verschillen van inzicht te groot zijn. We hebben als
uitgangspunt dat wetenschappelijk advies dat de Kamer heeft gevraagd. Ik
snap dat langs die lijnen gezocht wordt hoe dat vormgegeven kan
worden. Ik zit daar zelf niet aan tafel, dus ik kan geen letterlijk verslag
geven van de verschillen van inzicht, maar ik heb de hoofdredenen
meegekregen van die verschillende visies. Het is geen dictaat; dat is ook
helemaal niet de opzet van mevrouw Schokker. Ik waardeer heel erg wat
zij doet. Ze levert inspanningen om echt een breed akkoord te bereiken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

48

Het gebeurt natuurlijk weleens vaker dat dat niet altijd lukt. Dat is jammer.
En daarom vind ik het ook goed dat zij de deur open laat staan. Maar het
is duidelijk dat zij geen ijzer met handen kan breken.
De voorzitter:
Ik zie geen vervolgvraag. Dan gaan we naar het laatste blokje: overig. Dat
is het laatste blokje van de Minister.
Minister Schouten:
Ja. De heer Geurts en de heer Moorlag hebben gevraagd naar het
programma De kracht van de groene vrijwilliger. In 2017 hebben de
partners het manifest De kracht van de groene vrijwilliger ondertekend.
Dat was nodig, omdat er een inhaalslag gemaakt moest worden om die
vrijwilligers ook in de toekomst te ondersteunen. Wij hebben een aantal
onderzoeken laten uitvoeren. Met het programma DuurzaamDoor zijn
gesprekken in de provincies en met de provinciale organisaties op gang
gebracht en is een aanzet gegeven tot samenwerking en uitwisseling op
provinciaal niveau. Dit jaar draag ik bij met de ondersteuning van een
Boerenlanddag op 16 februari en de inzet van het programma
DuurzaamDoor. De provincies nemen steeds meer de regie. Dat is in lijn
met de motie van de heren Leenders en Geurts. Er wordt gewerkt aan
nieuwe afspraken in de vorm van een actieplan. Daarin benadrukken de
provincies en de groene organisaties hun verantwoordelijkheid om het
groene vrijwilligerswerk in de toekomst vitaal te houden. Op basis van het
actieplan wordt ook bepaald wat mijn rol daarin is. De inhaalslag zal nog
wel enkele jaren in beslag nemen.
De heer Geurts vraagt of ik met het CBS in gesprek kan over het feit dat op
de website staat dat de beschermde natuur was afgenomen. Dat zal ik
doen.
De heer Geurts vraagt ook naar de versterking van de oude ambachten en
de fiscale mogelijkheden. Dat gesprek is op ambtelijk niveau met de
Belastingdienst gevoerd. Met de initiatiefnemers is afgesproken dat zij aan
de slag gaan met de beschouwingen die door de Belastingdienst in dat
gesprek zijn gegeven. Dat gesprek heeft in december plaatsgehad. Ik heb
tot nu toe nog geen voorstellen gezien, maar het is natuurlijk wel een
beetje kort dag. Er is door de provincie Overijssel nog geen aanvraag
ingediend voor decentraal aalbeheer.
De heer Moorlag vroeg wat ik van plan ben rondom de structurele steun
van de groene vrijwilligers. Ik heb net gezegd dat wij bezig zijn met het
actieplan ter ondersteuning van de vrijwilligers. We zetten het programma
DuurzaamDoor in voor die ondersteuning. Binnenkort ga ik overigens ook
naar de Dag van de Vrijwilliger, ook om mijn dank te laten blijken. In het
actieplan worden verdere afspraken gemaakt over mijn inzet.
De heer Moorlag vraagt hoe natuur wordt vormgegeven in de Nationale
Omgevingsvisie (NOVI). Natuur is uiteraard een van de belangen die in de
NOVI wordt meegenomen. Dat ziet uiteraard op de Natuurwet, maar ook
op kringlooplandbouw en natuurinclusieve landbouw. Hier wordt hard
aan gewerkt. De collega van BZK stuurt de NOVI later dit jaar naar de
Kamer toe. De NOVI is overigens nog volop in discussie, ook wat betreft
het niveau van de concreetheid van de maatregelen. We zijn in gesprek
over hoe we dat precies moeten gaan doen.
Mevrouw Bromet heeft net als de heer De Groot vragen gesteld over de
natuur op Caribisch Nederland. Het is zonneklaar dat er veel waarde
gehecht wordt, maar ook moet worden gehecht aan de bijzondere natuur
op Caribisch Nederland. Dat is voor de natuur van belang, maar ook voor
de ontwikkeling van de eilanden. In de recreatie is het een belangrijk punt.
Het koraal is daarbij een bijzonder punt van aandacht. Op dit moment
wordt er een studie naar de staat van de instandhouding afgerond. Die
ontvangt u binnenkort. Het is bekend dat de afname van het koraal breder
te maken heeft met de hele klimaatverandering. Het is dus niet zo dat je

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

49

dat op één plek geïsoleerd kunt aanpakken. We bekijken hoe we koraal
kunstmatig kunnen kweken en het resultaat daarvan kunnen gebruiken
voor de ontwikkeling van het koraal waar het afsterft. WUR doet daar
onderzoek naar.
Het nieuwe Natuurbeleidsplan Caribisch Nederland ontvangt u nog dit
jaar. Daarin nemen we ook de verbetering van de monitoring mee. De
heer De Groot noemde een aantal andere zaken. Hij verwees daarbij naar
de regio-enveloppe, waarin we geld hebben vrijgemaakt voor de aanpak
van de geiten en de ontwikkeling van de natuur op de eilanden. Op die
manier levert Nederland een bijdrage aan de natuur op dat stukje van ons
Koninkrijk.
Mevrouw Bromet vraagt nog naar de houtkap die door Staatsbosbeheer
wordt vormgegeven. Staatsbosbeheer voert een zorgvuldig bosbeleid.
Daarbij is de ambitie: beter beschermen, duurzaam benutten en meer
beleven. Het is niet zo dat Staatsbosbeheer nu meer kapt dan voorheen,
zoals ook wel wordt beweerd. De jaarlijks landelijke houtoogst bedraagt al
enkele decennia ongeveer 300.000 kuub, en dat is nu ook nog zo. Ook
oogst Staatsbosbeheer altijd minder dan er jaarlijks aan nieuw hout
bijgroeit. Uiteraard beheert Staatsbosbeheer ook nog binnen de kaders
van de Wet natuurbescherming en de gedragscode bosbeheer. Ook is
Staatsbosbeheer al twintig jaar aangesloten bij de FSC-standaard. Zoals u
weet, is dat het strengste keurmerk voor duurzaam bosbeheer. Maar dat
alles neemt niet weg dat er over het kappen van bos verschillende
inzichten kunnen bestaan, zeker ook lokaal, en dat daar ook wel bepaalde
emoties over zijn. Ik heb begrepen dat Staatsbosbeheer verder in gesprek
wil met degenen die daar vroeger ook meer bij betrokken waren en daar
zelf ook opvattingen over hebben. Het lijkt me buitengewoon zinvol om
dat te doen.
Dan de natuurcompensatie. Ik heb de heer Bisschop net laten weten dat ik
de Kamer mijn reactie daarop zal doen toekomen. De heer Bisschop heeft
ook gevraagd naar de schapen van Staatsbosbeheer. Zijn vraag ging over
de aanbesteding. Staatsbosbeheer is als overheidsorganisatie gehouden
aan de aanbestedingswetgeving. Het doet het wel via het zogenaamde
verlichte regime, inclusief de standaard meerjarige contracten. Staatsbosbeheer heeft daarbij ook oog voor de bestaande situaties in de regio. Het
heeft ook aangegeven hierover in overleg te blijven met de vertegenwoordigers van de schaapsherders.
De heer Weverling had ook nog een vraag over het geld dat eigenaren van
natuurgebieden moeten betalen voor het opruimen van illegale afvaldumping. Dat is voor de eigenaren van die natuurgebieden een heel groot
probleem, waar ze ook elke keer mee geconfronteerd worden. We zijn een
plan van aanpak aan het opstellen. Ten aanzien van de afvaldumping is
ook een interbestuurlijke werkgroep van start gegaan. Die staat onder
leiding van het IPO. Wij doen daar ook aan mee. Daarin wordt ook
gekeken naar juridisch en financieel houdbare oplossingen voor dit
probleem. In maart worden de eerste resultaten hiervan verwacht. We
zullen de Kamer daar dan over informeren.
Dan de boer die de nesten ontweek, waarbij de mest op de bovengrond
terechtkwam, waardoor hij een boete kreeg. Ik heb gehoord over deze
situatie. Het is lastig om in te gaan op individuele gevallen, maar ik ben
wel bereid om te onderzoeken of hier sprake was van tegenstrijdige
regelgeving. Dat kan ik de heer Weverling dus toezeggen.
Voorzitter, volgens mij heb ik nu alle vragen beantwoord.
De voorzitter:
Dan dank ik de Minister voor de beantwoording in haar eerste termijn. Ik
kijk even naar de Kamerleden. Is er behoefte aan een tweede termijn? Ik
zie instemmend geknik, dus dat is het geval. Ik stel voor om daarin twee
minuten spreektijd per fractie te hanteren en geen interrupties op elkaar te
plegen, tenzij er tot uitlokking wordt overgegaan, wat ter beoordeling is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

50

aan de voorzitter. Ik geef als eerste het woord aan de heer Futselaar. Hij
spreekt namens de SP-fractie.
De heer Futselaar (SP):
Dank u, voorzitter. Ik heb drie punten gemaakt. Ik ga over twee in ieder
geval tevreden weg, dus dat is een mooie score. Ik waardeer de woorden
van de Minister als het gaat om de Waddenkust en de actuele problemen
die we daar hebben. Ik kijk uit naar een brief in het voorjaar over de
nationale parken, vol ambitie en misschien zelfs met een beetje geld. De
Minister weet dat als het niet genoeg is, de heer De Groot over een jaar de
meest waanzinnige voorstellen van mijn kant zal steunen, dus er is ook
een stok achter de deur. Ik hoor iemand nu iets zeggen over een motie van
wantrouwen. Nee, daar had ik het niet over; ik had het over ambitie.
Het derde punt betreft het Natuurnetwerk en de verhouding tot de
provincies. Daarover ben ik toch wat minder gelukkig. Volgens mij zit het
probleem «m in het volgende. De Minister zegt steeds dat zij in gesprek is
met de provincies als collectief, maar ik denk dat er een moment komt
waarop je misschien in gesprek moet met een provincie, als individu,
omdat je zegt: jullie voldoen niet aan de bestuursafspraak die wij hadden
gemaakt. Ik begrijp dat de Minister dan zegt: ja, maar hier is geen
hiërarchische verhouding, want we zijn medeoverheden. Maar dan wijs ik
toch weer op de N. We hebben een Minister van Natuur, die uiteindelijk de
verantwoordelijkheid moet nemen. Ik zal kijken hoe ik dit wil verwoorden,
maar ik wil wel graag een VAO aanvragen, om dit misschien nog vast te
leggen. Voorzitter, ik ben mij er wel van bewust dat de vertegenwoordiger
van het CDA oorspronkelijk voor mij zat, dus ik wil hem wel de
mogelijkheid geven om daarin de eerste spreker te zijn, mocht hij daar
behoefte aan hebben. Maar ik zie niet een enorm enthousiasme bij de
vertegenwoordiger van het CDA.
De voorzitter:
De vertegenwoordiger van het CDA is zeer enthousiast. Hij geeft nu het
woord aan de heer Moorlag. Ik hoop dat de heer Moorlag net zo positief is
als de SP-fractie.
De heer Moorlag (PvdA):
Voorzitter. Ik zeg het wel vaker: ik ben van nature een optimist, maar
beroepshalve weleens wat argwanend. Volgens mij stond dat ook in het
competentieprofiel. We hebben hier een controlerende rol, en dan is een
beetje gezonde argwaan – dat is iets anders dan achterdocht – toch wel
geboden.
Ik ga naar de inhoud. Naar mijn smaak moet er nu echt voortgang worden
gemaakt met de nationale parken. De Minister heeft het goede woord al
uitgesproken, maar ik sluit mij graag aan bij de conclusie die de heer
Futselaar heeft getrokken en die de heer De Groot vermoedelijk nog gaat
trekken: op enig moment moet hier ook een punt achter kunnen worden
gezet, zodat het niet telkens terugkomt.
Het tweede is het nationaal Natuurnetwerk. Daar heb ik zorgen over. Het
tempo van het bestaande ligt te laag, en als we het bestaande hebben
gerealiseerd, is het maar de vraag of wij voldoende natuurkwaliteit en
voldoende biodiversiteit in Nederland gerealiseerd hebben. Naar mijn
smaak ligt de sleutel voor een verdere stap toch wel in het veenweidegebied, waar een heleboel opgaven samenkomen: klimaat, CO2-reductie,
insecten, water, weidevogels. Als je daar een concentratie of een netwerk
van extensieve natuur en inclusieve boerenbedrijven kunt krijgen – dat
zou wat mij betreft het nationaal Natuurnetwerk 2.0 kunnen zijn – dan zou
je daar agrarische bedrijfsvoering en natuurdoelen op een goede manier
kunnen verenigen. Het zou mij een lief ding waard zijn als de Minister er
toch eens toe overgaat om een daar doorkijkje op te maken, en om daarbij
ook te kijken of dat belang in de NOVI neergelegd kan worden. We zijn
hier vaak met de korte termijn bezig, maar wat mij betreft moeten we de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

51

ogen ook gericht houden op de lange termijn en de langetermijndoelen
die we moeten nastreven.
De voorzitter:
Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Bromet. Zij spreekt namens de
fractie van GroenLinks.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Wat opvalt in dit overleg is dat er een heleboel niet
binnen de reikwijdte van deze Kamer lijkt te liggen. We hebben het over
provincies, die gaan over de uitvoering van het natuurbeleid. We hebben
het over het zeehondenoverleg en het Deltaplan Biodiversiteit, waar het
Rijk niet bij aanwezig is. Tegelijkertijd is het verbeteren van de natuur
natuurlijk een ontzettend urgente kwestie. Dat geeft mij dus wel een
beetje buikpijn, want wie gaat er nou voor zorgen?
De Minister zegt: ik kan nu niet zo veel afspraken maken met de
provincies, want de verkiezingen zijn in aantocht. Ik zou zeggen dat een
wisseling van de wacht ook «nieuwe ronde, nieuwe kansen» zal zijn. Ik
heb goede contacten met mijn eigen collega’s van GroenLinks in de
provincies. Daar zullen we het dan van moeten hebben. Tegelijkertijd vind
ik het wel heel erg belangrijk dat de Minister het overzicht houdt over de
doelen, zoals de SP en de PvdA ook al zeggen. Daar zou ook wel dwang
bij kunnen komen. Ik vind het goed dat de Minister zegt dat dat aan de
orde zou kunnen zijn als het te langzaam gaat. Ik ben blij met de
bescherming van de wolf. En ik ben in blijde afwachting van de plannen
voor de Nederlands-Caribische natuur.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de heer De Groot. Hij spreekt namens de
D66-fractie.
De heer De Groot (D66):
Dank u wel, voorzitter. Als ik mijn huis laat schilderen en ik neem daarvoor
een hele grote bak geld mee, dan ben ik natuurlijk gelijkwaardig aan die
schilder. Alleen, ik maak wel afspraken met die schilder over hoe dat huis
wordt geschilderd. Dan mag je misschien in het geval van het nationaal
Natuurnetwerk nog wel de kleur kiezen en zelf nog wel wat variëren, maar
het is wel een afspraak. En de Minister, in dit geval, is toch de opdrachtgever. Dus ik vind de beantwoording in die zin toch nog wat onbevredigend, want niemand minder dan het kabinet heeft miljoenen extra
beschikbaar gesteld voor natuur, en de zorg over het realiseren van het
Natuurnetwerk Nederland is niet weggenomen. We willen de Minister niet
onder curatele stellen, maar ik wil wel gewoon meer gevoel krijgen als het
gaat om de vraag: wat gebeurt er nou? Ik zoek nog naar een manier om
echt meer grip te krijgen op welke afspraken er dan worden gemaakt, ook
om een gevoel te krijgen of we het dan wel gaan redden.
Een volgend punt betreft nationale parken. Ik begrijp het dilemma van de
Minister. We willen hier niet in handen van de SP vallen. Dus ik zou
zeggen: we zijn allemaal zeer gemotiveerd om er echt wat van te maken.
Ik zie dat ook bij de Minister. Dank ook voor haar intentie om met
rijksmiddelen het proces verder op gang te brengen. Ik wens haar veel
succes en hoop haar in het voorjaar met een mooi en inspirerend plan te
zien.
De fractie van D66 is minder tevreden over het natuurbeleidsplan voor het
Caribisch Gebied. Het oude plan loopt tot en met 2017, en we zijn
inmiddels in 2019. Dus om dan nog te zeggen dat het dit jaar komt, vind ik
onbevredigend, want die natuur daar wacht niet.
Ik heb onder het GLB nog heel kort landschapselementen genoemd. Ik
hoor graag toch nog een reactie van de Minister daarop. Zij kent de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

52

discussie. En kan de Minister in tweede termijn nog even op het IVM
ingaan? Dank u wel.
De voorzitter:
Dank. Ik geef het woord aan de heer Bisschop. Hij spreekt namens de
SGP-fractie.
De heer Bisschop (SGP):
Dank u wel, voorzitter. Dank aan de Minister voor de beantwoording van
de vragen. Wat de wolf betreft, zijn wij niet helemaal gerustgesteld. Het is
een beetje te volgend, naar ons idee. Ik zou de Minister willen vragen om
alvast een beetje meer proactief na te denken. Als het aantal zich uitbreidt,
moet je niet eerst ongelukken krijgen voordat er ingegrepen kan worden.
Ik zou ervoor willen pleiten om dat tijdig te doen.
Ik zie de reactie op onze factsheets met betrekking tot natuurwaarden
graag tegemoet.
Mijn laatste punt betreft de gescheperde schaapskudde. Dat is een
prachtige term. Ik ben er niet gerust op. Het is typisch een vorm van
beheer die langjarig moet zijn. Vandaar ook langjarige contracten. Maar
als eenmaal die termijn voorbij is en je via openbare aanbesteding – of via
onderhandse aanbesteding tegenwoordig – moet proberen het weer te
bemachtigen en dat niet lukt. Ja, en dan? Dan heb je opeens geen
begrazingsgebied voor je kudde. Dat kan dus betekenen dat een enorme
discontinuïteit in beheer van die gebieden ontstaat. Ik zou de Minister
willen vragen om daar nog eens goed naar te kijken. Op grond waarvan
zou Staatsbosbeheer verplicht zijn tot aanbesteding, en wel aanvankelijk
openbare en later onderhandse aanbesteding? Ik heb daarnaar gezocht,
maar ik heb het nog niet helder kunnen krijgen. Dit zijn overigens ook
vragen die LTO en de Vereniging Gescheperde Schaapskudden Nederland
stellen. Ik maak me graag tot hun spreekbuis, want ik zie hier echt een
probleem opdoemen, zowel voor de mensen die daar in het kader van een
soort beschermd cultuurgoed hun werk doen en die als het ware op die
manier brodeloos kunnen worden gemaakt als voor het beheer van die
natuurgebieden zelf. Ik zou daar dus graag wat meer aandacht voor willen
hebben.
Dank u wel.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de heer Wassenberg. Hij spreekt namens de Partij
voor de Dieren.
De heer Wassenberg (PvdD):
Dank u wel, voorzitter. Ik vond het toch wat teleurstellende antwoorden
van de Minister. Dat bedoel ik professioneel, zonder haar integriteit in
twijfel te trekken. Het is twee minuten voor twaalf, en elk nieuw onderzoek
is in feite toch uitstel van wat we eigenlijk al weten. Dat was de reden dat
ik zei: we moeten maatregelen hebben en niet nog meer onderzoek. Er ligt
nog steeds geen enkele concrete maatregel voor, niet van de Minister,
maar ook niet van de polder. Ik begon een beetje grappend door te zeggen
dat ik de integriteit van de Minister niet in twijfel trek, maar nogmaals, ik
vind het echt heel vervelend dat de Minister zegt: als je fundamentele
kritiek hebt op dat deltaplan, dan trek je daarmee de integriteit van de
voorzitter in twijfel. Dat werp ik verre van mij.
Voorzitter. Ik heb ten slotte nog een vraag aan de Minister, ook nog even
voortbordurend op de bijdrage van de heer Weverling. Toen waren mijn
interrupties al op. Hij had het over de vos. Is de Minister het met mij en
met biologen eens dat de weidevogel vooral last heeft van het ontbreken
van bijvoorbeeld insecten, van de monocultuur in de landbouw en van het
hele intensieve maaibeleid? Er wordt drie keer per jaar gemaaid. Is zij het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

53

ermee eens dat dat eigenlijk de factoren zijn die de weidevogel de das om
hebben gedaan of in elk geval onder druk zetten?
De voorzitter:
Dank. Ik geef nu het woord aan de heer Weverling. Hij spreekt namens de
VVD-fractie.
De heer Weverling (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Ook bij mij zijn er wel wat zorgen over de zeggenschap. Er is inderdaad geen hiërarchische verhouding, maar uiteindelijk
zijn wij met elkaar volgens mij wel systeemverantwoordelijk en in zekere
zin ook opdrachtgever van het natuurbeleid. Ik ben blij dat er een VAO is
aangevraagd. Daar zal ik graag aan meedoen. Ik wacht even de motie van
de heer Futselaar over Natuurnetwerk Nederland af.
Dan de groene boa’s. Het is fijn dat de Minister zegt dat zij gaat kijken naar
de bekostiging, dat ze dat in de IPO-werkgroep doet en dat ze het ook
bijzonder vindt dat dat nu bij de eigenaren van het landschap terechtkomt.
Ik hoop dat we daar in maart een terugkoppeling over krijgen.
De bewegingsjacht is tot nu toe blijkbaar voldoende als het gaat om de
Afrikaanse varkenspest.
Dan het streefgetal voor wolven. Ik weet ook niet hoeveel wolven het
streefgetal zou moeten zijn, maar het gaat mij hierom. De wolf is
beschermd. We zijn wat terughoudend, en de provincies zijn aan zet. Maar
wanneer gaan we wel ingrijpen? Dat is volgens mij wel een terechte
vraag. Ik hoop dus dat u daar nog op terug kunt komen in tweede termijn.
Dan iets over de weidevogels. Er is iets wat mij niet helemaal duidelijk
werd in eerste termijn. Kunnen de provincies nou bij LNV een ontheffing
aanvragen, of kunnen de provincies een ontheffing verlenen? Misschien
kunt u dat nog even ophelderen.
Van de zeehonden moeten we misschien een motie maken.
Dan denk ik dat ik er zo wel doorheen ben, voorzitter. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank. Hiermee is de Kamer ook gekomen aan het einde van haar tweede
termijn. De voorzitter slaat zijn beurt over. Ik zie opluchting bij de Minister.
Dan heb ik u dat bij dezen ook mee kunnen geven. Ik geef graag het
woord aan de Minister voor haar tweede termijn.
Minister Schouten:
Dank u wel, voorzitter. Ik heb een aantal vragen. De eerste is van de heer
Futselaar. Die gaat over Natuurnetwerk Nederland en het in gesprek gaan
met één provincie. Dat was eigenlijk ook een eerdere vraag van de heer
De Groot, waar ik nog op terug zou komen in tweede termijn. Hij vraagt:
dit is heel algemeen, maar kun je niet heel specifiek op een provincie
aanslaan? Dat laatste kan, en dat gebeurt ook al. Als een bepaalde
provincie dingen doet waarvan we denken «dat is niet zoals het hoort» of
«daar gaat iets niet goed», dan kan ik die provincie daarop aanspreken. Ik
vind het wat ingewikkeld om nu allerlei concrete voorbeelden te gaan
noemen, maar neem bijvoorbeeld een provincie die niet heeft voldaan
aan de samenstelling van het bestuur van de faunabeheereenheid. Dit is
een wat meer procedureel voorbeeld. Dan wordt die provincie daarop
aangesproken. Het is dus niet zo dat wij dan alleen maar heel generiek
zeggen: zoekt u het allemaal maar uit. Wij kunnen daarbij wel degelijk
zeggen: «dit gaat hier niet goed» of «u moet hier toch wat extra
inspanning leveren». Daarvoor heb ik natuurlijk ook periodiek overleg. Ik
hou de vinger aan de pols. Als het nodig is, spreken we mensen en
provincies ook aan. Ik hoop dat ik daarmee ook de vragen van de heer
Futselaar heb beantwoord, en het punt van de heer De Groot uit de eerste
termijn alvast eventjes heb meegenomen, want hij had nog recht op een
antwoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

54

De heer Moorlag sprak nog over de nationale parken. Volgens mij heb ik
al eerder aangegeven dat onze ideeën daar volgens mij niet zo veel
uiteenlopen en dat we ermee bezig zijn.
Als de Kamer dat wil, denk ik dat het goed is om verder te spreken over
het veenweidegebied rondom de initiatiefnota van mevrouw Bromet en
de heer De Groot. Daarbij kunnen we dan het thema meenemen hoe je
omgaat met het veenweidegebied. Dat was eigenlijk ook de oproep, of de
vraag, van de heer Moorlag.
Mevrouw Bromet zegt: nieuwe ronde, nieuwe kansen bij de provincies.
Overigens gold het punt van de provincies specifiek rondom de nationale
parken. Het is niet zo dat er nu helemaal niks meer gebeurt met de
provincies, alleen is het echt de vraag met wie je de nieuwe afspraken
hierover gaat maken. We blijven uiteraard nog steeds gewoon tussendoor,
ook nu, met de provincies bezig rondom alle natuurvraagstukken.
De heer De Groot wil meer gevoel krijgen bij het Natuurnetwerk.
Decentralisatie brengt met zich mee dat we natuurlijk in een andere relatie
tot de provincies zijn gekomen. Kijk, eventjes voor de goede orde: ik heb
die decentralisatie niet bedacht. Die is op enig moment hier doorgevoerd,
ook op instigatie van de Kamer van destijds, met bepaalde redenen
daarvoor. Ik heb natuurlijk wel mijn rol ten opzichte van de provincie,
maar ik heb geen hiërarchische relatie tot de provincie. Dan doe je dit
soort zaken dus ook in overleg met elkaar, waarbij je elkaar soms diep in
de ogen kijkt. Dat geldt niet alleen op dit onderwerp, maar ook op andere
onderwerpen. In dat overleg moeten we die relatie zo optimaal mogelijk
vormgeven. Dat is wat ik probeer. Dan onttrek ik mij niet aan mijn
verantwoordelijkheid of iets dergelijks, als die suggestie daar zou zijn. Het
is alleen wel de relatie waarin wij ons tot elkaar verhouden. Daarbinnen
zoek ik het maximale wat ik kan doen. Dat is een gevolg van de decentralisatie, die ook vanuit de Kamer hier is gewild.
Ik heb, denk ik, al aangegeven hoe ik zit in het punt van de nationale
parken.
Dan Caribisch Nederland. De heer De Groot vroeg of het klopt dat het
natuurbeheerplan al is afgelopen in 2017. Dat klopt; dat heeft te lang
gelegen, dat deel ik met hem. Wat ik nu moet doen, is zorgen dat daar
druk op ligt, zodat het nieuwe plan er zo snel mogelijk komt.
Ik heb ook nog een vraag van de heer De Groot uit de eerste termijn over
de educatie- en communicatiegelden. De gelden vanuit LNV voor educatie
en communicatie in de nationale parken blijven de komende jaren
beschikbaar en zullen ook nadrukkelijk worden ingezet om de ambities in
de standaard voor de parken van de toekomst te realiseren. In 2019 gaan
we kijken naar een nieuwe systematiek. Overigens zijn daar al initiatieven
voor opgestart. Dat doen het Nationale Parken Bureau, de parken zelf,
provincies en IVN gezamenlijk. Het is dus niet zo dat ik dat bedenk, het
komt echt van onderop. De onderdelen daarvan zijn de criteria rondom de
doelstellingen, de verdeling van de gelden en het nieuwe gremium dat de
educatie- en communicatiegelden kan gaan verdelen. De subsidieverstrekking aan IVN blijft tot 2020 ongewijzigd. Die blijft gewoon bestaan. In
2021 zal er sprake zijn van een overgangssituatie, zodat er vanaf 2022 een
nieuwe systematiek komt. Dus het gaat echt van onderaf, waarbij we ook
goed kijken naar de resultaten die uit de evaluatie zijn gekomen, want
daarvoor hadden we die evaluatie.
De heer Bisschop vraagt: waarom moet er nou aanbesteed worden? Ik
heb in januari een brief gestuurd aan de Kamer waarin ik dat onderwerp
heb opgenomen. Staatsbosbeheer is een zelfstandig bestuursorgaan
waarvoor die regels gelden. Ze zijn wel overgegaan naar een verlicht
regime. Ze kijken dus hoe het allemaal loopt in bepaalde situaties. Ook is
er sprake van meerjarige contracten en is het onderhands. We hebben het
dus zo veel mogelijk «light» vormgegeven, laat ik het zo zeggen, juist om
tegemoet te komen aan de vragen en de zorgen die bij de schaapherders

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

55

leven. Maar Staatsbosbeheer heeft aangegeven dat zij als zbo gehouden
zijn aan de aanbestedingsregelgeving.
De heer Wassenberg vraagt of de weidevogels ook nog te maken hebben
met het intensieve maaibeleid. Er is een hele set aan factoren die
bepalend zijn voor het verbeteren van de situatie van de weidevogels.
Maaien is daar een belangrijke factor in, maar ook predatoren zijn dat. Het
is een combinatie van factoren. Overigens is in het agrarisch beheer het
moment van maaien daar ook voor aangepast.
Dan de vraag van de heer Weverling over het IPO. Ik heb al aangegeven
dat we daar in maart mee komen en dat we dat ook aan de Kamer doen
toekomen.
Wanneer gaan we ingrijpen bij de wolf? Ik heb aangegeven dat er niet een
getal aan te hangen is, maar dat we nu ook niet in de situatie zitten dat we
al meteen aan de grens zitten omdat zich mogelijk nu enkele wolven in
Nederland vestigen. Ik geloof niet dat we er nu gelijk al van kunnen
spreken dat de noodsituatie daarin is aangebroken.
Wat de weidevogels betreft is het zo dat de provincies op verzoek van
organisaties of individuen een ontheffing verlenen. Ik doe dat niet. Ik zit
daar niet tussen: het zijn de provincies die die vergunning afgeven.
Volgens mij heb ik alle vragen beantwoord.
De voorzitter:
Ik dank de Minister voor haar tweede termijn. Ik zag nog een paniekreactie
van onze SGP-collega. U had nog een nabrander?
De heer Bisschop (SGP):
Ja, een kleine nabrander. Anders vertaal ik het in schriftelijke vragen.
Staatsbosbeheer geeft aan dat die aanbesteding moet. Dat heb ik
begrepen, maar waar baseert Staatsbosbeheer zich op? Ik ben op zoek
naar de basis: wie dwingt Staatsbosbeheer om te kiezen voor openbaar,
dan wel – dat kon dus bij nader inzien – onderhands aanbesteden? Dat is
eigenlijk strijdig met de continuïteit en het belang van wat hier in het spel
is. Daarom dring ik er toch een beetje op aan.
De voorzitter:
Ja, Minister, als de SGP op zoek is naar de basis, hebben we toch wel een
issue.
Minister Schouten:
Daar kun je altijd hele goede gesprekken over voeren, over de basis. Laat
ik een procesvoorstel doen. Ik zal met een juridische onderbouwing
komen. Ik ga toch al een reactie geven aan de heer Bisschop op de punten
die hij heeft aangeleverd rondom de natuurvergoeding. Hij noemde dat
een factsheet. Dat moet nog blijken, of het een factsheet is dat daar is
ingeleverd. Hij is er zelf zeer van overtuigd, maar laat ik de juridische
onderbouwing van waar ze het op baseren in de brief meenemen.
De voorzitter:
Ik zie nog een nabrander. De heer Weverling.
De heer Weverling (VVD):
Ik ben heel blij met u, voorzitter, maar we hebben natuurlijk nog een
kwartier. Ik zal dat niet helemaal volpraten. Ik snap het antwoord van de
Minister dat er geen streefgetal voor de wolf te noemen is. Maar dat
impliceert daarmee dat we dus pas gaan handelen als het er te veel zijn,
als er iets fout gaat of als er ellende is geweest. Dat vind ik onbevredigend.
Over de weidevogels en de vossen zegt u: de provincies kunnen een
ontheffing geven. Eigenlijk is het vrij logisch, maar u heeft het nu even
opgehelderd. Daarmee kiest dus een provincie ervoor of zij voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

56

roofdieren dan wel voor weidevogels kiest of wat dan ook, en wij hoeven
daar hier niet over te praten. Dat is misschien inherent aan de decentralisatie, maar dan weet ik in ieder geval dat het zo in elkaar steekt. Dank u
wel. Fijne avond.
De voorzitter:
Als de VVD ons een fijne avond gaat wensen, wil ik gaan afsluiten. Maar
dat is enige uitlokking voor de heer Moorlag.
De heer Moorlag (PvdA):
De heer Bisschop lokt mij als het ware uit om nog een nabrander te
geven. Want ik ben het eigenlijk zeer met hem eens. Het kost wel heel veel
lenigheid van geest om dat aanbesteden van zo’n schaapskudde te
kunnen bevatten. Als de Minister ons een brief stuurt, zou ik haar in
overweging willen geven om toch ook eens te kijken naar de praktijk die in
het treinvervoer wordt toegepast. Wat je ziet in het treinvervoer is dat er
concessies worden gegeven met een looptijd van vijftien jaar. Openbaar
vervoer aanbesteden hoeft dus niet altijd, dus kijk ook graag naar
langjarige arrangementen. Dat zou ik zeer op prijs stellen. Dan bewerkstellig je ook continuïteit. Dan laad je niet zomaar een kudde schapen af
en bestel je ergens via Marktplaats een kudde schapen om die op de heide
te laten lopen. Waar een wil is, is een omweg.
Minister Schouten:
Ik heb net al aangegeven dat Staatsbosbeheer met meerjarige contracten
werkt. De concessie voor het treinvervoer wordt wel degelijk aanbesteed.
De heer Moorlag betoogde dat het geen aanbesteding is, maar dat is niet
het geval. Maar goed, ik zal u de onderbouwing sturen. Staatsbosbeheer
werkt ook met meerjarige contracten. Dat heb ik net ook aangegeven.
De voorzitter:
Nu er geen schapen meer over de dam gaan, heb ik de volgende
toezeggingen. Het zijn er zes. Luistert u allen aandachtig mee.
– De Minister stuurt de Kamer over vier weken een brief waarin zij ingaat
op het voorstel van de SGP-fractie «Natuurcompensatie en Deltaplan
Biodiversiteit: 1+1=3» en op de juridische onderbouwing van de aanbestedingsregels voor Staatsbosbeheer.
U kunt «Natuurcompensatie en Deltaplan Biodiversiteit: 1+1=3» vinden op
de website van de SGP-fractie. Dit is geen reclame, maar een mededeling
voor mensen die met ons meekijken en denken «waar gaat het in
vredesnaam over?» Het wordt op geen andere manier openbaar gemaakt,
dus dat moest ik op deze manier even vermelden.
– De Minister stuurt de Kamer in het voorjaar van 2019 een brief over
haar beleid ten aanzien van de nationale parken.
– De derde toezegging: de Minister stuurt de Kamer eind maart een brief
over het onderzoek naar de gevolgen van de overboord geslagen
containers van het schip MSC Zoe voor de ecologie in de Waddenzee.
– De Minister informeert de Kamer binnenkort over het onderzoek naar
de staat van instandhouding van het koraal in Caribisch Nederland.
– De Minister informeert de Kamer zo snel mogelijk, maar in ieder geval
dit jaar, over het nieuwe beleidsplan Natuur voor Caribisch Nederland.
– De Minister informeert de Kamer in maart over tegenstrijdige en
mogelijk schadelijke regelgeving inzake bemesting en het voorkomen
van schade aan nesten van weidevogels.
Minister Schouten:
Ik zou kijken of er sprake was van tegenstrijdige regelgeving en dat zou ik
melden aan de Kamer. Maar ik heb niet een hele analyse toegezegd. Het
betrof een individuele casus. Ik zei: ik ben daar terughoudend in, maar ik
zal kijken of er sprake is van tegenstrijdige regelgeving.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

57

De voorzitter:
Dan zet ik erachter: «in deze individuele casus».
Minister Schouten:
Dan zal ik aangeven of hier in een individuele casus wel of geen sprake
van was, of dat er iets anders aan de hand was.
De voorzitter:
Dan concludeer ik dat het bij die laatste toezegging om een individuele
casus gaat en dat er geen landsbreed onderzoek wordt gedaan. Dat is een
geruststelling; ik hoor opluchting bij de Minister.
Ik concludeer ook dat er een VAO is aangevraagd door de heer Futselaar.
We zullen hem aanmelden als eerste spreker.
Als er niemand meer een nabrander heeft... De heer Weverling.
De heer Weverling (VVD):
Ik dacht ook gehoord te hebben dat wij te horen zouden krijgen hoe de
gesprekken met de IPO-werkgroep zouden zijn over de groene boa’s en de
kosten van het opruimen van afvaldumpingen. Ik heb dat wel als een
soort toezegging ervaren.
De voorzitter:
Hij staat in ieder geval in het verslag als een toezegging, dus dat komt
goed.
Dan rest mij niet anders dan de mensen op de publieke tribune dank te
zeggen voor hun aanwezigheid, evenals de mensen die anderszins met
ons hebben meegekeken of -geluisterd. Ik dank de Minister en haar
ondersteuning voor het feit dat zij ons weer van informatie wilde voorzien
en ik sluit dit algemeen overleg Natuur.
Sluiting 19.51 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 33 576, nr. 144

58