Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3904
Vragen van het lid Omtzigt (Omtzigt) aan de Minister voor Armoedebeleid,
Participatie en Pensioenen over de nieuwe scenarioset in de pensioenwet,
waarop zeer veel besluiten gebaseerd zijn, maar die nog steeds niet
gepubliceerd is (ingezonden 22 augustus 2022).
Antwoord van Minister Schouten (Armoedebeleid, Participatie en
Pensioenen) (ontvangen 6 september 2022).
Vraag 1
Herinnert u zich dat op 2 februari 2022 het besluit benoemingen commissie
parameters genomen heeft en daarmee voor de periode tot en met 31 augustus 2022 een commissie benoemd heeft die twee types scenariosets voor het
nieuwe pensioenstelsel moet opleveren, namelijk P-scenario’s en
Q-scenario’s? Herinnert u zich dat u het advies graag op 3 juni wilde
ontvangen?1
Antwoord 1
Ja. De commissie Parameters is gevraagd om met het oog op het nieuwe
pensioenstelsel en de transitie daarnaartoe, een oordeel uit te brengen over
zowel economische als risico-neutrale scenario’s. De zogenaamde economische scenario’s worden ook wel de P-scenario’s genoemd. Deze scenario’s
kennen in het huidige stelsel reeds belangrijke toepassingen. De risiconeutrale scenario’s worden ook wel Q-scenario’s genoemd. Deze zijn nieuw
en kennen straks toepassingen met betrekking tot de transitie naar het
nieuwe stelsel. De commissie is ook gevraagd om te bezien of er, met het
oog op het nieuwe pensioenstelsel, aanleiding is om het advies uit 2019 over
de parameters, zoals maximale rendementsverwachtingen, en de UFRmethode aan te passen.2 Deze zijn ook in het huidige stelsel van belang.
In de vragen die het lid Omtzigt stelt worden een aantal termen door elkaar
gebruikt, bijvoorbeeld «nieuwe parameters» en «P-scenario’s». Voor de
volledigheid wordt hier opgemerkt dat in alle gevallen is aangenomen dat het
lid Omtzigt doelt op het geheel van het advies van de commissie Parameters.

1
2

ah-tk-20212022-3904
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2022

Staatscourant 2022, 4034.
Zie ook het instellingsbesluit van de commissie Parameters (https://open.overheid.nl/
repository/ronl-72185aa25e9721010330f1a6835af2e0d0c68013/1/pdf/besluit-commissieparameters.pdf).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

1

Vraag 2
Herinnert u zich dat u expliciet aangaf dat deze P-scenario’s in het nieuwe
stelsel veel belangrijker zijn dan in het oude stelsel, toen u schreef: «Deze
P-scenario’s worden in het huidige pensioenstelsel gebruikt voor communicatie richting de deelnemers van de (te verwachten) pensioenuitkeringen in
verschillende scenario’s en bij de haalbaarheidstoets. In het nieuwe pensioenstelsel zijn deze P-scenario’s voor meer wettelijke toepassingen noodzakelijk.
Naast bovengenoemde toepassingen worden de P-scenario’s gebruikt voor de
bepaling van de fiscale premiegrens, voor het in beeld brengen van de balans
tussen de doelstelling en de premie en voor het vaststellen van de risicohouding van de deelnemers en het toetsen van de aansluiting van het beleggingsbeleid en de toedeelregels op de vastgestelde risicohouding.»?
Antwoord 2
In de geciteerde tekst heb ik aangegeven dat de economische scenario’s (de
zogenoemde P-scenario’s) meer toepassingen krijgen in het nieuwe stelsel. In
het huidige stelsel hebben zij al een belangrijke rol, namelijk in de communicatie richting deelnemers over te verwachte pensioenuitkeringen in verschillende scenario’s. Daarnaast wordt de P-scenario’s gebruikt voor de haalbaarheidstoets die pensioenfondsen in het huidige stelsel jaarlijks moeten
uitvoeren. Naast deze toepassingen krijgt de P-scenario’s in het nieuwe stelsel
de genoemde aanvullende toepassingen (zie ook een uitgebreidere toelichting
in antwoord op vraag3. Ik heb niet aangegeven dat de P-scenario’s in het
nieuwe stelsel veel belangrijker zal zijn dan in het oude stelsel, enkel dat deze
meer toepassingen zal kennen.
Vraag 3
Herinnert u zich dat u ook opdracht gaf om Q-scenarios te ontwikkelen, toen
u schreef: «Tevens zijn voor de transitie naar het nieuwe pensioenstelsel
risico-neutrale economische scenario’s nodig, de zogenoemde Q-scenario’s.
Deze Q-scenario’s zijn nodig voor het berekenen van netto profijt effecten en
voor het invaren van opgebouwde pensioenaanspraken en -rechten met de
value-based ALM methode.»?
Antwoord 3
Ja.
Vraag 4
Bent u voornemens het mandaat van de commissie op 31 augustus te laten
vervallen of gaat u het mandaat verlengen? Zo ja, tot wanneer wilt u het
mandaat verlengen?
Antwoord 4
De commissie heeft mij medegedeeld dat zij meer tijd nodig heeft voor het
onderzoek dan voorzien in het Besluit benoemingen commissie Parameters.4
De commissie geeft aan dat zij het haalbaar acht om in het vierde kwartaal
van 2022 een advies uit te brengen. Ik heb in dat kader het mandaat reeds
verlengd tot 30 november 2022.5
Vraag 5
Bent u ervan op de hoogte dan de huidige scenariosets totaal achterhaald zijn
en dat zij voorzien in een inflatie die in geen van de scenario’s ooit boven de
6% uitkomt bijvoorbeeld?
Antwoord 5
Zoals ik eerder heb aangegeven in de beantwoording van uw vragen over
inflatie6, ben ik me ervan bewust dat in de huidige economische scenario’s
waar de pensioenuitvoerders mee moeten rekenen in geen van de scenario’s
de verwachte inflatie boven de 6% uitkomt. De scenarioset wordt door
onafhankelijke deskundigen geadviseerd en bevat op dat moment de meest

3

Pensioen Pro, 14 april 2020, «Betere score in haalbaarheidstoets ondanks crisis»,
Zie ook Kamerstuk 32 043, nr. 590.
5
https://www.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2022–22219.html
6
Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2021–2022, nr. 2505
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

2

actuele inzichten. Tegelijkertijd is er ook geen scenarioset denkbaar die de
toekomst echt kan voorspellen, het zal altijd een momentopname betreffen
waar bepaalde mate van onzekerheid inherent aan is. De wet eist daarom dat
uiterlijk elke vijf jaar de parameters en scenario’s opnieuw worden getoetst.
Vraag 6
Wat is volgens u het maximum dat de inflatie zou kunnen bereiken de
komende drie jaar?
Antwoord 6
Niemand weet wat de maximale inflatie de komende drie jaar kan bereiken,
dat hangt af van een veelheid van economische en politieke factoren, die zich
niet altijd laten voorspellen. Het CPB geeft in het meest recente cMEV aan dat
zij voor volgend jaar een inflatie verwachten van 4,3%. De ECB heeft
daarnaast aangegeven dat zij zal blijven bijsturen tot de inflatie weer onder
controle is (op het middellange termijn doel van 2%). De commissie
Parameters buigt zich momenteel over de parameters en economische
scenario’s die bij een aantal wettelijke toepassingen gehanteerd moeten
worden. Hiermee zal ook inzage worden geboden in wat de (maximale)
verwachting is volgens die nieuwe scenario’s voor de parameter prijsinflatie.
Ook daarvoor geldt dat de werkelijkheid weerbarstiger kan blijken dan op dit
moment wordt verwacht, niemand kan immers de toekomst voorspellen. De
wet eist daarom dat minimaal elke vijf jaar de parameters en economische
scenario’s opnieuw worden beoordeeld door een onafhankelijke commissie.
Vraag 7
Klopt het dus dat de scenarioset gebruikt worden voor minstens 8 wettelijke
toepassingen, namelijk7:
1: communicatie van de verwachte pensioenuitkeringen in scenario’s: om
deelnemers een beeld te geven van het te verwachten pensioen wordt dit
berekend in drie scenario’s: een optimistisch, verwacht en pessimistisch
scenario. Voor deze informatie is een berekening op basis van de
uniforme scenario set voorgeschreven;
2: de fiscale premiegrens: de fiscale premiegrens wordt bepaald met behulp
van de scenario set. Hiertoe wordt het verwachte meetkundig gemiddelde
reële rendement over de periode die de scenario’s beschrijven berekend.
Op basis van dit gemiddeld reële rendement wordt de fiscale premiegrens
vastgesteld, zodanig dat ten hoogste een pensioenambitie van 75%
middelloon in 40 opbouwjaren fiscaal wordt gefaciliteerd;
3: de balans tussen doelstelling en premie: De scenario set speelt een rol bij
het bepalen van de balans tussen pensioendoelstelling en de premie. Het
pensioenfonds moet sociale partners, op basis van de voorgeschreven
scenario set, informeren over de kans dat de door sociale partners
beoogde pensioendoelstelling met de door sociale partners gewenste
premie wordt behaald;
4: het toetsen en vaststellen van de risicohouding: bij zowel de vaststelling
van de risicohouding (hoeveel risico deelnemers kunnen en willen dragen
om de doelstelling te behalen) als de toetsing of het beleggingsbeleid
binnen de risicohouding past, is een berekening op basis van de
economische scenario set voorgeschreven;
5: het berekenen van de inclusieve marktwaarden ten behoeve van invaren
met de VBA methode (risico-neutrale scenario’s): bij de VBA invaar
methode moeten berekeningen gemaakt worden op basis van de
(risiconeutrale variant van de) scenario set. Hiermee berekenen pensioenuitvoerders de inclusieve marktwaarde van pensioen in een uitkeringsovereenkomst: de waarde van opgebouwde aanspraken en rechten
inclusief eventuele toekomstige toeslagen en kortingen. Dit is de waarde
die minimaal meegegeven moet worden aan alle leeftijdscohorten en
deelnemersgroepen bij invaren. De uitkomsten zijn erg gevoelig voor
aannames in de scenarioset;
6: verandering in netto profijt (risico-neutrale scenario’s): het netto profijt is
het verschil tussen de marktwaarde van de toekomstige pensioenuitkeringen (zowel op basis van bestaande als toekomstige opbouw) en de
7

Memorie van toelichting Wet toekomst pensioenen, p. 29 en 30,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

3

marktwaarde van de toekomstige premie-inleg. De verandering in
netto-profijt wordt gebruikt om herverdelingseffecten (tussen deelnemersgroepen) die optreden door de transitie in kaart te brengen. Dit gebeurt
door het netto profijt van de situatie dat er overgestapt wordt naar een
nieuwe pensioenregeling (inclusief het afschaffen van de doorsneesystematiek en eventuele compensatie) af te zetten tegen het netto profijt van
de situatie dat de huidige pensioenregeling ongewijzigd wordt voortgezet
onder het huidig financiële toetsingskader. Het wetsvoorstel vereist dat
deze effecten inzichtelijk gemaakt worden ten behoeve van de besluitvorming over de transitie. Netto profijt wordt net als de inclusieve marktwaarde berekend met behulp van value-based ALM berekeningen, daarom
zijn ook voor deze berekeningen risico-neutrale scenario sets nodig;
7: haalbaarheidstoets: pensioenfondsen met uitkeringsovereenkomsten
(bijvoorbeeld gesloten fondsen, of pensioenfondsen met een flexibele
premieregeling met een vaste uitkering in de uitkeringsfase) maken een
aanvangshaalbaarheidstoets en daarna jaarlijks een «jaarlijkse haalbaarheidstoets» om te toetsen of het beleid nog binnen de afgesproken
ondergrenzen voor de risicohouding valt. Deze haalbaarheidstoets
berekening gebeurt ook op de scenario set;
8: keuze tussen een vaste en variabele uitkering via standaardmodel: In de
verbeterde premieregeling en straks de flexibele premieregeling hebben
deelnemers een keuze tussen een vaste en een variabele uitkering. Om de
keuze tussen een vaste en variabele uitkering te maken, krijgen deelnemers een standaardmodel8 voorgelegd. Hiertoe worden ook op basis van
de scenario set het verwachte pensioen, pensioen in slecht weer en in
goed weer over een horizon van 20 jaar getoond en de volatiliteit van de
uitkering van jaar op jaar berekend voor de «schommelingenmeter»?
Antwoord 7
De toepassingen die de economische scenariosets en de risico-neutrale
scenariosets kennen in de transitie en in het nieuwe stelsel zijn al aangekondigd bij de internetconsultatie van het wetsvoorstel toekomst pensioenen. De
voorgestelde toepassingen zijn sindsdien niet meer gewijzigd.
De economische scenariosets kennen de volgende toepassingen, waarbij
geldt dat de laatste twee toepassingen ook in het huidige stelsel reeds
gelden:
Voor de balans tussen de premie en de pensioendoelstelling. Dit is een
nieuwe toepassing die wettelijk wordt vereist voor de solidaire premieregeling. De pensioenuitvoerder berekent de kans dat met de premie de beoogde
pensioendoelstelling wordt behaald. Deze berekening wordt bij de opdrachtaanvaarding en periodiek, uiterlijk iedere vijf jaar, gedaan aan de hand van
een uniforme scenario-analyse.
Voor het vaststellen van de risicohouding en het toetsen van de risicohouding
aan het beleggingsbeleid. Het gaat hierbij om het toetsen of het beleggingsbeleid past bij de vastgestelde risicohoudingen in de nieuwe pensioencontracten. Dit is een nieuwe toepassing die vanaf de werking van een nieuw
pensioencontract dient te gelden (dus na het invaren).
Voor de fiscale premiegrens. De premiegrens is in beginsel gedurende de
compensatieperiode tot 2037 vastgezet; alleen bij een aanpassing van meer
dan 5%-punt als gevolg van wijzigende rendementsverwachtingen zal de
premiegrens in deze periode worden aangepast.
Voor de communicatie van de verwachte pensioenuitkeringen in scenario’s
aan deelnemers (dit is ook van toepassing in het huidige pensioenstelsel). De
door de vraagsteller genoemde toepassing voor de keuze tussen een vaste en
variabele uitkering valt onder deze toepassing en is op zichzelf geen aparte
toepassing, dit wordt reeds toegepast bij de voorloper van de flexibele
premieregeling (de verbeterde premieregeling).
Voor de haalbaarheidstoets. Zoals in de vraag aangegeven blijft dit alleen van
toepassing voor pensioenaanspraken die niet worden ingevaren naar het
nieuwe stelsel.
De risico-neutrale scenario’s worden enkel toegepast tijdens de transitie en
zijn benodigd voor het inzichtelijk maken van (wettelijk voorgeschreven) netto
profijteffecten en voor het invaren met de vba-methode. Het is aan het
8

Besluit uitvoering Pensioenwet en Wet verplichte beroepspensioenregeling, art. 7d.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

4

pensioenfonds om te bepalen welke rekenmethode wordt gehanteerd bij het
omzetten van pensioenaanspraken naar pensioenvermogens.
Vraag 8
Bent u ervan op de hoogte dat relatief kleine veranderingen in de parameters
kunnen leiden tot enorme wijzigingen in al deze processen en bijvoorbeeld
tot een totaal andere herverdeling van de beschikbare pensioengelden?
Antwoord 8
Voor de toepassingen zoals genoemd in het antwoord op vraag 7 kan het
advies van de commissie Parameters invloed hebben. Tegelijkertijd merk ik
op dat die invloed daarop, geen invloed heeft op het voorgesteld wettelijk
kader. Ik licht dit toe.
De uitkomst van het advies van de commissie Parameters heeft bijvoorbeeld
consequenties voor met welke premie welke pensioendoelstelling gehaald
zou kunnen worden. Voor sociale partners is dit belangrijke informatie. Zodra
dit bekend is, en het wettelijk kader vastgesteld is, kunnen zij afspraken
maken over de beoogde premie en pensioendoelstelling. De uitkomst van het
advies kan er bijvoorbeeld toe leiden dat voor een bepaalde pensioendoelstelling een andere premie benodigd is, dit kan zowel hoger als lager liggen
dan de huidige scenariosets berekenen. Dit heeft echter geen impact op het
voorgestelde wettelijk kader. Het wettelijk kader schrijft aan sociale partners
niet voor welke minimumpremie of doelstelling voorgeschreven wordt. Dit is
een arbeidsvoorwaardelijke aangelegenheid.
Voor het vaststellen van de risicohouding en het toetsen van de risicohouding
aan het beleggingsbeleid zijn, zijn de P-scenario’s benodigd. Tegelijkertijd
wordt wettelijk niet voorgeschreven welke risicohouding vereist is of welk
beleggingsbeleid gevoerd moet worden. In het wetsvoorstel toekomst
pensioenen en in het besluit toekomst pensioenen worden kaders geschetst
voor het vaststellen van de risicohouding en wordt voorgeschreven op welke
wijze dit getoetst moet worden aan het beleggingsbeleid (en hoe vaak dit
getoetst moet worden). De daadwerkelijke risicohouding en het beleggingsbeleid is verantwoordelijkheid van pensioenuitvoerders. De uitkomst van het
advies van de commissie Parameters heeft daarom geen invloed op het
wettelijk kader.
In het wetsvoorstel toekomst pensioenen is verder opgenomen dat in het
nieuwe stelsel het fiscale kader wordt begrensd op de premie. Hierbij is het
uitgangspunt dat met de beschikbare premie een adequaat pensioen kan
worden opgebouwd. Op basis van de huidige rendementsverwachtingen
wordt de premiegrens vastgesteld op 30%. Hierbij is ook een aanpassingsmechanisme in het wetsvoorstel opgenomen, zodat er een koppeling blijft
bestaan tussen de rendementsverwachtingen en de premieruimte. Wel is
daarbij vastgelegd dat de premiegrens in beginsel tot 2037 vaststaat, tenzij
aangepaste rendementsverwachtingen leiden tot een aanpassing van meer
dan 5%-punt.
De risico-neutrale scenario’s (ook wel Q-scenario’s) zijn benodigd voor het
inzichtelijk maken van netto profijteffecten en voor het invaren met de
vba-methode. In het wetsvoorstel toekomst pensioenen is voorgeschreven
dat pensioenfondsen bij het invaren verplicht zijn de netto profijteffecten
inzichtelijk te maken. In het wetsvoorstel worden echter geen voorschriften
voorgesteld aan de uitkomsten van het netto profijt. Sociale partners en
pensioenfondsen gebruiken dit voor het onderbouwen van de evenwichtigheid van de transitie, zij mogen daarnaast ook andere maatstaven gebruiken,
zoals de verwachte pensioenuitkeringen. Voor het invaren met de vbamethode wordt ook wettelijk niet voorgeschreven welke uitkomsten (on)acceptabel zijn. Sociale partners en pensioenfondsen zijn gehouden aan dat de
gehele transitie evenwichtig dient uit te pakken.
De uitkomsten van het advies van de commissie Parameters zullen naar mijn
verwachting in beginsel niet leiden tot wijzigingen in de processen waarvoor
de scenariosets, de parameters en de UFR wettelijk zijn voorgeschreven. De
uitkomst van het advies van de commissie Parameters is voor sociale
partners en pensioenfondsen een extern gegeven waarmee zij rekening
moeten houden bij hun decentrale besluitvorming. Dit zijn echter niet de
enige factoren die van invloed zijn op de daadwerkelijke uitwerking van de
transitie. Andere factoren zoals de financiële positie van het fonds op het
moment van invaren, fondsspecifieke aspecten (zoals de samenstelling van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

5

het deelnemersbestand) en de afspraken die op fondsniveau worden gemaakt
omtrent de invaardoelstellingen, zijn van groot belang voor de daadwerkelijke
uitwerking van de transitie. Vanwege deze fondsspecifieke factoren, die in de
toekomst kunnen variëren, zijn de uiteindelijke transitie-effecten op het
moment van het vaststellen van wet- en regelgeving inherent onzeker.
Het wettelijk kader moet zo zijn ingericht dat de fondsen – bij welk scenarioset dan ook – komen tot evenwichtige besluiten en evenwichtige belangenafweging. Ik ben van mening dat het wetsvoorstel toekomst pensioenen
hiervoor voldoende waarborgen bevat.
De uitkomsten van het advies van de commissie hebben wel invloed op de
verdeling van het collectieve vermogen bij het invaren met de vba-methode.
Tegelijkertijd hangt de invloed van de methode ook af van de decentrale
besluitvorming die sociale partners en fondsen maken. De transitie dient
daarom ook als geheel beoordeeld te worden. Als de uitkomsten van de
scenariosets anders uitpakken dan vooraf beoogd door sociale partners en
pensioenfondsen hebben zij binnen de vba-methode ruimte om tot evenwichtige uitkomsten te komen. Andere scenariosets neemt niet weg dat sociale
partners en pensioenfondsen tot een evenwichtige transitie moeten komen.
Vraag 9
Klopt het dat de nieuwe parameters kunnen leiden tot het anders toedelen
van honderden miljarden euro’s (geen spelfout) tussen generaties?
Antwoord 9
Het advies van de commissie Parameters gaat op zichzelf niet leiden tot
andere verdeelregels binnen de standaardmethode.
Binnen de vba-methode kunnen andere Q-scenario’s ertoe leiden dat een
andere verdeling mogelijk is. Wat die andere verdeling exact is, valt niet op
voorhand te zeggen. Daarnaast geldt dat er binnen de vba-methode
bestuurlijke ruimte is om het zogenoemde onverdeeld vermogen in te zetten.
Sociale partners en pensioenfondsen hebben zodoende ruimte om te sturen
op bepaalde doelstellingen. Bijvoorbeeld om pensioenuitkeringen constant te
houden, om reserves te vullen en/of om de netto-profijteffecten te minimaliseren. Op voorhand is dus niet te zeggen dat het nieuwe advies van de
commissie Parameters zal leiden tot het anders verdelen van het collectief
vermogen, juist ook omdat sociale partners en pensioenfondsen bestuurlijke
ruimte hebben om tot een evenwichtige transitie te komen, ongeacht de
uitkomst van het advies van de commissie.
Vraag 10
Klopt het dat de nieuwe parameters kunnen leiden tot tientallen procenten
verschil in de verwachte pensioenuitkeringen?
Antwoord 10
Voor de communicatie van de verwachte pensioenuitkeringen in scenario’s
aan deelnemers wordt gebruik gemaakt van de economische scenario’s. Deze
economische scenario’s moeten gebaseerd zijn op wetenschappelijke en
onafhankelijke inzichten en dienen daarom uiterlijk vijfjaarlijks te worden
getoetst. Door in de communicatie aan te sluiten bij de meest actuele (en
realistische) rendementsverwachtingen wordt gepoogd deelnemers zo goed
mogelijk te informeren over de verwachte pensioenuitkering. Indien de
rendementsverwachtingen significant worden bijgesteld, zal dat ook zijn
weerslag hebben op de gecommuniceerde pensioenverwachtingen. Nogmaals merk ik hierbij op dat – zowel in het nieuwe als in het oude stelsel – de
werkelijke pensioenuitkering uiteindelijk afhankelijk is van de ingelegde
premie en de werkelijk behaalde rendementen.
Vraag 11
Herinnert u zich dat de relatief kleine veranderingen in de scenarioset van
2020 (naar aanleiding van de Commissie Parameters 2019) en de daarop
volgende wijziging in de scenario set door De Nederlansche Bank (DNB) per
2021 geleid hebben tot een stijging in de verwachte pensioenbedragen in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

6

communicatie naar deelnemers van eerst met tot wel 5%9 en daling van een
jaar daarna met wel 10% tot 15%10?
Antwoord 11
DNB heeft op basis van eigen en ingewonnen commentaar uit de wetenschap
met ingang van 1 januari 2021 modelparameters van de uniforme scenarioset
aangepast ten opzichte van het advies van de commissie Parameters 2019.
Aanleiding hiervoor waren signalen van pensioenuitvoerders dat de
(gemiddelde) rente op lange termijn in de scenarioset te hoog lag, met te
optimistische verwachte pensioenuitkomsten als gevolg. Mijn ambtsvoorganger heeft DNB naar aanleiding van deze signalen verzocht om zo nodig
maatregelen te nemen. Door de aanpassing die destijds is doorgevoerd valt
de (gemiddelde) rente op lange termijn in de scenarioset lager uit. Daarmee
sluit de scenarioset beter aan bij de marktomstandigheden. De aangepaste
uniforme scenarioset draagt bij aan een realistischere voorlichting aan
deelnemers over de verwachte uitkomsten van hun pensioen en aan
representatievere uitkomsten van de haalbaarheidstoets.
Vraag 12
Bent u ervan de hoogte dat de nieuwe scenarioset veel grotere wijzigingen
zal bevatten en dus ook tot wijzigingen van vele tientallen procenten kan
leiden in de verwachte pensioenen, van zowel jongeren als gepensioneerden?
Antwoord 12
Hoe de nieuwe scenario’s eruit komen te zien is afhankelijk van het advies
van de onafhankelijke commissie Parameters. Op dit moment heb ik geen
inzage in hoe de nieuwe scenario’s eruit zullen zien, ik kan daarom ook niet
beoordelen of deze veel grotere wijzigingen zal bevatten.
In het antwoord op vraag 8 heb ik toegelicht welke factoren invloed kunnen
hebben op de verdeling van het collectieve vermogen tijdens invaren.
In het antwoord op vraag 10 heb ik toegelicht welke invloed het advies van
de commissie kan hebben op de verwachte pensioenuitkeringen. Zowel in het
nieuwe als in het oude stelsel is de verwachte pensioenuitkering afhankelijk
van het advies van de commissie Parameters.
Vraag 13
Bent u bekend met het feit dat in het rapport van de Technische werkgroep
economische scenario’s de inclusieve marktwaarde van de uitkering van een
27-jarige bijvoorbeeld maar 47% van de voorziening kunnen zijn van wat nu
volgens het financieel toetsingskader (FTK) moet worden aanhouden?
Antwoord 13
Ja, ik ben bekend met dit rapport en deze rekenvoorbeelden.
Vraag 14
Bent u ervan op de hoogte dat doorrekening met een iets andere scenarioset
zonder Ultimate Forward Rate (UFR) of gekalibeerd op andere marktdata deze
cijfers al enorm veranderen en dat de 27-jarige dan ineens minimaal 55% in
plaats van 47% van de voorziening meekrijgt, ofwel dat door een wijziging in
de scenario set een 27-jarige ineens minimaal 17% meer vermogen kan
meekrijgen bij invaren?
Antwoord 14
Ja, ik ben bekend met deze rekenvoorbeelden uit het rapport van de
technische werkgroep. De uiteindelijke Q-scenario’s hebben invloed op hoe
invaren met de vba-methode zal uitpakken, tegelijkertijd is dit niet het enige
wat van invloed is. Zoals eerder toegelicht hangen de daadwerkelijke
uitkomsten van de transitie af van een aantal factoren, zoals de financiële
positie van het fonds op het moment van invaren, fondsspecifieke aspecten
(zoals de samenstelling van het deelnemersbestand) en de afspraken die op
9

Pensioen Pro, 14 april 2020, «Betere score in haalbaarheidstoets ondanks crisis», (https://
pensioenpro.nl/pensioenpro/30039903/betere-score-in-haalbaarheidstoets-ondanks-crisis).
10
Pensioen Pro, 25 januari 2021, «DNB slaat negatief advies over renteverlaging in de wind»,
(https://pensioenpro.nl/pensioenpro/30042303/dnb-slaat-negatief-advies-over-renteverlagingin-de-wind).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

7

fondsniveau worden gemaakt omtrent de invaardoelstellingen. Dit zijn
allemaal elementen die van groot belang zijn voor de daadwerkelijke
uitwerking van de transitie.
Binnen de vba-methode is het mogelijk om te sturen op bepaalde invaardoelstellingen (zoals bijvoorbeeld het minimaliseren van netto-profijteffecten). De
aannames die een pensioenfonds hanteert bij het invaren met de vbamethode hebben invloed op het verdelen van vermogen tijdens de transitie.
Daarom is in het besluit toekomst pensioenen opgenomen dat pensioenfondsen bij daadwerkelijk invaren met de vba-methode voor de aannames gebruik
moeten maken van de actuariële en bedrijfstechnische nota (ABTN) zoals die
gold op 30 juni 2022, een pensioenfonds is toegestaan om realistischere
aannames (ten opzichte van de vastgestelde ABTN) te gebruiken bij gebruik
van de vba-methode.
Vraag 15
Klopt het dat het dus mogelijk is dat iemand bij invaren slechts 50% van het
vermogen meekrijgt dat nu in het fonds voor iemand gereserveerd is?
Antwoord 15
De overkoepelende norm tijdens de transitie is dat de transitie als geheel
evenwichtig dient te zijn. Daarvoor zijn in het wetsvoorstel voldoende
waarborgen ingebouwd. Het lijkt mij zeer onaannemelijk dat sociale partners
en pensioenfondsen het meekrijgen van 50% vermogen als evenwichtig
zullen beoordelen. Of dit daadwerkelijk gebeurt hangt uiteindelijk samen met
de keuzes die decentrale partijen maken en hoe dit in verhouding staat tot
overige leeftijdscohorten binnen een pensioenfonds.
Vraag 16
Herinnert u zich dat de technische werkgroep, die het voorbereidingswerk
voor de commissie parameters deed, in februari schreef:
«3.8. Geen eenduidige, objectief te motiveren, keuze mogelijk Met de in de
opdracht aan de werkgroep geformuleerde criteria, zoals het criterium dat
modellen wetenschappelijk verdedigbaar moeten zijn, kunnen niet alle modelen parameterkeuzes beslecht worden. Er is dus sprake van model- en
parameteronzekerheid in zowel de P- als de Q-scenario’s. We zullen in het
volgende hoofdstuk laten zien dat de gevoeligheid voor de keuze van de
lange termijnparameters die niet uit marktgegevens volgen groot kan zijn,
voor zowel de P- als de Q-scenario’s. De werkgroep adviseert daarom dat de
Commissie Parameters de modelkeuze en de invloed van deze parameters op
de uitkomsten voor de verschillende toepassingen van de economische
scenario’s in kaart brengt. Het is aan de wetgever om aan te geven hoe met
die onzekerheid omgegaan moet worden.»?11
Antwoord 16
Ja.
Vraag 17
Hoe kan de wetgever een keuze maken hoe om te gaan met die onzekerheid,
als de scenario’s er niet zijn en de onzekerheid niet in enige mate gekwantifieerd is?
Antwoord 17
De commissie Parameters is gevraagd om, aan de hand van het rapport van
de technische werkgroep, een advies uit te brengen over de te hanteren P- en
Q-scenario’s. De technische werkgroep heeft geadviseerd dat de commissie
de invloed van model- en parameteronzekerheid op de uitkomsten van de
verschillende wettelijke toepassingen van de P- en Q-scenario’s in kaart
brengt. De commissie kan inzichten over de omgang met model- en
parameteronzekerheid in haar advies opnemen. Het is aan de commissie om
de vormgeving van deze inzichten te bepalen. Met de inzichten die de
commissie in haar advies opneemt, zal ik vervolgens besluiten nemen over
hoe om te gaan met de model- en parameteronzekerheid. Door middel van

11

Technische Werkgroep Scenariosets, 10 februari 2022, «Rapport technische werkgroep economische scenario’s».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

8

een algemene maatregel van bestuur zullen de scenariosets en parameters
wettelijk voorgeschreven worden. DNB publiceert deze. Tenslotte wijs ik erop
dat indien de inzichten van de commissie daar aanleiding toe geven in lagere
regelgeving nadere regels kunnen worden gesteld met betrekking tot de
omrekenmethoden.12
Vraag 18
Deelt u de mening dat het van groot belang is om dit soort cijfers te kennen
voordat de Kamer debatteert over het nieuwe pensioenstelsel?
Antwoord 18
De scenario’s zijn van belang voor sociale partners en fondsen bij de
decentrale besluitvorming inzake het invaren en de afspraken over de nieuwe
pensioenregeling. Hoe de afspraken straks echt gaan uitwerken is afhankelijk
van de scenario’s, van de economische omstandigheden op het moment van
invaren en van de keuzes die sociale partners en fondsbestuurders per
pensioenfonds maken. De scenario’s zijn straks een gegeven waarmee sociale
partners en fondsen moeten rekenen, binnen de wettelijke regelgeving. Het
wettelijk kader moet zo zijn ingericht dat de fondsen – bij welk scenarioset
dan ook – komen tot evenwichtige besluiten en evenwichtige belangenafweging. Ik ben van mening dat het wetsvoorstel toekomst pensioenen hiervoor
voldoende waarborgen bevat.
Vraag 19
Vindt u het gewenst om de wetsbehandeling voort te zetten zonder de
nieuwe parametersets, die dus evident grote individuele gevolgen kunnen
hebben?
Antwoord 19
Ja, dat vind ik gewenst. Zoals toegelicht in antwoord op vraag 8 hebben de
uitkomsten van het advies van de commissie Parameters geen gevolgen voor
het voorgestelde wettelijk kader. Het wettelijk kader dient dusdanig robuust
vormgegeven te zijn dat het geschikt is voor verschillende scenario’s en
economische schokken. Ten alle tijden zijn sociale partners en pensioenfondsen gehouden om rekening te houden met de gevolgen van de transitie voor
de deelnemers en gepensioneerden.
Als er evident grote individuele gevolgen zouden zijn voor groepen deelnemers of gepensioneerden dan moeten zij hier ook adequaat naar handelen. Er
rust een grote verantwoordelijkheid voor sociale partners en pensioenfondsen om tot een evenwichtige transitie te komen. Het wetsvoorstel biedt
daartoe voldoende middelen. Daarnaast is het in mijn ogen voor de
pensioensector ook van belang om te weten hoe de Kamer tegen het
wetsvoorstel aankijkt. Pas als de Kamer instemt is er voldoende zekerheid
voor hen om ook aan de slag te gaan met de implementatie van het
wetsvoorstel.
Vraag 20
Bent u bereid om korte termijn een gevoeligheidsanalyse aan de Kamer voor
te leggen voor een aanpassing in de economische scenarioset op de
uitkomsten van elk van bovenstaande 8 punten voor deelnemers van
verschillende leeftijden, waarbij aanpassingen in de economische set
plaatsvinden zoals bijvoorbeeld, om een beeld te geven:
1. gecommuniceerde pensioenen wijzigden 10%-15% door modelaanpassing in 2021:met de aanpassingen van de scenario set in 2020 (naar
aanleiding van de Commissie Parameters 2019) en de daarop volgende
wijziging in de scenario set door DNB per 2021 stegen de verwachte
pensioenbedragen in de communicatie naar deelnemers eerst met tot

12

Dit antwoord is ook toegelicht in de nota naar aanleiding van het nader verslag behorend bij
het wetsvoorstel toekomst pensioenen, zie ook Kamerstuk 36 067, nr. 11.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

9

2.

3.

4.

wel 5%13 en daalden een jaar daarna met wel 10% tot 15%14. Door met
name veranderingen in aannames in de scenario set;
fiscale premiegrens bij kleine aanpassing scenario set al 2%-punt
verschil:de Technische werkgroep economische scenario’s heeft de
gevoeligheid van het meetkundig gemiddelde reële rendement ten
behoeve van de fiscale premiegrens bekeken onder een paar relatief
kleine modelwijzigingen. Bij een aanpassing in het meenemen van de
lange rente (ultimate forward rate) in de scenarioset steeg het meetkundig gemiddelde portefeuillerendement van 1,5% naar 1,74% wat volgens
het rapport. Dit zou tot een 2%-punt andere fiscale premiegrens leiden.
inclusieve marktwaarde voor invaren kan zo 10% anders bij aanpassing
scenario set: in het rapport van de Technische werkgroep economische
scenario’s is de inclusieve marktwaarde van de uitkering van een
27-jarige bijvoorbeeld maar 47% van de voorziening die we nu volgens
het FTK moeten aanhouden. Mits doorgerekend met de KNW* economische scenarioset. Rekenen ze een iets andere scenarioset door zonder
UFR of gekalibeerd op andere marktdata dan veranderen de cijfers
enorm. De 27 jarige krijgt dan ineens minimaal 55% in plaats van 47%
van de voorziening mee. Ofwel door een wijziging in de scenario set
krijgt een 27-jarige ineens minimaal 17% meer vermogen mee bij
invaren;
netto profijt positief of negatief afhankelijk van de economische set: ook
de netto profijt effecten worden enorm beïnvloedt. In het voorbeeld van
de Technische werkgroep economische scenario’s heeft de 27-jarige
eerst 27% «profijt» als je de voorziening meegeeft bij invaren. Bij een
andere economische veronderstelling is dit nog maar 12%.
Er zijn ook gevoeligheidsanalyses in dat rapport waarin naast het KNW
model (zoals nu aan de basis ligt van de wettelijk voorgeschreven sets)
ook een model van APG en Ortec geijkt op dezelfde analysedatum wordt
doorgerekend. Te zien is dan dat gepensioneerden uit 1920–1930 er
volgens het KNW model op achteruit kunnen gaan, en jongeren erop
vooruit (1990–2000). Met een andere economische set met dezelfde
datum als basis gaan juist gepensioneerden erop vooruit en jongeren
erop achteruit?

Antwoord 20
De Nederlandsche Bank heeft recent gevoeligheidsanalyses verricht die ik
separaat aan u toestuur. Deze gevoeligheidsanalyses hebben betrekking op
de rente, de invaardekkingsgraden en geven een (kwalitatieve) analyse van de
effecten van inflatie. Bij deze analyses worden verschillende leeftijdscohorten
onderscheiden. Zoals u zelf aangeeft heeft de Technische werkgroep reeds de
gevoeligheid voor verschillende scenariosets in kaart gebracht. Daarnaast
heeft zij reeds gekeken naar de gevoeligheid van het meetkundig gemiddelde
reële rendement voor veranderingen in de ultimate forward rate. De
commissie Parameters zal in zijn advies ook rekening houden met deze
gevoeligheden. Daarnaast zal de commissie Parameters de eerder vastgestelde parameters actualiseren. Deze inzichten zullen met de Kamer worden
gedeeld.
Vraag 21
Bent u het ermee eens dat de economische scenarioset dus een enorm grote
rol gaat spelen en erg bepalend is voor de communicatie, het beleid van
pensioenuitvoerders en het transitievraagstuk, er is door veel experts
gewaarschuwd voor de gevoeligheid van de uitkomsten voor de aannames in
de scenario set, waarbij ze ook wijzen op de subjectiviteit van veronderstellingen, bijvoorbeeld:

13

Pensioen Pro, 14 april 2020, «Betere score in haalbaarheidstoets ondanks crisis», (https://
pensioenpro.nl/pensioenpro/30039903/betere-score-in-haalbaarheidstoets-ondanks-crisis).
14
Pensioen Pro, 25 januari 2021, «DNB slaat negatief advies over renteverlaging in de wind»,
(https://pensioenpro.nl/pensioenpro/30042303/dnb-slaat-negatief-advies-over-renteverlagingin-de-wind).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

10

1.

2.

3.

het CPB schrijft over netto-profijt15: «Een dergelijke waardering vereist
veronderstellingen die deels uit prijzen op financiële markten kunnen
worden afgeleid. Voor een deel zijn de aannamen subjectief en zijn
veronderstellingen nodig.»;
de technische werkgroep economische scenario’s schrijft bij de inflatie
aannames: «Een aandachtspunt hierbij is dat pensioenregelingen
gebaseerd zijn op Nederlandse prijs- of looninflatie, waarvoor geen
marktinformatie beschikbaar is.» «Indien onzekere toekomstige
kasstromen afhangen van financiële risico’s waarvoor geen (liquide)
markt bestaat, dan zijn risiconeutrale scenario’s niet eenduidig te
bepalen aan de hand van marktgegevens.» Waarbij bijvoorbeeld
toekomstige toeslagen een voorbeeld is van een onzekere toekomstige
kasstroom die in netto profijt en de VBA invaarmethode worden
gehanteerd;
er zijn ook experts die waarschuwen dat de scenario sets niet geschikt
zijn voor al deze zaken. U heeft hier ook zelf voor laten waarschuwen.
Willis Tower Watson schreef in een rapport voor het ministerie:«Gesproken zou kunnen worden van mission creep: de steeds ruimere toepassing van de rekenmethodieken is te beschouwen als een succes ervan;
kennelijk voorzien ze in een brede behoefte, maar tegelijkertijd is die
ruimere, bovenwettelijke toepassing een probleem: de rekenmethodieken (en de daarbij toegepaste scenariosets) zijn niet voor deze toepassingen ontwikkeld, en zijn er ook niet per se voor geschikt. Een risico
daarvan is bijvoorbeeld dat op basis van de rekenmethodieken en
scenariosets beslissingen worden genomen aangaande het risicoprofiel,
zoals het niveau van de renteafdekking.»?

Antwoord 21
De uiteindelijke pensioenuitkeringen van deelnemers hangen af van de
ingelegde premies en het behaalde rendement daarop. Tegelijkertijd is de
toekomst van tevoren onzeker. Het is niet mogelijk om exact te weten wat
rendementen zullen worden. Daarom wordt voor toekomstige (lange-termijn)
projecties gebruik gemaakt van modellen. Modellen zijn geen doel op zich,
maar een middel waarmee handelingsperspectief geboden kan worden. Op
basis van de projecties en modellen kan bijvoorbeeld ingeschat worden welk
doel haalbaar is met welke premie. Door dit periodiek te herijken kunnen
sociale partners op gezette momenten samen afspreken wat zij wenselijk
vinden.
Ook in het kader van de verwachte toekomstige pensioenuitkeringen kunnen
modellen behulpzaam zijn. Het biedt deelnemers inzage in wat zij kunnen
verwachten op pensioendatum. Het alternatief is dat er geen projecties
worden gemaakt en dat er niet naar deelnemers toe wordt gecommuniceerd
wat zij kunnen verwachten. Een ander alternatief is het huidige financieel
toetsingskader waarbij vóóraf een pensioenuitkomst wordt beloofd, maar
daarvoor blijkt nu juist dat dit onvoldoende perspectief biedt op een
koopkrachtig pensioen. Ten slotte, zij opgemerkt dat de toepassing van de
scenariosets en de daarbij behorende voorschriften die voortkomen uit het
advies van de commissie Parameters, worden vastgelegd in lagere regelgeving.
Vraag 22
Bent u het met mijn voorzichtige inschatting eens dat de gewijzigde
scenarioset tot een verschuiving van zeker 100 miljard euro gaat leiden (en
waarschijnlijk veel meer) bij het invaren, constaterende dat het een enorm
verschil maakt op basis van welke scenarioset iemand gaat invaren?
Antwoord 22
Deze inschatting kent geen onderbouwing, waardoor ik hier geen oordeel
over kan geven. Voor de impact van de uitkomst van het advies van de
commissie Parameters op het voorgestelde wettelijk kader verwijs ik naar het
antwoord op vraag 8.

15

CPB, januari 2020, «Pensioenberekeningen voor drie scenariosets», (https://www.cpb.nl/sites/
default/files/omnidownload/CPB-Notitie-31jan2020-Pensioenberekeningen-voor-driescenariosets.pdf).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

11

Vraag 23
Bent u het eens dat het daarom van belang is om gevoeligheden voor (kleine
en grote) aanpassingen in de scenarioset, en de impact daarvan op bovenstaande 8 toepassingen in beeld te krijgen:
1. de impact van de aanpassing van de scenarioset van de Commissie
Parameters 2019 ten opzichte van de scenarioset op basis van de
aannames van de Commissie Parameters uit 2014;
2. de impact van de aanpassing van de Scenarioset op basis van commissie parameters 2019 versus op de door DNB aangepaste aannames voor
de parameters per 1 januari 202116;
3. de impact van een andere dataperiode voor kalibratie van de economische scenarioset. De huidige economische set gekalibreerd op andere
meer up to date data periode augustus 2007- augustus 2022;
4. de impact op de economische scenarioset van een 1% hoger opgelegd
asymptotisch meetkundig gemiddelde voor inflatie en hogere volatiliteit
van de inflaties, zodat ook in ieder geval de huidige inflaties van 10% in
de scenario’s voorkomen?
Antwoord 23
Het is van belang dat sociale partners en pensioenfondsen kunnen rekenen
met scenario’s die de meest actuele inzichten bevatten. Daarom eist de
huidige Pensioenwet reeds dat minimaal eens in de vijf jaar een onafhankelijk
advies moet worden uitgebracht over de relevante parameters en scenario’s.
Zoals eerder uiteengezet krijgen de economische scenario’s in het nieuwe
pensioenstelsel verschillende functies.
Het wetsvoorstel toekomst pensioenen schrijft voor wanneer en in welke
gevallen sociale partners en pensioenfondsen gebruik moeten maken van de
scenario’s. De uitkomst van het advies van de commissie Parameters heeft
echter geen invloed op het voorgesteld wettelijk kader, waarin wordt
voorgeschreven wanneer gerekend moet worden met de voorgeschreven
scenario’s.
Aanvullend daarop geldt dat de uitkomst van het advies van de commissie
Parameters voor sociale partners en pensioenfondsen een extern gegeven is
waarmee zij rekening moeten houden bij hun decentrale besluitvorming. Dit
zijn echter niet de enige factoren die van invloed zijn op de daadwerkelijke
uitwerking van de transitie. Andere factoren zoals de financiële positie van
het fonds op het moment van invaren, fondsspecifieke aspecten (zoals de
samenstelling van het deelnemersbestand) en de afspraken die op fondsniveau worden gemaakt omtrent de invaardoelstellingen, zijn van groot belang
voor de daadwerkelijke uitwerking van de transitie. Vanwege deze fondsspecifieke factoren, die in de toekomst kunnen variëren, zijn de uiteindelijke
transitie-effecten op het moment van het vaststellen van wet- en regelgeving
inherent onzeker. Het wettelijk kader moet daarom zo zijn ingericht dat de
fondsen – bij welk scenarioset dan ook – komen tot evenwichtige besluiten en
evenwichtige belangenafweging. Ik ben van mening dat het wetsvoorstel
toekomst pensioenen hiervoor voldoende waarborgen bevat.
Vraag 24
Kunt u een idee geven van hoe volatiel de uitkeringsfase kan worden van al
ingegane pensioenen, indien wordt overgegaan tot invaren?
Antwoord 24
Volatiliteit in de uitkeringsfase wordt in de eerste plaats bepaald door de
mate van beleggingsrisico dat door gepensioneerden wordt gelopen. Volgens
het wetsvoorstel Wet toekomst pensioenen moet dat beleggingsrisico passen
bij het risico dat deelnemers en pensioengerechtigden kunnen en willen
lopen, dus bij hun risicohouding. Vervolgens kan door toepassing van
spreiding van rendementen over de tijd de volatiliteit die gepaard gaat met
beleggingsrisico worden beperkt.

16

DNB, 15 februari 2021, «Aanpassing unfirome scenario-set per 1 januari 2021», (https://
www.dnb.nl/nieuws-voor-de-sector/2021/aanpassing-uniforme-scenario-set-per-1-januari2021/).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

12

In het Netspar-rapport «Inkomenseffecten bij en na invaren in het nieuwe
pensioencontract»17 zijn deze effecten berekend en worden deze inzichtelijk
gemaakt aan de hand van tabellen en grafieken. In appendix 1 op pagina 39
van bovengenoemd rapport is in figuur 7a. de volatiliteit van uitkeringen
weergegeven, waarbij een aandelenexposure van 35% is verondersteld en
drie willekeurige economische scenario’s zijn gehanteerd. Vervolgens laat
figuur 7b. op pagina 40 van dit rapport zien dat spreiding van rendementen
over tien jaar tot een sterke beperking van de volatiliteit van uitkeringen in de
solidaire premieovereenkomst leidt. Ook in tabel 3 op pagina 21 van hetzelfde
rapport wordt dit effect inzichtelijk gemaakt door de verwachte hoogte van
pensioenen en jaarlijkse aanpassingen te laten zien met en zonder toepassing
van spreiding van rendementen.
Vraag 25
Kunt u deze vragen een voor een en voor 6 september beantwoorden in
verband met het op 12 september geplande Wetgevingsoverleg?
Technische Werkgroep Scenariosets, 10 februari 2022, «Rapport technische
werkgroep economische scenario’s».
Antwoord 25
Een aantal gestelde vragen komen sterk met elkaar overeen. Daarom heb ik
besloten om in een aantal gevallen te verwijzen naar een eerder antwoord.

17

Muns, Nijman, Werker; Inkomenseffecten bij en na invaren in het nieuwe pensioencontract;
Netspar design paper 203, 2022.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Aanhangsel

13