Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

31 265

Adoptie

Nr. 93

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 juni 2021
Met deze brief bied ik uw Kamer de verkenning aan die in de afgelopen
maanden is uitgevoerd naar een publiekrechtelijk systeem voor interlandelijke adoptie1. Tevens geef ik mijn reflectie op deze verkenning en op de
toekomst van interlandelijke adoptie.
Verkenning
In mijn beleidsreactie op het rapport van de Commissie onderzoek
interlandelijke adoptie in het verleden (verder: de commissie) heb ik
aangekondigd de mogelijkheden van een publiekrechtelijk alternatief voor
het huidige adoptie systeem te verkennen.2 De commissie constateerde
immers kwetsbaarheden in het huidige systeem, die tot op heden ruimte
bieden voor misstanden.3 In de verkenning is nagegaan in hoeverre de
kans op misstanden kan worden weggenomen met een alternatief
publiekrechtelijk systeem. Ook zijn de mogelijkheden verkend om in
internationaal verband het onafhankelijk toezicht op de naleving van het
Haags Adoptieverdrag te versterken.4
Ten behoeve van de verkenning hebben in de afgelopen periode, naast
literatuuronderzoek, gesprekken plaatsgevonden met een brede vertegenwoordiging van deskundigen in het veld van interlandelijke adoptie:
vanuit de onderzoekswereld, met partners uit de adoptiepraktijk en het
toezicht, met vertegenwoordigende partijen van geadopteerden en met
partners uit het internationale veld. Andersson Elffers Felix is gevraagd
om de verkenning extern te valideren en heeft het ministerie gedurende
de uitvoering methodisch, praktisch en inhoudelijk ondersteund5.
1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
Kamerstuk 31 265, nr. 79
3
Bijlage bij Kamerstuk 31 265, nr. 79
4
Met dit laatste geef ik invulling aan de motie van het lid Van der Staaij. Kamerstuk 31 265,
nr. 85.
5
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
2

kst-31265-93
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 265, nr. 93

1

De algemene conclusie van de verkenning is dat het risico op misstanden
niet kan worden weggenomen met een publiekrechtelijk systeem en
sterkere internationale samenwerking c.q. toezicht. Zoals de commissie
constateert houdt de kans op misstanden verband met de financiële
prikkels die inherent zijn aan de wijze waarop interlandelijke adoptie
momenteel is georganiseerd. In Nederland kunnen die systemische
financiële prikkels worden weggenomen door te kiezen voor publiek
georganiseerde bemiddeling bij interlandelijke adoptie. Dat geldt echter
niet voor de procedures in de landen van herkomst. In de verkenning is
daarom bezien of in die landen het risico op misstanden kan worden
weggenomen door versterking van het toezicht. Het antwoord op die
vraag is dat een aantal verbeterslagen mogelijk is, waarmee meer
zekerheid wordt geboden dat gehandeld wordt conform de uitgangspunten uit het Haags Adoptieverdrag. Dat kan door te kiezen voor een
beperkte en strikte selectie van landen, waarmee intensiever dan nu wordt
samengewerkt. Ook in internationaal verband zijn mogelijkheden om op
basis van de bestaande overlegstructuren en organen intensiever samen
te werken en het toezicht op de naleving van het verdrag te versterken.
Uiteraard kan Nederland dit niet solitair doorvoeren en vergt dit
medewerking van andere bij het Haags Adoptieverdrag aangesloten
landen. Deze verbeterslagen vergroten het zicht op het verloop van
adoptieprocedures, maar bieden geen zekerheid dat het systeem
waterdicht is en misstanden zich niet meer kunnen voordoen.
Reflectie op de toekomst van interlandelijke adoptie
Het verschijnen van het rapport van de commissie in februari heeft veel
reacties opgeroepen. Dit maakt eens te meer duidelijk dat het bij
interlandelijke adoptie gaat om een maatschappelijk gevoelige en
emotionele kwestie met uitgesproken voor- en tegenstanders.
De verkenning geeft antwoord op de vraag of met een publiekrechtelijk
systeem de kans op misstanden kan worden weggenomen. Dat is niet het
geval. Wel kan een systeem worden gecreëerd dat de kans op misstanden
verkleint.
De vraag die zich vervolgens aandient is of een kleine(re) kans op
misstanden acceptabel wordt geacht wanneer Nederland doorgaat met
interlandelijke adopties. Dit mede gelet op de kennis die inmiddels
beschikbaar is over het individuele leed dat door misstanden bij adoptiekinderen en familie(s) kan worden veroorzaakt. Alvorens aan de beantwoording van die vragen toe te komen dient ook een aantal fundamentele
dilemma’s die spelen bij het instrument interlandelijke adoptie in den
brede in ogenschouw te worden genomen.
Interlandelijke adoptie is een instrument dat erop gericht is kinderen te
beschermen en een kans te bieden op te groeien in gezinsverband, waar
dat in eigen land niet kan. Het belang van het kind is hierbij het belangrijkste uitgangspunt. Het gaat niet om een kinderwens van wensouders in
vervulling te laten gaan; het is het kind dat gebaat moet zijn bij adoptie.
Het tweede uitgangspunt bij interlandelijke adoptie, het subsidiariteitsbeginsel, houdt in dat een kind pas voor interlandelijke adoptie in
aanmerking kan komen wanneer is gebleken dat opneming van het kind
bij familie of in een pleeg- of adoptiegezin in het land van herkomst niet
mogelijk is. Ook een publiekrechtelijk systeem dient aan deze uitgangspunten getoetst te worden. Ik zie daarbij de volgende dilemma’s:
a. het belang van het kind op micro- versus macroniveau;
b. selectie van landen: extra waarborgen versus subsidiariteit;
c. hervorming stelsel en intensivering toezicht versus teruglopende
aantallen adopties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 265, nr. 93

2

Ad a. Het belang van het kind op micro- versus macroniveau
Het belang van het kind kan vanuit verschillende invalshoeken worden
bekeken en biedt zowel argumenten vóór als tegen interlandelijke adoptie.
Eerder heeft de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
(RSJ) deze argumenten al op een rij gezet in haar advies «Bezinning op
interlandelijke adoptie».6 De RSJ schetst dit dilemma over het belang van
het kind bij interlandelijke adoptie aan de hand van een onderscheid
tussen argumenten op micro- en macroniveau. Op microniveau gelden
argumenten die pleiten voor interlandelijke adoptie. Een individueel kind
waarvoor in het land van herkomst geen gezin beschikbaar is, kan door
interlandelijke adoptie wel in een gezinssituatie opgroeien. Maar ondanks
de voordelen op het niveau van het individuele kind (microniveau) is het
adoptiestelsel volgens de RSJ toch niet de beste oplossing om kinderen
behorend tot de doelgroep in het algemeen (i.e. op macroniveau) te
beschermen. Zo is in verschillende wetenschappelijke onderzoeken de
aanzuigende werking van adoptie aangetoond. Anders gezegd: interlandelijke adoptie creëert een aanbod van kinderen in kindertehuizen. Daarmee
ondermijnt interlandelijke adoptie de inspanningen voor opvang in een
gezin in eigen land, wat volgens het IVRK uiteindelijk de beste oplossing is
voor het kind. Dit effect wordt met een alternatief systeem niet
weggenomen.
Ad b. Selectie van landen: extra waarborgen versus subsidiariteit
Een publiekrechtelijk systeem zoals geschetst in de verkenning gaat uit
van een stelsel met extra waarborgen, waarbij het aantal landen waarmee
wordt samengewerkt zal worden beperkt. Bij het opstellen van (criteria
voor) een selectie van landen, zal de focus liggen op landen die
betrouwbare en transparante, voor Nederland controleerbare, procedures
hanteren. Het zal dan waarschijnlijk gaan om landen met een overheidsstructuur en rechtsstaat die sterke overeenkomsten met Nederlandse c.q.
Europese standaarden en waarborgen kennen. Op die wijze kan de kans
op misstanden zo klein mogelijk worden gemaakt. Tegelijkertijd moeten
juist in deze landen de randvoorwaarden aanwezig worden geacht om
voldoende opvang in eigen land te creëren. Een selectie van landen kan er
dus enerzijds toe leiden dat juist de kinderen die bescherming het hardst
nodig hebben, de kans lopen niet langer voor interlandelijke adoptie in
aanmerking te komen. En kan anderzijds ertoe leiden dat er wordt
geadopteerd uit landen waarbij de inzet zou moeten zijn dat kinderen in
eigen land worden opgevangen. Selectie van landen vanuit het oogpunt
van het tegengaan van misstanden staat daarmee op gespannen voet met
een scherpere selectie op basis van het subsidiariteitsbeginsel.
Ad c. Hervorming stelsel en intensivering toezicht versus teruglopende
aantallen adopties
Het omvormen van het huidige privaatrechtelijk stelsel tot een publiekrechtelijk systeem is geen sinecure. Het vraagt forse investeringen in tijd,
menskracht en geld. Wet- en regelgeving zal moeten worden aangepast
en voor de betrokken organisaties en hun medewerkers zal een transitietraject inclusief flankerend beleid moeten worden ingericht. Daar staat
tegenover dat het aantal adopties al jaren fors terugloopt. Waar het in
begin jaren tachtig nog ging om meer dan duizend kinderen per jaar,
werden in 2019 in totaal 145 kinderen vanuit het buitenland geadopteerd.
Dit aantal zal zeker verder afnemen indien in de toekomst kritischer wordt
gekeken naar de landen waarmee we samenwerken en het aantal landen
6

Rapport «Bezinning op Interlandelijke adoptie» (oktober 2016), Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, Den Haag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 265, nr. 93

3

wordt beperkt. De vraag rijst dan ook of een forse investering in een
nieuw systeem voor interlandelijke adoptie in verhouding staat tot de
uiteindelijk nog beperktere omvang van interlandelijke adoptie in de
toekomst.
Vervolg
De verkenning laat zien dat een nieuw publiekrechtelijk systeem in theorie
haalbaar is, maar dat misstanden ermee niet volledig kunnen worden
uitgesloten. Of en zo ja welk risico op misstanden acceptabel wordt
geacht is een politieke vraag, waarbij ook de fundamentele kwestie
voorligt of interlandelijke adoptie nog een toekomst heeft.
De beslissing over stoppen met interlandelijke adopties of doorgaan met
een nieuw publiekrechtelijk stelsel is ingrijpend en vraagt om nadere
uitwerking op een aantal complexe vragen. Met welke landen kan
eventueel nog worden samengewerkt en welke selectiecriteria moeten
hiervoor worden gehanteerd? Welke middelen, inspanningen en tijd zijn
gemoeid met een eventuele transitie? Wat betekent dat precies voor het
aantal kinderen dat nog geadopteerd zal worden?
De antwoorden op dit soort specifieke vragen gingen de reikwijdte van de
verkenning te buiten, maar zijn wel nodig om uiteindelijk tot een
zorgvuldig en goed geïnformeerd besluit te komen over de toekomst van
interlandelijke adoptie, waarbij ook de in deze brief beschreven dilemma’s
goed kunnen worden gewogen. Daarom laat ik het publiekrechtelijke
scenario nader uitwerken. Daarbij zullen de antwoorden op bovenstaande
vragen gegeven moeten worden.
Zoals ik in mijn reactie op het rapport van de commissie al heb aangegeven, wil ik kinderen die worden geadopteerd kunnen beschermen tegen
misstanden. Dat geldt te meer bij een keuze voor een publiekrechtelijk
systeem waarbij de overheid voor het proces van interlandelijke adoptie
een fors grotere verantwoordelijkheid gaat dragen. Blijkt het niet mogelijk
die bescherming te bieden dan zou in mijn ogen serieus moeten worden
overwogen om te stoppen met interlandelijke adoptie. Uiteindelijk is het
aan een nieuw kabinet is om daar een definitief besluit over te nemen.
In afwachting van een besluit over de toekomst van interlandelijke
adopties laat ik de opschorting van interlandelijke adopties van kracht. Ik
realiseer me dat dit besluit consequenties heeft voor de vergunninghouders en aspirant-adoptiefouders. Ik ben daarom met de vergunninghouders in gesprek over de praktische gevolgen van dit besluit.
De Minister voor Rechtsbescherming,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 265, nr. 93

4