6
Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Wijziging van de Wet studiefinanciering
2000 in verband met een wijziging van de rentemaatstaf
voor de lening hoger onderwijs ( 35007 ).
De voorzitter:
Aan de orde is de wijziging van de Wet studiefinanciering
2000 in verband met een wijziging van de rentemaatstaf
voor de lening hoger onderwijs. Ik heet de minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van harte welkom.
De algemene beraadslaging wordt geopend.
De voorzitter:
En ik geef de heer Futselaar namens de SP-fractie het
woord.

De heer Futselaar (SP):
Dank u wel, voorzitter. Wanneer zijn we het precies normaal
gaan vinden dat het niet meer vanzelfsprekend is dat jongere generaties het beter hebben dan hun ouders? Toen
een aantal maanden geleden bekend werd dat voor het
eerst sinds de Tweede Wereldoorlog dertigers het materieel
slechter hebben dan hun ouders, leverde dit nauwelijks
maatschappelijke ophef op. En dat zijn nog de dertigers.
De situatie van onze twintigers en tieners is wat dat betreft
nog veel precairder. Onzekere arbeid is voor hen de norm
geworden en betaalbare huisvesting een onmogelijkheid.
En daar komt bovenop: een groeiende schuldenlast.
Voorzitter. Dat is niet allemaal de schuld van het wetsvoorstel dat hier vandaag voorligt, maar het draagt er wel aan
bij dat de problemen zich voor jonge mensen steeds hoger
opstapelen. Het is voor de SP dan ook van belang om dit
voorstel in die context te zien, de context van de zeer
moeilijke sociaaleconomische situatie van generaties jongeren, die elk jaar lijkt te verslechteren. Het valt ons ook in
het algemeen op hoe vaak er de afgelopen jaren bij het
saneren van overheidsfinanciën of het verhogen van lasten
een beroep is gedaan op het argument dat we de staatsschuld niet mogen verhogen omdat we daarmee de lasten
bij toekomstige generaties leggen. Maar als er een wetsvoorstel ligt dat de lasten voor toekomstige generaties letterlijk verhoogt, maar dan niet via een collectieve schuld
maar wel via een serie private schulden, dan is dat kennelijk
geen enkel probleem. Dat roept vragen op over de motivatie
achter dit wetsvoorstel.
Voorzitter. Dit wetsvoorstel verandert het leenstelsel in die
zin dat de rente die studenten moeten betalen niet langer
gekoppeld wordt aan de rente die de overheid betaalt op
vijfjaarsobligaties, maar op tienjaarsobligaties. Ik denk dat
de eerste vraag die gesteld zou moeten worden, is: waarom
komt het kabinet met dit wetsvoorstel? De aanleiding voor
deze wetgeving is volgens de memorie van toelichting de
financiële houdbaarheid van het studiefinancieringsstelsel
en de overheidsfinanciën in den brede op de lange termijn.

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

Ik hecht eraan om expliciet te markeren dat dat de formele
en enige reden is voor dit wetsvoorstel. Dat is ook door de
minister in verschillende debatten aangegeven. Andere
gesuggereerde motieven — er was bijvoorbeeld sprake van
een financiële uitruil met de collegegeldverlaging, zoals ik
zelf al heb gesuggereerd — zijn expliciet ontkend. Datzelfde
geldt voor de suggestie die ook wel gedaan is, namelijk dat
nu door studenten te veel wordt geleend voor frivole zaken
en dat dit ontmoedigd zou moeten worden met een hogere
rente.
Nee, het sleutelwoord hier is "houdbaarheid". Dat maakt
het van belang om goed te kijken naar de betekenis van dit
begrip. Als ik bijvoorbeeld bezorgd ben over de houdbaarheid van melk die in mijn koelkast staat, dan gaat mijn
bezorgdheid eigenlijk over de angst dat die melk over de
houdbaarheidsdatum heen is, daardoor onhoudbaar is en
daardoor ondrinkbaar. Dus als het kabinet een wetsvoorstel
doet met als doel de houdbaarheid van het leenstelsel en
de rijksfinanciën in den brede, dan ga ik ervan uit dat dit
betekent dat deze zonder dit wetsvoorstel onhoudbaar
worden. Uit de schriftelijke antwoorden op vragen van de
SP, D66 en GroenLinks blijkt echter dat hiervan geen sprake
is. De regering stelt dat zij niet van mening is dat het studiefinancieringsstelsel onhoudbaar is. Wel stelt zij dat de
houdbaarheid kan worden verbeterd. Met andere woorden:
de regering legt de term "financiële houdbaarheid" hier niet
uit als iets absoluuts. Er is geen dreigend probleem dat
moet worden opgelost, geen financiële crisis die moet
worden afgewend. Het leenstelsel was en is financieel
houdbaar. Wat de grote mate van houdbaarheid hier simpelweg betekent, is: het kost de rijksoverheid minder. En
dat is in essentie de argumentatie achter dit voorstel. Een
houdbaarder stelsel is een goedkoper stelsel.
Ja, zo ken ik er nog wel een paar. Want de houdbaarheid
van overheidsfinanciën kun je op tal van manieren verbeteren. Ik noem er een paar: het verkopen van de kunstcollectie
van het Rijksmuseum, het opheffen van de Universiteit
Leiden, het heffen van een speciale belasting op baarden.
Dat zijn alle drie uitstekende voorstellen voor de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op langere termijn. En toch
vermoed ik dat, als het kabinet morgen met een baardenbelasting komt, zelfs de meest trouwe coalitiefracties toch een
paar vragen gaan stellen, zo van "goh, kunnen we niet iets
meer onderbouwing voor dit voorstel krijgen?". Maar bij
dit voorstel is er eigenlijk geen enkel inhoudelijk argument
waarom we dit gaan doen, behalve het wat vreemde argument van rentesubsidie. Ik zal daar straks verder op ingaan.
Daar komt nog bij dat er een grote mate van onzekerheid
is over het bedrag dat deze maatregel zou moeten opleveren. Het regeerakkoord en dit wetsvoorstel gaan uit van
een structurele opbrengst van 226 miljoen in het jaar 2060.
Dat is over 42 jaar. Een dergelijke voorspelling voor onze
tijd zou dus in 1976 moeten zijn gedaan, met de maatregelen die daarbij hoorden. Ik was toen zelf nog niet geboren.
Het was tien jaar voor de invoering van de basisbeurs,
dertien jaar voor het einde van de Koude Oorlog en bijvoorbeeld twintig jaar voor het commerciële gebruik van e-mail
- om maar even aan te geven over wat voor enorm tijdsbestek we dan eigenlijk praten. En laten we dan eens kijken
naar wat voor aannames er precies liggen onder het bedrag
van 226 miljoen, de "referentieramingen" in ministerieel
jargon.

5 december 2018
TK 32

32-6-1

De volgende dingen moet je inschatten om tot zo'n referentieraming te komen. In de eerste plaats is dat het aantal
studenten dat er gaat zijn tot 2060, dat gebaseerd moet zijn
op demografische voorspellingen en migratievoorspellingen. Om bijvoorbeeld het aantal 22-jarigen dat net is afgestudeerd in 2060 te kunnen voorspellen, moet je ook
inschatten hoeveel kinderen er geboren worden in 2038 en
hoeveel er in de tussentijd Nederland binnenkomen en weer
verlaten. Dan moet je een inschatting maken van welk percentage van deze jongeren daadwerkelijk gaat studeren in
het hoger onderwijs. Nou, dat percentage is in de afgelopen
jaren gestegen, maar het is de vraag of deze tendens zich
doorzet, stabiliseert of omkeert. Dat zijn ook aannames die
je moet maken over een lange termijn in de toekomst. De
referentieramingen die het ministerie gebruikt, kennen dit
soort twijfels niet. Men stelt bijvoorbeeld dat er in dat collegejaar 2038 exact 441.904,4 bachelorstudenten gaan zijn.
Dat suggereert een absurde mate van zekerheid, maar het
is natuurlijk niet meer dan een ruwe inschatting, gebaseerd
op zeer onzekere aannames. En dan is er nog de vraag
hoeveel de gemiddelde studieschuld per student eigenlijk
gaat zijn tot 2060. De regering gaat er in de berekening van
uit dat die gelijk blijft. Dat is ook een aanname. Sterker nog,
daarmee spreekt de minister zichzelf aantoonbaar tegen in
haar cijfers. Want voor de berekeningen om te komen tot
het bedrag van 226 miljoen is ze uitgegaan van een
gemiddelde studieschuld bij het afstuderen van €21.000,
zo lezen we. Maar de minister stelt in haar schriftelijke
beantwoording zelf al dat door dit voorstel de gemiddelde
studieschuld bij het afstuderen zal stijgen naar €21.500. Ik
vraag de minister: waarom is dat niet meegenomen in de
rekensom, want dat scheelt toch zo'n 2,5%?
Maar goed, de minister komt met haar rekensom uit op een
totale nationale studieschuld in 2060 van 33,5 miljard euro.
Dan moet je nog een inschatting maken van het verschil in
rente tussen de tienjaarsobligaties en de vijfjaarsobligaties
van nu tot 2060. Daarbij gaat de regering er in een rekenmodel van uit dat deze gemiddeld 0,78% zal zijn. Dat is ook
een aanname, gebaseerd op het gemiddelde van de afgelopen tien jaar. Nu denk ik niet dat je heel veel economen of
historici gaat vinden die gaan stellen dat de renteontwikkeling van de afgelopen tien jaar heel erg representatief is
voor hoe rente zich in het algemeen ontwikkelt, maar goed.
In het decennium 1998-2008 was het verschil tussen de
vijfjaarsrente en de tienjaarsrente slechts 0,49%, en in de
acht jaar daarvoor slechts 0,46%. En als we nou het laatste
percentage eens nemen, die 0,46% verschil tussen tienjaarsen vijfjaarsobligaties, en we passen dat toe op de rekensom
zoals de minister die heeft gemaakt om tot 226 miljoen te
komen, dan is de structurele besparing in 2060 plotseling
133 miljoen. Dat is bijna de helft minder. Dat is één parameter veranderen in alle aannames die door het ministerie
worden gehanteerd. En dan is er nog de inschatting van
het aantal studenten dat na 35 jaar daadwerkelijk de schuld
heeft afbetaald. Daarbij gaat het kabinet uit van een soort
magisch CPB-percentage van 86,4% dat de schuld daadwerkelijk afbetaalt. Maar dat percentage werd gebruikt bij de
invoering van het bestaande leenstelsel in 2014.
Nou ben ik hier aan het beargumenteren hoe onbetrouwbaar voorspellingen zijn in de verre toekomst, maar ik wil
mij aan één voorspelling wel wagen: als het rentepercentage stijgt, zal het aantal studenten dat na 35 jaar niet zijn
schuld heeft afbetaald, ook onherroepelijk stijgen. En dat
kan behoorlijk oplopen, juist als rentes omhooggaan. En
als oud-studenten dat niet kunnen betalen, dan kost dat

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

uiteindelijk, na 35 jaar, de overheid weer extra geld, omdat
ze moet kwijtschelden.
Nou kan ik mij voorstellen dat iemand die hiernaar luistert,
vindt dat ik wel erg negatief ben over de voorspellende
vaardigheden van het ministerie en dat ik onze referentieramingen onrecht aandoe. Maar ik wijs erop dat we alleen
al voor volgend jaar een enorme afwijking hebben in het
aantal universitaire studenten. OCW verwachtte 2% extra
universitaire studenten. Het werd 5% extra universitaire
studenten. Dat is een afwijking van 3% in het jaar dat voor
ons ligt. En dan met droge ogen volhouden dat je kunt
stellen dat de schatkist in 2060 met 226 miljoen extra zal
worden gevuld? Die cijfers zijn boterzacht. Het zou net zo
goed twee keer zo veel kunnen zijn, of de helft, of een willekeurig ander bedrag. Ik daag de minister uit om te beargumenteren dat het bedrag van 226 miljoen in 2060 harder
en zekerder is dan ik hier heb weergegeven. Ik denk dat het
haar niet zal lukken. De minister doet met dit wetsvoorstel
niet aan begrotingsbeleid. Zij schrijft sciencefiction. Dat
leest vermakelijk weg, maar het is geen basis voor serieus
beleid. Dan blijven we bij de vraag: waarom dit voorstel?
Voorzitter. Dan hebben we ook nog het argument van de
rentesubsidie. Dat is een nieuw argument in de leenstelseldiscussie. Het woord komt niet voor in de Handelingen van
het oorspronkelijke leenstelseldebat. Ik heb nog een tijdje
met het idee gespeeld om een hoorzitting te organiseren
en daar de architecten van het leenstelsel voor te vragen:
Jesse Klaver van GroenLinks, Pieter Duisenberg van de
VVD, Mohammed Mohandis van de Partij van de Arbeid en
de heer Van Meenen van D66. Dat idee kon in de commissie
niet op heel veel enthousiasme rekenen. Maar één van de
zaken die ik dan zou willen vragen, is of er aan de keukentafel van Jesse Klaver of op het terras van Pieter Duisenberg
of waar dat stelsel ook bekokstoofd is, is gesproken over
rentesubsidie of over houdbaarheid. Is er later door ambtenaren op het ministerie over gesproken? Liggen er kritische
adviezen over? Als er toen bij het ministerie zorgen leefden
over rentesubsidie en houdbaarheid, waarom is dat toen
niet bekend gemaakt? Waarom is de Kamer er destijds niet
over geïnformeerd? Waarom viel er in de memorie van
toelichting van destijds niets over rentesubsidie te lezen?
Waarom heeft de Raad van State er destijds niet over
geadviseerd?
Om het maar concreet aan de minister te vragen: wat weten
wij nu wat wij in 2015 niet wisten? Of is het simpelweg dat
er sindsdien een nieuwe coalitie is aangetreden en dat dit
heeft geleid tot wonderbaarlijke nieuwe inzichten op het
departement over de verschrikkingen van rentesubsidie?
Dat moet bijna wel, want anders moeten we tot de conclusie
komen dat de Kamer destijds onvolledig is geïnformeerd
of dat er nu een gelegenheidsargument is gezocht.
Voorzitter. Ik moet ook bekennen dat ik een beetje moest
lachen om de term "rentesubsidie". De naam suggereert
immers dat de overheid rente subsidieert en dat dit een
groot probleem is. Het zou natuurlijk ook belachelijk zijn
als de rijksoverheid rente op leningen subsidieert. Behalve
bij de hypotheekrenteaftrek uiteraard, die we jaarlijks
ongeveer met 10 miljard subsidiëren. Voor de liefhebbers
van vergelijkingen: van dat bedrag kun je ongeveer elf keer
de basisbeurs terugbrengen en dan houd je nog genoeg
over voor bijvoorbeeld het bekostigen van een tweede
master. Dat treedt buiten het onderwerp van dit wetsvoorstel, dus ik zal er niet op doorgaan, maar ik wil wel de col-

5 december 2018
TK 32

32-6-2

lega's ter overdenking meegeven wat het precies zegt over
de prioriteiten van een land en een samenleving als het
subsidiëren van rentekosten op leningen voor het vergaren
van bezit vanzelfsprekend is, maar voor het vergaren van
kennis onacceptabel.
Terug naar de rentesubsidie die wordt genoemd in het
voorstel van de minister. Deze rentesubsidie wordt overigens op geen enkele wijze en niet in enige mate gekwantificeerd. Hoeveel rentesubsidie krijgen studenten dan? Ik
heb geen idee. Klaarblijkelijk heeft het kabinet ook geen
benul, maar het weet wel zeker dat het zo'n groot probleem
is dat het onmiddellijk moet worden aangepakt. De minister
stelt dat er sprake is van rentesubsidie, omdat de rente die
studenten nu betalen over leningen, die van de vijfjaarsobligaties, lager is dan de rente die de overheid over de totale
staatsschuld betaalt. Dus is er sprake van rentesubsidie. De
minister stelt dat het logisch is om de staatsschuld als ijkpunt aan te houden, omdat extra leningen die moeten
worden aangegaan voor het leenstelsel ook weer bijdragen
aan die totale staatsschuld. Ze stelt dat de Staat geen
onderscheid maakt welke lening je waarvoor gebruikt.
Voorzitter. Nog los van het feit dat het wel of niet koppelen
van leningen aan specifieke staatsobligaties een politieke
keuze is, kun je je en moet je je sowieso afvragen of het
logisch is om te kijken naar de staatsschuld. De staatsschuld
is immers een totaal aan leningen voor diverse doeleinden
van decennia terug, ver voor er ooit sprake was van een
leenstelsel. Waarom zouden studenten via het leenstelsel
moeten meebetalen aan bijvoorbeeld een hypothetische,
decennialang lopende lening die ooit is afgesloten voor de
Deltawerken? Bij het leenstelsel zou de vraag niet moeten
zijn hoeveel de Staat over de staatsschuld betaalt en over
staatsleningen uit het verre verleden, maar hoeveel de Staat
betaalt voor leningen in het heden en in de toekomst, en
eventueel sinds 2015, want dat is het jaar van de invoering
van het leenstelsel.
Dus de vraag die ik mijzelf enige tijd geleden stelde is:
hoeveel betaalt de rijksoverheid op dit moment eigenlijk
voor leningen op de internationale kapitaalmarkt? En ik ben
geen Financiënwoordvoerder, dus dat kostte mij enige tijd
om te doorgronden, wil ik hier wel toegeven. De Nederlandse overheid financiert haar tekort jaarlijks met een scala
aan staatobligaties, met allerlei verschillende looptijden: 1jarig, 3-jarig, 5-jarig, 10-jarig et cetera. En hoe langer de
lening, hoe hoger de rente daarop. Maar wat is nou het
gemiddelde?
Dat wordt gelukkig — zo vond ik na enige tijd — de laatste
jaren netjes gepubliceerd. De gemiddelde looptijd van in
2018 uitgegeven staatsobligaties was 6,3 jaar. In 2019 zal
dat 6,4 jaar zijn. In 2017 was het 6 jaar, en in 2016 zelfs 5,5
jaar. Wat betekent dat? Er vindt rentesubsidie plaats, maar
die is veel beperkter en geringer dan in dit wetsvoorstel
wordt gesuggereerd. Want de overheid betaalt de afgelopen
jaren voor haar eigen leningen op de kapitaalmarkt
gemiddeld een rente die past bij staatsobligaties met een
looptijd van zo'n 6 jaar, en leent dat geld vervolgens door
aan studenten tegen een rente van ongeveer 5 jaar. Dat is
een rentesubsidie, als je er zo naar wil kijken, maar wel echt
zo beperkt dat je jezelf afvraagt of het de moeite is er een
wet aan te wijden.
En dat wordt anders als wij plotseling een 10-jaarsrente
van studenten gaan vragen. Dat zou namelijk, als deze wet

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

dan ingaat, bijvoorbeeld voor volgend jaar betekenen dat
de overheid zelf geld leent op de kapitaalmarkt onder de
rente die hoort bij de 6,4-jaarsobligatie, en dit doorleent
aan studenten tegen een rente die past bij de 10-jaarsobligatie. Simpelweg: de overheid leent dan zelf voor een lagere
rente dan de rente die ze hanteert bij het doorlenen aan
studenten. Dan komen we in een scenario dat de overheid
daadwerkelijk winst zou kunnen maken op het leenstelsel.
En ik wil toch de collega's vragen of dat hier echt de
bedoeling is. Tegelijkertijd nodig ik de minister uiteraard
uit om mij te verbeteren, als er iets onjuist is aan wat ik hier
heb gepresenteerd.
Voorzitter. Het argument van houdbaarheid is dus
onhoudbaar. De bedragen die bespaard zouden moeten
worden, berusten op drijfzand. Rentesubsidie is een hol
argument. Er is geen duidelijke aanleiding voor dit wetsvoorstel. Er is geen serieuze onderbouwing voor dit wetsvoorstel. Dit is het slechtst onderbouwde kabinetsvoorstel
sinds ... Nou ja, sinds de dividendbelasting. En dat is niet
zo heel erg lang geleden, maar de Kamer begrijpt wat ik
bedoel.
Waarom stond dit dan toch in het regeerakkoord? Ik kan
daar geen reden voor bedenken, maar ik vrees dat we voor
het waarom eerst de wie-vraag moeten stellen: welke partij
heeft hiervoor gepleit? Daarover kun je als simpele oppositiepartij eigenlijk alleen maar speculeren. En dat ga ik dan
ook doen.
We kregen wellicht een hint bij het laatste begrotingsdebat,
waarbij zowel de minister als de heer Van Meenen het beiden toevallig noodzakelijk vonden om te benadrukken dat
de renteverhoging toch ook niet hun favoriete maatregel
was. En nog meer bijzonder: zij benadrukten beiden,
ongevraagd, in het debat dat het CDA en de ChristenUnie
wél een renteverhoging in hun doorrekeningen voor de
verkiezingen hadden opgenomen. Ik vind het moeilijk daarin
iets anders dan een vingerwijzing te zien; niet heel erg collegiaal misschien, maar wel helder. En dan is de boodschap
van D66 kennelijk: wij waren het niet.
En wie is het dan wel? Wie heeft het gedaan? Het wordt
bijna een coalitieversie van het bordspel Cluedo. Was het
Harry van der Molen met een loden pijp in de bibliotheek?
Was het Eppo Bruins van de ChristenUnie met een kandelaar in de biljartkamer? Of was het toch Pieter Duisenberg
van de VVD met een Engelse sleutel in de serre? Dat laatste
zou pijnlijk zijn, voor de eerstvolgende keer dat de voorzitter
van de VSNU moet onderhandelen met de studentenbonden
over de besteding van de leenstelselgelden.
En uiteraard zal ik de coalitiefracties vragen wie met dit idee
is gekomen. En dan krijg ik misschien terug dat coalitieonderhandelingen vertrouwelijk zijn. Dat is misschien zo, maar
ik vind dat kiezers, en zeker jonge kiezers, het recht hebben
om te weten uit wiens koker dit voorstel komt. Het komt
niet uit de ambtelijke organisatie, lijkt mij, want er is immers
geen houdbaarheidsprobleem, en er is geen rapport of
onderzoek dat aan deze maatregel ten grondslag ligt. Dus
ik vraag in alle openheid: welke partij heeft de politieke
moed om te zeggen dat het hun idee was? Dan komen we
misschien iets dichter bij de vraag waarom dit is voorgesteld.
Voorzitter. Dat waren mijn gedachten over de aanleiding
van het wetsvoorstel ... Of beter: het gebrek aan aanleiding

5 december 2018
TK 32

32-6-3

en onderbouwing. Dan zal ik nu ingaan op de gevolgen van
het wetsvoorstel, maar wellicht is het beter om eerst een
interruptie toe te staan.
De heer Van Meenen (D66):
Een interessant betoog. Eén ding weten we in ieder geval
zeker: het komt niet door de SP. Want er is in dit land nog
nooit iets gebeurd door de SP. De SP heeft nog nooit ergens
verantwoordelijkheid voor genomen. Er is ook nog nooit
een euro in onderwijs geïnvesteerd door de SP. Mijn vraag
aan de heer Futselaar is: als hij hetgeen hierover in het
regeerakkoord staat allemaal zo ontzettend erg vindt,
waarom staat hierover dan geen letter in de tegenbegroting
van de drie linkse partijen?
De heer Futselaar (SP):
De tegenbegroting van de linkse partijen was een compromis en bevat de dingen waar wij het over eens zijn. De heer
Van Meenen weet dat een van de dingen waar de drie linkse
partijen het niet over eens zijn, het leenstelsel is. Daarover
verschillen wij van mening. Dat zal in het debat ook wel
blijken. De SP maakt natuurlijk haar eigen afweging. Wij
willen bijvoorbeeld de basisbeurs terug. Daarom staat die
wel in onze eigen doorrekening voor de verkiezingen.
De heer Van Meenen (D66):
Ik heb het niet over het leenstelsel, ik heb het over deze
renteverhoging.
De heer Futselaar (SP):
O, daar kan ik vrij simpel over zijn. Je hoeft een renteverhoging niet in de tegenbegroting te doen, want als er al iets
van winst binnenkomt, is dat per 2025; dat is nog negen,
sorry, zeven jaar weg. Het hoogtepunt is pas in 2060. Ik heb
net al beargumenteerd dat de getallen daarvoor wel buitengewoon op drijfzand zijn gebaseerd. Het is wat mij betreft
volstrekt illusoir om te zeggen: daar moet je een voorstel
voor indienen of dekking voor vinden. Ik wil het wel; ik wil
best een alternatief geven voor de 226 miljoen in 2060, bijvoorbeeld een belasting op kernfusie, om maar iets te
noemen, of op ruimtereizen of op bootjes voor mensen die
ondergelopen Amsterdam willen bekijken. Dat is dan het
soort speculatie waar we het over hebben.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Van Meenen (D66):
Sterker nog, u heeft ook een alternatief aangeboden,
namelijk niet instemmen met het Belastingplan. Daardoor
gaat juist de groep waar u op doelt, de mensen die meer
dan modaal zullen verdienen in de komende jaren — dat
zijn de mensen die nu student zijn of die de komende jaren
gaan studeren — 700 euro per jaar mislopen. Dat is de
concrete maatregel die de drie linkse partijen, waaronder
de SP, in hun tegenbegroting hebben staan. 700 euro minder belastingverlaging. Dat is uw alternatief.

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

De heer Futselaar (SP):
Ik probeer dit wetsvoorstel en de gevolgen daarvan te
behandelen, maar de heer Van Meenen wil kennelijk graag
over het Belastingplan praten.
De voorzitter:
Nee, meneer Van Meenen, u mag niet meer interrumperen.
Gaat u verder, meneer Futselaar.
De heer Futselaar (SP):
Ik ga verder, voorzitter. Ik ging over de gevolgen van het
wetsvoorstel praten. De eerste consequentie die ik wil
benoemen, is die van vertrouwen, specifiek van jonge
mensen in de politiek. U had namelijk een afspraak gemaakt,
zeg ik tegen de partijen die verantwoordelijk zijn voor het
leenstelsel. U had een sociaal leenstelsel tegen gunstige
voorwaarden beloofd in ruil voor een miljard kwaliteitsinvestering in het hoger onderwijs. Nu zijn de eerste ervaringen met kwaliteitsinvesteringen door universiteiten en
hogescholen niet heel gelukkig geweest — zie daarover het
rapport van de Rekenkamer destijds — maar ik wil hier best
de hoop en verwachting uitspreken dat het de komende
jaren beter zal gaan, al wijs ik er ook op dat de Eerste Kamer
onlangs buitengewoon kritisch was. We zien wel dat de
extra middelen nu al weer voor een deel ondermijnd worden door aan de ene kant hogere studentenaantallen dan
geraamd en aan de andere kant de doelmatigheidskortingen
van dit kabinet en vorige kabinetten. We moeten dus wel
vrezen dat een deel van dat geld in de praktijk naar kwaliteitsbehoud in plaats van kwaliteitsverbetering zal gaan.
En dan is er nog het probleem van de 200 miljoen die
bezuinigd zou worden via de ov-kaart en het programma
Beter Benutten. Daar lijkt vooralsnog weinig van terecht te
komen en ik meen toch dat daar deze maand duidelijkheid
over zou moeten komen. Kan de minister daar al iets over
zeggen? Of hangt studenten misschien nog een onaangenaam kerstcadeau boven het hoofd? Als dat zo is, moeten
we dat dan niet in samenhang met dit voorstel wegen?
Nu veranderen de voorwaarden voor het leenstelsel dus
ook, drie jaar na de invoering. Dat maakt volgens mij het
oorspronkelijke leenstelsel van 2015 het kortst in stand
gebleven studiefinancieringsstelsel sinds de invoering van
de basisbeurs in 1986. Het getuigt niet van enorme
bestuurlijke betrouwbaarheid om zo snel de voorwaarden
aan te passen. Het is ook moeilijk uit te leggen waarom
jonge mensen straks meer moeten gaan betalen dan hun
iets oudere broers of zussen die onder het huidige stelsel
vallen.
Het heeft ook te maken met het vertrouwen in politieke
beloftes. In deze coalitie zitten partijen die, net als de SP,
campagne hebben gevoerd voor terugkeer van de basisbeurs. Dat heeft het regeerakkoord niet gehaald. Ik zal die
partijen dat hier niet kwalijk nemen, want ik besef mij dat
het in een coalitie geven en nemen is en dat je niet alles
kunt binnenhalen.
De voorzitter:
Het is "ik besef", niet "ik besef mij".

5 december 2018
TK 32

32-6-4

De heer Futselaar (SP):
U heeft gelijk, voorzitter.
De voorzitter:
U bent onderwijswoordvoerder.
De heer Futselaar (SP):
Mijn vader zou mij absoluut verbeteren.
Ik besef dat het binnen een coalitie geven en nemen is en
dat je niet alles kunt binnenhalen. Maar dat de partijleider
van de ChristenUnie, de heer Segers, met een pleidooi komt
dat studieschulden onder jongeren een groot probleem
zijn, anderhalve week voordat wij debatteren over een
renteverhoging op het leenstelsel waar zijn handtekening
onder staat en dat de schuldenproblematiek daadwerkelijk
vergroot, vind ik wel getuigen van uitzonderlijk cynisme.
Dat wil ik hier toch gezegd hebben en ik wil hier ook vaststellen dat de ChristenUnie niet deelneemt aan het debat
over dit voorstel. Dat is echt dodelijk voor het vertrouwen
in de politiek.
Voorzitter. Wat kost dit voorstel de lenende student nu
eigenlijk? Dat lijkt een heel simpele vraag, maar blijkt verbluffend ingewikkeld om te beantwoorden, in ieder geval
voor de minister. Bij het oorspronkelijke wetsvoorstel zat
een zeer beperkte toelichting. Bij een gemiddelde schuld
zou het gemiddelde maandbedrag dat per jaar wordt
terugbetaald met €12 per maand stijgen, 35 jaar lang. Maar
dat is natuurlijk wel een heel beperkt overzicht, want je zou
willen weten wat voor effect het heeft op verschillende
inkomensgroepen bij verschillende schulden. In het eerste
schriftelijk overleg dat wij hierover hadden, stelde D66 denk
ik een hele goeie vraag: wat zijn de verwachtingen over een
maandelijks terug te betalen bedrag voor de verschillende
inkomensgroepen bij een lage studieschuld, een gemiddelde studieschuld en een maximale studieschuld? Als
antwoord op deze vraag kregen wij een overzichtelijke tabel
met het effect van de renteverhoging bij verschillende
schulden met inkomens van €20.000, €40.000 en €80.000.
En wat bleek? Alleen bij de inkomens van €80.000, toch een
vorstelijk inkomen, zat een verschil. En toch bleven drammerige oppositiepartijen vragen stellen, ondanks gemopper
uit de coalitie. Ik vroeg een extra ronde vragen en daarna
mevrouw Westerveld van GroenLinks een derde ronde. En
pas na vragen waarin zeer specifieke inkomensbedragen
werden gevraagd, kregen wij een echt overzicht. Dan blijkt
dat je met een inkomen van €40.000 en een schuld van
€21.000 niets extra's betaalt aan rente, maar als je inkomen
€7.000 hoger is, dus €47.000 per jaar, betaal je €5.000 extra,
evenveel als de topinkomens. Heb je een modaal inkomen
van €37.000 en een schuld van €11.000, dan betaal je €2.500
extra aan rente. En zo kun je wel doorgaan.
Voorzitter. Niets daarvan was zichtbaar in de eerste antwoorden die we kregen, die de gevolgen van het leenstelsel wel
heel erg rooskleurig voorstelden. Daar stonden toevallig
precies de inkomens die de kosten van het stelsel minimaal
zichtbaar maken. Dat grenst aan misleiding. Ik vind het
ernstig dat wij zoveel moeite moeten doen om cijfers boven
water te krijgen over wat nou precies de effecten van dit
voorstel zijn. Drie vragenrondes om antwoord te krijgen. Ik
heb mijzelf beloofd dat ik parlementair en diplomatiek zou

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

blijven over wat ik hiervan vindt. Daarom zal ik het volgende
zeggen.
Ik vind dat de minister hierin de randen van de parlementaire informatieplicht heeft opgezocht. Dat is ernstig en het
doet er daarbij niet toe of er wel of niet een bewuste strategie achter zit. Maar de informatie die we uiteindelijk wel
hebben gekregen, is veelzeggend. Iemand met een modaal
inkomen, €37.000, en een bescheiden schuld van €11.000
betaalt straks met €2.500 extra rente bijna 23% meer op zijn
schuld dan onder het oude stelsel. Als je inkomen iets hoger
dan modaal is, bijvoorbeeld €42.000, en je hebt een iets
grotere schuld, bijvoorbeeld €16.000, dan betaal je €4.500
meer aan rente. Dat is 28% meer.
Dit is gewoon simpelweg een forse verslechtering van de
financiële situatie van oud-studenten. En dan hoor ik mensen zeggen: dat is maar €12 per maand extra. Ja, 35 jaar
lang. Als de zorgpremie een tientje stijgt in dit land, noemen
we dat een forse verhoging. Maar als het gaat om oudstudenten worden dit soort kosten altijd als minimaal
voorgesteld. Alsof iedereen die hoger onderwijs heeft
gevolgd automatisch een hoog inkomen krijgt. Ja, gemiddeld. Maar wie garandeert jou dat jij een gemiddelde afgestudeerde bent? Alsof iedereen die hoger onderwijs volgt
ook automatisch een diploma haalt, wat helaas ook niet het
geval is en daar zit een serieus risico in. Dat is voor mij
misschien wel het belangrijkste argument tegen het leenstelsel.
De heer Van Meenen (D66):
De heer Futselaar neemt grote woorden in de mond over
misleiding en noem het allemaal maar op. Zullen we nou
eens beginnen met te zeggen dat dit de student niets kost?
Gelukkig, verderop in zijn betoog heeft de heer Futselaar
het over werkenden, oud-studenten. Maar het bericht dat
hij voortdurend aan het uitzenden is, en anderen met hem,
is: dit kost de student heel veel geld. De student gaat geen
euro meer betalen. Zijn we het daarover eens?
De heer Futselaar (SP):
Ja. Studenten beginnen niet met afbetalen van hun schuld
tijdens hun studie. Dus letterlijk klopt wat de heer Van
Meenen zegt, maar je schuld groeit al terwijl je studeert,
dus niet voor niets is de schuld bij het afstuderen al €500
hoger dan hij begint. Ik noem dat wel een vorm van betalen,
want je schuld wordt groter. Het duurt weliswaar langer
voordat je moet beginnen met betalen, maar die schuld
groeit natuurlijk wel.
De heer Van Meenen (D66):
Dit is cruciaal voor de vraag die hier voortdurend omheen
hangt: heeft dit nu invloed op het moment dat je gaat studeren? Op dat moment niet. Je kunt gewoon gaan studeren,
je kunt normaal leven. Het gaat vooral — de heer Futselaar
komt daar later in zijn betoog nog op — om de effecten
later. Zijn wij het er dus over eens dat pas effecten gaan
optreden bij een modaal inkomen, €40.000, of meer, en
daaronder niet? Daaronder is helemaal geen sprake van
effecten. De meeste hoger opgeleiden zullen in de hogere
categorie komen, vanwege de hogere opleiding. Anderen
die daar niet in komen — de heer Futselaar spreekt daar nu

5 december 2018
TK 32

32-6-5

over — zullen die extra last ook niet hoeven te betalen. Zijn
we het daarover eens?
De voorzitter:
Mijnheer Van Meenen, de interrupties lopen steeds uit de
hand. Een korte vraag graag.
De heer Van Meenen (D66):
Voorzitter, dit is de tweede interruptie.
De voorzitter:
Dat doet er niet toe, maar een interruptie hoort echt kort te
zijn, een opmerking of een vraag, maar geen analyses. Daar
heeft u alle spreektijd voor. De heer Futselaar.
De heer Futselaar (SP):
De heer Van Meenen spreekt steeds over bovenmodaal,
maar ik heb zojuist de cijfers genoemd. Het blijkt uit de tabel
die de minister uiteindelijk heeft gestuurd. Een modaal
inkomen is €37.000. Een schuld van €11.000 wil zeggen in
totaal €2.500 aan rente extra. Ik vind dat wel een bedrag
dat ertoe doet. Dan kun je niet zeggen dat het alleen de
hogere inkomens zijn die gaan betalen.
De heer Van Meenen (D66):
Het ligt er maar net aan hoe je dat brengt, maar die €2.500
heeft betrekking op een verhoging die op zijn vroegst over
zeven jaar ingaat en over €5 in de maand. €5 in de maand!
Ik mag hopen dat er verder geen verhogingen van andere
lasten in de wereld komen. Op basis van die €5 zegt de heer
Futselaar echter tegen studenten: ga maar niet studeren,
want de schuld loopt zo op. Dat is zijn boodschap.
De heer Futselaar (SP):
Ik neem afstand van de suggestie dat ik zeg dat mensen
niet moeten gaan studeren omdat de schuld oploopt. Dat
is een beetje de omgekeerde wereld. Er komen mensen
met beleid dat ervoor zorgt dat de schuld oploopt en dan
wordt oppositiepartijen verweten dat zij benoemen dat dat
het beleid is en dat de consequentie van dat beleid is dat
de schuld groter wordt. Als het spreken van de waarheid
in deze Kamer al een probleem wordt voor de heer Van
Meenen, dan wens ik hem veel succes met de rest van dit
debat.
Zoals sommigen hier weten, was ik tot de laatste verkiezingen zelf docent op een hogeschool. Zoals het op veel
hogescholen gaat, had ik naast de functie van docent ook
die van mentor van verschillende klassen, of zoals dat in
verschrikkelijk hogeschooljargon heet: studieloopbaanbegeleider. Als studieloopbaanbegeleider voer je korte
gesprekken met individuele studenten over hun voortgang
en hun studieresultaten. Als die goed zijn, ben je snel klaar
en als die minder goed zijn, dan ga je kijken wat er aan valt
te doen. Ik begon dan meestal met: misschien moet je wat
beter leren plannen. Of ik zei van: misschien moet je niet
tot diep in de nacht gaan zitten gamen. Soms waren er
ergere problemen thuis, maar in mijn laatste jaar als docent,
het eerste jaar van de leenstelselgeneratie, merkte ik wel
dat de toon van de gesprekken veranderde, niet in alle

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

gesprekken, maar wel in een aantal. Studenten die het lastig
hadden, worstelden niet alleen met de vraag hoe ze ervoor
konden zorgen dat ze de opleiding haalden, maar ook met
de vraag: hoe groot is het financiële risico dat ik loop, hoe
groot is de kans dat ik hier wegga zonder diploma, met
schuld? Als dat zo is, kan ik dan niet beter nu al stoppen
om de schade enigszins te beperken? Ik begrijp die afweging
heel goed.
Wij hebben ons hoger onderwijs volgestopt met valkuilen,
zoals het bindend studieadvies. We hebben onderwijsprogramma's zo vol en efficiënt gemaakt, in de naam van rendement, dat fouten maken automatisch studievertraging
oplevert en dus extra schuld als je leent. En we hebben het
hoger onderwijs steeds duurder gemaakt, zoals dit voorstel
feitelijk ook doet, in ieder geval als je student bent die is
gedwongen om te lenen. Op het moment dat je die twee
dingen doet, enerzijds onderwijs organiseren met een grotere kans op uitval, en anderzijds de financiële consequenties van die uitval steeds groter maken, dan kweek je berekenend gedrag. Dan gaan jonge mensen op veilig spelen.
Twijfel je tussen mbo en hbo: doe maar mbo, want dan
weet je zeker dat het goedkomt. Twijfel je tussen hbo en
universiteit: kies maar hbo, want dan heb je in ieder geval
je diploma. Risico nemen in het onderwijs kan zich tegenwoordig letterlijk heel duur uitbetalen. Dat is mijn bezwaar
tegen het leenstelsel. Schuld dempt ambitie. Je geeft als
boodschap aan jonge mensen mee niet te kiezen voor het
hoogst haalbare, het meest uitdagende, of zelfs het meest
passende, maar voor het veilige, zodat je weet dat je je
diploma haalt, zodat je geen studievertraging oploopt en
zodat je hoge schulden vermijdt. Dat is een houding die
ongetwijfeld uitstekend werkt voor het rendement in het
hoger onderwijs, en op korte termijn ook beter voor de
schatkist omdat het minimaal uitvallen en maximale efficiëntie als gevolg heeft, maar het is dodelijk voor een economie die gebaat is bij zo goed mogelijk opgeleide medewerkers. Waar we dit effect naar mijn mening het beste kunnen
zien is bij de doorstroom van mbo naar hbo. Die doorstroom
daalt al langer, maar de daling heeft zich sterker ingezet in
het jaar waarin het leenstelsel is doorgevoerd en is daarna
nooit hersteld.
De minister heeft in de schriftelijke reactie gesteld dat uit
verdiepend onderzoek bij de Monitor Beleidsmaatregelen
naar de leenaversie onder mbo'ers blijkt dat dit geen
bepalende factor is bij de keuze om al dan niet door te studeren. Dat is gewoon onjuist. De Monitor Beleidsmaatregelen 2017-2018 stelt expliciet dat juist bij de groep mbo-studenten die twijfelen over doorstuderen leenaversie wel
degelijk een factor is. De Monitor Beleidsmaatregelen van
het jaar daarvoor was er zelfs nog explicieter over. Tel daar
andere onderzoeken bij op, zoals dat van het CBS van vorig
jaar, waaruit blijkt dat bij doorstroming naar het hbo er een
verband is met het gezinsinkomen. Bij die doorstroming
lopen juist de middeninkomens achter. Dat is relevant, want
dat is de groep die geen beroep kan doen op de aanvullende
beurs, maar ook niet de middelen heeft om een studie
helemaal zelf te bekostigen en dus van het leenstelsel
afhankelijk is.
De minister stelt dat het verhogen van de rente geen invloed
zal hebben op de doorstroom van mbo naar hbo. Wat de
SP betreft, als je kijkt naar de rapporten die eronder liggen,
is het omgekeerde veel waarschijnlijker. Er ligt natuurlijk,
zoals eigenlijk overal bij dit wetsvoorstel, geen onderbouwing onder; geen onderzoek naar de potentiële effecten.

5 december 2018
TK 32

32-6-6

Maar als de minister stelt, zoals zij doet in antwoord op
vragen van de SP, dat er geen signalen zijn die erop wijzen
dat invoering van het leenstelsel heeft geleid tot slechtere
doorstroming van mbo naar hbo, moet ik constateren dat
de minister de stapels rapporten die haar eigen ministerie
en anderen hierover hebben geschreven, ofwel niet heeft
gelezen, ofwel niet gelooft, ofwel niet heeft begrepen.

wetsvoorstel de doorstroom nog meer zal verslechteren.
Ik denk dat ik mijn motivatie daarover inmiddels afdoende
heb toegelicht.

Daar komt nog bij dat dit voorstel ervoor zorgt dat een tijdens het mbo opgebouwde leenschuld, dus onder het oude
stelsel, bij doorstuderen wordt omgezet in een hogeronderwijsschuld, tegen een hogere rente dus. Met andere woorden: alleen al door een overstap te maken van het mbo naar
het hbo loopt een student met een mbo-schuld financieel
nadeel op, nog voordat de eerste studiedag is begonnen.
Zelfs al stopt een doorstromer na één maand hbo, dan nog
valt de totale lening straks onder de verhoogde rente. Dat
is niet redelijk en staat bovendien haaks op het doel van
het regeerakkoord om de doorstroom tussen mbo en hbo
te vergemakkelijken. Er wordt hier een extra drempel
opgeworpen.

Ik zie weer een interruptie.

De minister geeft een aantal argumenten waarom dit zo
moet zijn. Het eerste is: het was altijd zo dat mbo-schulden
werden omgezet naar hogeronderwijsvoorwaarden bij
overgang. Ja, voorzitter, maar vroeger waren de voorwaarden niet slechter en dat maakt nogal verschil. De voorwaarden van een schuld omzetten naar andere voorwaarden is
niet zo controversieel als ze gelijk blijven of verbeteren,
maar wel als ze slechter zijn. Dan gaan mensen protesteren.
Het tweede argument is dat het anders te ingewikkeld wordt
voor DUO en de student: twee verschillende schulden met
verschillende voorwaarden. Ik vind dit echt een kulargument. Het enige wat DUO hoeft te doen is twee tabelletjes
tonen in plaats van één en met een rekensom tot een
maandbedrag komen. Dat is waar de student uiteindelijk
in geïnteresseerd zal zijn. Ik zie niet in wat daar zo ingewikkeld en onwerkbaar aan is. Als het ingewikkeld en onwerkbaar is, is mijn vraag: hoe zit het eigenlijk met het levenlanglerenkrediet straks? Dat is immers een leenstelsel dat vasthoudt aan de vijfjaarsrente, overigens om onduidelijke
redenen. Iemand die een lening heeft onder het tienjaarsregime en na twintig jaar denkt "ik wil extra opleiding volgen,
ik ga gebruikmaken van het levenlanglerenkrediet" heeft
dan toch volgens mij twee schulden met twee verschillende
rentepercentages. Is dat dan ook te complex voor DUO om
uit te voeren te zijner tijd?
Ik heb de vraag gesteld aan de minister of dit niet in strijd
is met het rechtszekerheidsbeginsel. De minister stelt dat
dit niet zo is, want een mbo-student met een schuld weet
immers — of kan in principe weten als het DUO lukt om dit
fatsoenlijk te communiceren — wat de effecten zijn van
inschrijving in het hoger onderwijs op die schuld. De voorwaarden zijn van tevoren bekend, maar kan van iemand
die nu op dit moment op het mbo een schuld opbouwt met
het idee "ik ga doorstromen naar het hbo" redelijkerwijs
verwacht worden dat betrokkene er rekening mee houdt
dat tegen de tijd dat hij of zij het hbo bereikt, er een nieuw
stelsel is ingegaan, waardoor met terugwerkende kracht
over die mbo-schuld extra rente moet worden betaald? Ik
vind dat betwistbaar. Ik heb een amendement ingediend
dat als doel heeft om de mbo-schuld van doorstromers naar
het hoger onderwijs onder de oude voorwaarden te
behouden, om zo te voorkomen dat dit element van het

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

Dan heeft deze minister vaak gesproken over het belang
ervan, de toegankelijkheid van het hoger onderwijs te
behouden en te vergroten.

De voorzitter:
Ja hoor, mevrouw Tielen.
Mevrouw Tielen (VVD):
Meneer Futselaar heeft hele grote woorden, grote hoofdlijnen, ook over zijn amendement en zijn principes. Mijn vraag
aan hem is of hij weet hoe zijn amendement in de praktijk
zou uitwerken voor de betrokken studenten. Dat vind ik
nogal een relevant element. Wat is de praktische uitwerking
van het amendement van de heer Futselaar op de maandbedragen van de studenten?
De heer Futselaar (SP):
De praktische uitwerking zal zijn: je hebt student x, die op
het mbo schuld y opbouwt, €5.000, ik noem maar wat. Die
valt onder het vijfjaarsregime, dus een bepaalde rente. De
rente is natuurlijk ook altijd variabel, dus je kunt niet voorspellen wat die gaat zijn. Hij gaat vervolgens naar het hbo
en bouwt daar, laten we zeggen, €21.000 aan schuld op.
Dan zal hij over de €5.000 de vijfjaarsrente moeten betalen
en over de €21.000 de tienjaarsrente. Het is vervolgens aan
DUO om te kijken wat voor bedrag daar uitrolt, maar dat
lijkt me nou ook weer niet zo heel ingewikkeld.
Mevrouw Tielen (VVD):
Ik hoop ook dat het niet ingewikkeld is. Dat ben ik helemaal
met meneer Futselaar eens, maar het zou ook nog weleens
zo kunnen zijn dat het sympathieke amendement van de
heer Futselaar juist een tegenovergesteld effect gaat hebben, juist een minder gunstig effect voor de betrokken studenten. Is meneer Futselaar dat met mij eens? En als dat
zo is, is het dan niet handiger om het toch op een andere
manier te beoordelen?
De heer Futselaar (SP):
Het is in theorie mogelijk dat de vijfjaarsrente hoger is dan
de tienjaarsrente, maar volgens mij komt dat in de praktijk
vrijwel niet voor. Alleen heel af en toe zijn ze ongeveer
gelijk. Dat was bijvoorbeeld begin jaren negentig zo. Ik zie
het probleem niet dat mevrouw Tielen hier schetst.
Voorzitter. Ik had het over de toegankelijkheid en dat de
minister daar vaak over heeft gesproken. Met haar woorden
is de SP het vaak eens, alleen lijken de daden daar soms
weleens achter te blijven. Over de mislukte proefballon op
het gebied van het bindend studieadvies heb ik hier al
genoeg gezegd. We hebben hier nu een wetsvoorstel
voorliggen dat de toegankelijkheid verslechtert voor studenten, specifiek voor studenten die moeten lenen. En wie zijn
die studenten? Dat zijn of lage inkomens die naast hun
aanvullende beurs doorgaans moeten lenen, of middenin-

5 december 2018
TK 32

32-6-7

komens die geen toegang hebben tot een aanvullende
beurs, maar ook geen middelen om de studie zelf te
bekostigen. Dat zijn uiteindelijk de groepen die de prijs
betalen van dit voorstel.
Hoe meer schuld, hoe meer rente er gevraagd zal worden.
En ja, het maandbedrag is gemaximeerd, maar juist doordat
de schuld 35 jaar in stand blijft, en niet na 15 jaar wordt
kwijtgescholden zoals vroeger, slepen ze die schuld achter
zich aan, ook als hun inkomenspositie ooit nog verbetert.
Uit de beleidsmonitor blijkt dat het percentage dat de
leenvoorwaarden als gunstig ziet, vorig jaar al is afgenomen. Verder blijkt dat de bezwaren tegen het lenen bijvoorbeeld veel sterker leven bij eerstegeneratiestudenten, juist
bij de groepen dus die het meest gebaat zijn bij grotere
toegankelijkheid. De bezwaren die nu bestaan bij groepen
tegen het leenstelsel zijn niet gebaat bij het verslechteren
van de voorwaarden op die leningen. Dus ik zou aan de
minister willen vragen hoe dit wetsvoorstel zich verhoudt
tot haar ambities op het gebied van toegankelijkheid.
Dan is er de afgelopen tijd terecht veel aandacht voor de
psychische situatie van jonge mensen en studenten in het
bijzonder. De berichten die wij krijgen zijn alarmerend, en
de SP is blij dat er eindelijk serieus onderzoek naar deze
problematiek komt. Spreek met studenten en met studentenpsychologen en de schrik slaat je om het hart. De toenemende financiële druk is hiervan zeker niet de enige oorzaak, maar wel een factor, zo stelt ook het RIVM. Ik wil de
minister vragen om te garanderen dat de financiële druk
op studenten, ook die door het leenstelsel, expliciet wordt
meegenomen in het vervolgonderzoek dat het RIVM gaat
uitvoeren.
De minister stelt in haar schriftelijke beantwoording verder
dat uit de beleidsmonitor blijkt dat het aantal studenten dat
financiële moeilijkheden ervaart, onder het oude stelsel
groter is dan onder het leenstelsel. Maar dat is een valse
vergelijking, want de studenten die in het oude stelsel
leenden, zullen bovengemiddeld meerderejaars zijn die al
studievertraging hebben opgelopen en daardoor gedwongen zijn, na de nominale duur extra te lenen. Daarvoor
hadden ze immers de basisbeurs. Voor het nieuwe stelsel
hebben we alleen gegevens van studenten van de eerste
twee jaar, die nog geen tijd hebben gehad om grote studievertraging op te lopen en die bovendien bovengemiddeld
veel thuis wonen. Dat is overigens een effect die het leenstelsel heeft. Over de gevolgen daarvan voor onderwijsinstellingen en vervoersbedrijven wil ik nog weleens verder
praten met deze minister.
Voorzitter. Een van de andere aspecten waar jonge mensen
het moeilijk mee hebben, is de woningmarkt. Zoals de heer
Koerhuis het zo treffend zei bij de begrotingsbehandeling
van Binnenlandse Zaken een paar weken terug: het is niet
eerlijk dat starters met een studielening er niet goed tussenkomen op de woningmarkt. De minister van Binnenlandse
Zaken heeft echter duidelijk laten weten het advies van
Nibud te volgen en geen maatregelen te nemen voor de
weging van de studieschulden bij hypotheekverstrekkers.
En ik begrijp dat eerlijk gezegd wel. Maandlasten zijn
maandlasten, schulden zijn schulden, of je er nu op staat
om die sociaal te noemen, of niet. Maar linksom of
rechtsom, het is waar dat door het leenstelsel jongeren een
achterstand op de woningmarkt oplopen die hun ouders
niet of veel minder hadden. En dat is inderdaad niet eerlijk,

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

daar moet ik de VVD gelijk in geven. Maar dat is wel de
consequentie van een leenstelsel.
Ik maak me ook zorgen om de beleidsconsequenties van
dit wetsvoorstel voor de toekomst. Ik heb al eerder betoogd
dat een hogere rente zal leiden tot een lager percentage
studenten dat uiteindelijk de schuld terugbetaalt. En wij
weten dat rente fluctueert. Wat gebeurt er als de tienjaarsrente de 7% bereikt, zoals die bijvoorbeeld begin jaren
negentig was? Doordat het terugbetaalbedrag is gemaximeerd op 4% van het inkomen boven het minimumloon
zal in zo'n geval een groot deel van de oud-studenten vooral
bezig zijn met het betalen van rente, en niet met het daadwerkelijk afbouwen van de schuld. En ik weet precies hoe
het dan gaat. Dan komen er alarmerende notities naar
boven over de te verachten tegenvallers in de toekomst
omdat de overheid steeds meer schulden moet kwijtschelden die aan het einde van die 35 jaar niet zijn afbetaald. En
hoe lang duurt het dan voordat ook die grens van 4% ter
discussie komt te staan? Duurt dat vijf jaar? Tien jaar? De
snelheid waarmee de spelregels nu al worden veranderd,
geeft weinig vertrouwen.
Voorzitter, ik rond af. Dat doe ik al na 34 minuten, dus dat
valt mee. Er is geen reden voor dit wetsvoorstel. Er is geen
aanleiding, er is geen onderbouwing en de opbrengsten
zijn volstrekt onzeker. Het enige dat we zeker weten, is dat
dit een verslechtering is van de omstandigheden van
generaties jonge mensen nu en in de toekomst, terwijl juist
hun levens op allerlei maatschappelijke vlakken zwaar onder
druk staan. Dit is een onzalig voorstel dat de toegankelijkheid van het onderwijs zal beperken, de emancipatiefunctie
van onze hogescholen en universiteiten ondermijnt en de
schuldenlast van jongeren alleen maar zal laten toenemen.
Simpelweg gezegd: er zijn tal van goede redenen om dit
voorstel niet te steunen en er is geen enkele reden om het
wel te doen. De SP wil dan ook met klem de Kamer oproepen om dit wetsvoorstel te verwerpen.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Futselaar. Dan geef ik nu het woord
aan mevrouw Westerveld namens GroenLinks.

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Voorzitter. U had hier waarschijnlijk mijn collega Zihni Özdil
verwacht, die zich sinds de presentatie van het regeerakkoord al vastbijt in de studierente. En hij heeft ook al verschillende keren geprobeerd om de coalitie te weerhouden
van deze maatregel. Maar hij is er vandaag niet, dus ik neem
het debat van hem over.
Voorzitter. In de onderwijsbegroting is er een soort van
vaste wetmatigheid, een soort regel die van minister tot
minister overgaat en die zegt: als je geld tekort komt, dan
kun je het bij de studenten halen. Ik heb dat zelf meegemaakt toen ik voorzitter was van de Landelijke Studentenvakbond. Want in mijn bestuursjaar, tussen 2007 en 2009,
had minister Plasterk ruim een miljard nodig om de lerarensalarissen te verhogen. Wij zagen toen de bui al hangen.
En we kregen gelijk, want een deel van die 1,1 miljard werd
weggehaald bij studenten. Dat gebeurde toen door het
stapsgewijs verhogen van het collegegeld.

5 december 2018
TK 32

32-6-8

En we zien dit wel vaker. Als er ergens geld nodig is, dan
kijken onderwijsministers naar studenten. Omdat er ruim
700.000 studenten zijn, vormen zij natuurlijk ook een aantrekkelijke melkkoe. Simpel gezegd: iedere €2 die we weghalen bij een student, levert zo'n 1,5 miljoen euro op. En
dat is natuurlijk makkelijk verdiend.
Er is een aantal knoppen. De inkomsten van studenten kun
je verminderen. We kunnen bezuinigen op de ov-studentenkaart, we kunnen het collegegeld omhooggooien of de rente
op de schulden verhogen. En al deze knoppen zijn in de
afgelopen jaren veelvuldig ingezet. Want studenten zijn ook
een makkelijke groep om op te bezuinigen. Ze kunnen
moeilijk staken, want als ze het werk of de studie neerleggen, hebben ze vooral zichzelf te pakken. Dat geldt al helemaal gezien de rendementsmaatregelen die afgelopen
kabinetten hebben doorgevoerd. En protestacties of bezettingen worden ook al snel de kop ingedrukt.
Hetzelfde zien we nu gebeuren met de studierente. Waarschijnlijk kwam het kabinet aan het einde van de onderhandelingen nog een paar honderd miljoen tekort. En waar
wordt dan naar gekeken? Naar de studenten. In dit geval
leverde dat 226 miljoen euro op, hoewel dat bedrag pas in
2060 structureel beschikbaar komt.
Voorzitter. De maatregel was misschien nog wel te verkopen
als studenten hier direct profijt van hadden gehad. Maar
dat lezen we niet terug in de onderbouwing van de minister.
Of heb ik iets over het hoofd gezien, wil ik de minister vragen. En als er wel een inhoudelijke reden achter de maatregel ligt, wat gaan studenten dan merken van die 226 miljoen? In de memorie van toelichting kunnen wij in ieder
geval geen inhoudelijke redenen vinden. De minister schrijft
dat "het op orde brengen van de overheidsfinanciën de
enige reden is voor deze maatregel". Niet dat de huidige
studierente financieel onhoudbaar is, schrijft de minister,
maar met deze regeling "ziet de regering ruimte om de
financiële houdbaarheid van het stelsel te verbeteren". Ik
wil daarom een hele heldere vraag stellen. Waarom vindt
de minister dat we de overheidsfinanciën op orde moeten
brengen door geld bij studenten weg te halen en niet bij
bijvoorbeeld veelverdieners of grote bedrijven die veel
winst maken? Dus waarom staat de handtekening van de
Onderwijsminister onder deze maatregel? Dat lijkt me een
heldere vraag en ik hoop ook op een helder antwoord.
Voorzitter. Mijn collega van de SP noemde het net al even
Cluedo. Wij hadden een soortgelijke vergelijking gemaakt
en dachten aan verstoppertje, want wij zoeken degene die
achter deze renteverhoging zit. Het makkelijkst is natuurlijk
om de minister die vraag te stellen. Ik stel de minister dus
graag de vraag: wie wil nou deze renteverhoging? De
minister was daar eerder openhartig over, want tijdens de
begrotingsbehandeling zei ze over deze studierenteverhoging: "Het is ook niet mijn favoriete maatregel." Hoe is deze
schuldenverhoging dan wel in het regeerakkoord terechtgekomen? Dat vroeg de SP zich af en dat vraagt ook GroenLinks zich af. Wij zochten even verder, want inmiddels mag
duidelijk zijn dat ook de oppositiepartijen die in deze zaal
zitten in ieder geval niet om deze maatregel hebben
gevraagd. Dan blijven de coalitiepartijen over. D66 lijkt er
ook weinig trek in te hebben. Ik citeer de heer Van Meenen
tijdens de begrotingsbehandeling. Hij zei: "Ik ben tegen
alles wat een verslechtering betekent, en dit is een verslechtering. Laat daar geen misverstand over bestaan." En dan
kunnen we de ChristenUnie ook wegstrepen, want fractie-

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

voorzitter Segers pleitte in de Volkskrant tegen de oplopende schulden van studenten, die als een molensteen om
hun nek zouden hangen. Het is daarom jammer dat de
ChristenUnie niet aan dit debat meedoet. En de leden van
het CDA zijn zelfs groot tegenstander van deze renteverhoging. Dan blijft de VVD over, maar die hebben we er tot nu
toe nauwelijks over gehoord. In ieder geval lijkt deze
maatregel geen paradepaardje te zijn van de VVD.
Voorzitter. Het wordt nog verwarrender, want ondanks dat
in ieder geval drie van de vier coalitiepartijen niet achter
de renteverhoging staan, stond de renteverhoging wel in
de doorberekeningen van het CPB, juist bij de partijen die
het felst tegen deze hoge studieschulden ageren.
De heer Van der Molen (CDA):
Misschien kan mevrouw Westerveld nog eens aangeven
welke partijen uiteindelijk de invoering van het leenstelsel
aan een meerderheid in de Tweede Kamer hebben geholpen.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ja, dat was onder meer GroenLinks. GroenLinks heeft het
leenstelsel ondertekend en er zijn toen een aantal duidelijke
afspraken gemaakt over dat het geld terug zou worden
geïnvesteerd in de kwaliteit van het onderwijs. We hebben
afspraken gemaakt over de toegankelijkheid. Het leenstelsel
is een paar jaar geleden ingevoerd. We praten nu over een
verandering van het leenstelsel, namelijk de renteverhoging
waardoor studenten die onder het leenstelsel vallen uiteindelijk duizenden euro's studieschuld extra moeten terugbetalen. Dat is de maatregel die nu voorligt en waar we nu
over praten.
De heer Van der Molen (CDA):
Als er een andere rente wordt toegepast, verandert de studieschuld op zichzelf nog niet; dat even aan de ene kant.
Maar bent u nou zelf ook niet verstoppertje aan het spelen?
In dit debat doet u alsof studenten het dan aan GroenLinks
te danken hebben omdat u zich hier krachtig verzet, terwijl
het simpele feit dat zij geen basisbeurs meer hebben erin
gelegen is dat GroenLinks, zonder welke politieke aanleiding
dan ook, studenten cadeau heeft gedaan dat die studiebeurs
er niet meer is. Want dat noem ik pas echt verstoppertje
spelen: hier stoer doen en aan het begin ervoor zorgen dat
het hele stelsel op de helling gaat.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Nou, ik kijk op van deze woorden. Wij hebben daar namelijk
nooit geheimzinnig over gedaan. Zowel ons verkiezingsprogramma als de doorrekening is daar altijd eerlijk over
geweest. Ik kan mij bijvoorbeeld nog de debatten met
CDA'ers in verkiezingstijd herinneren. Zij zeiden steevast
in zaaltjes met studenten: stem op het CDA, want dan zorgen wij ervoor dat de basisbeurs terugkomt. Op de website
van het CDA stond zelfs een artikel met als inhoud dat het
CDA voor minder schulden en meer lastenverlichting is.
Maar als we naar de doorrekening kijken, is dat helemaal
niet wat het CDA wil. Dus nee, wij zijn geen verstoppertje
aan het spelen, bij ons staat het eerlijk in het verkiezingsprogramma en ook in de doorrekeningen. Dat kunnen we
van een aantal andere partijen hier niet zeggen.

5 december 2018
TK 32

32-6-9

De voorzitter:
Afrondend, de heer Van der Molen.
De heer Van der Molen (CDA):
Afrondend concludeer ik maar dat in ieder geval de heer
Futselaar van de SP, die hier echt goed werk had gedaan
in zijn inbreng, zeg ik maar even collegiaal, de ruimhartigheid kon opbrengen om te zeggen dat de partijen die
inderdaad heel graag het leenstelsel terug willen draaien
dat niet allemaal binnen hebben kunnen halen. Maar dan
vind ik het des te ernstiger dat de partij die er uiteindelijk
voor heeft gezorgd dát het leenstelsel er kwam, hier probeert verstoppertje te spelen achter dat simpele feit.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Wij zijn altijd helder geweest over het leenstelsel. Ik zei al
duidelijk dat dat in ons verkiezingsprogramma en in onze
doorrekening staat. We hebben getekend voor een aantal
afspraken, waaronder om te investeren in de kwaliteit en
de toegankelijkheid. Wat we wel constateren — dat heeft
mijn collega Özdil gedaan bij het vorige debat over de
voorinvesteringen — is dat een aantal beloften die zijn
gedaan bij het besluiten tot het leenstelsel niet zijn gehaald.
Het is bijvoorbeeld heel onduidelijk of die voorinvesteringen
ooit wel zijn gedaan. Dat is niet de schuld van GroenLinks,
we zijn daar heel kritisch op. Er is een aantal andere beloftes
gedaan, die uiteindelijk ook niet zijn gehaald. Als we nu
kijken, dan zien we dat dit kabinet heel snel, een paar jaar
na invoering van het leenstelstel, de spelregels weer verandert. Dat is niet waarvoor wij hebben getekend.
De heer Futselaar (SP):
Mijn vraag ligt in het verlengde van uw laatste woorden.
Het leenstelsel is er gekomen op initiatief van Jesse Klaver.
De invulling van het geld staat enigszins ter discussie. Nu
zien we dat de voorwaarden veranderen. Heeft GroenLinks
spijt van het leenstelsel?
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Er is een aantal rapporten verschenen, waarnaar u al verwees. Die rapporten zeggen iets over wat het leenstelsel
doet met de doorstroming. Daarbij zeggen de onderzoekers
ook dat het heel moeilijk is om daaraan nu al conclusies te
verbinden. Zij raden aan om een aantal jaren te wachten
om te zien wat de langetermijneffecten en de conclusies
zijn. Daar blijven wij scherp op. Dat doe ík hier, maar dat
heeft mijn collega Özdil ook gedaan in eerdere debatten
over dit onderwerp.
De heer Futselaar (SP):
Dan concludeer ik in ieder geval dat GroenLinks de mogelijkheid openhoudt dat ze over een paar jaar spijt hebben
van het leenstelsel. Dat vind ik in ieder geval al winst.
De voorzitter:
Gaat u verder.

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Wij hebben altijd aangegeven dat we heel kritisch zijn en
dat toegankelijkheid voor ons ontzettend belangrijk is. Daar
zullen we kritisch op blijven. Dat zullen we zeker doen.
Voorzitter. Ik was gebleven bij onze verwarring over de
vraag wie het leenstelsel nou eigenlijk wil. Ik had het net
even over het CDA, waarvan het congres heeft gezegd de
verhoging van de studierente niet door te voeren. Ik wil
hier nogmaals zeggen dat ik het heel raar vind dat in verkiezingstijd campagne wordt gevoerd met het idee: stem op
ons, wij zorgen dat de basisbeurt weer wordt ingevoerd en
dat uiteindelijk de rente wordt verhoogd. Terwijl partijen
hier maar vooral in de media wel zeggen dat ze zich zorgen
maken over de hoge studieschuld van jongeren. Die is
makkelijk te verlagen door af te zien van deze maatregel.
Voorzitter. Ik zei net al dat ik niet de enige ben die er weinig
meer van begrijpt. Want de achterban van het CDA vroeg
op 3 november hetzelfde. Ik zie dat ik weer een vraag krijg.
De heer Azarkan (DENK):
Ik wil GroenLinks toch vragen wat duidelijker te zijn over
de standpunten. Men was voor de invoering van dit sociaal
leenstelsel, of het schuldenstelsel. Nou geeft u aan dat er
een aantal beloftes is gedaan die niet zijn nagekomen. Als
u dat toen geweten had, had GroenLinks dan ingestemd?
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Als je iets met elkaar afspreekt, ga je ervan uit dat aan die
beloftes wordt voldaan. Nogmaals, wij hebben niet getekend voor renteverhoging. Wij hebben ook afgesproken
dat de investeringen naar voren zouden worden gehaald
en dat ze in het onderwijs geïnvesteerd zouden worden,
zodat studenten daarbij baat hebben en de kwaliteit van
het onderwijs op orde blijft. Wij konden niet weten en we
hebben daar ook niet voor getekend dat dat voor een heel
groot deel niet gedaan is.
De heer Azarkan (DENK):
Dat is dan toch wel heel politiek naïef. GroenLinks voert
namelijk met de PvdA en D66 een systeem in, waarvan je
vervolgens weet dat andere partijen daarover iets te zeggen
hebben. Dan kun je aan de knoppen gaan draaien. Ik vind
het nogal politiek naïef om te zeggen: we hebben toen een
afspraak gemaakt die tot in lengte van jaren wordt
gehandhaafd. Zo werkt politiek toch niet?
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Het lijkt me dat politiek niet zo werkt dat je afspraken maakt
om een paar jaar later alweer aan de afspraken te tornen.
Dat lijkt me geen politiek. Nogmaals, wij hebben niet voor
deze renteverhoging getekend. We zijn daar heel erg kritisch
op en we zijn ook heel erg kritisch op de instellingen die de
bedragen die zijn beloofd niet hebben voorgeïnvesteerd.
Daar is een tijdje geleden een debat over geweest in deze
Kamer, niet met mij maar wel met mijn collega. Toen zijn
we daar ontzettend kritisch op geweest en hebben we ook
een aantal voorstellen gedaan om dat alsnog te realiseren.

5 december 2018
TK 32

32-6-10

De voorzitter:
Tot slot.
De heer Azarkan (DENK):
Tot slot, voorzitter. Ik constateer dat GroenLinks mede dit
monster heeft gecreëerd en nou dat monster een beetje
begint te krabben zegt: dat was niet de afspraak. Ik vind dat
politiek naïef.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Nog een keer. We praten hier vandaag over een wetvoorstel
dat gaat over de renteverhoging. Daar hebben we niet voor
getekend. Juist omdat wij de toegankelijkheid en de kwaliteit van het onderwijs heel belangrijk vinden, ben ik namens
GroenLinks zo kritisch op het wetsvoorstel dat we vandaag
bespreken.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik was nog steeds bij het CDA. Het CDA-congres heeft op
3 november lijsttrekker Buma opgeroepen om de verhoging
van de studieleningen van tafel te krijgen. Er is een resolutie
ingediend die heel duidelijk zegt: de rente op de studieschulden moet op het huidige sociale tarief blijven. Daarop liet
mijn gewaarde collega de heer Van der Molen aan RTL
Nieuws weten zich te gaan beraden. Dat lijkt heel verstandig
als je congres een duidelijke uitspraak doet. Daarom had
ik verwacht dat er in de afgelopen dagen ergens een bericht
zou komen dat het CDA de maatregel zou terugtrekken of
in ieder geval dat er in coalitieverband over gesproken zou
worden. Nogmaals, de inhoudelijke onderbouwing voor dit
voorstel ontbreekt.
Voorzitter, er gebeurde nog wat opmerkelijks. Ook de CDAminister van Financiën vond het lastig om de maatregel te
verdedigen in de Eerste Kamer. In een debat met de senaat
wees ook minister Hoekstra met de vinger naar de fractievoorzitter van het CDA. Hij zei daar: ik ben een eenvoudige
dienaar van de Kroon, de opdracht die de heer Buma meekreeg over de studierente moet ik bij de heer Buma laten.
Voorzitter, het is vandaag 5 december, de dag dat wij deze
wetswijziging behandelen. De tijd van naar elkaar wijzen is
wat ons betreft voorbij. Heeft de minister hierover een
gesprek gehad met de coalitiepartners? Zo ja, wat is daar
dan uitgekomen? Kunnen we op deze sinterklaasdag nog
een presentje verwachten in de schoen van toekomstige
generaties studenten? We zijn erg benieuwd naar de reactie.
Voorzitter. Ik zei het net al, bij de afschaffing van de basisbeurs is de belofte gedaan dat de onderwijskwaliteit een
impuls zou krijgen. Iedere cent die vrijkwam uit de basisbeurs zou gaan naar een betere kwaliteit van onderwijs. De
huidige studenten zouden bovendien profiteren van betere
onderwijskwaliteit door het naar voren halen van de
investeringen. Die belofte werd niet waargemaakt. Ik vraag
de minister hoe zij kijkt naar de beloftes die zijn gedaan bij
de invoering van het leenstelsel. Is al het vrijgekomen geld
naar onderwijskwaliteit gegaan? Is het hoger onderwijs
toegankelijk gebleven? Zijn universiteiten en hogescholen

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

hun belofte van voorinvesteringen nagekomen? Wat
GroenLinks betreft is het antwoord hierop drie keer: nou
nee. Want wij zien dat er toch weer wordt gekort met een
doelmatigheidskorting en ook weer een lumpsumkorting.
Wij zien dat de koopkracht van studenten door de B2-verhoging stijgt en de werkdruk van studenten toeneemt. Wij
zien dat de verantwoording over de voorinvesteringen van
hogescholen en universiteiten nog steeds niet op niveau
zijn. In oktober constateerde de Algemene Rekenkamer in
een brief weer dat de verantwoording voor 2018 is achtergebleven. Al met al schetst dat geen fraai beeld.
Voorzitter, het enthousiasme binnen deze Kamer is buitengewoon laag voor de maatregel die nu voorligt. Het levert
deze kabinetsperiode ook niets op en de langetermijnconsequenties van deze maatregel zijn niet te voorzien. Dat
brengt me bij de kern van onze kritiek. We mogen van onze
ministeries verwachten dat beleid wordt gemaakt op basis
van degelijke onderbouwing, van feiten, transparante
argumentatie en toekomstgerichte besluitvorming. Dat is
hier niet het geval. In plaats van een deugdelijke financiële
onderbouwing ligt er een soort bierviltjesbegroting. Nu is
menig goed plan ooit in de kroeg bedacht, maar ten aanzien
van een plan dat zulke verstrekkende gevolgen heeft, mogen
we een betere onderbouwing verwachten.
Voorzitter, ik zeg dit omdat in het regeerakkoord staat dat
deze maatregel structureel 226 miljoen moet opleveren.
Daarbij gingen de onderhandelaars ervan uit dat iets meer
dan 86% van de schulden wordt afgelost. Collega Futselaar
verwees daar ook naar. Maar die berekening stamt uit 2014,
toen de renteverhoging nog niet op tafel lag en de
geraamde schulden ook lager waren. Het is nu bijna 2019:
een heel andere tijd en een andere financiële situatie. De
ambtenaren van de minister geven zelf eigenlijk al aan dat
die 86% maar een fictief aflospercentage is. Ik citeer uit de
brief. Zij schrijven: "Sowieso zijn er nog nauwelijks studenten afgestudeerd onder het nieuwe stelsel. Laat staan dat
zij hun schuld al hebben afgelost en dat daar de balans van
kan worden opgemaakt." Die 226 miljoen en het oude
aflospercentage van 86% zijn gebaseerd op nattevingerwerk.
Ik zou graag aan de minister willen vragen of zij ook denkt
dat die 86% door de verhoging van die rente misschien
helemaal niet wordt gehaald. Daarom wil ik de minister
vragen hoe betrouwbaar die financiële cijfers nou zijn. Wat
gaat de minister doen als de maatregel ineens veel meer
opbrengt? Is de minister bereid om het CPB te vragen de
opbrengsten uit deze maatregel opnieuw tegen het licht te
houden?
Voorzitter. Ik heb ook eens gekeken wat deze renteverhoging
oplevert voor de financiële houdbaarheid - de argumentatie
van het kabinet. Stel dat deze maatregel al per 1 januari
2019 structureel geld zou opleveren in plaats van per 1
januari 2060. Dan bespaart de overheid niet 7% aan uitgaven, of 0,7%, maar slechts 0,07% van alle uitgaven. Want
dat is het effect van 226 miljoen op een rijksbegroting van
303 miljard euro. Hoe houdbaar is het enige argument dat
wordt gegeven voor de maatregel, namelijk het op orde
brengen van de overheidsfinanciën, als deze maatregel
slechts 0,07% van de rijksbegroting betreft? Daarmee lijkt
die renteverhoging op een typische maatregel die voortkomt
uit de papieren werkelijkheid. Ik denk dat het dan effectiever
is om dit debat stil te leggen en een brainstormsessie te
houden, zodat we met enige creativiteit dat bedrag ergens
anders vandaan kunnen halen.

5 december 2018
TK 32

32-6-11

Voorzitter. Mijn verbazing reikt verder, want bij een lastenverzwaring als deze verwachten wij koopkrachtplaatjes en
inkomensschetsen. In de memorie van toelichting bleef
deze informatie uit. We kregen eigenlijk als enige argument
dat het zou gaan om een gemiddelde verhoging van €12
per maand. Geen enkel ander voorbeeld werd toen gegeven.
Gemiddeld €12 per maand. Punt. En daar moesten we het
als Kamer mee doen, terwijl we allemaal weten dat afgestudeerden heel verschillend verdienen. Ook in de antwoorden
in het schriftelijk overleg bleef het summier. Een tabel met
informatie over de consequenties ervan bij verschillende
studieschulden ontbrak. Op onze vraag wat de gevolgen
zijn voor studenten ontvingen we ramingen over inkomens
van €20.000, €40.000 en €80.000. Het meest gunstige plaatje
werd geschetst, niet het volledige plaatje. Pas na antwoorden op vragen van de commissie, na doorvragen en na nog
eens doorvragen, en later bij het stellen van feitelijk vragen,
kwam er meer helderheid; toen pas. En toen bleek dat de
minister wel een heel rooskleurig beeld had geschetst.
Voorzitter. Uit de meest recente cijfers die wij hebben blijkt
dat de renteverhoging nogal wat verschillende effecten kan
hebben, ook voor mensen die we hard nodig hebben en
die bepaald geen veelverdieners zijn, bijvoorbeeld docenten
of verplegers. Uit de cijfers blijkt dat de gemiddelde middelbareschooldocent bij een gemiddelde studieschuld van
€21.000 netto €5.000 extra betaalt aan rente. Een huishouden met anderhalf modaal kan bij een hoge studieschuld,
van bijvoorbeeld €31.000, rekenen op €8.000 aan extra
kosten. Een verpleegkundige met een bescheiden schuld
van €11.000, bescheiden, is alsnog €2.500 extra kwijt. Maar
laten we wel wezen: ook deze inkomensplaatjes zijn tekentafelrealiteit, want we weten het nog steeds niet zeker. De
afgelopen jaren leende deze overheid tegen ongekend lage
rentes. De overheid maakte zelfs winst op de huidige studieleningen vanwege deze negatieve rentes. Als we eens
kijken naar de dagkoersen, dan zien we dat de overheid
vandaag 0,28% verdient met het uitlenen van geld. Met
andere woorden: de overheid verdient vandaag ongeveer
€2,30 op iedere €1.000 die een student leent. Als ik dat mis
heb, dan hoor ik dat ook graag van de minister.
Maar zonder een maximum in te stellen, zonder een plafond
of een bovengrens, zadelen we studenten met een grote
onzekerheid op. Want hoe zeker weten wij en weet de
minister wat zij over tien jaar voor hun studieleningen
betalen? Tussen 1998 en 2007 was de gemiddelde tienjaarsrente 4,43% en die was maar liefst 7,21% tussen 1990 en
1997. We kunnen de toekomst niet voorspellen, maar als
het verleden ons iets heeft geleerd, dan is het dat rentes
vaak gaan stijgen. En daarom wil ik de minister graag vragen of zij bereid is om in lijn met ons eerdere voorstel een
plafond in te stellen voor een maximumrentetarief. En kan
de minister in kaart brengen of studenten er baat bij hebben
als de aflossingstermijn korter wordt? Want nu bedenken
we beleid dat tot ten minste het jaar 2055 invloed heeft. En
is de minister ook bereid om af te spreken dat de hogere
opbrengsten uit de renteverhoging dan die momenteel
geraamd, naar studenten kunnen terugvloeien?
Voorzitter. Ik sluit bijna af. Het mag duidelijk zijn: GroenLinks
begrijpt maar weinig van het voornemen om de studierente
te verhogen. Met even zoeken vinden we misschien de VVD
— maar dat horen we straks — als potentiële voorstander
om studenten weer op te laten draaien voor tekorten die
elders op de begroting ontstaan. De andere partijen lijken
er inmiddels, zo wordt in ieder geval gesuggereerd in de

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

media, niet meer achter te staan. Daarom zouden wij de
minister en de andere partijen in deze Kamer willen
oproepen tot enige creativiteit. Want het is te makkelijk om
wéér te bezuinigen op studenten. Onze oproep is: haal het
geld dat nodig is ergens anders vandaan.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik geef nu het woord aan de heer Azarkan, die
spreekt namens DENK.

De heer Azarkan (DENK):
Voorzitter. Waarom luisteren we niet naar de studenten?
We beslissen hier in de Tweede Kamer over allerlei groepen,
maar veel van de groepen waarover we beslissen, zijn hier
ondervertegenwoordigd. Dat geldt voor vrouwen, dat geldt
voor vijfenzestigplussers. Maar bovenal voor studenten:
die zijn hier helemaal niet vertegenwoordigd. En juist als
een groep niet in de Kamer vertegenwoordigd is, moet je
extra goed kijken en luisteren naar die groep waar je beleid
en wetgeving voor maakt. Je moet dan extra voorzichtig
zijn met maatregelen die je hier in politiek Den Haag
bedenkt.
De conclusie is dat die studenten zich keer op keer gepakt
voelen. Laat ik voor de duidelijkheid het standpunt van
DENK samenvatten. Wij zijn tegen het leenstelsel, en altijd
geweest. Het schuldenstelsel is niet zo sociaal als wel wordt
verteld. Wij vinden dat dat moet worden afgeschaft. En wij
zijn ook tegen dat verhogen van de rente op die studieleningen. Studenten moeten zich al zwaar in de studieschulden
steken. €21.000 vinden wij gewoon niet normaal. En nog
hogere rentes zijn een extra klap in hun gezicht en een extra
aanslag op hun toekomstige portemonnee.
Waar is DENK wel vóór? Wij zijn voor het herinvoeren van
de basisbeurs. Wij zijn voor een rente van 0% op de
bestaande en toekomstige studieleningen. En wij zijn voor
een laagdrempelig en toegankelijk onderwijs voor iedereen,
ook voor ouders die het niet breed hebben.
Omdat die studenten niet vertegenwoordigd zijn, wil ik toch
hun stem laten horen. Allereerst Luuk de Leest, student
digital media aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht.
Hij wil de minister vragen om in te gaan op een aantal
punten van kritiek. Luuk zegt: "Ik heb het idee dat er iedere
week wel iets nieuws komt waardoor de toekomst van de
huidige student er iets donkerder uit gaat zien". Hij zegt: "Ik
heb nog nooit geprotesteerd, maar ik heb sterk het gevoel
dat ze in Den Haag werkelijk geen idee meer hebben van
waar ze mee bezig zijn. Ze voeren het leenstelsel in, zeggen
dat dat geen negatieve invloed heeft op je toekomstige
hypotheek, en dat de besparingen naar onderwijs gaan.
Vervolgens gaat maar een deel van dat bedrag naar het
onderwijs, en volgt het nieuws over die BKR-registratie.
Hoe is dat nou uit te leggen?" Hij zegt: "Ik heb getwijfeld of
ik door zou studeren; ik wilde wel, maar dat zo betekenen
dat mijn studieschuld zou oplopen tot die €21.000". Zo horen
we in Nederland toch niet te denken. Lenen is gewoon niet
normaal. €21.000 is voor heel veel mensen niet normaal.
En wat antwoordt de minister aan Luuk van Leest? Of stuurt
ze hem met een kluitje in het riet?

5 december 2018
TK 32

32-6-12

Dan een andere kritische student, even willekeurig: Splinter
Chabot, een grote man bij de VVD, een soort Mark Rutte
junior. "Een eigen financiële bijdrage voor de studie vindt
de JOVD meer dan normaal, maar de overheid moet de
student niet gaan uitknijpen". Heel goed, Splinter Chabot,
je legt de splinter op de zere plek. En het is jammer dat de
eigen VVD niet luistert. Wat vindt de minister van die kritiek?

De overheid zet op deze manier een generatie mensen
buitenspel.

Dan Lotte Schipper, de big lady van CDA-Jongeren. Ik zie
de heer Van der Molen al opfleuren. Een soort Monica
Keijzer junior.

De heer Azarkan (DENK):
Ik had het niet over u. Ik had het over Meenen.

De voorzitter:
Mona.

De heer Van Meenen (D66):
O, u zei: als je Van Meenen heet. Nou, volgens mij ben ik
de enige in de zaal die Van Meenen heet. Dat schat ik zo in.

De heer Azarkan (DENK):
Ja, Mona Keijzer junior. "De invoering van het leenstelsel
was het startschot van de schuldengeneratie. Vanaf dit
moment werd voor een grote groep jongeren onderwijs
onbereikbaar en onbetaalbaar. Met de verhoging van de
rente wordt dit probleem alleen maar erger." Dat is heel
goed, Lotte, dat heb je goed verwoord! Jammer dat het
CDA er niets mee doet. Jammer dat het niets doet met hun
regering in de Tweede Kamer. De heer Van der Molen gaat
straks krokodillentranen janken. Meneer Buma heeft dat
gedaan. Zij zeggen: wij kunnen er gewoon niks aan doen;
wij laten jullie wel een motie aannemen op het congres;
wij doen net of jullie inspraak hebben — een soort surrogaat
— maar we gaan er niks mee doen, want dit gaat gewoon
door. Dit staat namelijk in het regeerakkoord. Ik vraag de
minister: wat is haar kritische reactie op de woorden van
Lotte? Zijn we nu een schuldengeneratie aan het creëren,
zoals Lotte zegt? Mensen die hun volwassen leven beginnen
met een molensteen om hun nek.
Voorzitter. En dan een niet helemaal willekeurige student,
Carline van Breugel uit Eindhoven, voorzitter van de Landelijke Studentenvakbond, dus vertegenwoordiger van een
hele grote groep studenten. Zij zegt: "Studenten zijn boos
en de hoofdreden van die boosheid is dat de studenten zich
steeds verder in de schulden moeten steken om te kunnen
studeren." Dat maakt dat onderwijs minder toegankelijk.
Als je ouders niet gestudeerd hebben, zoals mijn ouders,
of als je een migratie-achtergrond hebt, ga je niet zo snel
studeren. Als je Van Meenen heet en je gestudeerd hebt,
is dat heel normaal. De overheid is er voor alle Nederlanders
om dat studeren te stimuleren en iedereen gelijke kansen
te geven. Maar nu gebeurt het tegenovergestelde. Bovendien wil de overheid het geld halen daar waar geen geld
is.
Mevrouw Westerveld gaf al aan dat er drie jaar geleden
beloftes zijn gedaan. De rente blijft laag. Onderwijs wordt
niet minder toegankelijk. Je kunt later gewoon een huis
kopen. Al die afspraken worden geschonden. Studenten
van nu zijn straks tot aan hun pensioen aan het afbetalen,
maximaal 35 jaar. Mijn partij vindt het heel ongezond om
jongeren dit aan te leren. Het Nibud spreekt hier met grote
zorgen over. 1,5 miljoen mensen hebben grote schulden.
700.000 mensen hebben schulden die ze niet kunnen afbetalen. Het is gewoon niet normaal. Het is heel raar dat de
overheid dit stimuleert en eigenlijk zegt: leent u maar bij.
Met drie klikken op de website van DUO krijg je maandelijks
gratis geld. Maar de harde klap komt pas als je een huis
wilt kopen en je met een flexcontract op een school werkt.

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

De heer Van Meenen (D66):
Ik heet Van Meenen.

De heer Azarkan (DENK):
Ik heb niet gezegd dat ik het over u had. Er zijn ook mensen
die thuis kijken die Meenen heten.
De heer Van Meenen (D66):
Die mensen weten dat misschien ook wel. Dus even voor
de Handelingen: ik heb gestudeerd. Ik was eerstegeneratiestudent. En dat in een periode waarin er nog niet eens een
basisbeurs bestond. Ook die periode heeft ooit bestaan,
zeg ik maar even voor de duidelijkheid tegen de heer Azarkan.
De heer Azarkan (DENK):
Ik hoor dat de heer Van Meenen in die tijd drie keer kinderbijslag kreeg, als compensatie. Nee, uw ouders kregen die.
Uw ouders betaalden ook uw studie, vermoed ik. Of u heeft
erbij gewerkt. Dat kan allemaal.
Voorzitter. Ik wil graag een reactie …
De heer Van Meenen (D66):
Voorzitter, dit is toch absurd? Ik zal u eens wat over mijn
jeugd vertellen. Zullen we het daarover hebben? Nou, dan
wordt het nog een heel gezellig debat vanochtend. Voorzitter, ik vind dat u hier iets van moet zeggen. Dit kan gewoon
niet. Hij begint met speculeren …
De heer Azarkan (DENK):
Het was niet mijn bedoeling om iets verkeerds te zeggen
over de heer Van Meenen …
De heer Van Meenen (D66):
U zegt van alles. U suggereert van alles, over wat mijn
ouders gedaan zouden hebben. U weet niets. Niets weet u
van mij.
De heer Azarkan (DENK):
Ik suggereer niets. Ik heb niets over u gezegd. Ik heb over
Meenen gesproken. Ik heb niet over u gesproken.

5 december 2018
TK 32

32-6-13

De heer Van Meenen (D66):
Nee, u heeft het over mij.
De voorzitter:
Goed, gaat u verder, meneer Azarkan.
De heer Azarkan (DENK):
Voorzitter, ik stel voor om datgene wat ik daarover gezegd
heb, uit de Handelingen te schrappen.
De voorzitter:
Zo gaat dat niet tegenwoordig. U neemt het terug?
De heer Azarkan (DENK):
Zeker.
De voorzitter:
Oké, dan is dat ook opgehelderd. Gaat u verder.
De heer Azarkan (DENK):
Als dat de heer Van Meenen pijn doet, is dat niet goed.
Voorzitter. Ik wil graag een reactie van de minister op deze
kritiek van Carline. Neemt de minister de voorzitter van de
Landelijke Studentenvakbond serieus?
Voorzitter. Ik noemde een aantal individuele studenten,
maar de kritiek wordt breed gedeeld. Dat blijkt ook wel uit
de internetconsultatie van het onderhavige wetsvoorstel.
Een grote meerderheid van de respondenten heeft in meer
of mindere mate bezwaar tegen dit wetsvoorstel. Zij
noemden een aantal punten. Het punt dat het meeste is
gemaakt, ook door de studentenorganisaties, is dat deze
maatregel de toegankelijkheid van het hoger onderwijs zou
verslechteren, met name voor bepaalde groepen.
Een ander punt dat door respondenten wordt gemaakt, is
de koppeling die zij maken met de afschaffing van de
basisbeurs. Zij wijzen op de Wet studievoorschot hoger
onderwijs. Deze wet bevatte een combinatie van maatregelen, waaronder een aanpassing aan de terugbetaalvoorwaarden. Dat de rente van nu al zo snel wordt aangepast, wordt
door sommigen als onrechtvaardig gezien.
De derde categorie was kritisch over het doel van het
wetsvoorstel, want in de reacties wordt aangegeven dat
wellicht een klein deel van de studenten meer leent dan
nodig is, maar dat de anderen daardoor niet meer benadeeld zouden worden. Die moeten niet benadeeld worden
door die hogere rente.
De laatste categorie, de vierde, gaat over de druk die studenten nu ervaren. Die druk neemt alleen maar toe als de
rente hoger wordt. Het Nibud schrijft daarover: de psychische belastbaarheid door schulden moeten we niet onderschatten. Tot slot wordt door de LSVb gewezen op initiatieven van de overheid om de schuldenproblematiek terug te
brengen en de relatie met het voorstel.

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

Ik wil afronden met een technische vraag. Mijn vraag is wie
dit nou eigenlijk bedacht heeft. Daar zijn door de collega's
al vragen over gesteld. Is dit nou een idee van de ChristenUnie en het CDA? De minister heeft dat een keer zijdelings
gesuggereerd, zo las ik in het Leids Universitair Weekblad
Mare, maar het kan zijn dat ik dat fout heb. Ik wil dat graag
weten. Of was het het idee van de VVD, of toch stiekem van
D66?
Dan die technische vraag. Lees ik het nou goed dat de rente
ieder jaar zal worden vastgesteld op basis van de rendementen van obligaties? Er staat namelijk letterlijk: onze minister
stelt "jaarlijks uiterlijk in december een rentepercentage
vast dat gelijk is aan het gemiddeld effectief rendement
over de periode van 12 maanden, gerekend van oktober
van het voorafgaande jaar tot en met september van het
lopende jaar, van de openbare lening, uitgegeven door de
Staat der Nederlanden en toegelaten tot de notering aan
de officiële markt ter beurze van Amsterdam, met een
gemiddelde resterende looptijd van 5 jaren." Bent u er nog?
Ik hoor graag van de minister in gewonemensentaal wat
ze nou precies bedoelt.
Heel kort, tot slot, samenvattend. Studenten- en jongerenorganisaties zijn woedend over het plan om de rente op de
studieschuld voor studenten die vanaf 2020 gaan studeren,
te verhogen. Zij roepen de Tweede Kamer op om dit wetsvoorstel van tafel te halen. Dat doen wij als DENK ook.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Azarkan. Dan geef ik nu het woord aan
de heer Beertema namens de PVV.

De heer Beertema (PVV):
Dank u wel, voorzitter. De beoogde wijziging van de Wet
studiefinanciering 2000, waarbij de rentemaatstaf aangepast
zal gaan worden, dient volgens het kabinet om de houdbaarheid van de overheidsfinanciën te verbeteren. Collega Futselaar heeft daar al een indrukwekkend betoog over
gehouden. Vanaf deze plek wil ik hem daar een compliment
voor geven.
Voorzitter. De opbrengst zou structureel 226 miljoen zijn.
Wij zien helemaal niets in deze wijziging van de wet. Als
het het kabinet echt om de houdbaarheid gegaan was, had
het er ook voor kunnen kiezen om de dividendbelasting niet
af te schaffen; ik noem maar wat. Ook had het kabinet
ervoor kunnen kiezen om geen gehoor te geven aan die
smeekbeden van een popzangeres uit de Verenigde Staten
en dus geen 100 miljoen te "investeren" in het onderwijs
in ontwikkelingslanden. 100 miljoen. Alweer een minister,
voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
in dit geval, van de zelfverklaarde onderwijspartij D66 die
niet schroomt om het geld uit de zakken van onze studenten
te halen en uit te delen aan buitenlandse studenten.
Voorzitter. Na de invoering van het leenstelsel, waar de
PVV zich altijd tegen verzet heeft, onder meer samen met
het CDA, nu een coalitiepartij, zou men de studenten
enigszins tegemoetkomen door de universiteiten en hogescholen te laten investeren in verbetering van de kwaliteit

5 december 2018
TK 32

32-6-14

van het hoger onderwijs. Dat zou gebeuren via de zogenaamde voorinvesteringen. We hebben het er hier over
gehad, collega's hebben het ook al genoemd. Maar die
beloofde voorinvesteringen kwamen niet van de grond. Ze
zijn niet of amper uitgevoerd binnen het hoger onderwijs
en dat bleek ook uit dat vernietigende rapport van de
Algemene Rekenkamer. Een vernietigend rapport. Desondanks vindt het kabinet het toch nodig om de studenten
nog verder in het nauw te brengen door de rente op studieleningen te baseren op de tienjaarsrente in plaats van op
de vijfjaarsrente.
Door te benadrukken, want dat doet de minister, dat de
rente nog steeds veel lager zal zijn dan de rente die
gehanteerd wordt bij andere leningen en kredieten kan de
minister wel op cynische wijze en op zalvende toon de
gevolgen van deze wijziging van de rentemaatstaf bagatelliseren in de memorie van toelichting, maar het staat buiten
kijf dat deze wijziging extra gevolgen zal hebben voor de
toegankelijkheid van ons hoger onderwijs voor onze
Nederlandse studenten.
Onze studenten worden nu al verdrongen door de internationalisering, door de verengelsing die daarbij hoort. Ze
moeten op dit moment concurreren met 122 buitenlandse
studenten als het gaat om de numerus fixus, als het gaat
om woonruimte, als het gaat om persoonlijke begeleiding.
Dat gaat ten koste van toegankelijkheid. Daar komt deze
renteverhoging bij, zo kort na de invoering van het leenstelsel.
Voorzitter. Wij stellen vast dat de regering geen oog heeft
voor de psychologie van de student, meer specifiek van de
eerstegeneratiestudent, de student voor het eerst in zijn
familie de weg naar het hoger onderwijs zou moeten kunnen vinden.
Dan gaat het juist om de ouders en kinderen die wij, maar
ook meneer Azarkan, tot onze achterban mogen rekenen,
de mensen die hard werken om het hoofd boven water te
houden, die moeite hebben om aan het eind van de maand
iets over te houden. De mensen die het meest te lijden
hebben van de onzekerheid die de globalisering met zich
meebrengt. Dat zijn de mensen die zich in dezelfde positie
bevinden als de mensen die nu in Frankrijk demonstreren
in hun gele hesjes. Dat zijn de mensen die afkerig zijn van
het aangaan van langlopende leningen.
Leenangst, leenangst die leeft in onze achterban, is sinds
de afschaffing van de basisbeurs al een keiharde realiteit
en deze maatregel zal dat alleen maar verder aanwakkeren.
Deze studenten en hun ouders vinden het op dit moment
al onverantwoord om een studie te volgen omdat ze zichzelf
niet willen overladen met schulden. Nu wordt deze schuld
dus nog hoger en nog meer talentvolle jongeren uit dat
deel van de samenleving, ons deel van de samenleving,
zullen de facto uitgesloten worden van een studie binnen
het hoger onderwijs. De concurrentie met de 122 buitenlandse studenten en de verengelsing van het onderwijs die
daarbij hoort, samen met de verhoogde rente, zorgen bij
onze mensen voor een beeld van een onbetrouwbare
overheid die er niet voor hen is maar wel voor de voor de
kosmopolitische elite en de rijken.

als dé onderwijspartij is dit het moment dat keizer zijn kleren
verliest. Dat geldt overigens ook voor de andere partijen
die aan het eind van de dag vóór deze wetswijziging zullen
stemmen. Ik hoop dan ook van harte dat al die studenten
die zich nu verzetten tegen dit plan, die nu zo boos zijn,
eindelijk inzien dat juist de partijen waar zij en masse op
stemmen verantwoordelijk zijn voor een hoger onderwijs
dat steeds minder toegankelijk is en steeds minder betaalbaar.
Bijna elke week spreek ik jonge mensen die wél het plan
hadden om via die lange weg, van het vmbo en dat stapelen
naar het mbo, mbo-3, mbo-4, naar het hoger onderwijs
door te stromen. Ze zien ervan af. Ze zien ervan af omdat
ze zich laten afschrikken door het idee van een levenslange
schuld. Afgelopen vrijdag sprak ik nog weer indringend
met zo'n meisje. Want de effecten van dit plan zullen niet
beperkt blijven tot de toegankelijkheid van ons hoger
onderwijs. Nee, deze beoogde wijziging zal ook tot gevolg
hebben dat er nog meer druk komt op de starters die zich
nu al amper een starterswoninkje kunnen veroorloven, laat
staan het stichten van een gezin. We moeten niet vergeten
dat uitstromers uit het hoger onderwijs niet allemaal
terechtkomen in de best betaalde carrières, in multinationals
en banken. De meesten zullen gaan werken in de zorg, in
het onderwijs, in de banen waar helemaal geen grote salarissen met bonussen worden binnengesleept. Zij zijn de
mensen die 35 jaar met een nu hogere restschuld met de
pet in de hand naar de bank moeten om een hypotheekje
los te praten.
Maar uiteindelijk gloort er misschien toch nog wat hoop
aan de horizon voor onze studenten. Het is al gememoreerd
door andere collega's. Ik heb het indertijd ook al gedaan.
De CDA-jongeren, het CDJA, vinden net als de PVV en
andere partijen hier dat het veranderen van de rentemaatstaf een buitengewoon slecht plan is. Tijden het CDA-congres van 3 november hebben zij door middel van een aangenomen resolutie de partij opgedragen om die vijfjaarsgrens te behouden, tot ergernis van de partijleiding die
erop gebrand was om deze resolutie niet aangenomen te
krijgen. De lange geschiedenis van het CDA leert ons dat
aangenomen resoluties vanuit de eigen partij niet zo maar
terzijde geschoven worden. Het is zelfs nog nooit gebeurd
dat een aangenomen resolutie niet werd uitgevoerd. Dat
dreigt nu wel te gebeuren, terwijl diezelfde partij onze PVV
heel gretig de maat neemt als het gaat om interne partijdemocratie. Daar sta je dan CDA, met je grote mond over
interne verbintenis met de leden, over luisteren naar elkaar!
Ik verwacht niet anders dan dat het CDA of het regeerakkoord vandaag openbreekt om recht te doen aan die congresresolutie, of in ieder geval met een passende oplossing
komt om de beoogde besparing van 226 miljoen ergens
anders vandaan te halen. Gewoonweg instemmen met deze
wetswijziging zou wel heel ongeloofwaardig zijn. Dan zou
ik zeggen, een beetje in de tale Kanaäns: je verkoopt dan
je bijzondere positie voor een bord linzensoep.
De voorzitter:
Dank.
Het woord is aan de heer Gijs van Dijk namens de PvdA.

Voorzitter. Voor een partij die geen moment onbenut laat
om zich in woord uit te spreken voor toegankelijkheid en
die geen moment voorbij laat gaan om zich te positioneren

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

5 december 2018
TK 32

32-6-15

De heer Gijs van Dijk (PvdA):
Voorzitter. Ik vervang Kirsten van den Hul, onze woordvoerder op het onderwijsgebied. Zij is ziek. Ik heb een verleden
in het onderwijs, dus ik vind het leuk om me een keer in
dat onderwijsdebat te mengen. Want er gebeurt zo ongelooflijk veel in onze samenleving. Het is 2018. Ik doe zelf
Sociale Zaken, de toekomst van werk. We zien dat banen
enorm snel veranderen. We leven in een digitale revolutie.
Het leven van veel mensen is wat onzeker aan het worden,
zeker als ze naar de toekomst kijken. Het credo, in ieder
geval bij Sociale Zaken, is: wij moeten mensen goed opleiden. Ook de jongere generatie wil vaste grond onder de
voeten. Ze willen zeker zijn van een mooie toekomst.
Daarbij is opleiding van levensbelang. Je weet niet precies
hoe de sectoren gaan veranderen en hoe ze zich gaan verhouden. Dat antwoord kunnen we politiek ook niet geven,
maar we moeten politiek wel zekerheid voor een ieder
garanderen. Als je die vaste grond onder de voeten voelt,
dan kun je ook weer vooruitkijken.
Ik was blij dat ik me mag mengen in het onderwijsdebat. Ik
heb de wet bestudeerd en wat schetst mijn verbazing? In
tijden van grote veranderingen, in tijden van grote vragen
over hoe we omgaan met de snelle veranderingen als het
gaat om werkgelegenheid, banen, zorg, woningbouw, waar
veel jongeren moeilijk tussen komen en dus terecht onzeker
zijn over hun toekomstperspectief, toont dit kabinet zich als
een kabinet van boekhouders, op de winkel passen. Wat
verwacht je in zo'n onderwijsdebat? Dat we kijken hoe we
mensen gaan opleiden, hoe we mensen vaste grond onder
de voeten geven, zodat ze wel vooruit kunnen kijken. Maar
nee, wat dit kabinet doet, na een zware financiële crisis,
met enorme financiële overschotten, is wel goed zorgen
voor onze bedrijven. Dat hebben we gezien met al die
maatregelen die het bedrijfsleven bevoordelen. Maar op
allerlei andere vlakken kijkt het kabinet niet naar de mensen.
De grote vraag aan dit kabinet en aan deze minister is: gaat
deze minister op de winkel passen en letten op de financiële
houdbaarheid? Of gaan ze ook wat betekenen voor al die
mensen, onder wie de studenten?
Ik heb goed naar de wet gekeken en ik begrijp er oprecht
niks van. De heer Futselaar heeft echt een uitgebreid betoog
gehouden over de inhoud, de toedracht, de gevolgen
enzovoort. Maar ik moet gewoon constateren — ik ben een
vrij simpele ziel — dat het gewoon een hele slechte wet is.
Er is geen enkele onderbouwing. Ik hoor allerlei partijen,
ook in de coalitie, die zich grote zorgen maken over de
toegankelijkheid van het onderwijs. Er is geen enkele
noodzaak om op dit moment de lasten voor studenten met
gemiddeld €5.000 — inderdaad, meneer Van Meenen, als
je eenmaal werkt — op langere termijn te verhogen.
Wat is de ratio van deze wet, vraag ik de minister. Er is geen
financiële reden om het te doen. De studenten willen het
niet. De studenten vragen vooral om zekerheid en om toegankelijk hoger onderwijs. Ze vragen om een zekere toekomst. Het kabinet beantwoordt dat met: we gaan de lasten
voor u nog wat verhogen. Terwijl we net zitten met een
nieuw stelsel, waarvan de oorspronkelijke partijen zeiden:
"De toegankelijkheid moeten we koesteren, daar moeten
we goed op letten. We zullen er de komende tijd en de
komende jaren goed op letten dat die toegankelijkheid,
waar je ook vandaan komt, voor iedereen bestaat en dat je
het hoger onderwijs zo kan instappen." Ik constateer dat dit

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

kabinet met deze wet, drie jaar na invoering van het sociaal
leenstelsel, daar totaal geen oog voor heeft. Ik roep de
minister op: trek deze wet alsjeblieft van tafel. Wat is de
ratio erachter? En bovenal: is het kabinet, is deze minister,
bereid om de opbrengsten, die ruim 200 miljoen, terug te
investeren in het hoger onderwijs, mochten ze deze wet
toch invoeren? We moeten even afachten hoe dit debat
loopt, maar we zien dat de coalitiepartijen elkaar vasthouden. Dan heb je het niet over financiële houdbaarheid, maar
over een investering in studenten zelf, terwijl ze er zelf iets
meer voor zouden moeten betalen.
Mijn oproep en onze oproep is: ga regeren in tijden van
grote vraag voor de toekomst en stop met studenten pesten.
Doe het niet.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Dijk. Dan geef ik nu het woord aan
mevrouw Tielen namens de VVD.

Mevrouw Tielen (VVD):
Voorzitter, dank u wel. Een opleiding aan een beroepsopleiding of universiteit draagt bij aan een mooi toekomstperspectief. Leuk, uitdagend werk dat bij je past, met een
inkomen waarmee je je leven leuk kan maken. Een inkomen
dat overigens meestal hoger uitvalt dan wanneer je die
opleiding niet zou hebben gedaan.
Voor de VVD is het dan ook logisch dat studenten investeren
in hun eigen toekomst en perspectief, door tijd en energie
in hun studie te steken en door hun studietijd zelf te
bekostigen, zodat geld uit de schatkist kan worden besteed
aan de hoge kwaliteit en verdere verbetering van ons
onderwijs. Het studievoorschotstelsel is gemaakt om studenten daarbij te ondersteunen. Het is een eerlijk stelsel,
dat voorkomt dat de stratenmaker via zijn belastingen moet
bijdragen aan geld voor de studerende zoon van de consultant. Een eerlijk stelsel, dat veel waarborgen biedt om bijna
risicoloos te kunnen lenen. Ja, een eerlijk en sociaal stelsel
voor alle jongeren in Nederland die willen en kunnen studeren.
Voor de VVD staat de hoge kwaliteit van onderwijs nu en
in de toekomst voorop, voor de studenten van nu en voor
de studenten van de toekomst. Door het studievoorschot
toekomstbestendig te maken blijkt dat ook mogelijk. Vandaag hebben we het over die toekomst. Dan gaat het over
een technisch en financieel element van het studievoorschot. We hebben hier al een aantal betogen over gehoord,
met een hoop grote woorden en een fors aantal drogredeneringen, maar dat terzijde. Ondanks de verbeeldingskracht
van de menselijke geest zijn sommige dingen heel moeilijk
voor te stellen. Hoe 226 miljoen euro eruitziet, bijvoorbeeld.
Dat kan ik me echt heel moeilijk voorstellen. Waar ik me
over twintig jaar zorgen over maak, bijvoorbeeld. Dat kan
ik me nu echt heel moeilijk voorstellen. Toen ik 21 was, kon
ik me niet voorstellen dat ik ooit een kind zou hebben dat
zelf bijna gaat studeren. Maar dat zijn wel precies de dingen
waar dit wetsvoorstel over gaat. Met de voorliggende aanpassing van de wet wordt de rente die wordt berekend over
studieleningen niet voor vijf, maar voor tien jaar vastgezet.
Het is namelijk nu zo dat de Staat verliest op de studielenin-

5 december 2018
TK 32

32-6-16

gen. Ik heb er een vraag over gehoord en ik hoor ook graag
het antwoord van de minister.
De rente die de overheid betaalt over de uitstaande studieleningen is groter dan wat de overheid terugkrijgt als de
leningen worden afgelost. Stel dat de wet niet wordt aangepast en de vijfjaarsrente blijft bestaan. Dan leidt dit tot
een fors verlies op de begroting van OCW, niet dit jaar, niet
volgend jaar, maar over vele jaren in de toekomst. En dat
is gewoon heel moeilijk voor te stellen. Maar voor de studenten van dan, in de toekomst dus, is er dan dus minder
geld beschikbaar voor goed onderwijs. Dat is er dan minder
beschikbaar omdat er nu een krediet wordt genomen op
die toekomst. Er kan dan veel te weinig geïnvesteerd worden in de kwaliteit van onderwijs. Ja, dan word ik toch een
beetje boos. En ik wil me dus ook liever niet voorstellen
hoe zo'n groot tekort op de toekomstige onderwijsbegroting
voor de kwaliteit van onderwijs eruitziet. Die rekening willen
we niet bij toekomstige generaties studenten leggen. En
daarom ligt dit wetsvoorstel voor. De studenten van nu
gaan als hoogopgeleide werkenden hun lening terugbetalen
tegen een rente die de huidige rente ook verkleint, opdat
de onderwijsbegroting ook op lange termijn houdbaar blijft.
Niet doorschuiven, maar aanpakken. Daar herkent u de VVD
ook weer.
Dat voorstel ligt nu voor, niet meer en niet minder. En
sommigen willen het graag platslaan met leuzen als: studenten worden kaalgeplukt. Hoe graag sommigen het
daarmee ook plat willen slaan, het is gewoon echt niet waar.
Dus laat mij die leuzen nogmaals met kracht weerleggen.
De eerlijkheid van het stelsel blijft zoals die is. De leenvoorwaarden blijven gunstig. De aflossingstermijn blijft ruim.
Je mág er 35 jaar over doen, het hoeft niet. De aflossing
blijft mede afhankelijk van de draagkracht. En de aanvullende beurzen voor minder draagkrachtige ouders blijven
onverminderd van toepassing op een deel van de studenten.
Sterker nog, de aanvullende beurs gaat stijgen. En daarnaast gaat er veel extra geld naar het onderwijs zelf, om de
kwaliteit hoog te houden en verder te verhogen. En dat zien
we graag. Op die manier kan iedere jongere die dat kan en
wil, studeren voor zijn eigen toekomstperspectief.
Dank u wel.
De heer Gijs van Dijk (PvdA):
Om in de woorden van de VVD te blijven: niet doorschuiven,
maar afpakken. Dat is volgens mij het credo.
Mevrouw Tielen (VVD):
Flauw.
De heer Gijs van Dijk (PvdA):
Dat is helemaal niet flauw, want dat is precies wat de VVD
doet. Men houdt een heel financieel verhaal. Men zegt dat
er goede voorwaarden zijn en dat het sociaal leenstelsel
allerlei voordelen biedt. Maar de essentie is toch dat de
spelregels, drie jaar na invoering van het sociaal leenstelsel,
worden veranderd. Is dat de essentie?
Mevrouw Tielen (VVD):
De essentie is dat de aflossingsbedragen worden gebaseerd
op een andere rentemaatstraf. Maar dat gebeurt al regelma-

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

tig omdat de rente wordt aangepast aan de rente in de
markt. Dat gebeurt omdat de Staat noch verlies, noch winst
wil maken op studieleningen. Dus het is heel logisch dat
daarin dingen fluctueren. Wij willen gewoon niet dat we
daar in de toekomst last van gaan krijgen. En ik blijf erbij
dat ik de opmerking van meneer Van Dijk flauw vind.
De heer Gijs van Dijk (PvdA):
Gelukkig ga ik over mijn eigen woorden. Dit is een redenering die wordt gehouden vanuit het oogpunt van financiële
houdbaarheid. Maar dit leidt tot lastenverhoging van de
werkenden in de toekomst. Ja of nee?
Mevrouw Tielen (VVD):
Dat klopt, ja, naar draagkracht. Dus als één partij daar met
de VVD ook eerlijk naar zou moeten kijken, dan zou dat de
PvdA wel zijn. Dus ik had hierover toch een andere mening
van de PvdA verwacht.
De heer Gijs van Dijk (PvdA):
Ik moet concluderen: het is niet "niet doorschuiven, maar
aanpakken", maar het is "doorschuiven en afpakken". 't Is
niet anders.
De heer Futselaar (SP):
Het is onjuist dat de aflossing in het leenstelsel naar
draagkracht gaat. Dat wil ik hier even rechtzetten. Maar
daarover gaat mijn vraag niet. Mevrouw Tielen zei: het
huidige stelsel leidt in de toekomst tot enorme tekorten bij
Onderwijs. Dat is nieuw voor mij, want dat staat niet in het
wetsvoorstel en het stond ook niet bij het oorspronkelijke
leenstelsel. En het zou ook heel kwalijk zijn als dat niet was
gezegd. Kan mevrouw Tielen uitleggen waar dat vandaan
komt?
Mevrouw Tielen (VVD):
Dat is een goede vraag van meneer Futselaar. Ik heb al zijn
vragen daarover gehoord. Met de manier waarop ik naar
mijn stukken heb gekeken, heb ik dat erin gelezen. Dat zou
verkeerd kunnen zijn. Maar in ieder geval gaat het erom
dat er 226 miljoen euro in de toekomst ergens tekortschiet.
Dan zal dat ergens gedekt moeten worden.
De heer Futselaar (SP):
Wij weten helemaal niet wat er in 2060 wel of niet tekort
zal schieten op een volstrekt fictieve en hypothetische
rijksbegroting. Het enige wat we weten, is dat deze maatregel dan 226 miljoen zou opleveren. Nou ja, zelfs dat weten
we eigenlijk niet, maar het wordt beweerd. Maar het is wel
echt iets anders als je beweert: zonder die maatregel komt
er een tekort. Want dan suggereer je wél dat er een groot
probleem dreigt. Dat probleem zie ik niet. Deelt mevrouw
Tielen die mening?
Mevrouw Tielen (VVD):
Wat ik terugzie, is dat de rente die wij in de toekomst
terugkrijgen van de uitstaande leningen tekortschiet ten
opzichte van wat er door de Staat wordt betaald. Dat lijkt
me gewoon zonde van het geld.

5 december 2018
TK 32

32-6-17

De heer Futselaar (SP):
Ik heb net al betoogd dat dat volgens mij heel erg weinig
is. Ik heb genoteerd dat mevrouw Tielen heeft gezegd dat
het niet de bedoeling is dat er winst wordt gemaakt op het
leenstelsel, dus daar zal ik met de minister ook nog over in
debat gaan.
Mevrouw Tielen (VVD):
Daar vinden meneer Futselaar en ik elkaar dan echt.
De heer Beertema (PVV):
Ik denk dat meneer Futselaar in zijn eigen betoog al heel
duidelijk heeft gemaakt dat er eigenlijk geen nut een
noodzaak was voor deze wetswijziging. Meneer Futselaar
en collega Westerveld hebben al nadrukkelijk de vraag naar
voren gebracht: uit wiens koker komt dit? Waar komt dit
nou vandaan? Dat zou ik u willen vragen, mevrouw Tielen.
Maar ik heb nog een vraag. Heeft dat houdbaarheidsverhaal
misschien ook te maken met het feit dat jullie bezig zijn met
het compenseren van toekomstige verliezen? We spreken
nu bijvoorbeeld over 122.000 buitenlandse studenten die
ook allemaal van deze leningen gebruikmaken. In de toekomst is het misschien heel moeilijk om die rente en die
terugbetalingen te incasseren. Ik denk bijvoorbeeld aan
Roemeense en Bulgaarse studenten. Ik denk dat het voor
DUO een enorme inspanning wordt om dat te doen. Dat
gaat enorme verliezen opleveren. Die hele internationalisering gaat ons gigantisch veel geld kosten. Is deze maatregel
bedoeld om dat te compenseren?
Mevrouw Tielen (VVD):
Volgens mij stelt meneer Beertema twee vragen. Ik beantwoord ze een voor een. De eerste vraag was eigenlijk:
whodunit? We hebben al een aantal literaire vormen langs
zien komen vanochtend: sciencefiction, de whodunit, wie
heeft het gedaan. Er staat gewoon een regeerakkoordafspraak, waarbij we zowel voor de korte als de lange termijn
hebben gekeken naar primair de kwaliteit van het onderwijs,
daarnaast de toegankelijkheid van het onderwijs en uiteindelijk ook de houdbaarheid van het onderwijs. Daar staat
onze handtekening onder en volgens mij maakt het niet zo
veel uit wie op welk moment aan welke tafel wat heeft
gezegd. Het is gewoon de afspraak die wij met elkaar hebben gemaakt en die ook hier in de Kamer uitgebreid is
besproken en bediscussieerd, en waar we de meerderheid
van de Kamer achter kunnen vinden, punt.
De andere vraag van meneer Beertema was een verhandeling over de internationale studenten. Daar herken ik meneer
Beertema natuurlijk in. Meneer Beertema weet ook dat ik
bij de begrotingsbehandeling aan de minister heb gevraagd
om de ramingen voor internationale studenten elk jaar
separaat te maken, zodat we er ook inzicht in kunnen hebben. Uiteindelijk is Nederland volgens mij gebaat bij een
internationale visie op onderwijs, zodat we de kwaliteit
daarvan kunnen waarborgen en verder verbeteren. Dat
staat voorop.
De heer Beertema (PVV):
Die riedel ken ik. Ik vroeg: is het u bekend, mevrouw Tielen,
dat er zorgen zijn over het incasseren van de terugbetalin-

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

gen van Roemeense en Bulgaarse studenten nu en in de
toekomst? Dat vroeg ik, want dat gaat ons heel veel geld
kosten. Is dat u bekend?
Mevrouw Tielen (VVD):
Het verrast mij niet, laat ik het zo zeggen. De andere vragen
die meneer Beertema stelt, wil ik dan via meneer Beertema
ook wel aan de minister stellen; die kunnen we eigenlijk
pas over een aantal jaar stellen. Die 86,4% is hier al een
paar keer langsgekomen. Wat is nou de waarde van dat
percentage? Oftewel, hoe gaat het daadwerkelijke gedrag
er straks uitzien? Dat weten we nu nog niet. Maar ja, regeren
is vooruitzien. Je maakt plannen op basis van aannames.
Bij voortschrijdend inzicht pas je die aan, om uiteindelijk je
doelstellingen te kunnen bereiken.
De heer Beertema (PVV):
Concluderend: onze Nederlandse studenten worden opgescheept met een extra schuld en allerlei studenten uit Roemenië en Bulgarije zijn niet meer te achterhalen. Dat geld
is gewoon weg. Dat is ons geld. Dat is gewoon weg. Onze
Nederlandse studenten draaien ervoor op.
De heer Azarkan (DENK):
Ik heb goed geluisterd naar mevrouw Tielen. Met name ben
ik geïnteresseerd in de onderbouwing. Zij zegt: "Dit is niet
eerlijk, want de overheid betaalt meer dan de studenten
betalen. De looptijd van de leningen die de overheid afsluit
is langer dan die vijf jaar van dit moment en daarom moet
het aangepast worden van vijf naar tien. Dan is dat meer
in overeenstemming." Wanneer wist de VVD dit?
Mevrouw Tielen (VVD):
Meneer Azarkan citeert mij niet helemaal juist, maar dat is
voor zijn vraag misschien ook niet zo relevant. Ik begrijp
de relevantie van zijn vraag wanneer de VVD dit wist ook
niet helemaal. Uiteindelijk is de VVD voortdurend bezig, en
zo herkent u de VVD ook, om de houdbaarheid van de
financiële basis voor nu, voor komend jaar maar ook voor
de verre toekomst, gewoon goed door te rekenen. Op basis
daarvan maken wij afspraken om te zorgen dat in dit geval
kwaliteit en toegankelijkheid van het onderwijs hoog blijven.
De heer Azarkan (DENK):
Collega Tielen wandelt er vakkundig omheen. Mijn vraag
is heel simpel: bij de invoering van dit stelsel zijn verwachtingen gewekt bij studenten en bij collega-partijen, die op
basis van die uitgangspunten hebben ingestemd. Toen was
volgens mij al bekend tegen welke rente en welke looptijd
de overheid die staatsobligaties dekte ten opzichte van wat
aan studenten werd uitgeleend. Als u dat toen al wist, dan
heeft u of een verkeerde voorstelling van zaken gegeven
door het te koppelen aan de vijfjaarsrente of u heeft zitten
slapen.
Mevrouw Tielen (VVD):
Dat is een goede vraag. Ik was er zelf niet bij, dus wellicht
sliep ik in die tijd. Bij de invoering van het studievoorschotstelsel zijn aannames gemaakt die goed zijn onderbouwd
en bekeken. Maar soms veranderen dingen door de tijd

5 december 2018
TK 32

32-6-18

heen. Wanneer dat was, durf ik niet te zeggen. Op die vraag
van de heer Azarkan moet ik het antwoord dus schuldig
blijven. Maar ik weet ook niet in hoeverre dat relevant is
voor dit debat.

gekoppeld aan de vijfjaarsrente. Toen was die houdbaarheid
nog geen probleem, wat ik overigens een flauwekulargument vind. De houdbaarheid van de begroting van de Staat
en de rijksfinanciën, daarvoor doet dit echt helemaal niets.
Dat bespreken we af en toe in de commissie financiën, maar
...

De voorzitter:
Tot slot, de heer Azarkan.
De voorzitter:
U dwaalt een beetje af.
De heer Azarkan (DENK):
De VVD staat er niet om bekend, zeker niet de laatste tijd,
dat ze heel goed nadenkt voordat dingen worden gedaan.
We hebben vele proefballonnen voorbij zien komen die niet
uitgewerkt waren en op veel weerstand stuitten bij parlement en kabinet. Het verbaast me dus niet, maar dit is toch
echt anders. Ik vind dat u zich er iets te makkelijk van
afmaakt. Wilt u dat eens uitzoeken, want ik vind het van
wezenlijk belang wat we hier in het parlement doen. Ook
al hebben we informatie waaruit blijkt dat de uitgangspunten toen al bekend waren, dan nog blijft staan dat we tegen
een groep studenten en tegen partijen hebben gezegd dat
het vijf jaar is, waarover we goed hebben nagedacht. Als
dat toen al bekend was dan is dat, nogmaals, een verkeerde
voorstelling van zaken, wat ik goed uitgezocht wil hebben.
Zijn de looptijden van de staatsobligaties gewijzigd in de
afgelopen jaren? Of is er met de informatie van toen gezegd:
we gaan het zo doen? En wordt dat nu gewijzigd? Ik vind
het iets te makkelijk als de VVD zegt: dat is onze manier van
werken, zo doen wij dat nu eenmaal.
Mevrouw Tielen (VVD):
Ik vind de suggestie van de heer Azarkan te makkelijk — ik
werp die verre van mij — om te doen alsof er toen verborgen informatie is geweest. Dat slaat natuurlijk nergens op.
We moeten gewoon kijken naar het wetsvoorstel zoals het
nu voorligt, naar de financiële houdbaarheid voor nu, volgend jaar en vooral ook op de langere termijn. Daar gaat
het om.
De heer Azarkan (DENK):
Ik vraag ...
De voorzitter:
Derde interruptie.
De heer Azarkan (DENK):
We zien ...

Mevrouw Tielen (VVD):
Dat zal rond de bespreking van het regeerakkoord zijn
geweest.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik vind dit ook iets te makkelijk van de grootste regeringspartij. Mevrouw Tielen zei net letterlijk dat ze een aantal
partijen hier drogredenen heeft horen noemen. Vervolgens
vertelt zij dat het hier gaat om de houdbaarheid van de
overheidsfinanciën en geeft ze nog wat meer toelichting
dan de minister doet. Ze zegt dat, als we nu de rente niet
verhogen, toekomstige generaties in gevaar komen of dat
er in ieder geval moet worden bezuinigd op toekomstige
generaties. Vervolgens vraagt de heer Futselaar terecht om
een uitleg en ...
De voorzitter:
U gaat toch niet het hele debat samenvatten, mevrouw
Westerveld?
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Nee, ik kom tot mijn vraag. Ik kijk ervan op hoe dit gaat. Als
u dan net tegen de heer Futselaar zegt dat u de wet of de
toelichting misschien verkeerd hebt gelezen ...
De voorzitter:
Oké.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
... bent u dan bereid om deze maatregel weer in te trekken?

De voorzitter:
De heer Azarkan.
De heer Azarkan (DENK):
Wat we zien in de praktijk is dat een aantal partijen zegt: dit
was niet de afspraak. Wat we zien in de praktijk is dat een
heleboel groepen studenten zich ook een beetje misleid
voelt. Die zeggen: waarom zo snel weer aanpassen? Wees
dan eerlijk, had het voorstel toen ingediend en als je informatie toen had, als de looptijd van de staatsobligaties
ongeveer hetzelfde was als nu, heb je gewoon expres

Tweede Kamer

De heer Azarkan (DENK):
Ja, ik dwaal een beetje af. Dat is een beetje een flauwekulargument, maar ik zoek er wel naar. Mijn heel concrete vraag
is daarom wanneer de VVD wist dat dat niet in de pas liep
met elkaar.

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

Mevrouw Tielen (VVD):
Het antwoord is: nee.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Dan wordt het wel een beetje komisch. Mevrouw Tielen
geeft net aan dat ze de toelichting misschien verkeerd heeft
gelezen. Maar dat is wel het argument waarop ze baseert
dat we die renteverhoging moeten invoeren. Dan zou ik

5 december 2018
TK 32

32-6-19

mevrouw Tielen willen vragen waarom die renteverhoging
doorgevoerd moet worden.

doet dus niet veel af aan de situatie waar in die tijd GroenLinks, de Partij van de Arbeid, de VVD en mijn eigen partij
voorstemden.

Mevrouw Tielen (VVD):
Ik vind dat mevrouw Westerveld ook een beetje flauw is.
Ze legt mij woorden in de mond. Uiteindelijk gaat het erom
wat we wel of niet willen met afgeloste schulden. Hoe staan
die in verhouding tot het geld dat de overheid eraan
besteedt? Daar zit nu een te groot gat tussen, dat gedicht
moet worden. Dat wordt niet helemaal gedicht met deze
maatregel maar wel voor een groot deel. Volgens mij is dat
voor de toekomst het beste.

Voorzitter. Een andere belangrijke voorwaarde voor een
studielening is dat niemand in een benarde financiële
positie terecht moet komen vanwege die lening. De toegankelijkheid van het hoger onderwijs staat voor D66 altijd
volledig voorop. Als ik ook maar het idee zou hebben dat
door maatregelen die we hier nemen er één student in dit
land zou zijn die niet kon gaan studeren, dan zou ik er nooit
mijn handtekening onder gezet hebben. Maar dat is niet zo.
Door de sociale voorwaarden van het leenstelsel en de
draagkrachtregeling worden werkenden beschermd tegen
hoge maandlasten. Maximaal 4% van het inkomen boven
het minimumloon mag uitgegeven worden aan die terugbetaling. Even ter vergelijking. Het is natuurlijk helemaal
niet nieuw dat er een leenstelsel is, er was al een leenstelsel:
het oude leenstelsel, waarbij tot 12% van je inkomen boven
de bijstandsnorm moest worden terugbetaald. Dat leidde
tot hele grote terugbetalingslasten per maand. Daarom is
het verkrijgen van een hypotheek onder het nieuwe stelsel,
ondanks de beperkte stijging van de schuld, veel eenvoudiger dan onder het oude stelsel. Het feit dat studenten nu
bij de bank komen en moeilijk een woning kunnen krijgen
— om te beginnen zijn dat oude studenten — heeft te maken
met de huizenmarkt. Laten we daar geen misverstand over
laten bestaan. Daar moet ook iets aan gebeuren, maar dat
is vandaag niet aan de orde.

Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Met hoeveel dan, zou ik willen vragen. GroenLinks ziet geen
groot gat en van een aantal andere partijen hebben ik ook
gehoord dat ze geen groot gat zien. Wat is dan dat grote
gat dat volgens de VVD gedicht moet worden?
Mevrouw Tielen (VVD):
Volgens mij kunt u dat gewoon teruglezen in de toelichting
bij de wet.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan ga ik nu naar de heer Van Meenen namens
D66.

De heer Van Meenen (D66):
Voorzitter, dank u wel. Met deze wetswijziging wordt voor
toekomstige gevallen de rente op studieleningen gebaseerd
op de tienjaarsrente in plaats van op de vijfjaarsrente. Dat
is inmiddels genoegzaam bekend, schat ik zomaar in. Hierdoor moeten in de toekomst werkenden met een toereikend
inkomen bij een gemiddelde lening van €21.000 per maand
€12 per maand meer betalen: in plaats van €70 betalen ze
€82. Meer betalen is nooit leuk. Daarom stond deze maatregel ook niet in ons verkiezingsprogramma, niet in doorrekeningen of wat dan ook en het is ook zeker niet onze favoriet
in het regeerakkoord. Veel meer favoriet is datgene wat we
wel voor elkaar krijgen, namelijk een investering van 1,9
miljard in onderwijs. Dat is heel mooi. Het onderwijs heeft
daarmee de grootste investering en de hoogste prioriteit.
Voorzitter. Deze maatregel doet niets af aan de kwaliteit
van het onderwijs en ook niet aan de financiële positie van
studenten. Daarom vindt D66 deze maatregel verdedigbaar.
Bij het invoeren van het leenstelsel werd rekening gehouden
met een gemiddelde rente van 2,5% — daar zijn alle berekeningen in het wetsvoorstel op gebaseerd — over een
looptijd van 35 jaar. Op dit moment is de rente praktisch
nul procent. De tienjaarsrente stond de afgelopen tien jaar
gemiddeld op 2,56%. Ik geloof dat die op dit moment slechts
op een half procent staat, moet u zich voorstellen. Ik ben
geloof ik de enige hier die aanwezig was bij de onderhandelingen over het leenstelsel. Toen was de verwachting:
2,5% rente met een looptijd van vijf jaar. Nu is de tienjaarsrente nog maar een half procent. Het zijn dus wel andere
tijden. De tienjaarsrente stond de afgelopen jaren dus
gemiddeld precies op die 2,5% die wij destijds in gedachten
hadden om het stelsel betaalbaar te houden. Deze maatregel

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

Voorzitter. Als de lening niet is afgelost aan het eind van
de terugbetaalperiode, wordt het restant kwijtgescholden.
Voornamelijk degenen van wie het inkomen toereikend is
gaan een iets hogere rente betalen. Werklozen of werkenden
met een lager salaris betalen minder of niets terug en bij
gelijke schuld vallen zij onder de draagkrachtregeling. Dus
alleen de sterke schouders dragen de lasten van deze renteverhoging.
Voorzitter. Het nieuwe leenstelsel is socialer en zet dus in
op toegankelijkheid van het onderwijs. Studenten die het
niet kunnen betalen hebben recht op een aanvullende beurs
— daar ging het ook wel even over — die zij niet hoeven
terug te betalen. Deze is met invoering van het nieuwe
leenstelsel substantieel verhoogd. De voorwaarden voor
terugbetaling — ik zei het al — zijn enorm versoepeld. De
afbetalingstermijn is naar 35 jaar gegaan, waardoor dat
maandelijkse bedrag zo laag is. Alle problemen die nu in
de media verschijnen over studieleningen en hypotheken
gaan dus over het oude stelsel en wakkeren daarmee, in
mijn ogen althans, onnodige leenangst aan. Ik zou haast
willen zeggen "Leenangst? Nee, studieangst, studeerangst."
Dat is heel erg slecht. Dat moeten we niet doen. Daar spelen
wij hier met z'n allen een rol in. De informatie naar de
nieuwe studenten moet echt feitelijk blijven. Daarmee kijk
ik ook met een schuin oog naar de publieke tribune.
Daarnaast zorgt het nieuwe leenstelsel dat er een gigantische investering kan worden gedaan in het hoger onderwijs.
Ik weet dat er veel te doen is geweest over de voorinvesteringen. Dat is terecht; daar ben ik ook heel kritisch over.
Maar als het gaat om de investeringen die de overheid zelf
doet: die gaan gebeuren. We hebben dat bij de begroting
gezien. Volgend jaar gaat er netto 577 miljoen euro extra
naar het hoger onderwijs voor kleinere groepen, betere
begeleiding, meer docenten en noem het allemaal maar
op. De studenten hebben instemmingsrecht op waar dat

5 december 2018
TK 32

32-6-20

geld naartoe gaat. Daar heb ik met name zelf enorm voor
gepleit. Het was voor ons een voorwaarde om überhaupt
in te stemmen met het leenstelsel. Daarmee kan een enorme
impuls worden gegeven aan de kwaliteit van het onderwijs.
Daar ging het uiteindelijk om: waar wil je dat onderwijsgeld
landt? Ik begrijp nog steeds niet dat bijvoorbeeld de SP
vindt dat de basisbeurs weer terug moet komen. Dat is geld
voor jongeren die het echt niet nodig hebben. Het is een
buitengewoon merkwaardige redenering van de SP die ik
gewoon niet kan begrijpen. Als prinses Amalia 18 wordt,
krijgt zij weer een basisbeurs van de SP. Daar komt het
grofweg op neer. Ik denk dat we er veel beter aan doen —
dit gaat nog over leenstelsel zelf — om het geld niet noodzakelijkerwijs te laten gaan naar de studenten uit gezinnen
met een hoger inkomen, maar naar de kwaliteit van het
onderwijs. Daar zijn zij het beste bij gebaat. Dat is ook de
reden dat we er destijds voor gekozen hebben om de aanvullende beurs te verhogen. Dat is geld dat echt nodig is
om die toegankelijkheid te garanderen. Daarom is de aanvullende beurs ook verhoogd en daarom kan ik vandaag
voluit uitleggen waarom dit een goede maatregel is: én
voor de kwaliteit én voor de toegankelijkheid.
Voorzitter. Ten slotte. In de schriftelijke ronde heeft D66
gevraagd naar het effect van deze gewijzigde rentemaatstaf
op het vervroegd aflossen en daarmee op de financiële
gevolgen. Het is denkbaar dat bij een hoger of een stijgend
rentepercentage mensen vervroegd gaan aflossen. Daar
wordt geen rekening mee gehouden in de berekening van
de financiële gevolgen. Er worden alleen extra renteinkomsten verwacht, maar geen misgelopen rente-ontvangsten door afbetaling. De minister geeft aan dat onbekend
is wat dit effect is. Toch geeft zij ook aan dat er rekening
moet worden gehouden met vervroegde of extra aflossing,
waardoor rentelasten kunnen worden voorkomen. Dat
gebeurde namelijk ook op grote schaal bij de terugbetalingstermijn van vijftien jaar in het oude leenstelsel. Zeker bij
een rentestijging is te verwachten dat dit gaat gebeuren.
Hierdoor kunnen de financiële gevolgen tegenvallen. Kan
de minister nader toelichten waarom er bij de financiële
gevolgen helemaal geen rekening wordt gehouden met dit
effect?
Voorzitter, ten slotte. D66 vindt het vreemd dat de tienjaarsrente wordt ingevoerd, maar toch om de vijf jaar wordt
vastgesteld. Hierdoor heb je wel de lasten, maar niet de
zekerheid van een annuïteit van tien jaar. Bij de aanvraag
van een hypotheek zou je daar nooit mee akkoord gaan.
D66 wil dat de rentestand minder fluctueert, zodat er meer
zekerheid ontstaat voor werkenden die hun studielening
afbetalen. Dit kan bijvoorbeeld door een gemiddelde over
de tienjaarsrente te nemen. Dit sluit ook beter aan op de
situatie tijdens de studie, waarbij voor elk jaar dat wordt
geleend de rentestand van dat jaar geldt. Daardoor heb je
bij het begin van de aflossingstermijn een gemiddelde rente
over de tijd dat je hebt geleend. De minister stelt dat hierdoor rentearbitrage of lenen op de commerciële markt
wordt bevorderd. D66 heeft daar wellicht andere verwachtingen bij en vindt dit lastig in te schatten omdat staatsobligaties altijd kredietwaardiger zijn dan andere leningen en
omdat studenten, net als wij, ook niet kunnen weten hoe
de rentestand zich in de toekomst wijzigt. Graag een reactie
van de minister.
Dat was het, voorzitter.

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

De heer Gijs van Dijk (PvdA):
Het is 5 december.
De heer Van Meenen (D66):
Ja!
De heer Gijs van Dijk (PvdA):
Dat is een mooie dag, en het is misschien ook een mooie
dag om iets moois te doen. Ik ben in een constructieve bui;
wellicht de heer Van Meenen ook.
De heer Van Meenen (D66):
Altijd.
De heer Gijs van Dijk (PvdA):
Nou, dat is mooi. De heer Van Meenen zei in het begin: dit
is niet een van onze favoriete maatregelen uit het regeerakkoord. Nou hebben wij in het amendement-Nijboer/Stoffer
het voorstel gedaan om dit niet te doen. En dat kunnen we
ook netjes dekken, namelijk door de expatregeling boven
de balkenendenorm — weet je wel: de mensen die van
buiten komen en die hier allerlei kortingen krijgen — af te
schaffen. Dat lijkt mij heel redelijk. Het lijkt mij goed om dat
voorstel vandaag samen te doen. Dan kunnen we het
oplossen.
De heer Van Meenen (D66):
Ook de heer Van Dijk weet hoe het is in coalitieland: je krijgt
wat en soms verlies je wat. In die afrekening ga ik niet op
zo'n voorstel in en ben ik daartoe ook niet in de positie. Ik
zou het misschien best willen, als we in een volkomen vrije
wereld leefden, maar dat is niet zo. We hebben met elkaar
afspraken gemaakt en daar houd ik mij aan.
De heer Gijs van Dijk (PvdA):
Wij weten inderdaad hoe dat werkt en dat het af en toe met
sommige partners best ingewikkeld is. Als je dit doet, levert
dat ruim 200 miljoen op. Zouden we dan wel kunnen zeggen
dat we dit terug investeren in het onderwijs? Dat is eigenlijk
ook uw pleidooi bij het invoeren van het sociaal leenstelsel.
Als we dat stapje kunnen zetten, dan bereiken we echt iets
vandaag.
De heer Van Meenen (D66):
Nou ja, laten we wel zijn. Het effect van deze maatregel laat
nog heel lang op zich wachten; we zijn zomaar twee verkiezingen verder. Laten we elkaar rond die tijd weer eens
spreken, dan kunnen we altijd kijken wat we hierover in
onze verkiezingsprogramma's opschrijven. Want ik zei het
net al: in de linkse tegenbegroting — zo zeg ik het maar
even — heb ik er niets over gezien. Het is altijd mogelijk
om dingen weer beter te maken dan ze op dit moment zijn.
Daar sta ik voor open, maar op dit moment zie ik geen
andere mogelijkheid.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Meenen.

5 december 2018
TK 32

32-6-21

De heer Van Meenen (D66):
Ja. Moet ik echt weg, voorzitter?
De voorzitter:
Nou, dat zou fijn zijn, want dan kan tot slot de heer Van der
Molen zijn verhaal houden.
Dank u wel.
De heer Van der Molen namens het CDA.

De heer Van der Molen (CDA):
Voorzitter. De heer Van Meenen zei: we kunnen het ook wel
samen doen. Nou, dan begin ik maar met voorlezen. Dan
kan de heer Van Meenen bepalen of dat een goede zaak
zou zijn geweest.
Voorzitter. Een meerderheid in deze Kamer heeft in 2015
het leenstelsel ingevoerd. Tot op de dag van vandaag is
een flinterdunne meerderheid in deze Kamer nog altijd voor
dat stelsel. Maar — dat is dan aan de heer Van Meenen —
er zitten vanaf dag één wel weeffouten in. Want bijvoorbeeld de voorinvesteringen waarvan studenten zouden
profiteren, kwamen er maar amper. Het werd al genoemd.
Deze week zagen we bij de UvA de ontwikkeling dat, als er
dan op het niveau van een universiteit afspraken gemaakt
moeten worden, de personeelsgeleding samen met het
bestuur ten opzichte van de studenten over de investeringen
gaat beslissen. Dat vond ik een vreemde figuur, maar ik
ben ook benieuwd wat de minister daarvan vindt. Er werd
toen ook gezegd dat studieleningen niet zouden meetellen
voor je hypotheek, maar dat doen ze in de praktijk dus wel.
We zien vooral dat jongeren die uit gezinnen met een lager
inkomen komen, vanwege het leenstelsel minder snel
besluiten om te gaan studeren en misschien wel besluiten
om helemaal niet te gaan studeren.
Het is om die reden dat het CDA geen voorstander was en
is van het leenstelsel. En het is ook om die reden dat we in
deze Kamer op verschillende momenten en punten daar
wat aan probeerden te doen. Maar vanaf het begin waren
er ook een aantal andere kritiekpunten vanuit het CDA op
het leenstelsel. Wij zeiden: je moet naar de financiering
voor de langere termijn kijken. De kritiek was dat het onder
dit stelsel wel erg makkelijk wordt om maximaal te lenen.
In de praktijk zien we beide ontwikkelingen de kop opsteken.
Het totaalbedrag van de uitstaande leningen staat nu al op
21 miljard. Als je gewoon kijkt naar het aantal studenten in
de komende jaren, dan zal dat bedrag rap gaan toenemen.
En we weten ook dat niet al die leningen volledig terugbetaald zullen worden, dus dat er op een gegeven moment
afgeboekt zal moeten worden. Want die beperkte financiering die we nu zien, is eigenlijk de bezuiniging van de toekomst. Heel veel Kamerleden hebben gezegd dat we niet
zo ver in de toekomst kunnen kijken. Dat kan niemand, en
dat kan ik ook niet, maar ik weet wel dat we, als we dit niet
solide financieren, eigenlijk zeggen dat we het acceptabel
vinden dat de maximale leningen die nu worden aangegaan,
op een gegeven moment gedragen moeten worden in de
totale financiën van de overheid. Dan zullen de afgestudeerden daaraan moeten bijdragen.

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

Dit probleem wordt maatschappelijk ook vergroot door dat
maximaal lenen. Er zijn vaak gesprekken aangehaald, en
die gesprekken heb ik ook. Steeds meer jongeren zeggen
dat er vrij makkelijk maximaal geleend wordt, en niet alleen
voor uitgaven voor studie, maar dat daarbij ook een rol
speelt dat studenten, en in ieder geval beginnende studenten, op dit moment het gevoel hebben dat leningen historisch goedkoop zijn en dat je dus een dief van je eigen
portemonnee bent als je niet maximaal leent. De huidige
vijfjaarsrente helpt daarbij niet. In de discussie van een
aantal jaren geleden over het leenstelsel noemde mijn collega Michel Rog dat toen "de Staat als pinautomaat". Je
kunt dus bij de Staat ontzettend goedkoop lenen. Dat is
voor de toegankelijkheid goed, maar maatschappelijk
gezien, en dus ook voor de rijksfinanciën op langere termijn,
is dat geen verstandige keuze. Als we de tienjaarsrente gaan
toepassen, krijgt de lening die je afsluit nog altijd een hele
acceptabele maandlast, zeker als je later een baan krijgt
waar je niet ontzettend veel mee verdient, want heel vaak
betaal je dan amper. Maar dat is wel een reëlere prijs. En
een reëlere prijs zorgt ervoor dat mensen, studenten, niet
al te makkelijk een maximale lening aangaan. Dit komt
daarmee tegemoet aan de zorg die het CDA vanaf het begin
had, namelijk dat we de jongere generaties zo wel heel
makkelijk van studieschulden voorzien. Wij denken dan ook
dat het voorstel van de minister kan bijdragen aan het
voorkomen daarvan.
De voorzitter:
Bent u klaar?
De heer Van der Molen (CDA):
Nee, ik ben niet klaar, maar ik probeerde even tussen de
heer Futselaar, die klaarstaat voor een interruptie, en u te
pendelen, om in te schatten of u de heer Futselaar eindelijk
het woord zal geven.
De voorzitter:
Nee, want ik wil eerst dat u uw verhaal afmaakt.
De heer Van der Molen (CDA):
Dan ga ik verder, voorzitter.
De toepassing van de tienjaarsrente op studieleningen is
een maatregel die op korte termijn vragen oproept. Die zijn
hier ook in alle ruimte gesteld. Wij hebben die ook gesteld
bij de schriftelijke inbreng. Maar wat het CDA betreft is de
maatregel wel verdedigbaar. Ik heb daar een aantal punten
voor genoemd. De financierbaarheid van de leningen, ook
naar de toekomst — en ook voor de toekomst moeten we
zorgen — neemt toe, terwijl het Rijk nog altijd voor die
studieleningen een bijzonder lage rente garandeert. Huidige
studenten, en bijvoorbeeld studenten die volgend jaar
beginnen met hun studie, worden niet geraakt door het
invoeren van de tienjaarsrente. Dat is een misverstand dat
ik heel vaak hoor. Huidige studenten wordt gevraagd wat
ze daarvan vinden. Nou, die mogen daar natuurlijk best een
mening over hebben, maar dat kan niet zijn omdat zij ermee
te maken hebben, omdat dat niet in het voorstel zit. De
kostenstijging zal voor afgestudeerde studenten uiteindelijk
beperkt zijn, want je moet echt ver boven modaal gaan
verdienen, wil je echt een hele nadrukkelijke stijging van je
maandlasten merken. Daar draagt de draagkrachtregeling

5 december 2018
TK 32

32-6-22

in het leenstelsel aan bij, maar ook de terugbetalingsvoorwaarden. Ik sluit af. Het is dan ook om die reden dat de
CDA-fractie deze afspraken uit het regeerakkoord verdedigbaar vindt en ook kan steunen.
De heer Futselaar (SP):
Eerst weer een correctie: het is onjuist dat het Rijk een hele
lage rente garandeert. Het Rijk koppelt die aan de tienjaarsobligaties, maar de rente kan best 7% worden, zoals
die begin jaren negentig was. Ik wil dat toch gezegd hebben.
Ik probeer de redenering van de heer Van der Molen te
volgen. Hij zegt eigenlijk dat studenten te veel maximaal
lenen en dat dit op termijn schadelijk voor de rijksfinanciën,
omdat een groot deel niet zal worden terugbetaald. Zo vat
ik het samen. Op het moment dat je de rente verhoogt,
zullen studenten veel meer bezig zijn met rente afbetalen.
Dan is het bedrag dat aan het einde, na die 35 jaar, overblijft
waarschijnlijk alleen maar groter. Met die maatregel veroorzaak je dus eigenlijk een tegengesteld effect. Ziet de heer
Van der Molen dat probleem ook?
De heer Van der Molen (CDA):
Nee, dat probleem zie ik niet. Ik moet daarbij ook aannames
maken op basis van de gegevens die wij van de minister
krijgen. Het is over een langere termijn. Ik wil er reëel over
zijn dat we dat moeten doen. Eerst even over uw eerste
punt. U zei dat de rijksoverheid geen lage rente garandeert.
Dat klopt. Die rente kan in de toekomst fluctueren. Het hele
idee dat je 0% rente betaalt, is van nu. Het kan zelfs negatief
worden, maar het kan ook heel anders zijn. Dat hebben we
in het verleden ook gezien. De tienjaarsrente was bijvoorbeeld lager dan de vijfjaarsrente. Maar dat is ook een uitzondering. Het Rijk garandeert een lage rente, want als je
het vergelijkt met andere leningen die op de kapitaalmarkt
moeten worden afgesloten, kun je nooit ergens beter lenen
dan op basis van de kredietwaardigheid van de rijksoverheid. Dat vind ik ook goed. Dat betekent dat je met de tienjaarsrente, zoals die in het voorstel staat, studenten tegemoetkomt, omdat die veel lager is dan als je daarbuiten
zou lenen.
Ik ben het met u eens dat een tienjaarsrente natuurlijk effect
heeft op het aangaan van die schulden. De heer Futselaar
zegt dat het er op de langere termijn voor kan zorgen dat
je meer moet afbetalen. Dat is juist. Dat is annex aan het
voorstel. Daar kan ik niet omheen. Onze verwachting is dat
studenten, als ze zich realiseren dat ze een reëlere rente
betalen voor de studieschuld die ze aangaan, minder snel
geneigd zijn om een lening aan te gaan voor andere uitgaven dan voor hun studie. Daardoor wordt de kans op
maximaal lenen ook kleiner. Dat vind ik niet alleen financieel
maar ook maatschappelijk verstandig.
De heer Futselaar (SP):
Nu hebben we dus een situatie waarin de ene coalitiepartij
zegt dat die renteverhoging niks uitmaakt, want dat er geen
student is die niet gaat studeren vanwege die lening en
waarin de andere zegt dat die renteverhoging heel zichtbaar
is voor studenten en dat ze daarom minder gaan lenen. Het
is van tweeën een: of dit is een zeer kleine maatregel die
geen effect heeft, of is het wel degelijk een grote maatregel
die het gedrag van studenten zal beïnvloeden. Maar kan ik
uit de woorden van de heer Van Meenen opmaken, uit zijn

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

toch vrij gloedvolle betoog over dit voorstel, dat dit een
CDA-voorstel in het regeerakkoord is geweest? Komt het
daarvandaan?
De heer Van der Molen (CDA):
De heer Futselaar sprak de heer Van Meenen aan, maar die
staat niet naast mij. Zo hadden we het afgesproken toen ik
hier kwam staan. U maakte een onjuiste tegenstelling. De
heer Van Meenen heeft gezegd dat dit geen effect zal hebben op de keuze om te gaan studeren. Dat ben ik in dit geval
met de heer Van Meenen eens, omdat ik het met u eens
ben, principieel, dat het enkele feit dat je nu een lening moet
aangaan, jongeren ervan weerhoudt, en niet zozeer de
rentestijging. Dat is nog steeds de reden waarom wij delen
dat wij tegen het leenstelsel zijn. Ik vind het wel van belang
dat wij zorgen dat die leningen die aangegaan worden,
betaalbaar zijn en ook financierbaar zijn voor de langere
termijn. Dat ik vrij helder en duidelijk ben over waarom het
CDA dit een verdedigbaar voorstel vindt, wil nog niet zeggen dat ik dit ook zelf als gloedvol zie. Maar goed, dat is
dan aan u.
De voorzitter:
Meneer Futselaar, ik zie u twijfelen.
De heer Futselaar (SP):
Ik probeer helderheid te krijgen uit de brij. De heer Van
Meenen is van mening dat het leenstelsel een negatief effect
heeft op het aantal mensen dat gaat studeren, dat de renteverhoging daar niets voor uitmaakt, maar dat het wel een
effect heeft op hoeveel ...
De voorzitter:
Laat meneer Van Meenen even met rust.
De heer Futselaar (SP):
… studenten gaan studeren. Sorry, zei ik Van Meenen? O,
excuses. Ik bedoelde de heer Van der Molen. Ik begrijp die
redenering niet. Het leenstelsel is heel schadelijk. De renteverhoging maakt niks uit voor het gaan studeren, maar
heeft wel weer een heel groot effect op hoeveel studenten
gaan studeren. Dan verwacht je van dezelfde maatregel
toch totaal verschillende effecten?
De heer Van der Molen (CDA):
Die laatste zin, waar de heer Futselaar de inconsequentie
aan ophangt, heb ik niet gezegd.
De voorzitter:
Dan ga ik naar de heer Azarkan.
De heer Azarkan (DENK):
De heer Van der Molen gaf net aan dat dit voor het CDA
verdedigbaar is. Nu zei zijn congres iets anders. Tijdens het
CDA-congres werd de fractie opgeroepen om hier niet mee
in te stemmen. Vindt u dat u voldoende invulling geeft aan
die oproep van uw eigen leden?

5 december 2018
TK 32

32-6-23

De heer Van der Molen (CDA):
De leden hebben gezegd dat het CDA dit voorstel niet zou
moeten steunen. Dat is een heldere oproep geweest in dat
congres. Ik geef u aan dat wij dat wel steunen. Dus ik kan
mij best voorstellen dat leden die voor die resolutie op het
congres hebben gestemd, er verschil tussen zien, en dat is
ook zo. Ik sta hier wel om dat te verdedigen. Er is hier een
hele discussie geweest over: wie heeft het gedaan, wie is
de schuld en wie neemt de verantwoordelijkheid? Het is
hier inderdaad aan de lopende band een spel dat iedereen
probeert weg te lopen voor maatregelen die heel lastig of
moeilijk zijn. Het CDA heeft een handtekening onder een
regeerakkoord gezet. Dat betekent dat wij ook blij zijn als
andere partijen gehouden zijn aan wensen die ze zelf niet
plezierig vinden. Er zitten inderdaad ook maatregelen in die
ook voor ons lastig kunnen zijn en ook voor onze eigen
leden, maar daar staan we wel voor. En dan kan ik zeggen
"het doet pijn" of welke andere kwalificatie je eraan kunt
geven, maar ik kan ook uitleggen waarom wij dat een verdedigbare maatregel vinden en dat doe ik nu.
De heer Azarkan (DENK):
Dank ook aan de heer Van der Molen voor deze openheid
en hoe hij dit uitlegt. Alle waardering daarvoor. Mijn vraag
was heel specifiek: als u nu kijkt naar de resolutie die aangenomen is en waarin opgeroepen werd om over dit punt
in het regeerakkoord in gesprek te gaan, heeft u daar dan
voldoende invulling aan gegeven? Of zegt u: we hebben
het gewoon als fractie nog eens bekeken en dit is gewoon
ons standpunt en we vinden het verdedigbaar?

De heer Van der Molen (CDA):
Het congres van het CDA is zelfstandig en besluit zelf. Ik
ben in het verleden voorzitter geweest van de CDA-Jongeren. Toen probeerde ik soms ook het congres mee te krijgen,
dus ik weet uit de eerste hand hoe dat werkt. Dat mislukte
wel eens, vaker dan dat het wel lukte, maar ja, dat is uiteindelijk wel het gegeven. Het gegeven is ook dat met een
mandaat van de kiezer vervolgens hier een regeerakkoord
wordt gesloten en dat we daar ook uitvoering aan moeten
geven.
De heer Gijs van Dijk (PvdA):
Als invaller ben ik toch even op zoek, in de zin van: wil het
echte CDA opstaan? Ik hoor het CDA in interrupties en ook
vanaf het spreekgestoelte — dat is de heer Van der Molen
zijn goed recht — het sociaal leenstelsel aanvallen met de
vraag hoe ze dat ooit hebben kunnen bedenken, maar
ondertussen zit de heer Van der Molen niet meer in de
oppositie maar in de coalitie. Dat iets niet gelukt is in de
coalitiebespreking, kan gebeuren, dat kennen we. Maar er
wordt nu gedraaid aan een van de voorwaarden, namelijk
een toegankelijk, betaalbaar sociaal leenstelsel. Dan verwacht ik van het CDA dat het met ons gaat staan voor die
uitgangspunten van het sociaal leenstelsel — dat heet verantwoordelijkheid dragen — en zegt: dit gaat in ieder geval
niet gebeuren. Wat is er gebeurd?
De voorzitter:
Meneer Van der Molen, wat is er gebeurd?

De heer Van der Molen (CDA):
Op het moment dat je met elkaar een regeerakkoord sluit,
dan maak je over het totaal afwegingen. Dat betekent dat
je je niet alleen op dit punt realiseert dat je iets uit te leggen
hebt, maar ook op andere punten en andere terreinen. Het
grote voordeel van in een coalitie zitten — dat geef ik u
wellicht voor een volgende keer maar mee — is dat je een
heel aantal dingen kunt regelen waar je ontzettend blij mee
bent, waar je congres voor op de banken gaat staan en die
het echt fantastisch vindt, maar dat er ook een aantal
maatregelen in zitten waar je dan ook gewoon voor moet
staan. Dat is gewoon wel annex aan verantwoordelijkheid
dragen.

De heer Van der Molen (CDA):
Daar wreekt zich een beetje dat u invalt maar dat doet u
overigens best goed, hoor, dus dat is het punt niet. U wil
niet weten hoeveel debatten ik op het scherp van de snede
en soms met steun buiten coalitiepartijen om heb proberen
te voeren om de beloften recht te zetten die uw partij ooit
aan studenten heeft gedaan en die niet worden nagekomen.
Dat als eerste. Twee: als wij er inderdaad van overtuigd
zouden zijn dat dit een extra grote horde zou zijn, dan zouden we dat zeker niet doen. Wij zijn echt overtuigd — misschien moet u dat maar extra aannemen van iemand die
echt geen warme gevoelens heeft ten opzichte van het
leenstelsel — dat dit verdedigbaar is.

De voorzitter:
Tot slot.

De voorzitter:
Tot slot, de heer Gijs van Dijk.

De heer Azarkan (DENK):
Ik begrijp dat en ik vind de redenatie vanuit de fractie van
het CDA hier heel goed, hoewel die volgens mij niet helemaal in lijn is met de oproep, want hetgeen de heer Van
der Molen nu schetst, wisten de leden natuurlijk ook. Die
leden nemen op dat congres namens het CDA een resolutie
aan waarin ze oproepen om hierover in gesprek te gaan en
dit gewoon niet te tekenen. Dus ze wisten dat er een
regeerakkoord lag. Er is toch aan u verzocht vanuit uw eigen
leden om er over in gesprek te gaan. U zegt: dat doen we
niet. Nou, dat is helder.

De heer Gijs van Dijk (PvdA):
Dit is zo'n dubbele opstelling. Het is misschien de arrogantie
van de macht die het CDA al heel snel weer bekleedt, want
zo'n antwoord slaat natuurlijk nergens op. Ik wens u daar
veel succes mee de komende jaren.

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

Het gaat wat ons betreft om de inhoud. Wij hebben ook een
voorstel gedaan via het amendement-Nijboer/Stoffer. We
hebben nu ook een motie in de maak, die zegt: als u dit
doet, investeer dat geld dan ten minste terug in het onderwijs. Als strijder tegen het sociaal leenstelsel en als strijder
voor de toegankelijkheid, reken ik op het CDA — met iets
minder arrogantie, want dat past de heer Van der Molen
niet.

5 december 2018
TK 32

32-6-24

De voorzitter:
Korte reactie, al hoeft het niet.
De heer Van der Molen (CDA):
U heeft dat voorstel ook aan mijn collega van D66 voorgelegd. Ik kan hier als onderwijswoordvoerder niet in de
breedte van allerlei portefeuilles toezeggingen doen en
zeggen of ik iets wel of niet sympathiek vindt. Dan loop ik
ook collega's voor de voeten en dat ben ik niet gewend te
doen.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ja, ik wil aansluiten bij deze discussie, want ik begrijp het
nog steeds niet. Hoe kun je nou als partij aangeven, en hoe
kan de fractievoorzitter van de heer Van der Molen aangeven, dat het zo problematisch is dat studenten ernstige
schulden hebben en tegelijkertijd instemmen met een
voorstel om die schulden verder te verhogen?
De heer Van der Molen (CDA):
Ik heb u al eerder aangegeven — dat is wel semantisch zijn,
hoor — dat je schuldenbedrag niet toeneemt op het moment
dat de rente wijzigt. Maar dat is even hoe je naar het voorstel en naar de techniek ervan kijkt.
Nogmaals, in het begin, toen wij tegenover GroenLinks
stonden — wij tegen het leenstelsel, GroenLinks voor het
leenstelsel — zeiden wij: je zult naar de financierbaarheid
op de langere termijn moeten kijken, want de studieschulden zullen toenemen. Dit voorstel probeert daar iets aan te
doen.
En het tweede was dat je zult moeten ontmoedigen dat
studenten de gelegenheid te baat nemen om maximaal te
lenen. Het is onze overtuiging, en dat is ook de reden dat
het een verdedigbare maatregel is, dat als je een reëlere
rente betaalt voor de studieschuld die je aangaat, je dan
behoedzamer om zal gaan met maximaal lenen. En wij
vinden dat zowel maatschappelijk als financieel als voor de
student zelf gewoon te verdedigen.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
Ik hoor uit deze woorden dat het CDA de studenten gaat
vertellen dat ze vooral niet te veel moeten lenen. Ik denk
dat studenten over het algemeen prima zelf kunnen bepalen
waarvoor zij moeten lenen. Maar dan zou ik het CDA willen
vragen waarom zij vinden dat dit een semantische discussie
is. We hebben namelijk een tabel gekregen van de minister
van Onderwijs, en die geeft daarin gewoon aan dat de studieschuld voor hele groepen hoger wordt. Dat geldt echt
niet alleen maar voor mensen die ver boven modaal zitten.
We hebben een keurige tabel waarin staat dat er meer rente
betaald moet worden door verschillende inkomensgroepen.

sterk beperkt wordt als het gaat om het effect daarvan. Dat
is daarmee gewoon annex. Dat zorgt er ook voor dat deze
maatregel niet alle studenten zal raken. Ik denk dat dat dan
maar gewoon als positief zou moeten worden ingeschat.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Westerveld.
Mevrouw Westerveld (GroenLinks):
De heer Van der Molen zegt: áls u naar de tabel zou kijken.
Natuurlijk heb ik naar die tabel gekeken. Sterker nog, we
hebben ernaar gevraagd in de laatste feitelijke vragen.
Daarin zie je inderdaad dat er verschillen zijn voor die verschillende inkomensgroepen, maar daarin zien we ook heel
duidelijk dat je echt niet ver boven modaal hoeft te verdienen om toch een hogere studierente terug te moeten betalen. En daar gaat mijn vraag over.
De heer Van der Molen (CDA):
En ik gaf alleen maar aan dat je dan ook het hele verhaal
over die tabel moet vertellen. Uit die tabel blijkt heel
nadrukkelijk dat juist de terugbetalingsvoorwaarden die nu
in het leenstelsel zitten, ervoor zorgen dat studenten die
geen €80.000 verdienen als ze zijn afgestudeerd en een
baan hebben, behoorlijk worden ontzien. En ik denk dat dat
op zich een goeie zaak is.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van der Molen. Daarmee zijn we aan
het einde gekomen van de eerste termijn van de zijde van
de Kamer.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Ik schors de vergadering tot 14.20 uur. Dan gaan we eerst
stemmen, daarna hebben we de regeling van werkzaamheden, en daarna gaan we verder met dit debat.
De vergadering wordt van 13.46 uur tot 14.20 uur geschorst.

De heer Van der Molen (CDA):
Als u naar de tabel zou kijken — maar dan verwijzen we
naar iets wat het publiek niet in beeld heeft — dan ziet u
juist dat de afspraken die gemaakt zijn over bijvoorbeeld
de terugbetalingstermijn en de harde grens van 4% boven
het minimumloon, ervoor zorgen dat ook voor een hele
grote groep studenten een verhoging naar de tienjaarsrente

Tweede Kamer

Wijziging rentemaatstaf voor de lening
hoger onderwijs

5 december 2018
TK 32

32-6-25