Nr. Aanbeveling OVSE/ODIHR
PRIORITY RECOMMENDATIONS
1.
ODIHR has previously recommended that the
practice of proxy voting be reviewed, given the
potential challenges to secrecy and equality of the
vote and indications of higher incidence of voting
by men on behalf of women in some communities,
as well as the impossibility of verifying that the
proxy voted as intended. Consideration should be
given to exploring alternative voting methods
which duly uphold OSCE commitments and other
international standards for democratic elections.

2.

Additional voting methods should be introduced
for voters in places of detention, enabling them to
exercise their right to vote personally by a secret
ballot.

3.

To ensure accountability, all campaign
contributions should be registered, including
donations in-kind. Consideration should be given
to regulating donations from foreign donors and
to introducing reasonable limits on donations.

1
2

Reactie
Het stemmen per volmacht kent nadelen, waar OVSE/ODIHR terecht op wijst. Zo moet de
volmachtgever zijn stemgeheim prijsgeven, en is er een risico dat kiezers onder druk worden gezet of
worden omgekocht om een volmacht af te geven, of dat volmachten worden geronseld.
Het is zaak om deze risico’s af te wegen tegen de voordelen van de volmachtregeling. De volmacht
voorziet in Nederland in een flinke behoefte: gemiddeld ca. 10% van de kiesgerechtigden stemt per
volmacht. Uit onderzoek blijkt dat onderhandse volmachtverlening in Nederland vooral plaatsvindt uit
praktische overwegingen, aan personen in de onmiddellijke nabijheid die men vertrouwt. Ook blijkt
dat de volmacht voor veel kiezers de enige manier is om te kunnen stemmen. 1
Gelet op het gebruiksgemak voor kiezers en het feit dat de volmacht een vangnet is voor degenen die
anders niet kunnen stemmen, ben ik vooralsnog geen voorstander van het geheel afschaffen van de
volmachtregeling. Wel zie ik mogelijkheden om het maximumaantal aan te nemen volmachten terug
te brengen van 2 naar 1 per kiezer. Zoals ik in mijn Kamerbrief over de evaluatie van de Tweede
Kamerverkiezing heb geschreven, zou vervroegd stemmen ook als de pandemie voorbij is,
toegevoegde waarde kunnen hebben om de toegankelijkheid van verkiezingen te vergroten. Dat zou
naar mijn oordeel gepaard kunnen gaan met het terugbrengen van het maximumaantal aan te
nemen volmachten tot 1 per kiezer. Ook de Kiesraad vindt dat het maximumaantal volmachten per
kiezer moet worden verminderd naar 1.
Gedetineerden oefenen hun kiesrecht in beginsel uit bij volmacht. Deze beperking geldt echter niet
als zij op de dag van stemming periodiek verlof hebben, of als zij een zodanige feitelijke
bewegingsvrijheid genieten dat zij in persoon aan de stemming kunnen deelnemen (artikel B 6,
eerste en tweede lid, van de Kieswet). Daar komt bij dat het gemeenten vrij staat om in
gevangenissen of tbs-klinieken een stemlokaal in te richten of een mobiel stembureau aan te wijzen
(onder de voorwaarde dat dit stembureau toegankelijk is voor alle kiezers). Ik zie daarom geen
noodzaak om aanvullende stemmogelijkheden voor gevangenen te introduceren.
Giften vanaf 4.500 euro per donateur per jaar moeten worden gemeld bij de toezichthouder, die deze
giften vervolgens openbaar maakt. Dat geldt ook voor giften in natura. De drempel voor
openbaarmaking is vastgesteld omdat hier een goede balans wordt gevonden tussen het belang van
transparantie en het beperken van administratieve lasten voor de politieke partijen.
In het voorstel tot wijziging van de Wet financiering politieke partijen 2 dat nu in behandeling is bij uw
Kamer wordt voorgesteld om giften van buiten de EU en de EER (m.u.v. aldaar woonachtige
Nederlandse kiesgerechtigden) te verbieden. Tevens bevat dit wetsvoorstel een voorstel om giften uit
andere lidstaten van de EU dan Nederland en de EER vanaf nul euro openbaar te maken. Het
wetsvoorstel bevat nu geen voorstel voor maximering van giften.

Kamerstukken II 2012/13, 31142, nr. 34, blg. 203468.
Kamerstukken II 2020/21, 35657.

1

4.

5.

The supervision of political finance should be
entrusted to an oversight body independent from
the government, with powers clearly defined in
the law.
Consideration should be given to providing for an
appeal to court against election results as the final
authority.

OTHER RECOMMENDATIONS
Legal framework
6.
Consideration should be given to introducing
temporary special measures in the legal
framework to promote women’s participation in
elected office. Such measures could include
quotas and placement requirements for candidate
lists, as well as linking public subsidies for political
parties to the representation of women among
party members and candidates.

Alternative voting methods
7.
Authorities at all levels should continue their
efforts to make the electoral process more
accessible to voters with disabilities, including

In het voorstel voor de nieuwe Wet op de politieke partijen zal een voorstel voor een onafhankelijke
toezichthouder worden opgenomen. De taken van deze toezichthouder worden in de wet en uit de
wet voortvloeiende regeling bepaald.
Het besluit over de geldigheid van de verkiezing ligt in Nederland bij het gekozen orgaan, dat in enige
instantie beslist over de geschillen die rond de verkiezing rijzen (zie artikel 58 van de Grondwet). Het
idee hierachter is de scheiding der machten: de rechter zou geen oordeel moeten vellen over (de
samenstelling van) de wetgevende macht. OVSE/ODIHR wijst er echter op dat dit systeem niet in lijn
is met internationale standaarden 3. Ook bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2017, 2012 en 2010
heeft OVSE/ODIHR deze aanbeveling gedaan. Ik wil mij nader op deze aanbeveling bezinnen en zal
uw Kamer het komende jaar over mijn bevindingen informeren.
Zoals ik eerder aan uw Kamer heb geschreven 4, is in de afgelopen eeuw een gestage toename
zichtbaar van vrouwen in de politiek. We komen van ver. Het demissionaire kabinet telt inmiddels
meer dan 40% vrouwelijke bewindspersonen. Van de burgemeesters die ik sinds mijn aantreden in
2017 benoemd heb is 41% vrouw. Meer dan 30% van de raads- en statenleden is vrouw. Er is meer
balans, maar de toename van vrouwen in het openbaar bestuur gaat het laatste decennium traag en
vlakt af. Sinds 2017 is er een afname geweest in het aantal vrouwelijke Tweede Kamerleden. Na de
Tweede Kamerverkiezing van 2021 ligt het percentage vrouwelijke parlementariërs voor het eerst
sinds 2012 weer tegen de 40%. Daarnaast zijn er grote verschillen tussen gemeenten en provincies.
Zo ligt in Baarle-Nassau, Blaricum en Zoeterwoude het percentage vrouwelijke raadsleden sinds 2018
boven de 50%. Daarentegen zijn er ook gemeenten waar het aandeel vrouwelijke raadsleden onder
de 20% ligt en het bestuur louter uit mannen bestaat.
Er is dus nog werk aan de winkel. Ik zou graag zien dat partijen zich landelijk en lokaal inzetten voor
een evenredige vertegenwoordiging van vrouwen en mannen op de kandidatenlijsten, zodat eenieder
zich vertegenwoordigd kan voelen. Hier moet echter een afweging worden gemaakt tussen het
uitgangspunt van gelijke kansen en de autonome positie van politieke partijen in het Nederlandse
stelsel. Ik ga graag met OVSE/ODIHR in gesprek over mogelijkheden die zij zou aanbevelen, hoe dit
in andere landen is geïmplementeerd en wat de resultaten daarvan zijn. Gezien de demissionaire
status van het huidige kabinet, is het aan het volgende kabinet om hierin keuzes te maken.
Zoals ik ook heb geschreven in de evaluatie van de Tweede Kamerverkiezing, is een goed
toegankelijk verkiezingsproces voor iedere kiezer van belang. In aanloop naar de Tweede
Kamerverkiezing is het Actieplan Toegankelijk Stemmen 5 uitgevoerd, dat is opgesteld door de

3
Paragraaf II.3.3.a van de Code of Good Practice in Electoral Matters van de Venice Commission van de Raad van Europa (2018): “For elections to Parliament, an appeal to
Parliament may be provided for in first instance. In any case, final appeal to a court must be possible”.
4
Kamerstukken II 2018/19, 30429, nr. 328.
5
Kamerstukken II 2019/20, 35300-VII, nr. 124, blg. 940842.

2

voters with sensory impairments and voters with
intellectual disabilities. To this end, alternative
voting methods for voters with disabilities should
be explored.

Campaign finance
8.
In order to increase the transparency of campaign
funding, the law could be reviewed to lower the
public disclosure threshold on donations and
require the disclosure of donations received up
until the election day. Consideration should be
given to introducing a post-electoral reporting
requirement, covering all campaign contributions
and expenditures.
Election day
9.
With respect to voters who refused to wear a
mask inside the polling station, understanding
differed between the polling station committees,
also in the same municipalities. Some noted that
masks were mandatory, and voters who did not
wear them would be turned away, unless they had
a medical reason for not wearing a mask. Others
were of the opinion that the right to vote was
paramount, and as long as such voters did not
jeopardize the health of others, they should be
allowed to vote. Where emergency public health
measures are applied, further efforts should be
made by the authorities to provide for a uniform
interpretation and implementation of these
6
7

ministeries van BZK en VWS, de VNG, de NVVB en de Kiesraad. Uit de steekproef die op de
verkiezingsdagen is gedaan is gebleken dat de toegankelijkheid van de stemlokalen is gestegen van
66% in 2019 naar 77% in 2021 6. Een hele mooie prestatie, gezien de extra stemlokalen die
gemeentes moesten zien te vinden door de coronamaatregelen. In de aanloop naar de Tweede
Kamerverkiezing is uitvoering gegeven aan het genoemde Actieplan. Ook politieke partijen zijn
opgeroepen om in heldere taal te communiceren richting de kiezers. Ook in aanloop naar de
gemeenteraadsverkiezingen zet ik weer samen met de initiatiefnemers en belangenorganisaties
nieuwe stappen om de verkiezingen toegankelijker te maken. De acties die we gaan uitvoeren zijn
terug te vinden in het bijgevoegde Actieplan Toegankelijk Stemmen Gemeenteraadsverkiezingen.
Daarnaast heb ik het wetsvoorstel Tijdelijke experimentenwet assistentie bij het stemmen in
consultatie gebracht 7. Ik streef ernaar dat dit wetsvoorstel nog dit jaar voor advies wordt ingediend
bij de Raad van State. Indien dit voorstel wordt aangenomen door beide Kamers, zal er in de
toekomst bij wijze van experiment voor een grotere groep dan nu assistentie bij het stemmen
mogelijk zijn. Dit voorstel sluit aan bij de vraag van verschillende belangenorganisaties.
Zie mijn reactie op aanbeveling 3 over waarom de drempel voor openbaarmaking op 4.500 euro per
donateur per jaar ligt.
Giften die partijen die in de Kamer zijn verkozen hebben ontvangen in de periode tussen de 21e dag
voor de verkiezing en de verkiezingsdag worden in een later stadium openbaar bij de reguliere
jaarlijkse verantwoording van giften.

Hoewel mijn indruk is dat veruit de meeste stembureauleden goed op de hoogte waren van de regels
(mede dankzij de verplichte training door gemeenten en de door het ministerie van BZK ter
beschikking gestelde factsheets), kan het inderdaad hier en daar zijn voorgekomen dat met name de
(nieuwe) regels over handhaving van de hygiënemaatregelen niet altijd op de juiste wijze zijn
geïnterpreteerd. Het blijft dan ook onverminderd van belang dat alle stembureauleden voorafgaand
aan elke verkiezing een goede training ontvangen van hun gemeente.

Kamerstukken II 2020/21, 35165, nr. 40, blg. 987898.
https://www.internetconsultatie.nl/assistentie_in_stemhokje.

3

10.

measures by the polling staff.
In line with the Elections Act, polling station
committees were instructed to regard a ballot
marked with any colour other than red as invalid.
This did not appear to present a problem in
practice, since red pencils were provided in
sufficient quantities in all polling stations.
However, this rule could potentially result in
invalidity of ballots in which the voter’s will is
clearly expressed in a different colour. Those
voting by post were able to mark their ballots in
red, blue, green, or black colours, without
jeopardizing the validity of their vote.
Consideration should be given to changing the law
to allow for all ballots where the voter’s choice is
expressed clearly to be counted as valid.

De kleur rood vergemakkelijkt het tellen van de stemmen door het contrast van die kleur. Zeker bij
verkiezingen met grote aantallen deelnemende partijen en navenant grote stembiljetten kan het
gebruik van een minder opvallende kleur (zoals zwart) leiden tot een moeizame speurtocht door
tellers naar de plek waar de kiezer een vakje heeft ingekleurd. Zolang we stemmen met het huidige
model stembiljet, heeft het daarom mijn voorkeur om de kleur rood voor te schrijven. Zoals
OVSE/ODIHR terecht opmerkt, is dat ook geen probleem, door de bepaling dat in het stemhokje rood
schrijfmateriaal moet liggen (art. J 5, tweede lid, van het Kiesbesluit). Voor briefstemmen is een
andere afweging gemaakt, omdat veel briefstemmers niet automatisch over rood schrijfgerei zullen
beschikken. Het belang dat de briefstem niet ongeldig wordt verklaard omdat een andere kleur dan
rood is gebruikt, moet daarom zwaarder wegen dan het belang van de tellers.

4