Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

28 807

Vogelpestcrisis (Aviaire influenza)

Nr. 131

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN
EN SPORT, VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE, VAN BUITENLANDSE
ZAKEN, EN DE STAATSSECRETARISSEN VAN ONDERWIJS,
CULTUUR EN WETENSCHAP, VAN ECONOMISCHE ZAKEN,
LANDBOUW EN INNOVATIE, EN VAN INFRASTRUCTUUR EN
MILIEU
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 maart 2012
In onze brief van 17 februari 2012 (Kamerstuk 28 807, nr. 130) hebben wij u
laten weten dat de WHO, op verzoek van Nederland en de Verenigde
Staten, op 16 en 17 februari jongstleden een overleg heeft georganiseerd
over studies naar de overdraagbaarheid van het H5N1 influenza virus.
In deze brief willen wij u informeren over de uitkomst van deze bijeenkomst en over de volgende stappen. Tevens geven wij een reactie op uw
brief over de berichtgeving in de Telegraaf van 29 februari 2012.
Doel van de bijeenkomst
Het doel van de technische consultatie van de WHO was de waarde van
de resultaten van de studies naar de overdraagbaarheid van het H5N1
virus voor de volksgezondheid te wegen en hier – vanuit het perspectief
van de volksgezondheid – aanbevelingen voor het onderzoek en publicatie
van de resultaten van deze studies aan te verbinden. Aanwezig waren
influenza- en volksgezondheidsexperts alsmede vertegenwoordigers van
de twee betrokken tijdschriften, Science en Nature. Het betrof een eerste
stap om internationaal tot een oordeel te komen.
Uitkomsten van de technische consultatie

1
http://www.who.int/influenza/
human_animal_interface/consensus_points/en

De consensuspunten die de tweedaagse discussie in Geneve heeft
opgeleverd zijn gepubliceerd op de website van de WHO1. Samengevat
komen de deelnemers van de bijeenkomst tot het volgende:
1. Vanuit het perspectief van de volksgezondheid is het belangrijk dat het
onderzoek naar H5N1 doorgaat omdat duidelijk is dat ook dit virus een
pandemie kan veroorzaken. Toekomstige onderzoeksprojecten moeten

kst-28807-131
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 807, nr. 131

1

2.

3.

4.

5.

6.

7.

– onder het Pandemic Influenza Preparedness Framework (PIPframework) – landen betrekken waar de virussen oorspronkelijk
vandaan kwamen.
De studies hebben laten zien dat H5N1 door de lucht overdraagbaar is
tussen zoogdieren. Daarmee leveren deze studies belangrijke
informatie op voor surveillance van H5N1 in de natuur.
De studies hebben terechte zorgen opgeleverd voor de veiligheid van
mensen. Zowel het mogelijk ontsnappen of ontvreemden van de
virussen uit de laboratoria als het mogelijk misbruik van de kennis
over de vervaardiging ervan kan de veiligheid van mensen in gevaar
brengen.
De virussen bevinden zich in veilige onderzoeksinstellingen (safety).
Het betreft hier nieuwe virussen. De eisen ten aanzien van bioveiligheid (safety) en beveiliging (security) die aan verder onderzoek gesteld
moeten worden, moeten op korte termijn kritisch bekeken worden. Het
moratorium zou verlengd moeten worden totdat dit is gebeurd. In de
tussentijd moeten de virussen blijven waar ze zijn.
Vanuit het perspectief van de volksgezondheid verdient het de
voorkeur dat de resultaten van de studies volledig ontsloten kunnen
worden. Het advies bevat twee voorwaarden voor volledige ontsluiting
van de kennis: (1) het maken van een communicatieplan om het begrip
voor het belang van deze studies bij het publiek te verhogen en (2) het
uitvoeren van een review van de essentiële bioveiligheids- en
beveiligingsaspecten (safety en security) van de nieuw ontwikkelde
kennis.
Het publiceren van een beperkt manuscript, zoals de National Science
Advisory Board for Biosecurity (NSABB) heeft geadviseerd, zou geen
toegevoegde waarde hebben. In de toekomst kan behoefte ontstaan
een mechanisme te ontwerpen voor het delen van soortgelijke
informatie met een selecte groep.
De discussie over deze twee studies speelt zich af in een bredere
discussie die in vervolgbijeenkomsten gevoerd moet worden waarbij
experts uit andere vakgebieden moeten worden betrokken.

Standpunt
Voor ons zijn in deze casus drie kernwaarden van belang: 1. zorgvuldigheid, 2. veiligheid en bescherming van de bevolking en 3. internationale samenwerking.
Er liggen belangrijke volksgezondheidsvraagstukken ten grondslag aan de
twee studies. Er is – vanuit het perspectief van de volksgezondheid –
reden voor ongerustheid over de ontwikkeling van deze virussen. De
virussen komen in de natuur voor; een deel van de onderzochte mutaties
ook. Dit onderstreept het belang deze mutaties mee te nemen in de
surveillance van het influenza virus.
Er zijn echter ook vragen over de bioveiligheid, beveiliging en het
proliferatierisico. Daarom vinden wij het vierde en vijfde consensuspunt
zo belangrijk. Er zijn meerdere aspecten van bioveiligheid en beveiliging
die tijdens deze technische consultatie van de WHO door de volksgezondheidsdeskundigen niet uitvoerig besproken zijn, waaronder:
a. de laboratoriumcondities voor dit soort onderzoek en de voorwaarden
en methoden voor het delen van de virussen met andere laboratoria;
b. de proliferatierisio’s van de publicatie van gegevens.
Ad a.
De deelnemers aan de technische consultatie hebben geconcludeerd dat
de huidige verblijfplaatsen van de virussen voldoen aan veiligheidsregelgeving (safety). Omdat dit nieuwe virussen zijn is er echter ook nog veel
onbekend, ook over de eisen die gesteld moeten worden aan andere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 807, nr. 131

2

laboratoria die met deze virussen zouden willen gaan werken. Daarom is
gelijktijdig uitgesproken dat de eisen aan zowel de bioveiligheid (safety)
als de beveiliging (security) bij vervolgonderzoek op korte termijn kritisch
moeten worden bekeken. Daarbij is opgeroepen om het huidige
moratorium te verlengen zolang dit niet is gebeurd. Wij onderstrepen
deze oproep volledig.
Ad b.
Bij de WHO bijeenkomst waren geen experts op het gebied van beveiliging en non-proliferatie aanwezig. Het publiceren van de volledige
onderzoeksinformatie, inclusief de gevonden mutaties, geeft echter wel
aanleiding tot het stellen van kritische vragen op dit gebied. Is er een
proliferatierisico verbonden aan het ontsluiten van alle onderzoeksinformatie en zo ja, hoe verhoudt dit risico zich tot de voordelen voor de
volksgezondheid waarop werd gewezen in de consensuspunten van de
technische consultatie van de WHO? Nederland heeft erop aangedrongen
naast deze beschouwing van de volksgezondheidsvoordelen ook een
beschouwing van de proliferatierisico’s van het vrijgeven van deze kennis
uit te voeren. De balans tussen beide moet leiden tot een finaal oordeel
over de wenselijkheid en de manier van het ontsluiten van de onderzoeksgegevens. De vier opties die voor liggen zijn volledige publicatie voor
iedereen of voor een beperkte groep, beperkte publicatie of geen
publicatie. Wij gaan er vanuit dat alle partijen (onderzoekers en
tijdschriften) in de tussenliggende periode hun verantwoordelijkheid
nemen en openbaarmaking van de resultaten van het onderzoek zullen
opschorten.
De toekomst
Voor de uitvoer van het vogelgriepvirus buiten de Europese Unie, of voor
de overdracht van gedetailleerde informatie over het virus, is een
uitvoervergunning vereist. Voor het WHO-overleg in Geneve op
16–17 februari jongstleden, heeft de Staatssecretaris van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie, ten behoeve van bespreking in een kleine
kring van gezondheidsdeskundigen, onder strikte voorwaarden zo’n
vergunning afgegeven. Wanneer een uitvoervergunning voor publicatie
van (delen) van de informatie aangevraagd zal worden, zal de Staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie in de beoordeling
daarvan de belangen wegen voor de gezondheid en de wetenschap, en de
risico’s voor de veiligheid.
Om tot een afgewogen oordeel te komen vinden wij het noodzakelijk
zowel de voordelen voor de volksgezondheid van dit onderzoek en het
publiceren van de resultaten ervan als de nadelen hiervan op het gebied
van proliferatie en beveiliging (security) tegen elkaar af te wegen. Bij deze
afweging komen onderwerpen op het gebied van de fundamentele
wetenschap, veiligheid en non-proliferatie, volksgezondheid, ethiek,
(internationale) politiek en sociale wetenschappen ter sprake. Uiteindelijk
doel is een voor alle partijen werkbare oplossing te vinden die de
wetenschappelijke vrijheid respecteert en ondersteunt, maar ook
waarborgen schept voor veiligheid en non-proliferatie.
De discussie eindigt dus niet bij deze twee studies. In de toekomst zullen
meer resultaten van onderzoek in de levenswetenschappen aanleiding
geven voor dit soort belangenafwegingen. Daarom moeten we in de
nationale en internationale discussie goed doordenken hoe beide
belangrijke aspecten gewogen kunnen worden zodat we een goede
afweging kunnen maken of Nederland behoefte heeft aan instrumenten
om, wanneer de internationale discussie daartoe aanleiding zou geven, op
te treden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 807, nr. 131

3

Tot slot
Onlangs is in de mediaberichtgeving1 de indruk gewekt dat onvoldoende
aandacht zou zijn voor de veiligheidsmaatregelen bij het onderzoek in het
Erasmus Medisch Centrum. U hebt bij brief gevraagd een reactie hierop te
geven.
Eerder hebben wij in de brief van dd. 17 februari 2012 (Kamerstuk 28 807,
nr. 130) aangegeven dat de laboratoria van Erasmus Medisch Centrum,
waar onderzoek is gedaan naar het H5N1 influenzavirus, voldoen aan
strenge eisen op het gebied van bioveiligheid (safety). Onderzoek naar
H5N1 virussen wordt internationaal gezien ingeschaald op BSL2-3 niveau.
Voor het onderzoek door het EMC geldt daarbij dat zowel voldaan is aan
alle noodzakelijke Nederlandse vergunningsvoorschriften als aan de
Amerikaanse wetgeving. Dit laatste is belangrijk omdat het onderzoek
onder Amerikaans contract wordt uitgevoerd. Het onderzoek, de onderzoekers en de faciliteiten worden daarbij periodiek geïnspecteerd door
zowel de Nederlandse als Amerikaanse autoriteiten.
Rekening houdend met doel en aard van de werkzaamheden is
vergunning verleend om het onderzoek te verrichten op het veiligheidsniveau DM-III3, met aanvullende strenge eisen (ook wel DM-III+ genoemd).
Deze aanvullende strenge eisen gelden voor de handelingen die verricht
worden, en betreffen zowel werkvoorschriften als inrichtingsvoorschriften.
Een recente evaluatie van de indertijd aan de vergunning verbonden
voorwaarden heeft geleid tot de conclusie dat deze voorwaarden nog
steeds voldoende zijn om de bioveiligheid te garanderen.
De beveiliging (security) van de locatie waar het onderzoek wordt
uitgevoerd is een verantwoordelijkheid van het Erasmus MC. Waar nodig
dient de lokale overheid hierop aanvullende en gepaste maatregelen te
nemen. Voor de fysieke beveiliging van het werken met hoog risico
pathogenen bestaat op dit moment geen specifieke wet- en regelgeving
op grond waarvan het treffen van maatregelen verplicht kan worden.
Wij zullen u op de hoogte houden van nieuwe ontwikkelingen.
De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E. I. Schippers
De minister van Veiligheid en Justitie,
I. W. Opstelten
De minister van Buitenlandse Zaken,
U. Rosenthal
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
H. Zijlstra
De staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie,
H. Bleker
De staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,
J. J. Atsma

1
artikel Telegraaf 29-2-2012 «Monstervirus is
niet veilig in laboratorium Rotterdam»
2
BSL= Biosafety Level
3
DM-III = Dierenverblijf waar met microorganismen op niveau III wordt gewerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 807, nr. 131

4