Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 000 X

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2012

Nr. 99

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 19 juli 2012
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de ministers van Defensie en van Buitenlandse Zaken over de brief
van 6 april 2012 inzake de Kabinetsreactie over het gezamenlijk advies van
de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Commissie van
Advies inzake Volkenrechtelijke vraagstukken (CAVV) over digitale
oorlogvoering (Kamerstuk 33 000 X, nr. 79).
De ministers hebben deze vragen beantwoord bij brief van 17 juli 2012.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Van Beek
De griffier van de commissie,
Roovers

kst-33000-X-99
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 99

1

1 en 2
Welke stappen gaat u ondernemen om te realiseren dat operationele
cybercapaciteiten en ontwikkelingen op dit gebied een plaats krijgen in
een geïntegreerde strategie voor het binnenlands en buitenlands
veiligheidsbeleid, zoals de AIV/CAVV1 aanbeveelt?
Op welke wijze neemt u het advies van de AIV/CAVV over, dat een
dergelijke strategie inzicht zou moeten geven in de te bereiken doelen
(ends), de wijze waarop deze doelen moeten worden bereikt (ways) en de
middelen die daar voor ingezet worden (means)?
De Defensie Cyber Strategie is op 27 juni 2012 aan de Tweede Kamer
aangeboden. Deze strategie geeft de komende jaren richting, samenhang
en focus aan de integrale aanpak voor de ontwikkeling van het militaire
vermogen in het digitale domein. De strategie geeft invulling aan de taken
en verantwoordelijkheden van Defensie zoals onder andere gesteld in de
in maart 2011 vastgestelde Nationale Cyber Security Strategie en aan het
buitenlands en veiligheidsbeleid van het kabinet. De intensivering van de
samenwerking in nationaal en internationaal verband is een van de
speerpunten van de strategie.
Daarnaast wordt bezien hoe externe veiligheidsaspecten meer in de
Strategie Nationale Veiligheid kunnen worden geïntegreerd. Hierbij wordt
ondermeer gebruik gemaakt van de Defensieverkenningen en wordt
gekeken hoe een strategische monitorfunctie kan worden ingericht om
breder zicht te krijgen op de betekenis van internationale risico’s voor het
nationale veiligheidsterrein.
3
Hoe verhoudt zich de gevoelde urgentie tot het tempo waarin de
capaciteiten op dit gebied van Defensie (en overigens ook overheidsbreed) worden ontwikkeld?
Ondanks de ingrijpende bezuinigingen bij Defensie, die ook de operationele capaciteiten van de krijgsmacht raken, wordt de komende jaren
geïnvesteerd in het vergroten van de digitale weerbaarheid en het
ontwikkelen van operationele cybercapaciteiten. Zoals in de beleidsbrief
aangekondigd is de ontwikkeling van een hoogwaardige cybercapaciteit
een van de prioriteiten voor Defensie.
Defensie is voortvarend gestart met het ontwikkelen van het noodzakelijke
beleid zoals uiteengezet in de Defensie Cyber Strategie. De noodzakelijke
financiële middelen komen de komende jaren beschikbaar waardoor de
gewenste capaciteit kan worden ingericht.
4
Deelt u de opvatting dat cyberaanvallers een voordeel hebben boven
cyberverdedigers, en dat offensieve tactieken veel sneller aan te passen
zijn dan dat de overheid en de industrie hun verdediging kunnen
aanpassen?
Een aanvaller heeft per definitie het initiatief. Digitale aanvallen kunnen
relatief eenvoudig in het geheim worden voorbereid en de velerlei
kwetsbaarheden in software betekenen dat een vasthoudende en
technologisch hoogontwikkelde tegenstander uiteindelijk in staat zal zijn
(delen van) netwerken en systemen te compromitteren.

1

AIV: Adviesraad Internationale Vraagstukken.
CAVV: Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken.

Een hoogwaardige en technologisch vooraanstaande inrichting van de
beveiliging van netwerken en systemen kan organisaties als Defensie
echter wel degelijk in staat stellen om de uitwerking van aanvallen te
beperken en de dreiging relatief snel af te wenden. Bij de bescherming

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 99

2

van de eigen digitale infrastructuur moet daartoe zoveel mogelijk
flexibiliteit worden ingebouwd, zowel ten aanzien van de (passieve)
beveiliging van netwerken als de actieve respons op een aanval. Prioriteit
moet liggen bij de bescherming van informatie en informatie-uitwisseling.
Daarnaast moeten systemen weerbaar zijn door snel te kunnen reageren
op een aanval en in staat te zijn zich aan te passen om te blijven
functioneren.
5
Ondersteunt u het oordeel van de AIV/CAVV dat een uniforme begripsdefinitie zowel op nationaal als op internationaal niveau noodzakelijk is?
Zo ja, is de begripsdefinitie in Nederland geüniformeerd? Indien dit niet
het geval is, waarom niet en wat gaat u eraan doen om dit alsnog te
bewerkstelligen?
En is de begripsdefinitie in Europees en NAVO-verband geüniformeerd?
Indien dit niet het geval is, waarom niet en wat gaat u eraan doen om dit
alsnog te bewerkstelligen?
Zoekt u hierbij aansluiting bij de gebruikte definities bij overige overheidsinstellingen, het bedrijfsleven en de individuele gebruikers?
Er zijn nog geen internationaal geaccepteerde definities. Het kabinet
onderschrijft het belang van duidelijke definities. Duidelijke en internationaal geaccepteerde definities zullen bijdragen aan het wederzijdse begrip
en het vinden van overeenstemming.
In de militaire omgeving is het eens te meer van belang uniforme
begrippen te hanteren. De NAVO ontwikkelt daartoe begripsdefinities.
Nederland draagt hieraan actief bij. Na vaststelling zal ook Defensie de
NAVO-definities hanteren.
6
Is er, in tegenstelling tot uw stelling dat een cyberoorlog die uitsluitend in
het digitale domein wordt uitgevochten niet aannemelijk is, niet wel
degelijk een risico op een digitaal «Pearl Harbor», gezien de investeringen
op dit gebied in diverse landen? Bestaat er niet ook een risico van
lage-intensiteitsconflicten of «Koude Oorlogen» die wel uitsluitend via het
digitale domein uitgevochten worden?
Zoals ook de AIV en de CAVV concluderen zullen digitale capaciteiten
waarschijnlijk in alle toekomstige conflicten een belangrijke rol spelen.
Defensie gaat er dan ook vanuit dat conflicten deels in het digitale domein
zullen worden uitgevochten. De kans op een digitale aanval waarmee in
één keer een groot deel van de nationale infrastructuur kan worden
lamgelegd wordt niet groot geacht. Offensieve cybercapaciteiten zijn
vooral van belang doordat deze het totale operationele vermogen van de
krijgsmacht vergroten.
7
Waaruit zouden offensieve capaciteiten bestaan? Valt Stuxnet hieronder?
Wordt overwogen om deze en vergelijkbare aanvalssoftware in gebruik te
nemen in het op te richten Defensie Cyber Commando? Wat zijn de
volkenrechtelijke gevolgen van het eventueel operationeel maken van
deze vorm van digitale oorlogvoering door Nederland?
Offensieve cybercapaciteiten zijn die digitale middelen die het handelen
van de tegenstander kunnen beïnvloeden of onmogelijk maken. Bij het
ontwikkelen van offensieve operationele capaciteiten zal zoveel mogelijk
gebruik worden gemaakt van kennis en middelen die bij de MIVD
aanwezig zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 99

3

De ontwikkeling van offensieve operationele capaciteiten staat internationaal echter nog in de kinderschoenen. Er is nog veel onduidelijk over de
aard van deze capaciteiten, de mogelijkheden die ze kunnen bieden en de
effecten die ermee kunnen worden gesorteerd. Offensieve cybercapaciteiten onderscheiden zich van conventionele militaire capaciteiten doordat
ze vaak slechts eenmalig inzetbaar zijn en veelal een beperkte levensduur
hebben. Hoogwaardige cybercapaciteiten zijn nauwelijks vergelijkbaar
met algemeen bekende, relatief laagdrempelige en wijdverbreide
aanvalsmethoden. Het gaat hier om complexe middelen waarvan de
ontwikkeling zeer kennisintensief is en daardoor kostbaar en tijdrovend.
Een uitdaging is dat de gewenste effecten moeilijk gegarandeerd kunnen
worden doordat de tegenstander op elk moment zijn eigen kwetsbaarheid
kan ontdekken en beperken.
Het kabinet onderschrijft dat ook in het digitale domein het humanitair
oorlogsrecht onverkort van kracht is en moet worden voldaan aan de
volkenrechtelijke eisen van «noodzakelijkheid» en «proportionaliteit».
8
Hoe wordt zeker gesteld dat de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
daadwerkelijk binnen de kaders van de wet opereert? Wat wordt er
gedaan bij eventuele overschrijdingen van die kaders?
De MIVD is gebonden aan de kaders van de Wet op de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten 2002 (Wiv 2002). De onafhankelijke Commissie van
Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) is
belast met het toezicht op de rechtmatigheid van de uitvoering door de
MIVD van zijn wettelijke taken. De CTIVD informeert en adviseert de
minister van Defensie gevraagd en ongevraagd over haar bevindingen.
Daarnaast verricht de CTIVD onderzoeken bij de MIVD. Toezichtsrapporten
van de CTIVD zijn openbaar en worden toegezonden aan de voorzitters
van de Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal.
Naast het toezicht van de CTIVD, worden de activiteiten van de MIVD
besproken in de Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
(CIVD) van de Tweede Kamer. De CIVD vergadert regelmatig met de
minister van Defensie.
9 en 10
Hoe verhoudt uw stelling dat het noodzakelijk is dat operationele
(offensieve) cybercapaciteiten onderdeel worden van het totale militaire
vermogen van de Nederlandse krijgsmacht, zich tot het bedrag van
50 miljoen aan investeringen op dit gebied, dat door de AIV/CAVV
«bescheiden» wordt genoemd? Is dit bedrag voldoende om ook offensieve capaciteiten te ontwikkelen?
Kunt u nader ingaan op uw stelling dat de mate waarin invulling kan
worden gegeven aan de beschreven activiteiten afhankelijk is van de
beschikbare financiële ruimte? Waarom wordt de financiële ruimte zo
nadrukkelijk genoemd, en niet de beschikbaarheid van gekwalificeerd
personeel? Is de financiële ruimte voor de komende jaren voldoende?
De in de beleidsbrief aangekondigde financiële middelen zijn voldoende
om de ambities van Defensie tot 2015 te realiseren. Hierbij ligt de prioriteit
bij het vergroten van de digitale weerbaarheid, het inlichtingenvermogen
en de ontwikkeling van het vermogen operaties in het digitale domein uit
te voeren.
De financiële middelen konden alleen binnen Defensie worden vrijgemaakt door bovenop de bezuinigingen te herschikken. Ook de beschikbaarheid van gekwalificeerd personeel is van groot belang.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 99

4

11 en 12
Met welke partners wordt overlegd over een defensiestrategie voor cyber
operations? Houdt die strategie ook de uitwisseling van data met die
partners in? Is er bij deze partners een scheiding tussen de bestrijding van
digitale problemen in het militaire en het civiele domein? Ontstaat door de
samenwerking met deze partners niet het gevaar van vermenging van
militaire en civiele digitale maatregelen?
In hoeverre zoekt Defensie samenwerking met het bedrijfsleven als het
gaat om cyber?
Defensie werkt actief samen met andere partijen in het kader van de
Nationale Cyber Security Strategie, onder meer door deelneming in de
Cyber Security Raad en het Nationale Cyber Security Centrum. Het
uitwisselen van kennis en informatie is een belangrijk aspect van deze
samenwerking. Tevens is sprake van nauwe samenwerking met het
bedrijfsleven en de wetenschap. In het digitale domein is het bedrijfsleven
de motor van innovatie, ook wat het beveiligen en beschermen van
ICT-infrastructuur betreft. Defensie wil optimaal gebruik maken van deze
innovatiekracht.
13
Wat gaat u doen om de bedrijfscultuur bij Defensie meer in overeenstemming te brengen met de eisen en wensen van gekwalificeerde
specialisten, gezien de opmerking van de AIV/CAVV dat die bedrijfscultuur
een van de grootste obstakels is bij het verwerven en behouden van
gekwalificeerde specialisten?
Het aantrekken en het behouden van gekwalificeerd personeel dat ook kan
functioneren in een militaire omgeving vormt een bijzondere uitdaging
voor Defensie. De benodigde militaire personele capaciteit zal voor een
deel worden gerealiseerd door de inzet van cyberreservisten. Om de
noodzakelijke kennis, kunde en vaardigheden in huis te halen en binnen te
houden wordt specifiek aandacht besteed aan personeelsbeleid en
opleidingen. Zo zullen onder andere specifieke loopbaanpatronen worden
ontwikkeld om de kennis en ervaringsopbouw van defensiemedewerkers
op het gebied van cyber te verankeren en verder te ontwikkelen. Door
samenwerking met het NCSC, opsporingsdiensten en het bedrijfsleven
kan uitwisseling van personeel worden bevorderd. Hierdoor wordt een
goede ervaringsopbouw gewaarborgd en kan medewerkers een
interessant loopbaanperspectief worden geboden.
14
Wanneer is uw onderzoek naar de mogelijkheden om een pool van
cyberreservisten te creëren afgerond? Bent u bereid het voorbeeld van
Groot-Brittannië te volgen, dat cyberreservisten voor Defensie inzet die
ook ingezet kunnen worden voor de politie?
Aansluitend op het bestaande reservistenbeleid ontwikkelt Defensie een
specifiek traject voor cyber specialisten. Dit beleid wordt in nauw overleg
met het bedrijfsleven uitgewerkt. Het doel is in de loop van 2013 de eerste
cyberreservisten aan te stellen. Zij kunnen ook worden ingezet ter
ondersteuning van civiele autoriteiten in het kader van de derde
hoofdtaak. Met het ministerie van Veiligheid en Justitie wordt overlegd
over de mogelijkheden tot samenwerking ten aanzien van reservisten.
15
Hebt u voor Nederland verder geconcretiseerd wat de «voldoende mate
van zekerheid» is die Nederland volgens het internationaal recht moet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 99

5

hebben over de afkomst van een cyberaanval, alvorens erop gereageerd
mag worden? Zo ja, wat houdt deze concretisering in? Zo nee, waarom
niet?
Dit zal van geval tot geval moeten worden bezien. Enerzijds is voldoende
zekerheid nodig over de afkomst van een cyberaanval om het risico van
een respons tegen een ander dan de werkelijke aanvaller zoveel mogelijk
te verkleinen. Anderzijds is het verkrijgen van volledige zekerheid niet
altijd mogelijk of zou met het verkrijgen hiervan zoveel tijd gemoeid
kunnen gaan, dat een passende reactie niet meer mogelijk of zinvol is.
16
Is Nederland gerechtigd om maatregelen te nemen tegen Iran na het
incident met Diginotar, desnoods via cyber? Zo ja, welke maatregelen zijn
mogelijk binnen de grenzen van het volkenrecht, ervan uitgaande dat het
geen «gewapende aanval» in de zin van artikel 51 van het VN Handvest
betrof?
Aangezien bij het incident bij Diginotar geen sprake is van een
«gewapende aanval» in de zin van artikel 51 van het VN-Handvest kan
geen beroep worden gedaan op het recht op zelfverdediging bij het
nemen van eventuele tegenmaatregelen.
17
Is het humanitaire oorlogsrecht op basis van de Geneefse Conventie en
Aanvullende Protocollen nog wel actueel als het gaat om cyber, gezien het
feit dat daarin pas sprake is van een internationaal gewapend conflict bij
een militair treffen tussen twee of meer staten of bij een totale of
gedeeltelijke bezetting van het grondgebied van een staat door een
andere staat, en dat een niet-internationaal gewapend conflict alleen kan
plaatsvinden binnen een staat? Deelt u de mening dat dat niet lijkt te
volstaan als het gaat om cyber?
Daar waar er sprake is van een gewapend conflict in de zin van het
humanitair oorlogsrecht, vallen activiteiten van strijdende partijen in het
digitale domein onder de werking van het oorlogsrecht. Bij gewapende
conflicten die beginnen in het digitale domein of uitsluitend worden
gevoerd in het digitale domein kunnen de bestaande regels van het
oorlogsrecht worden toegepast.
18
Waarom bent u van mening dat een cyberverdrag niet nodig is?
Evenals het AIV/CAVV advies plaatst het kabinet vraagtekens bij de
noodzaak tot en haalbaarheid van een algemeen cyberverdrag. Ten
aanzien van de grondslagen voor het gebruik van geweld biedt het
bestaand internationaal recht voldoende houvast. Afspraken over het
tegengaan van proliferatie van cyberwapens zou vanwege het karakter
daarvan niet of nauwelijks te verifiëren zijn.
Daarnaast is het risico aanzienlijk dat een dergelijk verdrag een stap terug
zou betekenen ten aanzien van bepalingen in de Conventie van Budapest,
dat voorziet in strafrechtelijke samenwerking en vervolging tussen landen
in geval van cyberincidenten.
Partijen die op dit moment in internationaal verband een cyberverdrag
nastreven, hanteren andere uitgangspunten dan Nederland en gelijkgestemden ten aanzien van een open en vrij toegankelijk internet. Het risico
bestaat dat een dergelijk verdrag voor meer controle over burgers zou
worden gebruikt. Het kabinet acht dit onwenselijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 99

6

19
Draagt Nederland bij aan de discussie die op dit moment door diplomaten
gevoerd wordt over het in VN-verband afspreken van een equivalent van
de reeds bestaande «nuclear arms control» voor cyberspace, een soort
internationale gedragscode voor informatiebeveiliging?
De door Rusland, China, Tadzjikistan en Oezbekistan voorgestelde code of
conduct voor informatiebeveiliging bevat veel elementen die Nederland
en gelijkgestemden onwenselijk achten. Hierover vindt in verschillende
internationale fora intensief contact plaats. Onder meer in het kader van
de Freedom Online coalitie die door Nederland is geïnitieerd.
Overeenstemming over een formele code of conduct wordt niet snel
verwacht. Daarom is de inzet eerst te komen tot praktische vertrouwenwekkende maatregelen. Hieraan wordt onder meer gewerkt in OVSEverband. Nederland benadrukt in deze discussie, naast het belang van een
open internet, de noodzaak tot het betrekken van de private sector.
Maatregelen op het gebied van cyber security die geen draagvlak hebben
onder private partijen, zullen naar verwachting weinig zoden aan de dijk
zetten.
Nederland is geen lid van de zogenaamde VN Group of Governmental
Experts (15 landen) die in 2012 en 2013 zal overleggen over de bestaande
en mogelijke dreigingen op het gebied van information security en
mogelijkheden tot samenwerking, maar staat wel in nauw contact met
gelijkgestemden landen in deze groep.
20
Gaat u op korte termijn stappen ondernemen om te bezien met welke
landen Nederland zou kunnen gaan samenwerken ten behoeve van een
gezamenlijke ontwikkeling van een doctrine en opbouw van capaciteiten,
gezien het feit dat grenzen in het digitale domein andere dimensies
kennen, dat daar geen grenzen zijn in de traditionele zin?
In internationaal verband zal Defensie samenwerking zoeken met staten
die een vergelijkbare ambitie en aanpak als Nederland voorstaan en die
wat ontwikkeling betreft op vergelijkbaar niveau opereren. In eerste
instantie richt deze samenwerking zich op NAVO-bondgenoten. Doel van
de samenwerking zal in eerste instantie gericht zijn op het uitwisselen van
kennis. In een later stadium zal ook worden bezien wat de mogelijkheden
zijn tot het gezamenlijk ontwikkelen van middelen en technieken en het
gezamenlijk inrichten van capaciteiten. Op dit moment zijn al contacten
gelegd met onder andere het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten,
Australië, België, Duitsland, Frankrijk, Noorwegen, Zweden en Estland.
21
Volgt u de aanbeveling van de AIV/CAVV om een onafhankelijk onderzoek
naar de omvang van digitale dreiging in EU- en NAVO- verband te
initiëren? Zo nee, waarom niet?
Nederland zal in EU- en NAVO-verband blijven streven naar een
diepgaand en gedeeld inzicht in de dreiging. Hiervoor is het van belang
dat de EU en de NAVO intensief samenwerken waarbij onder meer de
informatie-uitwisseling op dit terrein tussen beide organisaties moet
worden geïntensiveerd. Het Cybersecuritybeeld Nederland (CSBN) zal
bijdragen aan het versterken van het gemeenschappelijk zicht op
dreigingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 99

7

22
Hoe wilt u de uitbreiding van de Europese dual-use verordening implementeren, waarvoor u pleit in het kader van het belang dat u eraan hecht
dat bedrijven hun verantwoordelijkheid nemen voor de uitvoer van
technologie die zowel goed- als kwaadschiks kan worden gebruikt door
overheden? Hoe kan bewezen worden dat materiaal gebruikt zal worden
voor cyberaanvallen?
Het is de primaire verantwoordelijkheid van bedrijven zelf te weten met
wie ze zaken doen en voor welke doeleinden. Aangezien zelfregulering
niet helemaal waterdicht is, omdat bedrijven immers niet alles weten wat
de overheid kan weten, spant Nederland zich in Europees verband in om
van gevalt tot geval in te kunnen grijpen door een vergunningplicht op te
leggen voor bepaalde technologieën.
Ingrijpen geschiedt op basis van informatie van inlichtingendiensten,
partnerlanden en bedrijven zelf. Het eindgebruik van deze dual-use
goederen is moeilijk te bewijzen, daarom vindt de beoordeling plaats op
basis van risicoanalyse. Bij een onacceptabel risico op ongewenst
eindgebruik, bijvoorbeeld voor het schenden van mensenrechten, zal de
exportvergunning worden geweigerd.
Voor Iran en Syrië, waar de regimes bekend staan om het notoir volgen en
blokkeren van internetactiviteiten, is mede op Nederlands verzoek in het
EU-sanctieregime, in plaats van een vergunningplicht, een verbod op de
uitvoer van bepaalde technologieën naar deze landen opgenomen.
23
In hoeverre wordt de informatie-uitwisseling met de EU op het gebied van
cyber bemoeilijkt door bijvoorbeeld de kwestie Turkije-Cyprus?
Nederland spant zich in voor praktische samenwerking tussen de EU en
NAVO op het gebied van cyber security. De samenwerking tussen NAVO
en EU ligt ook op het gebied van cyber security gevoelig.
Wel zijn er informele contacten over de wederzijdse activiteiten op het
gebied van cyber security tussen de twee organisaties. Plannen van de
beide organisaties op het gebied van capaciteitsontwikkeling kunnen
worden geagendeerd in de zogeheten NAVO-EU capaciteitengroep.
Bovendien kan onderling informatie worden uitgewisseld tussen landen
die lid zijn van de EU dan wel de NAVO.
24
Kunt u nader ingaan op de toetreding van Nederland tot het Cooperative
Cyber Defense Centre of Excellence van de NAVO? Welke voordelen biedt
dit? Op welke wijze worden de krachten gebundeld, informatie uitgewisseld en de kennispositie van Nederland versterkt?
De toetreding tot het Cooperative Cyber Defense Centre of Excellence
(CCD COE) is een van de maatregelen tot nauwere internationale
samenwerking. Door het CCD COE voert onderzoek uit en draagt bij aan
het versterken van de cybercapaciteiten van de NAVO. Door het toetreden
kan Nederland bijdragen en richting geven aan onderzoeken. Uiteraard is
daarvoor uitwisseling van kennis en standpunten noodzakelijk. Daarnaast
verzorgt het CCD COE opleidingen en trainingen. De toetreding tot het
CCD COE geeft gegarandeerde plaatsen voor hoogwaardige opleidingen.
25
Hoe gaat u de intensievere informatie-uitwisseling bevorderen, die
Nederland heeft bepleit en waarvan de NAVO noodzaak onderkent?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 99

8

De NAVO heeft het versterken van de informatie-uitwisseling als
doelstelling opgenomen in het beleid en het bijbehorende actieplan.
Naast het volgen van relevante ontwikkelingen door de NAVO zelf is de
inbreng vanuit individuele landen van groot belang om tot een helder
dreigingsbeeld te komen. Nederland zal hier in NAVO-verband op blijven
aandringen.
Ook wordt gewerkt aan een intensivering van de samenwerking met
partnerlanden die over waardevolle kennis op dit terrein beschikken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 000 X, nr. 99

9