Verslag over het financieel toezicht op gemeenten voor het jaar 2011
Zoals te doen gebruikelijk brengen wij, de gezamenlijke provincies, verslag uit over het door
ons uitgevoerde financieel toezicht op gemeenten. Wij besteden per provincie aandacht aan
de ontwikkeling van de financiële positie, het toezichtregime voor 2011, artikel 12-gemeenten,
de ontwikkeling van de belastingdruk, gemeentelijke herindeling en begrotingsscans.
Op basis van ons onderzoek naar de gemeentelijke begrotingen 2011 en de
meerjarenramingen 2012-2014 is de financiële positie van de gemeenten beoordeeld. In het
algemeen is sprake van een (forse) achteruitgang van de financiële positie van de
gemeenten. Dit wordt vooral veroorzaakt door de economische crisis. De baten staan onder
druk en er is sprake van oplopende lasten (o.a. de Wet Werk Bijstand, de Wet
Maatschappelijke Ondersteuning, de financiële participatie van gemeenten in Sociale
werkvoorzieningsschappen). Daarnaast stagneren de grondverkopen waardoor de inkomsten
uit grondexploitatie onder druk komen te staan of zelfs sprake is van verliezen die moeten
worden genomen.
Hoewel zij bij het opstellen van hun meerjarenraming 2012-2014 nog geen informatie hadden
over de ontwikkeling van de algemene uitkering en andere uitkeringen van het Rijk, hebben
de meeste gemeenten op basis van aannames geanticipeerd op verwachte
rijksbezuinigingen.
Evenals bij de begroting 2010-2013 hebben veel gemeenten bij de begroting 2011-2014 de
beleidslijn om duurzaam financieel evenwicht te realiseren losgelaten. Zij hebben zich
voornamelijk gericht op het begrotingsjaar zelf. De meeste gemeenten zijn erin geslaagd om
door het treffen van bezuinigingsmaatregelen een sluitende begroting 2011 te presenteren.
Uit de meerjarenramingen van gemeenten blijkt echter dat bij een groot aantal gemeente
sprake is van (oplopende) tekorten. Veel gemeenten hebben hier al op geanticipeerd en
hebben een traject in gang gezet voor (verdere) ombuigingen voor 2012 en volgende jaren.
Van de 418 gemeenten zijn 7 gemeenten onder preventief toezicht geplaatst vanwege de
financiële positie, 13 gemeenten zijn onder preventief toezicht geplaatst, omdat zij de
wettelijke termijn voor indiening van de begroting hebben overschreden en op 32 gemeenten
is preventief toezicht ingevolge de Wet algemene regels herindeling van toepassing.

Provincie Groningen
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
Voor 2011 zijn 22 van de 23 Groninger gemeenten onder het repressieve begrotingstoezicht
geplaatst. Uit de instelling van preventief begrotingstoezicht voor slechts 1 gemeente mag
niet worden afgeleid dat de -meerjarige- financiële positie van de overige gemeenten als
gezond kan worden aangemerkt. Door de nodige, soms forse, bezuinigingsmaatregelen
konden de gemeenten voor het jaar 2011 nog met sluitende begrotingen werken.
Gemeenten zullen de komende jaren met verder teruglopende inkomsten van het rijk worden
geconfronteerd. Ook de inkomsten vanuit de grondexploitaties zullen onder druk komen te
staan.
Gemeenten onder preventief toezicht
Gedeputeerde Staten van Groningen hebben voor begrotingsjaar 2011 de gemeente
Loppersum om financiële redenen onder het preventieve toezicht geplaatst.

1

Artikel 12
De raad van de gemeente Loppersum heeft voor begrotingsjaar 2011 bij de beheerders van
het gemeentefonds, evenals voor de jaren 2008 tot en met 2010, een verzoek ingediend voor
een aanvullende uitkering uit het gemeentefonds.
Door de inspecteur zijn in het "Artikel 12-rapport Loppersum 2010" naast een aanvullende
uitkering 2010 ook voor de jaren 2011 tot en met 2013 voorstellen aan de beheerders van het
gemeentefonds gedaan met betrekking tot een aanvullende uitkering voor die jaren.
Daarmee is de artikel 12-procedure in Loppersum afgerond.
Ontwikkeling belastingdruk
Ten opzichte van het jaar 2010 wijzigen de verschillende belastingsoorten met de volgende
percentages:
Belastingsoort

Groningen

Landelijk

OZB
Afvalstoffenheffing/Reinigingsrecht
Rioolheffingen

+ 9,2 %
+ 0,8 %
+ 2,1 %

+ 3,4 %
- 0,3 %
+ 3,7 %

Totaal

+ 5,3 %

+ 2,4 %

De landelijke gegevens zijn afkomstig van het Centraal bureau voor de statistiek (CBS) en
gebaseerd op de primitieve gemeentebegrotingen.
Met name de opbrengstenstijging van de OZB is (relatief) fors hoger dan het landelijke cijfer.
Deze hogere stijging wordt voornamelijk veroorzaakt door de hogere opbrengsten van de
gemeente Groningen; ten opzichte van vorig jaar nemen de ozb-opbrengsten met 11,8% toe.
Voor de overige gemeenten gezamenlijk bedraagt de stijging 4,5% en ligt daarmede meer in
de lijn van de landelijke cijfers.
Gemeentelijke herindeling
In de provincie Groningen is in 2011 geen sprake van een (voorgenomen) gemeentelijke
herindeling.
Begrotingsscans/herindelingsscans
In de provincie Groningen zijn voor 2011 geen begrotingsscans voorzien.

Provincie Friesland
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
Net als de rest van de wereld raakte Nederland in 2009 in een diepe economische crisis.
Deze crisis heeft de financiële positie van de gemeenten onder zware druk gezet. De
gevolgen van de economische crisis vindt zijn weerslag in de doorwerking van de accressen
in het gemeentefonds.
Gemeenten worden naast de Rijkskortingen ook op andere wijze geconfronteerd met de
economische crisis zoals:
•
Hogere uitgaven aan bijstandsuitkeringen
•
Teruglopende inkomsten uit bouwgrondexploitatie
•

Minder inkomsten uit bouwleges

2

•
Krimp
Door deze ontwikkelingen hebben de gemeenten in Fryslân alle zeilen moeten bijzetten om
voor 2011 tot een sluitende begroting te komen. Voor de meeste gemeenten betekende dit
dat grote bezuinigingsoperaties noodzakelijk waren. Ondanks deze bezuinigingsoperaties zijn
de gemeenten toch in staat geweest om een sluitende begroting 2011 aan te bieden. Voor de
toekomst is het de vraag in hoeverre de gemeenten hun maatschappelijke voorzieningen nog
in stand kunnen houden. Het ontbreken van deze voorzieningen en de naderende krimp van
de bevolking vormen mogelijk een kaalslag voor gedeelten van het Friese platteland.
Volledigheidshalve kan worden gesteld dat de Friese gemeenten in het algemeen goed
hebben geanticipeerd op deze ontwikkelingen.
Preventief toezicht en artikel 12
De gemeente Boarnsterhim staat in 2011 wederom onder preventief toezicht. De gemeente
heeft voor 1 december 2010 voor de tweede maal een aanvraag gedaan voor een
aanvullende uitkering uit het gemeentefonds (artikel 12).
Gemeentelijke herindeling
De vijf gemeenten Bolsward, Sneek, Nijfurd, Wymbritseradiel en Wûnseradiel vormen met
ingang van 1 januari 2011 de nieuwe gemeente Súdwest Fryslân. Omdat de raad van de
nieuwe gemeente pas op 1 januari 2011 in functie is getreden kon de begroting niet meer
voor de wettelijke termijn (16 november) worden ingediend. Omdat het toezichtregime op 1
januari 2011 (wettelijk) wordt vastgesteld staat de nieuwe gemeente voor het jaar 2011 ( van
rechtswege) onder preventief toezicht.
Op 6 oktober 2010 hebben de gemeenten Gaasterlân-Sleat, Lemsterland en Skarsterlân een
positief besluit genomen tot een ontwerp herindelingsadvies. Deze gemeenten staan met
ingang van deze datum van rechtswege onder een bijzondere vorm van preventief toezicht
(wet Arhi).
Meerjarenperspectief
Zoals aangegeven staat de financiële positie van gemeenten onder zware druk. In het
Regeerakkoord is aangegeven, dat deze druk zich in de komende jaren onverminderd zal
doorzetten. De korting op de algemene uitkering, stopzetting van specifieke uitkeringen, de
grootschalige overheveling van taken, vermindering van inkomsten (grondbedrijf) en
verhogingen van uitgaven (bijstand) zullen veel veerkracht van de gemeentelijke financiën
vragen. De meerjarenramingen van de Friese gemeenten zijn grotendeels niet sluitend of
sluitend gemaakt met een (ombuigingstaakstelling).

Provincie Drenthe
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
Ook de begroting 2011 en de meerjarenramingen 2012-2014 van de Drentse gemeenten
laten zien dat er in het algemeen sprake is van een achteruitgang van de financiële positie.
Alle Drentse gemeenten zijn er nog in geslaagd om door het treffen van
bezuinigingsmaatregelen een sluitende begroting 2011 te presenteren. Uit de
meerjarenramingen blijkt dat bij een groot aantal gemeenten sprake is van (oplopende)
tekorten, ondanks de doorwerking van opgenomen bezuinigingen. Hier zal een aanvullende
bezuinigingsslag nodig zijn om voor de komende jaren ook materieel sluitende begrotingen
vast te kunnen stellen.

3

Gemeenten onder preventief toezicht
Voor 2011 geldt voor alle gemeenten het repressieve toezichtregime; alle begrotingen zijn
tijdig ingezonden en de begrotingen 2011 zijn (materieel) sluitend.
Artikel 12
Geen enkele Drentse gemeente heeft een aanvraag ex artikel 12 van de Financiële
Verhoudingswet ingediend.
Ontwikkeling belastingdruk
Uit onze eerste voorlopige cijfers blijkt dat de totale opbrengsten van de onroerendezaakbelastingen, de reinigingsheffingen en de rioolheffing in Drenthe gemiddeld stijgen met
4,6%. De opbrengst van de rioolheffing stijgt evenals vorig jaar het meest (9,3%), gevolgd
door de opbrengst van de onroerende-zaakbelastingen (5,4%). De opbrengst van de
reinigingsheffingen daalt heel licht (0,3%).
Gemeentelijke herindeling
Er zijn geen Drentse gemeenten betrokken bij een gemeentelijke herindeling.
Begrotingsscans/herindelingsscans
Geen enkele Drentse gemeente heeft om een begrotingsscan verzocht.

Provincie Overijssel
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
Zoals bij de beoordeling van de begrotingen 2010 werd gesignaleerd staat de financiële
positie van de gemeenten in Overijssel onder forse druk. De noodzaak tot ombuigen - mede
met het oog op de aan de Rijksbegroting gerelateerde effecten - is evident. De
begrotingspositie is overall gezien dus verslechterd en stelt de in 2010 nieuw gekozen
gemeenteraden voor ingrijpende keuzes.
Hoewel bij veel gemeenten deze situatie wordt onderkend en maatregelen worden genomen,
bleken 10 van de 25 begrotingen in meer of mindere mate niet te voldoen aan de eisen zoals
opgenomen in het landelijk beleidskader “Zichtbaar Toezicht”.
Met name financiële problematiek met betrekking tot de financiering van de Wet
Maatschappelijke Ondersteuning, de Wet Werk en Bijstand, de financiële participatie in
Werkvoorzieningsschappen,
het Leerlingenvervoer, het bijstellen van autonome ontwikkelingen en financiële effecten
voorkomend uit de grondexploitaties springen hierbij in het oog. Het laatste onderwerp heeft
vooral van doen met het moeten herzien van grondexploitaties met name als gevolg van
temporisering van gronduitgiftes.
Gedeputeerde Staten hebben de 10 gemeenten die niet aan de eisen voldeden in de
gelegenheid gesteld om alsnog hieraan te voldoen door uiterlijk voor 1 april dit jaar hiertoe
maatregelen te treffen en besluiten te laten nemen door de gemeenteraad. Hoewel van de
genomen maatregelen nog veel moet worden gerealiseerd, hebben de gemeenten inmiddels
aan genoemde eis voldaan. Vanuit deze situaties geldt voor alle gemeenten het regulier
repressief toezicht met betrekking tot de programmabegrotingen 2011.

4

De robuustheid van financiën van de gemeenten verschilt uiteraard. Dat heeft direct te maken
met ondermeer de eigen vermogenspositie, als ook met de mate waarin de gemeente risico’s
loopt uit grondexploitatie.
Voor wat betreft de reservepositie van de Overijsselse gemeenten blijkt overall een
verslechtering ten opzichte van 2009. Het gemiddelde bedrag per inwoner daalde in 2010 met
ruim 150 euro.
Hierbij zijn in aanmerking genomen de Algemene reserve, de Bestemmingsreserves als ook
de Voorzieningen.
Gemeenten onder preventief toezicht
Van de 25 gemeenten zijn geen gemeenten onder preventief toezicht gesteld. De 2
gemeenten, waarvan de begroting 2010 onder preventief toezicht stond, hebben in 2010
alsnog goedkeuring verkregen op hun begroting.
Artikel 12
Er zijn in Overijssel geen gemeenten die een beroep doen op art. 12 Fvw.
Ontwikkeling belastingdruk
De provincie brengt jaarlijks een belastingspecial uit. Deze gegevens zijn echter nog niet
beschikbaar bij het opstellen van dit verslag.
Gemeentelijke herindeling
Na de grote herindelingen uit de beginjaren van deze eeuw in Overijssel is herindeling in
2010 niet aan de orde geweest.
Begrotingsscans
In 2010 is de begrotingsscan uitgevoerd bij de gemeente Borne. Het nut van deze faciliteit is
wederom aangetoond. De gemeente heeft meer inzicht verkregen om de noodzakelijke
maatregelen te treffen.

Provincie Gelderland
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
Evenals in 2010 is de algemene financiële situatie van de Gelderse gemeenten in 2011 matig
tot redelijk. Zo’n 75% van de Gelderse gemeenten heeft weliswaar een sluitende begroting
2011 vastgesteld, maar in meerjarenperspectief komen velen nog (ver) onder 0. Vorig jaar
konden wij al constateren dat de gemeentelijke inzet op het realiseren van Duurzaam
Financieel Evenwicht (DFE) naar de achtergrond werd verdrongen. Veel gemeenten stuurden
weer (tijdelijk) op een sluitende eerste jaarschijf. Ook in 2011 is dit weer het geval. Wij gaan
er wel vanuit dat de lijn uit het verleden, i.c. een structureel sluitende begrotingen en
meerjarenperspectief, bij meer duidelijkheid over toekomstige ontwikkelingen als
doorwerkende rijksbezuinigingen, decentralisaties en het Bestuursakkoord, weer zal worden
opgepakt. Wanneer de gemeentelijke inkomsten voor de komende jaren met een redelijke
zekerheid kunnen worden geraamd, kan de omvang van een noodzakelijk ombuigingstraject
beter worden vastgesteld.
De gemeenten zijn (bijna) zonder uitzondering bezig met een bezuinigingstraject. Hetzij met
de implementatie ervan, hetzij met het ambtelijke en/of bestuurlijke traject dat moet leiden tot
besluitvorming. Het wachten op meer definitieve cijfers voor de komende jaren, maakt dat
gemeenten de besluitvorming over bezuinigingen (voor een deel) voor zich uitschuiven.

5

In onze contacten met Gelderse gemeenten in het afgelopen jaar hebben wij steeds
aangedrongen op het op korte termijn reëel invullen van de bestaande ombuigingstaakstelling
voor de jaren 2011 t/m 2013 en het verder oriënteren op het proces dat moet leiden tot het
opvangen van de komende Rijksbezuinigingen vanaf 2012. Over het algemeen zijn eerdere
bezuinigingsrondes wel in de gemeentelijke begrotingen en in de organisatie
geïmplementeerd.
De gemiddelde reservepositie is in 2011 ten opzichte van 2010 verbeterd. Dit beeld wordt
vooral veroorzaakt door de verkoop van de NUON-aandelen. De helft van de Gelderse
gemeenten had NUON-aandelen in bezit en deze verkocht. De revenuen zijn veelal
gereserveerd. Het totale Gelderse beeld van de reserves wordt hierdoor flink beïnvloed.
Voor een deel van de gemeenten zijn de risico’s binnen de gemeentelijke grondexploitatie in
beeld gebracht. Over het algemeen zijn de risico’s toegenomen. Wij verwachten in 2011, op
basis van de gegevens van de jaarrekeningen 2010, een completer beeld van de diverse
risico’s te hebben. De eerste berichten maken duidelijk dat rekening moet worden gehouden
met het nemen van verliezen en/of het gedeeltelijk afboeken van boekwaarden van
gemeentelijke gronden. Het weerstandsvermogen van de gemeente zou hierdoor onder druk
kunnen komen te staan.
Gemeenten onder preventief toezicht
In 2011 staan twee Gelderse gemeenten onder het preventieve toezicht om financiële
redenen. De gemeente Oost-Gelre heeft een begroting vastgesteld, die zowel in 2011 als in
meerjarenperspectief niet sluit. In zowel ambtelijke als bestuurlijke samenwerking wordt
gewerkt aan een structurele oplossing. De gemeente Millingen aan de Rijn is voor het tweede
achtereenvolgende jaar preventief en heeft ook een begroting die zowel voor 2011 als in
meerjarenperspectief niet sluitend is. De verslechterende financiële situatie is voor de
gemeenteraad aanleiding geweest een aanvraag ex. artikel 12 van de Fvw in te dienen bij de
beheerders van het Gemeentefonds.
Artikel 12
In november 2011 heeft de gemeenteraad van Millingen aan de Rijn een aanvraag ex. artikel
12 van de Financiële verhoudingswet ingediend bij de beheerders van het Gemeentefonds.
De bij deze aanvraag behorende procedure is inmiddels opgestart. Een beschikking van de
beheerders wordt niet eerder verwacht dan in het voorjaar van 2012. Het provinciaal verslag
is in februari 2011 opgesteld.
Ontwikkeling belastingdruk
De belastingdruk in Gelderland is in 2011 t.o.v. 2010 toegenomen met 3,2%. Per inwoner
bedraagt de belastingdruk (onroerend-zaakbelastingen, reinigingsheffingen en rioolheffingen)
nu € 356 per inwoner (2010: € 345).
Gemeentelijke herindeling
De gemeente Scherpenzeel is sinds 2008 opgenomen in een herindelingsprocedure, samen
met de Utrechtse gemeenten Woudenberg en Renswoude. Om die reden staat Scherpenzeel
onder het speciaal toezicht op grond van de Wet Arhi.
Begrotingsscans/herindelingsscans
Naar aanleiding van de begroting 2010 is in dat jaar een begrotingsscan uitgevoerd in de
gemeente Millingen aan de Rijn.

6

De scan is voor de zomer van 2010 afgerond en direct na de zomervakantie gepresenteerd
aan de gemeenteraad. De rapportage van de scan kan worden meegenomen in het artikel
12-proces.
Voor 2011 zijn door Gelderse gemeenten geen begrotingsscans aangevraagd.

Provincie Flevoland
Ontwikkeling van de financiële positie van de Flevolandse gemeenten
De positie van de Flevolandse gemeenten staat eveneens onder druk als gevolg van de
economische crisis en de rijksbezuinigingen.
Op het moment dat de gemeenten de begroting 2011-2014 opstelden, was nog niet exact
duidelijk hoe de ontwikkeling van het Gemeentefonds vanaf 2012 zou zijn
Voor de Flevolandse gemeente geldt dat de begroting 2011 sluitend is, maar dat vanaf 2012
rekening wordt gehouden met forse ombuigingen, waarover in 2011 besluiten worden
genomen.
Belangrijke aandachtsgebieden vanuit de optiek van een gezonde financiële positie blijven in
Flevoland de risico’s van de grondexploitatie. Verder is van belang het kwantificeren van
risico’s en het op peil houden van de algemene reserves om de risico’s af te dekken.
Voor de gemeente Almere zal de ontwikkeling van de schaalsprong bijzondere aandacht
vergen.
Door de gedeputeerde (belast met het financieel toezicht) is waar nodig bestuurlijk overleg
gevoerd met de gemeenten over de aandachtspunten die van belang zijn voor een gezonde
financiële situatie en de vorm van toezicht in 2011.
Gemeenten onder preventief toezicht
Het preventief toezicht op de gemeente Urk is in 2011 opgeheven, omdat de
verzakkingproblematiek minder groot is dan oorspronkelijk verwacht. Deze problematiek kan
naar verwachting met een forse verhoging van de rioolheffing in de komende jaren zelfstandig
worden opgelost. De gemeenteraad heeft hiermee ingestemd door vaststelling van het
Gemeentelijk Rioleringsplan 2010-2015.
Artikel 12
Geen enkele gemeente in Flevoland heeft een aanvraag ex artikel 12 van de Financiële
Verhoudingswet ingediend. Wel ontvangt de gemeente Lelystad (in ieder geval tot het
bereiken van de 80.000 inwonergrens) de zogenaamde ICL-bijdrage. Deze bijdrage komt
voort uit de destijds gemaakte afspraak bij de beëindiging van de artikel-12 status. De grens
van 80.000 inwoners wordt naar verwachting eind 2018 bereikt.
Ontwikkeling belastingdruk
In Flevoland is sprake van een trendmatige ontwikkeling van het gemeentelijke
belastingniveau. In sommige gevallen is de belasting op grond van in het verleden genomen
besluiten extra verhoogd.
De gemeente Urk verhoogt de komende jaren de rioolrechten extra. Die verhoging is
noodzakelijk voor de financiële problematiek van de grondverzakkingen. De gemeente
Almere verhoogt de OZB extra met 1% in verband met de ingroei van het onderhoud
openbare ruimten.
De gemeente Noordoostpolder heeft de OZB verhoogd met 3,5%.

7

Gemeentelijke herindeling
Niet van toepassing.
Begrotingsscans/herindelingsscans
In 2010 zijn in de provincie Flevoland geen begrotingsscans uitgevoerd in samenwerking met
BZK.

Provincie Utrecht.
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
De jaarlijkse toezichtbeslissing wordt vastgesteld met toepassing van het Beleidskader
Financieel Toezicht 2004 van de provincie Utrecht. Aanvullend worden de gemeentelijke
(meerjaren)begrotingen beoordeeld aan de hand van het Gemeenschappelijk Financieel
Toezichtkader “Zichtbaar Toezicht” uit februari 2008.
Totdat de Gemeentewet is aangepast aan het begrip “duurzaam financieel evenwicht” wordt
het voor vaststelling van de toezichtbeslissing nog rekening gehouden met de omvang van de
algemene reserves. In voorkomende gevallen wordt inzet van de algemene reserve tot
e
maximaal 1/30 gedeelte als structureel dekkingsmiddel aangemerkt.
Meerjarenbegroting 2010-2013.
De effecten van de economische recessie ingezet eind 2008 hebben geleid tot een
aanmerkelijke verslechtering van het begrotingsbeeld 2010 en volgende jaren.
De Utrechtse gemeenten zijn, dankzij vooral het treffen van aanvullende
bezuinigingsmaatregelen en inzet van reserves, vrijwel alle erin geslaagd de begroting 2010
sluitend te houden.
In 2010 had 1 van de 29 gemeenten een begrotingstekort.
Het meerjarenperspectief t/m 2013 gaf bij een toenemend aantal gemeenten een
verslechtering van de financiële positie te zien. Slechts bij 9 van de 29 gemeenten was nog
sprake van een structureel en materieel sluitende begroting.
Meerjarenbegroting 2011-2014.
Het aantal gemeenten per 1 januari 2011 bedraagt nog 26. De gemeenten Abcoude en de
Ronde Venen zijn heringedeeld naar de gemeente de Ronde Venen en de gemeenten
Breukelen, Loenen en Maarssen naar de gemeente Stichtse Vecht.
Vanaf 2011 is sprake van een toenemend aantal gemeenten dat er niet in is geslaagd een
jaarlijks sluitende begroting vast te stellen.
Bij 3 van de 26 gemeenten is sprake van een materieel niet sluitende begroting 2011.
Van het meerjarenperspectief 2012-2014 kan het volgende overzicht worden gegeven.

8

Scores meerjarenramingen aantallen Utrechtse gemeenten 2011 – 2013 en 2012-2014.
Begrotingssaldo

Meerjarenramingen 2011 – 2013 en 2012-2014
Met toepassing van
Beleidskader
Met toepassing van
Financieel Toezicht
GTK
2004
“Zichtbaar Toezicht
2011-2013

2012-2014

2011-2013

2012-2014

Alle jaren sluitend

9

7

7

3

Een of twee jaar niet sluitend

8

7

4

5

Alle jaren niet sluitend

12

12

18

18

29

26

29

26

Met het vooruitzicht dat de gemeenten de komende jaren een substantieel aandeel zullen
moeten leveren in het realiseren van ombuigingen op de rijksbegroting wordt verwacht dat het
beeld van de financiële positie van de Utrechtse gemeenten verder zal verslechteren.
De wettelijke eis dat sprake moet zijn van materieel begrotingsevenwicht zal de
gemeentebesturen noodzaken tot rigoureuze bezuinigingsmaatregelen te besluiten.
Gemeenten onder preventief toezicht
De gemeente Vianen is op financiële gronden onder preventief toezicht gesteld.
De heringedeelde gemeenten De Ronde Venen en Stichtse Vecht zijn onder preventief
toezicht gesteld als gevolg van termijnoverschrijding ten aanzien van het indienen van de
e
programmabegroting 2011. Beoordeling van de in het 1 kwartaal 2011 vastgestelde
begroting 2011 van deze 2 gemeenten leidt tot de conclusie dat geen sprake is van
begrotingsevenwicht. Het preventief toezicht op de twee gemeenten zal in 2011 op financiële
gronden worden voortgezet.
Omdat zij betrokken zijn bij gemeentelijke herindeling is Arhi-toezicht van toepassing op de
gemeenten Renswoude en Woudenberg.
Artikel 12
Geen enkele Utrechtse gemeente heeft een aanvraag ex artikel 12 van de Financiële
Verhoudingswet ingediend.
Ontwikkeling belastingdruk
Concrete informatie over de ontwikkeling van de belastingdruk in 2011 bij de Utrechtse
gemeenten is nog niet beschikbaar.
De tarieven van de afvalstoffenheffing zijn bij vrijwel alle gemeenten aanmerkelijk gedaald.
Het effect van voordeel op het aanbesteden van vuilverwerkingcontracten is doorgegeven
aan de belastingbetalers. Daarentegen stijgen de tarieven van het rioolrecht meer dan
trendmatig.
Teneinde een sluitende begroting 2011 te verkrijgen heeft een aantal gemeenten voorts
besloten de opbrengsten van de onroerende zaakbelastingen meer dan trendmatig te
verhogen.

9

Gemeentelijke herindeling
In april 2009 hebben Provinciale Staten van Gelderland en Utrecht een adviesbesluit
genomen over het vormen van een Valleigemeente bestaande uit de huidige gemeenten
Renswoude, Scherpenzeel en Woudenberg.
Begrotingsscans/herindelingsscans
In 2010 is een herindelingscan ten behoeve van de gemeenten Abcoude en De Ronde Venen
uitgevoerd.

Provincie Noord-Holland
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
Ten opzichte van het beeld in 2009 is er feitelijk niet veel veranderd. Bijna alle gemeenten in
Noord-Holland hadden voor 2010 hun financiële positie op nog orde. Wel was merkbaar dat
een groter aantal gemeenten verdergaande inspanningen moest leveren om de begroting
sluitend te presenteren.
De economische situatie uit zich vooral op de terreinen van de grondexploitaties en
werkvoorziening. Daarentegen hebben vrijwel alle Noord-Hollandse gemeenten inmiddels
richtinggevende of al meer geconcretiseerde plannen om het mogelijk op komst zijnde zware
financiële weer op te vangen. Er wordt dan ook reikhalzend uitgekeken naar de mei/juni
circulaire 2011.
Gemeenten onder preventief toezicht
Hoewel aanmerkelijk verbeterd, was de financiële positie van de gemeente Wijdemeren in
2010 nog steeds zodanig dat ook in dat jaar het preventieve toezicht is voortgezet.
Wijdemeren was daarmee in Noord-Holland de enige gemeente die op basis daarvan extra
aandacht van de toezichthouder kreeg.
Naast deze gemeenten was voor een aantal gemeenten het preventieve financiële toezicht
van kracht op grond van de Wet algemene regels herindeling. Voor de gemeenten Bussum,
Muiden, Naarden, Weesp, Medemblik, Andijk, Wervershoof, Wieringen, Wieringermeer,
Niedorp, Anna Paulowna, Schagen, Harenkarspel en Zijpe is toepassing gegeven aan artikel
21 van de Wet Algemene regels herindeling, waardoor bepaalde aangewezen besluiten,
waaronder de begroting en de daarop betrekking hebbende wijzigingen, vooraf de
goedkeuring van Gedeputeerde Staten behoeven. Tot aan het moment van de feitelijke
samenvoeging zal deze vorm van preventief financieel toezicht blijven gelden.

Provincie Zuid-Holland
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
Op basis van ons onderzoek naar de gemeentelijke begrotingen 2011 en de
meerjarenramingen 2012-2014 hebben wij de financiële positie van de Zuid-Hollandse
gemeenten beoordeeld. In het algemeen is sprake van een (forse) achteruitgang van de
financiële positie van de gemeenten. Dit wordt vooral veroorzaakt door de economische
crisis. De baten staan onder druk en er is sprake van oplopende lasten (o.a. WWB, WMO,
Sociale werkvoorziening). Daarnaast stagneren de grondverkopen waardoor de inkomsten uit
grondexploitatie onder druk komen te staan of zelfs sprake is van verliezen die moeten
worden genomen.

10

Wij hebben de gemeenten verzocht om bij het opstellen van hun begroting en
meerjarenraming rekening te houden met verwachte kortingen op de algemene uitkering uit
het gemeentefonds en andere uitkeringen van het Rijk. Hoewel zij bij het opstellen van hun
meerjarenraming 2012-2014 nog geen informatie hadden over de ontwikkeling van de
algemene uitkering, hebben de meeste gemeenten op basis van aannames geanticipeerd op
verwachte rijksbezuinigingen.
Evenals bij de begroting 2010-2013 hebben veel gemeenten bij de begroting 2011-2014 de
beleidslijn om duurzaam financieel evenwicht te realiseren losgelaten. Zij hebben zich
voornamelijk gericht op het begrotingsjaar zelf. De meeste gemeenten zijn erin geslaagd om
door het treffen van bezuinigingsmaatregelen een sluitende begroting 2011 te presenteren.
Uit de meerjarenramingen van gemeenten blijkt dat een bij een groot aantal gemeente sprake
is van (oplopende) tekorten. Veel gemeenten hebben hier al op geanticipeerd en hebben een
traject in gang gezet voor (verdere) ombuigingen voor 2012 en volgende jaren.
Gemeenten onder preventief toezicht
Op grond van de wettelijke criteria hebben wij vóór 1 januari 2011 alle 72 gemeenten
mededeling gedaan over het toezichtregime ten aanzien van de begroting 2011. Achttien
gemeenten zijn onder preventief toezicht geplaatst. Bij twee gemeenten is dit het gevolg van
de financiële situatie, bij vier gemeenten vanwege overschrijding van de termijn voor
inzending van de begroting en bij twaalf gemeenten vanwege de betrokkenheid bij een
gemeentelijke herindeling.
Met de gemeenten die vanwege de financiële positie onder preventief toezicht zijn geplaatst
hebben wij intensief overleg gevoerd. Daarnaast is ook met een aantal andere gemeenten
(bestuurlijk) overleg gevoerd in verband met de financiële positie van die gemeenten.
Artikel 12
Geen enkele gemeente in Zuid-Holland valt onder artikel 12 en er zijn bij de begroting 2011
ook geen aanvragen ex artikel 12 van de Financiële-verhoudingswet ingediend.
Ontwikkeling belastingdruk
Wat betreft de afvalstoffenheffing is het gemiddelde tarief voor meerpersoonshuishoudens
(meer dan 2 personen) licht gedaald van € 276,95 in 2010 naar € 275,63 in 2011, een daling
van 0,5%.
Voor de rioolheffing is het gemiddelde basistarief voor meerpersoons huishoudens gestegen
van € 198,32 in 2010 naar € 204,76 in 2011, een stijging van 3,2%.
De OZB blijft met een stijging van 1,3 % ruimschoots onder de macronorm.
Begrotingsscans/herindelingsscans
In 2010 hebben wij in samenwerking met het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK) voor de gemeenten op Goeree-Overflakkee (Dirksland,
Goedereede, Middelharnis en Oostflakkee) en voor de Krimpenerwaardgemeenten
(Bergambacht, Krimpen aan den IJssel, Nederlek, Ouderkerk, Schoonhoven en Vlist) een
“Financieel onderzoek herindelingsvarianten” uitgevoerd. Dit in verband met een
voorgenomen fusie van deze gemeenten. In de uitgebrachte rapporten is voor een aantal
herindelingsvarianten onder meer ingegaan op de financiële effecten bij een gemeentelijke
herindeling, de ontwikkeling van de financiële positie van betrokken gemeenten, de eigen
inkomsten en de personeelsomvang en -kosten van de nieuwe gemeente.

11

Gemeentelijke herindeling
De gemeenten Bodegraven en Reeuwijk zijn per 1 januari 2011 gefuseerd. De ambtelijke
organisaties van de gemeenten Graafstroom, Liesveld en Nieuw-Lekkerland zijn per 1 juli
2009 gefuseerd. Voorts hebben deze drie gemeenten besloten tot gemeentelijke herindeling
per 1 januari 2013.
Op 6 april 2010 hebben wij het ‘Herindelingsontwerp Krimpenerwaard’ vastgesteld en op 2
maart 2010 hebben wij het ‘Herindelingsontwerp Goeree-Overflakkee’ vastgesteld.
De Wet algemene regels herindeling (Wet arhi) bevat een bijzonder toezichtinstrumentarium
om te voorkomen dat nieuw te vormen gemeenten financieel nadeel ondervonden van
besluiten van op te heffen gemeenten. In verband hiermee hebben wij, op grond van deze
wet, gebruik gemaakt van onze bevoegdheid om besluiten aan te wijzen die onze
goedkeuring behoeven. In dit kader vallen de betrokken gemeenten op grond van artikel 21
van de Wet arhi onder preventief toezicht.

Provincie Zeeland
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
De meeste Zeeuwse gemeenten hebben vorig jaar in meer of mindere mate geanticipeerd op
de financiële doorwerking van het regeerakkoord. Bij de vaststelling van de begrotingen voor
15 november 2010 was ( en is) er nog grote onzekerheid over de financiële effecten van het
regeerakkoord op gemeentelijke financiën na 2011. Dit heeft er toe geleid dat de meeste
gemeenten in de meerjarenbegroting een eigen inschatting hebben gemaakt van de
toekomstige kortingen, meestal afgeleid van een rijksbezuiniging van € 17 miljard. In de 2011
zullen de stelposten nader ingevuld worden. Bij de beoordeling of sprake is van een materieel
sluitende begroting 2011 is, voor wat betreft de algemene uitkering uit het gemeentefonds,
uitgegaan van tenminste de junicirculaire 2010. Hierdoor zijn eventuele tekorten of niet
ingevulde taakstellingen in de meerjarenbegroting, voor zover veroorzaakt door te anticiperen
op rijksbezuinigingen nog NIET door ons betrokken bij het formele oordeel over het al dan
niet sluitend zijn van de meerjarenbegroting.
Omdat een eerste doorsteek van de vastgestelde gemeentebegrotingen hierdoor geen
structurele tekortsituaties te zien geeft, is er geen formele grondslag voor het instellen van
preventief toezicht. Hierbij moet worden aangetekend dat dit niet betekent dat de financiële
positie van de gemeenten geen zorgen baart.
Naast de doorwerking van de rijksbezuinigingen staan ook bij het merendeel van de Zeeuwse
gemeenten de grondbedrijven onder druk. We zien in toenemende mate gemeenten die
gronden moeten afwaarderen en plannen waarbij de realisatie tot stilstand komt of ernstig
wordt vertraagd. Momenteel kunnen tegenvallers nog uit de reserves bouwgrondexploitatie
worden opgevangen, maar deze reserves zijn eindig.
Daarnaast zijn er gemeenten waarbij tegenvallende grondexploitaties gepaard gaan met
bevolkingskrimp. Hoewel we in dit stadium nog geen reële inschatting kunnen maken van de
kosten van bevolkingskrimp volgen we de ontwikkeling van de financiële positie van deze
gemeenten met extra belangstelling.
Specifiek voor Zeeland is dat de dividenduitkering van Delta N.V. de komende 2 jaren
verlaagd is met 20% en dat afgewacht moet worden hoe de resultaten van Delta NV zich over
een langere periode ontwikkelen.

12

Gemeenten onder preventief toezicht
Er staan geen gemeenten onder preventief toezicht.
Artikel 12
Geen enkele gemeente in Zeeland heeft een aanvraag ex artikel 12 van de Financiële
Verhoudingswet ingediend.
Ontwikkeling belastingdruk
De gemeentelijke belastingdruk van OZB, rioolrechten en afvalstoffenheffing is gemiddeld in
Zeeland met 3,4 % gestegen (OZB +4,1%, rioolrecht + 6,0% en afvalstoffenheffing + 1,5%)
Gemeentelijke herindeling
Niet van toepassing.
Begrotingsscans/herindelingsscans
Er zijn geen scans gepland.

Provincie Noord-Brabant
Ontwikkeling van de financiële positie van de gemeenten
Vanwege de nog steeds heersende onduidelijkheid over de ontwikkeling van het
gemeentefonds vanaf 2012 hebben het ministerie van BZK, de VNG en de toezichthouders
de voor 2010 geldende afspraken ook voor 2011 van toepassing verklaard. Kern van deze
afspraak was dat wanneer de begroting 2011 reëel sluitend was, de meerjarenramingen een
tekort mochten vertonen. Eventueel mochten de meerjarenramingen dan sluitend gemaakt
worden met taakstellende / richtinggevende bezuinigingen. Bij de begroting 2011 is, net als
vorig jaar, dus niet getoetst op duurzaam financieel evenwicht.
Voor het eerst zijn de begrotingen van de Brabantse gemeenten onderzocht volgens de
methode van risicogericht en proportioneel financieel toezicht. Bij deze methode wordt op
basis van een risicoprofiel en een beperkt onderzoek van de begroting (scan) bepaald welke
gemeenten meer diepgaand onderzocht worden (risicovolle gemeenten) en voor welke
gemeenten verder onderzoek achterwege blijft (risico-arme gemeenten).
Per 1 januari 2011 zijn er in Noord-Brabant 67 gemeenten. De begroting van de nieuwe
gemeente Oss is nog niet beoordeeld. Dit verslag heeft daarom betrekking op 66 gemeenten.
Er zijn 5 gemeenten die, naar ons oordeel, een niet sluitende begroting 2011 hebben
vastgesteld. Het was daarbij ook onvoldoende aannemelijk dat het evenwicht in uiterlijk het
laatste jaar van de meerjarenraming tot stand zal worden gebracht. Voor deze 5 gemeenten
is het traject van preventief toezicht opgestart. Alle 5 gemeenten hebben alsnog tijdig
aanvullende besluiten genomen waardoor de begroting of meerjarenraming door ons alsnog
als sluitend aangemerkt kon worden. Het preventief toezicht kon daarom achterwege blijven.
57 van de 66 gemeenten hebben een sluitende begroting 2011. 16 gemeenten hebben
uiterlijk het laatste jaar van de meerjarenraming in evenwicht. Van deze 16 gemeenten zijn er
slechts 4 gemeenten (2010: 7 gemeenten) die zowel de begroting 2011 sluitend hebben als
de meerjarenraming in evenwicht hebben.

13

De financiële positie van de 66 gemeenten is in het algemeen niet verder verslechterd, maar
ook niet echt verbeterd ten opzichte van 2010. Ook in 2011 lag de nadruk van de gemeenten
op het vaststellen van een sluitende begroting 2011. Bij 50 van de 66 gemeenten (ca. 75%)
zijn de meerjarenramingen niet in evenwicht. In veel gevallen is er sprake van (fors)
oplopende tekorten binnen de meerjarenramingen. Dit geeft een indicatie, dat het voor de
gemeenten in de komende jaren nog steeds moeilijk blijft om een sluitende begroting vast te
stellen. Bij ons onderzoek naar de begrotingen 2011 blijkt dat (vrijwel) alle gemeenten zich
bewust zijn van de noodzaak tot bezuinigen, maar dat de (verdere) concrete voorstellen tot
bezuinigen in 2011 ter besluitvorming aan de raad worden voorgelegd. Wij verwachten dan
ook pas naar aanleiding van de ingediende begrotingen 2012 (en de meerjarenramingen
2013-2015) een meer gefundeerde uitspraak te kunnen doen over de vraag in hoeverre de
Brabantse gemeenten in staat zijn om hun begrotingen structureel in evenwicht te
krijgen/houden.
Gemeenten onder preventief toezicht
Er zijn 2 gemeenten (Moerdijk en Oss) voor 2011 onder preventief toezicht gesteld wegens
het niet tijdig inzenden van de begroting. Voor de (nieuwe) gemeente Oss was dit als gevolg
van herindeling van de (oude) gemeente Oss en de gemeente Lith.
Artikel 12
Er zijn geen artikel 12 aanvragen geweest.
Ontwikkeling belastingdruk
De ontwikkeling van de lastendruk is in Noord-Brabant geen onderwerp bij het beperkte
onderzoek van de begroting. Daarom is er op dit moment geen volledig totaalbeeld meer van
de ontwikkeling van de belastingdruk en kunnen wij geen cijfers weergeven. Op basis van de
wel uitgebreide onderzochte begrotingen lijken vooralsnog weinig gemeenten gekozen te
hebben voor een forse verhoging van de gemeentelijke lasten. In de meeste gevallen
beperken de lastenstijgingen zich tot de inflatiecorrectie, of tot al eerder vastgestelde
percentages.
Wij wensen overigens wel inzicht te krijgen in de ontwikkeling van de belastingdruk in NoordBrabant, maar wachten daarvoor op de ‘Atlas van de lokale lasten’ die het COELO jaarlijks
publiceert.
Gemeentelijke herindeling
Met ingang van 1 januari 2011 is de nieuwe gemeente Oss een feit. Hiermee is de herindeling
van de oude gemeente Oss en de gemeente Lith gerealiseerd.
Begrotingsscans/ herindelingsscans
Er zijn in 2010 geen begrotingsscans en/of herindelingsscans uitgevoerd. Voor 2011 zijn
geen aanvragen gedaan voor een begrotingsscan en/of herindelingsscan

Provincie Limburg
Ontwikkeling van de financiële positie van de Limburgse gemeenten
De financiële positie van de Limburgse gemeenten, zoals die uit de begroting 2011 en de
meerjarenraming 2012-2014 blijkt, moet als zwak worden gekarakteriseerd. Ook vorig jaar
was dit de kwalificatie.

14

De zwakke financiële positie heeft alles te maken met de economische situatie. Hierdoor
staan de baten onder druk en lopen de lasten op.
De jaarschijf 2011 uit de vorige meerjarenraming, waar de te maken begroting 2011 op
gebaseerd wordt, liet in veel gevallen al een tekort zien. Dat had te maken met het feit dat
gemeenten vorig jaar aan de vooravond van de raadsverkiezingen wel maatregelen hebben
getroffen om 2010 sluitend te krijgen, maar de verder oplopende tekorten in 2011-2013 vaak
hebben laten bestaan. De nieuwe raad zou de besluiten daarover moeten nemen.
Uiterlijk bij de vaststelling van de begroting 2011 hebben de raden de besluiten genomen om
tekorten te dekken. Ook dit jaar zien we dat veel gemeenten hun focus daarbij hebben gericht
op het begrotingsjaar zelf. Voor de tekorten 2012-2014 die daarna nog vaak resteren, heeft
men in veel gevallen afgezien van verdere ombuigingsmaatregelen. Dit jaar had dat vooral te
maken met de onzekerheid over de hardheid van de meerjarenramingen. Bij het opstellen
van de meerjarenraming 2012-2014 hadden de gemeenten geen informatie over de
ontwikkeling van hun algemene uitkering en hebben zij eigen aannames daarvoor
gehanteerd. Op basis van berichten waren die aannames vaak somber. Vlak vóór de
vaststelling van de begrotingen 2011 werden het regeerakkoord en de Startnota van de
minister van Financiën bekend. Daaruit bleek dat de ontwikkeling van het gemeentefonds
meeviel, maar ook dat er fors bezuinigd gaat worden op tal van specifieke uitkeringen aan
gemeenten. Hoe een en ander voor individuele gemeenten zou gaan uitpakken, was nog erg
onduidelijk. Over kortingen in combinatie met decentralisatie van taken was zelfs bijna nog
niets bekend. In dat licht wilden veel gemeenten eerst meer duidelijkheid over de ontwikkeling
van de rijksuitkeringen aan de gemeente alvorens besluiten te nemen over ombuigingen voor
2012-2014. De tekorten 2012-2014 die daardoor bleven bestaan, zijn vooralsnog
geaccepteerd. In het kader van de begrotingsvoorbereiding 2012 zullen op basis van
geactualiseerde cijfers de dan noodzakelijke besluiten over ombuigingen worden genomen.
Gemeenten onder preventief toezicht
Ondanks de gemiddeld zwakke financiële positie van de Limburgse gemeenten hebben GS
geen enkele Limburgse gemeente voor hun begroting 2011 om financiële redenen onder
preventief toezicht geplaatst.
Wel hebben drie gemeenten hun begroting 2011 te laat ingezonden en zijn om die reden
onder preventief toezicht geplaatst. Daarnaast loopt bij drie gemeenten nog een
herindelingsprocedure, waardoor deze drie gemeenten met hun begroting 2011 onder het
preventieve toezicht op basis van de wet Algemene regels herindeling vallen. Eén gemeente
heeft de begroting 2011 te laat ingediend én zit in een herindelingsprocedure, zodat in totaal
vijf gemeenten onder preventief toezicht staan en 28 onder repressief toezicht.
Artikel 12
Geen enkele Limburgse gemeente valt onder artikel 12 en er is bij de begroting 2011 ook
geen aanvraag voor artikel 12-steun ingediend.
Ontwikkeling belastingdruk
Uit onderzoek van de belastingdruk van 32 van de 33 Limburgse gemeenten (één gemeente
is per 1 januari 2011 uit een herindeling ontstaan en heeft de ozb-tarieven 2011 nog niet
vastgesteld) blijkt dat:
−
−
−
−
−

De ozb-aanslag met 3,0% stijgt;
De rioolheffing met 3,35% toeneemt;
De afvalstoffenheffing met 2,13% daalt;
De gecombineerde aanslag voor een eigenaar/gebruiker met 1,07% stijgt tot € 647,72;
De gecombineerde aanslag voor een huurder met 0,95% daalt tot € 337,71.

15

Gemeentelijke herindeling
Eén herindeling is per 1 januari 2011 afgerond. Op dit moment loopt er nog één
herindelingsprocedure, waarbij drie gemeenten zijn betrokken. Het voorstel ligt al bij de
Tweede Kamer, maar is in 2010 na de val van het kabinet controversieel verklaard.
Begrotingsscans/herindelingsscans
In 2010 is er één herindelingsscan gemaakt door BZK en de provincie gezamenlijk.
In verband met de financiële verdiepingsonderzoeken die de provincie elke vier jaar bij de
gemeenten uitvoert, vinden er de laatste jaren geen begrotingsscans meer plaats.

16