EEN NIEUWE START
VOOR DE HSL ZUID

Notitie Carla Dik-Faber
Tweede Kamerfractie ChristenUnie
19 juni 2013

Een nieuwe start met de HSL-Zuid

Met het besluit van NS en NMBS om te stoppen met de Fyra treinen is het tijd voor een
nieuwe plan voor de HSL-Zuid. We moeten niet alleen leren van de fouten uit het verleden,
maar ook een duidelijke visie neerzetten voor de toekomst. NS, NMBS en de Nederlandse en
Belgische overheid zijn aan de reiziger verplicht om op korte termijn een goed treinproduct
te bieden. Zij zullen bij het zoeken naar oplossingen de reizigers voorop moeten stellen.
Welke oplossingen ook worden gekozen, pas rond 2020 zullen alle nieuwe treinen
beschikbaar zijn terwijl de concessie al afloopt in 2024. Het nieuwe plan voor de HSL moet
daarom verder kijken dan de huidige concessie die loopt tot 2024. De treinen die nu zullen
worden gekocht zullen immers nog tot circa 2050 rondrijden.
Hierbij moet centraal staan dat reizigersvervoer op het spoor een publiek belang is. Gebruik
van het spoor beperkt de files en versterkt de economie. Daarom is er ook door de overheid
miljarden geïnvesteerd in de infrastructuur. Door de nu ontstane situatie wordt er opnieuw
gekeken welke verbindingen vanuit reizigersperspectief en vanuit maatschappelijk
perspectief van belang zijn. Dit is een goede zaak. Zo is een door reizigersorganisaties
gewenste directe verbinding Den Haag-Brussel ook voor de lange termijn weer in beeld.
Toch lijkt bij de uitwerking van de alternatieve voorstellen voor de HSL-Zuid nog te veel het
belang van de vervoerder en de concessieverlener voorop te staan en niet het
maatschappelijke belang en het reizigersbelang. Vanuit maatschappelijk belang kan het
bijvoorbeeld wenselijk zijn onrendabele verbindingen te eisen die worden bekostigd vanuit
de opbrengsten van rendabele verbindingen. In de nieuwe afspraken met de vervoerders
zullen deze belangen geborgd moeten worden. Immers: als er markt is voor een extra trein
naar Parijs dan zal deze er wel komen, maar juist de verbindingen die op zich zelf niet
rendabel zijn en/of die afhankelijk zijn van de samenwerking tussen twee lidstaten en twee
vervoerders moeten worden verzekerd.
De ChristenUnie presenteert daarom in deze notitie 8 voorstellen voor een nieuwe start van
de HSL-Zuid.
1. Geen toeslagen
Voor binnenlandse reizen zit de grootste reistijdwinst van de HSL niet in de snellere treinen,
maar in het kortere traject. Van de totale reistijdwinst van zo’n 40 minuten tussen
Amsterdam en Breda is slechts 5 minuten toe te schrijven aan de snellere treinen. Sterker
nog: tussen Amersfoort en Zwolle is de gemiddelde snelheid van de gewone intercity hoger
dan de snelheid van de nu afgeschreven Fyra tussen Amsterdam en Rotterdam omdat de
HSL-treinen op het drukke spoor tussen Schiphol en Amsterdam moeten boemelen.
Daar komt bij dat het nog jaren duurt voordat de reiziger de beloofde kwaliteit krijgt van het
treinproduct. De frequenties zijn lager, de reistijd is langer en er wordt gereden met treinen
zonder Wifi. Een toeslag voor de HSL is daarom niet gerechtvaardigd. Een toeslag is ook
ingewikkeld voor reizigers en werkt daardoor drempelverhogend. Als meer binnenlandse
intercity’s over de HSL gaan rijden wordt het toeslagensysteem sowieso onhoudbaar.
De toeslagen op de HSL zijn bedoeld om de business case van NS te optimaliseren. Zonder
toeslag zijn er echter meer reizigers. Dat is een maatschappelijk belang gezien de aanpak
van fileknelpunten en de investering die is gedaan in de HSL-Zuid. Stel nu als doel: zoveel
mogelijk reizigers op de HSL-Zuid.

1

Schaf daarom alle toeslagen voor de binnenlandse HSL treinen en de HSL treinen naar
Antwerpen en Brussel af. Een uitzondering blijft mogelijk voor Thalys en Eurostar voor de
echte lange afstandsverbindingen waar meer reistijdwinst is.
2. Geen reserveringsplicht
Voor de HSL naar Brussel is NS van plan een reserveringsplicht in te voeren. In een Europa
zonder grenzen is het vreemd dat voor een verbinding die korter is dan een binnenlandse
reis van Amsterdam naar Groningen gereserveerd moet worden. Reserveren zou een extra
service moeten zijn voor reizigers, maar geen verplichting. Zo is op de NS Hispeed treinen
tussen Amsterdam en Breda reserveren een optie. Ook voor de treinen naar Brussel moet
reserveren een optie blijven en geen plicht worden.
Dat voor de echt lange afstanden zoals de Thalys naar Parijs en de Eurostar naar Londen
moet worden gereserveerd is wel begrijpelijk. Dit zijn verbindingen die meer concurreren
met het vliegtuig waarvoor ook reserveren nodig is.
3. Dubbeldekkers op de HSL
De problemen met de HSL-Zuid zijn zo groot omdat er nauwelijks alternatief materieel is dat
er over kan rijden. Buitenlandse hogesnelheidstreinen hebben andere beveiligingssystemen.
De bestaande NS intercity’s en sprinters kunnen er niet rijden omdat ze niet beschikken over
het nieuwe Europese beveiligingssysteem ERTMS dat is gebruikt op de HSL-Zuid en onder
een ander spanningssysteem rijden.
Het kabinet is echter al van plan overal in Nederland ERTMS in te voeren. De komende jaren
zullen daarom sowieso alle treinen moeten worden voorzien van ERTMS. Door versneld alle
moderne intercity dubbeldekkers te voorzien van ERTMS en het spanningssysteem van de
HSL, kunnen deze treinen ook gaan rijden op de HSL. Over circa 2,5 jaar kunnen genoeg
treinen zijn omgebouwd om een begin te maken met inzet van dubbeldekkers op de HSLZuid. Hiermee wordt de HSL ook geschikt als omleidingsroute bij stremmingen op het spoor
in de Randstad.
Bijkomend voordeel van het versneld ombouwen van de dubbeldekkers is dat er ook
reistijdwinst elders in Nederland mogelijk wordt. De huidige toegestane maximum snelheid
van deze treinen is 140 km/uur. Met ERTMS is 160 km/uur voor de dubbeldekkers geen
probleem. De spoorlijnen Amsterdam-Utrecht en Lelystad-Zwolle beschikken al over ERTMS
beschikken dus hier kan na de ombouw van de treinen gelijk de maximum snelheid worden
verhoogd van 140 km/uur naar 160 km/uur.
4. Den Haag volwaardig aansluiten op HSL, Roosendaal een snelle intercity
Het nieuwe plan van NS heeft twee opties voor de verbinding Den Haag-Brussel. Of
ongeveer 10x per dag een gewone intercity via Roosendaal of 8x per dag een HSLverbinding. Maar in deze laatste variant krijgt Amsterdam minder verbindingen.
Om meer reizigers te trekken kan het beste worden gekozen voor een echte HSL-verbinding
tussen Den Haag en Brussel. Maak met NS de afspraak dat bij voldoende reizigersgroei het
aantal treinen tussen Den Haag en Brussel en Amsterdam en Brussel wordt verhoogd naar
een volwaardige uursdienst en dat de Beneluxtrein in ieder geval blijft rijden totdat de HSL
tenminste 8x per dag rijdt.
Roosendaal en Zeeland kunnen een goed alternatief krijgen door de bestaande Belgische
intercity Charleroi – Antwerpen – Essen een paar kilometer door te laten rijden naar
Roosendaal. De staatssecretaris moet deze optie in samenwerking met haar Belgische
ambtgenoot en de vervoerders onderzoeken.

2

5. Noord-Brabant elk uur een HSL naar Antwerpen
De NS is nog steeds voornemens slechts 8x per dag te rijden tussen Antwerpen en Breda (en
mogelijk door naar Tilburg en Eindhoven). Een verbinding die maar 1x per 2 uur rijdt is
echter geen serieuze optie tussen twee grote steden die slechts 50 kilometer van elkaar
liggen. Zo’n frequentie is niet interessant voor forenzen en kan echt niet meer in 2020. Op
het Belgische deel van het traject gaat bovendien wel elk uur een trein pendelen tussen
Noorderkempen en Antwerpen. Waarom dan niet doorrijden naar Breda?
De staatssecretaris eist in de nieuwe hoofdrailnetconcessie voor binnenlandse verbindingen
minimaal 2x per uur per richting een trein. Waarom dan voor grensoverschrijdende
verbindingen akkoord gaan met zo’n lage frequentie? De spoorvervoerders verwachten te
weinig reizigers tussen Breda en Antwerpen. Niet alle verbindingen hoeven echter rendabel
te zijn. Dat geldt ook niet voor andere spoorverbindingen in Nederland. Op andere
verbindingen wordt weer verdiend. De staatssecretaris moet samen met haar Belgische
ambtgenoot een fatsoensnorm stellen en van de spoorvervoerders eisen dat er minimaal 1x
per uur per richting een trein gaat rijden. Als 1x per uur kan tussen Arnhem en Emmerich
dan moet het zeker ook kunnen tussen Breda en Antwerpen!
Verschillende internationale bedrijven hebben al geïnvesteerd in Breda in verwachting van de
komst van een HSL-verbinding met Antwerpen. In de nieuwste plannen van NS is deze
verbinding echter uitgesteld. Op het Belgische deel van het traject rijdt tussen
Noorderkempen en Antwerpen al wel een trein. Onderzocht moet worden of deze trein op
korte termijn al kan doorrijden naar Nederland door deze versneld toe te laten op het
Nederlandse spoorwegnet.
6. Met de HSL naar Vlissingen, Venlo en Düsseldorf
In het nieuwe plan van NS rijden in de toekomst HSL treinen verder het land in naar
bijvoorbeeld Zwolle en Eindhoven. De HSL-Zuid kan echter nog veel meer worden
geïntegreerd met het hoofdrailnet.
Zo zou de intercity Amsterdam-Vlissingen tot Rotterdam ook over de HSL kunnen rijden wat
25 minuten sneller is, zonder overstap. Als de bestaande intercity dubbeldekkers versneld
worden voorzien van ERTMS kan deze verbinding in 2015/2016 al starten met 160 km/uur
tussen Schiphol en Rotterdam.
Als in de toekomst een extra aansluiting op de HSL wordt gebouwd dan zou deze trein ook
ten zuiden van Rotterdam kunnen profiteren van de HSL-Zuid en wordt de reistijd naar
Zeeland nog korter. Een bijkomend voordeel van zo’n extra aansluiting is dat er een
omleidingsroute ontstaat voor gevallen dat het HSL spoor rond Breda gestremd is.
Met de HSL verbinding naar Eindhoven dreigen reizigers uit Venlo hun directe verbinding met
de Randstad te verliezen. Er zijn echter ook plannen voor een hoogwaardige intercity tussen
Eindhoven, Venlo en Düsseldorf waar de ICE’s naar Keulen en Frankfurt vertrekken.
Staatssecretaris Mansveld spreekt hierover komend voorjaar met haar Duitse collega tijdens
een internationale spoortop van beide landen.
Koppel de geplande intercity Eindhoven-Düsseldorf aan de HSL Den Haag-Eindhoven en sluit
zo voor 2020 de HSL-Zuid rechtstreeks aan op het Duitse hogesnelheidsnet. De
staatssecretaris zou in 2014 tijdens de spoortop hierover afspraken kunnen maken.

3

7. 200 km/uur in heel Nederland
Op een groot deel van de snelwegen is de maximum snelheid in één jaar verhoogd van 120
naar 130 km/uur. Op het spoor wordt al jaren gesproken over verhoging van de maximum
snelheid. Behoudens de HSL is er echter nog geen enkel resultaat geboekt. Het is nu tijd om
in heel Nederland de snelheid op het spoor te verhogen waar dat veilig is.
Nu er voor de HSL nieuwe treinen worden gezocht en er een nieuwe hoofdrailnetconcessie
komt moet het Rijk harde afspraken maken met NS over de aanschaf van nieuw materieel.
De aanzetsnelheid en maximum snelheid van treinen is immers ook bepalend voor
investeringen in infrastructuur. De HSL heeft geleerd dat afspraken over het materieel die
van invloed zijn op de benutting van de spoorwegcapaciteit en de reistijden beter aan het
begin kunnen worden gemaakt dan tijdens het proces omdat dan aanbestedingen kunnen
leiden tot het aankopen van de verkeerde trein…
NS gaat de komende jaren niet alleen HSL-treinen aanschaffen, maar ook nieuwe intercity’s.
In meerdere Europese landen rijden gewone intercity’s al 200 tot 250 km/uur, zelfs
dubbeldekkers. Die hoeven dus niet meer speciaal voor Nederland ontworpen te worden.
Deze snelheid is hard genoeg voor de binnenlandse treinen op de HSL.
Als treinen in één grote serie worden besteld dan is dit goedkoper. Als Nederland voor alle
intercity’s tenminste 200 km/uur de nieuwe norm maakt, kunnen ook elders in het land van
Groningen tot Limburg treinen harder rijden. De topsnelheid kan niet overal, maar ook 20
km/uur harder dan de huidige limiet van 140 km/uur kan al een enorme kwaliteitssprong
voor de reiziger betekenen. Voor hogere snelheden zullen spoorwegovergangen moeten
worden ondertunneld. Deze aanpassingen kunnen stapsgewijs worden doorgevoerd. Ook zal
het spoor moeten worden voorzien van het nieuwe beveiligingssysteem ERTMS, maar dat
voornemen staat al in het regeerakkoord.
Bijvoorbeeld tussen Amsterdam en Eindhoven en tussen Almere en Groningen kan de inzet
van snellere treinen veel reistijd besparen. Alleen al op de Hanzelijn is de reistijdwinst zo’n 7
minuten. Op andere verbindingen kan 1 minuut reistijdverbetering net het verschil maken
tussen het wel of niet kunnen bieden van een aansluiting en daarmee 15 minuten
reistijdwinst. Als een trein op een traject 170 km/uur mag rijden in plaats van het huidige
140 km/uur kan dit net dat verschil betekenen.
8. Sluit het Europees Parlement aan op de HSL
Veel reizigers die gebruik maken van de HSL-Zuid moeten naar het Europees Parlement en
omliggende kantoren in Brussel. Zij moeten hiervoor in Brussel-Noord overstappen op een
andere trein en moeten een omweg maken. Door een deel van de treinen uit Nederland een
andere eindbestemming te geven in Brussel namelijk station Brussel-Luxemburg in plaats
van Brussel-Zuid wordt de HSL-Zuid voor meer reizigers interessant. Ook voor Vlaamse
reizigers, want er is momenteel nog geen directe verbinding tussen Brussel-Luxemburg en
de stations Antwerpen en Brussel Nationale Luchthaven. NS is voor het bieden van deze
verbinding afhankelijk van de NMBS en de Belgische spoorbeheerder Infrabel. De
staatssecretaris zou deze verbinding kunnen bespreken met haar Belgische ambtgenoot.

4

Dienstregeling 2020
De voorstellen uit deze notitie zouden kunnen leiden tot de volgende dienstregeling in
2020 Deze kaart geeft aan dat de HSL veel meer mogelijkheden biedt dan alleen de
directe verbinding Amsterdam-Breda en Amsterdam-Brussel-Parijs. In deze kaart is voor
de langere termijn ook een verbinding Antwerpen-Breda-Utrecht-Almere opgenomen die
kan worden gerealiseerd zodra de spoorlijn Breda-Utrecht is gebouwd.
Amsterdam Centraal
Amsterdam Sloterdijk

Almere Centraal
Amsterdam
Zuid

Schiphol
Den Haag
Centraal

Utrecht Centraal

Den Haag HS
Delft
Rotterdam Centraal

Middelburg
Vlissingen

Gorinchem West

Bergen
op Zoom

Goes

Venlo /
Düsseldorf

Roosendaal

Breda

Tilburg

Eindhoven

Noorderkempen
AntwerpenCentraal

Zaventem
Brussel-Schuman

Brussel-Noord

Brussel-Luxemburg

Brussel-Centraal
BrusselZuid

HST (Thalys / Eurostar, 1x/uur)
Intercity (2x/uur)

Lille / London

Paris

Intercity (1x/uur)