Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2014–2015

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2354
Vragen van het lid Hachchi (D66) aan de Minister van Defensie over de
aanwijzing extern optreden in relatie tot de vrijheid van meningsuiting
(ingezonden 23 april 2015).
Antwoord van Minister Hennis-Plasschaert (Defensie) (ontvangen 26 mei
2015)
Vraag 1
Wat is uw reactie op het artikel «Gun de militaire ambtenaar zijn grondrecht
van de vrijheid van meningsuiting»?1
Antwoord 1
Ik heb met belangstelling kennis genomen van het artikel, evenals van het
opvolgend geplaatste artikel in het Militair Rechtelijk Tijdschrift ««Haagse
muilkorf» of malum necessarium: beperkingen op de ambtelijke vrijheid van
meningsuiting vanuit juridisch perspectief»2. Het betreft een tweeluik van
opinieartikelen die de auteurs op persoonlijke titel hebben geplaatst en
waarin zij tot andere conclusies komen. Het Militair Rechtelijk Tijdschrift is
een platform waar vrijelijk en publiekelijk kan worden gediscussieerd over
juridische zaken die Defensie betreffen. Dit acht ik waardevol voor de
juridische discipline en de ontwikkeling van het denken over juridische
kwesties.
Vraag 2
Kunt u toelichten waarom de Aanwijzing SG A/978 Extern optreden van het
Ministerie van Defensie haar medewerkers verplicht externe publicaties
vóóraf voor advies voor te leggen aan de directie Communicatie? Kunt u
daarbij ook ingaan op de vraag waarom dit afwijkt van de Aanwijzing externe
contacten rijksambtenaren van de Minister-President, waarin wordt gesteld
dat het gezag de inhoud van een externe publicatie alleen achteraf mag
toetsen?

1
2

ah-tk-20142015-2354
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2015

Militair Rechtelijk Tijdschrift, jaargang 108, 2015, aflevering 2, p. 74–81.
Militair Rechtelijk Tijdschrift, jaargang 108, 2015, aflevering 2, p. 82–89

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

1

Antwoord 2
De «Aanwijzingen externe contacten rijksambtenaren» worden in de
defensieaanwijzing Extern optreden van toepassing verklaard. De mogelijkheid achteraf te toetsen is daarmee expliciet gemaakt binnen Defensie. De
aanwijzing Extern optreden bevat een bijkomende verplichting om vooraf
advies te vragen aan de directie Communicatie. Aanwijzing 14 van de
Rijksaanwijzingen noemt overigens de mogelijkheid dat de ambtenaar zelf, zo
hij daartoe behoefte voelt, voorgenomen uitingen aan zijn bevoegd gezag
voorlegt.
Veel van het werk van Defensie is gerelateerd aan operationele inzet, al dan
niet in samenwerking met andere landen. Publicaties zouden de veiligheid
van medewerkers, de organisatie en de effectiviteit van die inzet kunnen
raken. Door voorafgaand aan publicatie advies te vragen, kan de directie
Communicatie in overleg met de auteur beoordelen of er mogelijk elementen
zijn die operationele en/of veiligheidsrisico’s kunnen meebrengen. Vervolgens
kan worden bekeken op welke manier de betreffende passages kunnen
worden herzien om aanwezig geachte risico’s weg te nemen of tot een
aanvaardbaar niveau te brengen, terwijl toch tot publicatie kan worden
overgegaan. Het gaat in de aanwijzing Extern optreden nadrukkelijk om een
advies, niet om een toetsing zoals bedoeld in de Rijksaanwijzingen (Aanwijzing14).
Vraag 3
Wat is de wettelijke grondslag van de verplichting een externe publicatie
vooraf voor advies voor te leggen aan de directie Communicatie?
Antwoord 3
Zowel de Militaire Ambtenarenwet 1931 (artikel 12a, eerste en derde lid) als
de Ambtenarenwet (artikel 125a, eerste en derde lid) bevatten de wettelijke
grondslag om aan de vrijheid van meningsuiting van (militaire) ambtenaren
beperkingen op te leggen, mits deze redelijk zijn en in een democratische
rechtsorde noodzakelijk. Toetsing, waaruit rechtspositionele gevolgen kunnen
voortvloeien (Aanwijzing 17 in de Rijksaanwijzingen), vindt alleen achteraf
plaats. Het voorgaande komt overeen met de eisen van artikel 7 van de
Grondwet. Het advies vooraf is juist bedoeld om dergelijke consequenties
achteraf zoveel mogelijk te voorkomen en dient daarmee tevens het belang
van de auteur.
Vraag 4
Kunt u toelichten wat het precieze doel is van de verplichting een externe
publicatie vooraf voor advies voor te leggen aan de directie Communicatie?
Antwoord 4
Zie ook de antwoorden op de vragen 2 en 3. Publicaties zouden de veiligheid
van medewerkers, de organisatie en de effectiviteit van operationele inzet
kunnen raken. Door voorafgaand aan publicatie advies te vragen, kan de
directie Communicatie in overleg met de auteur beoordelen of er mogelijk
elementen zijn die operationele en/of veiligheidsrisico’s kunnen meebrengen.
Door advies vooraf kan dergelijke schade worden voorkomen en de auteur
worden behoed voor nadelige consequenties achteraf.
Vraag 5
Is het advies dat de directie Communicatie geeft over de betreffende externe
publicatie geheel vrijblijvend of moet het worden opgevat als een directe
ambtelijke aanwijzing? Kunt u uw antwoord toelichten?
Antwoord 5
Het advies van de directie Communicatie is vrijblijvend. Het advies wordt niet
gegeven vanuit een gezagsrelatie tot de auteur. De directie Communicatie kan
dan ook geen ambtelijke aanwijzingen geven met betrekking tot de inhoud
van de publicatie.
Vraag 6
Indien het advies van de directie Communicatie geheel vrijblijvend is, wat is
dan de noodzaak van een dergelijk advies? Kunt u uw antwoord toelichten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

2

Antwoord 6
De reden, grondslag en doel van het advies zijn verwoord in de antwoorden
op de vragen 2, 3 en 4.
Vraag 7
Is het naast zich neerleggen van het advies van de directie Communicatie
door de ambtenaar een vorm van plichtsverzuim? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 7
De verplichting op basis van de aanwijzing Extern optreden is om een
voornemen tot publicatie voor te leggen aan de directie Communicatie. De
verplichting uit de aanwijzing Extern optreden strekt zich niet uit tot het
opvolgen van het advies van de directie Communicatie. Het is, zoals vermeld
bij vraag 5, een vrijblijvend advies.
Vraag 8
In hoeverre wijkt het advies van de directie Communicatie af van een formeel
besluit? Is er een mogelijkheid voor de ambtenaar om tegen dit advies
bezwaar te maken of in beroep te gaan?
Antwoord 8
Zoals vermeld bij vraag 5, is het advies een vrijblijvend advies. Daardoor
heeft het niet de status van besluit waartegen bezwaar- en beroepsprocedures gestart kunnen worden.
Vraag 9
Op basis van welke criteria en objectieve maatstaven stelt de directie
Communicatie vast dat een publicatie met een zekere ernst en bestendigheid
schade aan het functioneren van de publieke dienst veroorzaakt?
Antwoord 9
De beoordeling of de normen van artikel 12a Militaire Ambtenarenwet 1931
en artikel 125a Ambtenarenwet zijn overschreden, komt toe aan het bevoegd
gezag. Deze vindt slechts plaats na publicatie. Als leidraad bij die beoordeling
kunnen de criteria worden gehanteerd die staan genoemd in de aanwijzing
Extern optreden, zoals die ook in de Rijksaanwijzingen staan genoemd
(Aanwijzing 15). De directie Communicatie adviseert voorafgaand aan
publicatie en baseert het advies op deze criteria. Daarnaast komt het advies in
overleg met de auteur en zo nodig ook met deskundigen tot stand om zo
goed mogelijk aan te sluiten bij de voorgenomen publicatie.
Vraag 10
Bent u er zich van bewust dat een militair, die over het algemeen zeer
gezagsgetrouw is, het advies niet snel naast zich neer zal leggen? Zo ja, hoe
moet het advies van de directie Communicatie dan worden opgevat door de
individuele militair? Bent u er zich van bewust dat hier dan toch een werking
van uitgaat die de vrijheid van de militair zal beperken?
Antwoord 10
De advisering door de directie Communicatie vindt in overleg met de auteur
plaats. In dat overleg wordt benadrukt dat het om een advies gaat. Ik hecht
aan maximale transparantie en openheid. De directie Communicatie zal dan
ook niet lichtvaardig negatief adviseren en betrekt zo nodig deskundigen bij
de totstandkoming van het advies. Vervolgens wordt bezien of het anders
formuleren of vormgeven van een publicatie tot een oplossing kan leiden. Als
uiteindelijk, ondanks deze inspanningen, verschil van inzicht blijft bestaan,
kan de auteur het advies nog steeds naast zich neerleggen. Ik deel dan ook
niet de opvatting dat hiervan een werking uitgaat die de vrijheid van de
militair beperkt.
Vraag 11
Is het bekend hoe vaak het in het verleden is voorgekomen dat een ambtenaar heeft afgezien van een externe publicatie als gevolg van een advies door
de directie Communicatie? Zo ja, hoe vaak is dit gebeurd? Zo nee, waarom
niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

3

Antwoord 11
Juist omdat het om vrijblijvende adviezen gaat, houdt de directie Communicatie geen registratie bij van afgegeven adviezen. Het bijhouden van een
registratie impliceert een formele status, die een vrijblijvend advies niet heeft.
Vraag 12
Deelt u de mening dat een individuele militair het recht heeft voorafgaande
aan een publicatie geheel zelf te beoordelen of een uiting schade aan
functioneren of publiek dienst zal veroorzaken?
Antwoord 12
Van een militaire of burgerambtenaar mag zelfs worden verwacht dat hij of zij
altijd, uit zichzelf of na advies, zelf tot een redelijke afweging komt en
beoordeelt of een handeling, waaronder ook mondelinge of schriftelijk
uitingen, schade kan toebrengen aan het eigen functioneren of aan het
functioneren van de publieke dienst.
Vraag 13
Hoe beoordeelt u het betoog dat de verplichting in Aanwijzing SG A/978
Extern Optreden dat een externe publicatie van een medewerker van Defensie
vooraf voor advies moet worden voorgelegd aan de directie Communicatie
strijdig is met artikel 7 van de Grondwet, omdat het een vorm van bemoeienis is die de betreffende ambtenaar ontmoedigt te publiceren? Kunt u uw
antwoord toelichten?
Antwoord 13
Om de redenen zoals uiteengezet in de antwoorden op de vragen 2 tot en
met 10, deel ik de stelling niet dat de verplichting om vooraf advies te vragen
strijdig is met artikel 7 van de Grondwet. Dit is overigens ook het betoog in
het tweede artikel van het tweeluik.
Vraag 14
Bent u het eens met het argument dat deze verplichting, waarbij de inhoud
van de publicatie vooraf moet worden geopenbaard aan de directie Communicatie, een vorm van bemoeienis door de overheid is die de vrijheid van
meningsuiting beperkt? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 14
Nee, die mening deel ik niet, zoals blijkt uit de antwoorden op de vragen 2 tot
en met 10 en 13.
Vraag 15
Bent u van mening dat de beperking van de vrijheid van meningsuiting als
gevolg van de specifieke bepaling over het vooraf ter advies voorleggen van
een externe publicatie verdedigbaar is in een democratische rechtsstaat en
dat dit een noodzakelijke en te rechtvaardigen beperking is? Kunt u uw
antwoord toelichten?
Antwoord 15
De stelling dat de verplichting om vooraf advies te vragen een beperking
oplevert van de vrijheid van meningsuiting, deel ik niet. Zie het antwoord op
vraag 14.
Vraag 16
Bent u bereid het artikel en het betoog in dat artikel over de verplichting in de
aanwijzing Extern Optreden over een externe publicatie vooraf aan de directie
Communicatie voor te leggen wat al dan niet strijdig is met artikel 7 van de
Grondwet, te laten beoordelen een externe deskundige of de Adviescommissie Grondrechten en Functie-uitoefening Ambtenaren (AGFA)?
Antwoord 16
Zoals in het antwoord op vraag 1 vermeld, moet het artikel in samenhang
worden gezien met het andere artikel van het tweeluik. Het betreft opinieartikelen op persoonlijke titel die tot een verschillende conclusie komen. Dit
getuigt van het feit dat defensiemedewerkers de discussie vrij kunnen voeren,
ondanks de adviesverplichting. Ik hecht eraan om deze vrije discussie de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

4

ruimte te geven. Het voorleggen van opinieartikelen aan een externe
deskundige of commissie ter beoordeling zal die discussie niet bevorderen en
acht ik niet wenselijk.
Vraag 17
Kunt u deze vragen elk afzonderlijk beantwoorden?
Antwoord 17
Ja, zoals ik dan ook heb gedaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, Aanhangsel

5