De bibliotheek nu en in de toekomst
Een verkennend onderzoek naar wensen, verwachtingen en behoeften van het brede publiek rondom
de bibliotheek
Versie 02

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), directie Media & Creatieve industrie
Lieke van Emmerik
Wenny Geenevasen

MARE
Judith ter Berg
Liesbeth Gerritsen
Juultje Dehing

Referentie opdrachtgever: IUCN23050289
Projectnummer MARE: 2023118
1 september 2023

Inhoudsopgave
Management samenvatting ................................................................................................................... 3
Achtergrond ............................................................................................................................................ 6
Onderzoeksdoelstelling ....................................................................................................................... 6
Resultaten ............................................................................................................................................... 7
Trendanalyse ........................................................................................................................................ 19
Bijlage 1 - Onderzoeksverantwoording.............................................................................................. 21
Bijlage 2 - Stimulusmateriaal .............................................................................................................. 22

MARE voert onderzoek uit binnen het kader van ISO 20252:2019 (kwaliteit onderzoek) en ISO
27001:2017 (data security). MARE conformeert zich tevens aan de richtlijnen van brancheorganisatie
MOA wat betreft persoonsgegevens. Daarnaast voldoet MARE aan de overheidsnorm BIO (Baseline
Informatiebeveiliging Overheid).
Disclaimer
Kwalitatief onderzoek is verkennend en inventariserend van aard. Uitkomsten van dergelijk onderzoek
moeten dan ook in de eerste plaats worden gezien als indicatief en hypothesevormend en niet als
(cijfermatig bewezen) feiten. Omwille van de leesbaarheid wordt in deze rapportage van de stellende
vorm gebruik gemaakt.

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 2 van 24

Management samenvatting
In de periode tussen 2010 en 2020 is de maatschappelijke functie en impact van bibliotheken
aanzienlijk gegroeid. Deze uitbreiding is juridisch verankerd in vijf maatschappelijke functies: ter
beschikking stellen van kennis en informatie; bieden van mogelijkheden tot o ntwikkeling en
educatie; bevorderen van lezen; laten kennismaken met literatuur; organiseren van ontmoeting en
debat; laten kennismaken met kunst en cultuur (uit Kamerbrief, 4 -11 - 2022).
Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (hierna: OCW) heeft sinds 2015 een
wetgeving voor openbare bibliotheken geïmplementeerd. In de nabije toekomst zijn er wijzigingen
in het wetgevingskader gepland en om die reden wordt er in brede zin input verzameld. Naast
input vanuit de reguliere stakeholders is er behoefte aan input vanuit de doelgroep (de mensen
om wie het uiteindelijk gaat, de burger). MARE heeft om die reden kwalitatief onderzoek
uitgevoerd voor OCW.
Het onderzoek diende inzicht te verschaffen in de verwachtingen, wensen en behoeften van het brede
publiek rondom de bibliotheek, nu en in de toekomst.
Door middel van zes groepsdiscussies (twee face-to-face en vier online via MS-Teams) met jongeren,
gezinnen en ouderen is de informatie verzameld. In het rapport zijn de resultaten in meer detail
beschreven. Navolgend zijn de belangrijkste conclusies en aanbevelingen te lezen.

Conclusies
•

De bibliotheek is voor eenieder verbonden aan ‘boeken’, ‘fysieke boeken lezen/lenen’, ‘rust’,
‘informatie’ en ‘uitje (van vroeger)’. Dat is beeldbepalend voor de bibliotheek. Daarnaast bestaat
ook een oud beeld van de bibliotheek als saai en stoffig, mede ingegeven door het niet bezoeken
van de bibliotheek.

•

De kennis over wat de bibliotheek te bieden heeft, naast de uitleen van boeken en de mogelijkheid
tot lezen en/ of studie, is beperkt. De vijf maatschappelijke functies van de bibliotheek zijn met
andere woorden nog lang niet bekend bij het algemeen publiek. Dit draagt bij aan het
achterhaalde beeld van de dienstverlening van de bibliotheek. Impliciet is de betekenis van de
bibliotheek als ontmoetingsplaats wel bekend, maar het laten kennismaken met kunst en cultuur
overwegend niet, net zomin als het bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie.
Opvallend is het ook niet in aanraking komen met de bibliotheek. De bibliotheek is onzichtbaar als
instituut voor de niet-leden/ niet-bezoekers; men komt er niet mee in aanraking. De bibliotheek
wordt alleen zichtbaar als mensen zelf initiatief nemen om contact te zoeken met de bibliotheek.
Een gevolg hiervan is dat de gebrekkige kennis over het aanbod niet snel wordt geactualiseerd.

•

•

Zeker de online dienstverlening van de bibliotheek is nauwelijks bekend, zelfs onder mensen die
er regelmatig komen en gebruikmaken van de bibliotheek.

•

De houding ten opzichte van de bibliotheek is over het algemeen positief, een belangrijk gegeven
voor de vorming van de bibliotheek in de toekomst.

•

De bibliotheek wordt gezien als een instituut dat erbij hoort in de samenleving; een instituut waar
je niet bij stilstaat, maar dat wel van belang is. Er wordt een groot maatschappelijk belang aan
toegedicht vanuit de educatieve functie, maar ook vanuit de sociale functie als ontmoetingsplaats.
En indien bekend met het aanbod van de bibliotheek wordt de ondersteunende functie
onderschreven en van belang geacht, net als haar culturele functie.

•

Wat verder wezenlijk is voor de bibliotheek is dat deze wordt ervaren als een instituut dat voor
iedereen toegankelijk is en dat dat een groot goed is; het creëert hiermee een gemeenschappelijk

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 3 van 24

gevoel waarin laagdrempeligheid en het verwelkomen van eenieder centraal staat. Het voldoet
hiermee ook aan een behoefte aan een voorziening waarin gemeenschappelijkheid de boventoon
voert, los van enig commercieel belang. Ook wordt belang gehecht aan de neutrale grond van de
bibliotheek, waarin informatie sneller als betrouwbaar wordt ervaren dan via online kanalen of
zoekmogelijkheden.
•

Dit grote maatschappelijke belang gaat niet hand in hand met een even sterk ervaren persoonlijk
belang. Het persoonlijke belang is minder geworden door factoren als onbekendheid met het
huidige aanbod van de bibliotheek, het idee dat alle informatie ook online te verkrijgen is en/of een
levensfase die minder uitnodigt tot bibliotheekbezoek.

•

Overige drempels die een bibliotheekbezoek of lidmaatschap in de weg staan zijn de afstand tot
de bibliotheek - zeker in landelijke gebieden -, ofwel een lastige (ov-)onbereikbaarheid en de
hiermee gepaard gaande kosten (parkeren, ov-gebruik). Hiermee raakt de bibliotheek letterlijk en
figuurlijk uit het zicht. Ook vergt het tijd en moeite die in drukbezette levens schaars zijn.

•

De drijfveren voor bibliotheekbezoek of -lidmaatschap verschillen en zijn mede afhankelijk van
levensfase. De drijfveren zijn gelegen in haar corebusiness boeken lenen, de educatieve functie
voor kinderen, de ervaring van een uitje, de functie als stilte- en studieplek, de sociale functie als
ontmoetingsplek, het moment voor jezelf. Minder prominent - want minder bekend - zijn de relatief
geringe kosten van een bibliotheeklidmaatschap, de ondersteunende functie van de bibliotheek
(taalles bijvoorbeeld) en de kennismaking met culturele activiteiten.

•

Er zijn verschillende behoeften met betrekking tot de bibliotheek die momenteel onvoldoende
worden vervuld. Kernwoorden hierin zijn: gemak, combinatie van functies en ontspanning.
Duidelijk is dat de bibliotheek als fysieke plek behouden dient te blijven. Want de bibliotheek biedt
daarmee de kans om te snuffelen, een ontdekking te doen, geïnspireerd te raken: serendipiteit.

•

Algemeen is de behoefte aan meer verschillende activiteiten in de bibliotheek, omdat dit een
bezoek vergemakkelijkt en uitnodigend werkt. Er wordt gedacht aan een bredere educatieve
invulling, maar ook aan een meer culturele invulling en een invulling die gelieerd is aan
ontspanning en ontmoeting (bijvoorbeeld door de combinatie met horeca).
De bibliotheek dicht(er)bij is een wens en kan bezoek stimuleren.
Er is ook behoefte aan rust, zodat er voldoende mogelijkheid is voor studeren en lezen.

•
•
•

Ten aanzien van een wenselijke online invulling van de bibliotheek staat centraal: gidsfunctie,
kwaliteit en gebruiksvriendelijkheid. Er wordt prijs gesteld op een gepersonaliseerde omgeving
waarin advies wordt gegeven op basis van interesses, leesconsumptie van leeftijdgenoten (de
genoemde gidsfunctie). Ook is er behoefte aan een online kwalitatief hoogstaand aanbod zowel in
een uitgebreid assortiment als in gebruiksvriendelijke techniek.

•

Het oog op de toekomst van de bibliotheek zorgt voor een bevestiging van de geuite behoeften.
Een toevoeging hierop is de behoefte dat de bibliotheek ook de functie mag hebben van een
betrouwbare informatiebron in een tijd van vluchtige en moeilijk te controleren informatie.
Aan de hand van een drietal toekomstscenario’s is duidelijk geworden dat online dienstverlening
van de bibliotheek als een onmisbaar element wordt gezien, omdat het aansluit op de steeds
digitalere wereld en tegemoetkomt aan de behoefte van gemak (overal en altijd beschikbaar). Dit
dient dan wel te gebeuren in combinatie met een fysieke bibliotheek. De link met het lezen van
boeken op een fysieke plek, als leer- en leesinstituut voor ontwikkeling moet gehandhaafd. Ook
dient de fysieke bibliotheek het doel van het faciliteren van een ontmoetingsplek. Het terecht
kunnen met vragen en hulp krijgen, wordt ook als een belangrijke pijler van de bibliotheek gezien.

•

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 4 van 24

•
•

De gedachte van ‘voor de gemeenschap en door de gemeenschap’ wordt positief ontvangen,
waarbij de eigen inbreng en actieve opstelling wisselend worden ingeschat.
Uit het onderzoek komen onderliggende behoeften naar voren. Deze behoeften komen overeen
met de behoeften die centraal staan in de maatschappelijke trends: gemeenschappelijkheid, rust,
serendipiteit, betrouwbaarheid en optimalisatie. Deze behoeften vallen ook grotendeels samen
met de vijf maatschappelijke functies van de bibliotheek. Dit betekent dat deze functies een sterke
basis vormen voor het verder ontwikkelen van de bibliotheek in de toekomst.

Aanbevelingen
•

•

Er valt veel winst te behalen in het duidelijk maken waar de bibliotheek allemaal voor staat. De
kennis over wat een bibliotheek nu al aanbiedt en welke rol zij kan vervullen is beperkt, laat staan
voor een toekomstige invulling van de bibliotheek.
De zichtbaarheid van de bibliotheek moet daarvoor groter worden. Je moet makkelijker dan nu het
geval is in aanraking komen met de bibliotheek, zonder daarvoor zelf in actie te moeten komen.
Potentiële bezoekers moeten aangereikt krijgen wat een bezoek hen kan opleveren, huidige
bezoekers mogen beter doordrongen raken van het totale pakket dat de bibliotheek biedt.

•

Er zijn duidelijk te vervullen behoeften, die soms enigszins verschillen tussen doelgroepen en
leeftijden: sociaal contact, rustige studieplek, rustige plek om uit de hectiek van het dagelijks leven
te zijn, de bibliotheek als ‘gids’, culturele inspiratieplek, het kunnen combineren van
bibliotheekbezoek met andere activiteiten. Het loont zeker de moeite om als overheid na te gaan
hoe deze behoeften in beleid kunnen worden vervat. Duidelijk is ook dat de bibliotheek een breder
palet kan bieden dan nu (deels)het geval is.

•

Nabijheid van de bibliotheek is een belangrijke randvoorwaarde voor bezoek. Zeker in een tijd
waarin voorzieningen soms zijn afgebroken is het stimulerend voor burgers als een voorziening
als de bibliotheek meer ‘naar hen toekomt’.

•

In het nadenken over de bibliotheek in de toekomst is het de kunst om te laveren tussen brede
dienstverlening en daarmee gepaard gaande reuring versus de gewenste en verwachte rust.

•

Het is goed om de vijf maatschappelijke functies zodanig te operationaliseren dat deze invulling
geven aan de geconstateerde onderliggende behoeften. Deze kunnen resulteren in de mogelijke
volgende rollen van de bibliotheek in de toekomst:
o Gemeenschappelijkheid → De bieb de verbinder: De bibliotheek is de plek waar de
gemeenschap elkaar vindt, waar iedereen gelijk is en de bibliotheek stelt de burger in
gelegenheid zelf initiatief te nemen/ te delen/ uit te wisselen.
o

Rust → De bieb de weegschaal: De bibliotheek navigeert tussen rustig en stimulatie.

o

Serendipiteit → De bieb de inspirator: De bibliotheek brengt je op laagdrempelige wijze in
contact met al dat wat kan inspireren, van lezingen, theater tot workshops. Daarbij
bewaakt de bibliotheek serendipiteit; het is een plek waar je verrast wordt en het
onverwachte vindt.
Betrouwbaar→ De bieb de onafhankelijke gids: De bibliotheek geeft gidsing in een
informatie-overload. Het detecteert waar van onwaar en AI-gegenereerd van menselijk.
Optimaliserend → De bieb de facilitator: De bibliotheek ondersteunt en faciliteert. De
beste facilitator is onzichtbaar, geeft een duwtje in de rug zonder dat je het opmerkt.

o
o

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 5 van 24

Achtergrond
De openbare bibliotheek behoort tot de meest bezochte sociaal-culturele voorzieningen in
Nederland. Bibliotheken dienen als plekken waar mensen zich cultureel en maatschappelijk
kunnen ontwikkelen. Ze zijn zowel een ruimte voor groei, leren en oefenen, als een plek van rust.
In de periode tussen 2010 en 2020 is de maatschappelijke functie en impact van bibliotheken
aanzienlijk gegroeid. Deze uitbreiding is juridisch verankerd in vijf maatschappelijke functies: ter
beschikking stellen van kennis en informatie; bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en
educatie; bevorderen van lezen; laten kennismaken met literatuur; organi seren van ontmoeting en
debat; laten kennismaken met kunst en cultuur (uit Kamerbrief, 4 -11 - 2022).
Het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (hierna: OCW) heeft sinds 2015 een
wetgeving voor openbare bibliotheken geïmplementeerd. In de nabije toekomst zijn er wijzigingen
in het wetgevingskader gepland, en om die reden wordt er in brede zin input verzameld. Als
toekomstperspectief wil OCW dat gemeenten de plicht krijgen om de beschikbaarheid en
toegankelijkheid van een toekomstgerichte bibliotheekvoorziening voor alle inwoners te
waarborgen, die alle vijf maatschappelijke functies vervullen. Naast input vanuit de reguliere
stakeholders is er behoefte aan input vanuit de doelgroep (de mensen om wie het uiteindelijk
gaat, de burger). MARE heeft om die reden kwalitatief onderzoek uitgevoerd voor OCW.
Onderzoeksdoelstelling
Het onderzoek dient inzicht te verschaffen in de verwachtingen, wensen en behoeften van het brede
publiek rondom de bibliotheek, nu en in de toekomst. Meer specifiek inzicht in:
• Wat is het huidige beeld van de bibliotheek?
• Welke drijfveren en barrières ervaren mensen met betrekking tot de bibliotheek, welke
randvoorwaarden dragen bij aan een grotere betrokkenheid/ bezoek van de bibliotheek?
• Hoe ziet de bibliotheek er in de toekomst (idealiter) uit?
•

Welk scenario van de bibliotheek in de toekomst spreekt aan?

Output onderzoek
Het onderzoek biedt OCW handvatten voor de ontwikkeling van beleid en communicatie rondom de
bibliotheek.

De onderzoeksverantwoording en het stimulusmateriaal worden weergegeven in de bijlagen.

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 6 van 24

Resultaten
Context
•

Sommige mensen definiëren zichzelf als echte lezers, anderen juist als niet-lezers. Dat maakt uit
voor de verbondenheid met de bibliotheek, omdat men de bibliotheek in elk geval koppelt aan
‘boeken/lezen’.

•

Er is gekozen voor een spreiding over leden/ bezoekers van de bibliotheek korter dan 10 jaar
geleden en niet-leden/ bezoekers van de bibliotheek langer dan 10 jaar geleden. Dit heeft
vanzelfsprekend gevolgen voor de mate waarin men een actueel of minder actueel beeld heeft
van de bibliotheek. Opvallend is echter dat er in het algemeen een grote onbekendheid is met de
dienstverlening van de bibliotheek. Zelfs mensen die boeken lenen of regelmatig de bibliotheek
bezoeken, zijn heel slecht op de hoogte van wat de bibliotheek allemaal te bieden heeft. Zeker de
onlinediensten van de bibliotheek zijn nauwelijks bekend. Maar ook de overige activiteiten op
cultureel en maatschappelijk gebied zijn slechts bij een minderheid bekend en dat betreft dan de
leden en regelmatige bezoekers.

•

Men geeft ook aan nauwelijks in aanraking te komen met de bibliotheek en vindt de bibliotheek vrij
onzichtbaar; men komt de bibliotheek niet tegen op sociale media of andere kanalen, in
tegenstelling tot bijvoorbeeld reclames voor musea of andere culturele of maatschappelijke
voorzieningen. In die zin is de bibliotheek niet een instelling waarmee men toevalligerwijs in
aanraking komt.

De drie onderscheiden doelgroepen naar levensfase in dit onderzoek zijn gezinnen (ouders van
kinderen tot 18 jaar), ouderen (55+) en jongeren (18 tot en met 27 jaar). In dit rapport beschrijven we
de resultaten over de gehele onderzoekgroep heen. Alleen als het relevant is maken we onderscheid
naar een van de drie subdoelgroepen.
Kennis over (het aanbod van) de bibliotheek
Het is dus duidelijk dat de meerderheid een beperkte kennis heeft van wat er momenteel al allemaal
aangeboden wordt en kan in een bibliotheek; overall blijkt zoals gezegd, bij alle drie de doelgroepen,
grote onbekendheid met de dienstverlening van en activiteiten in de bibliotheek.
•

•

•

Zelfs mensen die er regelmatig komen, weten niet altijd van de online mogelijkheden van de
bibliotheek. Sommigen reageren verbaasd als ze horen dat ze ook online (luister)boeken kunnen
lenen.
Zeker onder de incidentele bezoekers en niet-leden/ bezoekers is er nauwelijks kennis over wat er
aan online toepassingen bij de bibliotheek voorhanden is. Maar ook hebben ze veelal geen idee
van het kunnen lenen van muziek/ CD’s, games, tijdschriften en kunst, laat staan dat er
activiteiten of evenementen plaatsvinden.
o Mensen die er af en toe komen weten iets meer, maar denken evengoed nog niet zonder
meer aan online mogelijkheden.
o Mensen die enigszins regelmatig naar de bibliotheek gaan zijn beter op de hoogte en
noemen ook voorleesmiddagen, cursussen, taalles of computerles, printmogelijkheden.
“Heel veel activiteiten, cursussen. Bijvoorbeeld ouderen die niks weten over Digid
enzo, dan kunnen ze er naartoe en leren dat dan.” (ouderen)
“In Tilburg kun je hulp vragen aan een medewerker en staan er ook vaste computers.
Ook zijn er evenementen in de bieb.” (jongeren)
Slechts een beperkte groep weet dus dat de bibliotheek veel meer biedt dan de uitleen van
boeken of een studeerplek zoals voorleesmiddagen voor kinderen, lezingen, culturele activiteiten

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 7 van 24

of maatschappelijke ondersteuning bijvoorbeeld op het terrein van digitale en taalvaardigheid. Als
andere deelnemers hierover horen heeft dit een positieve uitwerking op hen; de bibliotheek heeft
meer aanbod dan gedacht.
o Een aantal respondenten woont ook in gemeenten waar de bibliotheek een multifunctionele
opzet kent waardoor ze hiermee bekend zijn (bijvoorbeeld Rosmalen, Den Bosch).
o In Amsterdam heeft de Openbare Bibliotheek Amsterdam Oosterdok (hierna: OBA) een zeer
speciale plek; het is een bekend gebouw waarvan men weet dat er veel gebeurt. Een
enkeling weet dat je er terecht kunt voor maatschappelijke hulp, al dan niet uit eigen ervaring.
“Ik kreeg via de bieb een voorleesmoeder voor mijn kind, want ze liep achter en nu
gaat ze als een speer en heeft ze de smaak te pakken.” (gezinnen)
•

Met name mensen die al lang niet in een bibliotheek zijn geweest hebben overwegend nog het
beeld van een stoffig, saai en muf gebouw met allemaal stoffige boeken. Ook menen zij dat je er
alleen of voornamelijk fysiek boeken kunt lenen/ huren.
“Moet je lid worden om een tijdschrift te lezen? En om te kijken of je een boek
interessant vindt?” (ouderen)

•

De kennis wordt dus ook niet vergroot omdat men zoals gezegd ook niet in aanraking komt met
nieuws of updates over de bibliotheek, niet via sociale media noch via andere kanalen. Ook is het
geen gesprekonderwerp zo blijkt: het zit niet in ‘het systeem’.

•

In het verlengde hiervan heeft men overwegend geen idee van de kosten van een lidmaatschap.
Gezinnen en ook jongeren weten vaak wel dat een lidmaatschap voor kinderen tot 18 jaar gratis
is. Maar wat volwassenen moeten betalen voor een lidmaatschap, daarover tast men vaak in het
duister. Hooguit is de veronderstelling dat het niet een heel hoog bedrag kan zijn, omdat de
bibliotheek wordt gezien als een voorziening die voor iedereen toegankelijk is, ook voor mensen
met een kleine portemonnee.

Houding ten aanzien van de bibliotheek
Gevraagd naar de eerste associaties bij de bibliotheek rijst een beeld op dat wordt bepaald door
boeken, boeken lezen/lenen, informatie/ontwikkeling, uitje van vroeger/ jeugd, rust en dat de
bibliotheek er voor iedereen is. Jongeren verbinden de bibliotheek verder aan ‘leren’/’stilte’ en
‘studieplek’, gezinnen aan het ‘met de kinderen er naartoe gaan’/’kinderactiviteiten’ en ouderen aan
‘het lezen van de krant’. Voor enkele meer incidentele bezoekers is de bibliotheek verbonden aan
‘saai’ en ‘stoffig’. Voor Amsterdammers is de bibliotheek veelal de OBA Oosterdok als mooie plek
waar veel gebeurt.
•

Het gevoel bij en de houding ten opzichte van de bibliotheek is vaak positief. Dit is het gevolg van
ervaringen in de jeugd (uitje), de educatieve functie, de rust die de bibliotheek uitstraalt. Het is een
heel bekend en vertrouwd instituut dat erbij hoort in het leven. Een bestaan zonder de bibliotheek
lijkt onmogelijk en onwenselijk.

•

Ook wordt de bibliotheek door eenieder gekoppeld aan de eigen jeugd; het samen met een van
de ouders naar de bibliotheek gaan, wat veelal werd ervaren als een uitje. Dat geeft de bibliotheek
ook een positieve connotatie.
De bibliotheek is vooral verbonden aan fysieke boeken: sommigen vinden het lezen van een
fysiek boek prettiger dan een digitaal boek lezen en anderen willen boeken ‘gewoon’ zelf bezitten
(‘hebben’).

•

•

Er is in houding en beeld van en gevoel bij de bibliotheek wel enig verschil tussen de doelgroepen
waar te nemen:

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 8 van 24

o

o

o

Ouderen: hebben voornamelijk een positief gevoel, wat ingegeven is door de vertrouwdheid van
het fenomeen bibliotheek; het biedt de een een gezellig moment, de ander vindt het ook belangrijk
voor de jeugd en algemene ontwikkeling, waar weer anderen vooral nostalgie voelen (van
vroeger). Als ouderen digitaalvaardig zijn halen zij hun informatie echter vooral online. Mooie
(kijk)boeken zijn echter duur om zelf aan te schaffen en dan is de bibliotheek wel handig.
“Mijn moeder ging naar de bieb, een krantje lezen. Dat was een sociaal iets, was een
uitje voor haar. Ze had geen krant, dat was te duur voor haar.” (ouderen)
Gezinnen: hebben eveneens een vrij positief beeld, doordat ook zij het koppelen aan de eigen
jeugd, maar ook aan het met hun kinderen naar de bibliotheek gaan. Voor hun kinderen vinden zij
de bibliotheek heel belangrijk (noodzakelijk en onmisbaar), voor zichzelf wat minder (hun levens
zijn nogal druk).
Jongeren benaderen de bibliotheek in eerste instantie vooral functioneel: zij zien de bibliotheek
vrijwel uitsluitend als een fijne (soms te) rustige studie- en stilteplek. Maar ook zij verbinden het
aan hun (nog maar net afgesloten) jeugd waarin het met (een van) hun ouders naar de bibliotheek
gaan een uitje was en positieve gevoelens oproept.
“Ik ging altijd met mijn moeder en zusje naar de bieb om boeken te lezen.” (jongeren)
Verder valt op dat jongeren de bibliotheek ook verbinden aan duurzaamheid door het niet
kopen van boeken, maar lenen ervan.

Gedrag
De frequentie waarmee men de bibliotheek bezoekt varieert enorm en is vanzelfsprekend gerelateerd
aan een eventueel lidmaatschap.
• Leden hebben een wat regelmatiger patroon in hun bezoek: 1 x in de 2-3 weken, 1 x in de maand.
Afhankelijk van bepaalde specifieke activiteiten kan dit vaker zijn, om een tentoonstelling te
bezoeken of een lezing bij te wonen.
o Leden zijn soms zelf lid, soms via hun partner of via hun kinderen.
•
o
o
o
o

Bij bezoekers is een grote variatie in hun gedrag te zien:
sommigen hebben de bibliotheek een paar jaar tot vele jaren geleden voor het laatst bezocht;
anderen komen er een paar keer per jaar tot maandelijks;
bij jongeren is het bezoek vaker afhankelijk van tentamenperiodes;
en er zijn bezoekers die het hebben opgenomen in een wekelijks rondje boodschappen met een
kopje koffie ter afsluiting in de bibliotheek of omdat de partner er taalles heeft. Zij zien dit zelf dan
echter niet als gebruik van de bibliotheek.

•

Niet-leden/ bezoekers zijn evident al lang niet meer in de bibliotheek geweest.

Relevantie bibliotheek
• Vrijwel iedereen vindt de bibliotheek een belangrijk instituut. Deze heeft namelijk een educatieve
functie om kinderen te stimuleren om te lezen. Bovendien draagt de bibliotheek bij aan
ontwikkeling van mensen op allerlei terreinen via de geboden informatie.
•
•

Verder heeft de bibliotheek volgens de deelnemers ook een sociale functie, vooral voor
(eenzame) ouderen als ontmoetingsplek.
Volgens degenen die een beter beeld hebben van de bibliotheek, heeft de bibliotheek ook een
ouderen of mensen die zelf thuis geen computer hebben. En enkele zeer goed ingevoerde
deelnemers hebben het over de culturele functie vanwege de activiteiten zoals deze in sommige
bibliotheken worden georganiseerd (theatervoorstellingen, tijdelijke tentoonstellingen). Opvallend
is wel dat men de maatschappelijke en culturele functie weinig als zodanig benoemt, maar eerder
de activiteiten aangeeft, als men daar tenminste een indruk van heeft.

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 9 van 24

“Het is een soort ervaring als je naar de bieb gaat. En als je alleen maar googelt, dan blijft het
minder hangen.” (jongeren)
•

Het belang van de bibliotheek ligt verder in het feit dat de bibliotheek voor iedereen de
mogelijkheid biedt om tegen een beperkt bedrag toegang te krijgen tot de wereld van boeken/
lezen/ informatie. De bibliotheek is hiermee laagdrempelig en maakt geen onderscheid.
“Een van de weinig plekken waar geen onderscheid wordt gemaakt, het is niet voor de elite.
Het heeft een sociale functie als ontmoetingsplek. Ook mensen die anders niet met elkaar om
zouden gaan. Of niet bij elkaar in de buurt wonen en elkaar dus niet kennen.” (gezinnen)
“Laagdrempelig, voor iedereen toegankelijk. Je kunt er gratis zitten. Iedereen heeft er wel iets
aan om daar te kunnen zitten. Ook nieuwe informatie van alle boeken die daar zijn” (jongeren)

•

Er is wel een verschil tussen het ervaren maatschappelijk belang en het persoonlijk belang: de
bibliotheek heeft vandaag de dag over het algemeen minder betekenis voor mensen dan dat
vroeger het geval was. Ze komen er over het algemeen minder, omdat ze er minder noodzaak toe
voelen. De redenen hiervoor zijn (niet in volgorde van belangrijkheid) dat:
o er online veel informatie op te zoeken is;
o het niet meer past in de huidige levensfase;
▪ de kinderen groter zijn geworden (ze gaan er niet meer met elkaar heen)
▪ de studie is afgerond en ingewisseld voor een werkend bestaan
o de fysieke en mentale afstand is groter geworden;
o men minder is gaan lezen, maar het oude beeld nog steeds bestaat dat de bibliotheek er
alleen is voor boeken;
o er andere initiatieven zijn voor het uitlenen van boeken (gezinnen).
“De burgerinitiatieven zijn minibiebjes. Kastjes met boeken in de wijk en zo. Daar kunnen de
kids ook gebruik van maken. Dus de functie kan ik ook elders invullen.” (gezinnen)
“Ik denk dat er ook veel aan ligt dat je alles online kunt vinden. Vroeger ging je voor een
spreekbeurt naar de bieb. Je kunt boeken ook online lezen.” (jongeren)

Gepercipieerde doelgroep
Men is unaniem van mening dat de bibliotheek er is voor iedereen en er ook voor iedereen moet zijn.
De bibliotheek maakt geen onderscheid; iedereen is er welkom. In die zin heeft de bibliotheek in de
beleving van eenieder dus eigenlijk alle inwoners van Nederlanders als doelgroep.
•

Tegelijkertijd leeft ook het idee dat bepaalde groepen de bibliotheek meer zullen bezoeken dan
anderen:
o Jongeren (om te studeren)
o Kinderen met hun ouders (moet van school en van de ouders)
o Beeld dat anderen (ouderen) er komen om koffie te drinken, als ontmoetingsplaats
o Senioren (wellicht hangt dit samen met het nog bestaande en hardnekkige stoffige beeld?)
o Mensen met een migratie-achtergrond/ nieuwkomers vanwege het leren van de taal/ hulp bij
het inburgeren.

•

Overigens lijkt voor een deel van de mensen op te gaan dat zij vinden: de bibliotheek is belangrijk
voor de maatschappij, maar niet voor mij. Het maatschappelijk belang en persoonlijk belang en
daarmee zichzelf als doelgroep betitelen gaat dus niet zonder meer hand in hand.
“Ouderen weten dat ze daar andere mensen kunnen ontmoeten. Je ziet steeds dezelfde
mensen die elkaar opzoeken en koffiedrinken en kletsen. Echt om even niet eenzaam te zijn.”
(gezinnen)

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 10 van 24

“Nieuwkomers zijn daar ook veel. Die worden daarheen gestuurd.” (gezinnen)
“Bij mij in de buurt ook (naast kinderen) voor ouderen en migranten. Degenen (migranten) die
ik ken komen daar ook veel voor informatie.” (jongeren)
Drijfveren voor bezoek/lidmaatschap bibliotheek
Men heeft diverse redenen om de bibliotheek te bezoeken/ gebruiken of lid te zijn van de bibliotheek.
Samengevat komen deze neer op:
o De core business van de bibliotheek: boeken lenen.
o Vanwege haar belangrijkste functie educatie: met de kinderen naar de bibliotheek gaan en hen
stimuleren tot lezen en informatie opzoeken.
o Gezamenlijk uitje; kinderen op avontuur in de bibliotheek, snuffelen, lezen.
o Functie als rustige studieplek: stilte of mogelijkheden om te studeren/werken/vergaderen.
o Haar sociale functie/ buurthuisfunctie: koffiedrinken en een praatje maken, anderen ontmoeten.
o Een (rust)moment voor jezelf: de krant lezen.
o Kostenaspect: tegen een schappelijke prijs de beschikking hebben over een groot aanbod in
boeken/ informatie (hoewel de echte kosten dus veelal onbekend zijn).
o Maatschappelijke ondersteuning zoals taalles partner, leesmoeder voor kind.
o Incidenteel bij naderende vakantie: een boek halen over de vakantiebestemming, extra leesvoer.
o Vanwege aantrekkingskracht van het overige aanbod: voorlezen, culturele activiteiten, combinatie
met horeca, et cetera.
“Voor de momenten dat ik het toch nodig heb (lid). Onder andere voor documenten uitdraaien.
Iets van informatie voor mijn studie. Studeren. Soms makkelijk om daar m’n laptop te
gebruiken. Ik hou er niet van dat het zo stil is om er de hele dag te zijn.” (jongeren)
Barrières voor bezoek/lidmaatschap bibliotheek
Er zijn ook drempels naar voren gebracht die een bezoek aan of lidmaatschap van de bibliotheek
tegenwerken.
• Geen ervaren noodzaak tot bezoek; informatie is allemaal online verkrijgbaar, boeken zijn online
aan te schaffen via abonnementen op bv. Kobo, niet meer samen met kinderen naar de
bibliotheek, studie is afgerond en geen behoefte meer aan studieplek.
• Weinig (boeken) lezen, geen lezer zijn. In combinatie met een incompleet beeld van het aanbod
van de bibliotheek nodigt dit niet uit tot een bezoek aan de bibliotheek.
•

•

•

De afstand tot de bibliotheek is te groot wat een bezoek/ lidmaatschap bemoeilijkt: deze is niet in
de buurt/de eigen woonplaats, niet of lastig met ov bereikbaar (zeker in landelijke gebieden).
“Reistijd (half uur) en de tijd die ik er ben is te kort. Dan kan ik het beter thuis doen. Maar als
ik met iemand een opdracht moet doen en ik kan niet terecht thuis, dan gaan we ernaartoe.”
(jongeren)
Gebrek aan kennis over aanbod bibliotheek: bijvoorbeeld dat men niet weet dat de bibliotheek ebooks heeft, culturele activiteiten, maatschappelijke ondersteuning.
“Weet ook niet echt wat het lidmaatschap inhoudt en weet dus ook niet wat ik mis.” (jongeren)
Niet mee in aanraking komen en daardoor leeft de bibliotheek niet.
“Er wordt ook geen reclame gemaakt. Het is niet zo zichtbaar, daardoor denk ik er ook niet
aan.” (gezinnen)

•

Kost tijd en moeite in levens die druk zijn, zeker voor gezinnen.

•

Kosten: geen geld (over) voor lidmaatschap (na 18 niet meer gratis), aanname dat activiteiten geld
kosten/ te duur zijn, overigens zonder dat dit op realiteit of ervaring is gebaseerd.

•

Voorkeur voor het kopen van boeken boven lenen (fijn bezit, hygiëne).

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 11 van 24

•
•
•
•

Past niet meer in huidige levensfase en tijdsindeling; ervaren drukte is hiervoor bepalend (met
name gezinnen en jongeren).
Bibliotheek is niet meer van deze tijd: een stoffig beeld van de bibliotheek dat wordt bepaald door
een invulling van de bibliotheek van jaren/ decennia geleden.
Beeld van een beperkt (actueel) aanbod in boeken waardoor bibliotheek aan relevantie verliest.
Bibliotheek niet meegekregen vanuit huis en daarmee geen voordehand liggende plek om te
bezoeken.

Behoeften/randvoorwaarden ten aanzien van grotere betrokkenheid bij de bibliotheek
Voortvloeiend uit de drijfveren en drempels voor een bibliotheekbezoek is een aantal wensen naar
voren gekomen dat een bezoek aan/ gebruik van de bibliotheek zou stimuleren waarin factoren als
gemak, een beter en persoonlijker beeld van het aanbod en een diverser aanbod in de bibliotheek
centraal staan:
•

Voor de fysieke bibliotheek:
o Bibliotheek fysiek dichterbij, zodat deze makkelijker en sneller bereikbaar is, eventueel ook
dichterbij een winkelcentrum.
o Meer verschillende activiteiten in bibliotheek (ook waar men denkt dat dat er nu nog niet is):
workshops/cursussen, lezingen, themadagen over bepaalde boeken, boekverfilmingen.
o Combinatie met horeca, culturele activiteiten; koffiehoek, lunchmogelijkheid, evenementen
(bijvoorbeeld: “Dat je een dag organiseert waarop je gratis je eigen boek kunt ruilen met
iemand.” (jongeren)).
o Meer uitgenodigd voelen tot bezoek; meer in aanraking komen en informatie hebben over
aanbod bibliotheek en het daardoor meer in het systeem krijgen.
o Gratis lidmaatschap (jongeren).
o Grotere beschikbaarheid rustige werkplekken (jongeren).
o Meer medewerkers die advies kunnen geven (nu lange wachttijd).
o Bibliotheek meer bruikbaar voor zakelijke bijeenkomsten/vergaderingen.
o Breder assortiment.
o Betaalbare of gratis parkeergelegenheid.
o Langere leentijd.
“In Amstelveen heb je alles bij elkaar: de Bijenkorf, AH en buurtcentrum en de bibliotheek. Dat
is fijn.” (gezinnen)
“Iets met hobby of iets creatiefs. Ik heb een cursus styling gedaan, maar die was online.
Leuker om in de bieb om dan in het echt iets te zien en van anderen horen. Een soort
opleiding of cursus.” (gezinnen)
“Meer informatie over wat je kunt doen. Wat maakt dat ik daarheen moet komen.” (jongeren)

•
o
o
o
o
o
o

Voor de online bibliotheek, die als groot pluspunt heeft dat deze gemak kan bieden (geen fysiek
bezoek nodig), is sowieso meer bekendheid nodig over de huidige dienstverlening:
Ook online dienstverlening (waar men denkt dat dat er nu nog niet is).
Gidsfunctie: persoonlijke aanbevelingen/ aanraders krijgen voor boeken op basis van interesses,
een gepersonaliseerde omgeving.
Online beter en recenter aanbod: site, app, actuele boeken, e-books ook op e-reader kunnen
zetten (en niet via een abonnement), luisterboeken.
Mogelijkheid voor alleen een online abonnement.
Informatie-database bieden met als gepercipieerd voordeel betrouwbare informatie.
Online lezingen/webinars.

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 12 van 24

•

Een aantal regelmatige bezoekers/leden heeft niet zo veel aanvullingen op hun behoeften, omdat
ze tevreden zijn over het huidige aanbod en zij er naar hun idee al voldoende vaak komen.
“Beter aanbod online. Heb net m’n lidmaatschap opgezegd op de bieb online, omdat het
aanbod te beperkt is voor wat ik wil. Ik wilde een boek lezen over Suriname, dat kon niet. Mijn
Computeridee tijdschrift ook niet.” (ouderen)
“Ik ben niet heel erg thuis in boeken lezen. Voor mij persoonlijk een pagina met aanraders van
leeftijdgenoten wat leuk zou zijn voor mij.” (jongeren)
“Als online database voor research papers. Betrouwbare informatie die ik kan vinden bij d
ebieb. Denk dat de bieb wel een hele betrouwbare bron is.” (jongeren)

Wensen ten aanzien van de bibliotheek in de toekomst
Los van momenteel onvervulde behoeften is nagegaan welke wensen men heeft ten aanzien van de
‘bibliotheek in de toekomst’. Dit blijkt vaak deels een herhaling in te houden van eerdergenoemde
wensen met betrekking tot de bibliotheek, wat het belang ervan alleen maar versterkt.
•

Wat opvalt is dat men het best ingewikkeld vindt buiten het huidige kader (en soms dus oude
beeld) te denken: de bibliotheek is er voor boeken en educatie en dat gegeven van de bibliotheek
moet sowieso in de toekomst blijvend worden ingevuld. Het geeft enerzijds de kracht aan van het
beeld over de bibliotheek en tegelijkertijd het tekort aan kennis over de huidige dienstverlening
van de bibliotheek. Verder is het altijd ingewikkeld voor mensen om spontaan nieuwe ideeën te
bedenken over een wenselijke en toekomstige invulling.

•
o

Naast de al eerder geformuleerde wensen komt toch ook een aantal aanvullingen naar voren:
Blijvend belangrijk: de bibliotheek meer in de buurt, waardoor het idee van een voor iedereen
toegankelijke bibliotheek daadwerkelijk gestalte krijgt.
Combinatie van activiteiten zoals horeca met culturele evenementen omdat dit meer uitnodigt tot
het bezoeken van de bibliotheek.
De bibliotheek kunnen zien en gebruiken als betrouwbare informatiebron in een tijd van
snelle/fake informatie; online is niet alles te vertrouwen of te geloven.
“Nu al goed pad ingeslagen voor sociale functie, maar graag ook een soort
‘nieuwspolitie’. Het duiden van betrouwbare informatie. Dat kan niet met actueel nieuws,
maar wel met minder tijdgebonden informatie.” (gezinnen)
Als gebruikers een ruimte kunnen huren in de bibliotheek voor een klein evenement/ vergadering/
netwerkomgeving voor freelancers.
De mogelijkheid bieden van een tijdelijk lidmaatschap, bijvoorbeeld voor een vakantie en ook dan
een e-reader kunnen lenen (gezinnen).
In vakantieperiode naast vakantie-activiteiten voor kinderen ook activiteiten bieden voor ouders,
bijvoorbeeld een vakantiebeurs waar je inspiratie kunt vinden over het land waar je naartoe gaat.
(gezinnen).
Meer activiteiten overdag is een wens van een aantal ouderen, omdat ze liever niet ’s avonds nog
de deur uitgaan (ouderen).
Een puntensysteem introduceren, waarmee je korting op je lidmaatschap krijgt bij bepaalde
activiteiten. Bijvoorbeeld eigen boeken inbrengen bij de bibliotheek en dan korting krijgen
(ouderen).
De bibliotheek als ideale studieplek met inzicht in beschikbaarheid studieplekken (vergelijkbaar
met OV-fietsen) (jongeren, ouderen).
Meer diversiteit in bibliotheekmedewerkers, bijvoorbeeld met een migratieachtergrond (ouderen).

o
o

o
o
o

o
o

o
o

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 13 van 24

o

Bibliotheek als de plek bij uitstek om mensen te stimuleren tot lezen. Om laaggeletterden of
bijvoorbeeld vluchtelingen ondersteuning te bieden bij het leren van de taal en lezen en boeken
lenen faciliteren (jongeren).
“Koffiecorner. Rust waar rust moet zijn. Voor een brede doelgroep. Wel met sfeer.
Verschillende hoeken met voldoende afstand voor rust en verschillende functies. Ook
ergens kunnen kletsen met iemand die je lang niet gezien hebt. Voor ontmoeten en
koffie, maar ook functioneel.” (gezinnen)
“Het moderne buurthuis. Ik vind Amstelveen het perfecte voorbeeld. Goede
koffieshop, veel reuring, het is heel open, ernaast zit de Bijenkorf en AH. Het is
aantrekkelijk, makkelijk toegankelijk om er te komen.“ (ouderen)
“Een gepersonaliseerde omgeving. Mijn bibliotheek.nl zoals Netflixaanbevelingen.
Tips krijgen. Dat zorgt voor meer betrokkenheid bij de bieb. Aangeven welke boeken
je fysiek zou willen lezen en dan komt er een bus rondrijden om deze te brengen. De
afstand tot de bieb verkleinen: de biebbus.” (gezinnen)
“Diversiteit vind ik wel belangrijk. Verschillende plekken, koffieplekken, studieplek,
leesplek. Dan is er iets voor iedereen.” (jongeren)
Er zijn steeds meer laaggeletterden en ik hoop dat de bieb een rol kan spelen door
mensen aan het lezen te maken. Influencers kunnen misschien een rol spelen, zodat
mensen meer betrokken raken bij de bieb.” (jongeren)

Verwachtingen ten aanzien van de toekomst (realiteit)
Desgevraagd geeft men als toekomstverwachting aan dat de haalbaarheid van wensen een
belangrijke rol zal spelen inzake de mogelijke invulling in de toekomst. Want, zo redeneert men, de
wens tot bijvoorbeeld een bibliotheek dichtbij is duidelijk aanwezig, maar men ziet dit niet snel
gebeuren vanwege financiële en praktische belemmeringen. Hetzelfde geldt voor de combinatie met
andere activiteiten, zoals horeca en culturele evenementen. Een aantal, zeker de ouderen/ gezinnen,
verwacht verder dat de bibliotheek in de toekomst veel meer online gestalte zal krijgen. Een
ontwikkeling die meegaat met de tijdgeest van steeds meer online-informatie en boekenaanbod, maar
dat als verarming wordt gezien van de bibliotheek als dat de enige vorm zou zijn.
“Steeds meer online. Net als Netflix. Steeds meer klik, klik. Online wordt de default. Het gaat
verdwijnen in de toekomst.” (gezinnen)
“Moderne plek. Ik zou het fijn vinden als de dingen die .. noemt er zijn (veel verschillende
activiteiten), maar ik verwacht het niet omdat de bieb niet als een hele moderne plek voelt.”
(jongeren)
De toekomst aan de hand van drie scenario’s
Om de gedachtenvorming over de bibliotheek te faciliteren zijn drie toekomstscenario’s voorgelegd
met de vraag welke reactie de mogelijke invulling oproept en welke plus- en minpunten men eraan
verbindt. De scenario’s lopen zeer uiteen (zie bijlage 2 voor een uitgebreide beschrijving scenario’s).
Deze betreffen:
- een virtuele bieb: een bibliotheek in de toekomst die alleen nog maar online bestaat
- de bieb om de hoek: een bibliotheek in de toekomst die de huiskamer van de buurt wordt
- de bieb als cultureel en maatschappelijk centrum: de bibliotheek als poort naar ontspanning
en ondersteuning in de toekomst

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 14 van 24

De toekomst: ontvangst van het scenario van ‘de virtuele bieb’
•

•

Een online bibliotheek is als enige vorm van bibliotheek niet aantrekkelijk; een online bibliotheek
zou alleen mogen en kunnen in combinatie met de fysieke bibliotheek: dus geen vervanging,
alleen als aanvulling. Want met alleen een online bibliotheek is deze niet meer voor iedereen
toegankelijk en wordt de ervaring van het fysieke bezoek teniet gedaan, zowel als inspiratiebron
door het zoeken en snuffelen, als voor wat betreft het sociale element in ontmoetingsplek.
Er worden zowel plus- als minpunten aan de online bieb verbonden, maar duidelijk is dat
deminpunten doorslaggevend zijn voor het afwijzen van het concept online bieb:
o

o

o
o

o

Pluspunten online bieb
Gemak:
▪
24/7 beschikbaar
▪
Je hoeft er niet voor de deur uit
De AI-assistent die aanbevelingen geeft
afgestemd op je profiel/ interesses, maakt de
bibliotheek persoonlijker en daarmee
relevanter.
Mogelijkheid om digitale vaardigheden verder
te ontwikkelen.
Het concept van betrouwbare informatie slaat
aan, maar eerder als betrouwbaar bij wijze van
naslagwerk dan bij het duiden van actuele
informatie die men online tegenkomt, onder
andere via sociale media. Men voorziet dat de
bibliotheek daar geen rol kan in kan spelen
vanwege de snelheid waarmee nieuwe
informatie beschikbaar komt.
Misschien gaan niet-lezers hierdoor toch iets
meer lezen vanwege de lage drempel.

o

o

o
o
o
o
o

Minpunten online bieb
De online bieb heeft geen bestaansrecht in
uitsluitend online vorm, want is daarmee niet
meer voor iedereen toegankelijk en dan
verdwijnen daarmee ook te veel functies van
de huidige fysieke bibliotheek (waaronder
sociaal en maatschappelijk).
Dan is men nòg meer bezig met een
beeldscherm, wat voor niemand wenselijk is,
maar zeker niet voor kinderen.
Gemis van de fysieke ervaring van
bibliotheekbezoek.
Gemis van het lezen van een fysiek boek
Verlies van de sociale functie bibliotheek; niet
de mogelijkheid tot sociaal contact.
Verlies van de ‘uitjes’-ervaring, op avontuur
gaan in de bibliotheek.
Verlies van/ missen van de fysieke plek die
ook staat voor rust en stilte en studie.

“Ik wil wel echt een fysieke plek Zou hier geen gebruik van maken.” (jongeren)
“De hele beleving is dan weg. Leuke aanvulling, maar geen vervanging.” (gezinnen)
“Dit kleedt het maatschappelijk nog meer uit. Dit doe je alleen/individueel. Je raakt de
communicatie kwijt, heel eenzaam dit.” (gezinnen)
“Beter dan Google, want daar krijg je zoveel info. Hier zou ik ervan uitgaan dat de informatie
betrouwbaar is en dat weet je van Google niet.” (ouderen)
“Ik vind het jammer. Je doet al zo veel online. Jammer voor de studenten. Ook voor mezelf,
want ik flex: werk thuis en ergens anders. Mijn dochter heeft laatst met iemand gewerkt in de
bibliotheek.” (ouderen)
De toekomst: ontvangst van het scenario ‘de bieb om de hoek’
•

Dit scenario heeft voor veel mensen behoorlijk wat aantrekkingskracht vanuit de gedachte dat de
bibliotheek dan dichtbij is, wat overeenkomt met een al eerder geuite wens. Daarnaast kan de
bieb hiermee een belangrijke sociale functie vervullen en als buurthuis fungeren.

•

Het voor-en-door-bewoners-principe bij de bieb om de hoek spreekt als principe ook aan, omdat
dit de bieb nabijer brengt; de mogelijkheid om zelf iets te organiseren, met steun van de bieb, voor
mensen in je eigen buurt wordt positief ontvangen. Ook het elkaar helpen is een element dat
aantrekkingskracht heeft op alle doelgroepen.

•

De bereidheid om zélf actief te worden is wisselend: sommigen zien zichzelf wel een bijdrage
leveren, maar anderen zien zichzelf of medegebruikers niet zo snel actief worden om de

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 15 van 24

bibliotheek op deze manier mede vormgeven. Enerzijds is dit ingegeven door andere ervaringen
met buurtinitiatieven, anderzijds door een geringe intrinsieke drijfveer tot een proactieve houding
hierin. Met name gezinnen zeggen geen tijd te hebben voor eigen inbreng: te druk, geen tijd voor,
niet belangrijk genoeg. Ook is men bang dat het hele concept te veel afhankelijk is van wellicht
maar een paar actieve vrijwilligers, waardoor alles ophoudt als die zouden wegvallen of stoppen.
•

•

•

Wel lijkt men interesse te hebben om deel te nemen aan workshops, indien interessant, of om
spullen te komen lenen of uitwisselen. Sommigen vinden het wel moeilijk om voorbij praktische
bezwaren te kijken: hoe moet dat dan met het uitlenen, hoe krijg je dat georganiseerd?
Qua randvoorwaarden komt bij dit scenario kijken dat de kosten voor het volgen van cursussen
laag moeten blijven, het aantrekken van vrijwilligers en gemotiveerd houden van belang is,
bijvoorbeeld door middel van het zelf gratis mogen volgen van een workshop als je er een geeft.
Een sterkte-zwakte analyse voor de ‘bieb om de hoek’ ziet er als volgt uit:
o

o

o
o

Pluspunten bieb om de hoek
De bibliotheek als ontmoetingsplek kan in
beleving voor nogal wat mensen interessant
zijn (deels voor zichzelf), vooral voor ouderen,
mensen die alleen zijn, migranten.
De bibliotheek in de buurt is een groot
pluspunt, zeker als de bibliotheek momenteel
fysiek verder weg gelegen is.
De gemeenschappelijkheid spreekt aan, het
‘voor en door bewoners’
Het elkaar helpen spreekt aan en voldoet aan
de maatschappelijke functie die de bibliotheek
heeft en moet (blijven) hebben.

o
o

o
o

o

Minpunten bieb om de hoek
Gaat het ten koste van de studie-/ stilteervaring?
Het idee is kwetsbaar doordat het de
medewerking vraagt van bewoners/
vrijwilligers (en dus ook kan ophouden als zij
ophouden).
Geen behoefte aan een bibliotheek als
ontmoetingsplek (andere functie belangrijker)
Dit bestaat al, is niks nieuws (voor degenen
met een bibliotheek met uitgebreid
activiteitenpalet in de buurt).
Als de activiteiten veel geld gaan kosten.

“Ontmoetingsplek maar in een ruimte zodat je elkaar kunt helpen. niet commercieel.”
(gezinnen)
“Ik zou er wel meer gebruik van maken, omdat ik dan anderen wel echt kan helpen. Ik doe
verschillend vrijwilligerswerk en heb ook taalles gegeven. Ik vind het geven van workshops
zelf wel echt heel leuk. Maar het uitlenen van spullen zie ik niet zitten. Is niet te organiseren
waar je spullen dan blijven. Maar belangrijk om kennis te delen.” (jongeren)
“Ik denk dat niemand het voortouw gaat nemen om iets te doen.” (jongeren)
“Is niks voor mij. We hebben al een aantal dingen zoals een buurthuis.” (ouderen)
“Saamhorigheid en sociale contacten zijn de meerwaarde.” (ouderen)
De toekomst: ontvangst van het scenario ‘de bieb als cultureel en maatschappelijk centrum’
• Dit scenario heeft veel aantrekkingskracht doordat het de mogelijkheid biedt een bezoek aan een
voorziening of cultureel uitje te combineren met een bezoek aan de bibliotheek en andersom. Het
kan daarmee sneller uitnodigen tot een bezoek aan de bibliotheek. En, niet onbelangrijk: het sluit
ook aan op enkele eerder geformuleerde behoeften aan het combineren van activiteiten. Hierin
heeft ook de mogelijkheid tot het krijgen van praktische hulp bij maatschappelijke zaken een
meerwaarde.
•

Tegelijkertijd vinden sommigen het moeilijk zich een voorstelling te maken van de daadwerkelijke
vormgeving van de bibliotheek als ‘poort’ naar ontspanning en ondersteuning en de directe
verbinding met andere instanties. Wordt het karakter van de bibliotheek daarmee niet te veel
geweld aangedaan? Want de bieb staat ook voor boeken en rust.

•

Naarmate men meer een toepassing voor zichzelf voor ogen heeft (bijvoorbeeld een kind naar het
kinderdagverblijf brengen, boodschappen doen in de tussentijd en na het ophalen van het kind

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 16 van 24

•

samen nog de bieb inlopen), wint het concept aan aantrekkingskracht, zeker voor degenen die
momenteel de bibliotheek niet (meer) bezoeken.
De ingebrachte voor- en nadelen van het concept’ de bieb als maatschappelijk en cultureel
centrum’ zien er in schema als volgt uit:
Pluspunten bibliotheek als maatschappelijk en
cultureel centrum
o De combinatie van activiteiten heeft
aantrekkingskracht: one-stop-shopping biedt
gemak en tijdwinst en wellicht ook inspiratie.
o Dit kan sneller leiden tot een bezoek aan de
bibliotheek.
o De maatschappelijke, culturele en sociale
functie van de bieb blijven gehandhaafd.
o Het is een betere waarborg voor het
bestaansrecht van de bibliotheek in de
toekomst.

Minpunten bibliotheek als maatschappelijk en
cultureel centrum
o In hoeverre blijft de bibliotheek de bibliotheek
(boeken, rust, studie, educatie) en sneeuwt
deze niet onder.
o Wordt het niet een enorme drukte: het kan als
‘too much’ overkomen. Dit concept zou ten
koste kúnnen gaan van de rust die men ook
associeert bij de bibliotheek. Dit vanwege de
veronderstelde drukte ingeval van alles onder
een dak.
o Sommigen hebben vooral moeite om het zich
voor te stellen, zeker de koppeling met
kinderdagverblijf of zorgcentrum of zwembad.

“Heel mooi! Zoon naar zwemles, daar mag ik niet bij zijn. Moet nu een uur overbruggen. Dus
als ik naar de bieb kan naast het zwembad kan ik zelf een boek pakken en doorheen bladeren
of zo.” (gezinnen)
“Ja, dan loop je erlangs en dan zie je dat er vrijdag iemand komt spreken of spelen of zo.”
(gezinnen)
“Een beetje te veel van het goede. Kookles en museum en café is een goede combinatie.
Maar als er te veel onder een dak komt verliest het zijn waarde. Het lerende aspect en het
delen van kennis vervaagt dan.” (jongeren)
“Als het er zo zou uitzien zou ik er sneller komen, maar niet voor de bieb maar voor de andere
faciliteiten.” (jongeren)
“Dan komen ze niet meer aan hun oorspronkelijke functie toe. Boeken, informatie, lezen is
hun oorspronkelijke functie.” (ouderen)
“Het is een mooi idee als het te realiseren is. Contacten, gezelligheid, makkelijk. Maar ik denk
niet dat als ik naar de bieb ga opeens naar het theater ga.” (ouderen)
Uiteindelijke keuze voor toekomstige invulling van de bibliotheek
•

Gevraagd naar welk scenario het meest aanspreekt, blijkt dat men veelal een combinatie
voorstaat van de onlinebibliotheek met de bibliotheek als cultureel en maatschappelijk centrum:
o De online bieb vanuit de overweging dat de onlinediensten het leven makkelijker maken en
aansluiten op de behoeften van deze tijd. Men zegt: alles wordt alleen maar digitaler, dus ook
de bibliotheek.
▪ Maar tegelijkertijd wil men de bibliotheek graag handhaven als fysieke plek:
de link met ‘echte’ boeken moet gehandhaafd worden, de bibliotheek als leeren lees-instituut voor groei en ontwikkeling.
o Maar ook haar functie als fysieke ontmoetingsplaats, de sociale functie dus is van belang. De
combinatie met culturele en horeca-activiteiten is een wenselijke combinatie, omdat dit de
drempel zal verlagen om ook even bij de bibliotheek binnen te lopen.
▪ En men vindt de maatschappelijke functie in het vragen en krijgen van hulp
(al dan niet geïnstitutionaliseerd in de vorm van cursussen of taalles) een
belangrijke pijler voor de bibliotheek.

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 17 van 24

•
•

Men vindt het heel belangrijk om het niet-commerciële karakter van de bibliotheek overeind te
houden.
En liefst heeft men de bibliotheek ook dichtbij en om de hoek, zodat de bibliotheek daarmee
bereikbaar is voor een ieder.

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 18 van 24

Trendanalyse
Intro
Onderdeel van dit onderzoek is een trendanalyse. De trendonderzoekers van MARE zijn zowel in
consumer insights als in trendonderzoek getraind. Dit maakt dat zij tijdens interviews herkennen
wanneer burgers in hun eigen woorden de onderliggende behoeften waar trends op gebaseerd zijn,
verwoorden. De trendonderzoeker detecteert zo de maatschappelijke thema’s die de rode draden
vormen in het onderzoek. Per onderzoek verschilt welke thema’s en hoeveel thema’s er ter sprake
komen. Alleen de thema’s die overtuigend en herhaaldelijk terug waren te zien in dit onderzoek zijn in
de resultaten meegenomen.
In relatie tot ‘de bibliotheek nu en in de toekomst’ speelden de volgende hoofdthema’s:
Gemeenschappelijkheid
De bibliotheek is de plek waar de gemeenschap elkaar vindt. Het is een plek waar “mensen
samenkomen” en “elkaar kunnen ontmoeten”. Wanneer je de bibliotheek binnenkomt treed je buiten je
bubbel, hier kom je mensen tegen die anders zijn. “In de bieb ben je allemaal gelijk.” Buiten is er
polarisatie, binnen de kaders van de bibliotheek gemeenschappelijkheid.
De bibliotheek is “neutrale grond”; “objectief”, “voor iedereen” en ook ‘niet commercieel’. Deze
neutrale grond onttrekt zich aan de commerciële ruimte. Hier ben je geen consument, enkel mens en
medemens. Dit maakt de bibliotheek bijzonder en waardevol.
“Ik heb er zo’n hekel aan dat alles zo afstandelijk wordt.” (ouderen)
“Als het commercieel wordt, dan verliest de bieb het speciale.” (jongeren)
Voor de gemeenschap door de gemeenschap
De bibliotheek is ook een plek vóór de gemeenschap dóór de gemeenschap. Het concept ‘We the
library’ prikkelt. De kern van het concept, ‘gedeelde baten en gedeelde verantwoordelijkheid’, is
interessant en toch ook ver weg. Sommigen lopen meteen warm terwijl anderen ofwel de baten
(What’s in it for me) ofwel de gedeelde verantwoordelijkheid (neemt die ander deze ook) ter discussie
stellen. Dat hieraan wordt getwijfeld komt met name uit onzekerheid, doordat het niet de normale gang
van zaken is. In de kern prikkelt het idee namelijk wel, met name bij hoger opgeleide jongeren.
“Het sociale aspect is leuk; om zelf een rol te spelen en het delen met elkaar, zowel kennis als
materiaal. Het is ook laagdrempelig en dat is goed.” (jongeren)
“Zelf de invulling geven is interessant; een samenspel” (gezinnen)
Rust
De neutrale grond van de bibliotheek is ook een plek voor rust. Hier wordt niet om je aandacht
gestreden. Hier kun je op adem komen en bewust focussen. Of het nou studie is, of je ergens in
verdiepen, het is een plek om ongestoord te ‘ontprikkelen’ en te ‘digi-toxen’. Deze neutrale grond is vrij
van prikkel-overload; “Gewoon ff helemaal…ja relaxed”.
“In de bieb kun je je nog ergens op concentreren, thuis pak je toch ook die iPad etc”
(gezinnen)
“De bieb is een ruimte om te studeren, voor rust en focus.” (ouderen)

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 19 van 24

Serendipiteit
De bibliotheek is een plek om onbevangen rond te dwalen, om te vinden wat je niet zocht, voor
serendipiteit. Het biedt inspiratie en stimuleert creativiteit, zonder de druk van perfectie of te presteren;
het is een plek om spelenderwijs “uit te proberen en te ontdekken”.
Hier kun je “laagdrempelig kennismaken met wat je nog niet wist en wat je nog niet kan”. “Een
workshop keramiek zonder te investeren in een dure cursus” of “om kennis te maken met het theater
zonder drempels. “
“Lekker rondscharrelen; doelloos op zoek naar wat je zomaar vindt.” (gezinnen)
“Inspiratie opdoen.”(gezinnen)
Betrouwbaar
De bibliotheek is een betrouwbaar anker in een wereld van informatie-overload waar het steeds
lastiger wordt om echt van nep en waar van onwaar te onderscheiden. De bibliotheek is een
“betrouwbare informatiebron” en een “beoordelaar”.
“Als je niet via uni bronnen zoekt, dan is de bieb wel de plek; online kan je geen onderscheid
maken tussen feit en fictie.” (jongeren)
“Het is de rol van de bieb om te checken of informatie klopt, online is niet alle informatie te
vertrouwen.” (ouderen)
Optimaliserend
De digitale bibliotheek heeft een ondersteunende rol ,waarbij de burger op een gestroomlijnde manier
zijn of haar weg kan vinden in het aanbod van informatie en cultuur. Daarbij dient het makkelijke,
efficiënte, beschikbare en snelle karakter ervan geen doel op zich. Het is enkel ter ondersteuning, als
een onzichtbare assistent die je leidt tot de andere pijlers/rollen van de bibliotheek: het brengt je in
contact met de gemeenschap, het geeft je toegang tot een oase van rust, het gidst je richting het
vinden van inspiratie zonder daarin te sturend te zijn en het leidt je naar betrouwbare content. Enkel
een virtuele bieb zou een verlies van de andere functies betekenen van gemeenschappelijkheid, rust
en serendipiteit betekenen.
“Online is makkelijk maar daarmee verlies je het zomaar bladeren en het met elkaar zijn.”
(gezinnen)
“Als ze mij wegwijs zouden maken, inspiratie bieden, dat zou fijn zijn.” (jongeren)
“Alles bij elkaar, dat is de ideale wereld” (ouderen)
“Online is allemaal klik klik klik door” (gezinnen)

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 20 van 24

Bijlage 1 - Onderzoeksverantwoording

Methode en procedure
Het kwalitatieve onderzoek is uitgevoerd aan de hand van focusgroepen uitgevoerd op maandag 3
juli, dinsdag 4 juli en woensdag 5 juli 2023. Er zijn twee face-to-face groepen gedaan op het kantoor
van MARE en vier online groepen via videobellen (Microsoft Teams). Alle groepen hadden een
gespreksduur van 120 minuten.
Betrokkenen van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap hebben meegekeken met het
onderzoek.
Stimulusmateriaal
Tijdens het onderzoek zijn de volgende uitingen/ materialen voorgelegd (zie bijlage 3):
• Drie scenario’s voor de bibliotheek in de toekomst
De verschillende scenario’s zijn alternerend voorgelegd, teneinde een volgorde-effect te voorkomen.
Respondenten
In totaal zijn 36 respondenten geworven, zes per groep, met de bedoeling dat er per groep vier á zes
mensen zouden deelnemen. Uiteindelijk hebben 31 respondenten meegedaan.
Er zijn drie doelgroepen onderscheiden in het steekproefdesign. De groepen zijn verder ingericht naar
opleidingsniveau om de gespreksvoering te vergemakkelijken:
Groep 1: jongeren
Opleidingsniveau tot en met
MBO

Groep 1: gezinnen
Opleidingsniveau tot en met
MBO

Groep 1: ouderen 55+
Opleidingsniveau tot en met
MBO

18 tot en met 27 jaar
Mix studerend en werkend

Thuiswonende kinderen,
spreiding op leeftijd van de
kinderen

Tot en met 75 jaar
Spreiding op leeftijd

Groep 2: jongeren
Opleidingsniveau HBO/WO

Groep 2: gezinnen
Opleidingsniveau HBO/WO

Groep 2: ouderen 55+
Opleidingsniveau HBO/WO

Mix studerend en werkend

Thuiswonende kinderen,
spreiding op leeftijd van de
kinderen

Tot en met 75 jaar
Spreiding op leeftijd

Voor allen geldt:
•

De helft is lid/bezoekt de bibliotheek met enige regelmaat en de andere helft is geen
lid/bezoekt de bibliotheek niet.

Met een spreiding op:
•

Geslacht, leeftijd, opleidingsniveau, woonplaats en regio (Randstad versus landelijk, met
uitzondering van de twee face-to-face groepen in Amsterdam waar mensen uit Amsterdam en
omliggende gemeenten kwamen)

De respondenten die hebben deelgenomen aan dit onderzoek, zijn geworven door een in
marktonderzoek gespecialiseerd selectiebureau onder verantwoordelijkheid van MARE. Voor
deelname aan dit onderzoek hebben zij een passende (financiële) vergoeding ontvangen.

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 21 van 24

Bijlage 2 - Stimulusmateriaal

#1 De Virtuele bieb
Wat als de bieb in de toekomst alleen nog maar online bestaat?

• De bieb is altijd en overal beschikbaar. Via je smartphone, of zelfs in een
Virtual Reality-wereld.
• Een AI-bibliotheekassistent is er altijd om jou te helpen met het vinden van
betrouwbare informatie, en geeft je ook tips voor wat je leuk vindt (net
zoals Netflix).
• Via de bieb (app) kun je je digitale vaardigheden verder ontwikkelen. Van
hulp met het versturen van emails, tot leren hoe om te gaan met nieuwe
technologiën zoals AI-tools.

2

#2 De bieb om de hoek
Wat als de bieb in de toekomst de huiskamer van jouw buurt wordt?
• De bieb is een ontmoetingsplek. Een plek om anderen te leren kennen, en
verbinding te vinden. Of om een boek te lezen in het gezelschap van
anderen.
• Iedereen heeft een bibliotheek in de buurt en er is ruimte om zelf
activiteiten te organiseren. Wil jij een workshop schilderen geven? De bieb
ondersteunt jou daarin.
• In de bieb helpt men elkaar, iedereen kan en mag meedoen. Klop aan
voor hulp met formulieren, computerproblemen, of vragen over de tuin.
Leen gereedschap, kookspullen of speelgoed aan elkaar uit. Er is altijd
iemand die kan helpen.

3

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 22 van 24

#3 De bieb als cultureel & maatschappelijk
centrum
Wat als de bieb in de toekomst de poort is naar ontspanning en
ondersteuning?
• De bieb is een verzameling van diensten onder één dak.
• De bieb biedt een directe verbinding met andere instanties, zoals een
kinderdagverblijf of een zorgcentrum.
• De bieb is een knooppunt voor cultuur. Via de bieb vind je een breiclubje
en een kookles, maar kun je ook naar de bioscoop, het theater, het
museum, een café of het zwembad.
• De bieb biedt praktische hulp in maatschappelijke zaken; zoals hulp bij het
invullen van je belastingen.

4

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 23 van 24

Transformatorweg 74 • 1014 AK Amsterdam
t +31 (0)20-6705020
www.mare.amsterdam
www.anticipate.amsterdam

De bibliotheek nu en in de toekomst | Pagina 24 van 24