Themaonderzoek
Uitvoering verlofbeleid
Justitiële jeugdinrichtingen
Inspectie voor de Sanctietoepassing
Inspectie jeugdzorg

Datum
Status

15 juni 2009
Definitief

3
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Colofon

Afzendgegevens

Inspectie voor de Sanctietoepassing
Forum
Kalvermarkt 53
2511 CB Den Haag
Postbus 20301
2500 EH Den Haag
www.inspectiesanctietoepassing.nl

Pagina 3 van 56

5
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Inhoud

Colofon — 3
Voorwoord — 7
Samenvatting — 9
1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7

Inleiding — 13
Aanleiding — 13
Reikwijdte — 13
Onderzoeksvraag — 14
Toetsingskader — 14
Methode — 15
Tijdpad — 15
Opbouw van het rapport — 15

2
2.1
2.2
2.3

Bijdrage van verlof aan realisatie behandeldoelstellingen — 17
Tabel 1: Bijdrage van verlof aan realisatie van behandeldoelstellingen — 17
Oordeel — 19
Aanbeveling aan DJI — 19

3
3.1
3.2
3.3
3.4

Bijdrage verlofbeleid aan voorbereiding terugkeer in de samenleving. — 21
Tabel 2: Bijdrage verlof aan voorbereiding terugkeer in de samenleving — 21
Toelichting — 21
Oordeel — 23
Aanbevelingen aan DJI — 23

4

Het betrekken van jongere en sociaal systeem van de jongere bij de
uitvoering verlofbeleid. — 25
Tabel 3: Het betrekken van de jongeren en zijn sociaal systeem — 25
Toelichting — 25
Conclusie en oordeel — 27
Aanbevelingen aan DJI — 27

4.1
4.2
4.3
4.4
5
5.1
5.2
5.3
5.4

Risico-identificatie bij besluitvorming over verloftoekenning en
voorbereiding van verlof — 29
Tabel 4: Risico-identificatie bij toekenning en voorbereiding van verlof — 29
Toelichting — 29
Conclusie en oordeel — 30
Aanbevelingen aan DJI — 30

6
6.1
6.2
6.3
6.4

Risicobeheersing tijdens verlofsituaties — 31
Tabel 5: Risicobeheersing tijdens verlofsituaties — 31
Toelichting — 31
Conclusie en oordeel — 33
Aanbevelingen aan DJI — 33

7
7.1
7.2
7.3
7.4

Dossiervorming en dossieroverdracht — 35
Tabel 6: Dossiervorming en dossieroverdracht — 35
Toelichting — 35
Conclusie en oordeel — 36
Aanbeveling aan DJI — 36

8

Eindoordeel — 37
Pagina 5 van 56

55
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

8.1
8.2
8.3
8.4

Eindoordeel — 37
Beoordeling van het verlofbeleid per inrichting — 37
Toelichting — 38
Aanbevelingen — 39

9
9.1
9.2
9.3
9.4

Slotbeschouwing — 41
Het belang van voortgaande professionalisering — 41
De balans tussen aandacht voor procedures en voor inhoud — 41
Spreiding van inrichtingen — 42
Kwaliteit en borging — 42

Bijlage 1

De PIJ-populatie — 43

Bijlage 2

Toetsingskader — 45

Bijlage 3

Afkortingen — 53

Bijlage 4

Aanbevelingen — 55

Pagina 6 van 56

7
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Voorwoord

De Inspectie voor de Sanctietoepassing en de Inspectie jeugdzorg hebben
gezamenlijk een onderzoek uitgevoerd naar het verlofbeleid in de justitiële
jeugdinrichtingen.
Alle normaal beveiligde inrichtingen waar jongens in het kader van een pijmaatregel verblijven zijn in het onderzoek betrokken.
De centrale vraagstelling was of het verlofbeleid bijdraagt aan de opvoeding en
behandeling van de betrokken jongeren, en of de risico’s die aan verlof verbonden
zijn worden onderkend en beheerst.
De inspecties kwalificeren in twee van de onderzochte inrichtingen het beleid en de
uitvoering daarvan als goed, in zes gevallen als voldoende, en in drie inrichtingen
als onvoldoende.
Naar aanleiding van het onderzoek bevelen de inspecties DJI en de inrichtingen
vooral aan om gezamenlijk te zorgen voor betere randvoorwaarden voor de
uitvoering van de pij-maatregel en om meer aandacht te schenken aan het
verzamelen van informatie voor evaluatie en verbetering van het verlofbeleid.
Mr. W.F.G. Meurs
Hoofdinspecteur ISt

Mw. drs. J.F. de Vries
Hoofdinspecteur IJZ

Pagina 7 van 56

9
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Samenvatting

Dit rapport bevat de uitkomsten van een onderzoek van de Inspectie voor de
Sanctietoepassing en de Inspectie jeugdzorg naar de uitvoering van het verlofbeleid
in de justitiële jeugdinrichtingen (JJI).
De Directie Justitieel Jeugdbeleid (DJJ) van het ministerie van Justitie en de
sectordirectie Justitiële Jeugdinrichtingen (SD JJI) van de Dienst Justitiële
Inrichtingen (DJI) hebben de Inspecties verzocht om de uitvoering van het
verlofbeleid in JJI te onderzoeken. De Inspecties hebben het onderzoek uitgevoerd
in alle elf normaal beveiligde JJI’s, waar jongens in het kader van een PIJ-maatregel
voor behandeling verblijven.
De vraagstelling waarop het onderzoek is gebaseerd luidt: Draagt het verlofbeleid
bij aan de opvoeding en behandeling van jongeren die in het kader van een PIJmaatregel verblijven in een normaal beveiligde JJI, en worden risico’s die aan verlof
verbonden zijn onderkend en beheerst?
De vraagstelling is uitgewerkt in zes deelvragen die hierna achtereenvolgens
beantwoord worden.
1) Hebben de JJI geformaliseerd beleid over de plaats van verlof in de
behandeling? En draagt de uitvoering van het verlofbeleid bij aan het
behalen van de doelstellingen in de behandelplannen?
Over de bijdrage van verlof aan de realisatie van behandeldoelen oordelen de
Inspecties dat niet alle inrichtingen erin slagen om het aan PIJ’ers toegekende verlof
zo in te zetten dat het aantoonbaar bijdraagt aan het realiseren van
behandeldoelen. De Inspecties vinden dat dat moet verbeteren. Daarvoor zijn
mogelijkheden want een aantal inrichtingen weten het verlof wél goed te koppelen
aan de gestelde behandeldoelen.
2) Hebben de JJI geformaliseerd beleid hoe verlof bijdraagt aan de
voorbereiding op de terugkeer van de jongere in de samenleving? En draagt
de uitvoering van het verlofbeleid bij aan de terugkeer van de jongere in de
samenleving?
Over de bijdrage aan de voorbereiding op de terugkeer van de jongere in de
samenleving oordelen de Inspecties dat bij de uitvoering van het verlofbeleid een
aantal structurele knelpunten optreden, waardoor het verlof nog onvoldoende
bijdraagt aan een goede voorbereiding van die terugkeer. De regionale spreiding
van de beperkt beveiligde capaciteit, de plaatsing van veel PIJ-jongeren buiten de
regio waarin ze terugkeren, en de geringe flexibiliteit van het gehanteerde
verloftoetsingskader zijn naar de mening van de Inspecties belangrijke knelpunten,
die moeten worden aangepakt.
Daarnaast slagen niet alle inrichtingen erin om op systematische wijze bij te dragen
aan onderhoud, opbouw en versterking van het sociaal netwerk van de jongere in
de omgeving waarin hij terugkeert, of hebben ze daartoe nog onvoldoende beleid
ontwikkeld.
3) Worden jongeren en het sociale systeem van de jongere actief betrokken bij
de voorbereiding, de uitvoering en de evaluatie van verlofsituaties?

Pagina 9 van 56

55
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

De Inspecties vinden dat de inrichtingen de jongere, het sociaal systeem van de
jongere, en instellingen (werkgevers, scholen, reclassering, hulpverleners, etc.) nog
onvoldoende bij voorbereiding, uitvoering en evaluatie van verlofsituaties
betrekken. De Inspecties zijn ook van mening dat inrichtingen nog te weinig hebben
nagedacht en nog te weinig beleid hebben ontwikkeld om de jongere, zijn sociaal
netwerk en instellingen effectief te kunnen betrekken bij behandeling en verlof.
De Inspecties vinden dat inrichtingen beter moeten vastleggen welke doelstellingen
met verlof worden nagestreefd, en dat ze bij het verlof betrokkenen daarover beter
moeten informeren. Jongeren worden onvoldoende uitgedaagd om verlof te
benutten om te werken aan doelstellingen die in het kader van de behandeling zijn
vastgelegd. In niet alle inrichtingen beschikken jongeren over een duidelijk ingevuld
verlofprogramma, dat met hen en met alle andere bij het verlof betrokkenen goed is
besproken. Sommige inrichtingen hebben nog geen beleid hoe ze ouders bij het
verlof kunnen betrekken en ondersteunen, en laten de invulling over aan individuele
functionarissen met hun onderscheiden opvattingen. Niet alle inrichtingen hebben in
hun beleid vastgelegd met welke instelllingen ze samenwerking behoeven om een
antwoord te vinden op de specifieke problemen van de PIJ’ers.
4) Vindt er risico-identificatie plaats bij besluitvorming over verloftoekenning
en bij voorbereiding van verlof?
De Inspecties vinden dat risico’s die aan toekenning van verlof verbonden zijn binnen
de jeugdinrichtingen en tussen IJZ en de inrichtingen zorgvuldig worden afgewogen.
De Inspecties zijn van mening dat inrichtingen en DJI echter onvoldoende aandacht
schenken aan het evalueren van de gebruikte instrumenten en procedures. Daardoor
treedt er geen zichtbare verbetering op in de toepassing van het beleid.
5) Worden risico’s die zich bij de uitvoering van het verlofbeleid voordoen
voldoende beheerst, en wordt lering getrokken uit incidenten die zich tijdens
verlof hebben voorgedaan?
De procedures en afspraken om incidenten tijdens verlof te beheersen functioneren
naar de mening van de Inspecties overwegend toereikend. De Inspectie vinden het
positief dat sommige inrichtingen lessen beginnen te trekken uit periodieke analyses
van de incidenten die zich hebben voorgedaan.
Er zijn punten die beter kunnen. In niet alle inrichtingen is zichtbaar hoe ze de
uitkomsten van risico-taxaties vertalen in op de gesignaleerde risico’s toegespitste
afspraken, controles en regels rond verlof. De Inspecties vinden het vreemd dat niet
in alle inrichtingen duidelijke instructies aanwezig zijn hoe verlofbegeleiders moeten
optreden en dat inrichtingen onderling afwijkende instructies hebben over het met
geweld optreden ter voorkoming van onttrekking tijdens begeleid verlof.
Veel inrichtingen laten na om jongeren die met verlof gaan te voorzien van
begrijpelijke en volledige informatie, die hen kan helpen om problemen tijdens
verlof te voorkomen en op te lossen. De Inspecties vinden dat inrichtingen hier een
eenvoudig hulpmiddel om de kans op het ontstaan van incidenten terug te dringen
laten liggen.
6) Draagt dossiervorming in de inrichting bij aan continuïteit in behandeling en
opvoeding van de jongeren?
De Inspecties vinden dat het dossierbeheer is in de meeste inrichtingen toereikend
is georganiseerd om bij te kunnen dragen aan voortgang en continuïteit in de
behandeling van de jongere. De Inspecties vinden dat de richtlijnen voor
dossiervorming en de gebruikte systemen bij dossiervorming echter niet meer
toereikend zijn om te garanderen dat alle relevante informatie over activiteiten van
Pagina 10 van 56

11
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

diverse functiegroepen ten aanzien van de jongere tijdig en op een efficiënte manier
toegankelijk is voor alle betrokkenen.
In twee inrichtingen beoordelen de Inspecties de bijdrage van het verlofbeleid aan
opvoeding en behandeling van jongeren als goed, omdat ze op alle onderzochte 22
indicatoren operationeel beleid hebben.
In zes inrichtingen beoordelen de inspecties de bijdrage van het verlofbeleid aan
opvoeding en behandeling als voldoende, omdat ze op een beperkt aantal
indicatoren geen operationeel beleid hebben.
In drie inrichtingen beoordelen de Inspecties de bijdrage van het verlofbeleid aan
opvoeding en behandeling als onvoldoende, omdat ze op vijf of meer indicatoren
geen operationeel beleid hebben.
De verschillen in de beoordeling van het verlofbeleid per inrichting worden in
hoofdzaak veroorzaakt door verschillen tussen inrichtingen op een beperkt aantal
indicatoren: Is de relatie tussen de doelstellingen in het behandelplan en in het
verlofplan zichtbaar? Wordt het Competentiemodel toegepast om het gedrag van
jongeren te sturen? Draagt verlof bij aan opbouw en onderhoud van het sociaal
netwerk van de jongere? Zijn ouders betrokken bij verloftoekenning, en worden ze
zonodig ondersteund? Is er een duidelijk programma voor verlof? Zijn alle
betrokkenen daarvan op de hoogte? Verschaffen verlofdocumenten duidelijkheid aan
jongeren over voorwaarden, hulp en steun?
Naar aanleiding van het onderzoek bevelen de Inspecties DJI en de inrichtingen
vooral aan om meer aandacht te schenken aan het verzamelen van informatie ten
behoeve van evaluatie en de verbetering van het verlofbeleid en om de gehanteerde
regels, beleidskaders en instrumenten periodiek te evalueren. Een overzicht met alle
aanbevelingen is opgenomen in bijlage 4

Pagina 11 van 56

13
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

1

Inleiding

Dit rapport bevat de uitkomsten van een onderzoek naar de uitvoering van het
verlofbeleid in de justitiële jeugdinrichtingen. Dit eerste hoofdstuk schetst de opzet
van het onderzoek.
1.1

Aanleiding
Op verzoek van de Directie Justitieel Jeugdbeleid (DJJ) van het ministerie van
Justitie en de sectordirectie Justitiële Jeugdinrichtingen (SD JJI) van de Dienst
Justitiële Inrichtingen (DJI) hebben de Inspectie voor de Sanctietoepassing (ISt) en
de Inspectie jeugdzorg onderzoek verricht naar de uitvoering van het verlofbeleid
van de justitiële jeugdinrichtingen (JJI). Het ontbrekend zicht op de wijze waarop
inrichtingen de regels naleven is voor het ministerie van Justitie aanleiding geweest
om dit onderwerp voor te stellen voor een themaonderzoek. DJI is vooral
geïnteresseerd in de onttrekking tijdens verlof en hoe inrichtingen daar op reageren.
Het thema werd voorgesteld voor onderzoek in 2006. De Inspecties hebben
voorrang gegeven aan de uitvoering van het onderzoek “Veiligheid in justitiële
jeugdinrichtingen”, waardoor dit onderzoek eerst in 2008 is gestart. De Inspecties
gaan ervan uit dat het verlofbeleid moet bijdragen aan de realisatie van
doelstellingen uit behandelingsplannen van de jongere en aan de voorbereiding op
de terugkeer van de jongere in de samenleving. De Inspecties richten het onderzoek
op dit wat bredere uitgangspunt, en zullen de vragen van het Ministerie en van DJI
binnen dat kader beantwoorden.

1.2

Reikwijdte
Het onderzoek is beperkt tot het planmatig verlof in het kader de maatregel van
plaatsing van jongeren in een justitiële jeugdinrichting1 (de PIJ-maatregel). Om die
reden zijn alleen behandelinrichtingen voor jeugdigen in het onderzoek betrokken.
De Inspecties onderzoeken vooral de eerste fase van de uitvoering van de PIJmaatregel, en daarom zijn alleen behandelinrichtingen (of afdelingen) met een
normaal beveiligingsniveau, waar de PIJ-behandeling start, in het onderzoek
betrokken.
Daarnaast is ervoor gekozen om geen afdelingen of inrichtingen waar uitsluitend
meisjes zijn ondergebracht te onderzoeken, omdat er slechts weinig meisjes een
PIJ-maatregel ondergaan.
Het onderzoek is uitgevoerd bij de elf normaal beveiligde justitiële
behandelinrichtingen waar jongens in het kader van de PIJ-maatregel verblijven en
die de bestemming ook in 2009 hebben. Ook afdelingen voor licht verstandelijk
gehandicapten (LVG’ers), voor zedendelinquenten en Individuele Trajectafdelingen
(ITA’s) en Very intensive Care-afdelingen (VIC’s) waar PIJ-jongeren verblijven zijn
in het onderzoek betrokken.
Een beknopte beschrijving van de PIJ-populatie is opgenomen in bijlage 1.

1

De Maatregel van plaatsing in een inrichting voor jeugdigen is de zwaarste justitiële jeugdsanctie die aan jongeren

tot 18 jaar kan worden opgelegd (behoudens toepassing van het jeugdstrafrecht op personen van 18 tot 21 jaar). De
duur van de maatregel is 2 jaar. Verlenging tot maximaal 4 jaar is mogelijk in geval van een gewelds- of zedendelict.
Indien tijdens het begaan van het delict bij de jongere een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de
geestvermogens bestond, kan de maatregel tot maximaal 6 jaar verlengd worden.

Pagina 13 van 56

55
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

1.3

Onderzoeksvraag
De vraagstelling waarop het onderzoek is gebaseerd luidt:
Draagt het verlofbeleid bij aan de opvoeding en behandeling van jongeren die in het
kader van een PIJ-maatregel verblijven in een normaal beveiligde JJI, en worden
risico’s die aan verlof verbonden zijn onderkend en beheerst?
De vraagstelling wordt door middel van de volgende deelvragen beantwoord:
Hebben de JJI geformaliseerd beleid over de plaats van verlof in de
behandeling? En draagt de uitvoering van het verlofbeleid bij aan het
behalen van de doelstellingen in de behandelplannen?
Hebben de JJI geformaliseerd beleid hoe verlof bijdraagt aan de
voorbereiding op de terugkeer van de jongere in de samenleving? En draagt
de uitvoering van het verlofbeleid bij aan de terugkeer van de jongere in de
samenleving?
Worden jongeren en het sociale systeem van de jongere actief betrokken bij
de voorbereiding, de uitvoering en de evaluatie van verlofsituaties?
Vindt er risico-identificatie plaats bij besluitvorming over verloftoekenning
en bij voorbereiding van verlof?
Worden risico’s die zich bij de uitvoering van het verlofbeleid voordoen
voldoende beheerst, en wordt lering getrokken uit incidenten die zich tijdens
verlof hebben voorgedaan?
Draagt dossiervorming in de inrichting bij aan continuïteit in behandeling en
opvoeding van de jongeren?

1.4

Toetsingskader
De Inspecties hebben in een toetsingskader de onderzoeksvragen vertaald in
verwachtingen en daarvan afgeleide normen waaraan de uitvoering van het
verlofbeleid moet voldoen. In een score per indicator maken de Inspecties concreet
of een inrichting voldoet aan wat de Inspecties verwachten en hoe de Inspecties
oordelen. Het uitgewerkte toetsingskader met de gehanteerde scoreclassificaties is
opgenomen in bijlage 2.
De Inspecties beoordelen per onderzochte indicator of een inrichting in beleid heeft
vastgelegd hoe ze de norm, waarop de indicator betrekking heeft realiseert en of
dat beleid operationeel is. Een inrichting scoort “afwezig” wanneer een inrichting op
de onderzochte indicator geen beleid heeft vastgelegd. Een inrichting scoort
“aanwezig”, wanneer een inrichting schriftelijk beleid heeft vastgelegd op de
onderzochte indicator, óf wanneer er een vanzelfsprekende bij iedere betrokken
medewerker bekend werkwijze is, maar niet vastgesteld kan worden of die
werkwijze altijd gehanteerd wordt. Een inrichting scoort “operationeel” op een
indicator wanneer tijdens het onderzoek uit dossiers, interviews en andere bronnen
blijkt dat de schriftelijk vastgelegde werkwijze bij alle betrokkenen bekend is en
altijd wordt gehanteerd. De score “operationeel” heeft een zekere bandbreedte. Als
er op onderdelen kritische kanttekeningen zijn geplaatst bij een oordeel, maar het
totale beeld een score “operationeel” rechtvaardigt, is de score “operationeel”
gehanteerd. De score “geborgd” wordt toegekend, wanneer de uitvoering van het
beleid op handelingsniveau geborgd is door bij voorbeeld controles toe te passen, of
taken binnen het proces door verschillende functionarissen uit te laten voeren, én
wanneer tevens periodieke evaluaties en onderzoeksmethoden gehanteerd worden
om na te gaan of het beoogde doel bereikt wordt en of het beleid verbeterd kan
worden.
De Inspecties vinden dat inrichtingen in beginsel op alle onderzochte indicatoren
tenminste een score “operationeel” moeten behalen. De Inspecties beseffen dat
afzonderlijke inrichtingen op niet alle indicatoren een score “geborgd” kunnen
Pagina 14 van 56

15
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

realiseren, omdat het beleid op een aantal indicatoren op landelijk niveau tot in
detail is voorgeschreven en besluiten over wijziging van het beleid op landelijk
niveau genomen moeten worden. De Inspecties verwachten op die punten een
inrichtingsoverstijgende evaluatie van het gevoerde beleid.
1.5

Methode
Bronnen
Beleidsdocumenten van de inrichtingen (protocollen, procesbeschrijvingen en
instructies daaronder begrepen), cliëntendossiers en gesprekken met medewerkers
van justitiële inrichtingen en jongeren zijn als bronnen gebruikt om de
onderzoeksvragen te beantwoorden. De beleidsdocumenten zijn voorafgaand aan
het onderzoek op locatie opgevraagd. Het dossieronderzoek en de gesprekken met
medewerkers zijn in de inrichtingen uitgevoerd. Voorafgaand aan het
dossieronderzoek zijn per inrichting kenmerken van de PIJ-jongeren verzameld,
zoals leeftijd, verloffase waarin ze verkeren, duur PIJ-maatregel, lengte van het PIJrestant en het verloop van de uitvoering van de maatregel. Die gegevens zijn
gebruikt om een gevarieerde dossierselectie te maken. Het uitgangspunt voor die
selectie vormde de populatie, die op 1 juli 2008 in de inrichting verbleef. In alle
inrichtingen zijn tien tot vijftien dossiers onderzocht. Over een aantal vraagpunten
hebben de Inspecties na uitvoering van de onderzoeken in de inrichtingen overlegd
met medewerkers van de SD JJI.
Werkwijze
Het onderzoek is uitgevoerd door de Inspectie voor de Sanctietoepassing en de
Inspectie jeugdzorg. Het Protocol voor de Werkwijze van de ISt was leidend voor de
uitvoering van het onderzoek.
Per inrichting hebben de Inspecties de bevindingen uit het onderzoek in een
rapportage verwerkt, waaraan een beoordeling is toegevoegd. De deelrapporten
waarin per inrichting verslag wordt gedaan van de uitkomsten van het onderzoek
zijn voor wederhoor aan de inrichtingen voorgelegd. Deze deelrapporten zijn als
bijlage bij het dit rapport gevoegd.
De staatssecretaris van Justitie ontvangt de gebundelde rapportages, waaraan de
Inspecties hun eindoordeel en aanbevelingen voor DJI en de staatssecretaris zullen
toevoegen.

1.6

Tijdpad
Het inspectieonderzoek is op 1 juli 2008 aangekondigd aan alle locaties. De feitelijke
uitvoering van het onderzoek vond plaats in de periode van september 2008 tot en
met januari 2009. De conceptrapportage over het onderzoek is op 26 mei 2009 voor
wederhoor voorgelegd aan de SD JJI. De wederhoorreactie is ontvangen op 8 juni
2009. Op 15 juni 2009 is het rapport vervolgens vastgesteld door de
hoofdinspecteurs van de Inspectie voor de Sanctietoepassing en de Inspectie
jeugdzorg en aangeboden aan de staatssecretaris van Justitie.

1.7

Opbouw van het rapport
De Inspecties beantwoorden de deelvragen die bij het onderzoek gehanteerd zijn in
de hoofdstukken 2 tot en met 7. In elke van de hoofdstukken zijn de scores per
inrichting op de onderzochte indicatoren gepresenteerd en toegelicht. In hoofdstuk 8
beantwoorden de Inspecties de centrale vraagstelling van het onderzoek met daarbij
overkoepelende conclusies en aanbevelingen. Hoofdstuk 9 bevat een
slotbeschouwing, over enkele relevante thema’s, die verband houden met het
onderzoek. Het rapport wordt voorafgegaan door een voorwoord en een
samenvatting. Bij dit rapport verschijnt een aparte bundel met bijlagen, waarin de
deelrapporten per inrichting zijn opgenomen.
Pagina 15 van 56

17
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

2

Bijdrage van verlof aan realisatie behandeldoelstellingen

Dit hoofdstuk beantwoordt de vraag of de JJI geformaliseerd beleid hebben over de
plaats van verlof in de behandeling? En of de uitvoering van het verlofbeleid
bijdraagt aan het behalen van de doelstellingen in de behandelplannen? De vraag
wordt onderzocht door na te gaan of de inrichtingen voldoen aan een aantal
afzonderlijke indicatoren. Die indicatoren staan in tabel 1 en worden vervolgens
toegelicht. Het hoofdstuk sluit af met een oordeel en aanbevelingen van de
Inspecties.
2.1

Tabel 1: Bijdrage van verlof aan realisatie van behandeldoelstellingen

+

+

+

De Sprengen

+

De Veenpoort

+

Overberg

Harreveld

Het Keerpunt

Teylingereind

Doggershoek

De Hartelborgt

Rentray Rekken

Hey-Acker

Rentray Lelystad
+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

Continuïteit van zorg, behandeling en opvoeding +

+

+

+

++ +

+

+

+

+

+

Indicatoren
Er is een zichtbare relatie tussen doelstellingen
in het behandelplan en in het verlofplan
De basismethodiek wordt toegepast om het

+

gedrag van jongeren bij verlof te sturen
Behandelaars en groepsleiding zijn betrokken
bij overleg en besluitvorming over en evaluatie
van verlof
De verantwoordelijkheid voor het advies tot
verlofverlening is duidelijk
na incidenten wordt bewaakt
+ = operationeel

++ = geborgd

Toelichting
Relatie behandelplan en verlofplan
In alle inrichtingen is in het beleid vastgelegd dat verlof moet bijdragen aan het
realiseren van behandeldoelen. Maar vier inrichtingen voldoen in de praktijk niet aan
die norm. Dat leidt tot verschillen in hoe inrichtingen het verlof organiseren en hoe
jongeren verlof beleven.
In sommige inrichtingen zijn jongeren doordrongen zijn van het feit dat ze tijdens
verlof moeten werken aan het realiseren van doelstellingen die in het kader van de
behandeling zijn geformuleerd, terwijl in andere inrichtingen jongeren verlof vooral
ervaren als een recht, of als iets louter plezierigs.
In sommige inrichtingen doorlopen jongeren en mentor uit de groepsleiding
voorafgaand aan ieder verlofmoment een intensief interactieproces, waarop een
gedragswetenschapper toeziet. In dat proces worden uiteindelijk realistische - en
voor de jongere begrijpelijke - verlofdoelen geformuleerd en vastgelegd. Het
bereiken van die doelen wordt getoetst in schriftelijke en mondelinge evaluaties. In
andere inrichtingen vindt een dergelijk proces niet plaats, of wordt het niet zichtbaar
doordat de inrichting het onvoldoende vastlegt.
Methodische hantering van toekennen vrijheden
Pagina 17 van 56

55
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Hoewel alle inrichtingen het gedachtegoed van het Competentiemodel kennen,
zetten ze deze methodiek niet altijd in bij het verlof. Een aantal inrichtingen wacht
op de invoering van de nieuwe basismethodiek YOUTURN2, waarmee in 2009 in alle
inrichtingen een begin gemaakt wordt. Ook zijn er inrichtingen waar vooral gelet op
de termijnen uit het verloftoetsingskader en waar weinig aandacht is voor het
vertoonde gedrag.
Betrokkenheid behandelaars en groepsleiders bij verlofbesluiten
In bijna alle inrichtingen zijn behandelaars en groepsleiding betrokken bij
georganiseerde multidisciplinaire besluitvorming over toekenning van verlof en
evaluatie van het verloop van verlof. Daarmee voldoen ze aan een belangrijke
procedurele voorwaarde voor het maken van een goede koppeling tussen behandelen opvoedingsdoelen en verlofdoelen wordt voldaan.
Echter slechts enkele inrichtingen zijn er in geslaagd hun visie en beleid om te
zetten in heldere taak- en bevoegdheidsverdelingen, en in praktische protocollen en
formulieren die jongeren stimuleren om de verlofdoelen te verbinden aan de
behandeldoelen. Dit zorgt voor een intensieve interactie hierover met de
groepsleiding en bevordert een systematische evaluatie van verlofsituaties. In een
aantal inrichtingen is het nog te sterk afhankelijk van de wijze waarop individuele
personeelsleden hun rol invullen of een jongere tijdens verlof werkt aan concrete
behandeldoelen.
Verantwoordelijkheid voor het besluit over het verlofadvies
In alle inrichtingen is duidelijk welke functionaris het verlofadvies toetst en
verantwoordelijkheid neemt voor het indienen van het verlofadvies. Minder duidelijk
is hóe de verantwoordelijke de verlofvoorstellen toetst. Opvattingen en
overwegingen die de tot vaststelling en doorzending van het advies bevoegde
functionaris hanteert bij zijn beslissing, worden niet altijd expliciet gemaakt. In
enkele inrichtingen organiseert de behandeldirecteur casusbesprekingen met de
gedragsdeskundigen, om eenduidigheid in de afweging van alle aspecten van de
verloftoekenning te bevorderen.
De Afdeling Individuele Jeugdzaken (IJZ) van DJI verstrekt de verlofmachtigingen.
De sturing die IJZ uitoefent richt zich niet op de inhoudelijke kwaliteit van
verlofaanvragen, maar op de vraag of voldaan wordt aan de formele voorwaarden
en op de aanwezigheid van de juiste documenten. Tot nu toe heeft IJZ nog nooit
een verlofaanvraag door onafhankelijke deskundigen te laten verifiëren of een
contra-expertise ingezet, hoewel die mogelijkheid daartoe in het toetsingskader
verlof strafrechtelijke jeugdigen3 is opgenomen. Inrichtingen overleggen veelvuldig
met IJZ over verlofaanvragen.
Continuïteit in behandeling en opvoeding na verlofincidenten
Incidenten die zich tijdens verlof hebben voorgedaan, zoals een onttrekking, vormen
in beginsel geen belemmering om de behandeling en de opvoeding van de jongere
in de inrichting voort te zetten. Alle inrichtingen maken zorgvuldige afwegingen of
de behandeling na ernstige incidenten kan worden voortgezet.
Inrichtingen zien de incidenten die jongeren veroorzaken (onttrekkingen, het niet
nakomen van afspraken, het terugvallen in “oud” gedrag) als niet altijd vermijdbaar,
gezien de ontwikkelingsfase en de problematiek van de jongere. De overtuiging is
2

De basismethodiek YOUTURN is een integratie en uitbreiding van het Sociaal Competentie Model en EQUIP.

Kenmerkend zijn de geprotocolleerde instroomfase met screeningsinstrumenten, de aandacht voor
ouderparticitpatie, het veiliger maken van het leefklimaat met behulp van groepsbijeenkomsten, frequente
gesprekken tussen mentor en jongere over het gedrag op de groep en meetbare leerdoelen.
3

Het Toetsingskader verlof strafrechtelijk jeugdigen is ingevoerd in februari 2006

Pagina 18 van 56

19
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

dat jongeren kunnen leren van incidenten, en dat incidenten ook een positief effect
kunnen hebben op het verloop van de behandeling.
2.2

Oordeel
Niet alle inrichtingen slagen erin om het aan PIJ’ers toegekende verlof zo in te
zetten dat het aantoonbaar bijdraagt aan het realiseren van behandeldoelen. De
Inspecties vinden dat dat moet verbeteren. Daarvoor zijn mogelijkheden want een
aantal inrichtingen weten het verlof wél goed te koppelen aan de gestelde
behandeldoelen.
De koppeling tussen behandeldoelen en de doelen die tijdens verlof worden
nagestreefd wordt niet in alle inrichtingen duidelijk gelegd. En een aantal
inrichtingen maakt onvoldoende gebruik van het Sociale Competentiemodel om het
gedrag van jongeren te sturen ten behoeve van verlof. Daarnaast dragen
multidisciplinair overleg en wijze waarop de verantwoordelijkheden zijn verdeeld
rond toekenning en uitvoering van verlof niet in alle in alle inrichtingen voldoende
bij aan de kwaliteit van de besluitvorming over verlof. Omdat IJZ de inhoudelijke
kwaliteit van de verlofaanvragen en de kwaliteit van de evaluaties maar op een
beperkt aantal aspecten toetst laten sommige inrichtingen zich bij de
verantwoording van de uitvoering van hun verlofbeleid vooral leiden door de punten
waarop IJZ wel actief toeziet.

2.3

Aanbeveling aan DJI
Zorg ervoor dat naast de kwaliteit van het proces ook de inhoudelijke kwaliteit van
de besluitvorming over verlof geborgd wordt, zodat het planmatig verlof in alle
inrichtingen bijdraagt aan realisatie van behandel- en opvoedingsdoelen.

Pagina 19 van 56

21
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

3

Bijdrage verlofbeleid aan voorbereiding terugkeer in de
samenleving.

Dit hoofdstuk beantwoordt de vraag of de JJI geformaliseerd beleid hebben hoe
verlof bijdraagt aan de voorbereiding op de terugkeer van de jongere in de
samenleving en of de uitvoering van het verlofbeleid daar daarwerkelijk aan
bijdraagt? De vraag wordt onderzocht door na te gaan of de inrichtingen voldoen
aan een aantal afzonderlijke indicatoren. Die indicatoren staan in tabel 2 en worden
vervolgens toegelicht. Het hoofdstuk sluit af met een oordeel en aanbevelingen van
de Inspecties.
3.1

Tabel 2: Bijdrage verlof aan voorbereiding terugkeer in de samenleving

+

+

Jongeren beschikken tijdens verlof over passend +

+

+

+

+

+

+

+

+

+

De Sprengen

+

+

De Veenpoort

De Hey-Acker
+

Overberg

Het Keerpunt
+

Harreveld

Doggershoek
+

Teylingereind

Rentray Rekken
+

De Hartelborgt

Rentray Lelystad
+

Indicatoren
De wettelijke toegestane verlofvormen worden

+

opeenvolgend gehanteerd en bevorderen de
terugkeer van de jongere in de samenleving
Verlof draagt bij aan opbouw en onderhoud van

+

het sociaal netwerk van de jongere
+

+

+

+

+

verblijf, verzorging en voldoende middelen
+ = operationeel

3.2

++ = geborgd

Toelichting
Opeenvolgende hantering verlofvormen
Alle inrichtingen hanteren de fasegewijze opbouw van het planmatig verlof die in het
toetsingskader strafrechtelijk verlof is voorgeschreven. Na een fase van begeleid
eendaags verlof volgt een fase van eendaags onbegeleid verlof, en die fase kan
gevolgd worden door meerdaags onbegeleid verlof. Alle inrichtingen nemen de
behandeltermijn die aan een eerste verlof vooraf moet gaan en die afhankelijk is
van ernst delict en aard problematiek van de jongere in acht. Als de inrichtingen die
termijnen en te volgen stappen overigens in een enkel geval over het hoofd zien, of
onvoldoende duidelijk en overtuigend beargumenteren waarom in een bepaald geval
afgeweken moet worden van deze regels, volgt altijd een terechtwijzing of verzoek
om nadere toelichting van IJZ, die de verlofmachtigingen verstrekt. Alle inrichtingen
zien verlof als een belangrijk middel om terugkeer in de samenleving voor te
bereiden. Ze vinden dat jongeren de gelegenheid moeten krijgen om aangeleerde
vaardigheden buiten de inrichting te oefenen en het contact met personen in de
omgeving waarin ze terugkeren geleidelijk op te bouwen. Zowel de tijdens verlof
opgedane positieve als de negatieve ervaringen worden als functioneel beschouwd
binnen het proces van behandeling en opvoeding.

Pagina 21 van 56

55
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Inrichtingen maken in wisselende mate gebruik van de mogelijkheid om jongeren
die met meerdaags verlof gaan over te plaatsen naar een beperkt beveiligde
inrichting. Er zijn inrichtingen die vanuit de gesloten fase direct doorplaatsen naar
proefverlof. Er is ook een inrichting die over zowel gesloten als beperkt beveiligde
afdelingen beschikt, die jongeren zo snel mogelijk - na enkele verlofmomenten in de
omgeving van de inrichting – overplaatst naar een beperkt beveiligde inrichting. Die
inrichting beschouwt het verblijf in de gesloten inrichting als een fase, waarin nog
niet gewerkt hoeft te worden aan voorbereiding op de terugkeer in de samenleving.
Inrichtingen proberen maatwerkoplossingen te vinden voor het over- en
doorplaatsen van individuele jongeren. Ze hanteren het verloftoetsingskader daarbij
op een verschillende manier. De begrensde duur van de PIJ-maatregel draagt eraan
bij dat niet alle PIJ-jongeren in een beperkt beveiligde inrichting en aansluiten in
een STP geplaatst worden of met proefverlof gaan.
Het feit dat toekenning van de verschillende verlofvormen in het verlofbeleidskader
strak en éénduidig is geregeld oogst waardering in de inrichtingen, maar er zijn ook
kritische kanttekeningen bij geplaatst. De waardering betreft het feit dat het kader
duidelijkheid verschaft aan jongeren, en toekenning van verlof afhankelijk stelt van
duidelijke voorwaarden, waaraan de jongeren naar het oordeel van de inrichting
moeten voldoen. Jongeren weten ook wat ze op het spel zetten, wanneer ze zich
niet aan voorwaarden houden.
Inrichtingsfunctionarissen hebben kritiek op het feit dat de verlofmachtigingen nooit
meer dan enkele verlofmomenten per maand toestaan. Dit bemoeilijkt het
gelijktijdig werken aan verschillende behandeldoelstellingen en vertraagt soms de
behandeling. Inrichtingsfunctionarissen vinden ook de stap tussen onbegeleid
meerdaags verlof, waarbinnen jongeren maximaal vier nachten per maand verblijf
buiten de inrichtingen is toegestaan, en een plaatsing in een open voorziening in de
samenleving of in de thuissituatie als een te grote stap om in één keer te zetten. Ze
vinden als in een late fase trajectmatig aan terugkeer in de samenleving gewerkt
wordt ook dat het verloftraject onnodig bureaucratisch en weinig slagvaardig is
doordat iedere wijziging in het verloftraject via een aanvulling op de bestaande
verlofaanvraag moet verlopen. Het toetsingskader strafrechtelijk verlof biedt vooral
in die fase te weinig mogelijkheden voor individueel maatwerk.
Bijdrage van verlof aan onderhoud en opbouw sociaal netwerk
Inrichtingen hebben nog weinig visie en beleid ontwikkeld met betrekking tot de
vraag hoe verlof kan worden ingezet om bij te dragen aan onderhoud en
ontwikkeling van het sociaal netwerk van de jongere. In een aantal inrichtingen
krijgt die opdracht vooral vorm door de activiteiten van de individuele
trajectbegeleider (itb’er). In de meeste inrichtingen wordt vooral aandacht gegeven
aan het herstel van contact met de thuissituatie. Een voorwaarde daarvoor is dat
het lukt ouders/opvoeders bij het verloop van de behandeling te betrekken.
Sommige inrichtingen zien alleen zin in deelname van jongeren aan
sportverenigingen of andere activiteiten buiten de inrichting, wanneer deze
activiteiten kunnen worden voortgezet in de omgeving waarin de jongere zal
terugkeren, omdat het vermogen van deze doelgroep om nieuwe contacten aan te
gaan en vriendschappen op te bouwen meestal niet sterk ontwikkeld is. (“Wat is de
zin van voetballen in een team in Assen, als je na de maatregel weer in Delfzijl gaat
wonen?”).
Er zijn enkele inrichtingen die samen met partners als gemeenten,
onderwijsinstellingen, woningcorporaties in de eigen (grootstedelijke) regio trajecten
opzetten voor jongeren die terugkeren om hen door te leiden naar opleiding, baan,
huisvesting. In enkele inrichtingen is de verwachting uitgesproken dat de instelling
Pagina 22 van 56

23
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

van het trajectberaad per september 2008 tot verbetering van de trajectmatige
aanpak en de nazorg zal leiden.
Omdat in alle inrichtingen naast PIJ-jongeren uit de eigen regio ook PIJ-jongeren
uit andere delen van het land verblijven, zijn de mogelijkheden van de inrichtingen
om middels verlof bij te dragen aan opbouw en onderhoud van het sociaal netwerk
voor een deel van hun populatie beperkt.
Materiële basiscondities bij verlof
Wanneer jongeren met verlof gaan, beschikken ze over voldoende middelen om te
reizen, te eten en is altijd vastgelegd waar ze moeten verblijven. De inrichtingen
hebben daarvoor vaste regels, die in nauw overleg met de jongere nader worden
ingevuld. Jongeren beschikken daardoor tijdens verlof altijd over identiteitspapieren,
zo nodig een mobiele telefoon en/of medicatie. De medewerkers van de inrichtingen
houden rekening met de kwetsbaarheid van (bij voorbeeld) LVG-jongeren bij het
uitwerken van de afspraken. De meeste inrichtingen beschikken over informatie
over en houden contact met de thuissituatie van de jongere, wanneer hij daar zijn
verlof doorbrengt.
3.3

Oordeel
Uit de scores blijkt dat de stapsgewijze opbouw die in het verlofbeleidskader is
vastgelegd wel gehanteerd wordt, maar dat bij de toepassing een aantal structurele
knelpunten optreden. Daardoor draagt het verlofbeleid in het kader van de PIJmaatregel naar het oordeel van de Inspecties nog onvoldoende bij aan een goede
voorbereiding op de terugkeer van de jongere in de samenleving.
Daarnaast slagen niet alle inrichtingen erin om op systematische wijze bij te dragen
aan onderhoud, opbouw en versterking van het sociaal netwerk van de jongere in
de omgeving waarin hij terugkeert, of hebben ze daartoe nog onvoldoende beleid
ontwikkeld.
Jongeren verblijven niet altijd in inrichtingen in de regio waarnaar ze terugkeren.
Daarnaast zijn de beperkt beveiligde plaatsen niet overal in het land beschikbaar.
Ook belemmert het toetsingskader soms het voortvarend werken aan
behandeldoelstellingen. Dat inrichtingen parallel aan de formele aanvraag procedure
soms druk met IJZ moeten communiceren, draagt niet bij aan een efficiënte
afhandeling van verlofaanvragen. En de beperkte duur van de PIJ- maatregel
beperkt de mogelijkheid om de verschillende verlofstappen met jongeren te zetten.
Tenslotte wordt te weinig onderzoek gedaan naar resultaten en knelpunten in het
verlofbeleid om het te kunnen verbeteren.

3.4

Aanbevelingen aan DJI
Evalueer structureel samen met de inrichtingen het functioneren van het
toetsingskader verlof strafrechtelijke jeugdigen zodat er betere randvoorwaarden
ontstaan voor een gefaseerde uitvoering van de PIJ-maatregel. Besteed daarbij
aandacht aan de volgende onderwerpen:
Onderzoek welke factoren eraan bijdragen dat PIJ-trajecten wel of niet
verlopen volgens het ideaaltypische model van plaatsing in gesloten,
beperkt beveiligde inrichting en proefverlof of STP.
Onderzoek de regionale spreiding van gesloten en beperkt beveiligde
capaciteit mede in het licht van de toekomstige capaciteitsbehoefte.
Onderzoek hoeveel jongeren hun PIJ-maatregel wel of niet ondergaan in de
regio waarin ze terugkeren, en welke factoren regionale plaatsing van
jongeren belemmeren en bevorderen.
Pagina 23 van 56

55
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

-

Onderzoek de mogelijkheid om verlofmachtigingen te verstrekken die meer
ruimte bieden aan inrichtingen om in individuele gevallen verlofvorm, -duur
en -frequentie te variëren, zodat optimaal kan worden bijgedragen aan het
realiseren van behandeldoelen en aan de voorbereiding van de terugkeer
van de jongere in de samenleving.

Ontwikkel een visie op de plaats van de normaal beveiligde en de beperkt beveiligde
jeugdinrichtingen in het behandeltraject van PIJ-jongeren. Bezie hoe de spanning
verminderd kan worden tussen de behoefte aan maatwerktrajecten in het kader van
de individuele behandeling van PIJ-jongeren, en de wens en de noodzaak om
regeltoepassing, toezicht, inzet van controlemiddelen in de normaal beveiligde
inrichtingen eenduidig te organiseren.

Pagina 24 van 56

25
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

4

Het betrekken van jongere en sociaal systeem van de jongere
bij de uitvoering verlofbeleid.

Dit hoofdstuk beantwoordt de vraag of de onderzochte JJI geformaliseerd beleid
hebben om jongeren en het sociaal systeem van de jongeren actief te betrekken bij
de voorbereiding, de uitvoering en de evaluaties van verlofsituaties en in hoeverre
dat beleid operationeel is. De vraag wordt onderzocht door na te gaan of de
inrichtingen voldoen aan een aantal afzonderlijke indicatoren. Die indicatoren staan
in tabel 3 en worden vervolgens toegelicht. Het hoofdstuk sluit af met een oordeel
en aanbevelingen van de Inspecties.
4.1

Tabel 3: Het betrekken van de jongeren en zijn sociaal systeem
De Hartelborgt

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

De Sprengen

De Hey-Acker

+

Veenpoort

Het Keerpunt

+

Overberg

Doggershoek

+

Harreveld

Rentray Rekken

Teylingereind

Rentray Lelystad
+

+

+

+

+

Indicatoren
Jongeren zijn op de hoogte van regels,
procedures bij en voorwaarden voor verlof
Ouders zijn betrokken bij verloftoekenning, en

+

worden zonodig ondersteund
Relevante instellingen en functionarissen zijn

+

+

betrokken bij verloftoekenning
Er is een duidelijk programma voor verlof. Alle

+

+

betrokken zijn daarvan op de hoogte
+ = operationeel

4.2

++ = geborgd

Toelichting
Informeren van jongeren
Jongeren zijn op de hoogte van de regels, de procedures en de voorwaarden die aan
verlofverlening verbonden zijn. De algemene regels zijn in huisregels vastgelegd en
bijna alle inrichtingen hanteren verlofcontracten waarin de voorwaarden en regels
zijn vastgelegd. Jongeren tekenen die contracten. Daarnaast informeren mentor of
de gedragswetenschapper de jongere, waarbij ze rekening houden met de
mogelijkheden en beperkingen van de jongere.
Het betrekken en ondersteunen van ouders
Inrichtingen zijn zich duidelijk bewust geworden van het belang om ouders meer te
betrekken bij de behandeling van de jongere en ook bij het verlof. Maar inrichtingen
slagen er desondanks niet altijd in om ouders te betrekken bij het verlof. De
inrichtingen geven daarbij ook aan dat ze niet voor alle jongeren in elke fase van de
behandeling contact met het gezinssysteem gewenst achten. In de meeste
inrichtingen gaan ouders en soms ook andere personen uit het familienetwerk
steeds meer deelnemen aan de periodieke behandelplanbesprekingen en worden zo
betrokken bij behandeling en verlof.

Pagina 25 van 56

55
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

De middelen die de inrichtingen inzetten om het contact met de ouders op te
bouwen verschillen: om de relatie met de inrichting op te bouwen worden ouders
soms uitgenodigd om kennis te maken met de inrichting, worden ouderavonden of
oudermiddagen georganiseerd of brengen verschillende soorten functionarissen met
soms verschillende opdrachten en opvattingen van hun rol kennismakingsbezoeken
in de thuissituatie. De coach of mentor van de jongere heeft meestal een rol in het
contact met de thuissituatie wanneer de jongere ook thuis verblijft tijdens verlof. Hij
bereidt de ouders daarop voor, neemt deel aan begeleide bezoeken in de
thuissituatie, maakt afspraken met de ouders over wat er tijdens verlof wel en niet
mag en belt regelmatig om te horen hoe de verlofsituaties zijn verlopen. In veel
inrichtingen vullen coaches deze rol op zeer verschillende wijze in. In enkele
inrichtingen zijn ouders op meer formele wijze betrokken doordat ze het
verlofcontract mede ondertekenen of bijdragen aan schriftelijke evaluaties van het
verlof. Er zijn enkele inrichtingen die de interventie Functional Family Therapy (FFT)
inzetten om jongere en ouders te ondersteunen bij het zoeken van een manier om
functioneel met elkaar om te gaan, wanneer de jongere met proefverlof of wegens
beëindiging PIJ-maatregel terugkeert in de samenleving. Er is geen systematisch
onderzoek naar de effectiviteit van het beleid om ouders te betrekken bij de
behandeling van de jongeren.
Het betrekken van instellingen die bij verlof of nazorg betrokken zijn
Inrichtingen noemen verschillende instellingen en externe functionarissen die bij
verlof of nazorg betrokken zijn. Er zijn enkele inrichtingen die beleidsafspraken
hebben gemaakt, b.v. dat de reclassering vanaf een half jaar voordat het proefverlof
ingaat deelneemt aan de individuele behandelplanbespreking, of die afspraken
hebben gemaakt over de deelname van de gezinsvoogd van het Bureau Jeugdzorg
aan de behandelplanbesprekingen, waarbij dat ook consequent gebeurt.
In veel inrichtingen wordt de individuele trajectbegeleider (itb’er) ingezet in de
contacten met instellingen die van buitenaf bij de begeleiding van de jongere
betrokken zijn. Die functie wordt vaak ingevuld zoals in Workwise4 is bedoeld,
waarin de itb’er zich in een laatste fase van het verblijf in de inrichting belast met
het begeleiden van de jongere naar scholing buiten, naar werk, naar huisvesting en
naar vrijtijdsbesteding.
Functionarissen die de trajectbegeleiding uitvoeren nemen vaak deel aan diverse
overleggen op gemeentelijk niveau, in de Veiligheidshuizen, en aan het netwerk- en
trajectberaad onder regie van de Raad voor de Kinderbescherming.
Programma tijdens verlof
In de helft van de inrichtingen blijkt uit de opbouw van het verlofprogramma dat
verlof gebruikt wordt om te werken aan doelstellingen uit het behandelplan. Dat
blijkt uit de wijze waarop de jongere het verlofdoel of verlofdoelen koppelt aan
activiteiten in het verlofprogramma, uit de wijze waarop de coach of mentor daarop
stuurt en zijn oordeel op dit punt vastlegt. Ook blijkt het uit het gemotiveerde
standpunt dat de gedragsdeskundige vastlegt. Uit de verlofevaluaties van de
jongere (of van de begeleider) blijkt dat de vraag of de verlofdoelen bereikt zijn
centraal staat in de schriftelijke verantwoording over het verlof en in verslagen van
gesprekken.
De overige inrichtingen documenteren de verlofplanning en evaluatie onvoldoende,
benutten de voorgeschreven schriftelijke formats onvoldoende, kijken in de

4

WORKWISE is een samenwerkingsverband van de JJI en enkele JeugdzorgPlus-instellingen, waarbinnen de

methodiek van de individuele trajectbegeleiding gehanteerd wordt om jongeren naar een passende baan of
beroepsopleiding te begeleiden.

Pagina 26 van 56

27
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

verslaglegging onvoldoende systematisch terug op het verloop van het verlofen het
bereiken van verlofdoelen.
4.3

Conclusie en oordeel
De inrichtingen betrekken de jongere, het sociaal systeem van de jongere, en
instellingen (werkgevers, scholen, reclassering, hulpverleners, etc.) nog
onvoldoende bij voorbereiding, uitvoering en evaluatie van verlofsituaties. De
Inspecties zijn van mening dat inrichtingen nog te weinig hebben nagedacht en nog
te weinig beleid hebben ontwikkeld om de jongere, zijn sociaal netwerk en
instellingen effectief te kunnen betrekken bij behandeling en verlof.
De Inspecties vinden dat inrichtingen beter moeten vastleggen welke doelstellingen
met verlof worden nagestreefd, en dat ze bij het verlof betrokkenen daarover beter
moeten informeren. Jongeren zijn overwegend wel goed geïnformeerd, maar worden
onvoldoende uitgedaagd om verlof te benutten om te werken aan doelstellingen die
in het kader van de behandeling zijn vastgelegd. In niet alle inrichtingen beschikken
jongeren over een duidelijk ingevuld verlofprogramma, dat met hen en met alle
andere bij het verlof betrokkenen goed is besproken.
Sommige inrichtingen hebben nog geen beleid hoe ze ouders bij het verlof kunnen
betrekken en ondersteunen, en laten de invulling over aan individuele
functionarissen met hun onderscheiden opvattingen. Dat geldt ook voor het
betrekken van instellingen van buiten. Niet alle inrichtingen hebben in hun beleid
vastgelegd met welke instelllingen ze samenwerking behoeven om een antwoord te
vinden op de specifieke problemen van de PIJ’ers. De itb’er is nog geen duidelijk
uitgekristalliseerde functie met een eenduidig takenpakket.

4.4

Aanbevelingen aan DJI
Bevorder en bewaak dat de inrichtingen het beleid om jongeren, het sociale systeem
van de jongeren en relevante instellingen te betrekken bij voorbereiding, uitvoering
en evaluatie van verlof verder versterken.
Onderzoek welke factoren het betrekken van ouders bij de behandeling en het verlof
van jongeren bevorderen en belemmeren.
Leg de inhoudelijke voorwaarden vast waaraan een verlofprogramma moet voldoen.

Pagina 27 van 56

29
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

5

Risico-identificatie bij besluitvorming over verloftoekenning en
voorbereiding van verlof

Dit hoofdstuk beantwoordt de vraag of de onderzochte JJI geformaliseerd beleid
hebben om risico’s die aan verlof van jongeren verbonden zijn goed te onderzoeken
en bij besluitvorming over verlof en voorbereiding van verlofsituaties en in hoeverre
dat beleid operationeel is. De vraag wordt onderzocht door na te gaan of de
inrichtingen voldoen aan een aantal afzonderlijke indicatoren. Die indicatoren staan
tabel 4 gepresenteerd en worden vervolgens toegelicht. Het hoofdstuk sluit af met
een oordeel en aanbevelingen van de Inspecties.
5.1

Tabel 4: Risico-identificatie bij toekenning en voorbereiding van verlof
Rentray Lelystad

Rentray Rekken

Doggershoek

Het Keerpunt

De Hey-Acker

De Hartelborgt

Teylingereind

Harreveld

Overberg

Veenpoort

De Sprengen

++

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

Jongeren worden overeenkomstig de ernst delict +

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

Indicatoren
Risicotaxatieinstrumenten worden op
consistente wijze gehanteerd
problematiek in de juiste categorie ingedeeld
Er wordt systematisch aandacht geschonken aan +
het gedrag van jongeren voorafgaand aan verlof
+ = operationeel

5.2

++ = geborgd

Toelichting
Gebruik risicotaxatie-instrumenten bij besluitvorming over verlof
De Structured Assessment of Violence Risk in Youth (SAVRY)5 wordt in alle
jeugdinrichtingen gehanteerd en door daartoe opgeleide gedragsdeskundigen
afgenomen. Alle inrichtingen sturen bij iedere nieuwe aanvraag voor een
verlofmachtiging een geactualiseerde versie van de SAVRY op, maar vullen die zo
nodig aan met een klinisch oordeel. Enkele inrichtingen gebruiken de uitkomsten
van de SAVRY ook bij het vaststellen van regels en afspraken rond verlofmomenten.
In verschillende inrichtingen evalueert de eindverantwoordelijke voor de
behandeling de uitvoering van de SAVRY samen met de gedragsdeskundigen.
Enkele inrichtingen gebruiken daarnaast delictanalyses om delictrisico’s in te
schatten. In sommige inrichtingen bestaat twijfel of de SAVRY voor alle groepen
PIJ’ers gevalideerde uitkomsten oplevert. Eén inrichting onderzoekt periodiek welke
5

De SAVRY is een risicotaxatie- en hanteringsinstrument dat bedoeld is als hulpmiddel voor professionele

beoordelaars bij het inschatten van (en het doen van uitspraken over) het geweldsrisico van jongeren. De SAVRY is
in 2006 ingevoerd en speelt op verschillende momenten tijdens het verblijf van de jongere een rol: bij het opstellen
en evalueren van het behandelplan, bij besluitvorming over verlof, bij voorstellen voor doorplaatsing naar een
beperkt beveiligde inrichting of plaatsing in een scholings- en trainingsprogramma, en bij adviezen voor verlenging
van de PIJ-maatregel.

Pagina 29 van 56

55
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

door de SAVRY in beeld gebrachte risicofactoren kunnen worden verbonden met
incidenten die hebben plaatsgevonden. In enkele inrichtingen leeft de vraag of de
het gebruik van de uitkomsten van dit instrument gebruikt kunnen en mogen
worden buiten de setting van de JJI.
Indeling in de juiste risicocategorie
Het in te dienen format bij aanvragen verlofmachtigingen dwingt de inrichtingen om
aan te geven tot welke categorie jongeren de betreffende jongere behoort. De
besluitnemende instantie (IJZ) staat open voor overleg over situaties waarin de
inrichting wil afwijken van het verloftoetsingskader.
Aandacht voor gedrag jongeren voorafgaand aan verlof
In alle inrichtingen zoeken dagelijkse begeleiders van de jongere vanzelfsprekend
overleg met gedragswetenschappers of lijnfunctionarissen wanneer ze gedrag
observeren dat een goed verloop van het verlof in de weg kan staan. In enkele
inrichtingen is in een procedure vastgelegd dat voorafgaand aan een verlofmoment
een toetsingsformulier wordt ingevuld. In één inrichting wordt die screening in het
teamoverleg uitgevoerd. In een andere inrichting is het gebruik van het formulier
wel voorgeschreven, maar werden deze formulieren feitelijk niet ingevuld.
Regelmatig worden er in inrichtingen reeds geplande verloven van jongeren
ingetrokken of uitgesteld. Ondanks dat blijkt bij evaluaties na incidenten toch vaak
dat aanwijzingen in het gedrag van de jongere over het hoofd gezien zijn.
5.3

Conclusie en oordeel
De Inspecties vinden dat risico’s die aan toekenning van verlof verbonden zijn
binnen de jeugdinrichtingen en tussen IJZ en de inrichtingen zorgvuldig worden
afgewogen. De inspecties vinden dat inrichtingen en DJI onvoldoende aandacht
schenken aan het evalueren van de gebruikte instrumenten en procedures.
Daardoor treedt er geen zichtbare verbetering optreedt in de toepassing van het
beleid, en worden vragen en problemen die inrichtingen ervaren niet opgelost.

5.4

Aanbevelingen aan DJI
Onderzoek en evalueer samen met de inrichtingen het gebruik van de SAVRY en ga
na hoe het gebruik van risicotaxatie-instrumenten beter kan bijdragen aan het
verminderen van de kans op ernstige incidenten.

Pagina 30 van 56

31
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

6

Risicobeheersing tijdens verlofsituaties

Dit hoofdstuk beantwoordt de vraag of JJI de risico’s die zich bij de uitvoering van
het verlofbeleid voordoen voldoende kunnen beheersen, en of ze lering trekken uit
incidenten die zich tijdens verlof hebben voorgedaan? De vraag wordt onderzocht
door na te gaan of de inrichtingen voldoen aan een aantal afzonderlijke indicatoren.
Die indicatoren staan in tabel 5 en worden vervolgens toegelicht. Het hoofdstuk sluit
af met een oordeel en aanbevelingen van de Inspecties.
6.1

Tabel 5: Risicobeheersing tijdens verlofsituaties
De Hartelborgt

Teylingereind

Harreveld

Overberg

Veenpoort

De Sprengen

Doggershoek

+

+

+

+

+

+

++

+

+

+

+

+

De Hey-Acker

Rentray Rekken

Het Keerpunt

Rentray Lelystad
+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+ ++

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

Indicatoren
Inzet van toezicht- en controlemiddelen is op
basis van risicotaxatie en bekend bij jongere
Openbaar Ministerie, politie en slachtoffers zijn
indien nodig geïnformeerd
Incidenten worden gerapporteerd, onderzocht,
geëvalueerd en besproken met de jongere
Intrekking of vervallen verlofmachtigingen

+

gebeurt overeenkomstig wettelijke bepalingen
Verlofdocumenten verschaffen duidelijkheid aan

+

+

+

jongeren over voorwaarden, hulp en steun
+ = operationeel

6.2

++ = geborgd

Toelichting
Inzet van toezicht- en controlemiddelen
Alle inrichtingen hanteren standaardafspraken over toezicht, controles en
voorwaarden waaraan jongeren zich moeten houden. Controles op drugs- en
alcoholgebruik na verlof zijn gangbaar. Tijdstippen van vertrek en terugkeer en
plaatsen waar de jongere mag verblijven zijn altijd vastgelegd. Ook wordt altijd
afgesproken of, wanneer en hoe de jongere tijdens verlof contact heeft met de
inrichting, of andersom. Niet alle inrichtingen leggen die afspreken op een
eenduidige manier in een verlofcontract vast. Ook leggen inrichting niet altijd
duidelijk vast of en hoe de uitkomsten van een risicotaxatie de afspraken en regels
over toezicht en controle beïnvloeden. Groepsleiding of gedragsdeskundigen
informeren jongeren ook mondeling over de afspraken en regels.
Er zijn verschillen tussen inrichtingen in de wijze waarop de rol van de
verlofbegeleider wordt ingevuld. In sommige inrichtingen is geen instructie voor
verlofbegeleiders beschikbaar hoe bij voorbeeld op te treden in de thuissituatie van
de jongere. Ook gebeurt het dat een inrichting per situatie afweegt af welke
functionaris beschikbaar, bereid en toegerust is om een bepaald verlof te
begeleiden.

Pagina 31 van 56

55
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

In sommige inrichtingen zijn personeelsleden geïnstrueerd om dreigende
onttrekking van jongeren zo nodig door fysiek ingrijpen te voorkomen. Andere
inrichtingen verbieden hun personeelsleden uitdrukkelijk om fysiek in te grijpen, en
daar mogen personeelsleden jongeren die dreigen zich te onttrekken aan de
begeleiding alleen waarschuwen voor de gevolgen.
Tijdig informeren van politie/OM/slachtoffers
De aanwezigheid van een executie-indicator is voor alle inrichtingen bepalend voor
de vraag of ze het Openbaar Ministerie (OM) moeten betrekken en informeren over
toekenning van verlof aan PIJ-jongere. De meeste inrichtingen maken geen eigen
afweging over het informeren van slachtoffers, omdat het OM en DJI sinds 2006
afspraken6 gemaakt hebben over het op verzoek van slachtoffers informeren van
betrokkenen. De inrichtingen weten niet of en hoe het OM slachtoffers informeert.
In een enkele inrichting maken de behandelaars samen met de jongere eigen
afwegingen over het informeren van slachtoffers. Soms legt de inrichting contact
met slachtoffers in het kader van herstelbemiddeling. Soms verbieden inrichtingen
jongeren om tijdens verlof in bepaalde gebieden te komen vanwege het risico van
maatschappelijke onrust of onvoorziene contacten met slachtoffers. De inrichting
informeert de lokale politie wordt altijd over verlof van zedendelinquenten, en ook
wel bij ernstige delicten.
Melding, registratie en onderzoek van incidenten tijdens verlof
Alle inrichtingen melden onttrekkingen volgens de regels die daarover sinds 2008
gelden7 bij het Landelijk Meldpunt van de Koninklijke Landelijke Politie Diensten
(KLPD). Over de hantering van die regeling heeft DJI in 2009 na evaluatie een
aangepaste instructie opgesteld.
Inrichtingen evalueren ernstige incidenten altijd en stellen daarover rapportages op.
In enkele inrichtingen zijn aanzetten gevonden voor een database over incidenten
en is een begin gemaakt met een periodieke evaluatie over de aard en voorkomen
van allerlei soorten incidenten en ongewenste gebeurtenissen.
Vervallen of intrekken verlofmachtiging
In alle inrichtingen is de wijze waarop verlofmachtigen opgeschort, ingetrokken of
vervallen verklaard wanneer zich ernstige incidenten hebben voorgedaan in
overeenstemming met de wettelijke voorschriften. Inrichtingen informeren IJZ
altijd, maar klagen soms dat ze er niet in slagen de het verlangen naar informatie
van IJZ in voldoende mate te bevredigen.
Verstrekken verlofdocument aan verlofgangers
Alle inrichtingen verstrekken verlofdocumenten aan jongeren, maar in de helft van
de inrichtingen is die informatie meestal beperkt tot wat in wet- regelgeving is
bepaald en wordt onvoldoende rekening gehouden met het belang dat de jongere
kan hebben bij meer specifieke informatie, zoals de voorwaarden en de
mogelijkheden voor hulp en steun tijdens verlof. De informatie is ook vaak in
juridische en niet toegankelijke formuleringen vastgelegd. Er zijn ook inrichtingen
die helder geformuleerde verlofcontracten, tijdschema’s en regels en afspraken
meegeven aan jongeren die met verlof gaan.
6

Sinds 1 januari 2006 bestaat er een Informatiepunt in Arnhem, dat op hun verzoek slachtoffers informeert over de

bewegingsvrijheid van minderjarige daders. Het OM en DJI hebben nadere afspraken gemaakt over de informatieuitwisseling.
7

Sinds 2008 gelden nieuwe regels voor de melding van ongeoorloofde afwezigheid van justitiabelen. Daaraan

verbonden is een protocol informatieoverdracht tussen ketenpartners. Per 1 januari 2009 is een bijgewerkte
Instructie Melding Bijzonder Voorval DJI, Justitiële Jeugdinrichtingen ingevoerd.

Pagina 32 van 56

33
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

6.3

Conclusie en oordeel
De procedures en afspraken om incidenten tijdens verlof te beheersen functioneren
naar de mening van de Inspecties overwegend toereikend. En de voorgeschreven
regels worden nageleefd. De Inspectie vinden het positief dat sommige inrichtingen
lessen beginnen te trekken uit periodieke analyses van de incidenten die zich
hebben voorgedaan, en dat de Meldingsprocedure Onttrekkingen na een jaar te zijn
gebruikt is geëvalueerd en aangepast.
Er zijn punten die beter kunnen. In niet alle inrichtingen is zichtbaar hoe ze de
uitkomsten van risico-taxaties vertalen in op de gesignaleerde risico’s toegespitste
afspraken, controles en regels rond verlof. De Inspecties vinden het vreemd dat niet
in alle inrichtingen duidelijke instructies aanwezig zijn hoe verlofbegeleiders moeten
optreden en dat inrichtingen onderling afwijkende instructies hebben over het al dan
niet met geweld optreden ter voorkoming van onttrekking aan de maatregel tijdens
begeleid verlof. De wijze waarop de landelijke afspraken tussen DJI en OM
functioneren over het informeren van slachtoffers laat naar de mening van de
Inspecties nog teveel ruimte voor het ontstaan van verschillende aanpakken in
inrichtingen, waardoor misverstanden kunnen ontstaan.
Veel inrichtingen laten na om jongeren die met verlof gaan te voorzien van
begrijpelijke en volledige informatie, die hen kan helpen om problemen tijdens
verlof te voorkomen en op te lossen. De Inspecties vinden dat inrichtingen hier een
eenvoudig hulpmiddel om de kans op het ontstaan van incidenten terug te dringen
laten liggen.

6.4

Aanbevelingen aan DJI
Pas de geweldsinstructie aan zodat duidelijk is of personeelsleden geweld mogen
toepassen om onttrekking van jongeren aan de begeleiding te voorkomen en
bevorder een eenduidiger invulling van de rol van verlofbegeleiders.
Evalueer samen met het OM en de inrichtingen of de procedures om slachtoffers te
informeren over het verlof van daders toereikend functioneren.
Ontwikkel samen met de inrichtingen een systeem om incidenten te onderzoeken en
te evalueren, waardoor duidelijk wordt welke factoren een rol spelen bij het
ontstaan van incidenten.

Pagina 33 van 56

35
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

7

Dossiervorming en dossieroverdracht

Dit hoofdstuk beantwoordt de vraag of de onderzochte JJI geformaliseerd beleid
hebben over dossiervorming en -overdracht, of geautoriseerde personen altijd
toegang hebben tot alle relevante informatie over de jongere, of bij overplaatsing
van de jongere direct informatie kan worden overgedragen, zodat de voortgang en
continuïteit in de behandeling wordt bevorderd. De vraag wordt onderzocht door na
te gaan of de inrichtingen voldoen aan een aantal afzonderlijke indicatoren. Die
indicatoren staan in tabel 6 en worden vervolgens toegelicht. Het hoofdstuk sluit af
met een oordeel een aanbevelingen van de inspecties.
7.1

Tabel 6: Dossiervorming en dossieroverdracht

+

+

+

De Sprengen

+

+

Veenpoort

+

+

Overberg

+

Harreveld

Het Keerpunt
+

Teylingereind

Doggershoek
+

De Hartelborgt

Rentray Rekken
+

De Hey-Acker

Rentray Lelystad
+

Indicatoren
Dossiers zijn altijd volledig bijgehouden en

+

toegankelijk voor geautoriseerde functionarissen
Relevante informatie wordt tijdig aan vervolg-

+

+

+

+

+

inrichtingen overgedragen
¤=

7.2

+ = operationeel

++ = geborgd

Toelichting
Dossierbeheer
Alle inrichtingen houden op de jongerenadministratie fysieke dossiers bij. De inhoud
van die dossiers is gebaseerd op wettelijke bepalingen en daarop gebaseerde
werkinstructies. De medewerkers van de jongerenadministratie trachten te bereiken
dat alle informatie die uiteindelijk in het dossier moet komen daarin ook terecht
komt. Ook geven administratieve medewerkers signalen af wanneer rapportage of
verlofaanvragen moeten worden opgesteld. In niet alle inrichtingen leidt dat ertoe
dat alle relevante documenten onmiddellijk na vaststelling in het dossier worden
opgenomen. Jongeren hebben op verzoek en onder begeleiding inzage in hun
dossier.
Verschillende functiegroepen maken werkaantekeningen, gedragsrapportages en
dagrapportages in het kader van de behandeling van de jongeren. Daardoor werken
sommige inrichtingen in feite wel met vier verschillende dossiers. In een enkele
inrichting is in een protocol vastgelegd met welke functionarissen informatie met
betrekking tot het verlof altijd wordt gedeeld. Er is ook een inrichting waarin alle
inhoudelijke stukken over jongeren zoals behandelplannen en verlofaanvragen,
digitaal beschikbaar zijn met autorisaties per functiegroep.
In verschillende inrichtingen zijn initiatieven om digitale informatiesystemen te
ontwikkelen, waarin de veelsoortige informatie die over jongeren wordt vastgelegd,
wordt verzameld en toegankelijke gemaakt wordt voor medewerkers die daartoe
geautoriseerd zijn.

Pagina 35 van 56

55
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Overdracht dossiers
Bij overplaatsing worden dossiers aangevuld en geschoond en per post verzonden
naar de volgende inrichting. Sommige inrichtingen doen dat aangetekend. Veel
inrichtingen geven aan dat ze trachten te zorgen voor een “warme” overdracht, door
op functieniveau telefonisch contact op te nemen en relevante informatie te
verstrekken en toelichting te geven.
7.3

Conclusie en oordeel
De Inspecties vinden dat het dossierbeheer is in de meeste inrichtingen toereikend
is georganiseerd om bij te kunnen dragen aan voortgang en continuïteit in de
behandeling van de jongere. De Inspecties vinden dat de richtlijnen voor
dossiervorming en de gebruikte systemen bij dossiervorming echter niet meer
toereikend zijn om te garanderen dat alle relevante informatie over activiteiten van
diverse functiegroepen ten aanzien van de jongere tijdig en op een efficiënte manier
toegankelijk is voor alle betrokkenen. Dat afzonderlijke inrichtingen ervoor kiezen
om eigen digitale systemen te ontwerpen om dit probleem op te lossen vormt een
risico voor de eenheid in dossiervorming en voor de continuïteit in de behandeling
bij overplaatsingen van jongeren tussen inrichtingen.

7.4

Aanbeveling aan DJI
Stel opnieuw vast welke documenten, die de behandeling van PIJ-jongeren
betreffen, moeten worden opgenomen in het dossier van de jongeren. Vertaal de
eisen die aan het jongerendossier gesteld worden in een programma van eisen voor
een landelijk uniform digitaal informatiesysteem. Geef leiding aan de ontwikkeling
van zo’n systeem.

Pagina 36 van 56

37
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

8

Eindoordeel

Dit hoofdstuk geeft een antwoord op de vraagstelling waarmee het onderzoek
startte. Die luidde als volgt: Draagt het verlofbeleid bij aan de opvoeding en
behandeling van jongeren die in het kader van een PIJ-maatregel verblijven in een
normaal beveiligde JJI, en worden risico’s die aan verlof verbonden zijn onderkend
en beheerst?
De vraag wordt beantwoord in een eindoordeel. Vervolgens maakt tabel 7 zichtbaar
hoe de Inspecties de uitvoering van het verlofbeleid door de afzonderlijke
inrichtingen beoordelen. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een aantal
aanbevelingen met een algemeen karakter.
8.1

Eindoordeel
Het planmatig verlof binnen de PIJ-maatregel draagt naar het oordeel van de
Inspecties nog onvoldoende bij aan het realiseren van behandeldoelstellingen en
aan de voorbereiding op de terugkeer in de samenleving van de PIJ-jongere. Dat
komt doordat een aantal inrichtingen er niet altijd in slaagt om behandeldoelen te
vertalen in verlofdoelstellingen en activiteiten waaraan jongeren tijdens verlof
moeten werken. Dat komt ook doordat niet alle inrichtingen dat proces van vertaling
van behandeldoelstellingen in activiteiten en evaluatie van verlof in voldoende mate
sturen en volgen.
Het beleid van de inrichtingen om verlof in te zetten om ouders en opvoeders op
constructieve wijze te betrekken bij de behandeling van de jongere en om verlof te
gebruiken om jongeren te helpen een sociaal netwerk op te bouwen in de omgeving
waarin zij terugkeren, is nog onvoldoende uitgewerkt.
Er zijn ook structurele knelpunten die een goede inzet van het planmatig verlof in
het kader van de behandeling bemoeilijken. De regionale spreiding van de beperkt
beveiligde capaciteit, de plaatsing van veel PIJ-jongeren buiten de regio waarin ze
terugkeren, en de geringe flexibiliteit van het gehanteerde verloftoetsingskader zijn
naar de mening van de Inspecties belangrijke knelpunten, die moeten worden
aangepakt.
Voor veel inrichtingen is het moeilijk om ervoor te zorgen dat alle relevante
informatie over de jongere en over het verlof van de jongere goed toegankelijk is
voor alle betrokkenen.
Er zijn landelijk en in de inrichtingen procedures ontwikkeld om de risico’s van verlof
voor de veiligheid van de samenleving te beperken. Die procedures worden ook
toegepast en nageleefd. De Inspecties spreken hun verbazing erover uit dat er geen
gegevens verzameld worden op basis waarvan kan worden vastgesteld of die
procedures een effectieve bijdrage leveren aan de beheersing van die risico's.
Daarnaast zijn er niet in alle inrichtingen duidelijke procedures voor
verlofbegeleiding en voor de toepassing van geweld tijdens verlof.
DJI zou daarom vooral aan onderzoek, evaluatie en borging van het beleid en de
regels die de uitvoering van de PIJ-maatregel bepalen meer aandacht moeten
geven.

8.2

Beoordeling van het verlofbeleid per inrichting
De Inspecties zijn van oordeel dat inrichtingen in beginsel op alle onderzochte
indicatoren een score “operationeel” moeten behalen. Daarvan is het volgende
beoordelingsschema afgeleid:
Inrichtingen die op alle 22 indicatoren (tenminste) operationeel scoren, worden als
goed gekwalificeerd. De prestatie van inrichtingen die op tenminste 17 van de 22
Pagina 37 van 56

55
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

indicatoren operationeel scoren worden beoordeeld als voldoende. Wanneer
inrichtingen op minder dan 17 indicatoren operationeel scoren, wordt hun presteren
op het terrein van het verlofbeleid als onvoldoende beoordeeld.
Tabel 7: Beoordeling van het verlofbeleid per inrichting
Goed
Rentray Lelystad
Rentray Rekken
Voldoende
Doggershoek
Het Keerpunt
De Hey-Acker
Hartelborgt
Teylingereind
Harreveld
Onvoldoende
Overberg
De Veenpoort
De Sprengen
In twee inrichtingen beoordelen de Inspecties de bijdrage van het verlofbeleid aan
opvoeding en behandeling van jongeren als goed, omdat ze op alle onderzochte
indicatoren operationeel beleid hebben.
In zes inrichtingen beoordelen de inspecties de bijdrage van het verlofbeleid aan
opvoeding en behandeling als voldoende, omdat ze op een beperkt aantal
indicatoren geen operationeel beleid hebben.
In drie inrichtingen beoordeelt de Inspectie de bijdrage van het verlofbeleid aan
opvoeding en behandeling als onvoldoende, omdat ze op vijf of meer indicatoren
geen operationeel beleid hebben.
8.3

Toelichting
De verschillen in de beoordeling van het verlofbeleid per inrichting worden in
hoofdzaak veroorzaakt door verschillen tussen inrichtingen op een beperkt aantal
indicatoren:
Is de relatie tussen de doelstellingen in het behandelplan en in het
verlofplan zichtbaar?
Wordt het Competentiemodel toegepast om het gedrag van jongeren te
sturen?
Draagt verlof bij aan opbouw en onderhoud van het sociaal netwerk van de
jongere?
Zijn ouders betrokken bij verloftoekenning, en worden ze zonodig
ondersteund?
Is er een duidelijk programma voor verlof? Zijn alle betrokkenen daarvan op
de hoogte?
Verschaffen verlofdocumenten duidelijkheid aan jongeren over
voorwaarden, hulp en steun?
De verschillen zijn daarmee vooral herleidbaar tot verschillen in deskundigheid en
professionaliteit van de medewerkers die betrokken zijn bij de uitvoering van het
verlofbeleid, en tot verschillen in hoe ze hun dagelijks werk uitvoeren en hoe ze
daarbij met elkaar samenwerken. Denk hierbij het professionaliteit van de
verschillende functionarissen, aan de positionering van gedragsdeskundigen, aan
Pagina 38 van 56

39
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

het functioneren van een duale managementstructuur, aan de kwaliteit van de
communicatie en het overleg tussen gedragsdeskundigen, groepsleiders en itb’ers,
aan het vermogen van groepsleiders om samen met jongeren concrete werkdoelen
te formuleren, en om het verlofsituaties te evalueren, en aan het vermogen om
vanuit de vraagstelling en de problemen van de jongere te denken.

8.4

Aanbevelingen
Aanbevelingen aan de JJI
Verbeter beleid en uitvoering van het verlofbeleid op indicatoren die nog geen
operationele score hebben gekregen
Pak vooral het tekort aan aandacht voor evaluatie, onderzoek en borging van het
verlofbeleid aan, waar nodig samen met andere inrichtingen of het hoofdkantoor.
Aanbevelingen aan DJI
Bevorder een heldere taakverdeling tussen functionarissen die bij de uitvoering van
het verlofbeleid betrokken zijn, zorg voor eenduidige functieprofielen.
Bevorder en bewaak een eenduidige hantering en borging van de uitvoering van de
basismethodiek YOUTURN en het traject Workwise in de JJI. Initieer daartoe
periodieke evaluaties en audits en maak gebruik van wetenschappelijk onderzoek.
Bevorder samenwerking en kennisdeling tussen JJI’s onderling en tussen
voorzieningen voor gesloten jeugdzorg en JJI’s.

Pagina 39 van 56

41
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

9

Slotbeschouwing

In dit hoofdstuk maken de Inspecties naar aanleiding van het uitgevoerde
onderzoek nog enkele beschouwende opmerkingen. De opmerkingen hebben
betrekking op de thema’s professionalisering, op de balans tussen aandacht voor
procedure en inhoud, en op de regionale spreiding van inrichtingen en op borging
van de kwaliteit.
9.1

Het belang van voortgaande professionalisering
De JJI’s zijn met elkaar verbonden in een professionaliseringsproces. Dit wordt in de
inrichtingen zichtbaar door de voorgenomen vermindering van de groepsgrootte, in
verhoging van het aantal gedragsdeskundigen, door het op hbo-niveau brengen van
groepsleidersfunctie en invoering van functiedifferentiatie binnen de groepsleiding,
en door de invoering van de gemeenschappelijke basismethodiek YOUTURN en het
traject WorkWise. Dat proces is ingezet om de veiligheid van de jongeren met
ernstige problemen die samen worden geplaatst in JJI’s beter te kunnen waarborgen
en om de jongeren beter te kunnen behandelen. Dat proces is nog lang niet
afgerond.
De PIJ-maatregel wordt opgelegd aan jongeren bij wie het plegen van zware
delict(en) vaak verbonden is met ernstige psychische of persoonlijkheidsproblemen.
De eisen die aan begeleiders en behandelaars gesteld worden zijn hoog, en dat
geldt ook voor de organisaties waarbinnen de begeleiders en behandelaars werken.
Die organisaties moeten medewerkers de gelegenheid geven zich door
systematische reflectie samen met anderen te bezinnen op hun werkwijze en zich te
blijven professionaliseren.
Het toekennen van verlof aan PIJ-jongeren is een belangrijk proces binnen de
behandeling. Verlof is nodig om jongeren buiten de inrichting voor de behandeling
relevante ervaringen te laten opdoen, en om hen daaruit lering te laten trekken.
Om verlof beter te laten bijdragen aan het realiseren van behandeldoelen is het
nodig dat het ingezette professionaliseringsproces verder wordt voortgezet. Maar
het is ook nodig dat DJI kritisch blijft onderzoeken of dat professionaliseringsproces
in alle inrichtingen het beoogde resultaat heeft, en of de verschillende
verbetermaatregelen daaraan in voldoende mate bijdragen.

9.2

De balans tussen aandacht voor procedures en voor inhoud
De taakverdeling tussen de inrichtingen en IJZ brengt met zich mee dat er in het
besluitvormingsproces over verlof veel aandacht is voor formele en procedurele
aspecten van de verloftoekenning. Dat kan ertoe leiden dat de inhoudelijke kwaliteit
van verlofplannen minder aandacht krijgt. De gedetailleerde regelgeving, die
frequentie en duur van verlof sterk beperkt, beperkt soms de mogelijkheid om verlof
effectief in te zetten in het kader van de behandeling.
Uit dit onderzoek blijkt dat inrichtingen overwegend voldoende aandacht hebben
voor de procedures en voorwaarden, maar dat lang niet alle inrichtingen thans in
staat zijn om verlof als onderdeel van de behandeling goed vorm te geven.
In de voorbije jaren heeft het zwaartepunt in het landelijke beleid gelegen in
aanscherping van procedures. Dat komt tot uitdrukking in het toetsingskader verlof
Pagina 41 van 56

55
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

stafrechtelijke jeugdigen, maar ook in de regels rond melding van incidenten en
onttrekkingen. Het zwaartepunt bij verdere verbeteracties moet naar de mening van
de Inspecties gelegd worden bij het beter benutten van verlof als onderdeel van de
behandeling van de jongere. Dat stelt hogere eisen aan de kwaliteit van de interne
besluitvorming over verlofprogramma’s, van de vormgeving, uitvoering en evaluatie
van verlofprogramma’s en van de rolinvulling van bij verlof betrokken medewerkers.
9.3

Spreiding van inrichtingen
De PIJ-maatregel wordt over het land verspreid over veertien inrichtingen met nog
meer locaties ten uitvoer gelegd. Doordat niet overal beperkt beveiligde inrichtingen
beschikbaar zijn en het traject dat PIJ-jongeren doorlopen regelmatig door
incidenten doorkruist wordt, kan slechts een deel van hen zich in inrichtingen in de
regio waarin ze terugkeren voorbereiden op die terugkeer.
De inrichtingen die de PIJ-maatregel ten uitvoer leggen kennen ook nog
verschillende differentiaties (VIC, LVG, ITA, zeden, en reguliere afdelingen).
DJI en de inrichtingen moeten zich de vraag stellen hoe aan een aantal belangrijke
randvoorwaarden voor een effectief verlofbeleid (regionale tenuitvoerlegging, een
goede verhouding tussen normaal en beperkt beveiligde inrichtingen, een
verloftoetsingskader dat het efficiënt werken aan behandeldoelen bevordert) het
best kan worden voldaan.

9.4

Kwaliteit en borging
De JJI’s hebben de kwaliteit van hun handelen met betrekking tot verlof nog
onvoldoende geborgd. Dat geldt ook voor het hele systeem van de uitvoering van de
PIJ-maatregel. Het systematisch evalueren van omstandigheden die de effectiviteit
van de behandeling beïnvloeden én van incidenten, die de behandeling kunnen
doorkruisen, kan tot verbetering van het behandelbeleid en de risicobeheersing
leiden. Er worden op dit moment nog onvoldoende gegevens worden verzameld om
te kunnen beoordelen of met de huidige instrumenten en voorschriften het
risicomanagement rond verlof toereikend is ingevuld of dat de uitvoering kan
worden verbeterd. Daardoor blijft het risico bestaan dat incidenten de aanleiding
kunnen vormen voor invoering van nieuwe regels en procedures, die niet bijdragen
aan een vermindering van het aantal ernstige incidenten.

Pagina 42 van 56

43
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Bijlage 1

De PIJ-populatie

Door de rechter opgelegde PIJ-maatregelen
2005
2006
2007
2008

216
174
139
94

Lopende PIJ-maatregelen
ultimo 2005 607
ultimo 2006 596
ultimo 2007 566
juli
2008 500
Het aantal opgelegde PIJ-maatregelen loopt al drie jaar sterk terug. Het aantal
lopende PIJ-maatregelen zal in de komende jaren sterk afnemen, ook als zich een
stabilisatie of stijging in de opgelegde PIJ-maatregelen zal voordoen.
Fase tenuitvoerlegging maatregel PIJ populatie juli 2008
In onderstaand overzicht wordt duidelijk dat 10 % van de PIJ-populatie op 1 juli
2008 in een opvanginrichting verbleef. Die wachten daar op de mogelijkheid om
opgenomen te worden in een behandelinrichting.
60 % van de PIJ’ers verbleef in een normaal beveiligde inrichting, 16 % verbleef in
een beperkt beveiligde inrichting, en 14 % was in een scholings- en
traingsprogramma geplaatst (STP) of met proefverlof.
Totaal Jongen Meisje
In opvanginrichting
In behandelinrichting (normaal beveiligd)
In behandelinrichting (beperkt beveiligd)
In STP/proefverlof

50
302
80
68

48
281
76
65

2
21
4
3

Totaal

500

470

30

De onderzochte doelgroep
Van de 281 jongens, die op 1 juli 2008 in normaal beveiligde afdelingen inrichtingen
waren opgenomen, verbleven er 248 in inrichtingen, die in het onderzoek zijn
betrokken. De overigen verbleven in Den Engh. Deze inrichting was niet in het
onderzoek betrokken.

Pagina 43 van 56

55
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Deze 248 jongeren waren als volgt over de diverse (typen) inrichtingen verdeeld
Doggershoek
Harreveld
Hartelborgt
Hey-Acker
Keerpunt
Overberg
Veenpoort
Rentray Lelystad
Rentray Rekken
De Sprengen
Teylingereind
Totaal

23
18
21
30
16
16
16
32
37
27
12
248

Reguliere afdelingen
Individuele Trajectafdelingen
Zedenafdelingen
Licht Verstandelijk Gehandicapten
Very Intensive Care Afdelingen

133
9
24
46
36

Totaal

248

Leeftijdsopbouw onderzochte populatie
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24

1
8
15
40
47
57
46
24
5
4
1

Totaal 248

Pagina 44 van 56

Afwezig

De inrichting heeft
schriftelijk beleid m.b.t.
relatie tussen
behandelplan en
verlofplan
(Toetsingskader verlof
strafrechtelijke
jeugdigen).

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd
beleid op welke wijze de
toekenning van
vrijheden methodisch
wordt onderbouwd.

Indicator

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd
beleid waarin de relatie
tussen verlof- en
behandelplan is
aangegeven.

Methodische hantering
van toekenning
vrijheden
De inrichting heeft
schriftelijk beleid hoe
verlof kan worden
ingezet om het gedrag
jongeren te sturen.

Het dossier maakt per
verloffase zichtbaar hoe
de behandeling
verloopt, wat de
respons is van de
jongere, zodat het
gefaseerd uit te voeren
verlofbeleid logisch en
consistent in de
tenuitvoerlegging van
de maatregel past.

Aanwezig

Jongeren en
medewerkers zijn op de
hoogte van het beleid
hoe verlof kan worden
ingezet om het gedrag
van jongeren te sturen.
Het beleid wordt
consequent en in
overeenstemming met
de eisen van
basismethodiek
gehanteerd.

De uitvoering is op
handelingsniveau
geborgd. Het beleid
wordt periodiek
geëvalueerd en
bijgesteld.

Operationeel

De uitvoering is op
handelingsniveau
geborgd. Het
verlofbeleid wordt
periodiek geëvalueerd
en bijgesteld.

Geborgd

De uitvoering van het verlofbeleid draagt bij aan realisatie van in het kader van de behandelings- en
handelingsplannen geformuleerde doelstellingen.

IJZ

Bijlage 2

Uitvoering verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen. Toelichting op scoreclassificaties per indicator

45

Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Toetsingskader

Pagina 45 van 56

Pagina 46 van 56

De inrichting heeft
schriftelijk beleid dat erop
gericht is om
overplaatsing van
jongeren en negatieve
effecten voor de
continuïteit van zorg,
behandeling en opvoeding
na verlofincidenten te
voorkomen.

Continuïteit in
De inrichting heeft geen
behandeling en opvoeding schriftelijk vastgelegd
na verlofincidenten
beleid ten aanzien van
continuïteit van
behandeling en opvoeding
na eventuele
verlofincidenten.

Uit het dossier blijkt hoe
de continuïteit van zorg,
behandeling en opvoeding
wordt gerealiseerd na
verlofincidenten.

Uit het dossier wordt
duidelijk wie
verantwoordelijkheid
neemt voor het advies tot
verlofverlening.

De uitvoering is op
handelingsniveau
geborgd. Het beleid wordt
periodiek geëvalueerd en
bijgesteld.

De uitvoering is op
handelingsniveau
geborgd. De inrichting
evalueert en onderzoekt
systematisch het proces
van verloftoekenning.

De inrichting heeft
Uit het dossier van de
De uitvoering is op
schriftelijk beleid hoe
jongere blijkt dat behan- handelingsniveau geborgd.
behandelaars en
delaars en groepsleiding
De inrichting evalueert en
groepsleiding betrokken
zijn betrokken bij de
onderzoekt systematisch
worden bij de
besluitvorming over verlof, het proces van toekenning
besluitvorming over verlof, en dat multidisciplinair
verlof.
overleg en een
waarin multidisciplinair
professioneel inhoudelijk
overleg en een
inhoudelijke professionele toets plaatsvinden. Bij
evaluatie van het verloop
toets een plaats heeft
van het verlof zijn
(Toetsingskader verlof
strafrechtelijke jeugdigen). behandelaars en
groepsleiding betrokken.
De inrichting heeft
schriftelijk vastgelegd
beleid wie
verantwoordelijk is voor
het advies tot
verlofverlening en hoe bij
verschil van opvatting
besluitvorming
plaatsvindt.

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd
beleid op welke wijze
behandelaars en groepseiding bij besluitvorming
betrokken zijn.

Verantwoordelijkheid voor De inrichting heeft geen
het besluit over het
schriftelijk vastgelegd
verlofadvies
beleid wie
verantwoordelijk is voor
besluiten over
verlofadviezen

Betrokkenheid
behandelaars en
groepsleiding bij
besluitvorming over verlof

55

Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Aandacht voor materiële
basiscondities bij verlofsituaties

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd
beleid ten aanzien van
materiële basiscondities
tijdens verlof.

De inrichting heeft schriftelijk vastgelegd beleid
m.b.t. de verzorging van
jongeren, reiskosten,
verblijf tijdens verlof.

Uit het dossier blijkt dat
de jongere tijdens verlof
kon beschikken over passend verblijf, verzorging
voldoende middelen.

In schriftelijk beleid van
Uit het dossier blijkt hoe
de inrichting is vastgelegd verleend verlof bijdraagt
op welke wijze verlof
aan opbouw en onderbijdraagt aan opbouw en houd van het sociaal
onderhoud van het sociaal netwerk van jongeren
netwerk van jongeren
buiten de inrichting.
buiten de inrichting.

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd
beleid waarin is
vastgelegd hoe verlof kan
bijdragen aan onderhoud
en opbouw van het
sociaal netwerk.

Uit het dossier blijkt dat
eendaags onbegeleid
verlof altijd een voorbereiding is op plaatsing
naar een beperkt
beveiligde behandelafdeling en dat veelvuldig
verleend meerdaags
verlof altijd een
voorbereiding is op STP-/Proefverlof of beëindiging
PIJ.

Operationeel

Bijdrage van verlof aan
onderhoud en opbouw
sociaal netwerk

Aanwezig
De inrichting heeft
schriftelijk beleid met
betrekking tot de aansluiting tussen toekenning
van verlofmodaliteiten en
voorbereiding van overplaatsing naar minder
beveiligde inrichtingen of
(vervolg)voorzieningen.
(toetsingkader verlof
strafrechtelijke
jeugdigen).

Afwezig

Aansluiting verlofsituaties De inrichting heeft geen
op fasering PIJ-maatregel schriftelijk vastgelegd
beleid ten aanzien van de
aansluiting van verlofsituaties op fasering PIJmaatregel.

Indicator

De uitvoering is op handelingsniveau geborgd.
Het verlofbeleid wordt
periodiek geëvalueerd en
bijgesteld.

De uitvoering is op handelingsniveau geborgd.
Het verlofbeleid wordt
periodiek geëvalueerd en
bijgesteld.

De uitvoering is op handelingsniveau geborgd.
Passende vervolgplaatsen
zijn voldoende beschikbaar. Als vervolgvoorzieningen niet beschikbaar
zijn heeft de inrichting
een actieve en aantoonbare rol in de totstandkoming ervan. De
inrichting onderzoekt en
evalueert periodiek de
effectiviteit van haar rol
en stelt op grond daarvan
het beleid bij.

Geborgd

De uitvoering van het verlofbeleid draagt bij aan de voorbereiding op de terugkeer van de jongere in de samenleving

ISt

47

Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Pagina 47 van 56

Afwezig

De inrichting heeft geen
schriftelijk beleid m.b.t.
het informeren van
jongeren over rechten en
plichten die aan verlofverlening verbonden zijn.

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd beleid gericht op ondersteuning van ouders/opvoeders die de
jongeren tijdens verlof
begeleiden.

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd beleid met betrekking tot
het betrekken van relevante externe functionarissen en instellingen bij
verlofsituaties.

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd
beleid t.a.v. inhoud en
vormgeving van het programma tijdens het
verlof.

Indicator

Informeren van jongeren
over voorwaarden die aan
verlofverlening verbonden
zijn.

Pagina 48 van 56

Ondersteuning van
ouders /opvoeders die de
jongeren tijdens verlof
begeleiden.

Informeren en betrekken
instellingen/externe functionarissen die (nu) bij de
vormgeving van verlofsituaties of (in de toekomst) bij de terugkeer
van de jongere een rol
hebben.

Programma tijdens verlof

De inrichting heeft schriftelijk beleid met betrekking tot het vormgeven
en vastleggen van
programma van de
jongere tijdens verlof.

De inrichting heeft schriftelijk beleid over het
informeren en betrekken
van relevante externe
functionarissen en instellingen bij verlofsituaties.

De inrichting heeft schriftelijk beleid hoe ouders/
opvoeders betrokken
worden bij verlofverlening, hoe ze geïnformeerd worden over hun
rol bij het verlof, en hoe
ze daarbij zo nodig
ondersteund worden.

De inrichting heeft schriftelijk beleid om jongeren
te informeren over
rechten en plichten,
waaronder over
voorwaarden die aan
verlofverlening verbonden
zijn.

Aanwezig

Uit het dossier blijkt dat
de jongeren tijdens verlof
beschikken over een duidelijk programma dat met
hen en andere bij de
uitvoering betrokkenen is
gecommuniceerd.

Uit het dossier blijkt dat
relevante instellingen en
functionarissen betrokken
zijn.

Uit het dossier blijkt dat
ouders op de hoogte zijn
van hun rol bij het verlof
en dat ze in staat zijn
deze (zonodig met steun
van de inrichting) uit te
voeren.

Jongeren zijn op de
hoogte van de regels en
procedures en de voorwaarden die aan verlofverlening verbonden zijn.

Operationeel

De uitvoering is op
handelingsniveau
geborgd. Het verlofbeleid
wordt periodiek
geëvalueerd en
bijgesteld.

De uitvoering is op handelingsniveau geborgd.
Het verlofbeleid wordt
periodiek geëvalueerd en
bijgesteld.

De uitvoering is op
handelingsniveau
geborgd. Het verlofbeleid
wordt periodiek
geëvalueerd en
bijgesteld.

De uitvoering is op handelingsniveau geborgd.
De effecten van het
informeren van jongeren
worden onderzocht en
geëvalueerd en de werkwijze en te hanteren middelen worden verbeterd.

Geborgd

Jongeren en het sociaal systeem van de jongeren zijn actief betrokken bij de voorbereiding, de uitvoering en de evaluatie
van verlofsituaties

IJZ

55

Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd
beleid m.b.t. gebruik van
risicotaxatieinstrumenten.

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd
beleid waarin het
toetsingskader verlof een
plaats heeft.

Gebruik risicotaxatieinstrumenten bij het
beslissen over toekenning van verlof.

Hantering toetsingskader
verlof strafrechtelijke
jeugdigen.

Aandacht voor gedrag
De inrichting heeft geen
van jongeren voorafgaand schriftelijk vastgelegd
aan uitvoering verlof
beleid t.a.v. signalen
voorafgaand aan verlof.

Afwezig

Indicator

Er is schriftelijk vastgelegd beleid gericht op het
signaleren van bijzondere
gedragingen van jongeren
voorafgaand aan verlof.

De inrichting heeft schriftelijk beleid hoe categorisering van PIJ-jongeren
plaatsvindt en hoe wettelijk vastgelegde termijnen
met betrekking tot toekenning van verlof
worden gehanteerd.

De inrichting heeft schriftelijk beleid hoe de Savry
en andere risicotaxatieinstrumenten worden ingezet in het kader van
verlofbeslissingen om in
Bjji art. 31, lid 2 genoemde risico’s te beheersen.

Aanwezig

Medewerkers staan in
nauw contact met jongeren die in afwachting
zijn van een verlof en
signaleren en communiceren eventuele risico’s
m.b.t. reeds toegekende
verloven en leggen deze
vast.

Uit het dossier blijkt dat
jongeren in de juiste
categorie zijn geplaatst,
en conform de regels die
daaruit voortvloeien
worden behandeld.
Wettelijke termijnen
worden gehandhaafd.

Uit het dossier blijkt dat
risicotaxatieinstrumenten
op geplande en consistente wijze gehanteerd
worden in het kader van
de toekenning of afwijzing
van verlofaanvragen, en
dat risico’s zorgvuldig
worden afgewogen.

Operationeel

De uitvoering is op
handelingsniveau
geborgd. Het verlofbeleid
wordt periodiek geëvalueerd en bijgesteld.

De uitvoering is op
handelingsniveau
geborgd. Het verlofbeleid
wordt periodiek
geëvalueerd en
bijgesteld.

De uitvoering is op handelingsniveau geborgd.
Inzichten uit onderzoek
naar factoren die een
risico vormen voor een
goed verloop van het
verlof, en uitkomsten van
onderzoeken naar
incidenten worden
verwerkt in het beleid.

Geborgd

Er vindt risico-identificatie plaats bij besluitvorming over verloftoekenning en voorbereiding van verlof

ISt

49

Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Pagina 49 van 56

Afwezig

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd
beleid t.a.v. inzet van
toezicht- en
controlemiddelen.

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd
beleid t.a.v. het (tijdig)
informeren van politie/
OM/slachtoffers bij
verlofbewegingen.

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd
beleid ten aanzien van
melding, registratie en
onderzoek van incidenten.

Indicator

Afspraken over toezicht
en controle om risico’s
tijdens verlofsituaties te
beheersen

(Tijdig) informeren van
politie/OM/slachtoffers bij
toekennen verlof

Melding, registratie en
onderzoek van incidenten
tijdens verlof

Risico’s tijdens verlofsituaties worden beheerst

ISt

Pagina 50 van 56

De inrichting heeft een
beleid om ongewenste
gebeurtenissen en incidenten tijdens verlof te
melden, te registreren en
te onderzoeken. Het
beleid sluit aan bij de
Regeling melding
bijzondere voorvallen.

De inrichting heeft beleid
om in voorkomende
gevallen, politie/OM of
slachtoffers te (doen)
informeren over verlofbewegingen van
jongeren.

De inrichting heeft schriftelijk beleid m.b.t. inzet
van toezicht- en controlemiddelen (begeleiding,
afspraken die de bewegingsvrijheid beperken,
tussentijdse contacten
met de thuissituatie of
met de jongere).

Aanwezig

Uit het dossier blijkt dat
Incidenten worden onderzocht, gerapporteerd en
besproken met de jongeren en dat de gevolgen
voor toekomstige verlofsituaties worden bepaald.

Uit het dossier blijkt dat
OM, politie en slachtoffers
zo nodig zijn geïnformeerd en dat het OM
wordt betrokken bij de
besluitvorming over verlof
wanneer een executieindicator is afgegeven.

Uit het dossier blijkt dat
inzet van toezicht- en
controlemiddelen plaatsvindt op basis van een
risicotaxatie en besproken
wordt met de jongere.

Operationeel

De uitvoering is op handelingsniveau geborgd.
Ernstige incidenten worden volgens een schriftelijk vastgelegde werkwijze onderzocht.
Onderzoek, analyse en
evaluatie van verlofincidenten leiden tot
aanpassing van het
verlofbeleid.

De uitvoering is op handelingsniveau geborgd.
Het verlofbeleid wordt
periodiek geëvalueerd en
bijgesteld.

De uitvoering is op handelingsniveau geborgd.
Het verlofbeleid wordt
periodiek geëvalueerd en
bijgesteld.

Geborgd

55

Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd
beleid t.a.v. het vervallen
of intrekken van de
verlofmachtiging.

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd
beleid met betrekking tot
de verstrekking van
verlofdocumenten aan
jongeren.

Vervallen of intrekken
verlofmachtiging

Verstrekken verlofdocument aan verlofganger
De inrichting heeft
schriftelijk beleid met
betrekking tot de
verstrekking van
verlofdocumenten aan
jongeren.

De uitvoering is op handelingsniveau geborgd.
Het verlofbeleid wordt
periodiek geëvalueerd en
bijgesteld.

Iedere jongere die buiten De uitvoering is op hande inrichting verblijft be- delingsniveau geborgd.
schikt over een verlofdo- Het verlofbeleid wordt
periodiek geëvalueerd en
cument. Het verlofdocument verschaft de jongere bijgesteld.
duidelijkheid over de
voorwaarden waaraan hij
zich moet houden en hoe
hij een beroep kan doen
op hulp en steun tijdens
verlof en bevat tevens
informatie voor personen
of instellingen waarmee
de jongeren functioneel
contact heeft tijdens het
verlof.

In schriftelijk beleid van
Uit het dossier blijkt dat
de inrichting is vastgelegd het vervallen van de verdat verlofmachtigingen
lofmachtiging bij verdenvervallen/ingetrokken
king van het plegen van
worden bij verdenking
een misdrijf, het niet navan het plegen van een
komen van afspraken
misdrijf, het niet nakomen (geen ongestoord verloop
van afspraken zodat er
van het verlof) en
van een ongestoord veronttrekking altijd plaatsloop van het verlof geen
vindt en op eenduidige
sprake is en onttrekking. wijze wordt gecommuniceerd naar de jongere.

51

Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Pagina 51 van 56

Pagina 52 van 56

De inrichting heeft schriftelijk beleid met betrekking tot de dossiervorming over jongeren.

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd
beleid ten aanzien van
dossiervorming over
jongeren.

De inrichting heeft geen
schriftelijk vastgelegd
beleid dossieroverdracht
over jongeren.

Dossierbeheer

Overdracht dossiers
De inrichting heeft schriftelijk beleid hoe informatie en dossiers aan een
vervolginrichting of
–instelling wordt overgedragen.

Aanwezig

Afwezig

Indicator

Relevante informatie uit
het dossier over de
jongere wordt tijdig aan
vervolginrichtingen overgedragen.

Dossiers zijn altijd
volledig bijgehouden, en
toegankelijk voor bij de
jongeren betrokken
functionarissen.

Operationeel

De uitvoering is op
handelingsniveau
geborgd. Het beleid met
betrekking tot overdracht
van informatie wordt
periodiek geëvalueerd en
bijgesteld.

De uitvoering is op
handelingsniveau
geborgd. Het beleid met
betrekking tot de dossiervorming wordt periodiek
geëvalueerd en
bijgesteld.

Geborgd

Dossiervorming en informatieoverdracht bij overplaatsing of vertrek draagt bij aan continuïteit in behandeling en
opvoeding.

IJZ

55

Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

53
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Bijlage 3

Afkortingen

DJI
DJJ
IJZ
ISt
ITA
Itb’er
JJI
KLPD
LVG
OM
PIJ
SAVRY
SD JJI
STP
VIC

Dienst Justitiële Inrichtingen
Directie Justitieel Jeugdbeleid
Individuele Jeugd Zaken
Inspectie voor de Sanctietoepassing
Individuele Traject Afdeling
Individuele trajectbegeleider
Justitiële Jeugd Inrichting(en)
Korps Landelijke Politie Diensten
Licht Verstandelijk Gehandicapten
Openbaar Ministerie
Plaatsing In Jeugdinrichting
Structured Assessment of Violence Risk in Youth
Sectordirectie Justitiële Jeugdinrichtingen
Scholings- en Trainingsprogramma
Very Intensive Care-afdeling

Pagina 53 van 56

55
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Bijlage 4

Aanbevelingen

Aanbevelingen aan DJI
Zorg ervoor dat naast de kwaliteit van het proces ook de inhoudelijke kwaliteit van
de besluitvorming over verlof geborgd wordt, zodat het planmatig verlof in alle
inrichtingen bijdraagt aan realisatie van behandel- en opvoedingsdoelen.
Evalueer structureel samen met de inrichtingen het functioneren van het
toetsingskader verlof strafrechtelijke jeugdigen zodat er betere randvoorwaarden
ontstaan voor een gefaseerde uitvoering van de PIJ-maatregel. Besteed daarbij
aandacht aan de volgende onderwerpen:
Onderzoek welke factoren eraan bijdragen dat PIJ-trajecten wel of niet
verlopen volgens het ideaaltypische model van plaatsing in gesloten,
beperkt beveiligde inrichting en proefverlof of STP.
Onderzoek de regionale spreiding van gesloten en beperkt beveiligde
capaciteit mede in het licht van de toekomstige capaciteitsbehoefte.
Onderzoek hoeveel jongeren hun PIJ-maatregel wel of niet ondergaan in de
regio waarin ze terugkeren, en welke factoren regionale plaatsing van
jongeren belemmeren en bevorderen.
Onderzoek de mogelijkheid om verlofmachtigingen te verstrekken die meer
ruimte bieden aan inrichtingen om in individuele gevallen verlofvorm, -duur
en -frequentie te variëren, zodat optimaal kan worden bijgedragen aan het
realiseren van behandeldoelen en aan de voorbereiding van de terugkeer
van de jongere in de samenleving.
Ontwikkel een visie op de plaats van de normaal beveiligde en de beperkt beveiligde
jeugdinrichtingen in het behandeltraject van PIJ-jongeren. Bezie hoe de spanning
verminderd kan worden tussen de behoefte aan maatwerktrajecten in het kader van
de individuele behandeling van PIJ-jongeren, en de wens en de noodzaak om
regeltoepassing, toezicht, inzet van controlemiddelen in de normaal beveiligde
inrichtingen eenduidig te organiseren.
Bevorder en bewaak dat de inrichtingen het beleid om jongeren, het sociale systeem
van de jongeren en relevante instellingen te betrekken bij voorbereiding, uitvoering
en evaluatie van verlof verder versterken.
Onderzoek welke factoren het betrekken van ouders bij de behandeling en het verlof
van jongeren bevorderen en belemmeren.
Leg de inhoudelijke voorwaarden vast waaraan een verlofprogramma moet voldoen.
Pas de geweldsinstructie aan zodat duidelijk is of personeelsleden geweld mogen
toepassen om onttrekking van jongeren aan de begeleiding te voorkomen en
bevorder een eenduidiger invulling van de rol van verlofbegeleiders.
Evalueer samen met het OM en de inrichtingen of de procedures om slachtoffers te
informeren over het verlof van daders toereikend functioneren.
Ontwikkel samen met de inrichtingen een systeem om incidenten te onderzoeken en
te evalueren, waardoor duidelijk wordt welke factoren een rol spelen bij het
ontstaan van incidenten.
Pagina 55 van 56

55
Uitvoering Verlofbeleid justitiële jeugdinrichtingen | 15 juni 2009

Onderzoek en evalueer samen met de inrichtingen het gebruik van de SAVRY en ga
na hoe het gebruik van risicotaxatie-instrumenten beter kan bijdragen aan het
verminderen van de kans op ernstige incidenten.
Bevorder een heldere taakverdeling tussen functionarissen die bij de uitvoering van
het verlofbeleid betrokken zijn, zorg voor eenduidige functieprofielen.
Bevorder en bewaak een eenduidige hantering en borging van de uitvoering van de
basismethodiek YOUTURN en het traject Workwise in de JJI. Initieer daartoe
periodieke evaluaties en audits en maak gebruik van wetenschappelijk onderzoek.
Bevorder samenwerking en kennisdeling tussen JJI’s onderling en tussen
voorzieningen voor gesloten jeugdzorg en JJI’s.
Aanbevelingen aan de JJI
Verbeter beleid en uitvoering van het verlofbeleid op indicatoren die nog geen
operationele score hebben gekregen
Pak vooral het tekort aan aandacht voor evaluatie, onderzoek en borging van het
verlofbeleid aan, waar nodig samen met andere inrichtingen of het hoofdkantoor.

Pagina 56 van 56