Commissies Verplichte Geestelijke Gezondheidszorg

Project Commissies Verplichte Geestelijke Gezondheidszorg

Advies van de Stuurgroep
Den Haag, 3 februari 2010

Project Commissies Verplichte Geestelijke Gezondheidszorg

Advies van de Stuurgroep
Den Haag, 3 februari 2010

Inhoudsopgave
Inleiding

2

I		 Projectuitvoering

4

II		 Resultaten van het project

9

III Voor- en nadelen van Commissies Verplichte GGz

16

IV Kosten en baten

18

V Blik vooruit

21

VI Conclusies en aanbevelingen

24

Bijlagen
1. Overzicht leden stuurgroep, afstemmingsoverleg,
pilotcommissies, projectorganisatie

27

2. Beoordelingscriteria

29

3. Projectplan

31

4. Instellingsbesluit stuurgroep en pilotcommissies

45

5. Projectuitvoering: procesevaluatie

afzonderlijk document

6. Monitor Pilotcommissies Verplichte GGz

afzonderlijk document

1

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Inleiding
Het project ‘Commissies Verplichte Geestelijke Gezondheidszorg’ is ingesteld om op
basis van praktijkervaringen te kunnen beoordelen of het zinvol is om regionale, multidisciplinaire commissies Verplichte GGz in te stellen. De commissies adviseren de rechter
en de geneesheer-directeur over gedwongen zorg aan psychiatrische patiënten.
Het idee voor de commissies kwam in 2007 naar voren bij de derde evaluatie van de
Wet bopz1 die de huidige gang van zaken bij gedwongen geestelijke gezondheidszorg regelt.
Het kabinet besloot de suggestie over te nemen in een nieuwe wet die de huidige
Wet Bopz moet vervangen.2
Tegelijkertijd gaf de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) mede namens
zijn collega van Justitie aan om de nieuwe wet in overleg met alle betrokken partijen te
willen schrijven èn klaar te willen zijn voor het eind van de kabinetsperiode in 2011.3 Deze
ambitie leidde tot een ongebruikelijke, innovatieve aanpak die inhoudt dat het schrijven
van de nieuwe wettekst parallel loopt met discussies met en in het werkveld. Hierdoor kon
tempo gemaakt worden met het wetgevingstraject. In oktober 2008 verscheen het concept
wetsontwerp Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wet verplichte ggz). Het kabinet
legde het wetsvoorstel in juli 2009 voor advies voor aan de Raad van State.
Inmiddels was in mei 2008 het project ‘Commissies Verplichte GGz’ van start gegaan.
Het projectplan kwam in september 2008 gereed (zie bijlage 3). In de regio’s Groningen,
Amsterdam, Utrecht en Rotterdam werden experimentele commissies Verplichte GGz
gevormd die een werkwijze ontwikkelden, hoorzittingen organiseerden en adviezen
uitbrachten aan rechters en geneesheren-directeuren. Patiënten die voor (beëindiging van)
verplichte GGz in aanmerking kwamen, deden op vrijwillige basis mee aan het project.
De bijeenkomsten van de pilotcommissies vonden plaats in de periode januari - oktober 2009:
in totaal werden bijna 60 hoorzittingen gehouden.

1 Tweede Kamer, vergaderjaar 2006-2007, 25 763, nr. 7.
2 Kabinetstandpunt eindrapport derde evaluatiecommissie Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische zieken-

huizen van 30 mei 2008, Tweede Kamer, vergaderjaar 2007-2008, 25 763, nr. 9.
3 Zie bijvoorbeeld de toelichting van minister Klink tijdens het Eerste Kamer debat op 12 februari 2008 over een

wijziging van de wet Bopz, 30 492, Handelingen 2007-2008, nr. 20, p. 872-887.

2

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

De projectleiding en -uitvoering was in handen van adviesbureau Ernst&Young. In de bij
dit advies horende procesevaluatie (zie bijlage 5) gaat de projectleider in op de ervaringen
die zijn opgedaan met de experimentele commissies.
Het onderzoek ten behoeve van de evaluatie van het project werd uitgevoerd door
onderzoeksbureau Research voor Beleid. De onderzoekers maakten de bij dit advies
horende Monitor Pilotcommissies Verplichte GGz (zie bijlage 6), waarin zij de resultaten
van de pilotcommissies analyseren in het licht van de beoogde resultaten van het projectplan en van het conceptwetsontwerp Verplichte GGz van oktober 2008. In de Monitor
maken zij een vergelijking met de huidige gang van zaken onder de Wet bopz.
Naar aanleiding van de opdracht in het instellingsbesluit 4 en op basis van de procesevaluatie en de onderzoeksresultaten in de Monitor Commissies Verplichte GGz gaat dit
advies in op de volgende onderdelen:
1. De projectuitvoering: de ervaringen van de pilotcommissies.
2. De projectresultaten: het functioneren van de pilotcommissies.
3. De voor- en nadelen van de commissies ten opzichte van de huidige gang van zaken.
4. Kosten en baten van de commissies.
5. Blik vooruit.
In hoofdstuk 6 staan de conclusies en aanbevelingen.

4 Het instellingsbesluit noemt als taak van de stuurgroep (art.2):

“De ministers te rapporteren over het functioneren van de commissies, met het oog op de vraag welke
verbetering een onafhankelijke multidisciplinaire commissie zou kunnen betekenen ten opzichte van de huidige
procedures op grond van de Wet Bopz. In de rapportage weegt de stuurgroep in ieder geval de baten en lasten
tegen elkaar af, zowel in financieel als in administratief opzicht.”

3

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

I Projectuitvoering
In het najaar van 2008 werden in de arrondissementsregio’s Groningen, Utrecht, Amsterdam
en Rotterdam experimentele commissies Verplichte GGz (‘pilotcommissies’) gevormd.
Hun opdracht hield in dat zij op basis van de conceptwet een werkwijze zouden ontwikkelen voor het uitbrengen van adviezen en dat zij zouden experimenteren met hun rol als
adviescommissie. Dat laatste betekende dat zij enerzijds ervaring opdeden als adviescommissie door adviezen uit te brengen over Bopz beslissingen binnen het huidige wettelijke
kader en anderzijds door adviezen uit te brengen volgens de criteria van de nieuwe wet.
De pilotcommissies kwamen in januari 2009 voor het eerst bijeen en werden ondersteund
door projectcoördinatoren, aangestuurd door de projectleider. De projectleider werkte in
opdracht van de voorzitter van de stuurgroep van het project.
De commissies ontwikkelden hun werkwijze in de periode januari - april 2009, hielden
hoorzittingen en brachten adviezen uit in de periode april - oktober 2009.
Parallel aan de activiteiten van de pilotcommissies vond een onafhankelijk onderzoek
plaats naar de ervaringen en resultaten van de pilotcommissies. Dit onderzoek is afgerond
in de Monitor van het project (zie bijlage 6).

Context
De context van het project maakte een succesvolle uitvoering niet vanzelfsprekend.
Bij de besluitvorming over gedwongen zorg zijn veel partijen met uiteenlopende belangen
betrokken. De beslissingen over dwang en drang zijn ingrijpend en beladen en dat heeft
zijn effect op discussies over het onderwerp.
Tussen en binnen partijen lopen de opvattingen over de nieuwe wet sterk uiteen. Het werkveld was al bij aanvang van het project ‘Commissies Verplichte GGz’ verdeeld over de
commissies. Zo publiceerde psychiater Remmers van Veldhuizen artikelen waarin hij zijn
hoge verwachtingen van multidisciplinaire commissie toelicht.5 Zijn vakcollega Fons Tholen
daarentegen verwoordde bij verschillende gelegenheden zijn twijfels over de commissies
en bepleitte handhaving van de huidige gang van zaken. Hoogleraar gezondheidsrecht
Johan Legemaate sprak zijn voorkeur uit voor een andere opzet van de commissies dan
in de concept wettekst werd voorgesteld (en die voor het project richtinggevend was).

5 Zie bijvoorbeeld zijn meest recente artikel ’Adviseren of beslissen?, De positie van de Commissie Psychiatrische

Zorg in de Wet Verplichte Geestelijke Gezondheidszorg’, in Journaal GGz en recht nr.6, oktober 2009.

4

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Vanuit het werkveld werd overwegend positief op het wetsvoorstel gereageerd, maar
sommige partijen zetten vraagtekens bij de commissies. Ook de innovatieve aanpak van
het wetgevingstraject riep vragen op. “Waarom heeft de ministerraad niet met haar beslissing [over de nieuwe wettekst] gewacht tot de proef [met de commissies] is geëvalueerd?”
zo vroeg een aantal betrokkenen zich in een gezamenlijk artikel af. 6

Start
Toen het project Commissies Verplichte GGz in mei 2008 van start ging, waren ambtenaren
van Justitie nog volop in overleg met vertegenwoordigers van het werkveld en was nog
geen concepttekst van de nieuwe wet beschikbaar. De onduidelijkheid over de invulling
van de commissies in de nieuwe wet en de onzekerheid over de rol van het project bij
het wetgevingstraject brachten beoogde stuurgroepleden aan het aarzelen. De eerste
stuurgroepbijeenkomst vond daardoor twee maanden later plaats dan gepland.
Bij de vorming van de regionale commissies in de vier pilotregio’s bleek hoe gevoelig
de verhoudingen liggen tussen de partijen die een rol spelen in de besluitvorming over
gedwongen psychiatrische zorg en hoe verschillend werd gedacht over het idee van regionale
commissies Verplichte GGz. De gevoeligheden bleken bij alle partijen te spelen. Sommige
psychiaters ervaren de bemoeienis van de commissies als ongewenste inbreuk in hun
professionele autonomie; geneesheren-directeuren voorzien administratieve rompslomp
en dubbel werk; advocaten gaat de ontwikkeling te snel en willen meer voorbereiding;
rechters hebben aarzeling over afbakening van hun taken met die van de commissies.
Maar toen de stuurgroep eenmaal functioneerde, de regionale commissies waren gevormd
en de concept wettekst als bindend element op tafel lag, bleek begin 2009 dat een
werkzame en vruchtbare basis voor het project aanwezig was.

Uitvoering
In het begin van de projectuitvoering deed zich een aantal problemen voor. In de eerste
plaats begonnen de vier regionale pilotcommissies vanuit het niets. Het ontbrak niet
alleen aan landelijke formats voor de werkzaamheden van de commissies, maar ook aan
praktische zaken als ambtelijke ondersteuning, huisvesting, een goede onkostenregeling etc.

6 ‘Wetsvoorstel Verplichte GGz is onuitvoerbaar’ door L. Jansen (geneesheer-directeur), L. Vermunt (advocaat),

P. de Koning (rechter), in Psy, 2009, nr.9.

5

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Ook moesten de commissieleden eerst met elkaar vaardigheden oefenen om
gezamenlijk een hoorzitting te houden.
Vervolgens speelde het probleem dat met nieuwe wetgeving geëxperimenteerd werd
terwijl de oude nog van kracht was. Het kostte veel tijd en energie om in overleg met OM
en rechters een werkwijze te ontwikkelen die geen nadelen oplevert voor patiënten en
geen strijdigheden oplevert met de Wet Bopz.
Om een vergelijking te maken tussen de oude en nieuwe situatie hebben de commissies
telkens twee adviezen geformuleerd: een advies over opname en zorg binnen de
kaders van de huidige wet (het zg. A-deel van het advies) en een advies binnen de kaders
van de nieuwe wet (het zg. B-deel). De rechtbanken in de pilotregio’s hebben intern
afgesproken welke rechter bij het project betrokken was, de zogenaamde pilotrechter.
De Bopz-rechter die de zaak behandelde van een cliënt die aan het project meedeed, kon wel
het A-deel van het advies van de commissie betrekken in zijn of haar uitspraak. Dit is echter
niet in alle gevallen in de praktijk gebracht, omdat rechters hierover van mening verschilden.
De opvattingen van de pilotrechters over de uitgebrachte adviezen zijn door onderzoekers
van Research voor Beleid verwerkt in de Monitor van het project (zie bijlage 6).

Patiënten en familieleden
De keuze voor een werkwijze waarbij patiënten niet alleen op basis van dossieronderzoek
maar ook in levende lijve aan het project meededen, leverde ook een aantal problemen
op. Zo was niet meteen duidelijk dat het College voor Bescherming Persoonsgegevens
instemde met het voor de pilotcommissies horen van patiënten op vrijwillige basis
(‘informed consent’).
Verder bleek het niet eenvoudig om patiënten toegeleid te krijgen die bereid waren om
aan het project mee te doen. De doelgroep waarmee de pilotcommissies moesten
werken, verkeert per definitie in de slechtste omstandigheden om vrijwillig mee te werken
aan een experiment. Bepaalde categorieën patiënten vielen bij voorbaat uit wegens het
gedrag dat met hun ziektebeeld samenhangt. Ook kwam het voor dat advocaten hun
cliënten adviseerden om niet aan het project mee te doen.
De commissies konden niet zelf het initiatief nemen voor het horen van familieleden en
andere bij de patiënt betrokken personen, omdat dat onder de huidige wetgeving alleen
met toestemming van de patiënt kan.

6

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Opgedane ervaring
Ervaring is opgedaan met een beperkt aantal, wezenlijke onderdelen van de
nieuwe werkwijze:
n Vorming en samenstelling van de commissies;
n Ontwikkeling en uitvoering van werkwijze incl. taakverdeling, het organiseren van
		 hoorzittingen;
n Het doen van onderzoek naar de situatie van de patiënt;
n Het geven van gelegenheid aan patiënt (en familie) voor nadere toelichting tijdens
		 de hoorzitting;
n Het tijdens de hoorzitting bemiddelen tussen patiënt en behandelaar;
n Het overleggen over en opstellen van adviezen aan de rechter.
Geen ervaring is opgedaan met de volgende, in het wetsvoorstel genoemde
taken van de commissies:
n De rol van verzoeker (onder de huidige wetgeving is het OM de verzoeker).
n De adviesrol naar anderen dan rechters en geneesheren-directeuren (dit paste niet bij
		 de tijdelijke pilotsituatie van de commissies).
n Het toevoegen van een advocaat, het zorgdragen voor een medische verklaring en
		 het toevoegen van een zorgverantwoordelijke (omdat daarin al via de huidige Bopz		 procedure was voorzien).
n Het werken met zorgplan of zorgkaart (omdat die in de huidige praktijk niet gebruikt
		 worden): in alle gevallen was een behandelplan beschikbaar.
n Het vorderen van gegevens zoals vermeld in art. 5:10 tot en met 5:12: daartoe waren
		 de pilotcommissies niet bevoegd.
Op voorhand waren de volgende doelgroepen uitgesloten: patiënten met een last tot IBS;
patiënten die geen bereidheid en geen bezwaar te kennen geven; psychogeriatrische
cliënten; verstandelijk gehandicapten; forensisch-psychiatrische patiënten; patiënten die
wilsonbekwaam zijn.

Betekenis project: dubbel oordeel
Al met al hebben de pilotcommissies veel nuttige inzichten opgeleverd, ondanks de
complicaties van het project. Er zijn leergemeenschappen ontstaan die van groot belang
kunnen zijn voor verdere ontwikkeling van de commissies. Dit feit alleen al is bijzonder
en zegt iets over het enthousiasme dat in het werkveld aanwezig is om de uitdaging van
de nieuwe werkwijze aan te gaan. Leden van de commissies in de vier pilotregio’s en alle
andere betrokkenen verdienen dan ook alle waardering voor de wijze waarop zij vanuit
verschillende disciplines gezamenlijk het experiment zijn aangegaan.

7

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Aan de andere kant past de stuurgroep bescheidenheid in uitspraken over de toekomstige
commissies, omdat het project duidelijk heeft gemaakt dat nog veel ontwikkeld en uitgeprobeerd moet worden.

Conclusie 1
Binnen de mogelijkheden van het project hebben de pilotcommissies goede ervaringen
opgedaan met het realiseren van een leersituatie die inzichten heeft opgeleverd in een
beperkt aantal, wezenlijke onderdelen van de nieuwe werkwijze. Hierdoor is het gedeeltelijk mogelijk om het functioneren van de in het wetsvoorstel Verplichte GGz genoemde
commissies te kunnen beoordelen. Hiermee is een goede basis gelegd voor verdere
ontwikkeling van de nieuwe werkwijze.

Aanbeveling 1
Zet de experimentele aanpak van het project voort bij verdere voorbereiding en implementatie van de commissies en vergroot hierdoor het draagvlak in het werkveld. Maak daarbij
gebruik van de ervaringen van de pilotcommissies zoals beschreven in de procesevaluatie
van de projectleider.

8

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

II Resultaten van het project
De projectuitvoering heeft gewerkt met de beschrijving van de commissies in de laatste
publieke versie van het conceptwetsvoorstel Verplichte GGz en de Memorie van Toelichting
van 29 oktober 2008. De stuurgroep is er van uitgegaan dat in de latere versies het
hoofdstuk over de commissies ongewijzigd is gebleven.
Hieronder komt per onderdeel het functioneren van de pilotcommissies aan de orde.
Tevens worden daarbij voorwaarden genoemd voor het functioneren van de commissies
onder de nieuwe wet.

1		 Samenstelling, taakverdeling
		 De pilotcommissies waren samengesteld zoals het conceptwetsvoorstel aangeeft.
		 Hiermee werden met name de volgende ervaringen opgedaan.
		 a) De vorming van de commissies verliep over het algemeen goed via de netwerk			 contacten van de projectuitvoerders. De psychiater was in alle gevallen een ervaren
			 psychiater met veel Bopz ervaring: daarmee is goede ervaring opgedaan. Wat betreft
			 de juristen in de commissies is gebleken dat de positie van de jurist goed ingevuld
			 kan worden door instellingsjuristen, plaatsvervangend Bopz rechters en vrijge			 vestigde juristen met affiniteit met het werkveld.
		 b) De ervaring van de projectleider met het vormgeven van het maatschappelijk,
			 patiënten- en familieperspectief is dat ervaringsdeskundigheid (als patiënt en
			 familielid) van algemene leden alleen toegevoegde waarde heeft als het algemene
			 lid in de commissie een volwaardige plek inneemt naast de psychiater en jurist.
			 In het profiel zou ervaringsdeskundigheid gecombineerd moeten worden met
			 kennis- en denkniveau van het ‘Bopz-werkveld’ en vaardigheden voor commissiewerk.
			 Verder lijkt het bewaken van het maatschappelijk perspectief niet goed te verenigen
			 met het bewaken van het patiëntenperspectief, met name bij hoorzittingen met
			 patiënten die de openbare orde hebben geschonden.

Aanbeveling 2
Laat het algemene lid het patiënten- en familieperspectief bewaken, en laat de voorzitter
het maatschappelijk perspectief in het oog houden dat door alle leden wordt ingebracht.

9

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

		 c) Bij de samenstelling van de commissies was voorzien in onafhankelijkheid en
			 deskundigheid van de leden. Wel werd een gemeenschappelijk, landelijk vastgesteld
			 begrippenkader gemist. Bovendien maakten de pilot-commissies geen gebruik van
			 aanvullende expertise vanuit andere zorg- of behandeldisciplines.
		 d) Positieve ervaring is opgedaan met de jurist in de rol van voorzitter. Deze rol werd
			 doorgaans door de overige leden van de commissie geaccepteerd. Op één advies
			 na hebben zij weten te voorkomen dat bij de advisering minderheidsstandpunten
			 werden ingenomen.
		 e) In de commissiezittingen is voor de behandelaar vrijwel geen sprake van een
			 dubbelrol, want de commissies horen de behandelaar uitsluitend als een betrokkene
			 die verantwoordelijk is voor de behandeling van de patiënt. De psychiater in de
			 commissie vervult de rol van medisch adviseur en het algemeen lid vertegen			 woordigt het patiënten- en familieperspectief.

Conclusie 2
De pilotcommissies hebben positieve ervaringen opgeleverd met de samenstelling van de
commissies zoals de conceptwet aangeeft. Tevens is goede ervaring opgedaan met de jurist
als voorzitter. Wel ontbreekt nog een landelijk referentiekader voor de commissieleden.

Aanbeveling 3
Ontwikkel en implementeer een landelijk vastgesteld, uniform referentiekader.
Hierin staat een toelichting op de samenstelling en taakverdeling van de commissies,
definiëring van begrippen, kwaliteits-, ervarings-, deskundigheidseisen, onafhankelijkheidseisen, geheimhoudingsverplichtingen voor commissieleden en aanwezigen bij
hoorzittingen en aanvullende taakgerichte scholing. Het referentiekader bevat ook
richtlijnen voor de inzet van aanvullende expertise en andere perspectieven dan in
de commissie zijn vertegenwoordigd.

10

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

2		 De hoorzitting
		 De pilotcommissies hebben hoorzittingen gehouden zoals in het concept-wetsvoorstel
		 staat. De ervaringen daarmee leiden tot de volgende constateringen.
		 a) Patiënten beoordelen de hoorzittingen van de pilotcommissies in het algemeen
			 positief en geven aan dat het ontbreken van het ‘oordelende karakter’ van de hoor			 zittingen bijdraagt aan het kunnen verwoorden van het eigen perspectief. De pilot			 commissies hebben de ervaring opgedaan dat de op onderlinge uitwisseling gerichte,
			 informele hoorzittingen leiden tot nieuwe informatie (met name in de behandel			 relatie) die anders niet boven tafel zou zijn gekomen.
			 Positieve ervaring is dus opgedaan met een wezenlijke, in het projectplan genoemde
			 doelstelling van de commissies.
		 b) Bij de voorbereiding van de hoorzittingen hebben de pilotcommissies ervaring
			 opgedaan met de huidige informatievoorziening over de patiënt door zorgaanbieders.
			 Meestal was alleen het behandelplan en de geneeskundige verklaring beschikbaar.
			 De informatie daaruit kwam in het algemeen niet overeen met de informatie waar			 over de commissie zou moeten beschikken volgens het wetsvoorstel: het betrof vaak
			 verouderde informatie en doorgaans ontbraken lange termijn doelstellingen en
			 inzicht in de wensen van de patiënt.
			 Het in de concept wettekst genoemde zorgplan en de zorgkaart waren niet beschikbaar.
		
Informatie van politie was om privacy redenen niet voorhanden. Er is geen ervaring
			 opgedaan met andere informatiebronnen (bijvoorbeeld van ambulante hulpverlening
			 of maatschappelijk werk).
			 De stuurgroep gaat ervan uit dat de in de conceptwet opgenomen regeling rond
			 informatieverstrekking aan de commissies voldoende voorziet in de mogelijkheid
			 om over de benodigde patiëntinformatie te kunnen beschikken.7

Aanbeveling 4
Ontwikkel en implementeer instrumenten ten behoeve van de kwaliteit van de informatievoorziening, zoals zorgplan, zorgkaart. De commissies kunnen een stimulerende rol
spelen bij het gebruik van de instrumenten.

7 Zie wel de kanttekening in hoofdstuk V onder ‘privacy’.

11

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

		 c) Met het horen van familieleden en andere personen die bij de patiënt betrokken zijn,
			 is positieve ervaring opgedaan. Familieleden die aanwezig zijn geweest bij een hoor			 zitting van de commissie vinden dat zij meer gelegenheid krijgen om hun verhaal te
			 doen dan in een rechterlijke hoorzitting.
			 Onder de nieuwe wet zijn de commissies voor het uitnodigen van familieleden en
			 andere betrokkenen minder afhankelijk van toestemming van de patiënt dan de pilot			 commissies: het kan alleen niet als betrokkene ernstige bezwaren heeft. De verwachting
			 is dat de commissies dan vaker familieleden en andere betrokkenen voor de hoorzitting
			 zullen uitnodigen (of zonodig afzonderlijk zullen horen) dan de pilotcommissies
			 hebben kunnen doen.
			 Overigens lijkt de in de concept wettekst gehanteerde ‘familievertegenwoordiger’ een
			 te beperkte aanduiding voor een bredere categorie bij de patiënt betrokken personen.
		 d) De pilotcommissies deden ervaring op met het verzamelen van informatie over
			 de patiënt (onderzoek). Bij het bevragen van met name behandelaar en patiënt
			 kwam tijdens de hoorzitting soms informatie boven tafel die tot dan toe onbekend
			 was voor de behandelaar. Dat leidde in sommige gevallen tot discussie over
			 minder ingrijpende vormen van dwang. Uit deze ervaring blijkt het belang van de
			 commissies bij het verzamelen van informatie en in het verlengde daarvan bij het
			 bemiddelen tussen patiënt en behandelaar.
			 Uit de Monitor blijkt dat commissieleden in Groningen en een aantal leden in
			 Amsterdam hebben aangegeven dat zij het moeilijk vinden om een adviserende en
			 een bemiddelende rol te combineren. Sommige pilotcommissieleden geven aan dat
			 voor een bemiddelende rol een andere aanpak van de hoorzittingen nodig is dan
			 vooreen adviserende rol. Voor de pilotcommissies in Utrecht en Rotterdam
			 was advisering het doel van de commissie en bemiddeling hooguit een bijproduct
			 van de hoorzitting.
			 De projectleider geeft aan dat de commissieleden met de combinatie van taken van
			 onderzoek, bemiddeling en advisering hebben geworsteld. Zijn indruk is dat commissie		 leden de taken bemiddeling en advisering moeilijk vinden om te verenigen.

Aanbeveling 5
Ontwikkel de werkwijze verder ten aanzien van de combinatie van de taken onderzoeken,
bemiddelen en adviseren.

12

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

3		 Het advies
		 a) Alle in de commissie vertegenwoordigde perspectieven blijken bij de totstand			 koming van het advies een rol te spelen. Wel was sprake van een weging van de
			 perspectieven, waarbij het behandelperspectief doorgaans zwaarder woog dan het
			 patiëntenperspectief. Dit betekent dat een deel van de adviezen grotendeels aansluit
			 bij het oordeel van de behandelaar.
		 b) De commissies sturen geen verslagen van de discussie tijdens de hoorzitting naar
			 de rechter, omdat het zou leiden tot commentaar op en discussie over het advies
			 en mogelijk zou kunnen bevorderen dat de rechter het onderzoek wil ‘overdoen’.
			 Gevolg hiervan is echter wel dat het voor rechters niet mogelijk is om kennis te nemen
			 van de verschillende zienswijzen die tijdens de hoorzitting naar voren zijn gekomen.

Aanbeveling 6
Ontwikkel en implementeer het landelijk format voor het advies zodanig dat in het advies
de standpunten aan de orde komen die tijdens de hoorzitting naar voren zijn gebracht.
Hierdoor heeft de rechter inzicht in de inbreng vanuit de perspectieven die tijdens de
hoorzitting zijn vertegenwoordigd.

		 c) De pilotcommissies blijken het ziektebeeld en de problematiek van de patiënt op
			 genuanceerde wijze in kaart te hebben gebracht. De in het kader van het project
			 geïnterviewde rechters geven aan dat zij de kwaliteit van de adviezen als goed
			 beoordelen. De meesten van hen vinden dat de adviezen meer en andersoortige
			 informatie bevatten dan zij zelf in een hoorzitting kunnen verzamelen. Maar alle
			 geïnterviewde rechters zeggen dat de adviezen nog onvoldoende zijn uitgewerkt
			 om een zorgmachtiging te kunnen invullen. Dat is niet vreemd, omdat de pilot			 commissies nog niet konden beschikken over de middelen om de adviezen
			 volledig uit te werken (met name het zorgplan en de zorgkaart).
			 Geneesheren-directeuren vinden de meerwaarde van de adviezen over dwang			 behandeling of ontslag beperkt. Voor patiënten signaleren zij wel een meerwaarde,
			 namelijk dat er naar hen geluisterd wordt. Ook ten aanzien van de meerwaarde
			 voor geneesheren-directeuren speelden waarschijnlijk de beperkingen van het
			 project de commissies parten.

13

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

d) De commissies blijken in de adviezen aan de rechter of geneesheer-directeur niet
			 alle punten aan de orde te stellen die volgens het concept-wetsvoorstel genoemd
			 moeten worden. De wel opgenomen punten werden niet altijd duidelijk van
			 argumentatie voorzien. De Monitor noemt verschillende redenen waarom het zo
			 liep, waaronder de eerder genoemde beperkingen van het project.
			 Met name de beschikbaarheid en kwaliteit van zorgplannen en zorgkaarten vormen
			 een belangrijke randvoorwaarde voor het opstellen van een zorgmachtiging in de
			 stijl van het wetsvoorstel. Deze voorwaarde was in de pilot nog niet was ingevuld.
			 Andere redenen zijn met name:
			 i) Het experimentele format functioneerde nog niet zodanig dat alle in de concept
				 wettekst genoemde punten in het advies naar voren kwamen;
			 ii) Onduidelijkheid bij commissieleden over de inhoud en het detailniveau waarop
				 de punten moeten worden uitgewerkt. Men miste goede voorbeelden.

Aanbeveling 7
Ontwikkel en implementeer het landelijk format voor het advies zodanig dat op alle
punten die de conceptwet noemt, kan worden ingegaan. Ontwikkel ‘best-practices’ van
de adviezen en school commissieleden in het gebruik van het format voor het advies.

		 e) De Monitor constateert dat de commissies bij ontslag niet altijd expliciet beoordelen
			 of de randvoorwaarden voor een succesvolle deelname aan het maatschappelijk
			 leven voor betrokkene aanwezig zijn. Het in de Memorie van Toelichting verwoorde
			 wederkerigheidsprincipe benadrukt het belang van goede ‘nazorg’ bij ontslag,
			 inclusief maatschappelijke inbedding (‘sociale inclusie’) van de patiënt.

Aanbeveling 8
Ontwikkel de werkwijze van de commissies verder ten aanzien van ‘nazorg’, dat wil
zeggen het waarborgen van continuïteit van zorg en maatschappelijke inbedding bij
(voorwaardelijke) beëindiging van verplichte GGz.

14

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Conclusies 3 - 6
3 Op de punten waarmee de pilotcommissies ervaring hebben opgedaan, hebben zij
		 binnen de mogelijkheden van het project in grote lijnen gefunctioneerd zoals in de
		 conceptwet is beschreven. De adviestaken leverden minder op dan verwacht, maar
		 daarvoor waren niet alle noodzakelijke, in de nieuwe wet te regelen voorwaarden
		 aanwezig. De stuurgroep ziet op basis van de projectresultaten voldoende redenen om
		 met de commissies Verplichte GGz verder aan de slag te gaan.
4 Voor het behalen van de beoogde resultaten moet nog wel een groot aantal voor		 waarden worden uitgewerkt en geregeld. De belangrijkste zijn als aanbevelingen in
		 dit advies opgenomen.
5 De stuurgroep concludeert daaruit dat invoering van de nieuwe werkwijze alleen
		 zinvol is als eerst de tijd wordt genomen om de voorwaarden voor het functioneren
		 van de commissies samen met het werkveld uit te werken en te regelen. Op basis van
		 de projectervaring schat de stuurgroep dat hiervoor een periode van ongeveer ander		 half jaar nodig is, gerekend vanaf aanname van de wet door het parlement. Het betreft
		 in ieder geval de volgende voorwaarden:
		 a Een landelijk vastgesteld referentiekader waarin onder andere kwaliteitseisen
			 voor de nieuwe werkwijze worden geregeld;
		 b Instrumenten ten behoeve van de informatievoorziening, zoals zorgplan, zorgkaart;
		 c Uitwerking van de werkwijze ten aanzien van de combinatie van de taken onder			 zoeken, bemiddelen, adviseren;
		 d Een landelijk format voor de adviezen die de commissies uitbrengen, met toelichting
			 en deskundigheidsbevordering voor de commissieleden;
		 e Uitwerking van de werkwijze ten aanzien van ‘nazorg’, dat wil zeggen het waar			 borgen van continuïteit van zorg en maatschappelijke participatie bij beëindiging
			 van verplichte GGz.
6 Verder is het noodzakelijk om het functioneren van de commissies periodiek te
		 evalueren (bijvoorbeeld iedere twee jaar).

15

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Voor- en nadelen van Commissies Verplichte GGz

III Voor- en nadelen van Commissies
Verplichte GGz
Op de onderdelen waarmee ervaring is opgedaan, hebben de pilotcommissies voor- en
nadelen inzichtelijk gemaakt van de nieuwe werkwijze ten opzichte van de huidige gang
van zaken onder de Wet bopz. Kanttekening is wel dat de voorgestelde nieuwe situatie
wezenlijk verschilt in inhoud en wijze van besluitvorming ten opzichte van de huidige
situatie. Hieronder staan de belangrijkste voor- en nadelen.

Voordelen
1) Meer inzicht in de kwaliteit van de informatie die aan de besluitvorming van geneesheer		 directeur, commissie en rechter ten grondslag ligt. De projectleider maakt in zijn
		 eindrapportage duidelijk dat de behandelplannen die zorgaanbieders nu aan de pilot		 commissies ter beschikking hebben gesteld doorgaans van matige kwaliteit zijn.
2) Patiënten en familieleden voelen zich serieuzer genomen. In het project is naar voren
		 gekomen dat patiënten de hoorzittingen van de commissies positiever beoordelen dan
		 het gehoord worden door de rechter. Blijkbaar hebben (wilsbekwame) patiënten er
		 behoefte aan om hun situatie (nog eens) toe te lichten in een informele omgeving.
		 Ook familieleden geven aan dat zij meer gelegenheid krijgen om hun verhaal te doen
		 dan tijdens een rechtszitting.
3) Meer kans op nieuwe inzichten over behandeling. Door de multidisciplinaire samen		 stelling en de inbreng van bij de patiënt betrokken personen, de patiëntvertrouwens		 persoon en de advocaat kan de gedachtewisseling tijdens de hoorzittingen leiden tot
		 inzichten die in een eerder stadium nog niet bij de behandelend psychiater of de patiënt
		 waren opgekomen.
		 Wanneer de behandelend psychiater de procedure voor gedwongen zorg in gang heeft
		 gezet, doet zich bij de huidige gang van zaken meestal geen situatie meer voor waarbij
		 de behandelend psychiater of de patiënt door anderen tot nieuwe gezichtspunten
		 worden gebracht. In de nieuwe situatie is dat wel het geval, waardoor minder ingrijpende
		 vormen van dwang in beeld komen en toegepast kunnen worden.

16

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Nadelen
1) De hoorzitting van de commissie is voor de patiënt, advocaat en behandelaar een
		 extra (tijds)belasting. Rechters geven aan dat ook als zij het commissieadvies hebben
		 ontvangen, zij toch behoefte zullen hebben om in ieder geval de patiënt en de behandelaar
		 zelf ook nog te horen.
		 De doorlooptijd van de besluitvorming over verplichte GGz blijft volgens de Monitor
		 overigens ongeveer hetzelfde als bij de huidige gang van zaken.
2) Grootschalige invoering onttrekt met name psychiaters aan de uitvoering van hulp		 verlening. De Monitor schat dat bij landelijke, integrale invoering van de regionale
		 commissies ongeveer 26 psychiaters op fulltime basis nodig zijn. De stuurgroep bepleit
		 echter een aanpak waarbij niet alle patiënten die voor (beëindiging van) verplichte GGz
		 in aanmerking komen, automatisch de gehele procedure van de commissie doorlopen
		 (zie hoofdstukken IV 1a en V). Hierdoor zullen minder psychiaters nodig zijn dan de
		 26 die de Monitor heeft berekend.
3) Nadeel van de invoering is dat de nieuwe werkwijze onzekerheden en risico’s bevat.
		 Zo is nog geen ervaring opgedaan met het afgeven van een zorgmachtiging door de
		 rechter. Ook is onduidelijk hoe patiënten hoorzittingen zullen ervaren als die plaats		 vinden in het kader van een advies aan de rechter of geneesheer-directeur in plaats van
		 in het kader van een experiment. Voordat de toekomstige commissies aan de slag
		 kunnen, moet bovendien nog aan een groot aantal voorwaarden worden voldaan.

Conclusie 7
De inhoudelijke voordelen die in de praktijk van de pilotcommissies naar voren zijn
gekomen ten opzichte van de huidige gang van zaken wegen naar het oordeel van de
stuurgroep op tegen de nadelen.
Met name de positieve ervaringen van patiënten en familie en de te verwachten
kwaliteitsverbetering van de informatie over de patiënt en daarmee van de besluitvorming over verplichte GGz, ziet de stuurgroep als belangrijke verbeteringen die zonder
de commissies niet gerealiseerd kunnen worden.

17

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

IV Kosten en baten
Op basis van de ervaringen van de pilotcommissies kan geen uitgewerkte kosten-baten
analyse worden gemaakt, omdat met een beperkt aantal taken van de commissies
geëxperimenteerd is, omdat door de context van het project aan allerlei voorwaarden niet
voldaan kon worden en omdat de commissies niet los gezien kunnen worden van overige
aspecten van de wet. De stuurgroep wijst wel op onderstaande variabelen van kosten en
baten van de commissies.

1		 Kosten
		 a) Personeel
		 De Monitor vermeldt dat er voor de drie leden in de commissies op jaarbasis in totaal
		 78 fulltime banen nodig zijn, namelijk 26 ft psychiaters, 26 ft juristen, 26 ft algemene
		 leden. De berekening heeft alleen betrekking op het uitbrengen van adviezen (inclusief
		 hoorzitting), dus niet op de overige taken die het wetsvoorstel noemt. Verder betrekt
		 de Monitor niet de kosten van anderen die bij de commissiewerkzaamheden be		 trokken worden, bijvoorbeeld de kosten van de advocaat. Uitgegaan wordt van bijna
		 11.000 patiënten per jaar die voor verplichte GGz in aanmerking komen.
		 De berekening zelf stelt de stuurgroep niet ter discussie, maar plaatst er wel de volgende
		 kanttekeningen bij.
		 n De berekening baseert zich op uitspraken van pilotcommissieleden die aangeven
			 dat zij gemiddeld ongeveer vier uur per advies nodig denken te hebben als zij ingewerkt
			 zijn. De ervaring in vergelijkbare advies- en klachtencommissies leert dat dit een hoge
			 inschatting is.
		 n De inzet van de ambtelijk secretaris van de commissie komt in de berekening niet tot
			 zijn recht. Door goed voorwerk van de ambtelijk secretaris kan de tijdbelasting van de
			 commissieleden omlaag. Ook de kwaliteit van de door de behandelaar aangeleverde
			 informatie (zorgplan, zorgkaart) speelt hierin een rol.
		 n De berekening gaat uit van twee hoorzittingen per patiënt per jaar. De verwachting
			 is evenwel dat het aantal machtigingsaanvragen voor dezelfde patiënt zal afnemen
			 ten opzichte van de huidige situatie, onder andere door minder opeenstapeling van
			 crisismachtigingen.

18

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

		 n Naar het oordeel van de stuurgroep hoeft niet voor iedereen die voor verplichte GGz
			 in aanmerking komt, automatisch de gehele procedure van de commissie te worden
			 doorlopen (zie hoofdstuk V). Commissies zijn een middel en geen doel op zich. Dat
			 betekent dat de totale inzet van psychiaters, juristen en algemene leden minder hoog is
			 dan de 78 formatieplaatsen die de Monitor berekende op basis van een aanpak waar			 bij wel voor alle patiënten de gehele procedure van de commissie doorlopen wordt.
		 b) Organisatie
		 De ervaringen van de pilotcommissies laten zien dat de commissies goed functioneren
		 wanneer gebruik wordt gemaakt van bestaande faciliteiten en organisatievormen.
		 Daarnaast is duidelijk geworden dat landelijke aansturing en inhoudelijke facilitering
		 onmisbaar is voor de onafhankelijkheid, kwaliteit en uniformiteit van de commissies en
		 daarmee samenhangende rechtsgelijkheid van patiënten. Daarom is het noodzakelijk
		 dat de commissies werken in een landelijke structuur met een onderdeel voor
		 kwaliteitsontwikkeling en deskundigheidsbevordering (zie hoofdstuk V).

2		 Baten
		 a) Algemeen
		 Op basis van de ervaringen van de pilotcommissies en de onderzoeksresultaten in de
		 Monitor signaleert de stuurgroep de volgende batenaspecten van de nieuwe werkwijze
		 met commissies Verplichte GGz.
		 n De commissie speelt een centrale rol in de logistiek, monitoring en kwaliteit van de
			 informatie over de patiënt, waarin verschillende professionals en instellingen een rol
			 spelen (zorgaanbieders, woningbouwcorporaties, maatschappelijke dienstverlening,
			 rechtbank, politie). De verwachting is dat deze rol alleen al tot belangrijke efficiency			 verbetering leidt in de besluitvorming over verplichte GGz.
		 n De Monitor verwacht dat de nieuwe werkwijze om verschillende redenen zal leiden
			 tot (relatieve) afname van adviesaanvragen en/of machtigingen: er is in mindere mate
			 sprake van opeenstapeling van crisismachtigingen, van voortijdige ontslagen, van
			 vervolgmachtigingen, en er vindt mogelijk een verschuiving plaats naar zelfbindings			 verklaringen.
		 n De rechter moet in de nieuwe wet een besluit nemen over een zorgmachtiging die
			 behalve opname ook behandeling en andere zorg kan betreffen, en bovendien een op
			 de persoon toegesneden regeling inhoudt. De commissie ontlast de rechter aan			 zienlijk door daarover een deskundig, multidisciplinair advies op te stellen: dat kan
			 bovendien informatie bevatten die de rechter gezien zijn positie niet zelf zou
			 kunnen verzamelen.
19

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

		 n De stuurgroep verwacht dat de nieuwe werkwijze zal leiden tot minder ingrijpende
			 vormen van dwang, zoals ambulante vormen van verplichte begeleiding en
			 behandeling.
		 b) Specifiek
		 Bij bepaalde categorieën patiënten levert de nieuwe werkwijze meer op dan bij andere.
		 In het project is gebleken dat de commissies een rol spelen bij onderzoek (het bijeen		 brengen en in samenhang plaatsen van informatie uit verschillende bronnen en vanuit
		 verschillende disciplines), hoorzittingen (patiënt wordt en voelt zich serieus genomen),
		 multidisciplinaire werkwijze (waarin ook niet-medische invalshoeken aan bod komen).
		 Juist deze punten spelen een rol bij problemen rond ‘nazorg’, met name bij patiënten
		 die al meerdere machtigingen achter de rug hebben en soms uit een forensische
		 setting komen. Vaak zijn meerdere instellingen en hulpverleners bij de patiënt betrokken
		 (geweest), zonder goede onderlinge afstemming. Het betreft zo’n tien procent van het
		 totaal aantal patiënten dat voor verplichte GGz in aanmerking komt.
		 Vooral bij hen kan de nieuwe werkwijze leiden tot betere acceptatie door de patiënt van
		 zorg en ondersteuning, en tot minder zware vormen van zorg, minder dwang, meer
		 maatschappelijke participatie, betere afstemming met forensische zorg.

Conclusie 8
De ervaringen van de pilotcommissies en de onderzoeksresultaten van de Monitor vormen
een te smalle basis voor het opstellen van een financiële kosten- en batenanalyse van de
toekomstige commissies.
De stuurgroep wijst wel op de volgende variabelen met betrekking tot de kosten:
n het aantal uren dat commissieleden nodig hebben voor een advies;
n het voorwerk van de ambtelijk secretaris;
n de kwaliteit van de door de behandelaar aangeleverde informatie (zorgplan, zorgkaart);
n het aantal patiënten dat voor een hoorzitting in aanmerking komt;
n de landelijke organisatiestructuur met platform voor maatschappelijke discussie over
drang en dwang in de zorg,
en met betrekking tot de baten:
n verbetering van logistiek, monitoring en kwaliteit van informatie;
n afname in het aantal adviesaanvragen cq machtigingen;
n verlichting van de werkzaamheden van de rechter;
n toepassing van minder ingrijpende vormen van dwang;
n maatschappelijke baten bij bepaalde categorieën patiënten, met name bij ‘nazorg’ en
afstemming met forensische zorg.
20

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

V Blik vooruit
Het project heeft duidelijk gemaakt dat het zinvol is om door te gaan met de in het wetsvoorstel Verplichte GGz beschreven werkwijze met commissies. Bovendien heeft de
projectuitvoering een leersituatie gecreëerd die de basis kan vormen voor verdere
ontwikkeling van de werkwijze. Hieronder staan een aantal aandachtspunten voor verdere
ontwikkeling en invoering van de commissies.

Integrale invoering
De stuurgroep pleit ervoor om in de wet te regelen dat de nieuwe werkwijze met
commissies Verplichte GGz zodanig wordt voorbereid dat integrale, landelijke invoering
in één keer mogelijk is. Dat betekent dat na aanname van de wet door het parlement eerst
een periode van tenminste anderhalf jaar wordt genomen voor verdere ontwikkeling van
de nieuwe werkwijze, voordat de wet inwerking treedt.
Integrale invoering is volgens de stuurgroep verder alleen te realiseren wanneer de
commissies als middel worden gezien en niet als doel op zich. Dat betekent dat de nieuwe
wet het mogelijk moet maken dat de gehele procedure (inclusief hoorzitting en daarop
gebaseerd advies) alleen aan de orde is als de commissie nader onderzoek noodzakelijk
acht of als daartoe wordt verzocht door patiënt, familie, behandelaar, geneesheer-directeur
en/of rechter.

Voorbereiding implementatie en doorontwikkeling
In de periode na aanname door het parlement en vóór inwerkingtreding van de nieuwe
wet staan twee activiteiten centraal, namelijk de voorbereiding van de implementatie en de
doorontwikkeling van de nieuwe werkwijze.
De voorbereiding van de implementatie kan goed plaatsvinden op basis van de eindrapportage van de projectleider. De procesbeschrijving van de pilotcommissies bevat een
groot aantal praktische aanknopingspunten.
Doorontwikkeling van de nieuwe werkwijze is met name noodzakelijk voor de in de
aanbevelingen genoemde onderdelen die in het nu uitgevoerde project onvoldoende aandacht hebben gekregen. Verder moet de doorontwikkeling voldoende informatie opleveren
over de te verwachten kosten (en baten) van de uitvoering van de nieuwe werkwijze.
Op basis van de projectuitvoering schat de stuurgroep dat voor doorontwikkeling tenminste
anderhalf jaar nodig is, gerekend vanaf aanname van de wet door het parlement.

21

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Rol ambtelijk secretaris
Prioriteit vraagt verdere ontwikkeling van de centrale rol van de commissies bij de informatievoorziening over de patiënt. Met name is praktische uitwerking nodig van de taken
van de ambtelijk secretaris ten aanzien van het verzamelen van patiëntinformatie en het
zonodig adviseren aan de behandelaar over de eisen die aan het zorgplan en de zorgkaart
worden gesteld.

Rol commissie bij ‘nazorg’
Verder vraagt doorontwikkeling van de rol van de commissies bij ‘nazorg’ bijzondere aandacht. De stuurgroep verwacht veel specifieke meerwaarde van de commissies Verplichte
GGz bij patiënten die zich in een overgangssituatie bevinden van beëindiging van verplichte
GGz en maatschappelijke participatie.
De commissie die was belast met de derde evaluatie van de Wet bopz heeft al eerder
de urgentie benadrukt van problemen van specifieke, deels overlappende categorieën
patiënten: ‘multiproblem’-patiënten, met combinaties van psychiatrische stoornissen,
verslaving en marginale sociale omstandigheden; zorgwekkende zorgmijders en patiënten
die herhaaldelijk met Bopz-maatregelen in aanraking komen; en tenslotte (vooral) patiënten
die uit een forensische setting komen of beurtelings met zowel het strafrechtsysteem als
de GGz te maken hebben (gehad). Bij die groepen is vaak sprake van gefragmenteerde,
ontoereikende bemoeienis, en van herhaald toepassen van dwangmaatregelen zonder veel
blijvend effect.
Een samenhangende benadering van die bij uitstek kwetsbare groepen vereist dat ‘nazorg’
(of ‘doorzorg’) hoge prioriteit krijgt en breed gezien en continu geboden wordt, waarbij
de commissie een belangrijke coördinerende rol kan vervullen wanneer verplichte zorg
ten einde loopt. Daarmee wordt een aanpak voorgestaan die recht doet aan deugdelijke
‘nazorg’ als vereiste voor een menswaardig bestaan met sociale inclusie (wederkerigheidsbeginsel).
De pilotcommissies hebben nog nauwelijks kunnen oefenen met deze wezenlijke taak rond
(het beëindigen van) verplichte zorg en het gelijktijdig stimuleren van behoorlijke ‘nazorg’
en sociale inbedding.

22

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Privacy
De pilotcommissies hebben alleen ervaring opgedaan met patiënten die vrijwillig meededen aan het project, op basis van ‘informed consent’. In de doorontwikkelfase vraagt de
bescherming van persoonsgegevens wel nog verdere doordenking, met name ten aanzien
van de belangen die gediend zijn met beroepsgeheim (bescherming van de vertrouwensrelatie arts-patiënt cq toegankelijkheid van de zorg).

Leersituatie
De stuurgroep benadrukt de waarde van de in het project ontwikkelde leersituatie in de vier
pilotregio’s. De nieuwe werkwijze vraagt een open attitude van partijen die betrokken zijn
bij besluitvorming over verplichte GGz. Het is daarom in het belang van een succesvolle
invoering van de nieuwe werkwijze om bij de doorontwikkeling gebruik te maken van de
in het project ontwikkelde voorwaarden voor leerprocessen in het werkveld.

Landelijke, uniforme kwaliteit
Tenslotte wijst de stuurgroep op het belang van landelijke inhoudelijke aansturing en
kwaliteitsbeleid van de commissies Verplichte GGz, ook op het onderdeel ‘voorlichting aan
patiënten en overige betrokkenen’. Hiermee moet landelijke uniformiteit worden bewerkstelligd ten behoeve van de rechtsgelijkheid van patiënten die voor verplichte GGz in aanmerking komen. Landelijk kan ook de regionale invulling van het wederkerigheidsprincipe
worden ondersteund.
Dit vergt een landelijke organisatievorm die tevens op landelijk niveau aan consensus kan
werken en zonodig andere partijen gezaghebbend kan adviseren. Hierin past een landelijke
platformfunctie voor maatschappelijke discussie over drang en dwang.

23

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

VI Conclusies en aanbevelingen
Conclusies
1 Binnen de mogelijkheden van het project hebben de pilotcommissies goede ervaringen
		 opgedaan met het realiseren van een leersituatie die inzichten heeft opgeleverd in
		 een beperkt aantal, wezenlijke onderdelen van de nieuwe werkwijze. Hierdoor is het
		 gedeeltelijk mogelijk om het functioneren van de in het wetsvoorstel Verplichte GGz
		 genoemde commissies te beoordelen. Hiermee is een goede basis gelegd voor verdere
		 ontwikkeling van de nieuwe werkwijze.

2 De pilotcommissies hebben positieve ervaring met de samenstelling van de commissies
		 zoals de conceptwet aangeeft. Tevens is goede ervaring opgedaan met de jurist als
		 voorzitter. Wel ontbreekt nog een landelijk referentiekader voor de commissieleden.

3 Op de punten waarmee de pilotcommissies ervaring hebben opgedaan, hebben zij
		 binnen de mogelijkheden van het project in grote lijnen gefunctioneerd zoals in de
		 conceptwet is beschreven. De adviestaken leverden minder op dan verwacht, maar
		 daarvoor waren niet alle noodzakelijke, in de nieuwe wet te regelen voorwaarden
		 aanwezig. De stuurgroep ziet op basis van de projectresultaten voldoende redenen om
		 met de commissies Verplichte GGz verder aan de slag te gaan.

4 Voor het behalen van de beoogde resultaten moet nog wel een groot aantal voor		 waarden worden uitgewerkt en geregeld. De belangrijkste voorwaarden zijn als aan		 bevelingen in dit advies opgenomen.

5 De stuurgroep concludeert daaruit dat invoering van de nieuwe werkwijze alleen
		 zinvol is als eerst de tijd wordt genomen om de voorwaarden voor het functioneren
		 van de commissies samen met het werkveld uit te werken en te regelen. Op basis van
		 de projectervaring schat de stuurgroep dat hiervoor een periode van ongeveer ander		 half jaar nodig is, gerekend vanaf aanname van de wet door het parlement. Het betreft
		 in ieder geval de volgende voorwaarden:
		 a Een landelijk vastgesteld referentiekader waarin onder andere kwaliteitseisen voor
			 de nieuwe werkwijze worden geregeld;
		 b Instrumenten ten behoeve van de informatievoorziening, zoals zorgplan, zorgkaart;
		 c Uitwerking van de werkwijze ten aanzien van de combinatie van de taken onder			 zoeken, bemiddelen, adviseren;

24

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

		 d Een landelijk format voor de adviezen die de commissies uitbrengen, met toelichting
			 en deskundigheidsbevordering voor de commissieleden;
		 e Uitwerking van de werkwijze ten aanzien van ‘nazorg’, dat wil zeggen het waar			 borgen van continuïteit van zorg en maatschappelijke participatie bij beëindiging
			 van verplichte GGz.

6 Verder is het noodzakelijk om het functioneren van de commissies periodiek te
		 evalueren (bijvoorbeeld iedere twee jaar).

7 De inhoudelijke voordelen die in de praktijk van de pilotcommissies naar voren zijn
		 gekomen ten opzichte van de huidige gang van zaken, wegen naar het oordeel van
		 de stuurgroep op tegen de nadelen. Met name de positieve ervaringen van patiënten
		 en familie, en de te verwachten kwaliteitsverbetering van de informatie over de patiënt
		 en daarmee van de besluitvorming over verplichte GGz, ziet de stuurgroep als belang		 rijke verbeteringen die moeilijk zonder de commissies gerealiseerd kunnen worden.

8 De ervaringen van de pilotcommissies en de onderzoeksresultaten van de Monitor
		 vormen een te smalle basis voor het opstellen van een financiële kosten- en baten		 analyse van de toekomstige commissies.
		 De stuurgroep wijst wel op de volgende variabelen met betrekking tot de kosten:
		 n het aantal uren dat commissieleden nodig hebben voor een advies;
		 n het voorwerk van de ambtelijk secretaris;
		 n de kwaliteit van de door de behandelaar aangeleverde informatie (zorgplan, zorgkaart);
		 n aantal patiënten dat voor een hoorzitting in aanmerking komt;
		 n landelijke organisatiestructuur,
		 en met betrekking tot baten:
		 n verbetering van logistiek, monitoring en kwaliteit van informatie;
		 n afname in het aantal adviesaanvragen cq machtigingen;
		 n verlichting van de werkzaamheden van de rechter;
		 n toepassing van minder ingrijpende vormen van dwang;
		 n maatschappelijke baten bij bepaalde categorieën patiënten, met name bij ‘nazorg’ en
			 samenhang met forensische zorg.

25

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Aanbevelingen
1 Zet de experimentele aanpak van het project voort bij verdere voorbereiding en
		 implementatie van de commissies en vergroot hierdoor het draagvlak in het werkveld.
		 Maak daarbij gebruik van de ervaringen van de pilotcommissies zoals beschreven in de
		 procesevaluatie van de projectleider.

2 Laat het algemene lid het patiënten- en familieperspectief bewaken, en laat de voorzitter
		 het maatschappelijk perspectief in het oog houden dat door alle leden wordt ingebracht.

3 Ontwikkel en implementeer een landelijk vastgesteld, uniform referentiekader. Hierin
		 staat een toelichting op samenstelling en taakverdeling van de commissies, definiëring
		 van begrippen, kwaliteits-, ervarings-, deskundigheidseisen, onafhankelijkheidseisen,
		 geheimhoudingsverplichtingen voor commissieleden en aanwezigen bij hoorzittingen,
		 en aanvullende taakgerichte scholing. Het referentiekader bevat ook richtlijnen voor
		 de inzet van aanvullende expertise en andere perspectieven dan in de commissie
		 zijn vertegenwoordigd.

4 Ontwikkel en implementeer instrumenten ten behoeve van de kwaliteit van de
		 informatievoorziening, zoals zorgplan, zorgkaart. De commissies kunnen een stimulerende
		 rol spelen bij het gebruik van de instrumenten.

5 Ontwikkel de werkwijze van de commissies verder ten aanzien van de combinatie van
		 de taken onderzoeken, bemiddelen en adviseren.

6 Ontwikkel en implementeer het landelijk format voor het advies zodanig dat in het
		 advies de standpunten aan de orde komen die tijdens de hoorzitting naar voren zijn
		 gebracht. Hierdoor heeft de rechter inzicht in de inbreng vanuit de perspectieven die
		 tijdens de hoorzitting zijn vertegenwoordigd.

7 Ontwikkel en implementeer het landelijk format voor het advies zodanig dat op alle
		 punten die de conceptwet noemt, kan worden ingegaan. Ontwikkel best-practices van
		 de adviezen en school commissieleden in het gebruik van het format voor het advies.

8 Ontwikkel de werkwijze van de commissies verder ten aanzien van ‘nazorg’, dat wil
		 zeggen het waarborgen van continuïteit van zorg en maatschappelijke inbedding,
		 bij beëindiging van verplichte GGz.

26

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

bijlage 1

bijlage 1 Overzicht deelnemers overleg en projectorganisatie
Leden stuurgroep
Erik Gerritsen 			
Marjolein van Eykelen 		
Adger Hondius 		
Eva Huineman Lindt 		
Rob Keurentjes 		
Rutger Kips 			
								
Marijke Knuttel 		
Johan Legemaate 		
Tineke Stikker 			
Ria Trinks 			
								
Remmers van Veldhuizen
Ton-Peter Widdershoven
Marja van der Zanden 		

voorzitter, ook lid afstemmingsoverleg
Officier van Justitie
geneesheer-directeur (Meerkanten GGz)
advocaat
rechter
Landelijk Platform GGz patiënten- en familieorganisaties,
vanaf maart 2009
St. Pandora
KNMG
GGz Nederland
Landelijk Platform GGz patiënten- en familieorganisaties,
tot maart 2009
psychiater (NVvP)
St. Patiëntenvertrouwenspersoon
Inspectie voor de Gezondheidszorg

Leden afstemmingsoverleg
Rembrandt Zuijderhoudt
Jan Jaap Berkhout 		
Frans Clabbers 			
Marion Damave 		
Charlotte Grezel 		
August Nieland 		
Martine Steenbergh 		

27

voorzitter
projectsecretaris
ministerie van VWS
ministerie van Justitie, vanaf mei 2009
ministerie van Justitie, tot mei 2009
ministerie van Justitie
ministerie van VWS

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Leden /deskundigen pilotcommissies
regio Utrecht
Kees Blankman 		
Ad van der Linden 		
Tjeerd Wouters 		
Yvonne Visser 			
Maarten Muis 			
Ria Trinks 			

jurist (docent VU Amsterdam), voorzitter, tot sept. 2009
jurist (plv Bopz rechter), voorzitter, vanaf sept. 2009
psychiater (Ter Gooi Ziekenhuizen), tot sept. 2009
psychiater (Riagg Amersfoort), vanaf sept. 2009
algemeen lid
algemeen lid

regio Amsterdam
Corrette Ploem 		
Johan Havenaar 		
Piet de Boer			
Gerrit van Santen 		

jurist (AMC)
psychiater (Altrecht)
algemeen lid
verslavingsdeskundige GGD

regio Rotterdam
Armin Voogt 			
Ingrid van den Berg 		
Adriaan Spaans 		

psychiater (Bavo Europoort)
jurist, voorzitter
algemeen lid

regio Groningen
Ate Atema 			
Frans van Gils 			
Mark Kap 			
Fred Mahler			

jurist, voorzitter
psychiater (Lentis)
algemeen lid
algemeen lid

Landelijk projectleider, projectcoördinatoren
Gerard Jansen van Rosendaal
Esther Moesker 		
Joost Clarenbeek 		
Marcel van Maanen 		

projectleider, ook lid afstemmingsoverleg (Ernst & Young)
regio Groningen (Ernst & Young)
regio Rotterdam (Ernst & Young)
regio Amsterdam, regio Utrecht (Ernst & Young)

Onderzoek
Félicie van Vree 		
Marjon Diepenhorst 		
Dorine Vijfvinkel 		

28

Research voor Beleid, ook lid afstemmingsoverleg
Research voor Beleid
Research voor Beleid

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

bijlage 2

bijlage 2 Beoordelingscriteria
Bij de beoordeling van de ervaringen van de pilotcommissies heeft de stuurgroep criteria
gebruikt die het projectplan noemt. Tevens zijn criteria gebruikt die ontleend zijn aan de
tijdens de uitvoering van het project beschikbaar gekomen concept wettekst. De Monitor
Pilotcommissies Verplichte GGz beschrijft de ervaringen van de pilotcommissies aan de
hand van criteria van het projectplan en van de concept wettekst.
Het projectplan noemt onderstaande punten voor de beoordeling van de ontwikkel- en
uitvoerende taken van de pilotcommissies.

1 Beoordeling van ontwikkeltaken aan de hand van de volgende vragen
		 a) Voldeed de werkwijze van de pilotcommissies aan de volgende kenmerken:
			 i) De werkzaamheden van de commissie vinden plaats op een van zorgfinancier
				 en zorgaanbieders onafhankelijke, deskundige, integrale en efficiënte manier.
			 ii) De werkzaamheden van de commissie stellen de belangen en behoeften van
				 de patiënt voor wie gedwongen zorg wordt aangevraagd, centraal.
			 iii) De besluitvorming van de commissie is transparant, toegankelijk en evenwichtig,
				 dat wil zeggen dat belangen van betrokken partijen voor iedereen goed over het
				 voetlicht komen en in alledaagse taal tegen elkaar worden afgewogen.
		 b) Hebben de pilotprojecten een basis gelegd voor ontwikkeling van kwaliteitsbeleid
			 voor de commissies, bijvoorbeeld in de vorm van documenten waarin de werkwijze
			 is beschreven?

2 Beoordeling van uitvoerende taken aan de hand van de volgende vragen
		 a) Leidt de ontwikkelde werkwijze tot de volgende resultaten:
			 i) De patiënt wordt beter gehoord dan bij de huidige gang van zaken.
			 ii) De familie heeft meer dan onder de huidige wetgeving de gelegenheid om het
				 familieperspectief naar voren te brengen en mee te laten wegen bij de besluit				 vorming over gedwongen psychische zorg.
			 iii) Bij besluitvorming over gedwongen zorg worden meer disciplines betrokken dan
				 onder de huidige wetgeving. Dit leidt tot multidisciplinaire advisering aan de
				 rechter over gedwongen psychische zorg. Het kan ook leiden tot advisering over
				 alternatieven voor gedwongen psychische zorg, en daarmee tot het terugdringen
				 van dwang.

29

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

			 iv) De rechter en de betrokken partijen zullen bij een gedegen voorbereiding door
				 de commissie flink ontlast worden. Een uitgebalanceerd en goed onderbouwd
				 advies van de commissie betekent dat er voor de rechter in minder gevallen
				 noodzaak is om alle partijen te horen of nader onderzoek te doen.
			 v) Door monitoring van aanvragen voor gedwongen psychische zorg kan de
				 commissie een rol spelen bij beoordeling van de uitvoering van de verleende
				 machtigingen (bijvoorbeeld door toetsing van langerdurende dwangbehandeling)
				 en van het ontslag uit de klinische voorziening (is voorzien in huisvesting,
				 financiële middelen en dergelijke).
			 vi) Er ontstaat een duidelijk herkenbaar loket voor iedereen die met dwang				 beslissingen te maken heeft.
b) Sluiten de in de conceptwettekst genoemde taken aan op het bereiken van het doel
			 en resultaten van de commissies?
			 De conceptwettekst noemt de volgende taken:
			 i) de rechter te adviseren over en te verzoeken tot de afgifte van een zorgmachtiging;
			 ii) de directeur zorgkwaliteit te adviseren over de beëindiging van gedwongen zorg;
			 iii) andere autoriteiten en instellingen die betrokken zijn bij de uitvoering van deze
				 wet of op verzoek of uit eigen beweging te adviseren over zorg en gedwongen zorg;
			 iv) de samenwerking te bevorderen met zorgaanbieders en andere autoriteiten en
				 instellingen die betrokken zijn bij het verlenen van zorg en gedwongen zorg.

30

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

bijlage 3

Commissies Verplichte Geestelijke Gezondheidszorg

Projectplan
Den Haag, december 2008

31

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Inhoudsopgave
I		 Inleiding
II		 Commissies Verplichte GGz: doel, middel en resultaat
III Commissies Verplichte GGz: werkwijze en werkzaamheden
IV Pilotprojecten
V Onderzoek
VI Plan van aanpak
VII Organisatie, planning en kosten

32

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

I Inleiding
Dit projectplan beschrijft de wijze waarop doel, resultaat, taakstelling, organisatie en werkwijze van Commissies Verplichte Geestelijke Gezondheidszorg (GGz) in pilotprojecten
verder worden ontwikkeld en in de praktijk worden getoetst. Het idee voor de instelling
van dergelijke commissies komt voort uit de derde evaluatie van de Wet bijzondere
opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (Wet bopz): de commissies zijn beschreven in
het Evaluatierapport Voortschrijdende inzichten (mei 2007). Verder is het plan gebaseerd
op het kabinetsstandpunt over de evaluatie (mei 2008) en aangevuld met suggesties in de
verslagen van ronde tafel gesprekken met deskundigen en vertegenwoordigers van diverse
organisaties in het voorjaar van 2008, en met de concepttekst van de nieuwe wet die in
september 2008 beschikbaar was.
Doel van het project is het verder ontwikkelen en in de praktijk uittesten van Commissies
Verplichte GGz. Het uittesten in de praktijk vindt plaats terwijl de huidige wetgeving van
kracht blijft. Daardoor zullen de volgende maatregelen noodzakelijk zijn.
n De nieuwe situatie wordt zoveel mogelijk nagebootst door afspraken te maken met
		 betrokken regionale actoren. Deze afspraken worden landelijk voorbereid bij de Raad
		 voor de Rechtspraak, het OM, VNG/Genootschap van Burgemeesters, GGz Nederland,
		 stichting PVP en de Orde van Advocaten.
n Een aantal onderdelen is alleen uittestbaar door droogzwemmen. Dat wil zeggen dat een
		 experimenteel opgezette commissie de nieuwe, in de wet vast te leggen taken uitvoert
		 ten aanzien van een aantal patiënten, als schaduwtraject naast het werkelijk uitgevoerde
		 Bopz traject. Betrokken actoren geven een oordeel over de adviezen van de experimentele
		 commissie.
Verder zullen een aantal aspecten niet door middel van pilots ontwikkeld en getest kunnen
worden, bijvoorbeeld de landelijke organisatie van de commissies Verplichte GGz. De voor
het project in te stellen stuurgroep zal voor deze nog te benoemen aspecten alternatieven
ontwikkelen.
Het resultaat van de uitvoering van het projectplan is een advies aan de ministers van
Justitie en VWS omtrent de taakvoering en samenstelling van de commissies die voldoen
aan het kabinetsstandpunt en aan de eisen die daaraan dienen te worden gesteld, gelet op
het doel, middel en resultaat van de commissies.

33

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

II Commissies Verplichte GGz: doel, middel
en resultaat
Doel en middel
Zonder uitgebreid stil te staan bij overwegingen die in andere documenten zijn vastgelegd,
kan het doel van de commissies Verplichte GGz alsvolgt worden geformuleerd.
De commissies hebben tot doel om te bewerkstelligen dat
n patiënten actief worden betrokken bij besluitvorming over onvrijwillige psychische zorg;
n belangen van betrokken partijen voor iedereen goed over het voetlicht komen en in
		 alledaagse taal tegen elkaar worden af gewogen.
De commissies bereiken hun doel door het uitbrengen van evenwichtige multidisciplinaire
adviezen aan de rechter, aan degene die beslist over beëindiging van opgelegde dwangmaatregelen en aan anderen die betrokken zijn bij de uitvoering van psychische zorg.

Resultaat
De inzet van commissies Verplichte GGz verhoogt de kwaliteit van onvrijwillige psychische
zorg, met name ten aanzien van de volgende punten.
n De patiënt wordt beter gehoord dan bij de huidige gang van zaken.
n De familie heeft meer dan onder de huidige wetgeving de gelegenheid om het familie		 perspectief naar voren te brengen en mee te laten wegen bij de besluitvorming over
		 onvrijwillige psychische zorg.
n Bij besluitvorming over onvrijwillige zorg worden meer disciplines betrokken dan onder de
		 huidige wetgeving. Dit leidt tot multidisciplinaire advisering aan de rechter over onvrijwillige
		 psychische zorg. Het kan ook leiden tot advisering over alternatieven voor onvrijwillige
		 psychische zorg, en daarmee tot het terugdringen van dwang.
n De rechter en de betrokken partijen zullen bij een gedegen voorbereiding door de commissie
		 flink ontlast worden. Een uitgebalanceerd en goed onderbouwd advies van de commissie
		 betekent dat er voor de rechter in minder gevallen noodzaak is om alle partijen te horen of
		 nader onderzoek te doen.
n Door monitoring van aanvragen voor onvrijwillige psychische zorg kan de commissie een
		 rol spelen bij beoordeling van de uitvoering van de verleende machtigingen (bijvoorbeeld
		 door toetsing van langerdurende dwangbehandeling) en van het ontslag uit de klinische
		 voorziening (is voorzien in huisvesting, financiële middelen en dergelijke).
n Er ontstaat een duidelijk herkenbaar loket voor iedereen die met dwangbeslissingen
		 te maken heeft.

34

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

III Commissies Verplichte GGz: werkwijze
en werkzaamheden
Werkwijze
Voor de ontwikkeling van de commissies gaat het projectplan uit van één model waarvan
drie à vier varianten in pilots worden ontwikkeld en in de praktijk worden getoetst.
Het model van de commissies Verplichte GGz heeft de volgende kenmerken.
a) De commissie adviseert over onvrijwillige psychische zorg.
b) De werkzaamheden van de commissie vinden plaats op een van zorgfinancier en zorg		 aanbieders onafhankelijke, deskundige, integrale en efficiënte manier.
c) De werkzaamheden van de commissie stellen de belangen en behoeften van de patiënt
		 voor wie onvrijwillige zorg wordt aangevraagd, centraal.
d) De besluitvorming van de commissie is transparant, toegankelijk en evenwichtig, dat
		 wil zeggen dat belangen van betrokken partijen voor iedereen goed over het voetlicht
		 komen en in alledaagse taal tegen elkaar worden afgewogen.
e) Voor de werkzaamheden van de commissies wordt kwaliteitsbeleid ontwikkeld, dat wil
		 zeggen dat een kwaliteitsysteem is ingevoerd en landelijk vastgestelde protocollen
		 worden gehanteerd.

Werkzaamheden
De taken van de commissie hebben een adviserend, signalerend en voorlichtend karakter:
de commissie neemt geen besluiten over (aspecten van) onvrijwillige psychische zorg.
De concepttekst (september 2008) van de nieuwe wet formuleert de taken van de
commissie als volgt:
a) de rechter te adviseren over en te verzoeken tot de afgifte van een zorgmachtiging;
b) de directeur zorgkwaliteit te adviseren over de beëindiging van onvrijwillige zorg;
c) andere autoriteiten en instellingen die betrokken zijn bij de uitvoering van deze wet of
		 op verzoek of uit eigen beweging te adviseren over zorg en onvrijwillige zorg;
d) de samenwerking te bevorderen met zorgaanbieders en andere autoriteiten en instel		 lingen die betrokken zijn bij het verlenen van zorg en onvrijwillige zorg.
In het kader van het project ‘Commissie Verplichte GGz’ heeft de commissie ook tot taak
om te adviseren over alternatieven voor verplichte GGz.
Klachtenbehandeling behoort niet tot de taken van de commissie maar vindt plaats door
onafhankelijke (algemene) klachtencommissies en door beroep op de rechter.

35

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

IV Pilotprojecten
Pilotprojecten: gestandaardiseerde werkwijze
De pilots zijn erop gericht om de meest efficiënte en voor alle partijen bevredigende manier
van werken te ontwikkelen en te toetsen. Hiertoe worden de taken van commissies
Verplichte GGz uitgewerkt en getoetst in de praktijk van de geestelijke gezondheidszorg.
Dit leidt tot de beschrijving van een gestandaardiseerde werkwijze van de commissies.

Variatie op gestandaardiseerde werkwijze
Bij de uitvoering van de pilots wordt onderzocht op welke wijze de taken van de commissie
het beste naar inhoud en/of zwaarte kunnen worden ingevuld. Dit gebeurt door bij
bepaalde onderdelen te variëren op de gestandaardiseerde werkwijze. Hierdoor ontstaat
inzicht in met name de volgende aspecten.
1. De samenstelling van de commissies;
2. De relatie tussen commissie en rechter. In ieder pilotproject wordt onderzocht wat
		 de aard van het advies moet zijn om een tweede brede hoorzitting te vermijden;
3. De relatie met de geneesheer-directeur;
4. De relatie met de verklarend arts/psychiater;
5. De soort en mate van ondersteuning van de patiënt;
6. De werkstijl van de commissies;
7. De mogelijkheden van verkorte procedures.
Variatie aanbrengen op de gestandaardiseerde werkwijze vindt met name plaats door
onderscheid te maken in categorieën patiënten, en door onderscheid te maken in de
verschillende soorten advies dat de commissie geeft.
1. Onderscheid in categorieën patiënten
Door onderscheid te maken in verschillende categorieën patiënten kan duidelijk worden
dat de ene categorie andere werkzaamheden en andere deskundigheid van de commissie
vereist dan een andere categorie. Zo zal bij verslaafde patiënten de deskundigheid van een
verslavingsarts onmisbaar zijn.
Voorbeelden van categorieën zijn:
n patiënten met dubbele diagnose;
n borderline patiënten.

36

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

2. Onderscheid in soorten advies
Variatie ontstaat ook door onderscheid te maken in de soorten advies die de commissie
uitbrengt.
Voorbeelden van verschillende soorten advies zijn:
n adviesvoorbereiding, in het voortraject waarin de commissie de mogelijkheden van
		vrijwillige hulpverlening onderzoekt;
n bij eerste machtiging;
n bij verlenging van de machtiging;
n bij verlenging van de machtiging bij langlopende dwangbehandeling;
n bij beëindiging van de machtiging, incl. nazorg.

37

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

V Onderzoek
Een aantal aspecten van de commissies Verplichte GGz kunnen niet door middel van pilotprojecten worden ontwikkeld en beschreven, maar vragen (nader) onderzoek en analyse.
Voorbeelden zijn:
n de schaalgrootte van de commissies
n de landelijke organisatie van de commissies.
De stuurgroep maakt een inventarisatie van de aspecten die niet in de pilots kunnen
worden meegenomen en stelt een aanvullend plan op voor onderzoek en analyse van
deze aspecten.
Verder kan de voorbereiding en uitvoering van de pilotprojecten nader onderzoek vereisen, bijvoorbeeld naar:
n te verwachten aantallen en soort aanvragen voor onvrijwillige psychische zorg
n de relatie tussen de signalerende taken van de commissie en de taken van de inspectie.
De noodzaak voor voorbereidend of ondersteunend onderzoek wordt aangegeven in de op
te stellen plannen van aanpak voor de afzonderlijke pilotprojecten, en kan ook voortkomen
uit de besprekingen van de stuurgroep van het project.
In elk geval zal in het kader van de pilots een onderzoek plaatsvinden naar mogelijke
knelpunten bij het vergaren van gegevens (van patiënten) waarover de commissies
moeten kunnen beschikken.

38

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

VI Plan van aanpak
Ondersteuning pilotprojecten
De uitvoering van de pilotprojecten vindt plaats in de (arrondissement)regio’s Groningen,
Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, op basis van in de stuurgroep vastgestelde plannen van
aanpak.
In de plannen van aanpak staat de ondersteuning aangegeven die in ieder van de vier
regio’s door een pilotcoördinator wordt geboden. De pilotcoördinator vervult bij de start
van de pilot de rol van kwartiermaker. Dit houdt met name in dat de pilotcoördinator zorgdraagt voor de totstandkoming van een regionale commissie Verplichte GGz. Verder houdt
de kwartiermakersrol in dat de pilotcoördinator bij de regionale actoren bekendheid geeft
en draagvlak ontwikkelt voor de uitvoering van de pilot.
Bij de uitvoering van de pilot heeft de pilotcoördinator een initiërende, adviserende en
voortgangsbewakende rol. De landelijk projectleider draagt zorg voor afstemming in de
uitvoering van de pilotprojecten.
Voor het opstellen en uitvoeren van de vier pilotprojectplannen, inclusief het vervullen van
de functie van landelijk projectleider schakelt het ministerie van VWS een adviesbureau in.

Onderzoek en evaluatie pilotprojecten
Ten behoeve van de evaluatie van de pilotprojecten vindt onderzoek plaats in de vorm van
een zogenaamde 0- en 1-meting plaats. De 0-meting houdt onderzoek in naar de doelstellingen en beoogde resultaten van de commissies. Het leidt tot een analysekader dat criteria
bevat waarmee de resultaten van de commissies in de 1-meting worden geïnventariseerd
en gekwantificeerd. Het onderzoek wordt uitgevoerd door een extern onderzoeksbureau.
De evaluatie van de pilotprojecten vindt plaats in de stuurgroep van het project (zie de beschrijving van de projectorganisatie op p. 41,42), op basis van het onderzoek.
De stuurgroep evalueert de pilotprojecten na afloop tenminste op de volgende punten.
Ten aanzien van de ontwikkeltaken van de pilotprojecten:
n Hebben de pilotprojecten een werkwijze opgeleverd die voldoet aan de kenmerken die
hierboven zijn genoemd op p. 35 onder b tot en met e (onder het kopje ‘werkwijze’)?
n Hebben de drie pilotprojecten voldoende basis gelegd voor ontwikkeling van kwaliteitsbeleid van de commissies, bijvoorbeeld in de vorm van documenten waarin de werkwijze
is beschreven?

39

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Ten aanzien van de uitvoerende taken van de pilotprojecten:
n Leidt de in de pilotprojecten ontwikkelde werkwijze tot resultaten die hierboven op p. 35
genoemd zijn?
n Sluit de opsomming van taken die op p. 35 zijn genoemd, aan op het bereiken van doel en
resultaten van de commissies?

40

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

VII Organisatie, planning en kosten
Organisatie
De minister van VWS coördineert de inbreng van de beleidsterreinen van vier ministers
(VWS, Justitie, Binnenlandse Zaken, Jeugd+Gezin) en twee staatssecretarissen (VWS,
Justitie) waarop het project betrekking heeft.
Afstemming over het project door de ambtelijke leiding van de ministeries van VWS en
Justitie vindt plaats in het bestaande DG overleg.
Voor de aansturing van het project stelt het ministerie van VWS een stuurgroep in.
De stuurgroep bestaat uit een tiental deskundigen (incl. ambtenaren van VWS en Justitie),
onder leiding van een onafhankelijk voorzitter. Het platform GGz wordt voor deelname
uitgenodigd voor inbreng vanuit het patiënten-, familieperspectief en ervaringsdeskundigheid. De inbreng van een aantal terreinen die niet in de stuurgroep zijn vertegenwoordigd
(gemeente, politie, inspectie e.d.) organiseert de stuurgroep ‘op afroep’.
In overleg met de kern van de ambtelijke projectgroep (zie hieronder) stuurt de stuurgroepvoorzitter de projectleider inhoudelijk aan. Deze aansturing vindt plaats in het afstemmingsoverleg (zie hieronder). Tevens adviseert de stuurgroep het DG overleg over de voortgang
van het project, en over beleidsmatige keuzes die bij de uitvoering van het project naar
voren komen.
De stuurgroep brengt in mei 2009 advies uit aan de minister van VWS en de minister
van Justitie over de invoering van commissies Verplichte GGz op basis van evaluatieonderzoek, bevindingen van de projectleider en inbreng van de ambtelijke kerngroep
Verder vormt VWS een ambtelijke projectgroep die interne afstemming tussen ambtenaren van verschillende beleidsterreinen en verschillende ministeries waarborgt. De kern
van de ambtelijke projectgroep wordt gevormd door een zestal ambtenaren van VWS en
Justitie, onder voorzitterschap van VWS.
Het ministerie van VWS zet een (extern) projectleider in die verantwoordelijk is voor de
uitvoering van het project. De projectleider vormt een projectteam waarvan de (eveneens
externe) pilotcoördinatoren deel uitmaken.
De voorzitter van de stuurgroep, de kern van de ambtelijke projectgroep en de projectleider
vormen samen het afstemmingsoverleg. Hier vindt afstemming plaats tussen de taken van
de stuurgroep (namelijk het aansturen van de projectleider), de taken van de ambtelijke
projectgroep (namelijk de interne afstemming) en de taken van de projectleider (namelijk
het uitvoeren van het project).

41

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Tevens functioneert het afstemmingsoverleg als begeleidingscommissie voor de uitvoering
van 0- en 1-meting (zie hieronder).
Verder schakelt het ministerie van VWS een extern onderzoeksbureau in voor de 0- en
1-meting van de pilotprojecten. De stuurgroep stelt de opdrachten hiervoor vast en betrekt
de resultaten in de advisering aan het DG overleg, de minister van VWS en de minister van
Justitie.
Tenslotte draagt een door VWS aan te stellen (extern) projectsecretaris zorg voor
inhoudelijke en praktische samenhang van het project, inclusief de organisatie en planning
van de overleggen.
Hieronder staat de organisatie van het project schematisch weergegeven.
PROJECTORGANISATIE

DG overleg
VWS en Justitie

stuurgroep

voorzitter stuurgroep
en projectsecretaris
kern ambtelijke
projectgroep

ambtelijke projectgroep

afstemmingsoverleg

42

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

projectleider

projectteam

nulmeting/
evaluatie

Planning
Hieronder staat de globale planning van het project schematisch weergegeven. De uitgewerkte en geactualiseerde planning is in een afzonderlijke notitie opgenomen.
MAAND

ACTIVITEIT

juli en augustus 2008

n Afstemming VWS-Justitie over projectplan: opstarten ambtelijke

		 projectgroep
n Voorbereiding stuurgroep, startbijeenkomst: bespreking, aan		 vulling evt. bijstelling van projectvoorstel
n Uitzetten bij adviesbureaus: Plan van aanpak onderdeel Onder		 steuning pilots, incl. projectleider
n Uitzetten bij onderzoeksbureaus: Plan van aanpak onderdeel
		 0- en 1-meting
n Inventarisatie pilotregio’s
n Aanstellen projectsecretaris
september 2008

n Besluit DG overleg over projectplan en instelling stuurgroep:

		 officiële start project
n Eerste bijeenkomst stuurgroep: vervolg en afronding van
		 bespreking startbijeenkomst, advies/keuze adviesbureau en
		 onderzoeksbureau; keuze pilotregio’s; planning bijeenkomsten
		 stuurgroep
n Eerste bijeenkomst ambtelijke projectgroep.
n Start activiteiten projectleider en pilotcoördinatoren
oktober 2008 t/m
mei 2009

Uitvoering project; uitvoering 0- en 1-meting (zie afzonderlijke
planningsnotitie)

januari 2009

Tussentijdse stand van zaken: besluitvorming over evt. bijstelling
van het project

april 2009

afronding uitvoering project; opstellen onderzoeksrapport 0- en
1-meting

mei 2009

advisering over in te stellen commissies Verplichte GGz, afronding project.

43

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Kosten
De kosten voor de uitvoering van het project worden gevormd door de volgende kostenposten.
1. Adviesbureau ten behoeve van opzet en begeleiding van drie pilotprojecten (door drie
		 pilotcoördinatoren), inclusief projectleider;
2. Honoraria voor tenminste drie commissieleden per pilotregio: kosten van admini		 stratieve en secretariële ondersteuning (inclusief griffier), en bureaukosten voor vier
		 commissies Verplichte GGz;
3. Projectsecretaris en onafhankelijk voorzitter stuurgroep; vacatiegelden voor leden
		 stuurgroep;
4. Aanvullend onderzoek naar aanleiding van voorbereiding en uitvoering van pilot		 projecten;
5. Onderzoeksbureau voor 0- en 1-nulmeting;
6. Tussentijdse Invitational/werkcongres: afsluitende conferentie.

44

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

bijlage 4

45

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

46

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

47

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

48

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

49

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

50

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

51

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

52

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

53

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

54

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

55

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

56

advies van de stuurgroep 3 februari 2010

Commissies Verplichte Geestelijke Gezondheidszorg