n

Inventarisatie
verrijkte schooldag

Michiel van der Grinten, Sjerp van der Ploeg en Laurens Steerneman (Oberon)
Loes van Druten, Tessa Jenniskens en Daniëlle van Helvoirt (KBA Nijmegen)
Marianne Boogaard en Annemiek Veen (Kohnstamm Instituut)

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting . ................................................................................................................. 5
1

Inleiding ....................................................................................................................................... 11

Deelstudie A: Landelijk onderzoek verrijkte schooldag ........................................................................ 14
Inleiding deelrapport A ................................................................................................................ 15
1.1 Focus van de deelstudie ............................................................................................................ 15
1.2 Onderzoeksvragen ..................................................................................................................... 15
2
Aanpak van inventarisatie ........................................................................................................... 17
2.1 Doelgroep .................................................................................................................................. 17
2.2 Aanpak ....................................................................................................................................... 17
2.3 Vragenlijst .................................................................................................................................. 18
2.4 Respons ..................................................................................................................................... 19
3
Opbrengsten ................................................................................................................................ 23
3.1 Aanbod in de regio’s .................................................................................................................. 23
3.2 Bekostiging programma’s .......................................................................................................... 25
3.3 Inhoud programma’s ................................................................................................................. 29
3.4 Doelgroep .................................................................................................................................. 35
3.5 Samenwerking binnen de programma’s .................................................................................... 39
3.6 Ervaringen met de programma’s ............................................................................................... 44
4
Conclusies .................................................................................................................................... 47
Bijlage 1- Vragenlijst Inventarisatie schooldag verrijkende programma’s – scholen S&O subsidie ...... 50
Bijlage 2- Vragenlijst Inventarisatie schooldag verrijkende programma’s – scholen geen S&O subsidie68

1

Deelstudie B: Lokale kennis en onderzoek ........................................................................................... 86
Inventarisatie van lopend onderzoek rond het programma ‘School en omgeving’ ....................... 87
1.1 Focus van de deelstudie ............................................................................................................ 87
1.2 Onderzoeksvragen ..................................................................................................................... 87
2
Methode/Aanpak van de inventarisatie ...................................................................................... 88
2.1 Deskresearch ............................................................................................................................. 88
2.2 Analyse van de projectbeschrijvingen in de database ‘voorlopers’ .......................................... 89
2.3 Contacten met de coalities ........................................................................................................ 89
2.4 Interviews met contactpersonen lopende onderzoeksprojecten ............................................. 90
3
Resultaten ................................................................................................................................... 91
3.1 Lopend onderzoek in of rond de coalities ................................................................................. 91
3.2 Eerste inzichten over de (effectiviteit) van de interventies ...................................................... 97
3.3 Inzicht in randvoorwaarden voor effectiviteit van het aanbod ............................................... 101
3.4 Beschikbaarheid van de onderzoeksopbrengsten ................................................................... 102
4
Conclusies en aanbevelingen ..................................................................................................... 103
Bijlage 1: Checklist inventarisatiestudie de verrijkte schooldag’ ........................................................ 103
Bijlage 2: Korte portretten van lopend (monitor)onderzoek .............................................................. 106
1

Deelstudie C: Kosten en financiering voorlopers ................................................................................ 114
Inleiding ............................................................................................................................................. 115
1
De programmering, het bereik, en de effecten van de programma’s ......................................... 116
1.1 Hoe ziet de verrijkte schooldag van de voorlopers er uit? ...................................................... 116
1.2 Is er zicht op het bereik van het buitenschools aanbod (aantal leerlingen) en hoe groot is dat
bereik? ..................................................................................................................................... 118
2
De kosten en financiering van de programma’s ......................................................................... 120
2.1 Hoe ziet de begroting van de verrijkte schooldag eruit? Welke kostenposten zijn er? .......... 120
2.2 Uit welke financieringsstromen wordt de verrijkte schooldag gefinancierd? ......................... 121
3
Subsidieregeling School en omgeving 2022/2023 ...................................................................... 123
3.1 De inzet van de subsidie .......................................................................................................... 123
3.2 Doeltreffendheid en doelmatigheid ........................................................................................ 123
3.3 Aanbevelingen vervolg ............................................................................................................ 124
4
Conclusies .................................................................................................................................. 126
Bijlage 1
Leidraad interview .................................................................................................. 129
Bijlage 2
Korte casebeschrijvingen ........................................................................................ 130

Deelstudie D: Aanbevelingen voor een meerjarige monitor............................................................... 138
Inleiding ............................................................................................................................................. 139
1
Doel van de landelijke monitor .................................................................................................. 139
2
Context & analysekader............................................................................................................. 139
Toelichting ............................................................................................................................... 141
3
Programma van eisen ................................................................................................................ 142
4
Onderzoeksvragen voor de landelijke monitor .......................................................................... 143
5
Design, respondenten en instrumenten..................................................................................... 144
6
Planning, looptijd en meetmomenten ....................................................................................... 146
7
Gewenste opbrengst.................................................................................................................. 146
8
Conclusies .................................................................................................................................. 146
Bijlage 1
– Kennisbasis voor de landelijke monitor School en Omgeving .............................. 148
9

Slotbeschouwing ....................................................................................................................... 151

Inventarisatie verrijkte schooldag

5

Managementsamenvatting
In opdracht van het ministerie van OCW heeft een consortium van Oberon, KBA Nijmegen en het
Kohnstamm Instituut in de periode december 2022 – maart 2023 een inventariserend onderzoek
verrijkte schooldag uitgevoerd. De inventarisatie staat ten dienste van een goede uitvoering van het
programma School en Omgeving.
Beleidscontext
In het coalitieakkoord is aangegeven dat in het kader van bevordering van gelijke kansen geïnvesteerd
wordt in de rijke schooldag. Bij kansengelijkheid gaat het erom dat ieder kind zich moet kunnen
ontplooien, en dat dat niet moet afhangen van zijn of haar thuissituatie of de omgeving waarin hij of zij
opgroeit. Het versterken van die kansengelijkheid is een opgave die verder strekt dan alleen het
onderwijs: het is een maatschappelijke uitdaging en vraagt daarom ook om een integrale aanpak. Om de
mogelijkheden te stimuleren om kinderen buiten de reguliere onderwijstijd activiteiten aan te bieden, is
het programma School en Omgeving gestart. Daarmee wordt ingezet op het versterken van
verbindingen binnen de driehoek school-thuis-omgeving. Scholen, lokale partijen en gemeenten worden
gestimuleerd om samen te werken en te zorgen voor een ondersteunende en stimulerende omgeving,
zodat alle leerlingen hun vaardigheden en talenten in de volle
breedte kunnen ontplooien. Om dat mogelijk te maken is voor het
Met de verrijkte Schooldag worden
schooljaar 2022-2023 een eerste subsidieregeling opengesteld voor
leerlingen in het po en vo gestimuleerd
om zich verder te ontwikkelen.
coalities van scholen, gemeenten en lokale instellingen. Daarbij is
Daarvoor worden naast het reguliere
onderscheid gemaakt tussen starters (gebieden die van plan zijn om
curriculum extra activiteiten
scholen die van plan zijn om de verrijkte schooldag te realiseren),
aangeboden op het gebied van sport,
doorgroeiers (coalities die al op weg zijn om een programma
cultuur, cognitieve ontwikkeling,
verrijkte schooldag op te zetten) en voorlopers (coalities die al een
welzijn, sociale ontwikkeling en
goed lopend programma verrijkte schooldag hebben en dat
oriëntatie op jezelf en de wereld.
programma verder willen uitbreiden of doorontwikkelen) 1.
Onderzoeksvragen en werkwijze
Parallel aan de subsidieregeling voor het realiseren van een verrijkte schooldag heeft het ministerie een
inventariserend onderzoek naar de verrijkte schooldag in gang gezet. De hoofdvragen van deze
inventarisatie zijn:
1.
2.
3.
4.

Welke vormen van verrijkte schooldagen zijn er momenteel in Nederland?
Welke kennis daaromtrent is er lokaal aanwezig of in ontwikkeling?
Wat zijn de eerste ervaringen van de voorlopers met de subsidieregeling en de financiering van hun
programma verrijkte schooldag?
Hoe kan de meerjarige monitoring van het programma School en Omgeving het beste worden
ingericht?

Het consortium heeft het inventariserend onderzoek ondergebracht in vier deelstudies, gekoppeld aan
de vier hoofdvragen. De vier deelstudies zijn tegelijkertijd uitgevoerd. Het consortium van Oberon
(projectleiding), KBA Nijmegen en het Kohnstamm Instituut heeft daarvoor een projectteam geformeerd
dat regelmatig overleg voerde met de opdrachtgever, coalities en andere betrokkenen. Binnen het
1

Zie de Kamerbrief OCW, 7 juli 2022 en de Subsidieregeling School en Omgeving

6

Oberon, KBA & Kohnstamm

projectteam zijn tussentijdse bevindingen gedeeld, zodat de verschillende deelstudies goed op elkaar
konden worden afgestemd.
Deelstudie A: Landelijk onderzoek verrijkte schooldag
In dit deelonderzoek is met een landelijke enquête de stand van het land in beeld gebracht. Daarbij gaat
het onder meer om een helder overzicht van de al bestaande en lopende programma’s en aanbod (met
en zonder subsidie School en Omgeving), betrokken partijen en de inrichting van de samenwerking.
Daarnaast geven we een beeld van de implementatie, het aanbod dat in het lopende schooljaar is (of zal
worden) uitgevoerd, succeservaringen, knelpunten en percepties van opbrengsten.
Deelstudie B: Lokale kennis en onderzoek
In dit deelonderzoek zijn de (lokale) onderzoeks- en monitoringsprogramma’s die momenteel lopen naar
en rondom verrijkte schooldagen geïnventariseerd. Er is in kaart gebracht wat er onderzocht wordt,
welke instellingen, scholen en organisaties daarbij betrokken zijn, wat de looptijd is van het onderzoek
en wanneer welke onderzoeksresultaten beschikbaar zijn. Daarmee is een kennisbasis opgebouwd en
input verzameld voor de monitoring van het programma in de komende jaren.
Deelstudie C: Kosten en financiering voorlopers
Met dit deelonderzoek is informatie verzameld over de bekostiging van de programma’s verrijkte
schooldag van de 44 voorlopers, de geldstromen die zij daarvoor inzetten en hun begrotingen. Bij een
selectie van 8 cases zijn we dieper ingegaan op de materie met aandacht voor de inhoudelijke
programmering, financiële aspecten en ervaringen met de subsidieregeling. Op basis daarvan geven we
input voor de toekomstige financiering vanuit het programma School en Omgeving.
Deelstudie D: Aanbevelingen voor een meerjarige monitor
In dit deelonderzoek is een monitor School en Omgeving ontworpen, toegesneden op de praktijk en
rekening houdend met wat er al aan onderzoek gaande is. Startpunt is een programma van eisen
waaraan de monitor moet voldoen. Op basis daarvan is een schetsontwerp opgesteld voor een
meerjarige monitor, inclusief voorbeelden van onderzoeksinstrumentarium, respondentgroepen,
meetmomenten en beoogde opbrengsten.
Conclusies
Op basis van de uitkomsten van de deelstudies komen we tot de volgende antwoorden op de
hoofdvragen van de inventarisatie verrijkte schooldag.
1. Welke vormen van verrijkte schooldagen zijn er momenteel in Nederland?
Ongeveer de helft van de scholen voor regulier en speciaal primair en voortgezet onderwijs in het land
biedt een bepaalde vorm van verrijkt aanbod aan haar leerlingen, al dan niet met een subsidie van
School en Omgeving. De scholen die verrijkt aanbod bieden, zijn gelegen in regio’s door het gehele land.

Inventarisatie verrijkte schooldag

Ruim een kwart van de programma’s met verrijkt
aanbod valt onder het programma School en
Omgeving. Scholen maken deel uit van een
voorloperscoalitie, doorgroeierscoalitie of gaan
verrijkt aanbod bepalen en ontwikkelen met
behulp van een starterssubsidie. De programma’s
voor verrijkt aanbod worden (ook) bekostigd met
eigen middelen van de school, andere subsidies op
nationaal, provinciaal en gemeentelijk niveau. Bij
een klein deel van de programma’s wordt er om
een eigen bijdrage van ouders en leerlingen
gevraagd.

7

Aandeel type S&O subsidie verrijkt
aanbod

20%
5%
1%
74%

Binnen de programma’s worden activiteiten
Geen subsidie
Subsidie starter
uitgevoerd passend bij de ontwikkelingsdomeinen
Subsidie doorgroeier Subsidie voorloper
Cognitieve ontwikkeling, Cultuur, Oriëntatie op
jezelf en de wereld, Sport/bewegen en gezondheid en Sociaal-emotionele ontwikkeling. Scholen richten
zich met hun verrijkt aanbod vaak op meerdere domeinen.
De activiteiten die worden
aangeboden binnen de
programma’s hebben het
vaakst betrekking op de
domeinen Cultuur en
Sport/bewegen en
gezondheid (respectievelijk
75% en 85%), zoals ook
duidelijk zichtbaar in de
figuur. 18 procent van de
programma’s op scholen
richt zich op alle
ontwikkelingsdomeinen.
De aangeboden activiteiten zijn meestal bedoeld voor alle leerlingen van de school. Activiteiten
behorende tot de domeinen Cognitieve ontwikkeling en Sociaal-emotionele ontwikkeling zijn vaker
bedoeld voor een specifieke doelgroep. Het verrijkt aanbod wordt voornamelijk door scholen
georganiseerd, waarbij de samenwerking voornamelijk wordt gezocht met andere scholen, culturele
instellingen, sportinstellingen, onderwijsondersteunende organisaties en zorg- en welzijnsorganisaties.
2. Welke kennis daaromtrent is er lokaal aanwezig of in ontwikkeling?
Op zeven plekken in het land loopt er momenteel onderzoek waarin monitoring of evaluatie van het
programma School en Omgeving wordt meegenomen. Die monitoring betreft dan ofwel alle scholen in
de betreffende coalitie, ofwel een (klein) deel daarvan. Twee onderzoeken verkeren nog in de
opstartfase. Mogelijk zullen er de komende jaren nog nieuwe (monitor)onderzoeken bijkomen. De
onderzoeken die in de inventarisatie naar voren gekomen zijn, richten zich over het algemeen op zowel
procesdata als het meten van (gepercipieerde) opbrengsten bij leerlingen.

8

Oberon, KBA & Kohnstamm

Die procesdata verschillen wel per onderzoek: er is sprake van portretten en filmpjes, interviews over
het gerealiseerde aanbod en de samenwerking tussen school en partners, interviews over wensen en
behoeften aan activiteiten (bij leerlingen, ouders, scholen), probleemanalyses per school om het meest
passende aanbod te bepalen, en van het verzamelen van meer gestandaardiseerde informatie over het
aanbod (in aantal uren, deelname, kwaliteitskenmerken).
Aanvullende bevindingen over het lopende onderzoek en de kennis die daaruit voorkomt:

Het is nog te vroeg om te spreken van kennis en inzichten die aanwezig of in ontwikkeling zijn in
het lopende (monitor)onderzoek waarin de coalities betrokken zijn.

Een deel van de onderzoeken loopt al langer en komt voort uit eerdere subsidieregelingen. Soms
komt het rijke schooldag-aanbod alleen beperkt of zijdelings aan de orde, soms wordt er
ingezoomd op specifieke deelaspecten van het programma, soms worden vragen toegevoegd die
specifiek gaan over het verrijkte aanbod.

Het is via de geïnventariseerde onderzoeken niet mogelijk om een directe relatie te leggen tussen
enerzijds het extra aanbod van verrijkte schooldagactiviteiten en anderzijds de opbrengsten bij
leerlingen (of ouders).

In toekomstige rapportage zijn wellicht wel relevante inzichten te vinden over belangrijke
randvoorwaarden en succesfactoren voor een goede organisatie van het verrijkte aanbod en/of en
het bereiken van opbrengsten bij leerlingen.

Ook kunnen mogelijk (delen van) instrumenten uit de lokale onderzoeken gebruikt worden in een
landelijke monitor. Daarvoor moet echter eerst duidelijk zijn wat er op landelijk niveau gemeten
zou moeten worden en welke meetinstrumenten/metingen daarbij aansluiten.
De uitkomsten van deze lokale en regionale monitoronderzoeken leveren nu (en ook waarschijnlijk
straks) geen landelijk beeld op van de doelmatigheid of doeltreffendheid van het programma School en
Omgeving. Ze kunnen wel dienen als aanvulling daarop. Denkbaar is dat de landelijke monitor een
overkoepelend generiek kader biedt dat met de uitkomsten van lokaal of regionaal onderzoek kan
worden aangevuld, illustratief of in verdiepende zin.
Zo’n verdiepend perspectief kan bijvoorbeeld bereikt worden met een casestudie-aanpak, zoals die is
gebruikt voor de ‘Schouw’ in Rotterdam-Zuid. Via een interviewronde langs een selectie van scholen kan
worden ingezoomd op belangrijke (proces)thema’s, zoals de samenwerking tussen school en partners,
visieontwikkeling, de kwaliteit van ‘vakleerkrachten’ die delen van het verrijkte aanbod organiseren. Op
die manier hoeven niet alle scholen bevraagd te worden, maar kan wel zichtbaar worden wat het
programma oplevert.
3.

Wat zijn de eerste ervaringen van de voorlopers met de subsidieregeling en de financiering van hun
programma verrijkte schooldag?`
De coalities zetten hun aanbod voor school en omgeving breed neer. Ruim de helft richt zich op alle vijf
ontwikkelgebieden: cognitief, cultuur, oriëntatie, sport en sociaal. Het aantal coalities met een
uitgewerkte begroting voor het programma school en omgeving blijkt zeer beperkt. Voor de
onderzochte acht cases liggen de globale kosten voor het programma school- en omgeving per leerling
tussen € 3,00 en € 10,00 per uur. De precieze hoogte van het bedrag is onder meer afhankelijk van
verschillen in groepsgrootte en verschillen tussen enerzijds vakkrachten en anderzijds vrijwilligers. De
programma's worden nu vooral gefinancierd door gemeenten, onder meer met middelen vanuit het
Onderwijsachterstandenbeleid en Nationaal Programma Onderwijs.
Wat betreft de subsidieregeling en de financiering hebben de bestaande coalities behoefte aan ruimte
om een effectief programma uit te voeren waarmee een zo groot mogelijk deel van de doelgroep
bereikt wordt. Dat betekent dat inhoudelijk inzet nodig is op alle ontwikkelgebieden en doelgroepen

Inventarisatie verrijkte schooldag

9

(primair en voortgezet onderwijs). Daarnaast is er behoefte aan ruimte in de periode waarin de subsidie
kan worden ingezet. Coalities willen de mogelijkheid hebben in weekenden en vakanties activiteiten aan
te bieden, omdat ook dán achterstanden ontstaan. Verder is het van belang om duidelijk te
communiceren dat activiteiten wel onder schooltijd georganiseerd mogen worden, mits die dan niet
worden gerekend tot onderwijstijd. Verder is er behoefte aan langjarige financiering, omdat de
gewenste resultaten niet met korte interventies kunnen worden bereikt. Om dit te bereiken is er
behoefte aan zekerheid over zowel de cofinanciering als de subsidieregeling, bij voorkeur via
financiering met een meerjarig karakter.
De coalities verschillen sterk in omvang en de huidige regeling is hier niet op ingericht. Bij de vormgeving
van de vervolgregeling ligt het voor de hand om bijvoorbeeld het aantal leerlingen met risico op
achterstanden mee te laten wegen bij de verdeling van het totale budget. Financiering via een
schoolbestuur kan wenselijk zijn als de coalitie bestaat uit één school of enkele locaties van één
schoolbestuur. In andere gevallen, bijvoorbeeld als de coalitie een groot gebied beslaat met meerdere
scholen van verschillende besturen, kan financiering via de gemeente de voorkeur hebben. Financieren
via de gemeente kan ook de voorkeur hebben als de verrijkte schooldag aanpak onderdeel is van een
ander, langlopend programma waarin de gemeente leidend is.
4.

Hoe kan de meerjarige monitoring van het programma School en Omgeving het beste worden
ingericht?
De landelijke monitor moet de voortgang en opbrengsten van het programma School en Omgeving in
beeld brengen. De uitkomsten van de monitor moeten de coalities een benchmark bieden
aan de hand waarvan zij hun lokale verrijkte schooldag kunnen evalueren, bijstellen, verbeteren en
uitbreiden. De landelijke monitor kan het beste worden ingericht als meerjarig groeimodel waarbij de
focus gaandeweg wordt uitgebreid van input en proces naar output en outcome.
De monitor is descriptief en indicatief van aard
en geeft een beeld van onder meer varianten
van samenwerking financieringsbronnen,
personele inzet, werkzame factoren, kwaliteit
van uitvoering, aanbod, toegankelijkheid,
deelname en bereik van activiteiten.
Wat betreft outcome reikt de monitor tot en
met percepties van betrokken professionals
over de meerwaarde van de verrijkte
schooldag voor leerlingen. Effectmetingen bij
leerlingen (en ouders) zijn in verband met het
beperken van de bevragingslast voorbehouden
aan de voorgenomen landelijke impactstudie.
In de figuur is dat schematisch weergegeven.
Tot slot
De uitkomsten van dit eerste inventariserende
onderzoek maken duidelijk dat de ontwikkeling
van de verrijkte schooldag op veel bijval uit het veld kan rekenen. De bereidheid om aan het onderzoek
mee te werken was groot en uit de bevindingen komt naar voren dat er binnen de coalities en
daarbuiten hard wordt gewerkt om de verrijkte schooldag gestalte te geven. Daarbij wordt duidelijk dat
scholen, instellingen en gemeenten zoeken naar mogelijkheden om hun lokale aanpak verder te
versterken, uit te breiden en te verduurzamen. Dat maakt dat er de komende jaren behoefte is aan

10

Oberon, KBA & Kohnstamm

gedegen kennis en informatie over hoe de verrijkte schooldag het beste kan worden vormgegeven. Die
kennis en informatie dienen op een handzame manier ter beschikking te worden gesteld aan alle
betrokken partijen. Daarnaast is het van belang om de uitwisseling en wisselwerking tussen voorlopers,
doorgroeiers, starters te blijven stimuleren en ondersteunen.

Inventarisatie verrijkte schooldag

1

11

Inleiding

In opdracht van het ministerie van OCW heeft een consortium van Oberon, KBA Nijmegen en het
Kohnstamm Instituut in de periode december 2022 – maart 2023 een inventariserend onderzoek
verrijkte schooldag uitgevoerd. De inventarisatie staat ten dienste van het programma School en
Omgeving. In deze eindrapportage presenteren we de uitkomsten.
Beleidscontext
Het ministerie van OCW zet met het programma School en Omgeving in op het realiseren van een
ondersteunende en stimulerende omgeving waarin leerlingen hun talenten kunnen ontplooien. Om dat
mogelijk te maken is voor het schooljaar 2022-2023 een eerste subsidieregeling opengesteld voor
voorlopers die hun programma voor een verrijkte aanbod willen uitbreiden of doorontwikkelen 2.
In het coalitieakkoord is aangegeven dat in het kader van bevordering van gelijke kansen geïnvesteerd
wordt in de zogenoemde Rijke schooldag. Bij kansengelijkheid gaat het erom dat ieder kind zich moet
kunnen ontplooien, en dat de mogelijkheid daarvoor niet afhankelijk mag zijn van de thuissituatie of
omgeving waar het kind opgroeit. Dat is nu vaak nog wel het geval. In kwetsbaardere wijken, buurten en
regio’s zijn de achterstanden die leerlingen oplopen groter en komen kinderen minder snel in aanraking
met activiteiten die (buiten school) bijdragen aan hun bredere ontwikkeling: dus minder sport, cultuur,
talentontwikkeling, gezondheidsbevordering en dergelijke. De coronacrisis heeft het probleem vergroot
en zichtbaarder gemaakt. Het versterken van kansengelijkheid is een opgave die verder strekt dan alleen
het onderwijs: het is een maatschappelijke uitdaging en die vraagt om een integrale aanpak. Kinderen
ontwikkelen zich immers niet alleen via school, maar ook daarbuiten. Om het aanbod te vergroten van
activiteiten die in de thuisomgeving niet altijd optimaal worden geboden, is het programma School en
Omgeving gestart. Vanuit dat perspectief wordt gewekt aan het versterken van de verbindingen binnen
de driehoek school-thuis-omgeving. Versterken betekent concreet dat verschillende lokale partijen
samenwerken, bijvoorbeeld in coalities van scholen, buitenschoolse opvang, gemeenten,
maatschappelijke organisaties en andere instellingen.
De doelen van het programma School en Omgeving zijn:




zorgen voor een ondersteunende en stimulerende omgeving zodat alle leerlingen hun talenten in
de volle breedte kunnen ontplooien en vaardigheden kunnen ontwikkelen, ter bevordering van
kansengelijkheid in het onderwijs en een gelijkwaardige deelname aan de maatschappij;
de samenwerking tussen de scholen, gemeenten en lokale partijen bevorderen en een toename
van het buitenschools aanbod bewerkstelligen.

Het programma School en Omgeving richt zich op coalities van scholen, gemeenten en lokale partijen in
kwetsbare gebieden. Eén van de maatregelen uit het programma is de subsidieregeling School en
Omgeving. Schoolbesturen kunnen namens een lokale coalitie subsidie aanvragen als zij vestigingen
hebben met een positieve onderwijsachterstandsscore. Binnen deze coalitie werken zij samen aan een
lokaal programma met een verrijkt aanbod buiten de reguliere onderwijstijd van activiteiten op het
gebied van sport, cultuur, welzijn, cognitieve – en sociaal-emotionele ontwikkeling en oriëntatie op
jezelf en de wereld. In de eerste subsidieregeling voor het schooljaar 2022-2023 is opgenomen dat
alleen scholen met een positieve achterstandsscore mogen deelnemen. Het moet gaan om een aanbod
voor alle kinderen van de school. Voor het schooljaar 2022–2023 gaat het om subsidie voor:

2

Zie de Kamerbrief OCW, 7 juli 2022 en de Subsidieregeling School en Omgeving

12







Oberon, KBA & Kohnstamm

35 starters: scholen (po & vo) die nog niet gestart zijn met de uitvoering van een programma en
nog geen coalitie hebben gevormd met andere partijen. Zij krijgen subsidie voor het opstellen van
een coalitie en een projectplan dat is gericht op het in de toekomst aanbieden van een programma
verrijkte schooldag.
50 doorgroeiers: lokale coalities met een goed lopend programma maar een beperkt aanbod en
bereik. Zij krijgen subsidie voor het uitbreiden of doorontwikkelen van een programma verrijkte
schooldag.
44 voorlopers: lokale coalities met een goed lopend programma die binnen de preselectieregeling
als voorlopers zijn aangemerkt. Ook zij krijgen subsidie voor het uitbreiden of doorontwikkelen van
een programma verrijkte schooldag.

Bij de voorlopers gaat het om 44 lokale coalities uit heel Nederland die in drie jaar een extra impuls gaan
geven aan een stimulerende omgeving voor leerlingen. Het doel is dat na drie jaar een aantal varianten
van programma’s met een verrijkt aanbod schooldag is doorontwikkeld. Daarnaast wordt er, samen met
de voorlopers, bekeken hoe dit aanbod duurzaam en structureel kan worden vormgegeven. De
geselecteerde voorlopers bieden nu al extra activiteiten op of rond de school aan in samenwerking met
verschillende partners, zoals de gemeente, de kinderopvang en sport- en cultuurverenigingen. Tijdens
het voorloperstraject worden deze activiteiten doorontwikkeld, uitgebreid of aan meer leerlingen
aangeboden. Binnen het programma wordt gewerkt met een lerende aanpak. Door samen met de
voorlopers te zorgen voor kennisdeling, kennisopbouw en het doen van onderzoek, zorgt het ministerie
van OCW ervoor dat werkzame elementen van de programma’s kunnen worden opgeschaald met
behoud van kwaliteit. Daarnaast vormen ook de doorgroeiers en starters een onderdeel binnen het
programma. Hierdoor kunnen in de toekomst nog veel meer leerlingen gebruikmaken van een
aanvullend aanbod.
Onderzoeksvragen en deelstudies
Parallel aan de subsidieregeling voor het realiseren van een verrijkt aanbod heeft het ministerie een
inventariserend onderzoek in gang gezet. De hoofdvragen van deze inventarisatie zijn:
1.
2.
3.
4.

Welke vormen verrijkte schooldagen zijn er momenteel in Nederland?
Welke kennis daaromtrent is er lokaal aanwezig of in ontwikkeling?
Wat zijn de eerste ervaringen van de voorlopers met de subsidieregeling en de financiering van
hun programma verrijkte schooldag?
Hoe kan de meerjarige monitoring van het programma School en Omgeving het beste worden
ingericht?

Het consortium heeft het inventariserend onderzoek ondergebracht in vier deelstudies, gekoppeld aan
de vier hoofdvragen:
Deelstudie A: Landelijk onderzoek verrijkte schooldag
In dit deelonderzoek is met een landelijke enquête de stand van het land in beeld gebracht. Daarbij gaat
het onder meer om een helder overzicht van de al bestaande en lopende programma’s (met en zonder
subsidie School en Omgeving), betrokken partijen en de inrichting van de samenwerking. Daarnaast
geven we een beeld van de implementatie, het aanbod dat in het lopende schooljaar is (of zal worden)
uitgevoerd, succeservaringen, knelpunten en percepties van opbrengsten.

Inventarisatie verrijkte schooldag

13

Deelstudie B: Lokale kennis en onderzoek
In dit deelonderzoek zijn de (lokale) onderzoeks- en monitoringsprogramma’s die momenteel lopen naar
en rondom verrijkte schooldagen geïnventariseerd. Er is in kaart gebracht wat er onderzocht wordt,
welke instellingen, scholen en organisaties daarbij betrokken zijn, wat de looptijd is van het onderzoek
en wanneer welke onderzoeksresultaten beschikbaar zijn. Daarmee is een kennisbasis opgebouwd en
input verzameld voor de monitoring van het programma in de komende jaren.
Deelstudie C: Kosten en financiering voorlopers
Met dit deelonderzoek is informatie verzameld over de bekostiging van de programma’s verrijkte
schooldag van de 44 voorlopers, de geldstromen die zij daarvoor inzetten en hun begrotingen. Bij een
selectie van 8 cases zijn we dieper ingegaan op de materie met aandacht voor de inhoudelijke
programmering, financiële aspecten en ervaringen met de subsidieregeling. Op basis daarvan geven we
input voor de toekomstige financiering vanuit het programma School en Omgeving.
Deelstudie D: Aanbevelingen voor een meerjarige monitor
In dit deelonderzoek is een monitor School en Omgeving ontworpen, toegesneden op de praktijk en
rekening houdend met wat er al aan onderzoek gaande is. Startpunt is een programma van eisen
waaraan de monitor moet voldoen. Op basis daarvan is een schetsontwerp opgesteld voor een
meerjarige monitor, inclusief voorbeelden van onderzoeksinstrumentarium, respondentgroepen,
meetmomenten en beoogde opbrengsten.
Werkwijze
De vier deelstudies zijn tegelijkertijd uitgevoerd. Het consortium van Oberon, KBA Nijmegen en het
Kohnstamm Instituut heeft daarvoor een projectteam geformeerd dat regelmatig overleg voerde met de
opdrachtgever, vertegenwoordigers van de coalities en anderen. Binnen het projectteam zijn
tussentijdse bevindingen gedeeld zodat de verschillende deelstudies op elkaar konden worden
afgestemd. De werkwijze van elke deelstudie wordt in de deelrapporten nader toegelicht.
Leeswijzer
Hierna treft u van elke deelstudie een rapportage aan, inclusief eventuele bijbehorende bijlagen. Daarna
sluiten we het rapport af met een korte slotbeschouwing.

Deelstudie A: Landelijk onderzoek verrijkte schooldag

Auteurs:
Tessa Jenniskens
Loes van Druten
Daniëlle van Helvoirt

Inventarisatie verrijkte schooldag

1

Inleiding deelrapport A

1.1

Focus van de deelstudie

15

In dit deelrapport presenteren we de aanpak en uitkomsten van het eerste deelonderzoek: de landelijke
inventarisatie van verrijkt aanbod dat door partners en scholen in de regio’s ingezet wordt om een rijk aanbod
buiten de reguliere onderwijstijd aan te bieden. Dit onderzoek wordt uitgevoerd ter ondersteuning van de
(door)ontwikkeling van de subsidieregeling School en Omgeving (S&O). Het onderzoek richt zich echter niet
alleen op scholen die deze subsidie hebben aangevraagd, maar richt zich op alle scholen in Nederland.
We geven hier een helder overzicht van de bestaande programma’s en activiteiten die scholen aanbieden met
behulp van een School en Omgeving subsidie, én het verrijkt aanbod dat scholen aanbieden dat via andere
wegen is gefinancierd. Daardoor is het mogelijk een beeld te vormen van het verrijkt aanbod dat scholen
aanbieden buiten de S&O subsidie en kunnen lokale coalities vergeleken worden. Van het bestaande (en
verwachte) aanbod wordt beschreven welke activiteiten en programma’s worden aangeboden, met welke
samenwerkingspartners (al dan niet binnen een S&O coalitie), en hoe de samenwerking wordt ingericht.
Daarnaast schetsen we een beeld van het aanbod dat in het lopende schooljaar is of zal worden uitgevoerd, de
implementatie van de programma’s en de belangrijkste succeservaringen en knelpunten.
In dit onderzoek is de volgende definitie van verrijkt aanbod gebruikt: ‘We spreken daarbij over de verrijkte
schooldag, waarbij we doelen op een verrijking van het onderwijsaanbod door middel van (meestal)
buitenschoolse activiteiten. De activiteiten kunnen ook onder schooltijd plaatsvinden. Het gaan om verrijkende
activiteiten in aanvulling op het reguliere curriculum ten behoeve van de ontwikkeling van talenten en
vaardigheden, bijvoorbeeld op het terrein van Cognitieve ontwikkeling, kunstzinnige vorming, ICT, sport/spel,
gezondheid, wetenschap en techniek, Oriëntatie op jezelf/wereld, sociale ontwikkeling en natuur en milieu.’
Deze definitie is ruimer dan de definitie die gehanteerd wordt in de subsidieregeling School en Omgeving:
“lokaal programma met activiteiten buiten de reguliere onderwijstijd van een school of schoolvestiging,
aangeboden door de lokale coalitie ten behoeve van leerlingen op scholen met relatief veel leerlingen met een
risico op een onderwijsachterstand”.
Een relevant verschil hierbij is dat er voor de subsidie sprake moet zijn van activiteiten die aangeboden worden
buiten de ‘onderwijstijd’ (i.e. extra curriculair). De activiteiten mogen wel binnen ‘schooltijd’ plaatsvinden.

1.2

Onderzoeksvragen

De hoofdvraag voor Deelonderzoek A: Inventarisatie van het landelijke aanbod is als volgt geformuleerd:
Welke vormen van de verrijkte schooldag zijn er momenteel in Nederland?
Bij deze hoofdvraag zijn de volgende deelvragen geformuleerd:
1.
2.
3.
4.

In welke regio’s wordt een programma voor de verrijkte schooldag aangeboden? Waar is al een dergelijk
programma?
Valt het programma onder het programma School en Omgeving? Heeft de regio subsidie bij ‘School en
omgeving’ aangevraagd?
Hoe ziet de samenwerking binnen de lokale coalities eruit? Welke partners zijn betrokken?
Met welke externe partijen wordt samengewerkt? Welke rol hebben de verschillende partijen?

16

5.
6.
7.
8.
9.

Oberon, KBA & Kohnstamm

Welke activiteiten worden binnen de verrijkte school programma’s uitgevoerd?
Voor wie zijn de activiteiten bestemd en wie maken er met name gebruik van? Wie bepaalt welke kinderen
gebruik kunnen maken van de activiteiten? Waar worden de activiteiten aangeboden?
Vallen deze te onderscheiden in de ontwikkelingsdomeinen: sport, Cultuur, Cognitieve ontwikkeling, sociale
ontwikkeling of het gebied van Oriëntatie op jezelf of op de wereld?
Wat zijn de grootste knelpunten?
Wordt er een eigen bijdrage verwacht voor deelname?

Inventarisatie verrijkte schooldag

2

Aanpak van inventarisatie

2.1

Doelgroep

17

Voor de landelijke inventarisatie wordt het aanbod binnen de totale populatie van scholen voor primair
onderwijs (po) en voortgezet onderwijs (vo) in kaart gebracht. Het omvat daarmee de scholen die wel en niet
tot de doelgroep van de subsidieregeling School en Omgeving behoren. Po- en vo-scholen met een positieve
achterstandsscore en sbo-, so- en vso-scholen met meer dan vier leerlingen met een niet-Nederlandse
culturele achtergrond, worden tot de doelgroep van het programma School en Omgeving gerekend 3. Een deel
van de scholen behorende tot de doelgroep van de subsidieregeling School en Omgeving heeft een
subsidieaanvraag ingediend. Het betreft 461 scholen in een voorlopercoalitie, 118 scholen in een
doorgroeiercoalitie en 35 scholen in een starterscoalitie. Het andere deel van de scholen met een positieve
achterstandsscore en scholen voor speciaal onderwijs met meer dan vier leerlingen met een niet-Nederlandse
culturele achtergrond heeft geen S&O subsidie aangevraagd, maar kan wel een verrijkt aanbod bieden. Daarom
worden ook deze groepen scholen meegenomen in het onderzoek.
De populatie scholen in het regulier basisonderwijs bestaat uit 6.198 schoolvestigingen, waarvan 2.631
vestigingen een positieve achterstandsscore 4 hebben. In het regulier voortgezet onderwijs zijn er 1.149
schoolvestigingen, waarvan er 902 een positieve achterstandsscore hebben. De populatie scholen in speciaal
(basis-)onderwijs bestaat uit 270 sbo-scholen en 612 (v)so-scholen. 75 procent van deze sbo/(v)so scholen
heeft meer dan vier leerlingen met een niet Nederlandse culturele achtergrond.

2.2

Aanpak

Ten behoeve van de landelijke inventarisatie ontvingen alle scholen in het primair en voortgezet (speciaal)
onderwijs in week 4 een e-mail met een uitnodiging voor deelname aan het onderzoek met daarin de link naar
de digitale enquête. Een uitzondering hierop zijn ±900 scholen met de hoogste positieve achterstandsscores
die geen deel uitmaken van een S&O coalitie. Deze scholen hadden recent een uitnodiging ontvangen voor een
gelijktijdig lopend onderzoek en om de werkbelasting te verlagen hebben zij de vragenlijst later ontvangen. In
week 6 is er een rappel verstuurd en hebben de resterende scholen de vragenlijst ontvangen. In week 7 heeft
OCW een nieuwsbrief aan alle scholen verstuurd waarin scholen nogmaals werden uitgenodigd om deel te
nemen aan het onderzoek naar verrijkt aanbod. Het veldwerk is aan het einde van week 8 afgerond.
Gedurende de periode van veldwerk werd de respons gemonitord, om ervoor te kunnen zorgen dat de totale
respons een goede afspiegeling van de totale populatie zou zijn. Daarbij werd gekeken naar de verhouding
scholen in het regulier basis- en voortgezet onderwijs, naar de verhouding scholen met een positieve/negatieve
achterstandsscore en naar de regionale spreiding. Uit de monitoring bleek dat de respons voldoende hoog was
en een goede afspiegeling betrof van de populatie. Derhalve is de groep scholen die niet deelneemt aan een
S&O coalitie niet telefonisch benaderd. De scholen die deelnemen aan een S&O coalitie zijn wel gericht
telefonisch benaderd ter herinnering aan de vragenlijst in verband met een achterblijvende respons.

3
4

Artikel 3.3 subsidieregeling School en Omgeving.
Peildatum po: 1 feb 2022; peildatum vo: 1 oktober 2021.

18

2.3

Oberon, KBA & Kohnstamm

Vragenlijst

Ten behoeve van het onderzoek zijn twee versies van de vragenlijst ontwikkeld om aan te kunnen sluiten bij de
situatie van de scholen. De eerste vragenlijst was gericht op de scholen die geen S&O subsidie ontvangen en
scholen waaraan een subsidie voor starters is toegekend. De tweede vragenlijst was gericht op scholen die deel
uitmaken van een voorlopers- of doorgroeierscoalitie. De vragenlijsten waren voor beide respondentgroepen
grotendeels vergelijkbaar; slechts enkele vragen verschilden om aan te kunnen sluiten bij de situatie (wel of
geen S&O subsidie) van de scholen.
In beide vragenlijsten wordt eerst ingegaan op het concept de verrijkte schooldag’, zodat voor scholen duidelijk
is wat hieronder wordt verstaan. In onderstaande schema’s is op hoofdlijnen weergegeven welke thema’s in de
vragenlijsten behandeld zijn. De vragenlijsten zijn opgenomen in bijlagen 1 en 2.
Thema’s vragenlijst A - Geen S&O subsidie
Inventarisatie aanbod m.b.t. de verrijkte schooldag
Toekomst: plannen aanbod (termijn, ontwikkelingsgebieden)
Huidig aanbod: Ontwikkelingsgebieden
Type activiteiten per ontwikkelingsgebied
Intensiteit en locatie activiteiten per ontwikkelingsgebied
Aanbod gedurende of buiten schooltijd
Aanbieder van activiteiten
Doelgroep, selectie en deelname-aantallen
(Invulling van) samenwerking partijen per ontwikkelingsdomein
Tevredenheid samenwerking
Subsidies en bekostiging
Knelpunten
Succesfactoren
Onderzoek
Thema’s vragenlijst B – S&O subsidie
Inventarisatie aanbod m.b.t. de verrijkte schooldag
Ontwikkelingsgebieden
Type activiteiten per ontwikkelingsgebied
Intensiteit en locatie activiteiten per ontwikkelingsgebied
Aanbod gedurende of buiten schooltijd
Aanbieder van activiteiten
Doelgroep, selectie en deelname-aantallen
(Invulling van) samenwerking partijen per ontwikkelingsdomein
Tevredenheid samenwerking
Subsidies en bekostiging
Knelpunten
Succesfactoren
Onderzoek

Inventarisatie verrijkte schooldag

2.4

19

Respons

Van de in totaal 8.529 5 aangeschreven scholen in alle sectoren hebben 1.520 scholen een vragenlijst ingevuld
(responspercentage van 18%). Door toedoen van deze hoge respons, kan een goed beeld van de stand van
zaken bij de scholen in Nederland worden verkregen. Het merendeel van de scholen betreft scholen in po en
scholen die geen S&O subsidie aangevraagd hebben. Dit is in overeenstemming met de populatie.
Tabel 2.1 laat de totale respons opgesplitst naar schoolsector en doelgroep S&O zien. De gewenste respons is
binnen alle sectoren ruim behaald. In het totaal van 1.520 zijn ook responses meegenomen met een
incomplete vragenlijst, zodat alle beschikbare informatie meegenomen kon worden in de beschrijving van de
landelijke stand van zaken en zodat de geïnvesteerde tijd en moeite door de respondenten niet verloren gaat.
Respondenten die ten minste de vraag ‘Kunnen leerlingen gebruik maken van een buitenschools aanbod ter
verrijking van de schooldag?’ hebben ingevuld, zijn meegenomen in het onderzoek. De gepresenteerde n kan
per tabel variëren door missings en routing in de vragenlijst.
Tabel 2.1 – Respons naar schoolsector en doelgroep S&O
Primair
onderwijs

Voorgezet
onderwijs

Sbo, (v)so

Totaal

Doelgroep School en Omgeving*

462 (43%)

158 (58%)

135 (75%)

755 (49,7%)

Geen doelgroep

599 (56%)

102 (37%)

38 (21%)

739 (48,6%)

Onbekend**

5 (1%)

13 (5%)

8 (4%)

26 (1,7%)

Totaal

1.066

273

181

1.520

* Po- en vo-scholen met positieve achterstandsscore, scholen in speciaal onderwijs met meer dan 4 leerlingen met een niet-Nederlandse
culturele achtergrond.
** Van een aantal schoolvestigingen kunnen we niet achterhalen tot welke groep ze behoren omdat er voor de specifieke vestiging geen
achterstandsscore is berekend of dat er voor de vestiging niet bekend is hoeveel CUMI-leerlingen deze school bevat.

203 scholen die subsidie ontvangen als starter of onderdeel zijn van een voorlopers- of doorgroeiers coalitie
hebben de vragenlijst ingevuld. Dit betreft 33 procent van de scholen in een voorloperscoalitie, 34 procent van
de scholen in een doorgroeierscoalitie, en 26 procent van de startersscholen.
Tabel 2.2 – Respons scholen naar S&O coalitie
n
Niet-gesubsidieerde scholen

1.317

87

Starters

9

1

Voorlopers

154

10

Doorgroeiers

40

3

1.520

100

Totaal

5

%

Hierbij gaat het om alle vestigingen waarvan bij duo een algemeen e-mailadres beschikbaar was.

20

Oberon, KBA & Kohnstamm

Representativiteit
Met deze inventarisatie wordt getracht het landelijke beeld in kaart te brengen. Het is daarom belangrijk om na
te gaan of de groep responderende scholen representatief is voor de landelijke populatie van scholen. Om de
representativiteit van de responderende groep te bepalen, kijken we onder andere naar de achterstandsscore
van de scholen, welke ook gehanteerd wordt als selectiecriterium voor de subsidieregeling School en
Omgeving. Scholen met een positieve achterstandsscore kunnen aanspraak maken op de subsidieregeling.
Voor scholen in het speciaal onderwijs kijken we naar het aandeel leerlingen met een niet-Nederlandse
culturele achtergrond.
Per onderwijstype (po, vo) wordt in kaart gebracht hoe de groepen scholen met een positieve en negatieve
achterstandsscore zich tot elkaar verhouden in de responderende groep 6 en in de landelijke populatie. Met
behulp van een Chi2-toets gaan we na of de verhouding in de responsgroep afwijkt van de verhouding in de
populatie (landelijk). We baseren ons hierbij op de bestanden met achterstandsscores van CBS, met peildatum
1 oktober 2021 7. Voor een aantal scholen in de responsgroep kan er niet bepaald worden tot welke groep zij
behoren, daar er geen achterstandsscores beschikbaar zijn voor deze schoolvestiging of omdat het een nieuwe
schoolvestiging betreft.
In Tabel 2.3 wordt het aantal po-scholen met een negatieve en positieve achterstandsscore gepresenteerd. Van
de 1.066 responderende po-scholen, heeft iets meer dan de helft (56%) een negatieve achterstandsscore en 43
procent een positieve achterstandsscore. Deze verdeling wijkt niet significant af van de landelijke verdeling,
waar 58 procent van de po-scholen een negatieve achterstandsscore heeft en 42 procent een positieve
achterstandsscore. Daarmee is de groep po-scholen die deelneemt aan het onderzoek wat dit criterium betreft
een goede afspiegeling van de scholen in de populatie.
Tabel 2.3 - Achterstandsscore van po-scholen in responderende groep en populatie
Primair onderwijs

Respons

Populatie (landelijk)

n

%

N

%

Negatieve achterstandsscore

599

56

3.567

58

Positieve achterstandsscore

462

43

2.631

42

5

1

-

-

1.066

100

6.198

100

Onbekend*
Totaal

* Van twee vestigingen is de achterstandsscore niet bekend (o.a. nieuwe schoolvestiging).

In Tabel 2.4 wordt duidelijk dat de verhouding tussen vo-scholen met positieve en negatieve achterstandsscore
in de responsgroep gelijk is aan de verdeling in de landelijke populatie. Bijna twee derde van de vo-scholen
heeft een positieve achterstandsscore. Daarmee is ook de groep vo-scholen die deelneemt aan het onderzoek
wat dit criterium betreft een goede afspiegeling van de scholen in de populatie.

6
7

We voegen de responses van vragenlijst voor starters en niet-gesubsidieerde scholen en de vragenlijst voor scholen die deel uitmaken
van een voorlopers- of doorgroeierscoalitie bij elkaar.
In de subsidieregeling School en Omgeving worden de achterstandsscores van deze peildatum gehanteerd voor bepaling van de
doelgroep.

Inventarisatie verrijkte schooldag

21

Tabel 2.4 - Achterstandsscore van vo-scholen in responderende groep en populatie
Voortgezet onderwijs

Respons

Populatie (landelijk)

n

%

N

%

Negatieve achterstandsscore

104

38

547

38

Positieve achterstandsscore

168

62

902

62

Onbekend*
Totaal

1

0

-

-

273

100

1.449

100

De subsidieregeling School en Omgeving schrijft voor dat scholen in het sbo en (v)so tot de doelgroep van de
regeling worden gerekend indien er meer dan vier leerlingen met een niet-Nederlandse culturele achtergrond
op de school ingeschreven staan 8. In Tabel 2.5 wordt voor de responsgroep gepresenteerd welk deel van de
scholen tot de doelgroep van School en Omgeving kan worden gerekend. In deze tabel worden scholen die
enkel vso aanbieden onderscheiden van scholen die vso én so aanbieden (te herkennen aan (v)so). In de tabel
wordt duidelijk dat er bij ruim de meerderheid van de scholen meer dan vier leerlingen met een nietNederlandse culturele achtergrond ingeschreven staan. Dat blijkt ook landelijk zo te zijn, zoals duidelijk wordt
in Tabel 2.6. De verhoudingen binnen de groepen lijken iets af te wijken (respons versus. landelijk), maar dit
wordt mede veroorzaakt door het verschil in typering van de scholen (onderscheid vso, so en (v)so) 9. Kijken we
naar de verdeling van het totaal aantal scholen in speciaal onderwijs in de responsgroep en de landelijke
populatie (kolommen totaal), dan zien we dat de verhouding grotendeels overeenkomt. De Chi2-toets wijst uit
dat de verhoudingen niet significant afwijken. De groep scholen voor speciaal onderwijs (sbo, so en vso) die
deelneemt aan het onderzoek is wat dit criterium betreft een goede afspiegeling van de scholen in de
populatie.
Tabel 2.5 - Aantal leerlingen met niet-Nederlandse culturele achtergrond in respons-groep, naar onderwijstype
Speciaal onderwijs- responsgroep

(V)SO

VSO

SO

SBO

Totaal

Tot 4 leerlingen met niet-Nederlandse
culturele achtergrond

17

20%

14

61%

3

14%

4

8%

38

21%

Meer dan 4 leerlingen met niet-Nederlandse
culturele achtergrond

61

73%

9

39%

17

77%

48

92%

135

75%

Onbekend

6

7%

0

-

2

9%

0

-

8

4%

Totaal

84

100%

23

100%

22

100%

52

100%

181

100%

Tabel 2.6 – Aantal leerlingen met niet-Nederlandse culturele achtergrond landelijk, naar onderwijstype
Speciaal onderwijs- landelijk

8
9
10

VSO

SO

SBO

Totaal

Tot 4 leerlingen met niet-Nederlandse culturele achtergrond

124

34%

88

25%

35

13%

247

25%

Meer dan 4 leerlingen met niet-Nederlandse culturele
achtergrond

241

66%

265

75%

234

87%

740

75%

Totaal

365

100%

353

100%

269

100% 987 10 100%

In de subsidieregeling School en Omgeving worden scholen voor speciaal onderwijs tot de doelgroep gerekend op basis van artikel1
van het besluit bekostiging WEC 2022. Gebaseerd op inschrijvingen in schooljaar 2021-2022 (DUO-bestanden).
In DUO-bestanden met adresgegevens van de schoolvestigingen wordt een indeling aangehouden die afwijkt van de DUO-bestanden
met aantal aangemelde leerlingen.
Het totaalaantal scholen speciaal onderwijs is in feite lager. De duo-bestanden maken onderscheid tussen de verschillende typen
onderwijs, om accuraat het aantal leerlingen te kunnen presenteren naar type. Het is daarbij mogelijk dat schoolvestigingen zowel VSO
als SO aanbieden en daarmee twee keer voorkomen.

22

Oberon, KBA & Kohnstamm

Kijken we naar de stedelijkheid van het gebied waarin de responderende scholen gelegen zijn, dan zien we in
Tabel 2.7 dat er sprake is van een redelijk gelijke verdeling naar stedelijkheid. Bijna de helft van de scholen
(49%) in po, vo en speciaal onderwijs is gelegen in een sterk tot zeer sterk stedelijk gebied. Ook landelijk gezien
is bijna de helft (47%) van de scholen voor po, vo en speciaal onderwijs gelegen in (zeer) sterk stedelijk gebied.
Een Chi2-toets wijst uit dat de verhoudingen in de responderende groep en de landelijke populatie niet
significant van elkaar afwijken. We kunnen daarmee stellen dat er sprake is van een representatieve respons
naar stedelijkheid van de postcode waarin de school gelegen is. De scholen in de steekproef zijn op dit
criterium vergelijkbaar met de scholen in Nederland.
Tabel 2.7 – Stedelijkheid van postcode van scholen, responderende groep en landelijke populatie
Respons

Populatie

n

%

N

%

Zeer sterk stedelijk

290

19

1.635

19

Sterk stedelijk

462

30

2.389

28

Matig stedelijk

286

19

1.583

18

Weinig stedelijk

224

15

1.465

17

Niet stedelijk

258

17

1.596

18

100

8.670 11

100

Totaal

1.520

Concluderend kan gesteld worden dat de scholen in de steekproef wat betreft aantallen respons, verhouding
binnen en buiten doelgroep School en Omgeving en stedelijkheid representatief zijn voor de populatie scholen
in Nederland. Daarmee bieden deze scholen een goede afspiegeling van de landelijke situatie.

11

Stedelijkheid van 2 scholen onbekend.

Inventarisatie verrijkte schooldag

23

Opbrengsten

3

De resultaten van de inventarisatie worden in onderstaande paragrafen per thema gepresenteerd. In
deze paragrafen worden de verschillende onderzoeksvragen – waar nodig- gezamenlijk beantwoord.
Waar relevant worden de resultaten opgesplitst naar po/vo, S&O coalitie en OAB-doelgroep.
De respondenten hebben één van de twee vragenlijsten voorgelegd gekregen om aan te kunnen sluiten
bij hun situatie. In de komende paragrafen worden daar waar mogelijk de resultaten gezamenlijk
gepresenteerd. Daar waar de respondenten verschillende vragen hebben gekregen, worden de
resultaten apart gepresenteerd.

3.1

Aanbod in de regio’s

Deze paragraaf presenteert de resultaten met betrekking tot de eerste onderzoeksvraag: ‘In welke
regio's wordt er een programma geboden? Waar is al een dergelijk programma?’
Figuur 3.1 toont de groep scholen die geen S&O subsidie ontvangt of als starter de S&O subsidie heeft
aangevraagd. Van deze groep scholen biedt bijna de helft een verrijkt aanbod aan de leerlingen op de
school of wil dit in de toekomst gaan aanbieden (n=596). De negen scholen die een starterssubsidie
hebben aangevraagd zijn verdeeld over de categorieën (namelijk 2 ja, 2 ja en S&O, 2 nee en 3 nee en
S&O). De andere helft van de scholen heeft dus aangegeven geen verrijkt aanbod te hebben waar
leerlingen gebruik van kunnen maken.
Figuur 3.1 – Aanbod ter verrijking van de schooldag (geen S&O subsidie en starters; n = 1.323)

Aanbod Verrijkte schooldag
2%

41%
55%
2%
Ja

Ja, en we hebben S&O
subsidie aangevraagd

Nee

Nee nog niet, we hebben
S&O subsidie aangevraagd

Tabel 3.1 toont het bieden van verrijkt aanbod naar OAB-scholen en niet OAB-scholen. Van de totaal
570 scholen met een verrijkt aanbod, behoort 52 procent (n=294) van de scholen niet, en 46 procent
(n=263) van de scholen wel tot de OAB-doelgroep. Van de totaal 566 scholen behorende tot de OABdoelgroep, heeft 46 procent verrijkt aanbod. Van de totaal 735 scholen die niet tot de OAB-doelgroep
behoren, biedt 40 procent verrijkt aanbod. Met andere woorden de helft van de scholen met een
populatie leerlingen die niet valt onder de OAB-doelgroep heeft verrijkt aanbod. Terwijl een ruime
groep scholen die wel deze doelgroep in huis hebben, niet het verrijkt aanbod heeft. Opvallend is dat er

24

Oberon, KBA & Kohnstamm

ook scholen met een negatieve achterstand score zijn die aangeven een S&O subsidie te hebben
aangevraagd.
Van de scholen die een S&O subsidie (voorlopers en doorgroeiers) ontvangen, is bekend dat zij een
verrijkt aanbod hebben. Van deze scholen hebben 197 scholen deelgenomen aan de vragenlijst. Het
totaal aantal scholen met een aanvullend aanbod binnen de steekproef komt daarmee uit op 767 (50%).
Tabel 3.1 – Verrijkt aanbod naar doelgroep (kolom percentages; geen S&O subsidie en starters)

Ja
Ja, en we hebben School en Omgeving subsidie
aangevraagd om aanvullend aanbod te bepalen of
ontwikkelen
Nee
Nee nog niet, we hebben School en Omgeving
subsidie aangevraagd om aanbod te bepalen of
ontwikkelen
Totaal

niet OABscholen

OABscholen 12

Onbekend

Totaal

n

%

n

%

n

%

n

%

287

39

250

44

11

50

548

41

7

1

13

2

2

9

22

2

433

59

285

50

9

41

727

55

8

1

18

3

0

0

26

2

735

100

566

100

22

100

1.323

100

Figuur 3.2 toont het bieden van verrijkt aanbod naar schoolsector. Hierbij wordt het verschil tussen de
sectoren duidelijk. Verrijkt aanbod wordt het meest aangeboden op scholen in het vo. In het sbo, (v)so
heeft 37 procent van de scholen een verrijkt aanbod. Verhoudingsgewijs zijn er ook meer scholen in het
vo met een positieve achterstandsscore.
Figuur 3.2 – Verrijkt aanbod naar schoolsector (alle respondenten; n = 1.520)
0%

20%

sbo, (v)so (n=181)

60%

52%

po (n=1066)
vo (n=273)

40%

80%

100%

48%

29%

71%
63%
geen verrijkt aanbod

37%
verrijkt aanbod

Landelijk gezien biedt de helft van de scholen een aanvullend aanbod. Voor de scholen die op dit
moment verrijkt aanbod aanbieden, zijn we nagegaan in welke regio’s deze scholen gelegen zijn. Daarbij
maken we onderscheid naar onderwijsgebied. In Tabel 3.2 blijkt dat de meeste responsscholen met een
verrijkt aanbod in de regio’s Noord-Zuid-Holland en Zuid-Noord-Holland gelokaliseerd zijn 13. Verder zijn

12
13

Onder OAB-scholen verstaan we in deze rapportage de scholen in regulier po en vo met een positieve achterstandsscore én
de scholen in speciaal onderwijs met meer dan 4 leerlingen met een niet-Nederlandse culturele achtergrond.
In de regio Noord-Zuid-Holland worden met name in de gemeenten Den Haag en Zoetermeer veel programma’s
aangeboden. In regio Zuid-Noord-Holland wordt meer dan de helft van programma’s aangeboden in de gemeente
Amsterdam.

Inventarisatie verrijkte schooldag

25

de scholen met verrijkt aanbod redelijk gelijkmatig verdeeld over Nederland, waarbij de regio’s OostGroningen en Roermond minder vertegenwoordigd zijn in de steekproef.
In de tabel is verder het totaal aantal populatiescholen per regio weergegeven. De verdeling van de
scholen in de steekproef komt redelijk overeen met de verdeling in Nederland. Uit de regio Friesland,
Utrecht en omstreken en Zwolle-Meppel lijken vergeleken met de verhouding in de populatie minder
scholen in de steekproef vertegenwoordigd. Uit de regio’s Noord-Noord-Brabant 14, Noord-Zuid-Holland,
Zuid-Noord-Holland, Oostelijk Maas-Waalgebied 15, Zuid-Limburg 16 zijn vergeleken met de populatie
meer scholen in de steekproef vertegenwoordigd.
Tabel 3.2 – Aanbod buitenschools aanbod ter verrijking van de schooldag naar regio.
Onderwijsgebied

n

%

n

%

Apeldoorn en midden-IJsselgebied

28

3,7

280

3,2

Arnhem en omstreken

18

2,3

265

3,1

Assen-Hoogeveen-Emmen

25

3,3

294

3,4

Dordrecht-Gorinchem

28

3,7

250

2,9

Friesland

25

3,3

494

5,7

Groningen en omstreken

23

3,0

297

3,4

Harderwijk-Amersfoort

37

4,8

443

5,1

Noord-Limburg

10

1,3

114

1,3

Noord-Noord-Brabant

41

5,3

303

3,5

Noord-Noord-Holland

23

3,0

335

3,9

Noord-Zuid-Holland

81

10,6

787

9,1

Oost-Groningen

6

0,8

104

1,2

Oostelijk Maas-Waalgebied

32

4,2

292

3,4

Rijnmond groot

64

8,3

681

7,9

Roermond en omstreken

4

0,5

78

0,9

Tilburg en omstreken

15

2,0

148

1,7

Twente

34

4,4

374

4,3

Utrecht en omstreken

31

4,0

500

5,8

West-Noord-Brabant

23

3,0

299

3,4

Zeeland

16

2,1

213

2,5

Zuid-Limburg

25

3,3

224

2,6

Zuid-Noord-Holland

119

15,5

974

11,2

Zuidelijke Achterhoek

13

1,7

160

1,8

Zuidoost-Noord-Brabant

27

3,5

356

Zwolle-Meppel en omstreken

19

2,5

404

Totaal

767

100

8.669

N.B.: Het totaal van 767 scholen bestaat uit 197 voorlopers/doorgroeiers, 570 starters / niet-gesubsidieerde scholen.

3.2

Bekostiging programma’s

Deze paragraaf presenteert de resultaten met betrekking tot de onderzoeksvragen: Valt het programma
onder het programma School en Omgeving?, Heeft de regio subsidie bij ‘School en omgeving’
aangevraagd? en Wordt er een eigen bijdrage verwacht voor deelname?

14
15
16

Veel programma’s in de gemeenten ’s-Hertogenbosch, Oss en Maashorst.
Veel programma’s in de gemeente Nijmegen.
Veel programma’s in de gemeenten Heerlen en Sittard-Geleen.

4,1
4,7
100

26

Oberon, KBA & Kohnstamm

Van de 767 scholen in de steekproef die een verrijkt aanbod aanbieden, hebben 198 scholen (26%) een
S&O subsidie aangevraagd (zie Tabel 3.3). 569 scholen bieden een verrijkend aanbod, maar hebben
hiervoor geen S&O subsidie aangevraagd of ontvangen. Van deze scholen zijn er 259 geclassificeerd als
OAB-school (46%).
Figuur 3.3 – Aanvraag S&O subsidie voor scholen met verrijkt aanbod (n = 767)

Aandeel type S&O subsidie

20%
5%
1%
74%

Geen subsidie

Subsidie starter

Subsidie doorgroeier

Subsidie voorloper

Tabel 3.3 – Aanvraag S&O subsidie voor scholen met verrijkt aanbod naar OAB (rij-percentages)
niet OAB-scholen

OAB-scholen

Onbekend

Totaal

n

%

n

%

n

%

n

%

294

52

259

46

16

3

569

100

Starter

0

0

4

100

0

0

4

100

Doorgroeier

3

8

37

93

0

0

40

100

Voorloper

1

1

152

99

1

1

154

100

298

39

452

59

17

2

767

100

Geen subsidie

Totaal

Nb. Deze vraag is gesteld aan alle scholen met verrijkt aanbod.

Aan de scholen met een verrijkt aanbod zonder S&O subsidie is de vraag gesteld welke middelen zij
inzetten om het verrijkt aanbod te financieren (zie Tabel 3.4). Een deel (n = 377) van de respondenten
heeft deze vraag beantwoord. Hieruit blijkt dat scholen het vaakst de activiteiten (deels) bekostigen uit
eigen middelen en subsidies. Daarnaast wordt er bij een derde van de scholen een eigen bijdrage
gevraagd voor de deelname aan de activiteiten. De helft van de scholen gebruikt een combinatie van
middelen om de activiteiten te bekostigen.

Inventarisatie verrijkte schooldag

27

Indien scholen gebruik maakten van subsidie is nagegaan welke subsidies het betrof:
- Nationaal programma onderwijs (NPO)-gelden worden vaak genoemd (37x);
- Diverse cultuursubsidies en -fondsen, o.a. vanuit provincie;
- Diverse subsidies of bekostiging vanuit gemeenten (52x) (o.a. brede school subsidie, OAB-middelen);
- Subsidies/middelen vanuit de provincie;
- Gezonde school, Jong leren eten;
- Diverse andere subsidies vanuit de rijksoverheid worden ook genoemd, zoals subsidie
basisvaardigheden, gelijke kansen alliantie vrijroosteren van leraren, doorstroomprogramma po-vo.
Tabel 3.4 – Middelen ter bekostiging veijkend aanbod (scholen zonder S&O subsidie)
n

%

De school ontvangt een of meerdere subsidie(s)

161

43

De extra activiteiten worden (deels) bekostigd uit eigen middelen van de school of het
schoolbestuur

196

52

De extra activiteiten worden (deels) bekostigd uit de eigen middelen van de externe
partner(s)

103

27

Er wordt een eigen bijdrage van de ouders van de leerlingen gevraagd voor deelname aan
de activiteiten

118

31

Dat weet ik niet

19

5

Totaal

377

Nb. De antwoorden tellen op tot meer dan 100 procent, omdat de respondenten meerdere antwoorden konden geven op deze
vraag. Deze vraag is alleen gesteld aan scholen met een verrijkend aanbod zonder S&O subsidie.

Tabel 3.5 – Middelen ter bekostiging verrijkend aanbod naar OAB (scholen zonder S&O subsidie)
Geen OAB
scholen

Wel OAB
scholen

Onbekend

Totaal

n

%

n

%

n

%

n

%

De school ontvangt een of meerdere subsidie(s)

68

38

90

47

3

38

161

43

De extra activiteiten worden (deels) bekostigd uit
eigen middelen van de school of het schoolbestuur

96

54

96

51

4

50

196

52

De extra activiteiten worden (deels) bekostigd uit
de eigen middelen van de externe partner(s)

48

27

53

28

2

25

103

27

Er wordt een eigen bijdrage van de ouders van de
leerlingen gevraagd voor deelname aan de
activiteiten

74

41

42

22

2

25

118

31

Dat weet ik niet

12

7

7

4

0

0

19

5

Totaal

179

100

190

100

8

100

337

100

Nb. Deze vraag is gesteld aan scholen met een verrijkend aanbod zonder S&O subsidie.

De scholen in een doorgroeiers- en voorloperscoalitie werd de vraag gesteld of zij het verrijkende
aanbod naast de S&O subsidie nog met aanvullende middelen bekostigen. Van de 127 respondenten die
deze vraag beantwoord hebben, financiert 61 procent het aanbod ook met andere middelen. Scholen
gebruiken met name andere subsidies en eigen middelen ter aanvulling van de S&O subsidie. In een
aanmerkelijk kleiner aandeel van de scholen wordt een eigen bijdrage aan ouders gevraagd voor
deelname aan activiteiten (zie Tabel 3.6).

28

Oberon, KBA & Kohnstamm

Indien scholen gebruik maakten van andere subsidies dan ‘School en Omgeving’ is nagegaan welke
subsidies het betrof, namelijk:
- NPO-middelen (8x)
- Subsidie van gemeente (o.a. Brede school, OAB)
- JEF Fonds
- Provinciale gelden en fondsen

Figuur 3.4 – Middelen ter bekostiging verrijkend aanbod aanvullend aan de S&O subsidie (n = 127)

Bekostiging aanbod aanvullend aan S&O subsidie
15%

24%

61%
Nee, het programma wordt volledig bekostigd met de S&O subsidie
Ja, er worden ook andere middelen en subsidies aangewend voor bekostiging van het programma.
Dat weet ik niet

Tabel 3.6 – Middelen ter bekostiging verrijkt aanbod aanvullend aan S&O subsidie
n

%

De school ontvangt een of meerdere subsidie(s) anders dan de subsidieregeling ‘School en
Omgeving’

48

62

De extra activiteiten worden (deels) bekostigd uit eigen middelen van de school of het
schoolbestuur

47

61

De extra activiteiten worden (deels) bekostigd uit de eigen middelen van de externe
partner(s)

16

21

Er wordt een eigen bijdrage van de ouders van de leerlingen gevraagd voor deelname aan
de activiteiten

8

10

Totaal

77

100

Nb. Deze vraag is gesteld aan scholen met een verrijkend aanbod met S&O subsidie.

In Figuur 3.5 brengen we in beeld welk aandeel van de scholen vraagt om een eigen bijdrage van de
ouders van de leerlingen voor deelname aan de activiteiten. Van het totaal van 767 scholen met verrijkt
aanbod, vraagt 16 procent (n=126) om een eigen bijdrage. Van deze 126 scholen behoren 50 scholen tot
de OAB-doelgroep. Kijkend naar het totaal aantal OAB-scholen met verrijkt aanbod, zien we dat 11
procent van deze scholen vraagt om een eigen bijdrage. Onder niet OAB-scholen is het aandeel dat om
een eigen bijdrage voor het verrijkt aanbod vraagt wat groter (25%).

Inventarisatie verrijkte schooldag

29

Figuur 3.5 – Eigen bijdrage naar wel/geen OAB scholen

niet OAB-scholen
(n=298)

OAB-scholen
(n=452)
11%

25%

75%

Geen eigen bijdrage

Eigen bijdrage

89%

Geen eigen bijdrage

Eigen bijdrage

Een aantal scholen geeft aan dat het jammer is dat scholen met een negatieve achterstandsscore niet in
aanmerking komen voor de subsidie School en Omgeving, terwijl zij wel verrijkt aanbod (willen) bieden.
De scholen geven aan dat ook de leerlingen op deze scholen sterk kunnen profiteren van een verrijkt
aanbod. Ook blijkt een aantal scholen behorende tot de doelgroep wel subsidie te hebben aangevraagd,
maar te zijn uitgeloot.

3.3

Inhoud programma’s

Deze paragraaf presenteert de resultaten met betrekking tot de onderzoeksvraag: Welke activiteiten
worden binnen de verrijkte school programma’s uitgevoerd?
Toekomstplannen S&O starters
Aan scholen die aangegeven hebben dat zij een S&O subsidie hebben aangevraagd, is gevraagd of zij een
indicatie kunnen geven van hun plannen met betrekking tot het verrijkende aanbod. Van deze 47
scholen zijn er vijf scholen die in een starterssubsidie ontvangen 17. De overige scholen hebben ofwel een
S&O subsidie aangevraagd en deze niet gegund gekregen, of zijn nog in afwachting van gunning.
In deze paragraaf worden de resultaten van deze groep van 47 scholen beschreven, omdat zij een beeld
geven van de plannen van scholen met betrekking tot het aanbod verrijkte schooldag.
Twee derde van de scholen (66%) geeft aan dat al bekend is op welke domeinen de activiteiten zich
zullen gaan richten. De scholen geven aan dat de activiteiten gericht zijn op meerdere domeinen.
Sport/bewegen en gezondheid en Cultuur zijn domeinen die bijna alle scholen willen gaan aanbieden.
De overige domeinen zullen door ongeveer 40 procent van de scholen worden aangeboden.

17

In tabel 2.3 kwam naar voren dat er 9 scholen met een starterssubsidie de vragenlijst hebben ingevuld. Van deze 9 scholen
hebben er echter 2 aangegeven geen verrijkt aanbod te bieden. 2 andere scholen hebben aangegeven inderdaad verrijkt
aanbod te bieden, maar gaven niet aan dat ze ook nog een starterssubsidie ontvangen. Deze in totaal vier scholen hebben
daardoor de vragen met betrekking tot de toekomstplannen niet voorgelegd gekregen.

30

Oberon, KBA & Kohnstamm

Tabel 3.7 – Op welke domeinen worden toekomstige activiteiten gericht (meerdere antwoorden mogelijk)
n

%

Cognitieve ontwikkeling

13

42

Cultuur

27

87

Oriëntatie op jezelf en de wereld

12

39

Sport/bewegen en gezondheid

29

94

Sociaal-emotionele ontwikkeling

13

42

Totaal

31

100

Startdatum
Een groot aandeel van de scholen die een S&O subsidie heeft aangevraagd voor toekomstige
ontwikkeling, geeft aan reeds begonnen te zijn met het programma. Daarnaast zijn er ook verschillende
starters die aangeven op korte termijn te willen starten, bijvoorbeeld in het aankomende schooljaar of
in 2024. Voor weer anderen is het afhankelijk van anderen, zoals gemeenten of andere partners,
wanneer er gestart kan worden. Een laatste groep weet nog niet wanneer er gestart kan worden met de
uitvoering. Een enkeling waaraan deze vraag is voorgelegd, geeft aan dat zij de subsidie niet toegewezen
hebben gekregen.
Inhoud van de lopende programma’s
Het lopende verrijkte aanbod richt zich op de meeste scholen op meerdere ontwikkelingsdomeinen (zie
Tabel 3.8). De ontwikkelingsdomeinen Sport/bewegen en gezondheid en Cultuur worden het meest
aangeboden bij zowel scholen die S&O subsidie ontvangen als scholen die geen S&O subsidie
ontvangen. Bij scholen met een S&O subsidie wordt daarnaast vaker ingezet op de overige drie
ontwikkelingsdomeinen. De meerderheid van de scholen biedt verrijkt aanbod op meerdere
ontwikkelingsdomeinen aan. De focus in de programma’s van niet OAB-scholen en OAB-scholen
verschilt nauwelijks, zo blijkt uit een nadere analyse. OAB-scholen richten zich wel vaker (ook) op het
domein sociaal-emotionele ontwikkeling dan niet OAB-scholen.
Wanneer gekeken wordt naar de combinaties van de aangeboden ontwikkelingsdomeinen blijkt dat alle
mogelijke combinaties voorkomen. In Tabel 3.9 zijn de meest voorkomende combinaties weergeven.
Deze combinaties worden door meer dan 5 procent van de scholen aangeboden. Het grootste aandeel
scholen (18%) biedt activiteiten aan op alle ontwikkelingsdomeinen. De combinatie van Cultuur en
sport/bewegen wordt door 16 procent van de scholen aangeboden.
Tabel 3.8 – Ontwikkelingsdomeinen verrijkend aanbod
Niet-gesubsidieerde
scholen en starters

Voorlopers en
doorgroeiers

Totaal

Cognitieve ontwikkeling

213

37%

112

57%

325

42%

Cultuur

407

72%

167

85%

574

75%

Oriëntatie op jezelf en de wereld

224

39%

118

60%

342

45%

Sport/bewegen en gezondheid

471

83%

178

90%

649

85%

Sociaal-emotionele ontwikkeling

239

42%

123

62%

362

47%

Totaal

569*

100%

197

100%

767

100%

* 1 school uitgevallen. De aantallen tellen op tot meer dan het totaal, omdat scholen meerdere domeinen konden aangeven.

Inventarisatie verrijkte schooldag

31

Figuur 3.6 – Ontwikkelingsdomeinen verrijkend aanbod naar wel/geen S&O subsidie

Ontwikkelingsdomeinen
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

Cognitieve
ontwikkeling

Cultuur

Oriëntatie op jezelf en
de wereld
Geen S&O

Sport/bewegen en
gezondheid

Sociaal-emotionele
ontwikkeling

Wel S&O

Tabel 3.9 – Meest voorkomende combinaties ontwikkelingsdomeinen (n=767)
n

%

Alle ontwikkelingsdomeinen

139

18

Cultuur en sport/bewegen en gezondheid

122

16

Sport/bewegen en gezondheid

83

11

Cultuur, oriëntatie op jezelf en de wereld, sport/bewegen en gezondheid en
sociaalemotionele ontwikkeling

64

8

Cultuur, sport/bewegen en gezondheid en sociaal-emotionele ontwikkeling

44

6

Cultuur, oriëntatie op jezelf en de wereld en sport/bewegen en gezondheid

42

6

Voor de beschrijving van de activiteiten die vallen onder de verschillende domeinen zijn de gegevens
van voorlopers en doorgroeiers en starters en niet-gesubsidieerde scholen samengevoegd (zie Tabellen
3.10a t/m e). Activiteiten in het domein Cognitieve ontwikkeling betreffen met name activiteiten
omtrent taal/lezen, studievaardigheden, huiswerkbegeleiding en rekenen. Andere activiteiten zijn:
vreemde talen (o.a. Spaans), typecursus, Mad Science, techniek lessen en schaken. Een verdeling naar
po/vo laat zien dat binnen het po meer tijd wordt besteed aan activiteiten omtrent taal en lezen (58%)
en in het vo meer tijd wordt besteed aan huiswerkbegeleiding (79%). Ook in het speciaal onderwijs zijn
activiteiten omtrent taal / lezen het meest voorkomend (60%).
Activiteiten in het domein Cultuur betreffen met name activiteiten omtrent theater, muziek, dans,
beeldende vorming, kunst of fotografie. Andere activiteiten zijn: burgerschap(svorming),
museumbezoek of sprekers en gastdocenten.
Activiteiten in het domein Oriëntatie op jezelf en de wereld betreffen met name activiteiten omtrent
natuur en burgerschap, duurzaamheid, leefomgeving en mediawijsheid. Andere activiteiten zijn:
kooklessen en deelname aan projecten (bijvoorbeeld: model UN, uitwisselingen en excursies). Een
verdeling naar po/vo laat zien dat er in het po vooral aandacht is voor activiteiten omtrent natuur en
duurzaamheid (64%) en bijna geen aandacht is voor activiteiten omtrent financiële educatie (4%). In het
vo is er veel aandacht voor burgerschap (78%), maar, net zoals in het po, weinig aandacht voor
financiële educatie (8%).

32

Oberon, KBA & Kohnstamm

Activiteiten in het domein sport/bewegen en gezondheid betreffen met name sportlessen. Andere
activiteiten zijn: EHBO, sportactiviteiten (niet gespecificeerd), naschools sportaanbod (schoolplein,
lokale verenigingen), en deelname aan toernooien.
Activiteiten in het domein Sociaal-emotionele ontwikkeling betreffen met name sociale vaardigheids- en
weerbaarheidstrainingen. Andere activiteiten zijn: drama/theater en groepsactiviteiten om te leren
omgaan met anderen. Een verdeling naar po/vo laat zien dat binnen het po de meest voorkomende
activiteit weerbaarheidstrainingen zijn (50%). Ook in het vo is deze activiteit veelvoorkomend (67%), net
zoals sociale vaardigheidstrainingen en studievaardigheden en metacognitieve vaardigheden (beiden
ook 67%). In het s(b)o/vso komen de sociale vaardigheidstrainingen het vaakst voor (67%).
Tabel 3.10a – Activiteiten ontwikkelingsdomein ‘Cognitieve ontwikkeling’ (meerdere antwoorden mogelijk)
Cognitieve ontwikkeling

n

%

Activiteiten omtrent taal / lezen

192

63

Activiteiten omtrent rekenen

126

41

Activiteiten omtrent studievaardigheden en metacognitie

149

49

Huiswerkbegeleiding

145

48

Examen-/toetstraining

77

25

Anders, namelijk...

63

21

Totaal

304

100

* Totaal scholen met activiteiten in dit domein = 325 (zie Tabel 3.8); 21 missings.

Tabel 3.10b – Activiteiten ontwikkelingsdomein ‘Cultuur’ (meerdere antwoorden mogelijk)
Cultuur

n

%

Activiteiten met betrekking tot bijvoorbeeld theater, muziek,
dans, beeldende vorming, kunst, fotografie

526

97

Activiteiten met betrekking tot literatuur, film

146

27

Anders, namelijk...

22

4

Totaal

541

100

*Totaal scholen met activiteiten in dit domein = 574 (zie Tabel 3.8); 33 missings.

Tabel 3.10c – Activiteiten ontwikkelingsdomein ‘Oriëntatie op jezelf en de wereld’ (meerdere antwoorden mogelijk)
Oriëntatie op jezelf en op de wereld

n

%

Activiteiten omtrent natuur en duurzaamheid

184

58

Activiteiten omtrent de leefomgeving/wijk van de leerlingen

174

55

Activiteiten omtrent de (onderwijs)loopbaan

120

38

Activiteiten omtrent burgerschap

190

60

Activiteiten omtrent Social media, mediawijsheid

163

51

Activiteiten met betrekking tot culturele diversiteit (antropologisch;
samenlevingen, godsdienst etc.)

94

30

Financiële educatie

19

6

Digitale vaardigheden

116

36

Anders, namelijk...

28

9

Totaal

319

100

*Totaal scholen met activiteiten in dit domein = 342 (zie Tabel 3.8); 23 missings.

Inventarisatie verrijkte schooldag

33

Tabel 3.10d – Activiteiten ontwikkelingsdomein ‘sport/bewegen en gezondheid’ (meerdere antwoorden mogelijk)
Sport/bewegen en gezondheid

n

%

Sportlessen

553

89

Activiteiten omtrent gezonde leefstijl

156

25

Activiteiten omtrent (gezonde) voeding

154

25

Activiteiten omtrent bewegend leren

141

23

Activiteiten omtrent pauzespelen

156

25

Anders, namelijk...

42

7

Totaal

619

100

*Totaal scholen met activiteiten in dit domein = 649 (zie Tabel 3.8); 30 missings.

Tabel 3.10e – Activiteiten ontwikkelingsdomein ‘Sociaal-emotionele ontwikkeling’ (meerdere antwoorden mogelijk)
Sociaal-emotionele ontwikkeling

n

%

Sociale vaardigheidstrainingen

180

53

Weerbaarheidstrainingen (rots/water etc.), zelfvertrouwen

190

56

Mindfulness, yoga, etc.

71

21

Studievaardigheden en metacognitieve vaardigheden, motivatie

127

38

Talentontwikkeling

149

44

Life-coaching, loopbaancoaching, mentorschap

54

16

Anders, namelijk...

40

12

Totaal

337

100

*Totaal scholen met activiteiten in dit domein = 362 (zie Tabel 3.8); 25 missings.

Intensiteit en tijdstip programma’s
De scholen hebben vervolgens per ontwikkelingsdomein aangegeven wat de intensiteit is van de
activiteiten die onder dit domein vallen. Gemiddeld gezien bieden scholen voor meer dan de helft van
het schooljaar verrijkende activiteiten aan. De activiteiten in de domeinen Cognitieve ontwikkeling en
Sport/bewegen en gezondheid worden met gemiddeld 28 weken per jaar het grootst aantal weken per
jaar aangeboden. Gemiddeld genomen worden 2 tot 3 uur per week activiteiten aangeboden, waarbij de
activiteiten met betrekking tot Cognitieve ontwikkeling gemiddeld genomen het meeste aantal uren
worden aangeboden.
Het tijdstip waarop scholen de verrijkende activiteiten aanbieden, is voor de meeste scholen een
combinatie van zowel buiten als gedurende de schooltijd (zie Tabel 3.12). Het aanbieden van activiteiten
onder schooltijd gebeurt het minst vaak op 13-29 procent van de scholen. Het aandeel scholen dat een
activiteiten buiten/gedurende schooltijd aanbiedt varieert per domein. Activiteiten met betrekking tot
Cognitieve ontwikkeling worden op een groter aandeel scholen (80%) buiten de schooltijd of
gecombineerd buiten/gedurende de schooltijd aangeboden.
Een aantal scholen geeft aan dat het voor hen a) complex is om te bepalen of activiteiten vallen onder
buitenschools aanbod of onder curriculum en b) om de activiteiten te organiseren binnen de schooltijd,
maar buiten de onderwijstijd. In de subsidieregeling wordt voorgeschreven dat de activiteiten onder
schooltijd mogen vallen, mits dit niet wordt gerekend als zijnde onderwijstijd. De uren waar leerlingen
recht op hebben om onderwijs te krijgen, wordt onderwijstijd genoemd. Activiteiten van School en
Omgeving zijn extra curriculair en vallen daar niet onder. Het blijkt voor scholen verwarrend te zijn
welke activiteiten wel en niet bekostigd mogen worden met de subsidie. Voor scholen in speciaal

34

Oberon, KBA & Kohnstamm

onderwijs blijkt het bovendien vaak niet mogelijk om de schooltijd te verlengen in verband met
leerlingenvervoer. Doordat activiteiten niet gedurende onderwijstijd mogen plaatsvinden, kunnen er
voor deze groep vaak geen verrijkende activiteiten georganiseerd worden.
De activiteiten worden aangeboden door de scholen zelf voor hun eigen leerlingen, door een externe
partij als een bibliotheek, of door ingehuurde personen zoals een coach of kunstenaar (zie Tabel 3.13).
De activiteiten behorende tot de ontwikkelingsdomeinen Cognitieve ontwikkeling, Oriëntatie op jezelf
en de wereld en Sociaal-emotionele ontwikkeling worden het vaakst door de scholen zelf aangeboden.
De ontwikkelingsdomeinen Cultuur en Sport/bewegen en gezondheid worden het vaakst door
ingehuurde personen of externe partijen aanboden.
Tabel 3.11 – Gemiddelde intensiteit activiteiten per ontwikkelingsdomein (gemiddelde, (minimum-maximum,
standaarddeviatie, n)
Cognitieve
ontwikkeling

Cultuur

Oriëntatie op
jezelf en op de
wereld

Sport/bewegen
en gezondheid

Sociaalemotionele
ontwikkeling

De activiteiten worden
aangeboden gedurende .. weken
per jaar

28,3
(1-52; 12,9, 228)

25,0
(1-52; 13,9, 226)

24,4
(1-52; 15,0, 155)

28,5
(0-52; 13,6, 229)

25,5
(0-30; 3,7, 165)

De activiteiten worden .. uur per
schoolweek aangeboden,
gemiddelde per leerling

3,2
(0-30; 4,8, 200)

2,6
(0,2-30; 4,2, 189)

2,3
(0-40; 4,5, 82)

2,2
(0-8; 1,4, 119)

2,5
(0-30; 3,7, 78)

Tabel 3.12 – Tijdstip aanbod activiteiten
Cognitieve
ontwikkeling

Cultuur

Oriëntatie op
jezelf en op de
wereld

Sport/bewegen
en gezondheid

Sociaalemotionele
ontwikkeling

Voor of na de schooltijd (bijv. verlengde
schooldag

99 (40%)

172 (37%)

73 (28%)

238 (45%)

72 (25%)

Gedurende de schooltijd

49 (20%)

80 (17%)

75 (29%)

12,8 (13%)

77 (27%)

Zowel voor/na als gedurende de
schooltijd

99 (40%)

212 (46%)

114 (44%)

227 (43%)

136 (48%)

Totaal

247 (100%)

464 (100%)

262 (100%)

533 (100%)

285 (100%)

Tabel 3.13 – Door wie worden de activiteiten aangeboden?
Cognitieve
ontwikkeling

Cultuur

Oriëntatie op
jezelf en op de
wereld

Sport/Bewegen
en gezondheid

Sociaalemotionele
ontwikkeling

Door alle samenwerkende scholen zelf voor
hun eigen leerlingen

122

49%

153

33%

118

45%

191

36%

138

48%

Door één of meerdere van de scholen (voor
leerlingen van alle samenwerkende scholen)

21

9%

34

7%

23

9%

44

8%

26

9%

De kinderopvangorganisatie (BSO)

9

4%

31

7%

13

5%

40

8%

19

7%

De gemeente

9

4%

86

18%

35

13%

121

23%

31

11%

Externe partij (sportvereniging, bibliotheek,
schouwburg, enz.)

72

29%

236

50%

94

36%

218

41%

77

27%

Ingehuurde personen (zoals kunstenaars,
buurtsportcoaches, diëtist, enz.)

88

36%

295

63%

112

43%

244

46%

116

41%

Anders

20

8%

23

5%

26

10%

35

7%

32

11%

Totaal

247

100%

468

100%

262

100%

530

100%

285

100%

Inventarisatie verrijkte schooldag

3.4

35

Doelgroep

Deze paragraaf presenteert de resultaten met betrekking tot de onderzoeksvraag: Voor wie zijn de
activiteiten bestemd en wie maken er met name gebruik van? Wie bepaalt welke kinderen gebruik
kunnen maken van de activiteiten? Waar worden de activiteiten aangeboden?
Doelgroep
Voor de verzameling van activiteiten bij de verschillende ontwikkelingsdomeinen hebben de scholen
aangegeven welke leerlingen tot de doelgroep behoren.
Kijkend naar de leeftijdscategorie van de doelgroep in Tabel 3.14, dan wordt duidelijk dat de
activiteiten, gemiddeld genomen, het meest afgestemd zijn op leerlingen in de onder- en bovenbouw
van de basisschool. Dit is naar verwachting, aangezien het aandeel po-scholen ook het grootst is onder
de respondenten. Opvallend is dat activiteiten gericht op Cognitieve ontwikkeling het minst vaak ingezet
worden bij de kleuters.
Tabel 3.14 – Leeftijdscategorie activiteiten per ontwikkelingsdomein
Cognitieve
ontwikkeling

Cultuur

Oriëntatie op jezelf
en op de wereld

Sport/Bewegen en
gezondheid

Sociaal-emotionele
ontwikkeling

Kleuters

58

26%

190

46%

71

31%

210

44%

77

31%

Onderbouw po (bo/s(b)o)

102

46%

277

66%

122

53%

323

67%

128

52%

Bovenbouw po (bo/s(b)o)

142

64%

289

69%

140

61%

346

72%

150

60%

Onderbouw v(s)o

80

36%

127

30%

86

37%

140

29%

99

40%

Bovenbouw v(s)o

74

33%

108

26%

77

33%

115

24%

86

35%

Totaal

223

100%

418

100%

231

100%

483

100%

249

100%

N.B. Antwoorden tellen op tot meer dan 100 procent, omdat respondenten meerdere antwoorden konden geven.

Bij het merendeel van de scholen is het verrijkt aanbod bedoeld voor alle leerlingen van de school (Tabel
3.15). Bij Cognitieve ontwikkeling is het bij een derde van de scholen een specifieke doelgroep, namelijk
de leerlingen met behoefte aan ondersteuning op cognitief gebied. Bij ruim 20 procent van de scholen
die activiteiten aanbieden behorende tot de Cognitieve ontwikkeling, zijn de activiteiten (ook) bedoeld
voor leerlingen met een kansarme thuissituatie (23%) en anderstalige leerlingen (21%).
Bij het domein Sociaal-emotionele ontwikkeling is een specifieke doelgroep de leerlingen met een
achterstand op sociaal-emotionele vaardigheden. De benoemde doelgroep bij ‘Anders, namelijk’ betreft
opvallend genoeg in twee gevallen ‘kinderen waarvan ouders het geld hebben’, verder bestaat de
doelgroep uit geïnteresseerde leerlingen of leerlingen met een motorische achterstand.

36

Oberon, KBA & Kohnstamm

Tabel 3.15 – Doelgroep leerlingen per ontwikkelingsdomein
Cognitieve
ontwikkeling

Cultuur

Oriëntatie op
jezelf en op de
wereld

Sport/Bewegen
en gezondheid

Sociaalemotionele
ontwikkeling

Alle leerlingen van de school

147

66%

389

94%

211

91%

438

92%

188

75%

Leerlingen met behoefte aan ondersteuning
op cognitief gebied (bv. Onderpresteerders,
lage toetsscores, hoogpresteerders),
namelijk….

71

32%

3

1%

5

2%

6

1%

17

7%

Leerlingen met een achterstand op sociaalemotionele vaardigheden en/of
leerstrategieën

34

15%

8

2%

8

4%

12

3%

66

26%

Leerlingen met een kansarme thuissituatie /
omgeving (lage SES, weinig
ouderbetrokkenheid, lage opleiding ouders,
etc.)

51

23%

44

11%

28

12%

50

11%

39

16%

Anderstalige leerlingen / leerlingen met een
anderstalige achtergrond

47

21%

18

4%

16

7%

20

4%

17

7%

Leerlingen met een lage schoolmotivatie

20

9%

4

1%

3

1%

6

1%

13

5%

Anders, namelijk
Totaal

9

4%

11

3%

6

3%

23

5%

8

3%

222

100%

412

100%

231

100%

475

100%

250

100%

Selectie doelgroep en deelname
Deze paragraaf behandelt de resultaten met betrekking tot de onderzoeksvraag: Wie bepaalt welke
kinderen gebruik kunnen maken van de activiteiten?
Waar het gaat om activiteiten in het domein Cognitieve ontwikkeling zijn de leerkracht
(groepsleerkracht, vakdocent, mentor) en de ib’er/zorg coördinator de verantwoordelijken voor het
selecteren van de doelgroep. Bij de andere domeinen zijn de groepsleerkrachten bij een (ruim) derde
van de scholen verantwoordelijk (zie Tabel 3.16).
Scholen geven echter vaak aan dat er geen sprake is van doelgroepselectie omdat alle leerlingen van de
school (kunnen) deelnemen of dat leerlingen (of ouders) zichzelf kunnen aanmelden voor de
activiteiten.
Tabel 3.16 – Verantwoordelijke voor de selectie van de doelgroep per ontwikkelingsdomein
Cognitieve
ontwikkeling

Cultuur

Oriëntatie op jezelf
en op de wereld

Sport/Bewegen
en gezondheid

De groepsleerkrachten

87

40%

120

30%

73

33%

131

28%

Schoolleiding

36

16%

68

17%

41

18%

68

Intern begeleider / zorgcoördinator

85

39%

57

14%

52

23%

74

De programmaleider

20

9%

62

15%

32

14%

Vakdocent

50

23%

52

13%

23

Mentor

53

24%

34

8%

33

Anders, namelijk

90

41%

217

53%

Totaal

219

100%

407

100%

Sociaal-emotionele
ontwikkeling
95

38%

14%

46

19%

16%

122

49%

51

11%

29

12%

10%

93

20%

29

12%

15%

43

9%

58

23%

109

49%

259

55%

95

38%

224

100%

471

100%

248

100%

Een groot aantal van de scholen biedt meerdere activiteiten behorende tot meerdere
ontwikkelingsdomeinen aan. Bij 58 procent van de scholen nemen leerlingen deel aan een selectie van
de aangeboden activiteiten. In de overige 42 procent van de scholen nemen leerlingen deel aan alle
aangeboden activiteiten van het programma (Tabel 3.17). De deelname aan activiteiten hangt samen
met de verplichting die gesteld wordt aan deelname aan de activiteiten. Het aandeel scholen dat

Inventarisatie verrijkte schooldag

37

deelname aan de activiteiten verplicht stelt, is variabel per ontwikkelingsdomein (zie Tabel 3.18). Zo
wordt deelname aan activiteiten in het ontwikkelingsdomein Oriëntatie op jezelf en op de wereld door
verhoudingsgewijs door meer scholen (41%) verplicht gesteld dan deelname aan activiteiten op andere
ontwikkelingsdomeinen. De activiteiten in het domein Sport en bewegen worden verhoudingsgewijs
door de minste scholen (23%) verplicht gesteld.
Tabel 3.17 – Deelname van leerlingen aan alle of een selectie van de activiteiten
n

%

Ja, de leerlingen nemen deel aan alle activiteiten van het programma

229

42

Nee, de leerlingen nemen deel aan een selectie van de activiteiten

312

58

Totaal

541

100

Tabel 3.18 – Vrijwillige of verplichte deelname van leerlingen aan de activiteiten
Cognitieve
ontwikkeling

Cultuur

Oriëntatie op jezelf
en op de wereld

Sport/Bewegen
en gezondheid

Sociaal-emotionele
ontwikkeling

Verplichte deelname

67

30%

126

30%

94

41%

111

23%

53

33%

Vrijwillige deelname

155

70%

291

70%

134

59%

366

77%

110

68%

Totaal

222

100%

417

100%

228

100%

477

100%

163

100%

Als scholen een verrijkt aanbod bieden, is het vervolgens van belang dat de leerlingen (van de
doelgroep) ook daadwerkelijk deelnemen aan de activiteiten. De scholen zetten verschillende methoden
in om ervoor te zorgen dat de leerlingen deelnemen. De meeste scholen (67%) geven aan dat alle
leerlingen van de school kunnen deelnemen (Tabel 3.19). Verder zetten scholen actieve werving in en
betrekken ze de ouders bij de activiteiten. Deelname aan de activiteiten wordt ook bevorderd doordat
de deelname gratis is.
Het hogere aandeel scholen dat leerlingen (na selectie) verplicht om deel te nemen aan de activiteiten
bij domein Oriëntatie op de wereld en jezelf vertaalt zich ook terug in de deelnamepercentages (zie
Tabel 3.20). Op scholen die activiteiten aanbieden behorende tot dit ontwikkelingsdomeinen, neemt
gemiddeld genomen meer dan de helft van de leerlingen deel aan de activiteiten. Het valt op dat
ontwikkelingsdomein Cognitieve ontwikkeling het gemiddelde percentage van leerlingen van de school
dat deelneemt het laagst is. Waarschijnlijk zijn deze activiteiten minder vaak bedoeld voor alle
leerlingen van de school en worden deze activiteiten gericht ingezet bij leerlingen die extra
ondersteuning behoeven op bepaalde cognitieve vaardigheden.
Uit Tabel 3.21 blijkt dat de deelnamepercentages hoger zijn op de scholen die geen eigen bijdrage
vragen. De hogere deelname geldt voor alle domeinen, behalve bij domein Oriëntatie op jezelf en de
wereld. Met name bij activiteiten voor de domeinen Cultuur en Sport/bewegen is er een groot verschil
in deelname percentages. Deze bevindingen moeten echter met enige voorzichtigheid worden
gepresenteerd; er kan op basis van de enquête niet worden vastgesteld voor welke
ontwikkelingsdomeinen en activiteiten de eigen bijdrage wordt benut omdat scholen meerdere
ontwikkelingsdomeinen aanbieden. Met andere woorden: de lagere deelnamepercentages kunnen niet
zondermeer verklaard worden door het al dan niet vragen van een eigen bijdrage 18.

18

Het is overigens ook mogelijk dat activiteiten worden georganiseerd op de BSO, waarbij ook sprake is van een eigen bijdrage
van ouders in de kosten voor opvang.

38

Oberon, KBA & Kohnstamm

Tabel 3.19 – Methoden voor bevordering deelname van leerlingen aan de activiteiten
n

%

Alle leerlingen van de school kunnen deelnemen

300

67

Deelname is gratis

230

52

Er is sprake van actieve werving van leerlingen

221

50

Door de ouders van de leerlingen te betrokken

205

46

Leerlingen van de school worden verplicht tot deelname (ofwel allemaal ofwel een
selectie)

131

29

Promotie via digitale kanalen (o.a. websites)

117

26

Via de mentoren van de leerlingen

102

23

Via de gemeente(n)

39

9

Anders

17

4

Totaal

446

100

Tabel 3.20 – Deelnamepercentage van leerlingen aan de activiteiten, gemiddelde (min-max, sd)

Hoeveel % van de leerlingen van het totaal aantal
leerlingen op uw school maakt gebruik van (een deel)
van de activiteiten

Cognitieve
ontwikkeling

Cultuur

Oriëntatie op
jezelf en op de
wereld

Sport/bewegen
en gezondheid

Sociaalemotionele
ontwikkeling

36,7
(0-100; 34,2)

46,9
(0-100; 39,5)

51,9
(0-100; 40,2)

41,2
(0-100; 35,9)

43,1
(0-100; 39,4)

Tabel 3.21 – Deelnamepercentage van leerlingen aan de activiteiten naar eigen bijdrage, gemiddelde (min-max, sd)
Hoeveel % van de leerlingen van het totaal aantal
leerlingen op uw school maakt gebruik van (een
deel) van de activiteiten

Cognitieve
ontwikkeling

Cultuur

Oriëntatie op
jezelf en op de
wereld

Sport/bewegen
en gezondheid

Sociaalemotionele
ontwikkeling

Scholen zonder eigen bijdrage

37,8
(0-100; 34,2)

50,0
(0-100; 39,4)

51,3
(0-100; 40,1)

42,9
(0-100; 36,0)

43,9
(0-100; 39,3)

Scholen met eigen bijdrage

33,1
(3-100; 34,3)

38,2
(0-100; 38,5)

54,3
(1-100; 40,9)

25,5
(0-100; 35,0)

40,2
(2-100; 40,3)

Locatie activiteiten
De verrijkende activiteiten worden het vaakst aangeboden op de eigen school van de deelnemende
leerlingen. Meer specifieke activiteiten worden ook wel aangeboden op een daarvoor bestemde locatie,
zo worden sportactiviteiten voor de helft van de scholen aangeboden op een sportlocatie en culturele
activiteiten op een culturele instelling. Andere locaties die door respondenten genoemd worden zijn:
een locatie buiten, locaties voor excursies/uitstapjes, zorginstellingen en maatschappelijke organisaties,
en buitenlandse locaties.

Inventarisatie verrijkte schooldag

39

Tabel 3.22 – Locatie waarop activiteiten worden aangeboden
Cognitieve
ontwikkeling

Cultuur

Oriëntatie op
jezelf en op de
wereld

Sport/bewegen
en gezondheid

Sociaalemotionele
ontwikkeling

Op de eigen school

236

94%

414

88%

241

90%

441

82%

263

91%

Op één of meerdere van de
scholen waarmee samengewerkt
wordt

24

10%

64

14%

33

12%

67

12%

26

9%

Op een sportlocatie

5

2%

20

4%

11

4%

297

55%

24

8%

In de bibliotheek

17

7%

74

16%

12

4%

4

1%

2

1%

In een culturele instelling

9

4%

176

37%

30

11%

8

1%

12

4%

Multifunctioneel centrum /
buurthuis

12

5%

64

14%

29

11%

26

5%

22

8%

Op de kinderopvangorganisatie
(BSO)

5

2%

33

7%

12

4%

42

8%

13

4%

Anders, namelijk…

17

7%

26

6%

52

19%

29

5%

22

8%

Totaal

250

100%

472

100%

269

100%

540

100%

290

100%

3.5

Samenwerking binnen de programma’s

Deze paragraaf behandelt de resultaten met betrekking tot het thema samenwerking. Daaronder vallen
de volgende onderzoeksvragen: Hoe ziet de samenwerking eruit binnen de lokale coalities? Welke
partners zijn betrokken? Met welke externe partijen wordt samengewerkt? Welke rol hebben de
verschillende partijen? Hoe ziet de samenwerking binnen het programma eruit?
Over het algemeen blijken de samenwerkingspartners op de verschillende ontwikkelingsdomeinen
redelijk overeen te komen (zie Tabel 3.23). Zo wordt er door ongeveer 40 procent van de scholen
samengewerkt met andere scholen. Zoals verwacht kan worden, is de samenwerking met specifieke
partners zoals culturele instellingen of sportinstellingen het hoogst bij die specifieke
ontwikkelingsdomeinen. Organisaties die huiswerkbegeleiding of onderwijsondersteuning aanbieden,
zijn voor 39 procent van de scholen een partner in het domein Cognitieve ontwikkeling.
9 tot 33 procent van de scholen geeft aan ook ‘andere’ samenwerkingspartners te hebben. Het is
interessant om te bekijken of er partijen zijn die vaker genoemd worden onder het kopje ‘anders’. Zo is
te zien dat binnen het domein Cognitieve ontwikkeling commerciële partijen meermaals genoemd zijn,
net zoals Mad Science. Ook benoemen scholen vaker dat er geen partners betrokken zijn. Bij het domein
Cultuur is te zien dat de andere partners waarmee scholen samenwerken vaak (muziek)docenten zijn, of
zzp’ers. Organisaties als Mad Science, eigen leerkrachten en bedrijven uit de regio worden genoemd
wanneer er bij het domein Oriëntatie op jezelf en de wereld gevraagd wordt naar de andere partijen
waarmee de scholen samenwerken. Bij het domein Sport/bewegen en gezondheid worden vaak eigen
(gym)leerkrachten genoemd, maar ook bedrijven en organisaties die met sport te maken hebben komen
vaker terug. Eigen leerkrachten of iemand anders binnen de school, een specialist zoals een coach,
therapeut of psycholoog, of zzp’ers en externen worden vaak genoemd binnen het domein Sociaalemotionele ontwikkeling wanneer de optie ‘anders’ werd aangevinkt.

40

Oberon, KBA & Kohnstamm

Tabel 3.23 – Partijen waarmee samengewerkt wordt in de programma’s (meer antwoorden mogelijk)
Met welke partijen wordt er samengewerkt aan het programma binnen het domein….
Cognitieve
ontwikkeling

Cultuur

Oriëntatie op jezelf en
op de wereld

Sport/bewegen en
gezondheid

Sociaalemotionele
ontwikkeling

Scholen

97 (47%)

141 (38%)

83 (41%)

168 (39%)

104 (48%)

Schoolbesturen

18 (9%)

29 (8%)

3 (2%)

32 (7%)

12 (6%)

Gemeente

30 (15%)

136 (36%)

39 (19%)

161 (37%)

46 (21%)

Culturele instellingen

46 (22%)

306 (82%)

60 (30%)

21 (5%)

27 (12%)

Sportinstellingen,
buurtcoach

28 (14%)

68 (18%)

38 (19%)

337 (78%)

19 (9%)

De bibliotheek

46 (22%)

115 (31%)

33 (16%)

7 (2%)

11 (5%)

Huiswerkbegeleiding/onderwijsondersteunende
organisaties

81 (39%)

9 (2%)

15 (7%)

7 (2%)

20 (9%)

Zorg- of
welzijnsorganisaties

34 (17%)

67 (17%)

58 (29%)

65 (15%)

107 (49%)

Kinderopvang 0-4

6 (3%)

21 (6%)

4 (2%)

17 (4%)

8 (4%)

Buitenschoolse opvang

15 (7%)

51 (14%)

15 (7%)

57 (13%)

14 (6%)

Anders

39 (19%)

39 (10%)

66 (33%)

39 (9%)

54 (25%)

Totaal

206 (100%)

375 (100%)

202 (100%)

432 (100%)

219 (100%)

De samenwerkingspartners kunnen diverse rollen bekleden in een programma. In Tabel 3.24 is
weergegeven hoe vaak een bepaalde rol wordt benoemd bij een bepaalde partij, opgeteld over de
verschillende ontwikkelingsdomeinen heen. In het geval dat een school deelnemer is van een S&O
coalitie zijn het met name de scholen, gemeenten of schoolbesturen die penvoerder zijn. De aanbieders
van de activiteiten zijn divers, mede afhankelijk van het type activiteit. Met name bij culturele en
sportinstellingen en scholen wordt aangegeven dat zij uitvoerder zijn van de activiteiten. De rol van
ontwikkelaar van de interventie ligt het meest bij de scholen. De rol van onderzoeker van de activiteiten
komt minder vaak voor. De rol van coördinator van de activiteiten komt het meest bij de scholen voor.
Tabel 3.24 – Rol van de samenwerkingspartijen (optelling van ontwikkelingsdomeinen; gehele responsgroep)
Penvoerder
School en
omgeving
coalitie

Aanbieder/
uitvoerder

Ontwikkelaar
interventie

Onderzoeker

Coördinator/
regisseur

Scholen

94

349

147

65

280

Schoolbesturen

24

17

22

20

37

Gemeente

42

207

96

40

148

Culturele instellingen

7

416

91

12

84

Sportinstellingen, buurtsportcoach

6

455

84

16

103

De bibliotheek

0

191

38

10

29

Huiswerkbegeleiding-/onderwijsondersteunende
organisaties

5

123

29

6

22

Zorg- of welzijnsorganisaties

12

275

70

21

89

Kinderopvang 0-4

0

34

10

4

15

Buitenschoolse opvang

2

104

16

7

46

Andere partijen

2

164

26

7

38

Inventarisatie verrijkte schooldag

41

Figuur 3.7 – Rol van de samenwerkingspartijen (optelling van ontwikkelingsdomeinen)

rol partijen in programma
500
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0

Penvoerder School en omgeving coalitie

Aanbieder/uitvoerder

Onderzoeker

Coördinator/regisseur

Ontwikkelaar interventie

Wanneer gekeken wordt naar de samenwerking binnen de voorlopers- en doorgroeierscoalities blijkt
dat er veel overeenkomsten zijn in de rollen in vergelijking met de totale responsgroep (zie Tabel 3.25).
De aanbieders van de activiteiten zijn ook binnen deze groep divers, maar de scholen zijn minder vaak
zelf aanbieder van het verrijkt aanbod. Met name bij culturele, sport- en zorg- en welzijnsinstellingen en
scholen wordt aangegeven dat zij uitvoerder zijn van de activiteiten. De rol van ontwikkelaar van de
interventie ligt ook hier het meest bij de scholen. De rol van onderzoeker van de activiteiten komt
minder vaak voor. Daar waar het voorkomt, zijn het met name de scholen die deze rol op zich nemen.
De rol van coördinator van de activiteiten komt het meest bij de scholen voor.
Tabel 3.25 – Rol van de samenwerkingspartijen (optelling van ontwikkelingsdomeinen; voorlopers- en doorgroeierscoalitie)
Penvoerder School en

Aanbieder/

Ontwikkelaar

omgeving coalitie

uitvoerder

interventie

Onderzoeker

Coördinator/
regisseur

Scholen

94

96

48

12

84

Schoolbesturen

24

1

2

7

10

Gemeente

42

41

20

9

29

Culturele instellingen

7

151

32

2

27

Sportinstellingen, buurtsportcoach

6

129

24

4

25

De bibliotheek

0

67

15

3

6

Huiswerkbegeleiding-

5

56

13

2

15

Zorg- of welzijnsorganisaties

12

100

16

4

43

Kinderopvang 0-4

0

11

0

0

0

Buitenschoolse opvang

2

34

2

0

7

Anders

2

52

3

0

9

/onderwijsondersteunende organisaties

42

Oberon, KBA & Kohnstamm

De scholen bieden het meest een programma aan dat ontwikkeld is en georganiseerd en uitgevoerd
wordt door een externe partij of dat scholen in samenwerking met een externe partij ontwikkeld
hebben (Tabel 3.26 en 3.27). Bij de categorie anders geven de scholen aan dat wat betreft de
ontwikkeling combinaties van de verschillende rollen van samenwerking voorkomen. Een aangeboden
activiteit is bijvoorbeeld ontwikkeld door de school en een andere activiteit door een externe partij. Een
specifieke externe partij die genoemd wordt is de aanbieder die de ontwikkeling verzorgd. Ook bij de
samenwerking in de uitvoering komt een combinatie van de verschillende rollen voor. De rol in
samenwerking kan verschillend zijn per onderdeel of per activiteit.
De samenwerking wordt door ruim de helft van de scholen als ‘face to face’ beschreven, waar de
verschillende partijen een open houding naar elkaar hebben, elkaars expertise kennen en
werkzaamheden afstemmen (Tabel 3.28). Bij ruim een vijfde van de programma’s blijkt er sprake te zijn
van minimale samenwerking, waarbij de partijen geen zicht op elkaar hebben (back to back).
Tabel 3.26 – Rol van de samenwerkingspartijen bij ontwikkeling activiteiten
Ontwikkeling

n

%

De school/scholen bieden een programma aan dat is ontwikkeld door een externe
partij

171

34

De school heeft / de scholen hebben in samenwerking met een externe partij het
programma ontwikkeld

197

39

Scholen hebben de interventie/ het programma ontwikkeld

84

17

Anders

54

11

Totaal

506

100

Uitvoering

n

%

Alle deelnemende scholen (kunnen) deelnemen aan het programma georganiseerd
door externe partij(en)

178

36

De (medewerkers van) de scholen zelf geven uitvoering aan het programma

57

11

Het programma wordt samen door (medewerkers van) de scholen en externe
partijen uitgevoerd

225

45

Tabel 3.27 – Rol van de samenwerkingspartijen bij uitvoering activiteiten

Anders

40

8

Totaal

500

100

Tabel 3.28 – Omschrijving van de samenwerking
Hoe zou u de samenwerking met de andere partijen het best kunnen omschrijven?

n

%

Partijen hebben geen zicht op elkaar, geen of minimale samenwerking (back to back)

115

23

Partijen hebben een open houding naar en elkaar kennen elkaars expertise,
stemmen werkzaamheden af (face to face)

279

56

Er is synergie en door nauw samenwerken wordt een kwalitatief hoger
voorzieningenniveau gerealiseerd (Hand in Hand)

82

17

Afzonderlijke partijen geven hun autonomie (gedeeltelijk) op en gaan op in één
organisatie die een integraal aanbod verzorgt (Cheek to cheek)

20

4

Totaal

496

100

Inventarisatie verrijkte schooldag

43

In Figuren 3.8 en 3.9 is de tevredenheid van de scholen over de samenwerking met de partners bij het
bieden van de verrijkende activiteiten weergegeven. De bovenste rijen in de figuur betreffen de
samenwerking in de ontwikkeling van de activiteiten per ontwikkelingsdomein. De onderste rijen in de
figuur betreffen de samenwerking in de uitvoering van de activiteiten per ontwikkelingsdomein. Uit de
figuur blijkt dat de meerderheid van de scholen (zeer) tevreden zijn over de samenwerking in
ontwikkeling en uitvoering van de activiteiten en dat dit vergelijkbaar is over de domeinen.
Scholen die niet tevreden waren over de samenwerking in ontwikkeling en uitvoering is gevraagd naar
de redenen hiervoor.
Wat betreft de samenwerking in ontwikkeling geven scholen aan dat:

Ze niet tevreden zijn over de ontwikkeling van het programma omdat er veel meer mogelijk zou zijn
dan dat er nu wordt gedaan.

Er zou meer steun (in personeel) of middelen (mogen) zijn van de gemeente.

Contact met externe partners verloopt moeizaam, veel werk voor de school.
Wat betreft de samenwerking in uitvoering geven scholen aan dat:

Kwaliteit externe aanbieders door enorme vraag verslechterd.

Niet alle medewerkers zijn pedagogisch capabel.

Plannen zijn klaar, maar er wordt nog geen uitvoering aan gegeven.

Onvoldoende motivatie leerlingen.

Organisatorisch klopt e.e.a. niet wat verwarring bij ouders en kinderen kan veroorzaken.
Scholen lopen tegen diverse knelpunten aan in de samenwerking, zoals:
- Aanbieders hebben personeelstekorten
- Zorgen over continuering vanwege bekostiging (valt subsidie weg, nieuwe bekostiging zoeken)
- Beperkt budget, geen subsidie
- Planning
- Communicatie
- Benodigd personeel/inzet vanuit school
 Coördinatie vergt veel tijd
 Tijdsinvestering
- Bereiken doelgroep (lastig te bereiken, weinig lage SES-deelnemers)
- Bereidheid deelname ouders/kinderen, tijdsinvestering.
Figuur 3.8 – Tevredenheid met samenwerking in ontwikkeling

Tevredenheid met samenwerking - ontwikkeling
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Cognitieve ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op jezelf of op de wereld
Sport/bewegen en gezondheid
Sociaal-emotionele ontwikkeling
Helemaal niet tevreden

Niet tevreden

Niet tevreden, niet ontevreden

Tevreden

Heel erg tevreden

44

Oberon, KBA & Kohnstamm

Figuur 3.9 – Tevredenheid met samenwerking in uitvoering
Tevredenheid met samenwerking - uitvoering
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Cognitieve ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op jezelf of op de wereld
Sport/bewegen en gezondheid
Sociaal-emotionele ontwikkeling
Helemaal niet tevreden

3.6

Niet tevreden

Niet tevreden, niet ontevreden

Tevreden

Heel erg tevreden

Ervaringen met de programma’s

Deze paragraaf behandelt de resultaten met betrekking tot onderzoeksvraag: Wat zijn de grootste
knelpunten?
Een derde van de scholen ervaart geen belemmeringen voor leerlingen om deel te nemen aan de
activiteiten. Scholen ervaren dat de grootste belemmeringen liggen in onbekendheid met het aanbod
van activiteiten, de tijdsinvestering in en het tijdstip van het aanbod. Andere genoemde belemmeringen
zijn de afstand tot de locatie, problemen met het vervoer naar de locatie en leerlingenvervoer dat niet
op andere tijden beschikbaar is 19, bereiken van de ouders, bereidheid van de ouders (in ophalen op
andere tijden, vervoer, etc.), motivatie van de leerlingen (activiteit spreekt niet aan of ze zien het nut
niet). Een aantal scholen geeft aan dat het uitvoeren van activiteiten onder schooltijd het aantal
belemmeringen verminderd.

19

Dit geldt met name voor scholen (in speciaal onderwijs) met een regionale functie.

Inventarisatie verrijkte schooldag

45

Tabel 3.29 – Belemmeringen voor leerlingen om deel te nemen aan de activiteiten
n

%

Onbekendheid van het aanbod van activiteiten

101

20

Taalvaardigheid ouders en/of leerlingen

81

16

Eigen bijdrage

60

12

Tijdstip van het aanbod

120

24

Tijdsinvestering van het aanbod

68

14

Instapniveau is te hoog

7

1

Tijd (bijv. vanwege bijbaantje, hulp/klusjes thuis, topsport)

97

19

Mogelijkheden/diversiteit in aanbod

38

8

Anders, namelijk [open veld]

60

12

Geen belemmeringen

153

31

Weet niet

39

8

Totaal

500

100

NB. Meerdere antwoorden mogelijk. De optie geen belemmeringen is uitsluitend. Dat betekent dat bijna een derde van de scholen
met een programma aangeeft geen belemmeringen te ervaren.

Knelpunten
Scholen noemen een aantal van de knelpunten die bij de samenwerking en de uitvoering van de
activiteiten / het programma. Hieronder worden de thema’s op hoofdlijnen weergegeven.
- Communicatie
 Met partners (o.a. gemeente)
 Met (anderstalige) ouders
- Het kost veel tijd (voor docenten, in coördinatie/afstemming)
- Personele problematiek
 Inzet docenten (hoge werkdruk)
 Externe partners
- Deelname doelgroep (lastig te bereiken, weinig belangstelling)
 Motivatie leerlingen (mede door tijdstip)
- Bekostiging
 Gesubsidieerde scholen: bekostiging na afloop van subsidie / duurzame bekostiging
- Aanbod: het aanbod sluit onvoldoende aan bij wat de school doet.
- Ruimtegebrek op de school om activiteiten uit te kunnen voeren.
De knelpunten binnen deze thema’s worden niet door elke school ervaren. Zo kan het voorkomen dat
een punt wat door bepaalde scholen als knelpunt wordt aangegeven, een succesfactor kan zijn bij een
andere school (bijvoorbeeld het contact met de ouders).
De eerder genoemde knelpunten bij de samenwerking blijken overeen te komen met de hier benoemde
algemene knelpunten. De respondenten hebben waarschijnlijk de eerder benoemde knelpunten niet
beperkt tot de samenwerking en benoemd wat de activiteiten in het algemeen belemmerde.

46

Oberon, KBA & Kohnstamm

Succesfactoren
Scholen ervaren ook succesfactoren en gepercipieerde effecten bij de uitvoering van de activiteiten. Op
hoofdlijnen zijn dit:
- Goed aanbod
- Goede organisatie
 Gezamenlijk belang van partijen: synergie.
 Samenwerking verschillende partijen (binnen en buiten onderwijs)
- Achterstandsleerlingen worden bereikt / behalen gewenste niveau.
- Mogelijkheid tot breed aanbod  brede ontwikkeling bij leerlingen
- Mogelijkheid tot divers / ander aanbod
- Betrokkenheid van leerlingen, collega’s, ouders
 Enthousiasme/plezier bij deelnemers
 Motivatie bij deelnemers
 Vergroot zelfvertrouwen bij deelnemers
 Gemotiveerde medewerkers
- Ontwikkelen/verbeteren van vaardigheden bij leerlingen
- Mogelijkheid tot extra beweegmomenten voor leerlingen
- Beschikbare middelen om externe partijen in te huren

Inventarisatie verrijkte schooldag

4

47

Conclusies

In deze deelstudie werd getracht een landelijk beeld te verkrijgen van bestaande programma’s en
aanpakken die door partners en scholen in de regio’s ingezet worden om een verrijkt aanbod buiten de
reguliere onderwijstijd aan te bieden. Aan de hand van een vragenlijstonderzoek onder alle scholen in
regulier en speciaal primair en voorgezet onderwijs is in beeld gebracht waar er programma’s worden
georganiseerd, waarop de programma’s zich focussen en wat de ervaringen met de programma’s zijn.
De hoofdvraag voor deelonderzoek A: Inventarisatie van het landelijke aanbod is als volgt geformuleerd:
Welke vormen van de verrijkte schooldag zijn er momenteel in Nederland?
Deze onderzoeksvraag is verdeeld in de volgende deelvragen:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

In welke regio’s wordt een programma voor de verrijkte schooldag aangeboden? Waar is al een
dergelijk programma?
Valt het programma onder het programma School en Omgeving? Heeft de regio subsidie bij ‘School
en omgeving’ aangevraagd?
Hoe ziet de samenwerking eruit binnen de lokale coalities eruit? Welke partners zijn betrokken?
Met welke externe partijen wordt samengewerkt? Welke rol hebben de verschillende partijen?
Welke activiteiten voeren worden binnen de verrijkte school programma’s uitgevoerd?
Voor wie zijn de activiteiten bestemd en wie maken er met name gebruik van? Wie bepaalt welke
kinderen gebruik kunnen maken van de activiteiten? Waar worden de activiteiten aangeboden?
Vallen deze te onderscheiden in de ontwikkelingsdomeinen: Sport, Cultuur, Cognitieve
ontwikkeling, sociale ontwikkeling of het gebied van Oriëntatie op jezelf of op de wereld?
Wat zijn de grootste knelpunten?
Wordt er een eigen bijdrage verwacht voor deelname?

De conclusies met betrekking tot de onderzoeksvragen worden in onderstaande paragrafen thematisch
behandeld.
Aanbod in regio’s
De landelijke inventarisatie van verrijkt aanbod op scholen heeft een beeld op geleverd dat
representatief mag worden geacht voor het gehele land. Door het inzetten van een digitale enquête is
er een breed landelijk beeld verkregen, maar kan er tegelijkertijd niet diep ingegaan worden op alle
individuele programma’s van verrijkt aanbod welke op scholen aangeboden worden. De gepresenteerde
gegevens geven daarmee een overview van het landelijke aanbod.
Op ongeveer de helft van de scholen wordt er een bepaalde vorm van verrijkt aanbod georganiseerd.
Kijken we naar de diverse onderwijssoorten, dan wordt duidelijk dat 48 procent van de po-scholen, 71
procent van de vo-scholen en 37 procent van de sbo- en (v)so-scholen een bepaalde vorm van verrijkt
aanbod biedt aan de leerlingen.
De scholen die een verrijkt aanbod bieden zijn gelegen in regio’s door het gehele land. In regio’s met
grote steden, met een groter aandeel OAB-scholen, bieden relatief meer scholen een programma aan.
Scholen die behoren tot de OAB-doelgroep hebben een populatie kinderen die met name kunnen
profiteren van een verrijkt aanbod op school. Uit de gegevens blijkt dat de 46 procent van de OABscholen een verrijkt aanbod heeft. Daarmee heeft een ruime groep scholen met de doelgroep populatie
geen verrijkt aanbod.

48

Oberon, KBA & Kohnstamm

Bekostiging
Van de 767 scholen met een verrijkt aanbod, valt 26 procent onder het programma School en
Omgeving. van de steekproef maken 154 scholen deel uit van een voorloperscoalitie, 40 scholen zijn
onderdeel van een doorgroeierscoalitie en vier scholen ontvangen een starterssubsidie om aanvullend
aanbod te bepalen en ontwikkelen. Uit de open vragen komt naar voren dat er ook een aantal scholen
zijn die wel subsidie hebben aangevraagd, maar het niet hebben gekregen. Een deel van de scholen
komt niet in aanmerking voor een subsidie, omdat zij een negatieve achterstandsscore hebben.
Een groot deel van de scholen met verrijkt aanbod bekostigt de activiteiten (ook) deels uit eigen
middelen en andere subsidies. Subsidies van gemeenten en provincies worden benut om de activiteiten
te bekostigen, evenals andere subsidies vanuit de rijksoverheid, zoals het nationaal programma
onderwijs (NPO). Een klein deel van de scholen (16%) met verrijkt aanbod vraagt (ook) om een eigen
bijdrage van (ouders van) leerlingen voor deelname aan de activiteiten. Het aandeel scholen met een
S&O subsidie dat een eigen bijdrage vraagt is lager (10%).
Inhoud
Binnen de programma’s worden activiteiten uitgevoerd die te onderscheiden zijn in de
ontwikkelingsdomeinen Cognitieve ontwikkeling, Cultuur, Oriëntatie op jezelf en de wereld,
Sport/bewegen en gezondheid, en Sociaal-emotionele ontwikkeling. Scholen richten zich met hun
verrijkt aanbod programma’s vaak op meerdere domeinen. De activiteiten die worden aangeboden
hebben het vaakst betrekking op de domeinen Sport/bewegen en gezondheid en Cultuur. 18 procent
van de programma’s op scholen richt zich op alle ontwikkelingsdomeinen.
Activiteiten die worden aangeboden binnen het domein Cognitieve ontwikkeling betreffen met name
activiteiten rondom taal en lezen (met name in po en speciaal onderwijs) en activiteiten omtrent
studievaardigheden en metacognitie (met name in vo). Activiteiten behorende tot het
ontwikkelingsdomein Cultuur zijn voornamelijk activiteiten met betrekking tot theater, muziek, dans,
beeldende vorming, kunst of fotografie. In programma’s die zich richten op het ontwikkelingsdomein
Oriëntatie op jezelf en de wereld wordt verschillende activiteiten aangeboden, zoals activiteiten rondom
natuur en duurzaamheid, burgerschap en de leefomgeving of wijk van de leerlingen. Bij het
ontwikkelingsdomein Sport gaat het in de meerderheid van de programma’s om (extra) sportlessen.
Trainingen met betrekking tot sociale vaardigheden en weerbaarheid worden het vaakst aangeboden
binnen het domein Sociaal-emotionele ontwikkeling.
Doelgroep
De activiteiten die binnen de programma’s aangeboden worden, zijn meestal bedoeld voor alle
leerlingen van de school, met name als het gaat om activiteiten die worden aangeboden binnen de
ontwikkelingsdomeinen Cultuur, Oriëntatie op jezelf en op de wereld en Sport/bewegen en gezondheid.
Activiteiten behorende tot het domein Cognitieve ontwikkeling zijn vaker bedoeld voor een specifieke
doelgroep, zoals leerlingen met behoefte aan ondersteuning op cognitief gebied of leerlingen met een
kansarme thuissituatie. Activiteiten met betrekking op sociaal-emotionele ontwikkeling zijn meestal
bestemd voor alle leerlingen van de school, maar ook redelijk vaak voor leerlingen met een achterstand
op sociaal-emotionele vaardigheden en/of leerstrategieën.
Wanneer de activiteiten bestemd zijn voor bepaalde doelgroepen binnen de school, dan is het meestal
de groepsleerkracht, vakdocent of intern begeleider die leerlingen selecteert voor het programma. Een
groot deel van de scholen geeft daarentegen ook aan dat leerlingen (of ouders) zichzelf kunnen
aanmelden voor de activiteiten. Vaak is er dan ook sprake van vrijwillige deelname van leerlingen aan de
activiteiten.
In zo’n 80 tot 90 procent van de programma’s worden de activiteiten op de eigen school aangeboden.
Daar waar het gaat om specifieke activiteiten met betrekking tot Cultuur of Sport, dan worden de

Inventarisatie verrijkte schooldag

49

activiteiten ook vaak op een specifieke locatie zoals een culturele instelling of op een sportlocatie
aangeboden.
Samenwerking
Binnen de lokale coalities wordt er voornamelijk samengewerkt met andere scholen. Binnen de
domeinen wordt ook samengewerkt en specifieke partners. Voor programma’s gericht op het
ontwikkelingsdomein Cultuur wordt er vaak samengewerkt met cultuurinstellingen, voor programma’s
gericht op Sport/bewegen en gezondheid wordt er veelal samengewerkt met sportinstellingen of een
buurtsportcoach. Met huiswerkbegeleidings- en onderwijsondersteunende organisaties wordt vaak
samengewerkt in programma’s rondom Cognitieve ontwikkeling. Zorg- en welzijnsorganisaties zijn vaak
betrokken bij programma’s omtrent sociaal-emotionele ontwikkeling.
De daadwerkelijke uitvoering van de activiteiten ligt bij diverse partijen, als scholen, culturele
instellingen, sportinstellingen, de bibliotheek, huiswerkbegeleidings- en onderwijsondersteunende
organisaties en de buitenschoolse opvang. De programma’s worden veelal door een externe partij (34%)
of in samenwerking tussen de school (of scholen) en een externe partij (39%) ontwikkeld. Het
programma wordt het vaakst gezamenlijk uitgevoerd door de scholen en externe partijen (45%).
Ruim de helft van de scholen omschrijft de samenwerking in de programma’s als face to face: de
partijen hebben een open houding naar elkaar, kennen elkaars expertise en stemmen werkzaamheden
af. Bij ruim een vijfde (23%) van de programma’s hebben de partijen geen zicht op elkaar en is er geen
of minimale samenwerking (back to back).
Ervaringen
Scholen die een verrijkt aanbod bieden, zijn positief gestemd over de mogelijkheid om ander, breder
aanbod te kunnen bieden, waarvoor binnen het reguliere curriculum geen plaats is. De programma’s
hebben volgens de scholen positieve effecten op de leerlingen zoals verbetering/ontwikkeling van
(cognitieve) vaardigheden, talentontwikkeling, vergroot zelfvertrouwen, vergrote motivatie en
enthousiasme en plezier. Ook bij medewerkers van de school kan het de motivatie bevorderen. Een
aantal scholen noemt het bereiken van achterstandsleerlingen met de programma’s als succesfactor.
Tevens zorgen de programma’s voor meer en een betere samenwerking tussen de verschillende
partijen. Scholen ervaren het als prettig dat zij met de beschikbare middelen externe partijen in kunnen
huren.
Scholen lopen bij de ontwikkeling en de uitvoering van de programma’s ook tegen een aantal
knelpunten aan. Zo kost de organisatie van een verrijkt aanbod veel tijd, voor docenten in de uitvoering
ervan, maar ook in de coördinatie van de programma’s. Met de huidige personele problematiek in het
onderwijs (en ook daarbuiten) kan dit zorgen voor een verhoging van de werkdruk. Ook het gebrek aan
(goed, pedagogisch geschoold) personeel bij externe partijen wordt door sommige scholen als
knelpunten ervaren. De communicatie met de partners in de coalities wordt ook door een deel van de
scholen als knelpunt ervaren. Soms is het lastig om personen bij bijvoorbeeld gemeenten te bereiken.
Ook het bereiken en communiceren met de doelgroep verloopt niet altijd soepel: leerlingen (en ouders)
zijn soms lastig te bereiken, hebben weinig belangstelling voor de het programma of zijn niet
gemotiveerd om deel te nemen. Doordat activiteiten buiten de onderwijstijd plaatsvinden, zijn
leerlingen ook vaak minder gemotiveerd. Tot slot wordt de bekostiging van de programma’s door een
deel van de scholen als knelpunt ervaren. Scholen die subsidie ontvangen voor het programma maken
zich zorgen over de bekostiging van de programma’s na afloop van de subsidie, er moeten dan andere
subsidies beschikbaar zijn en aangevraagd worden om het programma te kunnen bekostigen.

50

Oberon, KBA & Kohnstamm

Bijlage 1 - Vragenlijst Inventarisatie schooldag verrijkende
programma’s – scholen S&O subsidie
Uitleg de verrijkte schooldag
Uw school maakt deel uit van een coalitie die subsidie ontvangt vanuit de regeling ‘School en Omgeving’
en het ministerie van OCW wil graag meer zicht krijgen op de invulling van het programma op de
scholen en daarnaast op het landelijke aanbod van schooldag verrijkende programma’s. Wij benaderen
u omdat wij, middels deze vragenlijst, de inhoud, organisatie, ervaringen en regionale spreiding van het
landelijke aanbod in beeld brengen.
We spreken daarbij over de verrijkte schooldag, waarbij we doelen op een verrijking van het
onderwijsaanbod door middel van (meestal) buitenschoolse activiteiten. De activiteiten kunnen ook
onder schooltijd plaatsvinden. Het gaan om verrijkende activiteiten in aanvulling op het reguliere
curriculum ten behoeve van de ontwikkeling van talenten en vaardigheden, bijvoorbeeld op het terrein
van cognitieve ontwikkeling, kunstzinnige vorming, ICT, sport/spel, gezondheid, wetenschap en
techniek, oriëntatie op jezelf/wereld, sociale ontwikkeling en natuur en milieu.
1.

Wat is uw rol op deze school?
Kies één van de volgende antwoorden.
o Leerkracht
o Directeur
o Intern begeleider / zorgcoördinator
o Vakdocent
o Financiële administratie
o Projectleider S&O
o Anders, namelijk… (-> vraag 1a)

1a. Welke rol heeft u op deze school?
Vul uw antwoord hier in:

We zijn benieuwd naar de inhoud van het aanbod van de verrijkte schooldag waar de leerlingen van uw
school gebruik van kunnen maken. De volgende vragen hebben betrekking op al het buitenschools
aanbod waar de leerlingen gebruik van kunnen maken. Het is mogelijk dat dit een samenhangend
programma is of meerdere, van elkaar losstaande, activiteiten zijn. Dit betreft ook het aanbod van
minder dan 2 uur per week. In de volgende vragen spreken we over het programma, waarmee we het
complete aanbod van buitenschools/verrijkend aanbod bedoelen dat loopt in het schooljaar 2022/2023.

Inventarisatie verrijkte schooldag

2.

51

Worden de huidige verschillende activiteiten met betrekking tot de verrijkte schooldag als een
samenhangend programma of als losse activiteiten aangeboden?
Kies één van de volgende mogelijkheden:
o Activiteiten als samenhangend programma
o Losse activiteiten
o Samenhangend programma in combinatie met losse activiteiten

3.

Op welke ontwikkelingsgebieden richt het nu lopende programma/de losse activiteiten zich?
U kunt meerdere ontwikkelgebieden aanvinken.
 Cognitieve ontwikkeling
 Cultuur
 Oriëntatie op jezelf of op de wereld
 Sport/bewegen en gezondheid
 Sociaal-emotionele ontwikkeling

Als ‘cognitieve ontwikkeling’ is aangevinkt:
4.

Welk type activiteiten behorend tot het ontwikkelingsgebied cognitieve ontwikkeling worden er
aangeboden?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:

Activiteiten omtrent taal / lezen

Activiteiten omtrent rekenen

Activiteiten omtrent studievaardigheden en metacognitie

Huiswerkbegeleiding

Examen-/toetstraining

Anders, namelijk...

Als ‘anders’ is aangevinkt:
4a. Welk ander type activiteit behorend tot het ontwikkelingsgebied cognitieve ontwikkeling worden er
aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘cultuur’ is aangevinkt:
5. Welk type activiteiten met betrekking tot cultuur worden er aangeboden?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
 Activiteiten met betrekking tot bijvoorbeeld theater, muziek, dans, beeldende vorming, kunst,
fotografie
 Activiteiten met betrekking tot literatuur, film
 Anders, namelijk...
Als ‘anders’ is aangevinkt:
5a. Welk ander type activiteit behorend tot het ontwikkelingsgebied cultuur worden er aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

52

Oberon, KBA & Kohnstamm

Als ‘oriëntatie op jezelf en op de wereld’ is aangevinkt:
6. Welk type activiteiten met betrekking tot oriëntatie op jezelf en op de wereld worden er
aangeboden?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
 Activiteiten omtrent natuur en duurzaamheid
 Activiteiten omtrent de leefomgeving/wijk van de leerlingen
 Activiteiten omtrent de (onderwijs)loopbaan
 Activiteiten omtrent burgerschap
 Activiteiten omtrent Social media, mediawijsheid
 Activiteiten met betrekking tot culturele diversiteit (antropologisch; samenlevingen, godsdienst
etc.)
 Financiële educatie
 Digitale vaardigheden
 Anders, namelijk...
Als ‘anders’ is aangevinkt:
6a. Welk ander type activiteit behorend tot het ontwikkelingsgebied oriëntatie op jezelf of op de wereld
worden er aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘sport/bewegen en gezondheid’ is aangevinkt:
7. Welk type activiteiten met betrekking tot sport/bewegen en gezondheid worden er aangeboden?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
 Sportlessen
 Activiteiten omtrent gezonde leefstijl
 Activiteiten omtrent (gezonde) voeding
 Activiteiten omtrent bewegend leren
 Activiteiten omtrent pauzespelen
 Anders, namelijk...
Als ‘anders’ is aangevinkt:
7a. Welk ander type activiteit behorend tot het ontwikkelingsgebied sport/bewegen en gezondheid
worden er aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘sociaal-emotionele ontwikkeling’ is aangevinkt:
8. Welk type activiteiten met betrekking tot sociaal-emotionele ontwikkeling worden er aangeboden?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
 Sociale vaardigheidstrainingen
 Weerbaarheidstrainingen (rots/water etc.), zelfvertrouwen
 Mindfulness, yoga, etc.
 Studievaardigheden en metacognitieve vaardigheden, motivatie
 Talentontwikkeling
 Life-coaching, loopbaan coaching, mentorschap
 Anders, namelijk...

Inventarisatie verrijkte schooldag

53

Als ‘anders’ is aangevinkt:
8a. Welk ander type activiteit behorend tot het ontwikkelingsgebied sociaal-emotionele ontwikkeling
worden er aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

9.

Sinds wanneer worden de activiteiten van het programma/de losse activiteiten aangeboden?
N.B. Dit kan ook een datumzijn voordat het programma (deels) werd gefinancierd door School en
omgeving. Vul een datum in:

Inhoud
10. Wat is de intensiteit van het aangeboden programma/de aangeboden activiteiten (in dit
schooljaar)?
In deze velden alleen cijfers invoeren. Het aantal weken kan niet groter zijn dan 52 weken
De activiteiten worden aangeboden
gedurende .. weken per jaar

De activiteiten worden … uur per
schoolweek aangeboden, gemiddelde
per leerling

Cognitieve ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op jezelf of op de wereld
Sport/bewegen en gezondheid
Sociaal-emotionele ontwikkeling

11. Eventuele toelichting:
Vul uw antwoord hier in:

12. Worden de activiteiten voor/na of gedurende de reguliere schooltijd aangeboden?
Kies het toepasselijke antwoord voor elk onderdeel:
Voor of na de schooltijd
(bijv. verlengde
schooldag)
Cognitieve ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op jezelf of op de wereld
Sport/bewegen en gezondheid
Sociaal-emotionele ontwikkeling

Gedurende de schooltijd

Zowel voor/na als
gedurende de schooltijd

54

Oberon, KBA & Kohnstamm

13. Waar worden de activiteiten aangeboden?
Op de eigen
school

Op één of
meerdere
van de
scholen
waarmee
samengewer
kt wordt

Op een
sportlocatie

In de
bibliotheek

In een
culturele
instelling

Multifunctio
neel
centrum/
buurthuis

Op de
kinderopvan
g-organisatie
(BSO)

Anders

Ingehuurde
personen (zoals
kunstenaars,
buurtsportcoaches, diëtist,
enz.)

Anders

Cognitieve
ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op
jezelf of op de
wereld
Sport/bewegen
en gezondheid
Sociaalemotionele
ontwikkeling

Als anders bij een of meerdere van de domeinen aangevinkt is:
13a. Op welke andere plaatsen worden de activiteiten aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

14. Door wie worden de activiteiten aangeboden?
Door alle
samenwerking
en de scholen
zelf voor hun
eigen
leerlingen
Cognitieve
ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op
jezelf of op de
wereld
Sport/bewegen
en gezondheid
Sociaalemotionele
ontwikkeling

Door één of
meerdere van de
scholen (voor
leerlingen van alle
samenwerkende
scholen)

De
kinderopvang
-organisatie

De
gemeente

Externe partij
(sportverenigi
ng,
bibliotheek,
schouwburg,
enz.)

Inventarisatie verrijkte schooldag

55

Als ‘externe partij’ bij een of meerdere van de domeinen aangevinkt is:
14a. Door welke externe partij worden de activiteiten aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘ingehuurde personen’ bij een of meerdere van de domeinen aangevinkt is:
14b. Door welke ingehuurde personen worden de activiteiten aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘Anders’ bij een of meerdere van de domeinen aangevinkt is:
14c. Door wie worden de activiteiten dan aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

Doelgroep en selectie
15. Op welke leeftijdscategorie zijn de activiteiten afgestemd?
Kleuters

Cognitieve ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op jezelf of op
de wereld
Sport/bewegen en
gezondheid
Sociaal-emotionele
ontwikkeling

Onderbouw
po (bo/s(b)o)

Bovenbouw
po
(bo/s(b)o)

Onderbouw
v(s)o

bovenbouw v(s)o

56

Oberon, KBA & Kohnstamm

16. Welke leerlingen zijn de doelgroep van het programma binnen ontwikkelgebied….
Alle leerlingen
van de school

Leerlingen
met behoefte
aan
ondersteuning
op cognitief
gebied (bv.
onderpresteer
ders, lage
toetsscores,
hoogpresteer
ders,
namelijk…)
(bo/s(b)o)

Leerlingen
met een
achterstand
op sociaalemotionele
vaardigheden
en/of
leerstrategieë
n

Leerlingen
met een
kansarme
thuissituatie /
omgeving
(lage SES,
weinig
ouderbetrokk
enheid, lage
opleiding
ouders)

Anderstalige
leerlingen /
leerlingen met
een
anderstalige
achtergrond

Cognitieve
ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op
jezelf of op de
wereld
Sport/bewege
n en
gezondheid
Sociaalemotionele
ontwikkeling

Als ‘leerlingen met behoefte aan ondersteuning op cognitief gebied’ aangevinkt is:
16a. Licht hieronder de leerlingen met behoefte aan ondersteuning op cognitief gebied toe:
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘anders’ aangevinkt is:
16b. Welke andere leerlingen zijn de doelgroep van het programma?
Vul uw antwoord hier in:

Anders,
namelijk…

Inventarisatie verrijkte schooldag

57

17. Wie selecteert de leerlingen die deel kunnen nemen aan de programma’s?
De
groepsleerkra
cht

De
schoolleidi
ng

De intern
begeleider /
zorgcoördina
tor

De
programmalei
der

vakdoce
nt

Ment
or

Anders,
namelijk
…

Cognitieve
ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op
jezelf of op
de wereld
Sport/beweg
en en
gezondheid
Sociaalemotionele
ontwikkeling

Als ‘anders’ aangevinkt is:
17a. Wie selecteert de leerlingen die deel kunnen nemen aan de programma's dan?
Vul uw antwoord hier in:

18. Is deelname aan het programma/de losse activiteiten verplicht of is er een vrijwillige deelname?
Kies het toepasselijke antwoord voor elk onderdeel
Cognitieve ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op jezelf of op de wereld
Sport/bewegen en gezondheid
Sociaal-emotionele ontwikkeling

Verplichte deelname
o
o
o
o
o

19. Hoeveel leerlingen op uw school maken gebruik van de activiteiten?
In deze velden alleen cijfers invoeren
Aantal leerlingen:
Cognitieve ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op jezelf of op de wereld
Sport/bewegen en gezondheid
Sociaal-emotionele ontwikkeling

Vrijwillige deelname
o
o
o
o
o

58

Oberon, KBA & Kohnstamm

20. Kunt u aangeven hoeveel procent van de leerlingen van het totaal aantal leerlingen op uw school
gebruik maakt van (een deel) van de activiteiten (dit mag een schatting zijn)?
In deze velden alleen cijfers invoeren. Het percentage kan niet hoger zijn dan 100%.
Percentage leerlingen:
Cognitieve ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op jezelf of op de wereld
Sport/bewegen en gezondheid
Sociaal-emotionele ontwikkeling

Doelgroep en selectie
21. Maken de leerlingen allemaal gebruik van dezelfde activiteiten?
Kies één van de volgende mogelijkheden:
o
Ja, de leerlingen nemen deel aan alle activiteiten van het programma
o
Nee, de leerlingen nemen deel aan een selectie van activiteiten. Per leerling wordt bepaald
aan welke activiteiten ze mogen deelnemen.
22. Hoe wordt ervoor gezorgd dat zo veel mogelijk leerlingen (van de doelgroep) deelnemen aan de
activiteiten?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
 Leerlingen van de school worden verplicht tot deelname (ofwel allemaal ofwel een selectie)
 Alle leerlingen van de school kunnen deelnemen
 Er is sprake van actieve werving van leerlingen
 Door de ouders van de leerlingen te betrokken
 Via de mentoren van de leerlingen
 Via de gemeente(n)
 Promotie via digitale kanalen (o.a. websites)
 Deelname is gratis
 Anders
Als ‘anders’ aangevinkt is:
22a. Op welke andere manier(en) wordt ervoor gezorgd dat zo veel mogelijk leerlingen (van de
doelgroep) deelnemen aan de activiteiten?
Vul uw antwoord hier in:

Inventarisatie verrijkte schooldag

59

Samenwerking binnen domein Cognitieve ontwikkeling
Als er activiteiten voor ontwikkelingsgebieden ‘cognitieve ontwikkeling’ worden aangeboden:
23. Met welke partijen wordt er samengewerkt aan het programma binnen het domein Cognitieve
ontwikkeling?
Meerdere antwoorden mogelijk
 Scholen
 Schoolbesturen
 Gemeente
 Culturele instellingen
 Sportinstellingen, buurtsportcoach
 De bibliotheek
 Huiswerkbegeleiding-/ onderwijsondersteunende organisaties
 Zorg- of welzijnsorganisaties, jongerenwerk
 Kinderopvang 0-4
 Buitenschoolse opvang
 Anders
Als ‘culturele instellingen’ aangevinkt is:
23a. Met welke culturele instellingen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘anders’ aangevinkt is:
23b. Met welke andere partijen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

24. Wat is de rol van deze partijen?
Aanbieder /
uitvoerder
Scholen
Schoolbesturen
Gemeente
Culturele instellingen
Sportinstellingen / buurtsportcoach
De bibliotheek
Huiswerkbegeleiding- / onderwijsondersteunende organisaties
Zorg- of welzijnsorganisaties,
jongerenwerk
Kinderopvang 0-4
Buitenschoolse opvang
Andere partijen

Ontwikkelaar
interventie

Onderzoeker

Coördinator /
regisseur

60

Oberon, KBA & Kohnstamm

Samenwerking binnen domein Cultuur
Als er activiteiten voor ontwikkelingsgebieden ‘cultuur’ worden aangeboden:
25. Met welke partijen wordt er samengewerkt aan het programma binnen het domein Cultuur?
Meerdere antwoorden mogelijk
 Scholen
 Schoolbesturen
 Gemeente
 Culturele instellingen
 Sportinstellingen, buurtsportcoach
 De bibliotheek
 Huiswerkbegeleiding-/ onderwijsondersteunende organisaties
 Zorg- of welzijnsorganisaties, jongerenwerk
 Kinderopvang 0-4
 Buitenschoolse opvang
 Anders
Als ‘culturele instellingen’ aangevinkt is:
25a. Met welke culturele instellingen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘anders’ aangevinkt is:
25b. Met welke andere partijen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

26. Wat is de rol van deze partijen?
Aanbieder /
uitvoerder
Scholen
Schoolbesturen
Gemeente
Culturele instellingen
Sportinstellingen / buurtsportcoach
De bibliotheek
Huiswerkbegeleiding- /
onderwijsondersteunende
organisaties
Zorg- of welzijnsorganisaties, jongerenwerk
Kinderopvang 0-4
Buitenschoolse opvang
Andere partijen

Ontwikkelaar
interventie

Onderzoeker

Coördinator /
regisseur

Inventarisatie verrijkte schooldag

61

Samenwerking binnen domein Oriëntatie op jezelf of op de wereld
Als er activiteiten voor ontwikkelingsgebieden ‘Oriëntatie op jezelf of op de wereld worden
aangeboden:
27. Met welke partijen wordt er samengewerkt aan het programma binnen het domein Oriëntatie op
jezelf of op de wereld?
Meerdere antwoorden mogelijk
 Scholen
 Schoolbesturen
 Gemeente
 Culturele instellingen
 Sportinstellingen, buurtsportcoach
 De bibliotheek
 Huiswerkbegeleiding-/ onderwijsondersteunende organisaties
 Zorg- of welzijnsorganisaties, jongerenwerk
 Kinderopvang 0-4
 Buitenschoolse opvang
 Anders
Als ‘culturele instellingen’ aangevinkt is:
27a. Met welke culturele instellingen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘anders’ aangevinkt is:
27b. Met welke andere partijen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

28. Wat is de rol van deze partijen?
Aanbieder /
uitvoerder
Scholen
Schoolbesturen
Gemeente
Culturele instellingen
Sportinstellingen / buurtsportcoach
De bibliotheek
Huiswerkbegeleiding- /
onderwijsondersteunende organisaties
Zorg- of welzijnsorganisaties, jongerenwerk
Kinderopvang 0-4
Buitenschoolse opvang
Andere partijen

Ontwikkelaar
interventie

Onderzoeker

Coördinator
/ regisseur

62

Oberon, KBA & Kohnstamm

Samenwerking binnen domein Sport/bewegen en gezondheid
Als er activiteiten voor ontwikkelingsgebieden ‘Sport/bewegen en gezondheid
worden aangeboden:
29. Met welke partijen wordt er samengewerkt aan het programma binnen het domein
Sport/bewegen en gezondheid ?
Meerdere antwoorden mogelijk
 Scholen
 Schoolbesturen
 Gemeente
 Culturele instellingen
 Sportinstellingen, buurtsportcoach
 De bibliotheek
 Huiswerkbegeleiding-/ onderwijsondersteunende organisaties
 Zorg- of welzijnsorganisaties, jongerenwerk
 Kinderopvang 0-4
 Buitenschoolse opvang
 Anders
Als ‘culturele instellingen’ aangevinkt is:
29a. Met welke culturele instellingen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘anders’ aangevinkt is:
29b. Met welke andere partijen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

30. Wat is de rol van deze partijen?
Aanbieder /
uitvoerder
Scholen
Schoolbesturen
Gemeente
Culturele instellingen
Sportinstellingen /
buurtsportcoach
De bibliotheek
Huiswerkbegeleiding- /
onderwijsondersteunende
organisaties
Zorg- of welzijnsorganisaties,
jongerenwerk
Kinderopvang 0-4
Buitenschoolse opvang
Andere partijen

Ontwikkelaar
interventie

Onderzoeker

Coördinator /
regisseur

Inventarisatie verrijkte schooldag

63

Samenwerking binnen domein Sociaal-emotionele ontwikkeling
Als er activiteiten voor ontwikkelingsgebieden ‘Sociaal-emotionele ontwikkeling worden aangeboden:
31. Met welke partijen wordt er samengewerkt aan het programma binnen het domein Sociaalemotionele ontwikkeling?
Meerdere antwoorden mogelijk
 Scholen
 Schoolbesturen
 Gemeente
 Culturele instellingen
 Sportinstellingen, buurtsportcoach
 De bibliotheek
 Huiswerkbegeleiding-/ onderwijsondersteunende organisaties
 Zorg- of welzijnsorganisaties, jongerenwerk
 Kinderopvang 0-4
 Buitenschoolse opvang
 Anders
Als ‘culturele instellingen’ aangevinkt is:
31a. Met welke culturele instellingen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘anders’ aangevinkt is:
31b. Met welke andere partijen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

32. Wat is de rol van deze partijen?
Aanbieder /
uitvoerder
Scholen
Schoolbesturen
Gemeente
Culturele instellingen
Sportinstellingen / buurtsportcoach
De bibliotheek
Huiswerkbegeleiding- / onderwijsondersteunende organisaties
Zorg- of welzijnsorganisaties,
jongerenwerk
Kinderopvang 0-4
Buitenschoolse opvang
Andere partijen

Ontwikkelaar
interventie

Onderzoeker

Coördinator /
regisseur

64

Oberon, KBA & Kohnstamm

Samenwerking
Hoe ziet de samenwerking binnen het programma er uit?
33. Wat betreft de ontwikkeling van het programma?
Kies één van de volgende mogelijkheden:
o De school/scholen bieden een programma aan dat is ontwikkeld door een externe partij
o De school heeft/ de scholen hebben in samenwerking met een externe partij het programma
ontwikkeld
o Scholen hebben de interventie/het programma ontwikkeld
o Anders
Als ‘anders’ aangevinkt is:
33a. Hoe ziet de samenwerking binnen het programma, wat betreft de ontwikkeling er dan uit?
Vul uw antwoord hier in:

34. Wat betreft de uitvoering van het programma?
Kies één van de volgende mogelijkheden:
o Alle deelnemende scholen (kunnen) deelnemen aan het programma georganiseerd
doorexterne partij(en).
o De (medewerkers van de) scholen zelf geven uitvoering aan het programma
o Het programma wordt samen door (medewerkers van) de scholen en externe partijen
uitgevoerd
o Anders
Als ‘anders’ aangevinkt is:
34a. Hoe ziet de samenwerking binnen het programma, wat betreft de uitvoering er dan uit?
Vul uw antwoord hier in:

35. Hoe zou u de samenwerking met de andere partijen het best kunnen omschrijven?
Kies één van de volgende mogelijkheden:
o Partijen hebben geen zicht op elkaar, geen of minimale samenwerking
o Partijen hebben open houding naar elkaar, kennen elkaars expertise,
stemmenwerkzaamheden af
o Er is synergie en door nauw samenwerken wordt een kwalitatief hoger voorzieningenniveau
gerealiseerd
o Afzonderlijke partijen geven hun autonomie (gedeeltelijk) op en gaan op in één organisatie die
een integraal aanbod verzorgt.

Inventarisatie verrijkte schooldag

65

Samenwerking
36. Bent u tevreden met de samenwerking?
Wat betreft de ontwikkeling van het programma
Helemaal niet
niet
tevreden
niet
tevreden tevreden,
tevreden
niet
ontevreden

Heel erg
tevreden

Wat betreft de uitvoering van het programma
Helemaal niet
niet
tevreden
niet
tevreden tevreden,
tevreden
niet
ontevreden

Cognitieve
ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op
jezelf of op de
wereld
Sport/bewegen
en gezondheid
Sociaalemotionele
ontwikkeling

Als ‘niet tevreden of helemaal niet tevreden’ aangevinkt zijn bij de ontwikkeling:
36a. Waarom bent u niet tevreden over de ontwikkeling van het programma?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘niet tevreden of helemaal niet tevreden’ aangevinkt zijn bij de uitvoering:
36b. Waarom bent u niet tevreden over de uitvoering van het programma?
Vul uw antwoord hier in:

Subsidies en bekostiging
Uw school maakt deel uit van een coalitie die subsidie ontvangt uit de subsidieregeling ‘School en
Omgeving’. Mogelijk worden de aangeboden activiteiten ook met andere middelen bekostigd.
37. Worden de activiteiten / het programma deels met andere middelen dan de subsidie ‘School en
Omgeving’ bekostigd?
Kies één van de volgende mogelijkheden:
o
Nee, de activiteiten / het programma wordt volledig bekostigd met de subsidie ‘School en
omgeving’
o
Ja, er worden ook andere middelen en subsidies aangewend voor bekostiging van de
activiteiten / het programma.
o
Dat weet ik niet

Heel erg
tevreden

66

Oberon, KBA & Kohnstamm

38. Met welke andere subsidies/middelen worden de activiteiten / het programma bekostigd?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
 De school ontvangt een of meerdere subsidie(s)/ middelen
 De extra activiteiten worden (deels) bekostigd uit eigen middelen van de school of het
schoolbestuur.
 De extra activiteiten worden (deels) bekostigd uit de eigen middelen van de externe partner(s).
 Er wordt een eigen bijdrage van de ouders van de leerlingen gevraagd voor deelname aan de
activiteiten.
 Dat weet ik niet

Als ‘subsidies’ aangevinkt is:
38a. Om welke subsidie(s)/middelen gaat het?
Vul uw antwoord hier in:

Knelpunten
39. Wat zijn belemmeringen voor leerlingen om deel te nemen aan de activiteiten?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
 Onbekendheid met het aanbod van activiteiten
 Taalvaardigheid ouders en/of leerlingen
 Eigen bijdrage
 Tijdstip van het aanbod
 Tijdsinvestering van het aanbod
 Instapniveau is te hoog
 Tijd (bijv. vanwege bijbaantje, hulp/klusjes thuis, topsport)
 Mogelijkheden/diversiteit in aanbod
 Anders
 Geen belemmeringen
 Weet niet

Als ‘anders aangevinkt is:
39a. Wat zijn andere belemmeringen voor leerlingen om deel te nemen aan de activiteiten?
Vul uw antwoord hier in:

40. Tegen welke knelpunten loopt u aan bij de samenwerking ende uitvoering van de activiteiten / het
programma?(planning, subsidie, tijdsinvestering, communicatie partners, communicatie ouders,
instapniveau te hoog, enzovoort.)
Vul uw antwoord hier in:

Inventarisatie verrijkte schooldag

67

41. Wat zijn de succesfactoren die de school (of de uitvoerende instantie) ervaart bij het uitvoeren van
de activiteiten?
Vul uw antwoord hier in:

Onderzoek
42. Worden er onderzoeken uitgevoerd naar de uitvoer/effecten van (delen van) het programma?
Kies één van de volgende mogelijkheden:
o Ja, er is onderzoek uitgevoerd naar uitvoering en/of effecten
o Ja, er loopt op dit moment onderzoek naar uitvoering en/of effecten
o Nee
o Dat weet ik niet
Als ‘ja’ aangevinkt is:
42a. Wat wordt er onderzocht?
Vul uw antwoord hier in:

42b. Door wie wordt het onderzoek uitgevoerd?
Vul uw antwoord hier in:

42c. Wat zijn de belangrijkste indicatoren die worden gemeten?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘nee’ aangevinkt is:
42d. Is er een plan voor een onderzoek in de toekomst?
Vul uw antwoord hier in:

Dit is het einde van de vragenlijst. Eventuele vragen en opmerkingen kunt u hieronder plaatsen. Zodra u
op de knop 'Verzenden' klikt worden uw antwoorden verstuurd. U kunt nu nog terug om uw
antwoorden na te kijken door op 'Vorige' te klikken.
Hartelijk dank voor uw medewerking!
Vul uw antwoord hier in:

68

Oberon, KBA & Kohnstamm

Bijlage 2 - Vragenlijst Inventarisatie schooldag verrijkende
programma’s – scholen geen S&O subsidie
Uitleg verrijkte schooldag
De scholen in Nederland bieden op verschillende manieren een aanbod in aanvulling op de reguliere
curriculum. Het ministerie van OCW wil graag meer zicht krijgen op het landelijke aanbod van
schooldagverrijkende programma’s. Bijvoorbeeld, maar niet beperkt tot, activiteiten die vallen onder
het programma ‘School en Omgeving’. Wij benaderen u omdat wij, middels deze vragenlijst, de inhoud,
organisatie, ervaringen en regionale spreiding van het landelijke aanbod in beeld willen brengen. We
spreken daarbij over de verrijkte schooldag, waarbij we doelen op een verrijking van het
onderwijsaanboddoor middel van (meestal) buitenschoolse activiteiten. De activiteiten kunnen ook
gedurende schooltijd plaatsvinden. Het gaan om verrijkende activiteiten in aanvulling op het reguliere
curriculum ten behoeve van de ontwikkeling van talenten en vaardigheden, bijvoorbeeld op het terrein
van cognitieve ontwikkeling, kunstzinnige vorming, ICT, sport/spel, gezondheid, wetenschap en
techniek, oriëntatie op jezelf/wereld, sociale ontwikkeling en natuur en milieu.

43. Wat is uw rol op deze school?
Kies één van de volgende antwoorden.
o Leerkracht
o Directeur
o Intern begeleider / zorgcoördinator
o Vakdocent
o Financiële administratie
o Projectleider S&O
o Anders, namelijk… (-> vraag 1a)
1a. Welke rol heeft u op deze school?
Vul uw antwoord hier in:

We zijn benieuwd naar de inhoud van het aanbod van de verrijkte schooldag waar de leerlingen van uw
school gebruik van kunnen maken. De volgende vragen hebben betrekking op al het buitenschools
aanbod waar de leerlingen gebruik van kunnen maken. Het is mogelijk dat dit een samenhangend
programma is of meerdere, van elkaar losstaande, activiteiten zijn. Dit betreft ook het aanbod van
minder dan 2 uur per week. In de volgende vragen spreken we over het programma, waarmee we het
complete aanbod van buitenschools/verrijkend aanbod bedoelen dat loopt in het schooljaar 2022/2023.

44. Kunnen leerlingen van uw school gebruik maken van buitenschools aanbod aan ter verrijking
van de schooldag? *
Kies één van de volgende antwoorden
o Ja (-> vraag 6)

Inventarisatie verrijkte schooldag

o
o
o

69

Ja, en we hebben School en Omgeving subsidie aangevraagd om aanvullend aanbod te bepalen
of te ontwikkelen (-> vraag 3-5, daarna 6)
Nee
Nee nog niet, we hebben School en Omgeving subsidie aangevraagd om aanbod te bepalen of
te ontwikkelen (-> vraag 3-5)

45. Per wanneer wil uw school starten met aanbod dat valt onder School en Omgeving?
Indien u dit (nog) niet weet, vult u hier dan ‘weet niet’ in.
Vul uw antwoord hier in:

46. Is al bekend op welk domein uw school activiteiten wil aanbieden? (Bijvoorbeeld: Cognitieve
ontwikkeling, Cultuur, Oriëntatie op jezelf of op de wereld, Sport/bewegen en gezondheid, of
Sociaal-emotionele ontwikkeling)
Kies één van de volgende antwoorden.
o Ja
o Nee nog niet
47. Op welke ontwikkelingsgebieden zullen de S&O activiteiten zich gaan richten?
U kunt meerdere ontwikkelgebieden aanvinken.
 Cognitieve ontwikkeling
 Cultuur
 Oriëntatie op jezelf of op de wereld
 Sport/bewegen en gezondheid
 Sociaal-emotionele ontwikkeling
48. Worden de huidige verschillende activiteiten met betrekking tot de verrijkte schooldag als een
samenhangend programma of als losse activiteiten aangeboden?
Kies één van de volgende mogelijkheden:
o Activiteiten als samenhangend programma
o Losse activiteiten
o Samenhangend programma in combinatie met losse activiteiten
49. Op welke ontwikkelingsgebieden richt het nu lopende programma/de losse activiteiten zich?
U kunt meerdere ontwikkelgebieden aanvinken.
 Cognitieve ontwikkeling
 Cultuur
 Oriëntatie op jezelf of op de wereld
 Sport/bewegen en gezondheid
 Sociaal-emotionele ontwikkeling

70

Oberon, KBA & Kohnstamm

Als ‘cognitieve ontwikkeling’ is aangevinkt:
50. Welk type activiteiten behorend tot het ontwikkelingsgebied cognitieve ontwikkeling worden er
aangeboden?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
 Activiteiten omtrent taal / lezen
 Activiteiten omtrent rekenen
 Activiteiten omtrent studievaardigheden en metacognitie
 Huiswerkbegeleiding
 Examen-/toetstraining
 Anders, namelijk...
Als ‘anders’ is aangevinkt:
8a. Welk ander type activiteit behorend tot het ontwikkelingsgebied cognitieve ontwikkeling
worden er aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘cultuur’ is aangevinkt:
51. Welk type activiteiten met betrekking tot cultuur worden er aangeboden?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
 Activiteiten met betrekking tot bijvoorbeeld theater, muziek, dans, beeldende vorming, kunst,
fotografie
 Activiteiten met betrekking tot literatuur, film
 Anders, namelijk...
Als ‘anders’ is aangevinkt:
9a. Welk ander type activiteit behorend tot het ontwikkelingsgebied cultuur worden er
aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘oriëntatie op jezelf en op de wereld’ is aangevinkt:
52. Welk type activiteiten met betrekking tot oriëntatie op jezelf en op de wereld worden er
aangeboden?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
 Activiteiten omtrent natuur en duurzaamheid
 Activiteiten omtrent de leefomgeving/wijk van de leerlingen
 Activiteiten omtrent de (onderwijs)loopbaan
 Activiteiten omtrent burgerschap
 Activiteiten omtrent Social media, mediawijsheid
 Activiteiten met betrekking tot culturele diversiteit (antropologisch; samenlevingen, godsdienst
etc.)
 Financiële educatie
 Digitale vaardigheden
 Anders, namelijk...

Inventarisatie verrijkte schooldag

Als ‘anders’ is aangevinkt:
10a. Welk ander type activiteit behorend tot het ontwikkelingsgebied oriëntatie op jezelf of op de
wereld worden er aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘sport/bewegen en gezondheid’ is aangevinkt:
53. Welk type activiteiten met betrekking tot sport/bewegen en gezondheid worden er
aangeboden?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
 Sportlessen
 Activiteiten omtrent gezonde leefstijl
 Activiteiten omtrent (gezonde) voeding
 Activiteiten omtrent bewegend leren
 Activiteiten omtrent pauzespelen
 Anders, namelijk...
Als ‘anders’ is aangevinkt:
11a. Welk ander type activiteit behorend tot het ontwikkelingsgebied sport/bewegen en
gezondheid worden er aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘sociaal-emotionele ontwikkeling’ is aangevinkt:
54. Welk type activiteiten met betrekking tot sociaal-emotionele ontwikkeling worden er
aangeboden?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
 Sociale vaardigheidstrainingen
 Weerbaarheidstrainingen (rots/water etc.), zelfvertrouwen
 Mindfulness, yoga, etc.
 Studievaardigheden en metacognitieve vaardigheden, motivatie
 Talentontwikkeling
 Life-coaching, loopbaan coaching, mentorschap
 Anders, namelijk...
Als ‘anders’ is aangevinkt:
12a. Welk ander type activiteit behorend tot het ontwikkelingsgebied sociaal-emotionele
ontwikkeling worden er aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

55. Sinds wanneer worden de activiteiten van het programma/de losse activiteiten aangeboden?
Vul een datum in:

71

72

Oberon, KBA & Kohnstamm

Inhoud
56. Wat is de intensiteit van het aangeboden programma/de aangeboden activiteiten (in dit
schooljaar)?
In deze velden alleen cijfers invoeren. Het aantal weken kan niet groter zijn dan 52 weken
De activiteiten worden
aangeboden gedurende .. weken
per jaar

De activiteiten worden … uur per
schoolweek aangeboden,
gemiddelde per leerling

Cognitieve ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op jezelf of op de wereld
Sport/bewegen en gezondheid
Sociaal-emotionele ontwikkeling

57. Eventuele toelichting:
Vul uw antwoord hier in:

58. Worden de activiteiten voor/na of gedurende de reguliere schooltijd aangeboden?
Kies het toepasselijke antwoord voor elk onderdeel:
Voor of na de schooltijd
(bijv. verlengde schooldag)
Cognitieve ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op jezelf of op de
wereld
Sport/bewegen en
gezondheid
Sociaal-emotionele
ontwikkeling

Gedurende de
schooltijd

Zowel voor/na als
gedurende de schooltijd

Inventarisatie verrijkte schooldag

73

59. Waar worden de activiteiten aangeboden?
Op de
eigen
school

Op één of
meerdere van
de scholen
waarmee
samengewerkt
wordt

Op
een
sportlocatie

In de
bibliotheek

In een
culturele
instelling

multifunc
tioneel
centrum/
buurthuis

Op de
kinderopv
angorganisati
e (BSO)

Anders

Cognitieve
ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op
jezelf of op de
wereld
Sport/bewegen
en gezondheid
Sociaalemotionele
ontwikkeling

Als anders bij een of meerdere van de domeinen aangevinkt is:
17a. Op welke andere plaatsen worden de activiteiten aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

60. Door wie worden de activiteiten aangeboden?
Door alle
samenwerking
en de scholen
zelf voor hun
eigen
leerlingen

Door één of
meerdere van de
scholen (voor
leerlingen van alle
samenwerkende
scholen)

De
kinderopvang
-organisatie

De
gemeente

Externe partij
(sportvereniging,
bibliotheek,
schouwburg,
enz.)

Cognitieve
ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op
jezelf of op
de wereld
Sport/beweg
en en
gezondheid
Sociaalemotionele
ontwikkeling

Als ‘externe partij’ bij een of meerdere van de domeinen aangevinkt is:
18a. Door welke externe partij worden de activiteiten aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

Ingehuurde
personen (zoals
kunstenaars,
buurtsportcoaches, diëtist,
enz.)

Anders

74

Oberon, KBA & Kohnstamm

Als ‘ingehuurde personen’ bij een of meerdere van de domeinen aangevinkt is:
18b. Door welke ingehuurde personen worden de activiteiten aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘Anders’ bij een of meerdere van de domeinen aangevinkt is:
18c. Door wie worden de activiteiten dan aangeboden?
Vul uw antwoord hier in:

Doelgroep en selectie
61. Op welke leeftijdscategorie zijn de activiteiten afgestemd?
Kleuters

Onderbouw
po (bo/s(b)o)

Bovenbouw
po
(bo/s(b)o)

Onderbouw
v(s)o

bovenbouw v(s)o

Cognitieve ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op jezelf of op
de wereld
Sport/bewegen en
gezondheid
Sociaal-emotionele
ontwikkeling

62. Welke leerlingen zijn de doelgroep van het programma binnen ontwikkelgebied….
Alle
leerlinge
n van de
school

Cognitieve
ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op jezelf
of op de wereld
Sport/bewegen en
gezondheid
Sociaal-emotionele
ontwikkeling

Leerlingen met
behoefte aan
ondersteuning op
cognitief gebied
(bv.
onderpresteerders,
lage toetsscores,
hoogpresteerders,
namelijk…)
(bo/s(b)o)

Leerlingen met
een achterstand
op sociaalemotionele
vaardigheden
en/of
leerstrategieën

Leerlingen met
een kansarme
thuissituatie /
omgeving (lage
SES, weinig
ouderbetrokken
heid, lage
opleiding
ouders)

Anderstalig
e leerlingen
/ leerlingen
met een
anderstalige
achtergrond

Anders,
namelijk
…

Inventarisatie verrijkte schooldag

75

Als ‘leerlingen met behoefte aan ondersteuning op cognitief gebied’ aangevinkt is:
20a. Licht hieronder de leerlingen met behoefte aan ondersteuning op cognitief gebied toe:
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘anders’ aangevinkt is:
20b. Welke andere leerlingen zijn de doelgroep van het programma?
Vul uw antwoord hier in:

63. Wie selecteert de leerlingen die deel kunnen nemen aan de programma’s?
De
groepsleerkra
cht

De
schoolleidi
ng

De intern
begeleider /
zorgcoördina
tor

De
programmalei
der

vakdoce
nt

Ment
or

Anders,
namelijk
…

Cognitieve
ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op
jezelf of op
de wereld
Sport/beweg
en en
gezondheid
Sociaalemotionele
ontwikkeling

Als ‘anders’ aangevinkt is:
21a. Wie selecteert de leerlingen die deel kunnen nemen aan de programma's dan?
Vul uw antwoord hier in:

64. Is deelname aan het programma/de losse activiteiten verplicht of is er een vrijwillige
deelname?
Kies het toepasselijke antwoord voor elk onderdeel
Cognitieve ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op jezelf of op de wereld
Sport/bewegen en gezondheid
Sociaal-emotionele ontwikkeling

Verplichte deelname
o
o
o
o
o

Vrijwillige deelname
o
o
o
o
o

76

Oberon, KBA & Kohnstamm

65. Hoeveel leerlingen op uw school maken gebruik van de activiteiten?
In deze velden alleen cijfers invoeren
Aantal leerlingen:
Cognitieve ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op jezelf of op de wereld
Sport/bewegen en gezondheid
Sociaal-emotionele ontwikkeling

66. Kunt u aangeven hoeveel procent van de leerlingen van het totaal aantal leerlingen op uw
school gebruik maakt van (een deel) van de activiteiten (dit mag een schatting zijn)?
In deze velden alleen cijfers invoeren. Het percentage kan niet hoger zijn dan 100%.
Percentage leerlingen:
Cognitieve ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op jezelf of op de wereld
Sport/bewegen en gezondheid
Sociaal-emotionele ontwikkeling

Doelgroep en selectie
67. Maken de leerlingen allemaal gebruik van dezelfde activiteiten?
Kies één van de volgende mogelijkheden:
o Ja, de leerlingen nemen deel aan alle activiteiten van het programma
o Nee, de leerlingen nemen deel aan een selectie van activiteiten. Per leerling wordt bepaald aan
welke activiteiten ze mogen deelnemen.
68. Hoe wordt ervoor gezorgd dat zo veel mogelijk leerlingen (van de doelgroep) deelnemen aan
de activiteiten?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
 Leerlingen van de school worden verplicht tot deelname (ofwel allemaal ofwel een selectie)
 Alle leerlingen van de school kunnen deelnemen
 Er is sprake van actieve werving van leerlingen
 Door de ouders van de leerlingen te betrokken
 Via de mentoren van de leerlingen
 Via de gemeente(n)
 Promotie via digitale kanalen (o.a. websites)
 Deelname is gratis
 Anders
Als ‘anders’ aangevinkt is:
26a. Op welke andere manier(en) wordt ervoor gezorgd dat zo veel mogelijk leerlingen (van de
doelgroep) deelnemen aan de activiteiten?
Vul uw antwoord hier in:

Inventarisatie verrijkte schooldag

77

Samenwerking binnen domein Cognitieve ontwikkeling
Als er activiteiten voor ontwikkelingsgebieden ‘cognitieve ontwikkeling’ worden aangeboden:
69. Met welke partijen wordt er samengewerkt aan het programma binnen het domein Cognitieve
ontwikkeling?
Meerdere antwoorden mogelijk
 Scholen
 Schoolbesturen
 Gemeente
 Culturele instellingen
 Sportinstellingen, buurtsportcoach
 De bibliotheek
 Huiswerkbegeleiding-/ onderwijsondersteunende organisaties
 Zorg- of welzijnsorganisaties, jongerenwerk
 Kinderopvang 0-4
 Buitenschoolse opvang
 Anders
Als ‘culturele instellingen’ aangevinkt is:
27a. Met welke culturele instellingen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘anders’ aangevinkt is:
27b. Met welke andere partijen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

70. Wat is de rol van deze partijen?
Aanbieder /
uitvoerder
Scholen
Schoolbesturen
Gemeente
Culturele instellingen
Sportinstellingen /
buurtsportcoach
De bibliotheek
Huiswerkbegeleiding- /
onderwijsondersteunende
organisaties
Zorg- of welzijnsorganisaties,
jongerenwerk
Kinderopvang 0-4
Buitenschoolse opvang
Andere partijen

Ontwikkelaar
interventie

Onderzoeker

Coördinator /
regisseur

78

Oberon, KBA & Kohnstamm

Samenwerking binnen domein Cultuur
Als er activiteiten voor ontwikkelingsgebieden ‘cultuur’ worden aangeboden:
71. Met welke partijen wordt er samengewerkt aan het programma binnen het domein Cultuur?
Meerdere antwoorden mogelijk
 Scholen
 Schoolbesturen
 Gemeente
 Culturele instellingen
 Sportinstellingen, buurtsportcoach
 De bibliotheek
 Huiswerkbegeleiding-/ onderwijsondersteunende organisaties
 Zorg- of welzijnsorganisaties, jongerenwerk
 Kinderopvang 0-4
 Buitenschoolse opvang
 Anders
Als ‘culturele instellingen’ aangevinkt is:
29a. Met welke culturele instellingen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘anders’ aangevinkt is:
29b. Met welke andere partijen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

72. Wat is de rol van deze partijen?
Aanbieder /
uitvoerder
Scholen
Schoolbesturen
Gemeente
Culturele instellingen
Sportinstellingen /
buurtsportcoach
De bibliotheek
Huiswerkbegeleiding- /
onderwijsondersteunende
organisaties
Zorg- of
welzijnsorganisaties,
jongerenwerk
Kinderopvang 0-4
Buitenschoolse opvang
Andere partijen

Ontwikkelaar
interventie

Onderzoeker

Coördinator /
regisseur

Inventarisatie verrijkte schooldag

79

Samenwerking binnen domein Oriëntatie op jezelf of op de wereld
Als er activiteiten voor ontwikkelingsgebieden ‘Oriëntatie op jezelf of op de wereld worden
aangeboden:
73. Met welke partijen wordt er samengewerkt aan het programma binnen het domein Oriëntatie
op jezelf of op de wereld?
Meerdere antwoorden mogelijk
 Scholen
 Schoolbesturen
 Gemeente
 Culturele instellingen
 Sportinstellingen, buurtsportcoach
 De bibliotheek
 Huiswerkbegeleiding-/ onderwijsondersteunende organisaties
 Zorg- of welzijnsorganisaties, jongerenwerk
 Kinderopvang 0-4
 Buitenschoolse opvang
 Anders
Als ‘culturele instellingen’ aangevinkt is:
31a. Met welke culturele instellingen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘anders’ aangevinkt is:
31b. Met welke andere partijen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

74. Wat is de rol van deze partijen?
Aanbieder /
uitvoerder
Scholen
Schoolbesturen
Gemeente
Culturele instellingen
Sportinstellingen / buurtsportcoach
De bibliotheek
Huiswerkbegeleiding- /
onderwijsondersteunende organisaties
Zorg- of welzijnsorganisaties, jongerenwerk
Kinderopvang 0-4
Buitenschoolse opvang
Andere partijen

Ontwikkelaar
interventie

Onderzoeker

Coördinator
/ regisseur

80

Oberon, KBA & Kohnstamm

Samenwerking binnen domein Sport/bewegen en gezondheid
Als er activiteiten voor ontwikkelingsgebieden ‘Sport/bewegen en gezondheid
worden aangeboden:
75. Met welke partijen wordt er samengewerkt aan het programma binnen het domein
Sport/bewegen en gezondheid ?
Meerdere antwoorden mogelijk
 Scholen
 Schoolbesturen
 Gemeente
 Culturele instellingen
 Sportinstellingen, buurtsportcoach
 De bibliotheek
 Huiswerkbegeleiding-/ onderwijsondersteunende organisaties
 Zorg- of welzijnsorganisaties, jongerenwerk
 Kinderopvang 0-4
 Buitenschoolse opvang
 Anders
Als ‘culturele instellingen’ aangevinkt is:
33a. Met welke culturele instellingen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘anders’ aangevinkt is:
33b. Met welke andere partijen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

76. Wat is de rol van deze partijen?
Aanbieder /
uitvoerder
Scholen
Schoolbesturen
Gemeente
Culturele instellingen
Sportinstellingen / buurtsportcoach
De bibliotheek
Huiswerkbegeleiding- /
onderwijsondersteunende organisaties
Zorg- of welzijnsorganisaties,
jongerenwerk
Kinderopvang 0-4
Buitenschoolse opvang
Andere partijen

Ontwikkelaar
interventie

Onderzoeker

Coördinator /
regisseur

Inventarisatie verrijkte schooldag

81

Samenwerking binnen domein Sociaal-emotionele ontwikkeling
Als er activiteiten voor ontwikkelingsgebieden ‘Sociaal-emotionele ontwikkeling worden aangeboden:
77. Met welke partijen wordt er samengewerkt aan het programma binnen het domein Sociaalemotionele ontwikkeling?
Meerdere antwoorden mogelijk
 Scholen
 Schoolbesturen
 Gemeente
 Culturele instellingen
 Sportinstellingen, buurtsportcoach
 De bibliotheek
 Huiswerkbegeleiding-/ onderwijsondersteunende organisaties
 Zorg- of welzijnsorganisaties, jongerenwerk
 Kinderopvang 0-4
 Buitenschoolse opvang
 Anders
Als ‘culturele instellingen’ aangevinkt is:
35a. Met welke culturele instellingen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘anders’ aangevinkt is:
35b. Met welke andere partijen wordt er samengewerkt?
Vul uw antwoord hier in:

78. Wat is de rol van deze partijen?
Aanbieder /
uitvoerder
Scholen
Schoolbesturen
Gemeente
Culturele instellingen
Sportinstellingen / buurtsportcoach
De bibliotheek
Huiswerkbegeleiding- /
onderwijsondersteunende organisaties
Zorg- of welzijnsorganisaties, jongerenwerk
Kinderopvang 0-4
Buitenschoolse opvang
Andere partijen

Ontwikkelaar
interventie

Onderzoeker

Coördinator /
regisseur

82

Oberon, KBA & Kohnstamm

Samenwerking
Hoe ziet de samenwerking binnen het programma er uit?
79. Wat betreft de ontwikkeling van het programma?
Kies één van de volgende mogelijkheden:
o De school/scholen bieden een programma aan dat is ontwikkeld door een externe partij
o De school heeft/ de scholen hebben in samenwerking met een externe partij het programma
ontwikkeld
o Scholen hebben de interventie/het programma ontwikkeld
o Anders
Als ‘anders’ aangevinkt is:
37a. Hoe ziet de samenwerking binnen het programma, wat betreft de ontwikkeling er dan uit?
Vul uw antwoord hier in:

80. Wat betreft de uitvoering van het programma?
Kies één van de volgende mogelijkheden:
o Alle deelnemende scholen (kunnen) deelnemen aan het programma georganiseerd
doorexterne partij(en).
o De (medewerkers van de) scholen zelf geven uitvoering aan het programma
o Het programma wordt samen door (medewerkers van) de scholen en externe partijen
uitgevoerd
o Anders
Als ‘anders’ aangevinkt is:
38a. Hoe ziet de samenwerking binnen het programma, wat betreft de uitvoering er dan uit?
Vul uw antwoord hier in:

81. Hoe zou u de samenwerking met de andere partijen het best kunnen omschrijven?
Kies één van de volgende mogelijkheden:
o Partijen hebben geen zicht op elkaar, geen of minimale samenwerking
o Partijen hebben open houding naar elkaar, kennen elkaars expertise, stemmenwerkzaamheden
af
o Er is synergie en door nauw samenwerken wordt een kwalitatief hoger voorzieningenniveau
gerealiseerd
o Afzonderlijke partijen geven hun autonomie (gedeeltelijk) op en gaan op in één organisatie die
een integraal aanbod verzorgt.

Inventarisatie verrijkte schooldag

83

Samenwerking
82. Bent u tevreden met de samenwerking?
Wat betreft de ontwikkeling van het programma

Wat betreft de uitvoering van het programma

Helemaal
niet
tevreden

Helemaal
niet
tevreden

niet
tevreden

niet
tevreden,
niet
ontevreden

tevreden

Heel erg
tevreden

niet
tevreden

niet
tevreden,
niet
ontevreden

tevreden

Cognitieve
ontwikkeling
Cultuur
Oriëntatie op
jezelf of op de
wereld
Sport/bewegen
en gezondheid
Sociaalemotionele
ontwikkeling

Als ‘niet tevreden of helemaal niet tevreden’ aangevinkt zijn bij de ontwikkeling:
40a. Waarom bent u niet tevreden over de ontwikkeling van het programma?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘niet tevreden of helemaal niet tevreden’ aangevinkt zijn bij de uitvoering:
40b. Waarom bent u niet tevreden over de uitvoering van het programma?
Vul uw antwoord hier in:

Subsidies en bekostiging
83. Met welke subsidies/middelen worden de activiteiten / het programma bekostigd?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
 De school ontvangt een of meerdere subsidie(s)/ middelen
 De extra activiteiten worden (deels) bekostigd uit eigen middelen van de school of het
schoolbestuur.
 De extra activiteiten worden (deels) bekostigd uit de eigen middelen van de externe partner(s).
 Er wordt een eigen bijdrage van de ouders van de leerlingen gevraagd voor deelname aan de
activiteiten.
 Dat weet ik niet

Als ‘subsidies’ aangevinkt is:
41a. Om welke subsidie(s)/middelen gaat het?
Vul uw antwoord hier in:

Heel erg
tevreden

84

Oberon, KBA & Kohnstamm

Knelpunten
84. Wat zijn belemmeringen voor leerlingen om deel te nemen aan de activiteiten?
Kies alle voor u geldende mogelijkheden:
 Onbekendheid met het aanbod van activiteiten
 Taalvaardigheid ouders en/of leerlingen
 Eigen bijdrage
 Tijdstip van het aanbod
 Tijdsinvestering van het aanbod
 Instapniveau is te hoog
 Tijd (bijv. vanwege bijbaantje, hulp/klusjes thuis, topsport)
 Mogelijkheden/diversiteit in aanbod
 Anders
 Geen belemmeringen
 Weet niet

Als ‘anders aangevinkt is:
42a. Wat zijn andere belemmeringen voor leerlingen om deel te nemen aan de activiteiten?
Vul uw antwoord hier in:

85. Tegen welke knelpunten loopt u aan bij de samenwerking ende uitvoering van de activiteiten /
het programma?(planning, subsidie, tijdsinvestering, communicatie partners, communicatie
ouders, instapniveau te hoog, enzovoort.)
Vul uw antwoord hier in:

86. Wat zijn de succesfactoren die de school (of de uitvoerende instantie) ervaart bij het uitvoeren
van de activiteiten?
Vul uw antwoord hier in:

Onderzoek
87. Worden er onderzoeken uitgevoerd naar de uitvoer/effecten van (delen van) het programma?
Kies één van de volgende mogelijkheden:
o Ja, er is onderzoek uitgevoerd naar uitvoering en/of effecten
o Ja, er loopt op dit moment onderzoek naar uitvoering en/of effecten
o Nee
o Dat weet ik niet
Als ‘ja’ aangevinkt is:
45a. Wat wordt er onderzocht?
Vul uw antwoord hier in:

Inventarisatie verrijkte schooldag

85

45b. Door wie wordt het onderzoek uitgevoerd?
Vul uw antwoord hier in:

45c. Wat zijn de belangrijkste indicatoren die worden gemeten?
Vul uw antwoord hier in:

Als ‘nee’ aangevinkt is:
45d. Is er een plan voor een onderzoek in de toekomst?
Vul uw antwoord hier in:

Dit is het einde van de vragenlijst. Eventuele vragen en opmerkingen kunt u hieronder plaatsen. Zodra u
op de knop 'Verzenden' klikt worden uw antwoorden verstuurd. U kunt nu nog terug om uw
antwoorden na te kijken door op 'Vorige' te klikken.
Hartelijk dank voor uw medewerking!
Vul uw antwoord hier in:

Deelstudie B: Lokale kennis en onderzoek

Auteurs:
Marianne Boogaard
Annemieke Veen

Inventarisatie verrijkte schooldag

1

87

Inventarisatie van lopend onderzoek rond het
programma ‘School en omgeving’

In dit hoofdstuk staat deelstudie B centraal en presenteren we de aanpak en uitkomsten van de
inventarisatie van momenteel lopend lokaal en regionaal onderzoek rond het programma School en
Omgeving en de kennis die dat onderzoek tot nu toe oplevert.

1.1

Focus van de deelstudie

Deze inventarisatie van lopend onderzoek is uitgevoerd met twee hoofddoelen. Het eerste doel was in
beeld te brengen welk (monitor)onderzoek al loopt dat geheel of deels gericht is op het verrijkende
aanbod van de coalities van voorlopers. Aanvullend daarop was er de vraag of er misschien zelfs al
eerste inzichten of opbrengsten gerapporteerd zijn of binnenkort beschikbaar komen.
Het tweede doel was input te verzamelen voor een doordachte opzet van een landelijke monitor voor
het programma ‘School en Omgeving.’ De wens is om straks bij de uitvoering van die monitor overlap en
dubbele belasting van scholen zoveel mogelijk te voorkomen en – waar mogelijk – gebruik te maken
van verdiepende inzichten die voortkomen uit het lokale of regionale onderzoek.

1.2

Onderzoeksvragen

De hoofdvraag voor dit deelonderzoek luidt: Welke kennis is er lokaal aanwezig of in ontwikkeling?
De deelvragen daarbij zijn:
1. Wat voor onderzoeken worden lokaal op dit moment uitgevoerd?
a.
Welke partijen zijn daarbij betrokken?
b.
Welke specifieke doelen worden met de programma’s beoogd?
c.
Wat is het gehanteerde onderzoeksdesign in deze studies?
d.
In hoeverre richten de onderzoeken zich op het proces, in hoeverre op de resultaten
(output en outcome)?
e.
Wat is de aard van het onderzoek: monitoring, beschrijving, effectstudie?
2. Valt er reeds op te maken welke (wetenschappelijke) inzichten lokaal opgedaan worden met
betrekking tot implementatie, ervaringen en effecten en welke zijn deze? Welke interventies lijken
effectief te zijn voor welke doelgroep en welke interventies lijken voor de buurt het meest effectief
te zijn?
3. Zo ja, valt er dan op te maken wat de randvoorwaarden zijn voor goede implementatie en uitvoering
van het programma? Zijn regio’s in staat de programma’s aan alle kinderen aan te bieden die daar
recht op hebben? Welke programma’s zijn effectief in het behalen van hun doelen, zoals
bijvoorbeeld het stimuleren van de ontwikkeling van de deelnemende kinderen en in welke context
zijn de programma’s effectief?
4. In het geval van nog lopende onderzoeken, wanneer zijn welke inzichten beschikbaar?

88

Oberon, KBA & Kohnstamm

Methode/Aanpak van de inventarisatie

2

We hebben langs vier routes geïnventariseerd welke (monitor)onderzoeken er momenteel lopen die
gerelateerd zijn aan het programma School en Omgeving en het aanbod aan verrijkende activiteiten. Dat
gaat om:
a. deskresearch langs de websites van onderzoeksinstellingen
b. analyse van de dossiers die de voorloper-coalities hebben aangeleverd ter verkrijging van de subsidie
c. een rondvraag per mail aan de coalities met het verzoek aan te geven in welke onderzoeksprojecten
zij betrokken zijn
d. interviews met de contactpersonen van de meest aansluitende en/of gevorderde (monitor-)
onderzoeken.

2.1

Deskresearch

Als eerste stap is via de websites van relevante onderzoeksinstellingen gezocht naar:

actueel/lopend onderzoek dat specifiek gericht is op het programma School en Omgeving.
Daarvoor is gezocht met de zoektermen: ‘rijke schooldag’ en ‘school en omgeving’,

al eerder uitgevoerd of lopend onderzoek op een iets breder terrein, zoals de verlengde schooldag
en de brede school, en voorbeelden van monitorprojecten.
Daarvoor is gezocht met zoektermen zoals: ‘brede school’, ‘verlengde schooldag’ in combinatie met
‘monitor’.
Voor de keuze van de onderzoeksinstellingen zijn we uitgegaan van de lijst van bureaus die toegelaten
zijn tot een of meerdere percelen van de Raamovereenkomst OCW 2023-2026. Daarbinnen hebben we
de onderzoeksinstellingen geselecteerd die in elk geval onderzoek doen binnen het primair en
voortgezet onderwijs. Niet meegenomen zijn de bureaus waar de focus ligt op bijvoorbeeld
arbeidsmarktonderzoek (zoals ROA, CINOP, CAOP en MOOZ).
In aanvulling op deze ingang is ook op de NRO-website naar lopend onderzoek op de genoemde
thema’s. 20
Uiteindelijk komen we uit op de onderstaande lijst:
1. KBA Nijmegen – www.kbanijmegen.nl
2. Expertisecentrum Nederlands - https://expertisecentrumnederlands.nl/
3. ResearchNed - https://www.researchned.nl/
4. Oberon - https://www.oberon.eu/
5. Universiteit Twente - https://www.utwente.nl/en/
6. Kohnstamm instituut - https://kohnstamminstituut.nl/
7. Andersson, Elffers, Felix (AEF) - https://www.aef.nl/
8. SEO - https://www.seo.nl/
9. Sardes - https://www.sardes.nl/
10. Verwey-Jonker instituut - https://www.verwey-jonker.nl/

20

Die ingang leverde echter geen onderzoeksprojecten op die passen bij de focus van deze inventarisatie. Zie eventueel wel een
beknopt overzicht van – mogelijke – opbrengsten van een verlengde en/of verrijkte schooldag in een Kennisrotonde-artikel:
https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/verrijkte-schooldag-en-bijdrage-leerprestaties-in-basisonderwijs

Inventarisatie verrijkte schooldag

89

11.
12.
13.
14.
15.

Berenschot - https://www.berenschot.nl/
Dialogic - https://www.dialogic.nl/
CentERdata - https://www.centerdata.nl/
Universiteit Maastricht (ROA) - https://roa.nl/ en: https://www.maastrichtuniversity.nl/
Rijksuniversiteit Groningen (GION) - https://www.rug.nl/ en:
https://www.rug.nl/research/groningen-institute-for-educational-research/
Toegevoegd op basis van de ledenlijst van De Vereniging voor Beleidsonderzoek:
16. Regioplan - https://www.regioplan.nl/

2.2

Analyse van de projectbeschrijvingen in de database ‘voorlopers’

In de database van ‘voorlopers’ binnen het programma School en Omgeving is gezocht naar informatie
over geplande of al lopende (monitor)onderzoeken of onderzoeken die gericht zijn op het beschrijven
van het verrijkte aanbod binnen het programma School en Omgeving en/of het analyseren van de
opbrengsten daarvan. Ook is gekeken naar informatie over de uitvoerders/betrokkenen en naar
meetbaar geformuleerde doelen. Relevante opmerkingen over lopend of voorgenomen onderzoek zijn
gemarkeerd, waarbij is gekeken naar de volgende informatie: (a) typering van wat er gedaan wordt aan
monitoring en evaluatie, (b) wie daarbij betrokken zijn/worden, (c) overkoepelend of extern onderzoek
en (d) meetbaar geformuleerde doelen.
Wanneer er sprake was van lopend onderzoek, is vervolgens contact gelegd met de onderzoekers om
inzicht te krijgen in de opzet en reikwijdte van dat onderzoek en eventueel al beschikbare opbrengsten.
De contactpersonen zijn geïnterviewd op basis van een vaste checklist zodat zoveel mogelijk
systematisch informatie kon worden verzameld.

2.3

Contacten met de coalities

De bij het programma School en Omgeving betrokken beleidsmedewerkers van het Ministerie van OCW
hebben, op verzoek van de onderzoekers, per mail aan alle coalities de volgende vragen voorgelegd:
“Onderzoek & monitoring: wat weten en doen jullie al?
We hebben een groep onderzoekers gevraagd een inventarisatie te maken van de verrijkte
schooldagen en de onderzoeken die hier al naar lopen. Juist omdat jullie als voorlopers al langer op
streek zijn, willen we van wat jullie doen en al weten of onderzocht hebben. Naast inzicht en overzicht
in bestaande programma’s en activiteiten helpt dit ons om zicht te krijgen op welke succeservaringen,
randvoorwaarden en knelpunten er spelen. Omdat jullie programma al langer loopt, zijn we benieuwd
of en welke effecten op de ontwikkelingen van kinderen jullie zien en/of onderzoeken.
Zou je me willen laten weten of jouw coalitie betrokken is bij een onderzoeks- en
monitoringsprogramma? En zo ja:
- Wat wordt precies onderzocht en door wie (welke partij)?
- Wat is de looptijd en wanneer komen onderzoeksresultaten beschikbaar?
- Is er een contactpersoon, waar we eventueel vragen aan kunnen stellen?”
Dit leverde een aantal extra indicaties op voor contactpersonen met meer informatie over lopende
(monitor)onderzoeken waar scholen of voorloper-coalities uit het programma School en Omgeving aan

90

Oberon, KBA & Kohnstamm

deelnemen. Ook deze contactpersonen zijn benaderd voor een interview aan de hand van al de
genoemde checklist.

2.4

Interviews met contactpersonen lopende onderzoeksprojecten

In totaal zijn 9 telefonische interviews gehouden met onderzoekers of andere contactpersonen die
inzicht konden geven in de stand van zaken van relevante, lopende onderzoeksprojecten. De gesprekken
duurden 30 tot 60 minuten. Van alle gesprekken is een schriftelijk verslag gemaakt en daarnaast zijn de
onderzoekspublicaties die genoemd werden, geraadpleegd (voor zover ze al beschikbaar waren). Tabel
2.1 geeft een overzicht van de coalities/onderzoekers die deelnamen aan de interviews.
Kernvragen in de interviews waren: Wat zijn de hoofdvragen van het onderzoek? In hoeverre sluit het
onderzoek aan bij het programma School en Omgeving? Wanneer is het onderzoek gestart, hoe lang
loopt het? Welke scholen doen mee? Hoe vaak vinden de metingen plaats? Welke data worden
verzameld? Welke meetinstrumenten worden daarbij ingezet? Zijn er al onderzoeksrapporten
beschikbaar? (zie bijlage 1 voor de volledige checklist).
Tabel 2.1: Overzicht van de coalities/onderzoeksbureaus die zijn geïnterviewd

Naam Coalitie

Naam onderzoeksproject

Uitvoerende organisatie

1.

Coalitie Dordrecht

het Dordts Leerprogramma

Sardes en Servicecentrum
Onderwijs en Cultuur (SOC)

2.

Coalitie Amsterdam-West

Familieschool

Kohnstamm Instituut en
Universiteit van Amsterdam

3.

Coalitie Almere

Stedelijke taalaanpak/Taal in de stad

Windesheim

4.

Coalitie Maastricht

Onderwijs Monitor Limburg

Universiteit Maastricht

5.

Coalitie Gorinchem

Onderwijsmonitor 0-12 jaar

CED-groep

6.

Coalitie Leeuwarden

Monitor IKC-ontwikkeling/Monitor
School en Omgeving

Sinzer B.V.

7.

Coalitie Groningen

Tijd voor Toekomst

Hanzehogeschool

8.

Coalitie Rotterdam-Zuid
(Dagprogrammering)

NPRZ-monitor

Gemeente Rotterdam
(team Dagprogrammering)

9.

Coalitie Rotterdam-BOOR,
RVKO, Campus, Echt

SchoolRijk10
(nog niet bekend eigenlijk, voor deze
rapportage zo gekozen)

Universiteit Leuven (CEGO)

Inventarisatie verrijkte schooldag

3

91

Resultaten

Doel van deze deelstudie is om lopend onderzoek te inventariseren. In de beschrijving van de
opbrengsten van de inventarisatie richten we ons dan ook op de onderzoeken die al worden uitgevoerd.
De onderzoeken die nog in de opstart- en voorbereidingsfase zijn laten we hier buiten beschouwing,
tenzij er al iets te melden is over de beoogde indicatoren en meetmethoden.
We beschrijven hieronder per deelvraag wat de uitgevoerde inventarisatie heeft opgeleverd. We geven
eerst de hoofdlijnen weer in een overzichtstabel en vatten vervolgens de uitkomsten samen in een
tussenconclusie per onderzoeksvraag. Van alle genoemde onderzoeksprojecten is bovendien een
beknopte beschrijving opgenomen als achtergrondinformatie bij de tabellen (zie bijlage 2).

3.1

Lopend onderzoek in of rond de coalities

In de eerste plaats schetsen we kort welke organisaties het onderzoek uitvoeren, en met welk
onderzoeksdesign zij werken om inzicht te krijgen in de opbrengsten van de activiteiten waarmee de
coalities hun beoogde doelen hopen te bereiken.
We richten ons daarmee op het beantwoorden van onderzoeksvraag 1:
Wat voor onderzoeken worden (lokaal) op dit moment uitgevoerd?
a. Welke partijen zijn betrokken als uitvoerders en opdrachtgevers van het onderzoek?
b. Welke specifieke doelen worden met de programma’s beoogd?
c. Wat is het gehanteerde onderzoeksdesign in deze studies?
d. In hoeverre richten de onderzoeken zich op het proces, in hoeverre op de resultaten (output en
outcome)?
e. Wat is de aard van het onderzoek: monitoring, beschrijving, effectstudie?
Tabel 3.1 geeft een overzicht van het lopende onderzoek in en rond de coalities. In bijlage 2 vindt u per
onderzoek een ‘portret’ met iets uitgebreidere informatie. De belangrijkste bevindingen vatten we
vervolgens samen in een tussenconclusie.
Tabel 3.1 Overzicht lopend onderzoek in of rond de coalities
Naam
(a) Partijen
onderzoeksproject uitvoerders en
opdracht-gevers
van het
onderzoek

(b) Focus en
doelen van het
aangeboden
programma

1. Het Dordts
Leerprogramma
(DLP)

Doel:
Kwalitatief en
Een hoog
kwantitatief
uitstroomniveau op
scholen met een
Kwalitatief (SOC)
hoog
Interviews en
schoolgewicht
aanbodvragenlijst
(incl. portretten,
filmpjes ter
inspiratie)

Servicebureau
Onderwijs &
CultuurDordrecht (SOC)
en
Sardes

(c) Onderzoeksdesign en
meetinstrumenten

(d) Aandacht voor (e) Aard en
proces, output
looptijd van
en/of outcome
het onderzoek

Proces en
outcome

Monitoring
en verdiepende
beschrijvingen
Start 2020
Eind: 2030

92

Oberon, KBA & Kohnstamm

Kwantitatief (Sardes)
Leerprestaties via
Citotoets-gegevens
taal en rekenen
/NCO-leergroeirapportages
2. Amsterdamse
Familieschool

UvA en KI
Gemeente
Amsterdam

Focus:
Stimuleren van een
brede
ontwikkelomgeving
, via (betere)
koppeling tussen
thuis, school en
buurt met als
aandachtspunten:
1. kinderen beter
toerusten voor de
toekomst, 2. de
leefwereld en het
netwerk van
gezinnen
vergroten, 3.
hogere
ouderbetrokkenhei
d en versterking
van
opvoedvaardighed
en

Kwalitatief en
kwantitatief

Focus:
Professionalisering,
kennisontwikkeling
en stimuleren
taalbewustzijn van
leraren,
verbetering
kwaliteit
taalonderwijs.

Kwalitatief
Kwalitatief:
Storyline-methode
waarin leraren, via
een narratieve
benadering,
reflecteren op hun
eigen professionele
ontwikkeling.

Doel:
Verbeteren van het
taalniveau
Almeerse
leerlingen

Kwantitatief:
Via promotieonderzoek op termijn
ook kwantitatief
(o.a. via de Class)

Proces, output en Monitoring
outcome
2019-2023

Kwalitatief:
Interviews en
focusgroepen (proces
en kwaliteit van het
aanbod, deelname
en ervaringen)
Kwantitatief
bij kinderen:
(o.a.) welbevinden,
gedrag, sociale
veiligheid,
werkhouding,
schoolprestaties,
uitstroomniveau,
ervaren kansen

bij ouders:
(o.a.) opvoedstijl,
zelfredzaamheid in
Doel:
opvoeding,
Achterstanden en betrokkenheid bij
kansenongelijkheid school,
tegengaan.
demografische
kenmerken,
dagbesteding,
ervaren kansen en
steun
3.

Stedelijke
taalaanpak
Almere

Windesheim
(lectoraat Urban
Care &
Education)
Gemeente
Almere

Proces en output
(wellicht later
ook outcome bij
kinderen)

Monitoring,
moet nog
worden
opgezet,
start: sept 2023
eind: ± 2026

Inventarisatie verrijkte schooldag

4.

93

OnderwijsUniversiteit
monitor
Maastricht ,
Limburg (OML) provincie
Limburg en
schoolbesturen

Doel:
Verbeteren
schoolloopbanen
doelgroeplln.

5.

Onderwijsmonitor
Gorinchem
0-12

CED-groep,
gemeente
Gorinchem,
schoolbesturen
Gorinchem (po
en vmbo)

Focus:
Kwantitatief
Outcome
taalvaardigheid (po
en vo)
Kwantitatief:
met aandacht
burgerschap (vo)
Schoolloopbanen:
voor terugCitoscores taal en
koppeling naar
Doelen:
rekenen, op
scholen
- Hoog bereik en
groepsniveau op
goede kwaliteit vve scholen met een CBS- Taal en rekenen
realiseren
score van 30 of
(po en vo)
- Schoolloopbanen hoger.
Burgerschapsdoelgroepleervaardigheden
lingen
Gepland i.v.m.
(vo)
verbeteren
programma S&O:
- Burgerschapsmetingen sociaalToekomst:
vaardigheden in emotionele
sociaalhet vo
ontwikkeling
emotionele
verbeteren
ontwikkeling.

6.

Monitor School
en Omgeving,
Leeuwarden

Sinzer B.V.
gemeente
Leeuwarden

Focus:
Stimuleren brede
ontwikkeling, via
een breed
activiteitenaanbod
en goede
verbindingen
tussen beleid en
praktijk.

Gebaseerd op:
• Monitor IKContwikkeling
Leeuwarden
• Pilot Jeugdondersteuners
• Monitor
motorische
ontwikkeling/
aanbod
bewegingsonderwijs

Doel:
Verbeteren van
kansen voor
kinderen/jongeren

Kwantitatief

Outcome

Kwantitatief:
toetsgegevens taal
en rekenen
en
vragenlijsten
(leerlingen en
ouders):
welbevinden,
creativiteit, kritisch
denken, zelfsturing,
motivatie,
thuismilieu
(vve t/m 3-vo)

met aandacht
voor schoolontwikkeling via
terugrapportages op
schoolniveau

Kwalitatief en
kwantitatief
Kwantitatief:
- Leerlingenvragenlijst vrije
tijdsbesteding
- Oudervragenlijst
(gepland)
- MQ-scan
(piepjestest)
- CAP-J (sociaalemotionele
problemen en
ondersteuningsbehoeften.)

Monitoring
po: sinds 2009.
vo: sinds 2014.
Er wordt nu
gekeken naar
aansluiting bij
doelen die
scholen hebben
met het
verrijkte
aanbod vanuit
het programma
School en
Omgeving
Monitoring
sinds: ± 2010

Proces en output Monitor S&O:
(+ wensen en
Start: 2022
behoeften)
( = 0-meting
verrijkte
schooldag)
Eind: 2030
IKC-monitor en
andere
monitoren
lopen al langer

94

•

Oberon, KBA & Kohnstamm

7. Monitor Tijd
voor Toekomst,
Groningen
(NPG)

8.

Kwalitatief:
- Gesprekken met
scholen en
partners i.v.m.
aanbod en
samenwerking
- Inventarisatie
bewegingsonderwijs
- Casusbeschrijvingen.

Kansen voor
kinderen:
monitor brede
ontwikkeling

Hanzehogeschool (6
lectoren),
Nationaal
Programma
Groningen (NPG)
Gemeente
MiddenGroningen en
gemeente
Oldambt

Focus:
Kwalitatief en
verrijkte schooldag kwantitatief
Doelen:
- verbreden
arbeidsmarktperspectief
- verbeteren van
gezondheid
- verbeteren
leerresultaten
- doorbreken van
kansenongelijkh
eid
- vergroten
toekomstperspectief

NPRZ-monitor, Gemeente
Focus:
Rotterdam-Zuid Rotterdam (team - breed en
Dag-programkwalitatief goed
mering)
aanbod via
dagprogramma
in verlengde
schooldagen
voor alle
leerlingen
- scholing
vakleerkrachten
dagprogrammaactiviteiten

Kwantitatief:
fysieke en mentale
gezondheid van
leerlingen
(vragenlijst)
Leerresultaten
(via brede
welvaartsmonitor
NPG)
Kwalitatief:
ervaringen en
ervaren opbrengsten
verrijkte schooldag
(focusgroepen
leerlingen en ouders)
Kwalitatief en
kwantitatief
Kwantitatief:
Basismonitor NPRZ
en cohortanalyses
Output-meting
(hoeveel uren, welke
profielen)

Kwalitatief:
- Data over
aangeboden
activiteiten (uren,
Doelen:
proces, kwaliteit)
gelijke kansen
- Deelnamerealiseren voor alle
gegevens
jongeren ‘op’
leerlingen
Rotterdam Zuid

Proces, output en Procesevaluatie
outcome
en monitoring
(alleen op de
Proces en output: NPG-scholen)
praktijkgericht
Start: 2023onderzoek
Eind: 2028
gericht op
verdere
ontwikkeling van
de verrijkte
schooldagprogramma
Outcome:
toekomstgerichtheid, zelfvertrouwen,
schoolplezier van
leerlingen

Proces, output en Basismonitor
outcome
NPRZ:
start 20122013
Outputmeting:
start 20182019
Schouw:
start 20222023
einddatum:
streven is nog
zeker 10 jaar
doorgaan

Inventarisatie verrijkte schooldag

9. Monitor
SchoolRijk-010,
Rotterdam

Campus
Nederland (en
coalitie)
en Universiteit
Leuven (CEGO)

95

(jonge kind t/m
jong-volwassenen)
en hun talenten
beter benutten.
Bijdragen aan:
brede vorming,
evenwichtige
sociaal-emotionele
ontwikkeling,
goede onderwijsresultaten

- Schouw
(gesprekken met
brede groep
betrokkenen)

Focus:
Breed en
kwalitatief goed
aanbod aan extra
ontwikkelingsactiviteiten in
aansluiting op het
onderwijsprogram
ma

Kwalitatief en
kwantitatief

Proces en
outcome

Kwalitatief:
Interviews en
observaties

Accent ligt op:
inzicht in impact
van het aanbod
op veerkracht en
welbevinden van
leerlingen, en
veiligheid van het
leerklimaat in de
klas

Doelen:
- Elk kind de kans
geven zich te
ontwikkelen tot
de meest
gelukkige,
veerkrachtige en
succesvolle
versie van
zichzelf.
- Vergroten van de
leefwereld van
leerlingen
- Kansengelijkheid
bevorderen.

Gepland:
Evaluatie scholing
vakleerkrachten die
dagprogrammaactiviteiten uitvoeren

Kwantitatief:
Vragenlijsten

Startdatum
gepland:
september
2024
looptijd:
schooljaar
2024-2025
zo mogelijk ook
schooljaar
2025-2026

Tussenconclusies
1a. Professionele onderzoekers, in brede consortia
De uitvoering van alle onderzoeksprojecten ligt bij professionals die daarin gespecialiseerd zijn. Het
gaat om: onderzoeksbureaus (Sardes, Kohnstamm Instituut, CED-groep, Sinzer), universiteiten
(Universiteit van Amsterdam, Universiteit Maastricht, Universiteit Leuven), lectoraten van
hogescholen (Windesheim en Hanzehogeschool) en een data/onderzoeksteam van de gemeente
(Rotterdam-team Dagprogrammering).

96

Oberon, KBA & Kohnstamm

Opdrachtgevers van het onderzoek zijn met name gemeenten en provincies. In veel gevallen is er
sprake van samenwerking in consortia met daarin ook vertegenwoordigers van schoolbesturen,
kinderopvangorganisaties en aanbieders van de verrijkte schooldagactiviteiten.
1b. Kansengelijkheid is de gedeelde focus voor het verrijkte aanbod
Samengevat gaat het in alle programma’s om het verbeteren van de kansen, en het uitstroomniveau
dan wel de toekomstperspectieven van leerlingen in een achterstandssituatie, door het aanbieden
van activiteiten die gericht zijn op een brede(re) ontwikkeling.
1c. In de meeste onderzoeken worden zowel kwalitatieve als kwantitatieve data verzameld
In de meeste (monitor)onderzoeken gaat het om zowel kwalitatieve als kwantitatieve
dataverzameling. Er wordt met name gebruik gemaakt van interviews, focusgroepen, vragenlijsten,
data over schoolprestaties. Er worden weinig achtergrondgegevens op het niveau van individuele
leerlingen en ouders verzameld. Dat heeft ermee te maken dat deelnemende scholen over het
algemeen een vrij eenduidige populatie hebben met een hoge schoolgewichtsscore, de doelen van
de programma’s liggen bovendien op het niveau van de groep als geheel. Het heeft ook te maken
met privacyoverwegingen. Het verzamelen van gegevens op kindniveau vraagt dat voldaan wordt
aan privacy voorwaarden, zoals het verkrijgen van ouderlijke toestemming voor deelname aan
onderzoek.
Er is in de onderzoeken aandacht voor:

Het volgen van de ontwikkeling van de leerlingenpopulatie als geheel via data over
schoolprestaties (met name taal en rekenen, maar ook uitstroomniveau), welbevinden en
sociaal-emotionele ontwikkeling.

Inventarisatie van het activiteitenaanbod, de kwaliteit van dat aanbod en de ervaren
samenwerking.

Inventarisatie van wensen en behoeften van leerlingen en ouders als het gaat om
vrijetijdsbesteding.

Opbrengsten van professionaliseringsactiviteiten voor leraren en/of vakleerkrachten.

(Incidenteel): dataverzameling op het gebied van fysieke en mentale gezondheid, motorische
ontwikkeling en bewegingsaanbod.
Opvallend is verder dat er eigenlijk altijd sprake is van terugkoppeling van de uitkomsten naar de
scholen met het oog op verbetering van de onderwijskwaliteit en/of de aansluiting van het aanbod
bij de wensen en behoeften van betrokkenen. Voorbeelden daarvan zijn: het Dordts
Leerprogramma, Monitor Limburg, Monitor Leeuwarden, Monitor Gorinchem, Tijd voor Toekomst
(Groningen), en de NPRZ-monitor/Dagprogrammering Rotterdam.
1d. Er is aandacht voor zowel proces, output als outcome, maar niet altijd allemaal tegelijk
Twee monitors richten zich uitsluitend op ‘outcome’ bij leerlingen (Monitor Gorinchem, Monitor
Limburg). Wel is er ook hierbij sprake van terugrapportage en aandacht voor schoolontwikkeling. Bij
deze monitors is het niet mogelijk om de samenhang tussen het verrijkte-schooldag-aanbod en de
gevonden ‘outcome’ na te gaan.
Bij de overige onderzoeken gaat het om proces en output, proces en outcome, of alle drie. Maar ook
hier zal het lastig zijn om aanwijsbare verbanden te vinden tussen aanbod en opbrengsten, ten
eerste omdat (de uitbreiding van) het activiteitenaanbod nog in de opstartfase is, ten tweede omdat
er meestal ook allerlei andere programma’s lopen. Toewijzing is en blijft daardoor lastig. Sommige
coalities willen daar wel naartoe in hun monitoronderzoeken, maar zover is het nog niet.

Inventarisatie verrijkte schooldag

97

1e. In de geselecteerde onderzoeken gaat het altijd om meerjarige monitoring
De opgespoorde voorbeelden betreffen monitoronderzoek. In veel gevallen gaat het om monitoring
die al langer loopt, en dus is gestart voordat de voorloper-coalities subsidie ontvingen in het kader
van het programma School en Omgeving. Wel is er op enkele plekken sprake van uitbreiding van de
lopende monitoring met vragen die betrekking hebben op het programma. Enkele van de genoemde
monitors moeten toch nog starten en hebben een looptijd die ongeveer gelijkloopt met het
programma School en Omgeving, dus ongeveer 2 jaar.
Belangrijke aandachtspunten bij het lopende onderzoek
De inventarisatie laat zien dat (lang) niet alle onderzoeken specifiek zijn ingericht voor het monitoren
van het programma School en Omgeving en een verrijkt aanbod (buiten de reguliere schooltijden).
Enkele monitoronderzoeken sluiten directer aan bij het programma School en Omgeving. Dat geldt voor
het onderzoek binnen de coalitie Rotterdam-Zuid, de coalitie Rotterdam BOOR, RVKO etc. en de coalitie
Leeuwarden.
In drie situaties is er sprake van monitoring die al liep (in het kader van het Nationaal Programma), dat
geldt voor: Groningen, Leeuwarden, Rotterdam-Zuid. In deze monitors zijn in elk geval ook alle scholen
uit de betreffende coalities vertegenwoordigd, en is het onderzoek uitgebreid met vragen die passen bij
de doelen van het programma School en Omgeving. Wel is het zo dat er in deze (en eigenlijk alle) regio’s
veel verschillende geldstromen bij elkaar komen waarmee het verrijkte-schooldagaanbod wordt
gefinancierd. Dat maakt het moeilijk, zo niet onmogelijk om de eventuele opbrengsten ook echt toe te
wijzen aan het programma School en Omgeving.

3.2

Eerste inzichten over de (effectiviteit) van de interventies

Onderzoeksvraag 2 is: Valt er reeds op te maken welke (wetenschappelijke) inzichten lokaal opgedaan
worden met betrekking tot implementatie, ervaringen en effecten en welke zijn deze? Welke
interventies lijken effectief te zijn voor welke doelgroep en welke interventies lijken voor de buurt het
meest effectief te zijn?
In tabel 3.2 hieronder geven we een overzicht van de reikwijdte van de lopende onderzoeken en de
mate van overlap met de scholen die deelnemen in een van de coalities van voorlopers. Daarnaast
geven we aan in hoeverre er uit deze onderzoeken al inzichten beschikbaar zijn, op basis van
kwalitatieve data over het proces en de output, en in hoeverre er zicht is op meetbare effecten op
leerlingen. Die meetbare effecten zijn er vooral nog op lokaal niveau en voor specifieke onderdelen van
het activiteitenaanbod. Kanttekening daarbij is – zoals al aangegeven – dat het activiteitenaanbod vaak
al eerder liep en nu is uitgebreid of versterkt via het programma School en Omgeving. Omdat dit
verrijkte aanbod pas sinds kort van start is gegaan, kunnen de gemeten effecten niet een-op-een
worden toegeschreven aan het programma.

98

Oberon, KBA & Kohnstamm

Tabel 3.2 Inzichten uit lokaal onderzoek, tot nu toe
Naam onderzoeksproject

Aantal scholen uit
programma S&O

Implementatie en inzichten

Effecten

1. Het Dordts
Leerprogramma

15 locaties

De verrijkte
schooldagactiviteiten moeten
nog starten. Een inzicht van de
onderzoekers uit eerdere
projecten is dat implementatie
alleen zinvol is als activiteiten
voor alle leerlingen zijn, en
geïntegreerd worden in het
schoolprogramma, binnen
schooltijd. Dus als het
onderwijstijd is.

Nog niet beschikbaar

2. Amsterdamse
Familieschool

1 of 2 scholen (po)

Er is kwalitatieve informatie over
de organisatie van het aanbod
Benutten data:
en de samenwerking tussen
Eventueel wel mogelijk (op school en partners. Er is een
schoolniveau)
grote diversiteit aan activiteiten,
doelen en samenwerkingspartners en er zijn grote
verschillen in de mate van
implementatie van het aanbod
op de scholen.
Ouders en kinderen zijn in beeld
als het gaat om: tevredenheid
over gezondheid, participatie,
sociale omgeving en
school(welbevinden), financiële
situatie, rol als opvoeder e.d.

3. Stedelijke taalaanpak Onbekend
Almere
4. Onderwijs-monitor
Limburg

Nog niet gestart, nog niet
beschikbaar

De monitor heeft een groot Resultaten de verrijkte
bereik. Aan de meest
schooldag nog niet beschikbaar
recente meting deed 95%
van de po- scholen en 93%
van de vo-scholen mee.

Er is geen rechtstreeks verband te
leggen tussen de verrijkteschooldagactiviteiten en de
uitkomstmaten op leerlingenniveau

Er is een eerste tussenrapportage
beschikbaar, met vooral
inventariserende informatie over
ouders en kinderen, en over de
stand van zaken als het gaat om de
organisatie en implementatie van
het activiteitenaanbod. Er is nog
geen zicht op effecten.
Zie:
Fukkink, R., et al (2021).
Amsterdamse Familiescholen in
beeld. Eerste tussenrapportage.
Amsterdam: UvA, HvA en
Kohnstamm Instituut

Nog niet beschikbaar

Geen effectonderzoek.
Resultaten worden teruggekoppeld
in de vorm van schoolrapporten en
workshops met scholen. Scholen
kunnen zien hoe zij het doen in
vergelijking met overige scholen.
Er is geen directe relatie te leggen
met het verrijkte aanbod.

Inventarisatie verrijkte schooldag

5. Onderwijs-monitor
Gorinchem

6. Monitor School en
Omgeving,
Leeuwarden

99

Alle po-scholen in Gorcum
met een CBS-score van 30
of hoger. Twee
Gorinchemse vmboscholen.

Op de po-scholen is nog niet
gemeten in relatie tot het
verrijkte aanbod.
Op de vmbo-scholen is een 0- en
1-meting uitgevoerd met een
burgerschaps-instrument. Er zijn
geen (positieve) effecten
gevonden.

Geen directe koppeling
onderwijsmonitor met het verrijkte
aanbod.

Alle ikc’s in Leeuwarden
nemen deel, d.w.z. ook alle
coalitiescholen zijn
vertegenwoordigd.

‘Beter bekend maakt meer
bemind’: leerlingen benoemen
bij hun wensen/behoeften vaker
activiteiten die op hun school al
eens eerder zijn aangeboden.

Inzicht effecten bij leerlingen:
(via monitor motorische
ontwikkeling en bewegingsaanbod)
MQ-scan laat zien dat op scholen
waar meer aandacht voor/aanbod in
bewegingsactiviteiten is in
onderbouw en voorschool, de
leerlingen motorisch beter
presteren.

Benutten bestanden:
Daarvoor is eerst
toestemming nodig, maar
eventueel is het wel
mogelijk

Visie van de gemeente is vooral
‘verbindend werken’, vandaar
dat de monitoring zo is opgezet
dat alle partijen ook regelmatig
deelnemen aan bijeenkomsten,
en betrokken worden bij duiding
en uitwisselen ervaringen. Dat
werkt goed.

Rapportage beschikbaar (over voonderzoek burgerschap):
Linden, C, van der & Lacor, E. (2022).
G’town 2021-2022. Kwantitatieve
evaluatie. Begin- en eindmeting.
Rotterdam: CED-groep.

Nog niet beschikbaar
verrijkte schooldag-aanbod:
Rapport wordt toegestuurd als het
openbaar is (ligt nu eerst nog bij de
gemeente Leeuwarden)

7. Monitor Tijd voor
Toekomst,
Groningen

Nog navragen

Nog niet ontvangen

Binnenkort verschijnt een rapport
met resultaten over de 0- en 1meting (leerlingvragenlijst).
Het is nog geen effectmeting. De
metingen zijn bedoeld om te tonen
waar de scholen staan.

8. NPRZ-monitor
Rotterdam Zuid
(Dagprogrammering)

Alle coalitiescholen zijn
vertegenwoordigd in de
monitor.

Er worden opbrengsten gezien
Beschikbare rapportage:
voor:
- Outputmeting
Dagprogrammering 2022
verrijking (deelname,
- Schouwen Dagprogrammering
talentontwikkeling)
Rotterdam 2022.
sociaal-emotionele vaardigheden
en cognitieve vaardigheden, met
als kanttekening dat directe
toeschrijving aan S&O, of de
Dagprogrammering niet mogelijk
is: de inzet is breder.
Er is zicht op belangrijke
randvoorwaarden,
verbetermogelijkheden en
aandachtspunten
(zie portret)

9. SchoolRijk10monitor Rotterdam

8-10 coalitie-scholen

Nog niet beschikbaar

Nog niet beschikbaar

100

Oberon, KBA & Kohnstamm

Tussenconclusies
Er zijn nog weinig onderzoeksresultaten of inzichten gerapporteerd uit het lopende onderzoek rond de
interventies. Dat geldt voor procesinformatie en voor inzichten over belangrijke randvoorwaarden of
over ontwikkelingen rond de implementaties, en dat geldt in nog sterkere mate voor de (gemeten of
ervaren) opbrengsten bij leerlingen van het verrijkte aanbod.
Er zijn wel enkele interessante onderzoeksrapportages beschikbaar over het programma
Dagprogrammering in Rotterdam-Zuid, en er zijn rapportages in aantocht vanuit de coalities
Leeuwarden en Groningen. Alle drie deze coalities zijn voortgekomen uit/nemen eveneens deel in het
Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid en hadden van daaruit al lopend monitoronderzoek.
Zij nemen het programma School en Omgeving nu mee in de metingen. Alsnog blijft het lastig om de
informatie over implementatie, inzichten en opbrengsten direct te relateren aan het programma School
& Omgeving, aangezien er altijd meerdere trajecten naast en door elkaar lopen op de betrokken
scholen, zoals inmiddels ook vanuit het NPO-budget.
Enkele mogelijk relevante inzichten op lokaal niveau zijn, onder voorbehoud:

Belangrijk is dat het verrijkte aanbod gericht is op alle leerlingen en wordt geïntegreerd in het
schoolprogramma en de schooltijden (inzicht vanuit de coalities Dordrecht en Rotterdam-Zuid). 21

Scholen variëren sterk in de keuzes voor het verrijkte aanbod, en in de organisatie ervan in
samenwerking met externe partners (inzicht vanuit de Amsterdamse Familieschool).

De procesinformatie laat zien dat het verrijkte aanbod vooral valt binnen het thema
‘talentontwikkeling’. Het gaat minder vaak om activiteiten die gericht zijn op cognitieve of sociaalemotionele ontwikkeling. 22 Die keuze laat zich echter – mogelijk/mede – verklaren uit het feit dat
er, dankzij de aanwezigheid van vakleerkrachten voor de talentontwikkelingsactiviteiten,
bijvoorbeeld op het gebied van sport en cultuur, meer tijd is binnen het reguliere programma voor
lessen die leraren juist zelf goed kunnen geven in de meer cognitieve vakken (inzicht vanuit de
coalitie Rotterdam-Zuid).

Als het gaat om sociaal-emotionele ontwikkeling, vindt die over het algemeen plaats binnen de
activiteiten (zoals leren samenwerken, bijvoorbeeld via deelname aan teamsport), maar er is wel
meer expliciete aandacht voor nodig om die ontwikkeling ook echt te kunnen bereiken. Dat vraagt
bovendien om meer gerichte uitwisseling tussen de groeps- en vakleerkrachten over de visie,
doelen en aanpak. (Inzicht vanuit coalitie Rotterdam-Zuid).

Als kinderen via hun school al kennisgemaakt hebben met bepaalde activiteiten, noemen zij die
activiteiten ook eerder in antwoord op de vraag naar hun ‘wensen/behoeften’: bekend maakt
bemind (inzicht vanuit coalitie Leeuwarden).

Verrijking via het Dagprogrammeringsaanbod lukt: kinderen nemen deel aan activiteiten waar ze
eerder niet of minder makkelijk mee in aanraking kwamen, ontdekken hun talenten en komen op
plekken waar ze anders nooit komen. (inzicht vanuit de coalitie Rotterdam-Zuid).
Er zijn (nog) geen onderzoeksresultaten die iets zeggen over opbrengsten op buurtniveau.

21

22

In Rotterdam-Zuid gebeurt dat via verlenging van de schooltijd, met 10 uur per week voor het po en 6 uur per week voor het
vo. In het primair onderwijs bereiken de scholen álle leerlingen met de Dagprogrammerings-activiteiten (doordat) die
plaatsvinden binnen de verlengde schooltijden. In het voortgezet onderwijs zijn de meeste activiteiten facultatief en
naschools. Hier zijn eveneens alle leerlingen welkom, maar de vo-scholen hebben niet in beeld in hoeverre zij de leerlingen
bereiken die het aanbod het hardst nodig hebben. Het huidige bereik is 15 tot 20%.
Zie hierover ook Kruiter et al, 2022, p6.

Inventarisatie verrijkte schooldag

3.3

101

Inzicht in randvoorwaarden voor effectiviteit van het aanbod

Onderzoeksvraag 3 sluit aan bij de vorige vraag en luidt: Zo ja, valt er dan op te maken wat de
randvoorwaarden zijn voor goede implementatie en uitvoering van het programma? Zijn regio’s in staat
de programma’s aan alle kinderen aan te bieden die daar recht op hebben? Welke programma’s zijn
effectief in het behalen van hun doelen, zoals bijvoorbeeld het stimuleren van de ontwikkeling van de
deelnemende kinderen en in welke context zijn de programma’s effectief?
Zoals zichtbaar in tabel 3.2 zijn er nog nauwelijks onderzoeksrapporten beschikbaar op basis waarvan
deze onderzoeksvraag beantwoord kan worden. Alleen de Schouw rond de Dagprogrammering in
Rotterdam-Zuid biedt enige aanknopingspunten (zie Kruiter et al, 2022). Belangrijke randvoorwaarden
voor succesvolle uitvoering en implementatie die naar voren komen in Rotterdam-Zuid zijn bijvoorbeeld:

Sterk leiderschap.

Verrijkt aanbod moet passen binnen de schoolvisie en integraal onderdeel uitmaken van het
curriculum.

Gemotiveerde leraren en aanbieders (die de schoolvisie kennen en dragen).

Verrijkt aanbod moet zoveel mogelijk opgenomen zijn in het schoolrooster (waarbij het
schoolrooster staat voor de door ouders en leerlingen ervaren schooltijd, maar gewerkt wordt met
een verlengde schooldag, en waarin ook pauzes benut worden).

Een goede mix van activiteiten die passen bij wat leerlingen het meest nodig hebben (maatwerk
per school).

Een goede en heldere organisatie en opzet (zoals: een vast aanspreekpunt, vaste gezichten, vaste
tijden, leerlijnen etc.)
De inzichten uit de inventarisatie in deze deelstudie zijn nog beperkt, maar er is uit eerder onderzoek
veel bekend over randvoorwaarden voor effectief verrijkt aanbod via de Verlengde Schooldag en de
Brede School. Een overzicht van relevante onderzoeken is opgenomen in deelstudie D. De themapagina
Leertijduitbreiding in de kennisbank Onderwijskennis geeft een goede samenvatting van de
belangrijkste inzichten, zie: www.onderwijskennis.nl/kennisbank/leertijduitbreiding-enonderwijskansen.
De geïnterviewde onderzoekers hebben bovendien nog enkele aanbevelingen:

Het is bevorderlijk voor zowel het onderzoek als de kwaliteit van de uitvoering van het programma
wanneer op lokaal niveau een ondersteunende overlegstructuur bestaat waarin de betrokken
organisaties (scholen, aanbieders van activiteiten, onderzoekers) participeren. Een goed
functionerende organisatie draagt bij aan een goede uitvoering van het programma en vergroot de
kans dat de nodige voorzieningen en materialen kwalitatief goed zijn. Eigenlijk is dit de werkwijze
in de 8 onderzoeken die al in de uitvoeringsfase zijn en het is ook het voornemen in de 2 nog te
starten onderzoeken.


Op verschillende plekken is ervaring opgedaan met een verlengde schooldag en leertijduitbreiding
aan het eind van de schooldag. Er valt veel voor te zeggen om de extra uren binnen (de verlengde)
schooltijd te laten plaatsvinden en te integreren in het onderwijsprogramma. Dat vergroot de kans
dat leerlingen die de doelgroep vormen ook daadwerkelijk met het programma worden bereikt,
het is organisatorisch beter vorm te geven en het verhoogt de inhoudelijke afstemming tussen de

102

Oberon, KBA & Kohnstamm

lessen en het geboden programma. Die goede afstemming is een noodzakelijke voorwaarde om
effecten bij leerlingen te bereiken. 23

3.4

Beschikbaarheid van de onderzoeksopbrengsten

Onderzoeksvraag 4 tot slot is: In het geval van nog lopende onderzoeken, wanneer zijn welke inzichten
beschikbaar?
Over processen of opbrengsten van het programma School en Omgeving zijn nog vrijwel geen
onderzoeksrapportages beschikbaar, behalve vanuit het programma Dagprogrammering in RotterdamZuid. Er zijn daarnaast enkele startmetingen uitgevoerd die op het moment nog ter goedkeuring liggen
bij de gemeente en/of consortiumpartners, maar die binnenkort openbaar kunnen worden gemaakt.

23

Zie ook: https://www.onderwijskennis.nl/kennisbank/leertijduitbreiding-en-onderwijskansen

Inventarisatie verrijkte schooldag

4

103

Conclusies en aanbevelingen

In deze deelstudie is nagegaan welke onderzoeks- en monitoringsprogramma’s er momenteel lopen,
lokaal, regionaal of breder. Daarbij is gekeken naar (monitor)onderzoek dat speciﬁek gericht is op het
programma School en Omgeving, maar ook breder naar onderzoek dat daarmee mogelijk raakvlakken
hee�. Het achterliggende doel van de inventarisa�e was om in beeld te brengen:
a. welk onderzoek er momenteel al loopt,
b. welke resultaten daaruit beschikbaar zijn of komen,
c. en hoe een landelijke monitoring voor het programma School en Omgeving kan worden ingericht
waarin gebruik gemaakt kan worden van die lopende dataverzameling, vanuit het perspectief van
administratieve lastenverlichting voor de scholen en andere betrokkenen.
Conclusies
Op zeven plekken in het land loopt er momenteel onderzoek waarin monitoring of evaluatie van het
programma School en Omgeving wordt meegenomen. Die monitoring betreft dan ofwel alle scholen in
de betreffende coalitie, ofwel een (klein) deel daarvan. Twee onderzoeken verkeren nog in de
opstartfase. Mogelijk zullen er de komende jaren nog nieuwe (monitor)onderzoeken bijkomen. De
onderzoeken die in de inventarisatie naar voren gekomen zijn, richten zich over het algemeen op zowel
procesdata als het meten van (gepercipieerde) opbrengsten bij leerlingen.
Die procesdata verschillen wel per onderzoek: er is sprake van portretten en filmpjes, interviews over
het gerealiseerde aanbod en de samenwerking tussen school en partners, interviews over wensen en
behoeften aan activiteiten (bij leerlingen, ouders, scholen), probleemanalyses per school om het meest
passende aanbod te bepalen, en van het verzamelen van meer gestandaardiseerde informatie over het
aanbod (in aantal uren, deelname, kwaliteitskenmerken).
Aanvullende bevindingen over het lopende onderzoek en de kennis die daaruit voorkomt:
 Het is nog te vroeg om te spreken van kennis en inzichten die aanwezig of in ontwikkeling zijn in het
lopende (monitor)onderzoek waarin de coalities betrokken zijn.
 Een deel van de onderzoeken loopt al langer en komt voort uit eerdere subsidieregelingen. Soms
komt het rijke schooldag-aanbod alleen beperkt of zijdelings aan de orde, soms wordt er ingezoomd
op specifieke deelaspecten van het programma, soms worden vragen toegevoegd die specifiek gaan
over het verrijkte aanbod.
 Het is via de geïnventariseerde onderzoeken niet mogelijk om een directe relatie te leggen tussen
enerzijds het extra aanbod van verrijkte schooldagactiviteiten en anderzijds de opbrengsten bij
leerlingen (of ouders).
 In toekomstige rapportage zijn wellicht wel relevante inzichten te vinden over belangrijke
randvoorwaarden en succesfactoren voor een goede organisatie van het verrijkte aanbod en/of en
het bereiken van opbrengsten bij leerlingen.
 Ook kunnen mogelijk (delen van) instrumenten uit de lokale onderzoeken gebruikt worden in een
landelijke monitor. Daarvoor moet echter eerst duidelijk zijn wat er op landelijk niveau gemeten zou
moeten worden en welke meetinstrumenten/metingen daarbij aansluiten.
Aanbevelingen
De uitkomsten van deze lokale en regionale monitoronderzoeken leveren nu (en ook waarschijnlijk
straks) geen landelijk beeld op van de doelmatigheid of doeltreffendheid van het programma School en
Omgeving. Ze kunnen wel dienen als aanvulling daarop. Denkbaar is dat de landelijke monitor een
overkoepelend generiek kader biedt dat met de uitkomsten van lokaal of regionaal onderzoek kan
worden aangevuld, illustratief of in verdiepende zin.

104

Oberon, KBA & Kohnstamm

Zo’n verdiepend perspectief kan bijvoorbeeld bereikt worden met een casestudie-aanpak, zoals die is
gebruikt voor de ‘Schouw’ in Rotterdam-Zuid. Via een interviewronde langs een selectie van scholen kan
worden ingezoomd op belangrijke (proces)thema’s, zoals de samenwerking tussen school en partners,
visieontwikkeling, de kwaliteit van ‘vakleerkrachten’ die delen van het verrijkte aanbod organiseren. Op
die manier hoeven niet alle scholen bevraagd te worden, maar kan wel zichtbaar worden wat het
programma oplevert.

Inventarisatie verrijkte schooldag

105

Bijlage 1: Checklist inventarisatiestudie de verrijkte schooldag’
Het gaat om een korte schets van uw onderzoek, aan de hand van de volgende vragen.
Naam Coalitie:
Naam respondent(en):
Functie respondent(en):
Datum:
1.

Wat zijn de hoofdvragen voor deze monitor/uw onderzoek? Wat zijn de belangrijkste thema’s die in
kaart gebracht worden? Gaat het om kwalitatief en/of kwantitatief onderzoek? Gaat het om
opbrengsten of om procesinformatie?

2.

Wie is de opdrachtgever of initiatiefnemer? Wat was de aanleiding?

3.

Gaat het om onderzoek dat specifiek aansluit bij het programma de verrijkte schooldag’?
Ja/nee

4.

Wanneer is de monitor/het onderzoek gestart? Wat is de einddatum?

5.

Hoeveel scholen doen er mee? Gaat het om po, vo, speciaal onderwijs, mbo, hbo etc.?
Hoeveel of welk type andere instellingen doen mee?

6.

Hoe vaak vinden er metingen plaats? Bij wie (leerlingen, leraren, ouders, schoolleiders, andere
betrokkenen)?

7.

Welke data worden verzameld?
 gegevens over het proces of kwaliteit van het aanbod/de uitvoering
 gegevens over deelname door leerlingen
 achtergrondgegevens van leerlingen
 andere gegevens
Hoe worden de gegevens verzameld:
 via de scholen zelf
 via anderen (zoals de aanbieders van activiteiten)
 er worden gegevens uit landelijke bronnen gebruikt zoals CBS of DUO

8.

Welke meetinstrumenten worden ingezet voor het meten van opbrengsten bij leerlingen? (Zijn dat
zelfontwikkelde meetinstrumenten of instrumenten die ook door anderen worden gebruikt?)

9.

Zou het in principe mogelijk zijn om uit uw onderzoeksbestand een sub-selectie te maken van de
scholen die deelnemen aan het programma de verrijkte schooldag?

10. Zijn er al onderzoeksrapporten geschreven? (Heeft u daarvoor een link of een pdf-bestand voor
ons?) En/of wanneer komen er (nieuwe) onderzoeksresultaten beschikbaar?

106

Oberon, KBA & Kohnstamm

Bijlage 2: Korte portretten van lopend (monitor)onderzoek
1. Dordts Leerprogramma (DLP)
In de gemeente Dordrecht is de Dordtse Onderwijsvisie 2020-2023 opgesteld met als doel het
formuleren van ambities voor kinderen en jongeren van 0 tot 12 jaar, voor de komende tien jaar. Er zijn
drie speerpunten vastgesteld: 1) Taal en rekenen 2) Preventie en zorg en 3)
Talentontwikkeling. Onderdeel van het speerpunt Talentontwikkeling is het Dordts Leerprogramma
(DLP): 5 uur leertijdverlenging op de 12 basisscholen met de meeste kinderen met een risico op
achterstand.
Ook monitoring en evaluatie maken deel uit van de Dordtse Onderwijsvisie. Sardes voert de monitor uit.
Een onderdeel van de monitor is het bijhouden van de opbrengsten van DLP. Naast het verzamelen van
gegevens via de monitor maakt Servicebureau Onderwijs & Cultuur (SOC), de procesbegeleider van DLP,
portretten en filmpjes van de DLP-scholen. Deze dienen vooral ter inspiratie voor de vormgeving van
activiteiten.
Het is uiteindelijk de bedoeling dat de scholen die vallen onder het DLP zelf gegevens aanleveren over
de leergroei. Dat kan op basis van de NCO-leergroei-rapportages of op basis van hun eigen
leerlingvolgsysteem. Het idee is om in de toekomst de leergroei op de DLP-scholen te gaan vergelijken
met de landelijke gemiddelde groei. Als activiteiten effect hebben, moet de curve steiler worden dan de
landelijk gemiddelde groei.
Het is niet mogelijk (en dat zal ook in de toekomst niet lukken) om één-op-één de scores (groei) te
koppelen aan de verrijkte-schooldag-interventies. Ten eerste niet omdat uitkomstmaten niet op
individueel niveau worden teruggekoppeld, ten tweede niet omdat scholen ook allerlei andere
activiteiten aanbieden, zoals voorschoolse educatie, schakelklassen. Effecten kunnen dan niet zonder
meer toegeschreven worden aan bepaalde interventies. Opgemerkt wordt dat het een investering van
jaren vergt om dit type monitor, op basis van leerling-gegevens goed op te zetten.
2. Amsterdamse Familieschool
Het overkoepelende doel van het onderzoek rond de Amsterdamse Familieschool is te evalueren of de
aanpak uitvoerbaar is en bijdraagt aan het beoogde doel van kansengelijkheid voor kinderen en ouders.
Kernvragen die uiteindelijk beantwoord moeten worden, zijn:
a. Welke concrete activiteiten zijn er gepland door de scholen?
b. Wat is de beginsituatie van leerlingen en ouders, als het gaat om welzijn, welbevinden,
schoolprestaties, probleemgedrag, ervaren kwaliteit van leven, opvoedsituatie, en
ouderbetrokkenheid bij school?
c. Wat is de beginsituatie voor de samenwerking tussen scholen en professionele partners?
d. In hoeverre wordt het AFS-programma uitgevoerd op de scholen?
e. Welke veranderingen zijn zichtbaar bij leerlingen en gezinnen?
f.
In hoeverre is er sprake van samenhang tussen veranderingen op school-, kind- en gezinsniveau?
Het project Amsterdamse Familieschool is gestart in 2019, met 8 po-scholen en 2 vo-scholen. De
dataverzameling loopt over drie schooljaren, van 2020-2021 tot en met 2022-2023.
In het onderzoek worden zowel kwalitatieve als kwantitatieve data verzameld, met een uitgebreide set
aan meetinstrumenten. Gekeken wordt naar het proces, via interviews met scholen en
samenwerkingspartners over de organisatie van het aanbod en de ervaren samenwerking, en naar de
perceptie van de opbrengsten.
Op leerlingniveau gaat het om afname van meetinstrumenten zoals KidScreen, de Schoolvragenlijst
(SVL) en de Cantril-Ladder (tevredenheid met het leven in het algemeen). Op het niveau van ouders

Inventarisatie verrijkte schooldag

107

wordt gewerkt met: ‘Me as a parent’, de Relatie Familie-School-vragenlijst, de Cantril-Ladder en
demografische kenmerken over gezinssituaties en dagbesteding. Tot slot zijn er focusgroepen met
ouders en leerlingen voorzien om na te gaan in hoeverre zij meedoen met het project, wat zij daarvan
merken op school, welke behoeftes er leven etc.
Een eerste tussenrapportage is inmiddels verschenen. Achtergrondinformatie over het project en het
onderzoek is te vinden via:
https://www.hva.nl/kmr/gedeelde-content/projecten/projecten-algemeen/armoedeinterventies/amsterdamse-familieschool-onderzoek.html
en: https://kohnstamminstituut.nl/evaluatie-van-de-amsterdamse-familieschool/
Er is overigens slechts een kleine overlap met de scholen die deelnemen in de Coalitie Amsterdam-West:
twee van deze scholen doen mee in het project van de Amsterdamse Familieschool.
3. Stedelijke taalaanpak Almere
In de coalitie Almere krijgen leerlingen activiteiten aangereikt met het doel hun culturele en sportieve
ontwikkeling te versterken en bij te dragen aan hun sociale ontwikkeling en de oriëntatie op zichzelf en
de wereld. Het programma richt zich op het bouwen van een curriculum waarin rijke taal een
geïntegreerd onderdeel is van de activiteiten, zodat taalverwerving plaatsvindt in een rijke context. In de
Haven Academie werken alle partners samen, onderdeel daarvan is ook het project Stedelijke
Taalaanpak Almere.
Het project Stedelijke Taalaanpak Almere, en de samenwerking daarin met Hogeschool Windesheim is
echter op zichzelf niet gericht op het invullen van het verrijkte-schooldag-aanbod. In dit project ligt het
accent op kennisontwikkeling op het gebied van taalonderwijs en om professionalisering van
leerkrachten, in de vorm van leernetwerken. Er zal rond het project een monitor worden opgezet om de
opbrengsten bij de leraren (taalbewustzijn) in beeld te brengen via een ‘story line’ methode: een
narratieve onderzoeksbenadering waarin leraren relevante gebeurtenissen en ervaringen evalueren die
een rol spelen in hun eigen professionalisering, op het gebied van taalonderwijs. Onderzoekers
analyseren en vergelijken vervolgens de verhalen om zicht te krijgen op de grote lijn. 24 De monitor richt
zich dus niet op leerprestaties of op effecten op de taalvaardigheid van leerlingen, maar heeft alleen
betrekking op de professionele ontwikkeling van de leraren. De beoogde startdatum van de monitor is
september 2023, met een looptijd van 2 of 3 jaar.
4. Onderwijsmonitor Limburg
In het kader van de Onderwijsmonitor Limburg (OML) worden (sinds 2009) toetsgegevens (taal- en
rekenscores) opgevraagd en vragenlijsten uitgezet onder leerlingen, ouders en leerkrachten. De
metingen worden uitgevoerd in de groepen 2 (voor- en vroegschoolse educatie) en 8
(uitstroomonderzoek) en klas 3 van het voortgezet onderwijs. Metingen worden om het jaar uitgevoerd,
afwisselend in het po en vo. Deze gegevens (die zijn opgeslagen bij het CBS) zijn toegankelijk, maar zijn
niet geschikt om te gebruiken voor de evaluatie van het programma School en Omgeving, onder meer
omdat binnen de CBS-omgeving niet met gegevens van individuele scholen gewerkt mag worden. Dat is
een vraagstuk voor het onderzoek dat nog moet worden opgelost.
De vragenlijsten bevatten met name vragen over de sociaal-emotionele ontwikkeling, zoals over
welbevinden, creativiteit en kritisch denken, zelfsturing en motivatie. Daarnaast zijn er vragen over het
thuismilieu (zoals het aantal boeken), deelname aan activiteiten op het gebied van cultuur, sport ed.
Vragen over executieve functies zouden eventueel kunnen worden toegevoegd, als er een goed
instrumentarium gevonden wordt. Belangrijk is dat grondslag voor deze brede en longitudinale
24

Zie voor meer achtergrondinformatie over de story-line methode: Beijaard et al 1999 en Brouwer et al, 2018

108

Oberon, KBA & Kohnstamm

dataverzameling een samenwerkingsverband is met de betreffende scholen, aangevuld met een privacyconvenant voor de dataverzameling en dataverwerking. Ouders hebben de mogelijkheid om aan te
geven dat hun kind niet mee doet met de dataverzameling.
De onderzoekers analyseren de data en zorgen voor de terugkoppeling naar de scholen en
schoolbesturen via niet-openbare digitale schoolrapporten. Thema’s voor de terugkoppeling worden bij
scholen opgehaald, bijvoorbeeld het onderdeel ‘leesgedrag en leesmotivatie.’ De digitale terugkoppeling
wordt aangevuld met workshops (voor schoolbestuurders, schoolleiders en ib’ers of leerkrachten van de
scholen) met als doel om scholen te helpen scores te interpreteren en resultaten te duiden. Tot slot
gebruiken scholen de monitor om projecten op school te evalueren (bijv. 10-14 onderwijs, waarbij dan
extra metingen worden uitgevoerd op de school op delen van de monitor en waar de schoolresultaten
worden vergeleken met de Limburg-brede benchmark over meerdere jaren).
De onderzoekers zijn met de scholen in gesprek over het aanbod in het kader van School en Omgeving
over de vraag welke doelen de scholen daarmee denken te bereiken en over het meten van resultaten.
Dit illustreert dat de monitor in ontwikkeling is en dat er eventueel instrumenten (kunnen) worden
toegevoegd als er sprake is van andere activiteiten, al is men hier uit het oogpunt van belasting van de
scholen zuinig mee.
De feedback die scholen krijgen bevordert de motivatie om mee te doen. Naast de schoolspecifieke
terugkoppeling worden op alle thema’s openbare publicaties gepubliceerd
(www.educatieveagendalimburg.nl/bijdragen). Daarnaast is er een pilot gestart waarbij de gegevens van
NCO en OML zijn gekoppeld en gepresenteerd in een apart Limburg-hoofdstuk in de reguliere NCOrapportage po voor scholen in Limburg.
5. Onderwijsmonitor Gorinchem
Sinds 2010 wordt in Gorinchem een monitor voor- en vroegschoolse educatie uitgevoerd. Deze monitor
betreft onder meer het aantal doelgroepkinderen van 2,5 tot 4 jaar, het bereik van de voorscholen, de
Citoscores op taal en rekenen, waarmee cohorten worden gevolgd vanaf groep 3. De gegevens worden
verzameld, geanalyseerd en aan de scholen gerapporteerd door de CED -groep. Men beschikt over data
op schoolniveau en de terugkoppeling vindt plaats op totaalniveau. In de analyses maken de
onderzoekers wel onderscheid tussen vve-scholen met een schoolgewicht van 30 of hoger 25 en niet-vvescholen.
Deze monitor werkt volgens de betrokkenen goed, omdat hij in een structuur past en ondersteund
wordt door het gemeentelijk beleid. Elke zes weken vindt er vve-overleg plaats met de vve-partners en
andere relevante partijen. Dit overleg is uitgegroeid tot een vaste component in de kennisdeling alsook
in het delen van ervaringen. Jarenlange gegevensverzameling en terugkoppeling op het vve-overleg
heeft ertoe geleid dat ook andere (niet-vve) scholen in de gemeente geïnteresseerd zijn geraakt in
terugkoppeling. De monitor laat zien dat via de voorschool winst wordt geboekt op de taal- en
rekenprestaties van de leerlingen, maar ook dat die winst lijkt te verdwijnen bij de overgang van po naar
vo.
Op dit moment wordt gekeken hoe de vve-monitor ook ingezet zou kunnen worden voor het
programma School en Omgeving en het verzamelen van data over opbrengsten van de verrijkte
schooldag. De eerste stap is nu om te bepalen hoe het activiteitenaanbod eruit gaat zien. Vervolgens
wordt de stap gezet richting oriëntatie op het meetinstrumentarium.
In het voortgezet onderwijs (op een vmbo-school) is al een dataverzameling gestart die dichter staat bij
de activiteiten die in het kader van de verrijkte schooldag worden uitgevoerd. Er is een meetinstrument
ingezet voor burgerschapscompetenties, en het meten van opbrengsten van een kunsteducatie-

25

Hoe hoger de schoolweging, hoe complexer de leerlingenpopulatie en hoe lager de verwachte leerresultaten voor deze
school.

Inventarisatie verrijkte schooldag

109

programma dat twee vmbo-scholen uitvoeren in samenwerking met Artez en andere culturele
instellingen Er is hierover een onderzoeksrapport beschikbaar.
6. Monitor School en Omgeving, Leeuwarden
In Leeuwarden loopt al een aantal jaren een monitoronderzoek rond de IKC-ontwikkeling in de stad.
Deze monitor hoort bij het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. De 11 IKC’s die meedoen
in het programma School en Omgeving, doen ook al mee in de bestaande monitor. Deze monitor is nu
uitgebreid met vragen rond het programma School en Omgeving. Er is daarmee inmiddels een
nulmeting uitgevoerd. Er zijn achtergrondgegevens van leerlingen op schoolniveau, via de
databestanden van de gemeente Leeuwarden.
De dataverzameling gebeurt onder meer via gesprekken op de scholen (over vragen als: wat is er
aanwezig in de school, in de buurt, waar zitten de hiaten, welke behoeften zijn er, wat is er in het
verleden al gedaan, wat zijn de ervaringen?) en vragenlijsten voor leerlingen in de midden- en
bovenbouw van het po over hun vrije tijdsbesteding en wensen. Er komt over dit thema ook een
vragenlijst voor ouders.
Naast de aandacht voor IKC-ontwikkeling wordt in Leeuwarden ook al enige tijd het programma Kansen
voor kinderen uitgevoerd, waarin jeugdondersteuners worden ingezet bij zorgvragen. Ook dit project
bestaat al langer, en wordt gemonitord. In die monitor wordt gebruik gemaakt van het NJImeetinstrument CAP-J om de problematiek en risicofactoren bij kinderen en in gezinnen in kaart te
brengen (emotionele problemen, gedrag, huisvesting etc.). Doel is te bepalen welke steun of hulp het
kind, de jongere en of het gezin nodig hebben. Zie: https://www.nji.nl/cap-j/wat-is-cap-j De CAP-Jchecklist wordt ingevuld door zowel ib’er/leerkracht als de jeugdondersteuners, per kind.
Ten derde is er in Leeuwarden een monitor ‘beweging’, waarin kinderen gevolgd worden in hun
motorische ontwikkeling via de MQ-scan (ook wel ‘piepjestest’) https://mqscan.nl/wat-is-mq-scan/.
Daarnaast wordt hun mate van beweging bevraagd (in georganiseerd verband, in de thuisomgeving en
op school), en wordt het bewegingsaanbod van scholen in kaart gebracht op thema’s zoals de
aanwezigheid van vakleerkrachten, de inrichting van het schoolplein, aanwezige speelmaterialen, en
bewegingsactiviteiten).
Samen leveren deze drie ingangen een grote dataset op rond alle kinderen die deelnemen aan de IKC’s
in de coalitie . Ook de verrijkte schooldag-data kunnen hiermee worden verbonden.
In het hele traject (en in de doelstellingen van de gemeente Leeuwarden) gaat het om verbinding beleid
en praktijk. Er zijn regelmatig gezamenlijke bijeenkomsten om ervaringen te delen en afspraken te
maken.
De eerste resultaten van de nulmeting zijn inmiddels beschikbaar en gedeeld met de gemeente
Leeuwarden, en de coalitiepartners. Het rapport is nog niet openbaar.
7. Tijd voor Toekomst, Groningen
Tijd voor Toekomst is onderdeel van het Nationaal Programma Groningen, dat als hoofdoelen heeft het
vergroten van het arbeidsmarktperspectief, het verbeteren van gezondheid, het verbeteren van
leerresultaten en het vergroten van het toekomstperspectief van kinderen en jongeren die onder het
programma vallen. Op deze doelen is de subsidieaanvraag gericht en de subdoelen van alle scholen
sluiten daarbij aan en ook de monitoring is daar op ingericht. Via de monitor wordt de fysieke en
mentale gezondheid van kinderen in kaart gebracht en gevolgd.
Bij mentale gezondheid gaat het om het volgen van leerlingen op basis van een vragenlijst, op aspecten
als toekomstgerichtheid, zelfvertrouwen en schoolplezier. Inmiddels is er een nulmeting uitgevoerd op

110

Oberon, KBA & Kohnstamm

deze aspecten, daarover is gerapporteerd naar de gemeente. Binnenkort verschijnt de rapportage over
de vergelijking tussen de nul- en één meting, die zal openbaar zijn.
Voor het meten van lichamelijke en gezondheidsaspecten is het concept van de Gezonde Basisschool
van de Toekomst, zoals dat in Limburg bestaat, als inspiratiebron gebruikt. Lang niet alle scholen zijn
met dit concept bezig, dus dat is wel een vraagstuk bij de monitor. Tot nu toe heeft slechts één
gemeente, de gemeente Oldambt, als speerpunt ‘gezondheid’ gekozen, vanwege slechte
gezondheidsstatistieken in die gemeente. Bij het verzamelen van gegevens over gezondheid spelen
ethische kwesties. Weliswaar zijn de vragen door de ethische commissie goedgekeurd, maar dat
betekent nog niet dat de variabelen die men wil onderzoeken verantwoord te vertalen zijn naar
onderzoeksvragen voor kinderen en ouders, en dat de vragen voor hen goed te beantwoorden zijn.
Door de universiteit Groningen, de Hanzehogeschool en een plaatselijk adviesbureau wordt de
zogenoemde brede welvaartsmonitor uitgevoerd om de programma's van het NPG breed te volgen.
Daarin wordt provincie-breed over langere termijn onderzocht of en in hoeverre het
arbeidsmarktperspectief van kinderen en jongeren verbetert. Daarbij wordt ook gekeken naar
leerresultaten, een reden waarom het meten van leerresultaten (dat een doel is van Tijd voor
Toekomst) niet in de monitoring zit zoals die op schoolniveau wordt uitgevoerd.
Het aanbod van de verrijkte-schooldagactiviteiten komt op schoolniveau tot stand op basis van een
voorafgaand uitgevoerde probleemanalyse, onder begeleiding van een innovatiebegeleider die per
school of scholengroep vanuit de Hanzehogeschool wordt ingezet. Met het oog op de vormgeving van
het aanbod worden focusgroepen georganiseerd met leerlingen en ouders (ervaringen en ervaren
opbrengsten verrijkte schooldag).
8. NPRZ-monitor, Rotterdam
De coalitie Dagprogrammering Rotterdam-Zuid richt zich op brede ontwikkeling van alle kinderen en
jongeren in Rotterdam-Zuid met als doel: gelijke kansen realiseren en de talenten van kinderen beter
benutten. Via een uitbreiding van de onderwijstijd van 10 uur voor het primair onderwijs en 6 uur voor
het voortgezet onderwijs, gedurende 40 schoolweken, worden extra activiteiten aangeboden in tien
profielen, zoals taal & rekenen, cultuur, sport, natuur & milieueducatie, ICT & media,
loopbaanoriëntatie. Scholen maken daarin een eigen keuze. Alle activiteiten zijn in principe binnen
schooltijd, althans voor het basisonderwijs. In het vo is deelname voor de leerlingen niet verplicht, maar
wel sterk aanbevolen.
De opbrengsten worden op verschillende manieren gemeten:
a. via een basismonitor NPRZ en cohortanalyses, voor de totale groep jongeren ‘op Zuid’
b. via een output-meting (2x per jaar)
c. via een uitgebreide schouw (op een kleine groep van 6 scholen, 1x per jaar: gesprekken met
leerlingen, ouders, leraren, schoolleiders, aanbieders etc.)
d. via een (nu nog geplande) evaluatie van de scholing van vakleerkrachten die ingezet worden in de
Dagprogrammeringsactiviteiten.
De Basismonitor was er al vanuit het NPRZ-programma. De Schouw en de Outputmeting sluiten goed
aan op het programma School en Omgeving maar zijn niet uitsluitend gericht op de inzet van deze
middelen. De scholing van vakleerkrachten start in het schooljaar 2023-2024, het evaluatieonderzoek
eveneens.
In (a) de basismonitor NPRZ zitten gegevens over: de eindtoets, referentieniveaus, het schooladvies, open afstroom, de positie in het 3e leerjaar vo in vergelijking met het schooladvies, het aantal geslaagden,
doorstroom naar mbo en hoger onderwijs. Eigenlijk bevat deze monitor alle data die ook door de
inspectie in de beoordelingen worden meegenomen. Er zijn alleen geen ‘jonge kind-data’ opgenomen in

Inventarisatie verrijkte schooldag

111

de monitor omdat er voor vve-deelname een aparte monitor bestaat per gebied. De koppeling van
beide monitors is lastig maar er wordt aan gewerkt. Via DUO kunnen scholen inmiddels wel al, op
vrijwillige basis, aangeven of een leerling een doelgroep-indicatie heeft, zodat die informatie ook
beschikbaar is in de basismonitor.
In (b) de output-meting ligt het accent op procesvragen die inzicht geven in het activiteitenaanbod en de
realisatie daarvan (wat heb je gepland, wat heb je gerealiseerd)? De meting geeft bijvoorbeeld ook
inzicht in de profielen van de scholen. Er is sprake van 10 activiteiten-profielen: taal & rekenen, op
cultuur, op sport, natuur & milieueducatie, ICT & media, loopbaanoriëntatie etc. Scholen kunnen
overigens activiteiten aanbieden uit meerdere profielen naast elkaar. Via de subsidieverantwoordingen
beschikt de gemeente ook over informatie over wat het doel is van de activiteit, hoeveel leerlingen er
aan deelnemen, voor hoeveel uur, wat de verwachte opbrengsten zijn, hoe de uitvoering is verlopen en
wat daarvan het resultaat is. (Een onderzoeksrapportage over de periode januari – zomer 2022 is
beschikbaar: Outputmeting Dagprogrammering – Van der Wier, K. en Korfke, B. (2022). Den Haag:
Capae).
Ook (c) de schouw geeft eveneens inzicht in de proceskant van het programma. De focus ligt op
onderzoeksvragen als: Hoe verloopt de uitvoering, en hoe verloopt de inhoudelijke invulling van het
programma? Welke andere factoren, naast de inzet vanuit Dagprogrammering, beïnvloeden
waargenomen resultaten, doelen en uitvoering van Dagprogrammering? Welke extra verbeteringen zijn
nog nodig? Zijn de randvoorwaarden daarvoor ingevuld? En voor het vo: Worden de beoogde leerlingen
bereikt? Daarnaast wordt gevraagd naar (de ervaren) opbrengsten bij leerlingen. Het belangrijkste doel
van de schouw is meer diepgang aan te brengen in de interpretatie van de data. Dat is ook nodig omdat
er veel verschillende factoren meespelen – inzet NPO-gelden, kwaliteitsverbeteringstrajecten op de
scholen – die het lastig maken om eventuele opbrengsten van de Dagprogrammering ook direct daaraan
te kunnen toeschrijven. (Een onderzoeksrapportage op basis van een schouw bij 6 scholen is
beschikbaar: Schouwen Dagprogrammering Rotterdam 2022 – Kruiter, J. et al (2022). Utrecht: Sardes &
DSP-Groep).
Tot slot zal (d) de evaluatie van de scholing voor vakleerkrachten komend jaar plaatsvinden. De scholing
wordt specifiek vanuit de middelen van het programma School en Omgeving bekostigd. De hoofdvraag
voor het evaluatieonderzoek zal zijn: Voelen de vakleerkrachten zij zich bekwamer nadat zij de
professionaliseringsactiviteiten hebben doorlopen?
Er zijn inmiddels enkele eerste opbrengsten te melden op basis van het uitgevoerde onderzoek rond de
Dagprogrammering. Het rapport daarover is in maart 2023 verschenen.

De dagprogrammering loopt goed, na wat aanvankelijke problemen rond de uitbreiding van de
onderwijstijd. Belangrijk (en zichtbaar): sterk leiderschap, team dat goed weet wat ze met de
Dagprogrammering wil.

Sterke positionering is ook een voorwaarde: onderdeel van missie en visie op onderwijs en leren.

Alle betrokkenen zien het belang van de drie hoofddoelen: Verrijking van de talentontwikkeling,
vergroten van cognitieve vaardigheden & verbeteren van leerprestaties en het vergroten van
sociaal-emotionele vaardigheden en welzijn.

De focus van de meeste scholen – in deze eerste Schouw – ligt op 1e doel: talentontwikkeling,
minder expliciete aandacht voor 2e en 3e doel. (toelichting van de scholen: juist die doelen krijgen
nu meer aandacht/ruimte in het reguliere programma, door de eigen leerkrachten, die daar sterk
in zijn en ook blij van worden. Bovendien moeten sociaal-emotionele vaardigheden juist
geïntegreerd zijn in de activiteiten. Wel belangrijk om meer samen na te denken over hoe dat dan
gebeurt/visie).Scholen zien (aantoonbare) resultaten op doel ‘verrijking’: leerlingen nemen deel
aan activiteiten waar ze anders niet of minder makkelijk mee in aanraking komen, ontdekken hun
talenten en komen op nieuwe plekken. Sociaal-emotioneel zijn de opbrengsten moeilijker toe te

112







Oberon, KBA & Kohnstamm

schrijven aan de dagprogrammering en ook niet goed te meten. Scholen zien wel in meer of
mindere mate verbetering als het gaat om gedragsproblemen, samenwerken, zelfreflectie en
flexibel omgaan met verschillende leraren. Ook cognitieve vaardigheden/leerprestaties zijn lastig
aantoonbaar omdat ze voortkomen uit het totale schoolbeleid, maar scholen geven aan dat de
Dagprogrammering wel een belangrijke rol speelt en kan fungeren als vliegwiel.
Er is bovendien inzicht in enkele belangrijke randvoorwaarden. Zo is duidelijk dat de
Dagprogrammering deel moet uitmaken van een bredere, gezamenlijke visie, en een vaste plek
moet hebben in het schoolrooster, dat er gemotiveerde leerkrachten, docenten en aanbieders bij
nodig zijn, een goede en heldere organisatie, en dat er een goede mix van activiteiten moet
worden aangeboden aansluitend op wat leerlingen het meest nodig hebben.
Verbeterpunten zijn onder andere: de afstemming tussen aanbieders en
groepsleerkrachten/docenten, goede communicatie met en betrokkenheid van ouders, en de
kwetsbaarheid van steeds tijdelijke projectfinanciering.
Naast andere thema’s krijgt de kwaliteit van de (vak)leerkrachten de komende tijd aandacht  (a)
er start een scholingstraject (via Thomas More en online trainingsmodules), (b) er zullen goede
voorbeelden van samenwerking tussen vakleerkrachten en groepsleerkrachten/docenten worden
gedeeld, en (c) er komt ruimte voor coaching on the job. Ook gaat de uurvergoeding die scholen
ontvangen omhoog naar €5,-. Scholen kunnen vervolgens zelf een mix van maken in duurdere en
goedkopere activiteiten.

9. SchoolRijk010 monitor, Rotterdam
De kern van het aanbod binnen het programma School en Omgeving in de coalitie Rotterdam is het
Blended learning programma van Campus Nederland. Campus Nederland organiseert het gehele
programma voor de verrijkte schooldag/School en Omgeving, in samenwerking met ECHT-Onderwijs en
de schoolbesturen BOOR en RVKO. zie: https://www.campusnederland.nl/campusnl-programma/ of de
homepagina: https://www.campusnederland.nl/. In het programma komen alle gebieden aan de orde:
sociaal-emotionele ontwikkeling (veiligheid en welbevinden), begrijpend lezen, 21ste-eeuwse
vaardigheden (o.a. digitale weerbaarheid). De hoofdmoot is ‘veerkracht.’ Tutoren begeleiden dat via
onderzoekend leren (in groepen) en individuele gesprekken.
Om de opbrengsten te monitoren is samenwerking gezocht met de Universiteit Leuven, en daarbinnen
het Expertisecentrum Ervaringsgericht onderwijs, KU Leuven (CEGO): www.cego.be
Die monitoring is nu gepland voor het 2e jaar (2024-2025). Met als focus: de effecten van het verrijkte
schooldagprogramma naast het reguliere schoolwerk, op het welbevinden en de veerkracht van de
leerlingen. Daarnaast is er interesse in de impact van het programma op het gedrag van kinderen in de
klas en op de veiligheid en de sfeer in de klas. Dataverzameling zal worden gedaan via interviews,
vragenlijsten en observaties tijdens het programma. Daarnaast wordt bijgehouden hoe lang het
programma loopt en hoe vaak een kind deelneemt. Tot slot richt het onderzoek zich op de
begeleidingsprogramma’s voor de tutoren, en de uitwisseling tussen tutoren en groepsleerkrachten.

Inventarisatie verrijkte schooldag

113

Literatuur
Beijaard, D., Van Driel, J. & Verloop, N. (1999). In: Studies in Educational Evaluation 25 (1999) 47-62
Evaluation of story-line methodology in research on teachers’ practical knowledge.
Brouwer, P., Van Kan, C., Smit, B. en Admiraal, W., Van Swet, J., Spreeuwenberg, L., De Jong, F. ,
Asbreuk, H., Kruijer, T. & Van den Berg, L. (2018). Van masterstudent naar masterdocent. Onderzoek
naar de betekenis van onderwijsonderzoek door docenten. Eindrapport NRO-project 405-15-811
Fukkink, R., et al (2021). Amsterdamse Familiescholen in beeld. Eerste tussenrapportage.
Amsterdam: UvA, HvA en Kohnstamm Instituut
Kruiter et al (2022). Schouwen Dagprogrammering Rotterdam 2022. Utrecht: Sardes & DSP-Groep.
Linden, C, van der & Lacor, E. (2022). G’town 2021-2022. Kwantitatieve evaluatie. Begin- en eindmeting.
Rotterdam: CED-groep.
Mulder, J. (2022). Hoe draagt een verrijkte schooldag optimaal bij aan de leerprestaties van leerlingen in
het basisonderwijs? Kennisrotonde, zie: https://www.kennisrotonde.nl/vraag-en-antwoord/verrijkteschooldag-en-bijdrage-leerprestaties-in-basisonderwijs
Van der Wier, K. en Korfke, B. (2022). Outputmeting Dagprogrammering. Den Haag: Capae.
Veen, A. en Vaessen, A. (2022). Leertijduitbreiding en onderwijskansen. Zie:
www.onderwijskennis.nl/kennisbank/leertijduitbreiding-en-onderwijskansen.

Deelstudie C: Kosten en financiering voorlopers

Auteurs:
Laurens Steerneman
Sjerp van der Ploeg
Janne de Roode

Inventarisatie verrijkte schooldag

115

Inleiding
Het derde onderdeel (C) van het onderzoek heeft als doel om inzicht te krijgen in de bekostiging van de
programma's van de voorlopers, de geldstromen die zij daar voor inzetten en de eerste ervaringen met
de huidige subsidieregeling om daarmee input te genereren voor de invulling van de volgende
subsidieregeling. Het oorspronkelijke plan was om de begrotingen van alle coalities van voorlopers te
analyseren en de bevindingen aan te vullen met zes casestudies. Al snel na de start van het onderzoek
bleek dat de meeste coalities geen specifieke begroting hebben opgesteld voor hun programma.
Daarom is besloten om het aantal cases uit te breiden naar acht en een aantal coalities aanvullende
vragen te stellen.
Voor het onderzoek naar de financiën keken we naar de locatieportretten en spraken we via Teams met
vertegenwoordigers van acht voorlopers. Hierbij is gekozen voor een landelijke spreiding en diversiteit
qua doelgroep. We maakten gebruik van een semigestructureerd interview 26. Hierbij kwamen zowel de
inhoud als de financiering aan bod en was er ruimte voor aanvullingen door de respondenten. Samen
met de informatie uit de locatieportretten kunnen we hiermee een algemeen beeld geven van de stand
van zaken en de financiering in deze coalities en de uitdagingen die zij nog hebben.
In dit deel geven we eerst inzicht in de programmering, het bereik en de effecten van de programma’s
van de voorlopers door in te gaan op de doelen, het aantal uur per week, het programma en het aantal
deelnemers. Daarna gaan we in op de financiën, door middel van een analyse van de kosten en de
dekking van de activiteiten. In het derde deel bespreken we hoe de coalities aan kijken tegen de huidige
subsidieregeling. We geven een beeld van de inzet van de subsidie, de doeltreffendheid en de
doelmatigheid. Tot slot geven we in dit deel aanbevelingen voor de vervolgregeling. In de conclusie van
dit deel beantwoorden we de vragen die we hebben opgenomen in de onderzoeksopzet.

26

Zie bijlage 1

116

Oberon, KBA & Kohnstamm

1

De programmering, het bereik, en de effecten van de
programma’s

1.1

Hoe ziet de verrijkte schooldag van de voorlopers er uit?

Bij de subsidieaanvraag hebben de voorlopers aangegeven onder welke ontwikkelingsgebieden hun
huidige buitenschools aanbod valt (ze moesten daarbij minimaal twee gebieden noemen). In tabel 1
staat een overzicht van de verdeling over de verschillende ontwikkelgebieden. In de eerste plaats zien
we dat de coalities van voorlopers inzetten op meerdere ontwikkelgebieden: 34 van de 45 rapporteren
vier gebieden en 27 (nog steeds ruim de helft van de coalities) richten zich op alle zes te onderscheiden
ontwikkelgebieden. Zonder uitzondering richten ze zich (ook) op sport, en de overgrote meerderheid
(ook) op cognitieve ontwikkeling. Het ontwikkelgebied oriëntatie (op jezelf en/of op de wereld) komt
ten opzichte van de andere gebieden relatief weinig voor (maar nog altijd bij een derde van de coalities).
Al met al dus vooral voor een breed aanbod in plaats van een focus op een beperkt aantal
ontwikkelgebieden.
Tabel 1 Ontwikkeldoelen (alle voorlopers)
Ontwikkeldoelen
cognitief; sport;

cognitief cultuur
X

cultuur; sport;
cognitief; sport; sociaal;

oriëntatie sport

X
X

cultuur; oriëntatie; sport;
cognitief; cultuur; sport;

X

cultuur; sport; sociaal;

X

cultuur; oriëntatie; sport; sociaal;

X

cognitief; cultuur; oriëntatie; sport;

X

X

cognitief; cultuur; sport; sociaal;

X

X

cognitief; cultuur; oriëntatie; sport; sociaal;

X

X

Eindtotaal

42

38

X

X

Aantal

X

2

X

2

X
X

sociaal

X

2

X

1

X

2

X

X

2

X

X

X

1

X

X

1

X

X

5

X

X

X

27

30

45

37

45

Bron: Datatabel aanvragers Dus-I

Het activiteitenaanbod van deze 45 is zeer gevarieerd en valt niet in een overzichtelijke opsomming te
presenteren. Het loopt van groepsgewijs aanbod aan sport- en spelactiviteiten, huiswerkbegeleiding,
aanbod van gezonde lunches, weerbaarheidstrainingen en yoga tot individuele coaching en begeleiding .
Een derde van de coalities heeft een aanbod van 2 uur per week (zie figuur 1). Nog eens (ruim) een
derde heeft een aanbod van tussen de 3 en 6 uur. Ook de intensiteit van de programmering (in termen
van uren per week en weken per schooljaar) varieert aanzienlijk. Het over het algemeen beperkte aantal
uren aanbod per week lijkt slecht te rijmen met het overwegend brede scala aan ontwikkelgebieden.
Het lijkt daarmee op een sterk versnipperd aanbod.

Inventarisatie verrijkte schooldag

117

Figuur 1 Buitenschools aanbod in uren per week (alle voorlopers)

Uren per week
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0

1

2

3

4

5

6

7

8

10

12

13

20

Bron: Datatabel aanvragers Dus-I

In tabel 2 geven we een overzicht van de ontwikkeldoelen en het uren aanbod van de coalities van
voorlopers die als cases in het onderzoek zijn meegenomen. De cases weerspiegelen het algemene
beeld dat we hebben geschetst in het voorgaande met betrekking tot de ontwikkeldoelen: er wordt
vooral breed ingestoken. Bij de cases is het aanbod in uren tamelijk groot. Verder laten ook de cases een
grote variatie zien aan activiteiten die onder de verschillende ontwikkeldoelen schuilgaan. Het lijkt erop
dat het brede aanbod soms het gevolg is van de keuze die individuele scholen hebben waarop zij het
liefst willen inzetten en in andere gevallen een beleidsmatige keuze waarin het idee bestaat dat
deelname aan het brede scala ook voor ieder kind relevant is.
Tabel 2 Aanbod programma verrijkte schooldag naar coalitie (cases)
Coalitie Doelgroep Uren per (school)week

Ontwikkeldoelen

Activiteiten

A

Po en vo

po: 10 uur
vo: 6 uur

cognitief; cultuur;
oriëntatie; sport; sociaal;

Aanvullende activiteiten
naschools: brede vorming
(8 thema’s), aanvullend
cognitief.

B

Po

2-3 uur

cognitief; cultuur;
oriëntatie; sport; sociaal;

Extra aanbod: naschools
talentontwikkeling en
(verweven in onderwijs
extra lesaanbod techniek,
culinair, sport, creatief)

C

Po en vo

po: 2 uur
vo: 3 uur
Wijkprogramma: 20 uur

cognitief; cultuur;
oriëntatie; sport; sociaal;

Schoolwerkondersteuning,
individuele coaching
leerlingen. Coaching
ouders, rijk aanbod voor
leerlingen (sport, cultuur
e.d.)

118

Oberon, KBA & Kohnstamm

D

Vo

1-2 lesuur per week (verplicht
is minimaal 20 uur per
schooljaar)

cognitief; sport;

Aanbod gepersonaliseerd
leren van vakgerichte
ondersteuning,
studievaardigheden en
executieve functies

E

Po

6 uur

cognitief; cultuur;
oriëntatie; sport; sociaal;

Gezonde voeding (via
schoollunches) en extra
beweging, cultuur aanbod
buiten schooltijd.

F

Po en vo

po 5-10 uur na schooltijd
vo 5 uur onder schooltijd

cognitief; cultuur;
oriëntatie; sport; sociaal;

Extra ondersteuning taal,
huiswerkondersteuning,
naschools aanbod cultuur
en sport.

G

Po

2 uur

cognitief; cultuur;
oriëntatie; sport; sociaal;

Extra naschools aanbod op
het gebied van sport,
cultuur, sociaal emotionele
ontwikkeling, gezondheid.

H

Po

6 uur

cognitief; cultuur;
oriëntatie; sport; sociaal;

Extra naschools aanbod op
het gebied van cultuur,
basisvaardigheden, blik op
de wereld, zelfregulatie en
weerbaarheid.

Bron: Interviews, locatieportretten en datatabel aanvragers Dus-I

1.2

Is er zicht op het bereik van het buitenschools aanbod (aantal leerlingen) en
hoe groot is dat bereik?

Ook het bereik varieert tussen de coalities en vaak ook binnen coalities tussen scholen. Ter indicatie
geven we in tabel 3 de omvang van de doelgroep die de coalities die wij hebben geïnterviewd bereiken.
Tabel 3 Omvang van de doelgroep en bereik onder doelgroep (cases) 2021/2022
Coalitie
Aantal doelgroep-leerlingen
Bereik doelgroep- leerlingen
A

9.636

9.891

B

1.240

935

C

900

800

D

1.371

800

E

2.950

2.950

F

4.324

1.427

G

2.005

2.005

H

1.600

2.553

Bron: datatabel aanvragers Dus-I

We zien dat in de meeste gevallen de bereikte aantallen leerlingen onder het aantal doelgroepleerlingen
liggen. Soms is maar een kwart bereikt (F) maar in de regel wordt de meerderheid (of worden alle)
leerlingen bereikt met het programma. In twee gevallen ligt het aantal deelnemende leerlingen hoger
dan het opgegeven aantal doelgroepleerlingen (A en H). De precieze reden voor deze afwijking is niet
bekend. Mogelijk speelt hier een meetprobleem (dat zou voor A kunnen gelden vanwege de beperkte

Inventarisatie verrijkte schooldag

119

afwijking). De coalities geven aan dat ze wel zicht hebben op de aantallen, maar dat ze ook nog werken
aan goede systemen om de deelname vast te leggen en zo ook meer zicht te krijgen op effecten.
Al met al lukt het de coalities om de doelgroep te bereiken. Dat wordt vooral gerealiseerd door het laten
aansluiten van het programma op de schooltijden. Daarmee ontstaat een doorlopende keten van
activiteiten (van schools- naar buitenschools aanbod). Daarnaast is bij een aantal coalities de deelname
verplicht, wat uiteraard ook leidt tot hoge deelname. Met name de meest kwetsbare groep profiteert
van de verplichte deelname, bijvoorbeeld omdat deze kinderen van huis minder stimulans ondervinden
om deel te nemen.

120

Oberon, KBA & Kohnstamm

2

De kosten en financiering van de programma’s

2.1

Hoe ziet de begroting van de verrijkte schooldag eruit? Welke kostenposten
zijn er?

2.1.1
Kosten in de begroting
Uiteindelijk hebben vier coalities van voorlopers een begroting kunnen aanleveren (B, C, D, G). De
coalities hoefden bij aanvraag van de subsidie niet een begroting te overleggen, laat staan dat er een
voorgeschreven format was om eenduidige informatie over lasten en baten te verzamelen. Dat leidt
ertoe dat de beschikbare vier begrotingen sterk van elkaar verschillen, zowel in mate van detaillering als
in de structuur van kostenposten. Het onderling vergelijken of presenteren van een overzicht is op basis
van deze gegevens niet mogelijk. Wat we wel zien is dat de meeste middelen worden verdeeld over de
deelnemende scholen. Daarnaast wordt een bedrag ingezet op algemene overkoepelende activiteiten
(coördinatie, stuurgroep e.d.). We kunnen uit de informatie destilleren dat naast personele kosten voor
de uitvoering van de programma (ofwel intern personeel dan wel inhuur) er kosten bijkomen voor
coördinatie/management, huur/bijdrage exploitatielasten gebouw, materiaal ten behoeve van het
programma en kosten voor monitoring en evaluatie.
2.1.2
Kosten per uur/leerling
Drie van de coalities (A, E, G) die we hebben geïnterviewd, rekenen voor hun begrotingen met bedragen
per leerling per uur. In tabel 4 geven we een overzicht daarvan. Vier van de overige coalities rekenen
met andere eenheden (per kind per jaar of week, of bedrag per uur per groep). Voor deze coalities
hebben we zelf het bedrag per kind per uur berekend op basis van hun bereik, hun buitenschools
aanbod van uren per week en een verondersteld aantal van 40 schoolweken en gemiddelde
groepsgrootte. Dat levert dan ruwe schatting op van de bedragen per kind per uur.
Tabel 4 Indicatie kosten per kind/uur (cases)
Coalitie
Per kind/uur
Andere eenheid
A

Omrekening naar bedrag per
kind/uur door Oberon

€ 5,00

B

Niet beschikbaar

Niet beschikbaar

C

Niet beschikbaar

€ 748,00 euro per kind/jaar

€ 9,35

D

Niet beschikbaar

€ 30,25 per kind/week

€ 2,81

€ 100,00 per kind/jaar

€ 0,19

€ 50,00 per groep/uur

€ 3,10

E
F
G
H

€ 4,70
Niet beschikbaar
€ 5,00 - € 10,00
Niet beschikbaar

Uit de analyse van de beschikbare informatie van de 8 coalities concluderen we dat huidige prijzen per
kind/uur (met een marge) ergens tussen € 3,00 en € 10,00 liggen. 27

27

Bij deze conclusie hebben we de informatie uit coalitie F buiten beschouwing gelaten. Het opgegeven bedrag van € 100 per
kind per jaar leidt, uitgaande van 40 schoolweken en het opgegeven aantal uur per week, tot een onrealistisch (zeer laag)
bedrag per kind per uur.

Inventarisatie verrijkte schooldag

121

Die variatie wordt deels verklaard door de wijze waarop deze kosten zijn geschat. In de
standaardberekeningen wordt uitgegaan van een buitenschools aanbod van 40 weken per schooljaar
voor alle leerlingen in de coalitie. Voor zover we daar nu zicht op hebben blijkt dat aanbod en bereik in
de praktijk soms minder intensief uitpakken.
In de eerste plaats is het activiteitenaanbod is niet altijd het gehele schooljaar operationeel. Vaak is er
sprake van periodes van een aaneengesloten weken in het najaar, voorjaar en zomer waarin het aanbod
draait. In totaal gaat het dan om bijvoorbeeld 30 weken per schooljaar. In de tweede plaats verschilt het
aantal deelnemers per activiteit. Deelname van leerlingen is (nu nog) veelal facultatief. Dat betekent dat
maar een deel van de leerlingen van een school of coalitie aan het aanbod deelneemt. In de derde
plaats is variatie in de duur van activiteiten. Veel activiteiten hebben een standaardduur van 60
minuten, maar er zijn ook activiteiten die korter duren (30-45 minuten).
Daarnaast zijn er meer inhoudelijke verklaringen voor de variatie in kosten per leerling per uur. In de
eerste plaats is dat afhankelijk van de groepsgrootte en de aard van de activiteit. Sport en bewegen zijn
relatief goedkope activiteiten omdat dat georganiseerd aan grotere groepen leerlingen wordt
aangeboden. Talentontwikkeling en beroepsvoorbereiding zijn relatief duur (40% duurder) omdat er
individueel of in kleine groepjes met leerlingen wordt gewerkt. De vakkracht- leerling ratio varieert
daarmee al met al van 1:30 tot 1:1.
In de tweede plaats verschillen de kosten door de kwaliteitseisen die worden gesteld. In sommige
coalities wordt nog (deels) gewerkt met vrijwilligers. Op welke schaal dit voorkomt, hebben we niet
goed kunnen achterhalen. Als het gaat om inzet van professionals gaat het veelal om (vak)krachten met
opleidingsniveau MBO-4/HBO. Het zal duidelijk zijn dat de loonkosten daarvan zich direct en
substantieel in een tarief per leerling per uur vertalen.
In de derde plaats is er sprake een verschil in interne en externe tarieven: de interne tarieven
(loonkosten van medewerkers met dienstverband bij onderwijs of samenwerkingspartner) liggen lager
dan externe tarieven (inzet/inhuur van derden, zzp-ers), omdat bij externe inhuur niet-declarabele tijd
(zoals studie-uren, vakanties, loonadministratie e.d.) en de risico’s (o.a. ziekte, uitval, tijdelijk geen
functie) in het uurtarief is verdisconteerd.

2.2

Uit welke financieringsstromen wordt de verrijkte schooldag gefinancierd?

Uit de locatieportretten van de coalities hebben we de verschillende financieringsbronnen gehaald. De
portretten zijn opgesteld vóórdat de coalities de financiering van het rijk kregen. Een beperkt aantal
heeft destijds dan ook de subsidieregeling voor School en Omgeving opgenomen.
Duidelijk is dat de 45 coalities inkomsten hebben uit verschillende bronnen (tabel 5). Gemiddeld
genomen komt het budget uit 2 bronnen. Welke dat zijn bepaalt de lokale situatie. Sommige coalities
kunnen bijvoorbeeld gebruik maken van een bijdrage uit diverse regiodeals (n=5) en/of nationale
programma’s. Voor de huidige financiering worden vooral de gemeente, het Nationaal Programma
Onderwijs en de Gelijke Kansen Alliantie genoemd. Voor de toekomstige financiering geldt dit voor de
subsidie School en omgeving. Daarnaast blijven de gemeenten belangrijk als financier. NPO wordt voor
de toekomst minder genoemd (gezien de tijdelijkheid van deze middelen).
De gemeentelijke inzet komt vaak uit diverse geldstromen in het sociaal domein zoals armoede, cultuur
en gezondheid al dan niet al gebundeld in gemeentelijke programma’s. Ook worden bestaande
buitenschoolse activiteiten in het programma opgenomen. De subsidie School en Omgeving wordt nog

122

Oberon, KBA & Kohnstamm

slechts door een minderheid genoemd. Dit heeft te maken met het moment van toekenning van de
beschikking (eind 2022 en daadwerkelijke beschikbaarheid begin 2023). Of de coalities de begroting
tussentijds hebben aangepast is niet bekend. Wel weten we dat dat enkele coalities de niet bestede
middelen voor 2022/2023 inzetten in 2023/2024.
Tabel 5 Financieringsbronnen van de programma’s (alle coalities)
Bekostiging buitenschools aanbod 2022/2023

Aantal

Gemeente

37

NPO

33

GKA-subsidie

10

OAB

8

Regiodeal-subsidie

5

Subsidie School en Omgeving

6

Fondsen

6

IOP

1

Subsidie Passend Onderwijs

2

Lumpsum

2

Nationaal Preventieakkoord/JOGG

1

Gezonde School (GGD IJsselland)

1

LKP/EIL

1

Subsidie Dagprogrammering

1

Bron: locatieportretten

In onderstaande tabel staan de financieringsbronnen van de coalities die we hebben gesproken hebben,
naast de subsidie School en Omgeving. We zien hier hoe de algemene trend uit de landelijke overzicht
op lokaal niveau eruit ziet: veel gemeentelijke financiering en NPO-middelen zien we hier terug maar
ook specifieke zaken als regiodeals, eigen middelen van scholen en specifiek subsidies.
Tabel 6 Nadere uitsplitsing financiering(cases)
Coalitie

Financiering

A

Gemeentelijke afdelingen: Onderwijs, Sport/Lekker Fit, Cultuur, Preventie en
welzijn, regiodeal

B

Eigen middelen stichting, GKA subsidie, gemeentelijke subsidies, Gezonde
school, fondsen, ouderbijdrage.

C

Particulier Fonds, NPO en subsidie Familieschool

D

NPO, School en omgeving RMC

E

Gemeente, GKA, regiodeal, OAB

F

Lokaal Educatieve Agenda, sportbeleid, NPO, subsidie zwaarbelaste scholen

G

NPO, gemeentelijke middelen armoede en gezondheid

H

Regiodeal, eigen middelen scholen

Bron: locatieportretten/interviews

Inventarisatie verrijkte schooldag

3

123

Subsidieregeling School en omgeving 2022/2023

In dit deel gaan we in op de ervaringen van de coalities met de Subsidieregeling School en Omgeving.
Hierbij gaat het om de inzet van de middelen, de doeltreffendheid en de doelmatigheid, de ervaringen
met de regeling en de ideeën voor de vervolgregeling.

3.1

De inzet van de subsidie

De coalities die wij hebben gesproken hebben de subsidie voor het schooljaar 2022/2023 nog niet
allemaal volledig ingezet. Het ministerie gaf weliswaar al eerder aan dat de subsidies waren toegekend
maar in december 2022 (de periode dat we de interviews afnamen), was het bedrag nog niet
overgemaakt. Een aantal coalities konden er daarom nog geen gebruik van maken (anderen konden
gebruik maken van voorfinanciering of garantiestelling van het schoolbestuur). Twee coalities hebben
aangegeven dat ze de subsidie voor 2022/2023 waarschijnlijk niet volledig zullen gaan inzetten, één
coalitie weet dit nog niet. In de interviews hebben we gevraagd waar de subsidie specifiek voor wordt
gebruikt in schooljaar 2022/2023. Hierbij kwamen de volgende onderwerpen naar voren:
Coalitie Inzet subsidie School en Omgeving
A

Kwaliteitsverbetering van de activiteiten

B

Verrijking, verbreding en verduurzaming.
Bekostiging bestaand aanbod

C

Monitoring
Programmamaker
Verbreding partners

D

Geen specifieke besteding. De subsidie is onderdeel van de totale dekking van het programma

E

Nog nader te bepalen, er wordt gedacht aan uitbreiding en verhogen van de kwaliteit

F

Ontwikkelkosten communicatie en monitoring

G

Uitvoering programma vanaf 2de helft schooljaar 2022/2023

H

Activiteiten en coördinatie

Bron: interviews

3.2

Doeltreffendheid en doelmatigheid

Het aantal begrotingen is beperkt, daarom zijn over de doeltreffendheid en doelmatigheid op basis van
de begrotingen moeilijk uitspraken te doen. Uit de begrotingen wordt wel duidelijk dat het grootste deel
van de middelen wordt besteed aan activiteiten voor de doelgroep. In de interviews hebben we
gevraagd hoe de coalities van voorlopers aankijken tegen de inzet van de subsidie
De coalities bereiken hun doelen voor wat betreft de uitvoering en het bereik van de doelgroep. Met de
subsidie verwachten de coalities de kwaliteit te kunnen verbeteren en hun programma voort te kunnen
zetten. De subsidie is niet altijd extra, maar in veel gevallen een vervanging van tijdelijke middelen en
dan met name de NPO middelen.

124

3.3

Oberon, KBA & Kohnstamm

Aanbevelingen vervolg

Ervaringen
De coalities ervaren beperkingen in de subsidieregeling.

Verschillen tussen kinderen ontstaan (ook) in de vrije tijd, het weekend en de schoolvakanties.
Daar kan de subsidie nu niet voor worden gebruikt.

Schoolvestigingen met een hoge achterstandsscore maken soms deel uit van een school met
meerdere vestigingen die lagere achterstandssores hebben. Die schoolvestiging krijgt dan geen
subsidie omdat daarvoor wordt gekeken naar de achterstandsscore van de gehele schoolpopulatie
van alle locaties.

Enkele coalities wijzen er op dat bij de inhuur van externen BTW moet worden betaald.

De eerste subsidie is laat verstrekt (toegekend in december 2022). De coalities hebben dit niet
altijd kunnen voorfinancieren. Daardoor bestaat de kans dat een deel van de subsidie 2022/2023
niet volledig zal worden ingezet.
Verbeteringen
Over de verbeteringen hebben we tijdens de interviews onderstaande vragen gesteld.
Coalitie Werkt de regeling?

Wat kan er beter?

Welke financieringsvorm heeft de
voorkeur.

A

Het bedrag is te laag voor de
omvang van deze coalitie

Zorg voor lange termijn
zekerheid

Zorg voor maatwerk, gemeente of
schoolbesturen

B

Nog onvoldoende

Er is structurele financiering
nodig

Zorg voor maatwerk, gemeente of
schoolbesturen

C

Subsidieregeling werkt goed

Meer duidelijkheid over de
mogelijkheden voor de inzet.

Financieren van schoolbesturen is een
goede vorm

D

Het bedrag is te laag voor de
ambities

Vooral inzetten op scholen waar Voorkeur voor subsidie schoolbestuur
de achterstanden het hoogst zijn (aanvulling lumpsum)
en rekening houden met de
omvang. Zorg voor lange termijn
zekerheid.

E

Er is zo veel mogelijk ruimte
nodig in deze experimentele
fase.

Dat weten we nog niet, die
kennis gaan we nu opbouwen.

F

Meer duidelijkheid aan de
vereisten en wat wel en niet
gesubsidieerd kan worden.
Langjarige aanpak is nodig.

De subsidie zou breder inzetbaar Voorkeur voor gemeente en een
moeten zijn. Maatwerk,
structurele uitkering.
waardoor ook scholen met een
verschillende populaties op
verschillende vestigen kunnen
deelnemen.

G

Geef de voorlopers zo veel
mogelijk
experimenteerruimte.

De subsidie moet structureel
voor lange termijn worden
verstrekt.

H

Maatwerk in het budget
toepassen

Laat School en Omgeving en het Voorkeur voor de gemeente
onderwijsachterstandenbudget
op elkaar aansluiten. Het betreft
dezelfde doelgroep

Bron: interviews

Voorkeur voor subsidie schoolbesturen

Subsidie via de schoolbesturen laten
lopen werkt goed.

Inventarisatie verrijkte schooldag

125

De coalities zijn positief over de Subsidieregeling School en Omgeving. Zij pleiten wel voor zo veel
mogelijk ruimte in de besteding, zeker nu er nog sprake is van een experimentele fase. Hierbij gaat het
om programmering buiten de schooltijden, bijvoorbeeld in het weekend of de schoolvakanties.
Sommige coalities hebben behoefte om ook kinderen te bereiken die tot de doelgroep behoren, maar
niet op een school zitten die voldoet aan de voorwaarden voor deelname. Aangegeven is ook dat een
school met verschillende locaties, waarvan één locatie voldoet aan de criteria niet mee kan doen.
Voor het eerste schooljaar hebben de coalities allemaal ongeveer hetzelfde bedrag ontvangen. In de
toekomst zou het budget op basis van criteria verdeeld moeten worden. Daarbij moet in elk geval
rekening gehouden worden met de omvang van de coalities. Daarnaast kan worden gekozen om de
zwaarte van de problematiek mee te wegen, zo komen de middelen bij de kinderen en jongeren die er
het meeste behoefte aan hebben. Zorg ervoor dat budget is toegekend vóórdat de programma’s van
start gaan, niet alle coalities hebben ruimte om voor te financieren. Over de financieringsvorm zijn de
coalities niet eenduidig. Via gemeenten en schoolbesturen kan allebei. Ook hier is behoefte aan
maatwerk. Een aanvraag voor een meerjarige financiering is wenselijk.

126

4

Oberon, KBA & Kohnstamm

Conclusies

Onderstaand beantwoorden we concluderend de vragen die we opnamen in de onderzoeksopzet:
Vragen die betrekking hebben op de programmering, kosten en financiering van de programma’s van de
voorlopers:
1
Hoe ziet het verrijkte schooldagprogramma van de 44 voorlopers eruit?
In de eerste plaats zien we dat coalities inzetten op meerdere ontwikkelgebieden: ruim de helft van de
coalities) richt zich op alle zes te onderscheiden ontwikkelgebieden. Er lijkt een voorkeur voor een breed
aanbod in plaats van een focus op een beperkt aantal ontwikkelgebieden. Alle coalities richten zich op
sport (naast andere gebieden), en de overgrote meerderheid (ook) op cognitieve ontwikkeling. Het
ontwikkelgebied oriëntatie (op jezelf en/of op de wereld) komt ten opzichte van de andere gebieden
relatief weinig voor (maar nog altijd bij een derde van de coalities).
Het activiteitenaanbod is extreem divers en valt eenvoudigweg niet samen te vatten of overzichtelijk te
presenteren. Het gaat van groepsgewijs aanbod van sport- en spelactiviteiten, huiswerkbegeleiding,
gezonde lunch, via weerbaarheidstrainingen en yoga tot individuele coaching en begeleiding.
De brede waaier aan doelen en activiteiten zien we terug bij de cases die we hebben geïnterviewd.
2
Is er zicht op het bereik van het programma (aantal leerlingen) en hoe groot is dat bereik?
De coalities hebben zelf goed zicht op de omvang van de doelgroep. Omdat de deelname buiten
schooltijd en niet altijd verplicht is, worden niet alle deze kinderen bereikt. Om alle kinderen te bereiken
werken sommige coalities toe naar een verlenging van de schooltijd. Nu reeds wordt ingezet op een
hoog bereik door het laten aansluiten van het programma op de schooltijden. Daarmee ontstaat ene
doorlopende keten van activiteiten (school naar naschools aanbod). Verder werken coalities aan betere
monitoring om bereik (nog) beter in kaart te krijgen.
3
Hoe ziet de begroting van het programma eruit? Welke kostenposten zijn er?
We hebben de beschikking gekregen over een zeer beperkt aantal begrotingen (4 stuks) die onderling
sterk verschillen in mate van detail en opzet van de kostenstructuur. We leiden eruit af dat bij alle
waarschijnlijk onderstaande posten aan de orde zijn:
Personele kosten uitvoering (intern en inhuur)
Personele kosten coördinatie/management
Huur/bijdrage exploitatielasten gebouw
Kosten materiaal programma
Kosten monitoring en evaluatie
4

Kan uit de begroting worden afgeleid wat de gemiddelde kosten per activiteit per leerling
zijn? En zo ja, wat is de omvang van die kosten?
Op basis van de beperkte gegevensset waarover we beschikken (7 coalities), schatten we dat de
gemiddelde uurprijs per leerling uitkomt tussen 3 en 10 euro per uur. Die variatie zal deels het gevolg
zijn van de wijze waarop deze kosten zijn geschat en deels door feitelijk inhoudelijke en
kwaliteitsverschillen. Bij die laatste gaat het om: verschillen in het aantal leerlingen per vakkracht per
activiteiten soort. Sport gaat in de regel in grote groepen en bijvoorbeeld ‘oriëntatie op jezelf’
individueel of in kleine groepjes, de inzet van vrijwilligers dan wel keuze voor een professionele invulling
(veelal op MBO4/HBO-niveau); interne invulling versus externe inhuur.

Inventarisatie verrijkte schooldag

127

5
Uit welke financieringsstromen word de verrijkte schooldag gefinancierd?
De meest voorkomende financieringsbronnen zijn de gemeenten, vanuit divers gemeentelijke
programma’s binnen het sociaal domein en/of vanuit gezondheid, welzijn, cultuur en sport. Het komt
ook voor dat bestaande naschoolse activiteiten worden opgenomen in de verrijkte schooldag. Deze
inzet is dan onderdeel van de totale begroting. Ook het onderwijsachterstandenbeleid en het nationaal
programma onderwijs (gemeentelijk en van de scholen) wordt vaak genoemd, evenals de subsidie van
de Gelijke Kansen Agenda. Vijf coalities ontvangen middelen vanuit regiodeals. De subsidie School en
Omgeving wordt nog relatief weinig genoemd omdat deze pas in de loop van 22/23 beschikbaar is
gekomen.
Vragen die betrekking hebben op de subsidie School en Omgeving:
6

Valt er aan de hand van de begroting te zeggen of het subsidiebedrag volledig uitgeput gaat
worden? Is er sprake van verwachte onderbesteding dan wel begrotingstekorten?
Dit is niet uit de begrotingen af te leiden. Vijf coalities die wij interviewden verwachten de subsidie
volledig te benutten, twee verwachten dat er geld overblijft. Eén coalitie weet het nog niet. Reden
hiervoor is dat de subsidie in de loop van het schooljaar is verstrekt (toegekend in december
2022)Omdat de programma’s al liepen konden de activiteiten wel doorgaan.
7

Is uit de begroting af te leiden in hoeverre de middelen doeltreffend worden ingezet? Wat
zijn de (verwachte) resultaten in termen van extra aanbod aan activiteiten,
bereik, kwaliteitsverbetering en/of gepercipieerde effecten? Worden de aantallen
leerlingen waarvoor het subsidie bedrag is aangevraagd (naar verwachting) bereikt? Zo niet,
hoe komt dat en wat moet er verbeterd worden om het aantal leerlingen wel te kunnen
bereiken?
De coalities bereiken hun doelen voor wat betreft de uitvoering en het bereik van de doelgroep. Met de
subsidie verwachten de coalities de kwaliteit te kunnen verbeteren en hun programma voort te kunnen
zetten of uit te breiden qua uren en deelname. De subsidie is niet altijd extra, maar op termijn ook een
vervanging van tijdelijke middelen en dan met name de NPO middelen.
8

Is uit de begroting af te leiden in hoeverre de middelen doelmatig worden ingezet? Wordt
de subsidie ingezet waarvoor die is bedoeld?
De subsidie wordt gebruikt voor het financieren en bestendigen van lopende programma’s die
gefinancierd worden vanuit verschillende geldstromen. Hierdoor is niet te zeggen wat de effecten zijn
van de subsidie voor de verrijkte schooldag op zichzelf. De coalities zijn positief over de effecten in het
algemeen. De coalities hebben wel behoefte aan het meten van de effecten om het programma te
verbeteren en te verduurzamen. Ze pleiten voor een langjarig programma, waarbij wordt gesproken
over 10 tot 20 (zelfs 30) jaar. Of de subsidie wordt ingezet waarvoor deze is bedoeld is uit de
begrotingen moeilijk af te leiden, omdat daarin de dekking niet altijd één op één is gekoppeld aan de
kostenposten. De coalities die we hebben geïnterviewd geven aan dat de subsidie wordt ingezet
waarvoor deze bedoeld is. De coalities zien effecten, maar werken nog aan systemen om dit te kunnen
monitoren.

9
Werkt de regeling zoals hij nu is ingestoken voor de gebieden?
De coalities ervaren beperkingen in de subsidieregeling.

Verschillen tussen kinderen ontstaan (ook) in de vrije tijd, het weekend en de schoolvakanties.
Geef hierin meer ruimte.

128





Oberon, KBA & Kohnstamm

Schoolvestigingen met een hoge achterstandsscore maken soms deel uit van een school met
meerdere vestigingen die of lage achterstandssores hebben. Die schoolvestiging krijgt dan geen
subsidie omdat daarvoor wordt gekeken naar de achterstandsscore van de gehele schoolpopulatie
van alle locaties.
Enkele coalities wijzen er op dat bij de inhuur van externen BTW moet worden betaald. Er is
behoefte aan meer duidelijkheid over de regelgeving hierover.

10

Welke verbeteringen zijn er nodig in de vormgeving van de subsidieregeling (o.a. m.b.t. tot
planning, betrokken partijen, beschikbaar budget, bestedingsruimte, communicatie met het
Rijk)?
Zorg ervoor dat budget bekend is (is toegekend) op het moment dat de coalities de planning en
organisatie van de verrijkte schooldag starten. Verdeel het budget op basis van nader te bepalen
criteria, zodat het terecht komt bij de kinderen en jongeren die er het meeste behoefte aan hebben.
Houd met de verdeling rekening met de omvang van de doelgroep per coalitie en de kenmerken van de
doelgroep.
11

Welke financieringsvorm vinden voorlopers het meest passend (subsidieverlening aan
schoolbesturen vanuit het Rijk, een specifieke uitkering (via gemeente) of anderszins)?
Hierover zijn de coalities niet eenduidig. Bij de ene coalitie past een uitkering aan de gemeente beter, bij
een andere een subsidie aan het schoolbestuur. Financiering via een schoolbestuur kan wenselijk zijn als
de coalitie bestaat uit één school of enkel locaties van één schoolbestuur. In andere gevallen,
bijvoorbeeld als de coalitie een groot gebied met meerdere scholen van verschillende besturen kan
financiering via de gemeente de voorkeur hebben. Financieren van de gemeente kan ook de voorkeur
hebben als de verrijkte schooldag aanpak onderdeel is van een ander, langlopend programma waar de
gemeente leidend in is. Ook hier is dus behoefte aan maatwerk. Een aanvraag voor een meerjarige
financiering is wenselijk.

Inventarisatie verrijkte schooldag

129

Bijlage 1 Leidraad interview
Gespreksleidraad School en Omgeving
Aanleiding
Het doel van dit gesprek is inzicht verkrijgen in de subsidie die de gemeente ontvangt voor het verrijkte
schooldagprogramma. Zo gaan we in op de huidige stand van zaken, de doeltreffendheid en het
toekomstbeeld van de subsidie. Op basis van deze gesprekken zal een rapportage geschreven worden.
Hieronder vindt u de algemene vragen voor het gesprek. Per regio kunnen specifieke vragen worden
gesteld, gebaseerd op eerder aangeleverde documenten.
Stand van zaken
• Hoe ziet het verrijkte schooldagprogramma eruit?
• Bereikt het schooldagprogramma de leerlingen die u wilt bereiken?
o Zo ja, wat heeft u gedaan om deze kinderen te bereiken?
o Zo nee, hoe komt het dat deze kinderen momenteel niet bereikt worden?
• Waar wordt het geld uit de subsidie voor gebruikt? / waar heeft u dit jaar bekostigd uit de
subsidie?
• Is het bekend wat de gemiddelde kosten per leerling zijn?
• Hoe wordt de verrijkte schooldag gefinancierd? Worden er andere potjes buiten de subsidie
om gebruikt?
Doeltreffendheid
• Wordt het subsidiebedrag dit jaar volledig gebruikt?
o Zo ja, wat is er dit jaar met de subsidie gefinancierd?
o Zo nee, hoe komt dit?
• Waren er onverwachte kosten die van tevoren niet bedacht waren?
• Wordt er met de subsidie bereikt wat men ermee wilde bereiken?
• Wordt de subsidie ingezet waarvoor die is bedoeld?
Toekomstbeeld
• Werkt de subsidieregeling zoals hij nu is ingestoken? Waarom wel/niet?
• Zou er nog iets beter kunnen in de vormgeving van de subsidieregeling?
o (denk hierbij aan planning, betrokken partijen, beschikbaar budget, bestedingsruimte,
communicatie met het Rijk)
• Is de huidige financieringsvorm wenselijk, of zou een andere financieringsvorm prettiger zijn?
o (denk hierbij aan subsidieverlening aan schoolbesturen vanuit het Rijk, een specifieke
uitkering (via gemeente) of anderszins)

130

Oberon, KBA & Kohnstamm

Bijlage 2 Korte casebeschrijvingen
Scholen werken samen met maatschappelijke partners aan extra onderwijstijd in het basisonderwijs
en in het voortgezet onderwijs. Binnen deze uren worden activiteiten op alle ontwikkelgebieden
aangeboden.
Lokale context
Het programma van deze coalitie loopt al vanaf 2012. Het programma biedt wat kinderen en jongeren
van huis uit niet altijd meekrijgen, waardoor zij minder kans maken op het ontplooien van hun talenten
en een succesvolle schoolcarrière. Met het programma wordt gewerkt aan het wegwerken van
achterstanden van de bewoners in het algemeen en kinderen en jongeren in het bijzonder. 35 POscholen en 8 VO-scholen bieden hun leerlingen extra lestijd aan.
Activiteitenaanbod
Er is een programma van 10 extra uren in de week in het PO en 6 uur in het VO. Het programma bestaat
uit sport, bewegen en gezondheid, kunst en cultuur, oriëntatie op jezelf en op de wereld. Voor de
cognitieve ontwikkeling is extra taal, rekenen en huiswerkbegeleiding. Tot slot zijn er activiteiten die zich
richten op de sociaal emotionele ontwikkeling.
Deelname en bereik
Alle leerlingen in het basisonderwijs doen mee, waardoor alle leerlingen op school, maar ook een groot
deel van alle kinderen in de pilot wijken worden bereikt. Alle 29 scholen in de deze wijken doen immers
mee. Daarnaast zijn er 6 scholen buiten de pilot wijken die deelnemen. Het programma is verplicht in
het reguliere basisonderwijs. In het VO doet 33% van de leerlingen mee. De afgelopen jaren stonden
vooral in het teken om het urenaanbod door de scholen voor primair onderwijs uit te breiden van 6 naar
10 uur en de uitbreiding met extra basisscholen en scholen voor voortgezet onderwijs.
Financiering
De ene helft van de financiering komt vanuit de gemeente en de andere helft vanuit het Rijk binnen de
regiodeal. De gemeentelijke financiering is gebundeld en afkomstig van de afdelingen onderwijs, sport,
cultuur en preventie en welzijn. Elke school heeft een eigen subsidiebedrag gebaseerd op aantal
kinderen. Op een aantal scholen wordt een deel ook betaald via programma’s als LekkerFit (sport) en
‘Elk kind een instrument’ (cultuur). De subsidie voor School en Omgeving wordt ingezet voor de
verbetering van de kwaliteit van het aanbod, onder andere door investering in de scholing van de
vakkrachten (aanbieders) en verbetering van de samenwerking tussen scholen en vakleerkrachten
(aanbieders).
Samenwerking
Het programma is breed. Het Rijk, de gemeente, scholen, schoolbesturen en aanbieders van
Dagprogrammeringslessen werken samen aan de activiteiten op de scholen. De kinderopvang wordt
ingezet voor ondersteuning van scholen in het vormgeven van de programmering. Er is regelmatig
overleg tussen al deze partners. Op die manier wordt constant gewerkt aan oplossingen van eventuele
knelpunten en verdere verbetering van de Dagprogrammering.
Monitoring en evaluatie
Na de uitbreiding van het aantal uren en de programmering in het VO wordt nu gewerkt aan de
kwaliteitsverbetering. Gebleken is dat met name de kwaliteit van vakleerkrachten en verbetering van

Inventarisatie verrijkte schooldag

131

de (organisatorische en inhoudelijke) samenwerking tussen scholen en vakleerkrachten belangrijke
aandachtspunten zijn voor een effectieve Dagprogrammering.
Basisscholen vormen samen met de gemeente en maatschappelijke organisaties een coalitie met als
aanbod op sport, cultuur, sociaal emotionele ontwikkeling, cognitief, wetenschap en techniek.
Lokale context (en voorgeschiedenis)
Kinderen van 4 basisscholen boden al extra activiteiten aan voor hun leerlingen. Vooral gericht op het
ontdekken van hun talenten en het bieden van gelijke kansen. Voor kinderen op de deelnemende
scholen is dit niet vanzelfsprekend.
Activiteitenaanbod (Inhoud en programmering).
Het huidige aanbod bestaat uit een verlengde en verrijkte schooldag bij 3 scholen. Leerlingen van de
andere school kunnen hieraan deelnemen. Het aanbod van de 3 scholen is verschillend. Kinderen
kunnen zich opgeven om op 1 dag in de week na schooltijd hun talenten verder te ontwikkelen
Daarnaast krijgen kinderen uit groep 1 t/m 8 drie verschillende activiteiten per week aangeboden,
verweven als extra tijd binnen het complete schoolaanbod (de schooldag is hiertoe verlengd). Dit
bestaat uit sport, cultuur, techniek, culinair, creatief, theater, muziek, schaken, natuur, taal en
geschiedenis. 5x per jaar wordt een ouder-kind activiteit georganiseerd. Het tweede deel van het
programma bestaat uit een andere opzet van wereldoriëntatie, dat uitgebreid met verschillende andere
vakgebieden: drama en expressie, koken, muziek, tekenen, handvaardigheid, workshops en excursies. Er
wordt hierbij ook verband gelegd met rekenen, taal en begrijpend lezen.
Deelname en bereik
Het bereik is hoog omdat het deels onder schooltijd wordt aangeboden, zodat alle kinderen deelnemen.
Om ouders te informeren krijgen zij de informatie over de activiteiten thuisgestuurd. Ouders doen soms
ook mee aan activiteiten waardoor ze zien wat kinderen al kunnen.
Financiering
De meeste middelen komen uit de werkdrukmiddelen, Nationaal Programma Onderwijs (gemeente en
school), het jeugdeducatiefonds en de Gelijke Kansen Alliantie. Veel van de financiering komt uit
tijdelijke bronnen. Een deel van de subsidie School en Omgeving wordt voor de lopende activiteiten
ingezet, de rest wordt besteed aan verbreding richting andere scholen, kwaliteitsverbetering en
verduurzaming. Daarnaast wordt een deel van het budget besteed aan de projectorganisatie.
Samenwerking
Er wordt samengewerkt in een brede organisatie die zich richt op het vergroten van de kansen en
realiseren van sterke wijken. Ook is er samenwerking met verenigingen en clubs in de wijken.
Monitoring en evaluatie
Door verbreding en verdieping wordt het bestaand aanbod aantrekkelijker en beter. Wel wordt steeds
gekeken naar aanbieders die van toegevoegde waarde zijn aan het bestaand aanbod. De partners
worden kwalitatief beoordeeld op inzet en toegevoegde waarde.

132

Oberon, KBA & Kohnstamm

Deze coalitie biedt een aanvullend aanbod voor leerlingen bestaand uit tenminste
schoolwerkondersteuning en ondersteuning voor onderliggende hulpvragen.
Lokale context
Het programma heeft zich na elf jaar inmiddels bewezen. Het aanbod wordt al op verschillende locaties,
met inwoners die meer kansen verdienen, aangeboden.
Activiteitenaanbod
Het programma bestaat uit verschillende onderdelen. Naschoolse activiteiten gericht op onderwijs,
cognitieve ontwikkeling, sociaal emotionele ontwikkeling, vergroting algemene kennis en blik op de
wereld, talentontwikkeling, kunst en cultuur. Schoolwerkondersteuning en coaching voor leerlingen in
het basis- en voortgezet onderwijs. En een integraal wijkprogramma dat zich richt op meerdere
leefgebieden en de omgeving van het kind, waarbij ook de ouders actief worden betrokken. Om de
sociaal emotionele ontwikkeling te stimuleren is er een coachingsprogramma voor de leerlingen in het
basis- en voortgezet onderwijs in het gebied. De coaching richt zich op de sociaal emotionele
ontwikkeling en ontdekken van dromen van de kinderen, maar ook vermindering van stress die ze
ervaren.
Deelname en bereik
Er wordt gebiedsgericht gewerkt zodat kinderen en leerlingen van de basisscholen en een VO school in
het gebied deel kunnen nemen aan de activiteiten. Omdat de organisatie vanuit de wijk werk en een
bottom up approach heeft bereikt zij ook moeilijk bereikbare doelgroepen.
Financiering
Studiezalen wordt gefinancierd door de gemeente vanuit het domein onderwijs, gebaseerd op een
budget per kind. Dit budget voor kind is niet toereikend om de kosten per kind te dekken. Om deze
kosten en ook financiering voor groei en overhead kosten te kunnen betalen doet de stichting ook
fondsaanvragen en sluit het partnerships met het bedrijfsleven voor een in-kind bijdrage in expertise en
waar mogelijk ook een financiële sponsoring/donatie. Op dit moment wordt ook gebruik gemaakt van
het Nationaal Programma Onderwijs, dit gaat volgend jaar wegvallen.
Samenwerking
Er is nauwe samenwerking tussen met basisschool IKC Het Talent in de wijk. Kinderen die deelnemen
aan de Studiezalen komen daarnaast van allerlei verschillende basis- en middelbare scholen. Daarnaast
is er samenwerking met de gemeente, lokale maatschappelijke partners, zoals het buurtteam,
jongerenwerkorganisaties, huizen van de wijk, woningbouwverenigingen, maar ook met culturele
instellingen en met het bedrijfsleven.
Monitoring en evaluatie
Het Kenniscentrum Ongelijkheid doet onderzoek naar het programma om te zien wat succesfactoren
zijn van de methodiek. Met externe begeleiding is een Theory of Change en impactmeting opgezet. In
samenwerking met Stichting Alexander en het Verwey Jonker Instituut is de methodiek onderzocht en
de impact gemeten.

Inventarisatie verrijkte schooldag

133

Deze brede scholengemeenschap beoogt op termijn haar leerlingen onderwijsactiviteiten aan te
bieden van 8:00 tot 20:00. Deze zijn gericht op horizonverbreding en persoonlijke ontwikkeling binnen
een taalrijke context.
Lokale context
Deze coalitie bestaat uit een brede scholengemeenschap en vier vaste partners die samen werken aan
de ontwikkeling van leerlingen van de scholen. Voor de activiteiten worden externe partners die
activiteiten verzorgen ingezet. Door docenten voor een deel van hun lesgevende taken vrij te roosteren
kunnen zij leerlingen intensiever begeleiden.
Activiteitenaanbod
De coalitie ontwikkelt een breed aanbod van activiteiten dat er op gericht is om alle leerlingen in de
gelegenheid te stellen om structureel verschillende talenten te ontdekken en te ontwikkelen en om
leerlingen extra te ondersteunen waar dat nodig is (cognitief, persoonlijk, sportief, creatief, sociaal). Na
de reguliere lessen wordt een programma verzorgd door de eigen docenten waar leerlingen bijles
kunnen krijgen, talenten kunnen ontwikkelen of verdiepen. Elke week zijn er tenminste 170 activiteiten
waar leerlingen aan kunnen deelnemen, een groot deel wordt door eigen docenten verzorgd. Dit
gebeurt in kleine groepen of 1 op 1. Daarop aansluitend is er een aanbod van activiteiten die meer op
het vlak liggen van persoonlijke ontwikkeling en socialisatie (sport, cultuur, kooklessen). Ook zullen er
warme maaltijden in de avond aangeboden worden.
Deelname en bereik
De leerlingen bepalen zelf aan welke activiteit ze willen deelnemen. De leerlingen moeten deelnemen
aan een minimaal 20 activiteiten (één keer in twee weken). Leerlingen zijn vrij om aan meer activiteiten
deel te nemen en worden hiertoe gestimuleerd door hun docent en/of mentor.
Financiering
Docenten staan 20 (in plaats van 25) lesuren voor de klas om ruimte te hebben voor de uitvoering van
de activiteiten. De vrijgekomen formatie wordt ingevuld door extra docenten. De financieringsbron is
elke keer anders. Naast de inzet van de subsidie School en Omgeving zijn vooral de NPO middelen
aangesproken om de verrijkte schooldag te bekostigen.
Samenwerking
Er is structurele samenwerking met organisaties voor jeugdwerk, kunst en cultuur, voorbereiding op
deelname aan de arbeidsmarkt en persoonlijke begeleiding. De coalitie werkt verder samen met
aanbieders van de extra activiteiten.
Monitoring en evaluatie
Elke periode van 10 weken worden leerlingen en aanbieders van de extra activiteiten bevraagd op
ervaringen. Deze uitkomsten worden weer gebruikt om de organisatie en het aanbod/inhoud te
verbeteren.

134

Oberon, KBA & Kohnstamm

Elf basisscholen zetten zich in op brede talentontwikkeling en richten zich daarnaast op het stimuleren
van een gezonde levensstijl door in te zetten op gezonde voeding en beweging.
Lokale context
De coalitie heeft vanaf 2015 ervaring met het concept Gezonde Basis voor de Toekomst. Een
schoolconcept waarin ruimte is voor onderwijs, sport, beweging, ontspanning, cultuur, leefstijl en
gezonde voeding. Op basis hiervan kunnen we een aanvullend tussen- en naschools programma
ontwikkelen dat goed aansluit bij de School en Omgeving.
Activiteitenaanbod
Met het aanbod wil de coalitie alle leerlingen laten ontdekken wat hun interesses en talenten zijn en
deze verder ontwikkelen. Dat vergroot hun kansengelijkheid in het onderwijs en op de latere
arbeidsmarkt, ook ontwikkelen de kinderen hiermee hun zelfbeeld en zelfvertrouwen op een positieve
manier. Het aanvullende aanbod sluit aan op de kennis die in de afgelopen jaren is opgedaan met het
huidige aanbod. Het nieuwe aanbod bestaat uit een verdieping van het huidige aanbod op enkele van de
bestaande locaties en uitbreiding van het aantal deelnemende leerlingen uit door nieuwe locaties toe te
voegen.
Deelname en bereik
De lunch en de activiteiten zijn facultatief, maar verreweg de meeste kinderen doen mee (ruim 90%).
Een groot deel van de activiteiten vindt plaats op momenten dat de leerlingen nog op school zijn, buiten
de reguliere lesuren. Met uitbreiding van het aantal uren van de schooldag, direct aansluitend aan de
schooltijd of een extra aanbod in de tussenschoolse uren stimuleren we de deelname. Vanwege de aard
van de activiteiten verwachten we dat veel leerlingen vanuit zichzelf gemotiveerd zijn tot deelname.
Financiering
De activiteiten worden gefinancierd uit gemeentelijke middelen, OAB, Regiodeal en de Gelijke Kansen
Alliantie. De stichting Leergeld en de gemeente dragen bij als ouders moeite hebben om voor de
deelname te betalen. In de regio wordt gewerkt aan de een vervolg Regiodeal. Met de subsidie kan de
coalitie het programma uitbreiden en verrijken.
Samenwerking
Om de doelen te bereiken is er een intensieve samenwerking nodig tussen de partners die zich bezig
houden met de leefgebieden rondom het kind (school-thuis-omgeving). Dat betekent ook dat de diverse
scholen en schoolbesturen, maatschappelijke partners en gemeenten nadrukkelijk samenwerken om
bovenstaand doel te bereiken.
Monitoring en evaluatie
In de regio worden al veel instrumenten ingezet voor de monitoring. De coalitie gaat kijken welke het
meest geschikt is. Dat is ook afhankelijk van de eisen die het ministerie gaat stellen.

Inventarisatie verrijkte schooldag

135

Deze coalitie zet zich in drie wijken in op brede talentontwikkeling van kinderen in drie wijken van de
stad.
Lokale context
De coalitie werkt in drie wijken met elf basisscholen en één school voor voortgezet onderwijs, elf
partners en de gemeente aan een breed aanbod voor talentontwikkeling. Kinderen en jongeren maken
kennis met veel verschillende onderwerpen. Zo ontdekken zij hun eigen talenten en die van anderen en
leren zij bewustere keuzes te maken.
Activiteitenaanbod
Binnen de coalitie worden activiteiten georganiseerd in de domeinen sport, cultuur, techniek en natuur
& milieueducatie. Ook worden activiteiten aangeboden met een focus op de sociaal-emotionele
ontwikkeling, beroepsoriëntatie en de cognitieve ontwikkeling, zoals huiswerkbegeleiding gezonde
voeding en beweging. Met de subsidie School & Omgeving wil de coalitie het bestaande naschools
aanbod voor brede talentontwikkeling verder ontwikkelen, verdiepen en uitbreiden. De coalitie neemt
de zes kenniscentra die centraal staan binnen de lokale educatieve agenda (sport & gezondheid, cultuuren muziekeducatie, wereld van werken, global goals & burgerschap & identiteit, wetenschap en
techniek en milieueducatie) als uitgangspunt.
Deelname en bereik
Ouders en kinderen kunnen zich via een website aanmelden voor de activiteiten hun eigen wijk.
Aanmelden op papier is ook mogelijk. Om de aanmelding makkelijker te maken en de deelname te
verhogen wordt op de scholen, bijvoorbeeld in de ouderkamers, en andere vertrouwde plekken in de
wijken ondersteuning geboden bij het aanmelden voor de activiteiten. Scholen en samenwerkende
partners zijn ambassadeur om kinderen (en hun ouders) bekend te maken met het aanbod van de
verrijkte schooldag en daarnaast aan zet om alle kinderen daadwerkelijk te bereiken.
Financiering
De belangrijkste budgetten worden samengenomen in de Lokale Educatieve Agenda of vanuit het
sportbeleid en cultuurbeleid betaald. Het budget wordt na rato van aantal kinderen over de drie wijken
verdeeld. De subsidie School en Omgeving wordt ingezet voor de programmering en de communicatie
van het programma. Daarnaast wordt de kwartiermaker hiervan bekostigd. Het is op termijn de
bedoeling dat meer scholen voor voortgezet onderwijs deel gaan nemen aan de verrijkte schooldag.
Samenwerking
In de uitvoering van het programma werken de scholen samen met veel verschillende aanbieders van
activiteiten op het gebied van kunst en cultuur, natuur, wetenschap en techniek, ontmoeting,
gezondheid (zorg) en welzijn en sport en bewegen.
Monitoring en evaluatie
Het aanbod wordt inhoudelijk verbeterd door het te ontwikkelen op basis van de wensen van kinderen
(en ouders) en door onderlinge samenwerking. Streven is om de kwaliteit van monitoring te verbeteren,
zodat beter inzichtelijk wordt hoeveel 'unieke' kinderen deelnemen aan het aanbod. Tot slot wordt
samenwerking tussen de coalitie en andere scholen en partners versterkt om een continue
kwaliteitsslag te kunnen maken om de totale doelgroep te kunnen bereiken.

136

Oberon, KBA & Kohnstamm

Deze coalitie biedt kinderen een integraal en breed aanvullend aanbod op basis van hun behoeftes.
Door intensief te investeren in de brede ontwikkeling van kinderen wil de coalitie een kansrijke
startpositie voor kinderen creëren.
Lokale context
In deze coalitie is al 10 jaar ervaring opgedaan met het vergroten van kansen voor kinderen. 30 IKC’s
werken hier aan door extra activiteiten aan te bieden aan kinderen en hun ouders. Met deze ervaringen
ligt er een basis om de aanpak te intensiveren door extra aandacht te geven aan 11 locaties in de meest
kwetsbare wijken. Voor deze Plus IKC’s zijn extra middelen en capaciteit beschikbaar om de kansen van
kinderen te vergroten.
Activiteitenaanbod
Ieder IKC biedt op basis van zijn pedagogische visie een bij de kinderen en ouders passend aanbod dat
de cognitieve, sociaal-emotionele, culturele en fysieke ontwikkeling van kinderen bevordert. Het aanbod
wordt beoordeeld op daadwerkelijke impact. Het afgestemde programma wordt mede opgesteld door
cultuur, sport en mediacoaches die verbonden is aan het IKC. Aanvullend is er op de plus IKC’s een
jeugdondersteuner die het kinderen en de ouders ondersteund en een preventief aanbod verzorgt. Het
aanvullende aanbod dat de plus IKC’s gaan verzorgen moet aantoonbaar bijdragen aan de gewenste
impact op de kinderen.
Deelname en bereik
Het aanbod is voor alle kinderen en ouders van de IKC’s in een integraal dagarrangement, zodat alle
kinderen kunnen deelnemen. Met de Subsidie School & Omgeving wordt het programma in de Plus IKC’s
uitgebreid.
Financiering
De IKC’s vragen jaarlijks subsidie aan bij de gemeente. In deze subsidieregeling ‘Kansen voor Kinderen’
heeft de gemeente middelen voor sport, gezondheid, armoede en onderwijsachterstanden gebundeld.
Met de Subsidie School & Omgeving wordt de intensivering op de elf Plus IKC’s gerealiseerd.
Samenwerking
Ieder IKC werkt vanuit één pedagogische visie. Het gehele team (opvang en onderwijs) wordt
aangestuurd op basis van gelijkheidwaardigheid tussen onderwijs en kinderopvang. Voor de inkoop en
inzet van personeel voor de uitvoering van programma School & Omgeving op de elf plus IKC’s is een
coördinatiepunt ingericht. Naast de coalitie is er een ontwikkelgroep, bestaande uit gemeente,
onderwijs en opvang. Zij stuurt inhoudelijk werkgroepen aan en verzamelt uitkomsten en adviezen uit
de werkgroepen. Ook komen de elf plus IKC’s maandelijks bijeen om ervaringen te bespreken en te
delen
Monitoring en evaluatie
Met elke Plus IKC worden afspraken gemaakt over te behalen doelen en resultaten. De resultaten van
de Plus IKC’s worden gemonitord en geëvalueerd door een extern bureau. In samenwerking met het
lectoraat Zorg voor Jeugd van NHL wordt een traject uitgezet om te komen tot een methodebeschrijving
die door andere gemeenten en IKC’s kan worden overgenomen.

Inventarisatie verrijkte schooldag

137

Verschillende basisscholen bieden met maatschappelijke partners een talentgericht aanbod aan
kinderen op vrijwel alle ontwikkeldomeinen.
Lokale context
De coalitie bestaat uit zes gemeenten. Met de subsidie School & Omgeving zet de coalitie de
inspanningen op de brede doelstellingen van de verrijkte schooldag, die reeds geïmplementeerd wordt
in de regio, door. De doelen richten zich op de ontwikkeling van cognities van kinderen. Met extra tijd
op school wil deze coalitie kinderen optimaal toerusten voor hun toekomst door extra tijd op school.
Met als overige doelen fysieke en mentale gezondheid, talentontwikkeling, verbreden van blik op de
wereld en verminderen achterstanden.
Activiteitenaanbod
De coalitie richt zich op de ontwikkeling en uitvoering van 3 actielijnen, weerbaarheidstrainingen,
kwaliteitsontwikkeling aanbod en een beroepencarrousel. Het aanbod bestaat uit diverse activiteiten
zoals een gezonde lunch. Maar ook sport, cultuur, natuur, wetenschap en techniek, ondernemerschap
en arbeidsmarktoriëntatie, zelfregulatie en weerbaarheid. Hierdoor krijgen kinderen een betere kijk op
hun talenten.
Deelname en bereik
Het aanbod is gericht op alle kinderen. De activiteiten na schooltijd zijn voor iedereen, maar tijdens en
voor schooltijd meestal voor specifieke groepen. Dat geldt bijvoorbeeld voor zwemmen of extra lezen.
De deelname is per school verschillend en niet verplicht. De komende periode wordt nagedacht over
een verplichting van deelname.
Financiering
Tot volgend jaar is er financiering uit de regio deal. In het gebied dat de coalitie bestrijkt zijn er
meerdere financieringsbronnen, die niet altijd voor elke gemeente beschikbaar zijn. Met de regiodeal
kunnen 2 scholen extra deel nemen in elke gemeente. De stichting leergeld en de gemeente dragen bij
als ouders de deelname niet of deels kunnen betalen. De subsidie School en Omgeving wordt ingezet
voor activiteiten en coördinatie.
Samenwerking
In de coalitie werken zes gemeenten en het onderwijs samen met professionals in en om de school,
bedrijven en welzijnspartners.
Monitoring en evaluatie
De doelen die zijn opgesteld worden nog niet gehaald. In het komend voorjaar wordt er geëvalueerd. De
evaluatie wordt nog ontworpen. De coalitie gaat de kwaliteit van de aanbieders verhogen door scholing
in didactische vaardigheden.

138

Oberon, KBA & Kohnstamm

Deelstudie D: Aanbevelingen voor een meerjarige monitor

Auteurs:
Michiel van der Grinten
Sjerp van der Ploeg

Inventarisatie verrijkte schooldag

139

Inleiding
Met deelonderzoek D van de Inventarisatie komen we tot een opzet voor een meerjarige landelijke
monitor School en Omgeving, toegesneden op de praktijk en rekening houdend met wat er al aan lokaal
onderzoek gaande is. Oberon heeft een Programma van Eisen (PvE) opgesteld en dit met voorlopers en
de departementen SZW, VWS en OCW besproken (zie paragraaf 4). Vervolgens is op basis daarvan een
schetsontwerp ontwikkeld. Daarmee geven we antwoord op de vraag hoe de meerjarige monitoring van
het programma School en Omgeving het beste kan worden ingericht. We gaan achtereenvolgens in op:
•
Doel van de landelijke monitor
•
Context en analysekader
•
Programma van eisen
•
Onderzoeksvragen voor de landelijke monitor
•
Design, respondenten en instrumenten
•
Planning, doorlooptijd en meetmomenten
•
Gewenste opbrengst
•
Conclusies

1

Doel van de landelijke monitor

Het inzet van het beleidsprogramma School en Omgeving is om de samenwerking tussen scholen,
gemeenten en lokale partijen te bevorderen en daarmee een toename van het buitenschoolse aanbod
te bewerkstelligen, in eerste plaats in kwetsbare wijken en gebieden waar de nood het hoogst is. Dat
moet resulteren in een ondersteunende en stimulerende omgeving zodat alle leerlingen hun talenten in
de volle breedte kunnen ontplooien en vaardigheden kunnen ontwikkelen ter bevordering van
kansengelijkheid in het onderwijs en een gelijkwaardige deelname aan de maatschappij 28. Het doel van
de landelijke monitor is om de voortgang en opbrengsten van het programma School en Omgeving in
beeld te brengen. De landelijke monitor is onderdeel van een zogeheten lerende aanpak. Dat betekent
dat de uitkomsten benut moeten kunnen worden om de ontwikkeling van de verrijkte schooldag te
evalueren en waar nodig bij te stellen en te optimaliseren.

2

Context & analysekader

Het programma School en Omgeving staat niet op zichzelf maar raakt onder meer aan het Gelijke
kansenbeleid, het Onderwijsachterstandenbeleid, Cultuureducatiebeleid, Kinderopvang, Armoedebeleid
(SZW), Gezondheidsbescherming, Preventie en Sport (VWS) Binnen het onderzoek voor het programma
School en Omgeving is er sprake van een drieslag. Naast de landelijke monitor loopt er lokaal en
regionaal al onderzoek waarin de ontwikkeling van verrijkt aanbod aan de orde komt of zal komen (zie
deelrapport B) en bovendien is er het voornemen om ook een landelijke impactstudie uit te zetten. Het
is dan ook zaak om de landelijke monitor goed in deze onderzoekscontext te positioneren en aan te
sluiten op wat er al aan onderzoek is uitgevoerd en nog zal worden uitgevoerd.

28 Coalitieakkoord 2021 en Subsidieregeling School en Omgeving, Ministerie van VWS, 2022.

140

Oberon, KBA & Kohnstamm

Voortbouwen op de aanwezige kennisbasis
Met de landelijke monitor dient te worden voortgebouwd op de relevante wetenschappelijke kennis die
al voorhanden is. Uit eerdere (buitenlandse) studies komt naar voren aan welke voorwaarden verrijkt
aanbod en programma’s zouden moeten voldoen om effecten bij leerlingen te sorteren. Daarin wordt
onder andere gewezen op het belang van doorgaande lijnen en een pedagogische opbouw over langere
tijd. Bovendien moet er gezorgd worden voor een verbinding met het schoolcurriculum (Van Eck & Van
Erp, 2001; Appelhof, 2009). Dat kan gebeuren door afstemming van onderwerpen, waaraan in verrijkte
schooldagen op een andere manier wordt gewerkt, door uitwisseling tussen docenten van de school en
begeleiders van buiten en door het beleid van de scholen, betrokken instellingen en gemeenten op
samenwerking te richten. Inhoudelijk blijkt dat het gebruik van actieve vormen van leren helpt om
kinderen nieuwe vormen van vaardigheden te leren. Het aanbod moet bovendien expliciet gewijd zijn
aan de ontwikkeling van persoonlijke of sociale vaardigheden (Durlak e.a., 2011). Verder moet het
programma goed geïmplementeerd zijn, een heldere opzet hebben, goed toepasbaar en uitvoerbaar zijn
in de praktijk (Meijer & Ledoux, 2017; Durlak e.a., 2011). Daarnaast geldt ook dat leerlingen het meest
van een activiteit profiteren wanneer zij intensief deelnemen en betrokken zijn bij de activiteit (Veen
e.a., 2020).
De quickscans die in opdracht van de Gelijke Kansen Alliantie recent door de Universiteit Utrecht en de
Universiteit Maastricht zijn uitgevoerd geven op basis van literatuuronderzoeken inzicht in onder meer
omgevingsfactoren, werkzame bestanddelen en kritische succesfactoren (Brochure 'Wat wij al weten
vanuit de wetenschap', OCW maart 2023). Ook kan gebruik worden gemaakt van de kennisrotonde
(Verrijkte schooldag, kennisrotonde.nl ) en de kennisbank van NRO ( www.onderwijskennis.nl).
Daarnaast kan voor de ontwikkeling van de landelijke monitor School en Omgeving worden
voortgebouwd op de ervaringen en uitkomsten van de landelijke monitoring van verwante
beleidsprogramma’s die in de afgelopen jaren hebben gelopen. Denk onder meer aan:
Brede scholen en de impulsregeling Brede scholen en Combinatiefuncties (zie onder andere de
jaarberichten Brede Scholen 2001-2013 en de monitor-brede-regeling-combinatiefuncties
Verlengde schooldag en de subsidieregeling onderwijstijdverlenging (zie o.a.
onderwijstijdverlenging.nl)
Onderzoek naar de ontwikkeling van Integrale Kindcentra (zie bijvoorbeeld integrale-kindcentraover-wat-hen-kenmerkt).
In de bijlage is een uitgebreider overzicht opgenomen.
Afstemming met lokaal en regionaal onderzoek
Op dit moment loopt er op een tiental plekken in het land onderzoek waarin monitoring of evaluatie van
de verrijkte schooldag (deels) wordt meegenomen (zie deelrapport B). Mogelijk zullen daar de komende
jaren nog enkele onderzoeken bijkomen. De onderzoeken zijn zowel kwalitatief als kwantitatief van aard
en focussen veelal op specifieke deelaspecten van de verrijkte schooldag. De uitkomsten van dit lokale
en regionale onderzoek geven geen landelijk beeld maar kunnen zeker wel dienen als aanvulling daar
op. De landelijk monitor moet daarvoor een goede kapstok bieden.
Onderscheid tussen monitor en impactstudie
Vooraf is goed om helder te hebben dat er naast de Monitor School en Omgeving naar alle
waarschijnlijkheid ook een impactstudie zal worden uitgezet door NRO. Die impactstudie richt zich op de
outcome in termen van effecten bij leerlingen (sociaal-emotioneel, expressief/creatief, (meta)cognitie,
motorisch/fysiek en mentale gezondheid) en zoekt onder meer naar causale relaties en bewezen
effectiviteit van verrijkte schooldagprogramma’s. De landelijke monitor School & Omgeving is descriptief

Inventarisatie verrijkte schooldag

141

en indicatief van aard en is met name gericht op input-, proces en output van de verrijkte schooldag.
Schematisch wordt bovenstaande weergegeven in het volgende voorlopige analysekader.
Figuur 1 – Voorlopig analysekader

Toelichting
Het voorlopige analysekader is opgebouwd rondom de zogeheten effectentrap 29. Een effectentrap gaat
er vanuit dat succes op lager niveau voorafgaat en nodig is voor succes op een hoger niveau. De inzet
van extra mensen en middelen (het niveau van de input) maakt een goede uitvoering en samenwerking
in de praktijk mogelijk (het procesniveau) en dit is vervolgens weer een vereiste om opbrengsten
(output) en effecten op de lange termijn (outcome) te kunnen genereren. Het is zaak om hierbij aan te
tekenen dat succes niet vanzelfsprekend is. Er kan sprake zijn van onverwachte en ongewenste
negatieve opbrengsten en effecten. Daarnaast kunnen externe factoren meespelen die een ongewenste
impact hebben. We lichten de verschillende componenten van het analysekader kort toe:

Input: o.a. financieringsbronnen die voor de verrijkte schooldag worden ingezet (zie deelrapport C),
personeel en huisvesting;

Proces: o.a. totstandkoming en vormgeving van de samenwerking tussen scholen en instellingen in
de coalities van starters, doorgroeiers en voorlopers, vaardigheden en
deskundigheid(sbevordering) van de betrokken professionals, realisatie van het aanbod;
29

Zie o.a Van de Akker (2010). Building bridges: How research may improve curriculum policies en classroom practices. En
Guskey (2002). Does it make a difference? Evaluating professional development.

142







3

Oberon, KBA & Kohnstamm

Output: o.a. kwaliteit van uitvoering en toegankelijkheid van het buitenschoolse aanbod, deelname
en bereik onder doelgroepen, versterking van de samenwerking, vorderingen en groei bij de
coalities van starters, doorgroeiers en voorlopers;
Outcome: o.a. meerwaarde in termen van gelijke kansen voor kinderen om zich optimaal en in de
volle breedte te kunnen ontwikkelen en ontplooien, hun talenten en vaardigheden te benutten en
hun persoonlijk kapitaal te versterken;
Externe factoren: maatschappelijke en economische ontwikkelingen die van invloed zijn op de
voortgang en opbrengsten maar waar het beleidsprogramma geen invloed op uitoefent. Denk
bijvoorbeeld aan personeelstekorten en -wisselingen bij scholen en aanbieders.

Programma van eisen

Voor de onderbouwing van het ontwerp van de monitor is het goed om vast te stellen aan welke criteria
de monitor moet voldoen. We maken onderscheid in inhoudelijk eisen, functionele eisen,
gebruikerswensen en randvoorwaarden.
Inhoudelijke eisen
Wat moet de monitor opleveren? Voor de monitor School en Omgeving zijn de volgende inhoudelijke
eisen geïnventariseerd (we presenteren ze in de volgorde van het analysekader: input-> proces->
output-> outcome):

Inzicht in de financieringsbronnen & personele inzet voor de verrijkte schooldag.

Inzicht in de organisatie, inclusief de aard van de samenwerking, de rolverdeling, taken en
verantwoordelijkheden van de betrokken organisaties en instellingen en betrokken functionarissen
(bv buurtsportcoaches, cultuurcoördinatoren).

Inzicht in het aanbod & kwaliteit van uitvoering, in termen van kwaliteitseisen t.a.v. o.a.
vaardigheden professionals, vrijwilligers versus betaalde (vak)krachten, leiding/leerling-ratio,
doorgaande lijn in het aanbod, verbinding binnen-buitenschools.

Inzicht in deelname, bereik & toegankelijkheid van de activiteiten die in het kader van de verrijkte
schooldag worden uitgevoerd. Denk onder andere aan leeftijd van de deelnemers en al dan niet
gratis aanbod.

Inzicht in de verwachte & gepercipieerde meerwaarde van de verrijkte schooldag in termen van
o.a. tevredenheid over de samenwerking, wensen en waardering van het programma door
kinderen en ouders, welbevinden en ontwikkelingskansen.
Functionele eisen
Wat moeten we met de opbrengst van de monitor kunnen? Hierbij zijn de begrippen doeltreffendheid
(in hoeverre slagen we er in om de gewenste opbrengst ook daadwerkelijk te behalen?) en
doelmatigheid (realiseren we de beoogde opbrengst met een zo efficiënt mogelijke inzet van middelen?)
behulpzaam. In vergelijkbare zin zijn daarbij vragen aan de orde als: Doen we de goede dingen? Doen
we de dingen goed? Functionele eisen voor de monitor School en Omgeving zijn:

De monitor moet de coalities een benchmark bieden aan de hand waarvan zij kunnen reflecteren
op hun beleid en praktijk en deze verder kunnen uitbreiden en verbeteren.

De monitor moet de coalities inzicht geven in de werkzame factoren in de samenwerking en het
buitenschools aanbod, successen en knelpunten (en hoe deze op te lossen).

De monitor moet de rijksoverheid inzicht geven in de voortgang en ontwikkeling van de verrijkte
schooldag en uitsluitsel bieden over de doeltreffendheid & doelmatigheid van de subsidieregeling.

Inventarisatie verrijkte schooldag

143

Gebruikerswensen
Wat willen de opdrachtgever en de coalities wel en niet? Denk daarbij aan:

Geen (of zo weinig mogelijk) dubbelingen in onderzoek en dataverzameling: kies voor landelijke
monitoring op hoofdlijnen.
- Biedt daarmee een kennisbasis waarop met deelstudies uit regio’s kan worden aangehaakt;
- Zorg voor goede aansluiting met de landelijke impactstudie zodat impactstudie en monitor daar
wederzijds van profiteren.

Beperking van de bevragingslast voor coalities, o.a. door gebruik te maken van beschikbare
kwantitatieve data (bv DUO, CBS).

Qua looptijd en frequentie wordt gedacht aan een meerjarige opzet met een jaarlijkse frequentie
van dataverzameling en rapportage.

Goede en regelmatige disseminatie van uitkomsten, t.b.v. de lerende aanpak, bv met
werkbijeenkomsten en a.d.h.v. beknopte en duidelijke factsheets met infographics.
Randvoorwaarden
Wat betreft de randvoorwaarden waarbinnen de monitor gestalte moet krijgen zijn onder meer de
volgende zaken van belang:

Wet- en regelgeving: o.a. AVG

Medewerking van coalities, onderzoeksinstituten en overige relevante actoren: vereist duidelijk
stakeholderbeleid.

Budget: beschikbaar (jaarlijks) budget

4

Onderzoeksvragen voor de landelijke monitor

Het beleidsprogramma School en Omgeving raakt aan meerdere beleidsterreinen. Daarom hebben de
ministeries van OCW, SZW en VWS gezamenlijk de relevante beleidsvragen geïnventariseerd. Deze
vragen kunnen enerzijds dienen ter invulling van het onderzoeksinstrumentarium, anderzijds vormen ze
basis voor de onderzoeksvragen die met de landelijke monitor beantwoord moeten worden. Hoofdzaak
is dat met de landelijke monitor de voortgang en opbrengsten van het programma School en Omgeving
in beeld worden gebracht. De hoofdvragen kunnen op basis van het voorgaande als volgt worden
geformuleerd:
Hoofdvragen
1. Hoe vordert de samenwerking in de coalities van scholen, lokale partijen en gemeenten?
2. In hoeverre lukt het de coalities om met de verrijkte schooldag een ondersteunend en stimulerend
buitenschools aanbod voor leerlingen te realiseren en waaruit bestaat dat aanbod?
3. Wat is volgens de betrokkenen de meerwaarde van de verrijkte schooldag in termen van
opbrengsten voor leerlingen?
Met enkele verdiepende deelvragen wordt ingezoomd op specifieke aspecten van het programma
School en Omgeving. Daarbij zijn de volgende deelvragen aan de orde:

144

Oberon, KBA & Kohnstamm

Deelvragen
a. Wat is de kwaliteit van uitvoering van het buitenschoolse aanbod?
b. Hoe staat het met de toegankelijkheid, de deelname en het bereik van het aanbod?
c. Wat zijn de werkzame factoren in de samenwerking?
d. Welke varianten van samenwerkingen en inrichting van verrijkte schooldagen geven de coalities te
zien?
e. Is er een verband tussen de geïdentificeerde varianten, de tevredenheid over de samenwerking en
de ervaren meerwaarde van de verrijkte schooldag?

5

Design, respondenten en instrumenten

Onderzoeksdesign
Het onderzoeksdesign moet worden toegespitst op enerzijds de informatiebehoefte en anderzijds de
looptijd van de regeling.
•
Dat betekent in de eerste plaats dat de monitor gezien moet worden als een groeimodel en met de
dataverzameling moet aansluiten op de fase waarin de coalities zich bevinden. Dat betekent dat
bijvoorbeeld output pas later in de monitor in kaart kan worden gebracht, terwijl input en proces al
eerder aan bod moeten komen.
•
In de tweede plaats moet de monitor zowel een breed beeld schetsen van de stand van zaken als
een verdiepend inzicht op onderdelen. Dat betekent dat we verwachten dat via secundaire analyse
(bijv. DUO-data; monitorgegevens van coalities zelf), deskresearch of enquêtemetingen inzicht
wordt gegeven waar de coalities staan en dat daarnaast op specifieke thema’s het onderzoek via
casestudies, interviews of documentstudie de diepte ingaat om bijvoorbeeld knelpunten,
motieven, argumentaties, verklaringen te achterhalen.
•
In de derde plaats moet de monitor inzicht geven in ontwikkelingen. Dat betekent dat een deel van
het onderzoeksinstrumentarium in opeenvolgende metingen toegepast moet kunnen worden,
zodat niet alleen tussen coalities wordt vergeleken maar ook in de tijd. Daarnaast is het zaak dat
ook afzonderlijke coalities met het onderzoek door de tijd gevolgd kunnen worden.
Respondenten
Gezien de vormgeving van het beleidsprogramma School en Omgeving en de scope van de landelijke
monitor, ligt het voor de hand om de dataverzameling te richten op de coalities van starters,
doorgroeiers en voorlopers en de daarin betrokken actoren. We hanteren een 3-deling in uitvoering,
beleid en bestuur. Het is van belang de data op te halen op alle niveaus en daarbij rekening te houden
met de vereiste hoeveelheid data en respondenten. Het ophalen van ervaringen, percepties en
opbrengsten bij uitvoerders vormt het startpunt en dient relatief veel gewicht te krijgen. In en rond de
scholen wordt pas echt zichtbaar hoe het programma School en Omgeving uitpakt en wat het oplevert.
In het middensegment gaat het om een meer bescheiden dataverzameling bij beleidsmaker en het
sluitstuk betreft een beperkte raadpleging op bestuurlijk niveau. In de figuur hierna is dat schematisch
weergegeven.

Inventarisatie verrijkte schooldag

145

Figuur 2 – Respondententrechter
UITVOERING
professionals van scholen en instellingen die bij de uitvoering
zijn betrokken

BELEID
beleidsmakers en -adviseurs, coordinatoren en
projectleiders van onderwijs, gemeenten en
instellingen

BESTUUR
Schoolbestuurders onderwijs,
wethouders gemeenten, management
van instellingen

Het zal opvallen dat ouders en leerlingen zelf niet in dit respondentenoverzicht zijn opgenomen. Het
advies dienaangaande is om hen niet dubbel te belasten en de dataverzameling bij leerlingen en ouders
een plek te geven in de voorgenomen impactstudie. In de landelijke monitor wordt de meerwaarde van
de verrijkte schooldag in beeld gebracht op basis van de percepties van bij de uitvoering betrokken
professionals.
Onderzoeksinstrumentarium
Triangulatie is vereist, zowel in methodisch opzicht als wat betreft bronnen. We gaan uit van een mix
van kwalitatieve en kwantitatieve dataverzameling op verschillende niveaus (zie de figuur hiervoor) en
met verschillende databronnen. Daarbij denken we onder meer aan:
1. Deskresearch: bijvoorbeeld documentatie van coalities;
2. Data-extractie: bijvoorbeeld DUO en CBS microdata;
3. Survey: beknopte landelijke enquêtes onder professionals van scholen en instellingen met gesloten
vragen (met o.a. likertschalen) en open vragen;
4. (Groeps)Interviews en focusgroepen van uitvoerders, beleidsmakers en bestuurders.
Voor de topiclijsten van het instrumentarium kan gebruik worden gemaakt van het overzicht van
eerdergenoemde beleidsvragen. Daarnaast bieden de uitkomsten van de startmeting (Deelrapport A)
veel informatie, bijvoorbeeld over type activiteiten en betrokken partijen.
Respons en representativiteit
We verwachten voldoende respons om representativiteit te kunnen waarborgen op o.a. fase van
ontwikkeling van de coalities (starters, doorgroeiers, voorlopers), leerlingenpopulatie (bv.
schoolweging), schoolgrootte en landelijke spreiding.

146

6

Oberon, KBA & Kohnstamm

Planning, looptijd en meetmomenten

Uitgangspunt is een meerjarige landelijke monitor die vooralsnog voor de periode 2023-2025 wordt
ingericht. Dat betekent dat er drie opeenvolgende jaarlijkse metingen worden uitgevoerd en er daarover
jaarlijks wordt gerapporteerd eind 2023, eind 2024 en eind 2025.

7

Gewenste opbrengst

De opbrengst van de landelijk monitor bestaat uit een jaarlijkse rapportage. We verwachten een
compleet en gedegen onderzoeksrapport waarin alle onderzoeksresultaten overzichtelijk zijn
weergegeven maar daarnaast ook een beknopte en toegankelijke publieksversie die door onder meer de
coalities gebruikt kan worden voor versterking van hun aanpak. Daarnaast is een goede disseminatie van
de bevindingen gewenst, inclusief presentaties en bijeenkomsten met het veld.

8

Conclusies

In deze afsluitende paragraaf komen op basis van het voorgaande tot een samenvattende
beantwoording van de onderzoeksvragen van deelonderzoek D. De hoofdvraag luidde: Hoe kan de
meerjarige monitoring van het programma School en Omgeving het beste worden ingericht? Die
hoofdvraag beantwoorden we aan de hand van de volgende deelvragen:
Wat is er nodig om het resultaat van subsidieregeling en het programma School en omgeving goed te
kunnen monitoren?
Er dient een landelijke monitor School en Omgeving te worden ingericht waarin met jaarlijks herhaalde
metingen bij de coalities van starters, doorgroeiers en voorlopers data wordt opgehaald die inzicht geeft
in de voortgang en opbrengsten van het beleidsprogramma School en Omgeving. De monitor is
descriptief en indicatief van aard en is met name gericht op input-, proces en output van het
programma. Wat betreft outcome in termen van opbrengsten bij leerlingen, reikt de monitor niet verder
dan percepties van betrokken actoren. Effectmetingen bij leerlingen (en ouders) komen nader aan de
orde in de voorgenomen landelijke impactstudie.
Wat zijn belangrijke elementen om mee te nemen in de monitor en het onderzoeksdesign?
De landelijke monitor wordt ingericht als meerjarig groeimodel waarbij de focus gaandeweg wordt
uitgebreid van input en proces naar output en outcome. Met de monitor worden ontwikkelingen in de
tijd en trends in beeld gebracht. De monitor geeft zowel een breed beeld van varianten van
samenwerking binnen de coalities van scholen en lokale partijen als verdiepende inzichten in onder
andere de volgende aspecten:

Financieringsbronnen en personele inzet.

De organisatie van de samenwerking, inclusief rolverdeling en werkzame factoren.

Het aanbod en de kwaliteit van uitvoering.

Toegankelijkheid, deelname en bereik van de activiteiten.

De verwachte en gepercipieerde meerwaarde van de verrijkte schooldag.

Inventarisatie verrijkte schooldag

147

Hoe kan hierbij gebruik worden gemaakt van de lokale wetenschappelijke inzichten en de lopende lokale
onderzoek- en monitorprogramma’s?
De uitkomsten van lokaal onderzoek kunnen in verdiepende zin inzicht geven in deelaspecten van de
verrijkte schooldag. Het is van belang om de opzet van de landelijke monitor en de al lopende
onderzoeksprogramma’s goed op elkaar af te stemmen zodat de uitkomsten van beiden in samenhang
kunnen worden bezien en verdiepingsthema’s uit lokaal onderzoek indien gewenst gaandeweg in de
landelijke monitor kunnen worden opgenomen.
Wat moet er volgens de voorlopers in ieder geval onderzocht en gemonitord worden?
Wat de voorlopers betreft moet de landelijke monitor uitkomsten opleveren aan de hand waarvan zij
hun aanpak kunnen benchmarken, bijstellen en verbeteren en in ieder geval in beeld brengen hoe de
verrijkte schooldag in Nederland wordt ingericht, wat de werkzame factoren zijn, hoe die bijdragen aan
een succesvolle samenwerking en de kwaliteit van uitvoering van het aanbod en wat dat voor leerlingen
kan opleveren. Daarnaast moeten doorgroeiers en starters kunnen leren van de ervaringen, voortgang
en resultaten van de voorlopers.

148

Oberon, KBA & Kohnstamm

Bijlage 1 – Kennisbasis voor de landelijke monitor School en
Omgeving
Het deelonderzoek B naar lokale kennis en onderzoek heeft inzicht opgeleverd in enkele lopende
onderzoekstrajecten met databestanden waaruit mogelijk gegevens over coalities te destilleren zijn en
in eerder uitgevoerde monitors die mogelijk als inspiratiebron kunnen dienen. Er is daarnaast ook
onderzoek dat kan helpen bij het ontwikkelen/nadenken over doelen voor activiteiten en bijpassende
monitoring daarbij, en over randvoorwaarden voor een succesvolle uitvoering/het bereiken van
effecten. Hieronder een overzicht (in alfabetische volgorde).
Lopende (monitor)onderzoeken waaruit mogelijk data benut kunnen worden
1.
Effectmeting kansrijke interventies NRO
Effectmeting kansrijke interventies in het po en vo | NRO
2.
Implementatiemonitor NPO
https://www.researchned.nl/wp-content/uploads/2022/11/implementatiemonitor-nationaalprogramma-onderwijs-derde-meting-in-het-funderend-onderwijs-002.pdf
3.
Kansenatlas
https://www.seo.nl/publicaties/seo-kansenatlas/
4.
Kennisrotonde NRO
Verrijkte schooldag en bijdrage leerprestaties in basisonderwijs (kennisrotonde.nl)
5.
Nationaal Cohortonderzoek Onderwijs (NCO)
https://www.nationaalcohortonderzoek.nl/
6.
NPO-implementatiemonitor
https://www.seo.nl/publicaties/implementatiemonitor-nationaal-programma-onderwijs/
Monitoring van de uitvoering van de NPO-interventies
Monitoring van de voortgang en opbrengsten
7.
Peil.lezen
https://expertisecentrumnederlands.nl/peilingsonderzoek-leesvaardigheid-2021
8.
PIRLS
https://expertisecentrumnederlands.nl/pirls-wat-is-het-en-waarom-is-het-belangrijk
9.
PISA
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2022/04/07/pisa-onderzoek-naar-prestatiesvan-15-jarige-leerlingen-op-het-terrein-van-wiskunde-natuurwetenschappen-en-leesvaardigheid
Voorbeelden van monitors
Ook zijn er voorbeelden gevonden van monitoronderzoeken die kunnen dienen als inspiratiebron bij het
opzetten van een monitor verrijkte schooldag/school en omgeving. Dat geldt bijvoorbeeld voor:
1.
Doen-denken
(Kohnstamm Instituut, 2020)
https://kohnstamminstituut.nl/rapport/evaluatie-van-doen-denken/
2.
Evaluatie Kansenaanpak VO (2022)
(Kohnstamm Instituut, 2022)
https://kohnstamminstituut.nl/wp-content/uploads/2022/10/22-8_Evaluatie-van-de-KansenaanpakVoortgezet-Onderwijs-VO-2020-21.pdf

Inventarisatie verrijkte schooldag

149

3.
Integrale ICT-monitor
(Kohstamm Instituut, 2022-2023)
https://kohnstamminstituut.nl/integrale-ict-monitor-2022-2023/
4.
Gezonde Basisschool voor de Toekomst (GBT) Limburg
(Universiteit Maastricht (2015-2019))
https://www.movare.nl/kind-en-ouders/gezonde-basisschool/
5. Monitor Cultuureducatie PO en VO
(Oberon & Sardes, 2017)
https://www.oberon.eu/media/lhojzszg/monitor-cultuureducatie-vo-2017.pdf
6.
Monitoring Experiment flexibilisering onderwijstijd
(Regioplan, 2015)
https://www.regioplan.nl/project/monitor-experiment-flexibilisering-onderwijstijd-en-5gelijkedagenmonitor/
7.
Monitor Experiment Regelluwe scholen
(Kohnstamm Instituut, 2021)
https://kohnstamminstituut.nl/wpcontent/uploads/2021/02/eindrapportage_monitoronderzoek_experiment_regelluwe_scholen_decemb
er_2020-002.pdf
8.
Monitor Gemeentebrede dagarrangementen
(Kohnstamm Instituut pilotstudie, 2015)
https://kohnstamminstituut.nl/wp-content/uploads/2019/08/monitor-pilot-gemeentebrededagarrangementen.-eindrapportage.pdf
o.a. ook over organisatie en samenwerking tussen onderwijs en andere instellingen.
9.
Monitor Professionele ontwikkeling schoolleiders en bestuurders
(Kohnstamm Instituur, 2022, Schenke e.a.)
https://kohnstamminstituut.nl/wp-content/uploads/2022/02/1079_Monitor-Professioneleontwikkeling-schoolleiders-en-bestuurders-vo-2020-2021.pdf
10.
Monitor Scholen Passend onderwijs
(Kohnstamm Instituur, 2018)
https://kohnstamminstituut.nl/wp-content/uploads/2019/10/1028-Rapport-Monitor-Scholen-2018.pdf
11.
Monitor Sociale Agenda Provincie Limburg.
(Universiteit Maastricht, 2018)
https://www.maastrichtuniversity.nl/sites/default/files/sal_rapport_2018-min.pdf
12.
Playing for Success
(Verwey-Jonker, 2016-2020)
https://www.verwey-jonker.nl/wp-content/uploads/2020/07/7300_Analyse-MaatschappelijkRendement-Playing-for-Succes_web-2.pdf
https://www.verwey-jonker.nl/publicatie/playing-for-success-rotterdam-2016-2017/
13.
Success for All
(RUG, 2020)
https://www.rug.nl/research/groningen-institute-for-educational-research/research/learner-teacherinstruction/sfa/sfa

150

Oberon, KBA & Kohnstamm

Overige opbrengsten
Tot slot zijn er twee publicaties die relevant kunnen zijn als achtergrondstudie bij de verwachtingen van
de opbrengsten van het programma School en Omgeving. Het betreft:
1.
Scheerens e.a., 2013 (onderzoeksrapport literatuurreview)
(Universiteit Twente, 2013)
https://ris.utwente.nl/ws/portalfiles/portal/5143337/Productive_time_in_education.pdf
2.
Studulski e.a. Tien tips voor de rijke schooldag:
(Sardes, 2022)
https://www.sardes.nl/C199-PB294-Tien-tips-voor-de-rijke-schooldag.html

Inventarisatie verrijkte schooldag

9

151

Slotbeschouwing

De uitkomsten van dit eerste inventariserende onderzoek maken duidelijk dat de ontwikkeling van de
verrijkte schooldag op veel bijval uit het veld kan rekenen. De bereidheid om aan het onderzoek mee te
werken was groot, getuige de hoge respons op landelijke enquête en de animo om aan interviews deel
te nemen en documentatie en informatie met het onderzoeksteam te delen. Uit de bevindingen komt
naar voren dat er binnen de coalities en daarbuiten hard wordt gewerkt om de verrijkte schooldag
gestalte te geven. Daarbij wordt ook duidelijk dat scholen, instellingen en gemeenten zoeken naar
mogelijkheden om hun lokale aanpak verder te versterken, uit te breiden en te verduurzamen. Dat
maakt dat er de komende jaren behoefte is aan gedegen kennis en informatie over hoe de verrijkte
schooldag het beste kan worden vormgegeven, welke varianten van samenwerking succesvol zijn, wat
werkt en wat niet als het gaat om gelijke kansen en optimale ontwikkelingskansen voor leerlingen.
Daarbij is het vanzelfsprekend van belang dat de verzamelde kennis en informatie op een handzame
manier ter beschikking worden gesteld aan alle betrokken partijen en dat de uitwisseling en
wisselwerking tussen voorlopers, doorgroeiers, starters en anderen worden gestimuleerd en
ondersteund.

152

Postbus 1423, 3500 BK Utrecht
t 030 230 60 90
info@oberon.eu | www.oberon.eu

Utrecht, 31 maart 2023
In opdracht van het ministerie van OCW

Oberon, KBA & Kohnstamm