Jaarverslag TIB
2021
TIB
2021
Jaarverslag TIB
2021
TIB
2021

Binnenhof 19
2513 AA Den Haag
www.tib-ivd.nl

De TIB was voornemens om verslag uit te brengen over bulkinterceptie en “strategische operaties”.
Juist bij deze bijzondere bevoegdheden is duidelijkheid omtrent de reikwijdte en impact van belang,
niet in de laatste plaats gelet op het thans in internetconsultatie gebrachte wetsvoorstel waarin de
diensten meer ruimte wordt geboden voor het uitvoeren van bulkinterceptie en “strategische
operaties”. De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en de minister van Defensie
zijn echter van oordeel dat de enkele passages teveel inzicht geven in de werkwijze van de diensten
en daarmee staatsgeheim zijn. De TIB heeft deze passages in dit verslag zwart gemaakt. Aan de
Commissie Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten zal een ongelakte versie worden aangeboden.

Jaarverslag TIB 2021

1/26

Samenvatting
Het toetsingsproces
De TIB heeft in het kalenderjaar 2021 in totaal 3.071 verzoeken van de AIVD en de MIVD getoetst.
Het aantal verzoeken groeit nog ieder jaar. Ook de omvang en (technische) complexiteit van de
verzoeken neemt nog elk jaar toe. De TIB heeft ten aanzien van verzoeken van de AIVD 3,3% van de
verzoeken onrechtmatig beoordeeld. In de vorige verslagperiode was dit 1,9%. Ten aanzien van de
verzoeken van de MIVD heeft de TIB 7,1% van de verzoeken onrechtmatig beoordeeld. In de vorige
verslagperiode was dit 8,1%. Deze percentages hadden hoger kunnen zijn. Het is voorgekomen dat
de TIB vragen stelde over voorgelegde verzoeken en de minister het verzoek daarop introk.
In 2021 is het 6 keer voorgekomen dat de AIVD de spoedprocedure (waarbij direct kan worden
ingezet, nog voor het bindend oordeel van de TIB) onrechtmatig heeft ingezet. Ook kwam het 3 keer
voor dat de inzet zelf onrechtmatig was. In 2 gevallen ging het om een journalist. In vergelijking met
de vorige verslagperiode valt de stijging van het aantal onrechtmatigheidsbeslissingen vanwege een
niet proportionele of niet zo gericht mogelijke uitoefening van bijzondere bevoegdheden op.

Kabelinterceptie
In 2021 zijn 2 keer verzoeken ingediend tot interceptie van kabelinternetverkeer. De TIB heeft de
verzoeken die zien op productie (het daadwerkelijk intercepteren van kabelinternetverkeer voor het
inlichtingenproces) onrechtmatig beoordeeld. Bij het eerste verzoek was het aannemelijk dat een
significante hoeveelheid van het internetverkeer van onder andere Nederlandse burgers zou worden
opgeslagen en een deel daarvan ongezien zou worden gedeeld met een buitenlandse partnerdienst.
Daartegenover stond geen concrete beschrijving van de te verwachten opbrengst die deze
interceptie kon rechtvaardigen. Bij het tweede verzoek was naar het oordeel van de TIB teveel
onduidelijkheid over de waarborgen. Daardoor zou de situatie kunnen ontstaan dat medewerkers
van de diensten ook van Nederlandse burgers zouden kunnen bijhouden wie op welk moment welke
website heeft bezocht.

Informatievoorziening
De TIB heeft ook in 2021 gemerkt dat de AIVD de TIB onjuist en/of onvolledig heeft geïnformeerd
voor wat betreft de inhoud van verzoeken. In een aantal gevallen ging het klaarblijkelijk om
administratieve fouten of misverstanden. In drie gevallen heeft dit geleid tot een
onrechtmatigheidsbeslissing. In geen van de gevallen is gebleken dat moedwillig informatie is
achtergehouden.
Daarnaast is de TIB in 2021 geïnformeerd dat beide diensten sinds 1 mei 2018 in een aantal operaties
een onbekende kwetsbaarheid hebben ingezet om een geautomatiseerd werk binnen te dringen,
zonder dat in het toestemmingsverzoek te melden. Dit is ook gebeurd in gevallen waarbij ten tijde
van het schrijven van het verzoek om toestemming al duidelijk was dat de betreffende kwetsbaarheid

Jaarverslag TIB 2021

2/26

ingezet zou gaan worden. De TIB kon haar wettelijke taak om de technische risico’s te beoordelen in
die gevallen onvoldoende uitvoeren, omdat essentiële informatie ontbrak. In dit jaarverslag wordt
één geval beschreven, waarbij geldt dat als de informatie wel vooraf was gedeeld, de TIB niet tot een
rechtmatigheidsbeslissing was gekomen.

Jaarverslag TIB 2021

3/26

Inhoudsopgave
Samenvatting …………………………………………………………………………………..………………………………………..….. 2
Het toetsingsproces ......................................................................................................................... 2
Kabelinterceptie ............................................................................................................................... 2
Informatievoorziening ...................................................................................................................... 2
Inhoudsopgave ...................................................................................................................................... 4
Over de TIB ............................................................................................................................................ 6
Voorwoord ............................................................................................................................................ 8
1. Ontwikkelingen in het toetsingsproces ........................................................................................... 10
1.1. Informatievoorziening vanuit de diensten .............................................................................. 10
1.1.1. Onjuiste informatie ten aanzien van operatie’s ............................................................. 10
1.1.2. Onjuiste informatie ten aanzien van inzet onbekende kwetsbaarheden ....................... 11
1.2. Onderzoeksopdrachtgerichte interceptie op de kabel ........................................................... 12
1.3. Ontwikkelingen in wet- en regelgeving................................................................................... 14
1.3.1. Rapport Evaluatiecommissie Wiv 2017........................................................................... 14
1.3.2. Beperkte wijziging van de Wiv 2017 in 2021 .................................................................. 15
1.4. Strategische hackoperaties ..................................................................................................... 15
1.5. Organisatieverzoeken ............................................................................................................. 16
2. De rechtmatigheidstoets in cijfers .................................................................................................. 18
2.1. Algemeen beeld bij de verzoeken ........................................................................................... 18
2.2. Ingetrokken verzoeken............................................................................................................ 19
2.3. Redenen onrechtmatigheidsbeslissingen ............................................................................... 20
2.4. Beoordeling spoedprocedure …………………………………………………………………………………………… 22
3. Vooruitblik ....................................................................................................................................... 24
4. Samenstelling TIB ............................................................................................................................ 26

Jaarverslag TIB 2021

4/26

Jaarverslag TIB 2021

5/26

Over de TIB
De TIB is een onafhankelijke toetsingscommissie belast met de toetsing van de rechtmatigheid van
de door de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties of Defensie verleende
toestemming voor de inzet van bepaalde bijzondere bevoegdheden door de Algemene Inlichtingenen Veiligheidsdienst (hierna: AIVD) of de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (hierna: MIVD).
De TIB toetst onder meer de toestemming bij een verzoek tot het tappen van een telefoon of het
hacken van een computer, maar ook bij het hacken van grotere computersystemen en het
grootschalig tappen van telecommunicatie via de satelliet of de kabel. De betrokken minister verleent
toestemming voor de inzet van een bevoegdheid met de ondertekening van het verzoek. Praktisch
gezien toetst de TIB dus de inhoud van een schriftelijk verzoek. Voor de leesbaarheid zal verder
gesproken worden over het toetsen van verzoeken of het (on)rechtmatig beoordelen van verzoeken
in plaats van het toetsen van de toestemming van de minister op verzoeken.
De verschillende onderdelen die de TIB toetst staan voornamelijk in de Wet op de inlichtingen en
veiligheidsdiensten 2017 (Wiv 2017). In haar rechtmatigheidstoets beoordeelt de TIB of het
noodzakelijk is de bevoegdheid in te zetten. Het belang van de in te zetten bevoegdheid wordt
gewogen ten opzichte van de inbreuk op de privacy die de inzet oplevert (proportionaliteit).
Daarnaast wordt beoordeeld of het lichtste middel wordt ingezet om de benodigde informatie te
verkrijgen (subsidiariteit). Verder wordt beoordeeld of de inzet van de bevoegdheid zo gericht
mogelijk is. Het oordeel van de TIB is bindend. Dat betekent dat als de TIB een door de minister
verleende toestemming als onrechtmatig beoordeelt, de bevoegdheid niet mag worden ingezet.
De samenstelling en bevoegdheden van de TIB zijn opgenomen in de Wiv 2017. De TIB bestaat uit
drie leden, waarvan twee leden brede ervaring hebben binnen de rechterlijke macht. Het derde lid is
benoemd vanwege zijn technische deskundigheid. De leden van de TIB worden ondersteund door
een secretariaat. Sinds februari 2022 beschikt de TIB ook over plaatsvervangend leden.

Jaarverslag TIB 2021

6/26

Jaarverslag TIB 2021

7/26

Voorwoord
De wereld is sinds het verschijnen van het vorig jaarverslag ingrijpend veranderd. De beelden van
verwoeste steden, vluchtende mensen en slachtoffers komen dagelijks onze huiskamers binnen. Je
zou je kunnen afvragen of onder deze omstandigheden het toetsen van bevoegdheden die de
Nederlandse diensten inzetten niet een overbodige luxe is. Zou je niet alle regels moeten laten varen
om weerstand te bieden tegen cyberdreigingen, zoals de vorige Minister van Defensie suggereerde
in een interview met het NRC: “Landen als Rusland en China kunnen doen wat ze willen, maar wij
hebben ethische principes en regels.”
Wat de TIB betreft is het toetsen van ingrijpende bevoegdheden zeker geen overbodige luxe. Een
rechtsstaat is een kostbaar goed. Geen vanzelfsprekend bezit. Het is een totaalpakket. Je kunt niet
cherry picken uit waarborgen of ze even aan de kant zetten als dat wat minder goed uitkomt.
Anderzijds staat de nationale veiligheid in ons land en dat van onze bondgenoten onder druk.
Veiligheid is óók een kostbaar goed. Een goede balans tussen de bescherming van nationale veiligheid
en de privacy van burgers is van evident belang voor het goed functioneren van een democratische
rechtsstaat. Sinds haar oprichting in 2018 staat de TIB voor die balans. Als onafhankelijk toetsende
instantie worden wekelijks verzoeken van beide diensten grondig bestudeerd en de verleende
toestemming daarbij getoetst op rechtmatigheid.
Ook nu, of liever nog juíst nu, dient naast de nationale veiligheid de privacy van burgers beschermd
te worden. Burgers in Nederland moeten vrij durven communiceren, via de telefoon, via internet of
hoe dan ook. Het intercepteren van communicatie kan noodzakelijk zijn, maar dan dient er wel
effectief toezicht gehouden te worden.
De diensten hebben gepleit om in het kader van cyberonderzoeken meer ruimte van de wetgever te
krijgen. Een concept wetsvoorstel is op het moment van schrijven van dit jaarverslag in consultatie
gegaan. Bij de totstandkoming van het wetsvoorstel is de TIB deels betrokken. Door de TIB is daarbij
telkens gewezen op de noodzaak om wettelijke waarborgen in stand te houden. Effectief toezicht op
de diensten is niet alleen van belang als waarborg voor de bescherming van privacy van burgers, maar
ook vanwege het vertrouwen van burgers in de rechtsstaat.
Ook het komend jaar zal de TIB haar toetsingsproces grondig en scherp uitvoeren om de goede balans
tussen de bescherming van nationale veiligheid en de privacy van burgers te behouden.

Mariëtte Moussault,
Voorzitter Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden

Jaarverslag TIB 2021

8/26

Jaarverslag TIB 2021

9/26

1. Ontwikkelingen in het toetsingsproces
Het is in 2021 wederom voorgekomen dat de TIB onjuist en/of onvolledig is geïnformeerd door de
diensten. Dat kwam deels aan het licht bij het reguliere toetsingsproces van de TIB. In het eerste
kwartaal is echter ook proactief door beide diensten zelf aangegeven dat de TIB onvolledig en/of
onjuist was geïnformeerd ten aanzien van het gebruik van onbekende kwetsbaarheden in
hackoperaties. Dit wordt in paragraaf 1.1.2. besproken.
Het afgelopen jaar hebben de diensten op twee momenten verzoeken ingediend tot interceptie
van kabelinternetverkeer. De TIB heeft de toestemming bij de verzoeken die zien op productie (het
daadwerkelijk intercepteren van kabelinternetverkeer voor het inlichtingenproces) onrechtmatig
beoordeeld. Eind 2021 heeft de TIB de toestemming bij een AIVD-verzoek tot verkenning van
bepaalde gegevensstromen van kabelinternetverkeer (snapshotting) wel rechtmatig geacht.
Hierover wordt in paragraaf 1.2. verslag gedaan.
Verder worden in dit hoofdstuk de volgende ontwikkelingen besproken. Paragraaf 1.3. schetst de
nieuwe, voor de TIB relevante wet- en regelgeving. In paragraaf 1.4. wordt in vervolg op het
voorgaande jaarverslag verder ingegaan op het onderwerp strategische hackoperaties. Tot slot wordt
in paragraaf 1.5. verslag gedaan van het opstellen van een beoordelingskader ten aanzien van
organisatieverzoeken.

1.1. Informatievoorziening vanuit de diensten
1.1.1. Onjuiste informatie ten aanzien van operaties
De TIB is voor haar rechtmatigheidsoordeel primair aangewezen op de informatie die in de verzoeken
is opgenomen. Mede vanwege het staatsgeheime karakter van de operaties kan de TIB geen
openbare bronnen raadplegen. Bovendien kan de TIB, anders dan de CTIVD, niet zelf in de systemen
van de diensten zoeken. De Wiv 2017 biedt de TIB de mogelijkheid om aan de ministers vragen te
stellen naar aanleiding van verzoeken. Dat doet de TIB regelmatig. In de praktijk worden deze vragen
rechtstreeks gesteld aan de diensten en ontvangt de TIB ook van hen de beantwoording.
In 2019 en 2020 is herhaaldelijk gebleken dat de oorspronkelijk verstrekte informatie in het verzoek
onvolledig of zelfs onjuist was. Er zijn destijds gesprekken gevoerd tussen de TIB en de dienstleiding
van de AIVD om de situatie te verbeteren.
Ook in 2021 is voorgekomen dat de TIB onvolledig en/of onjuist is voorgelicht door de AIVD. In een
aantal gevallen ging het klaarblijkelijk om administratieve fouten of misverstanden die niet
doorslaggevend waren voor de beoordeling. In drie gevallen is uiteindelijk op basis van de volledige
en/of juiste informatie een onrechtmatigheidsbeslissing genomen. De toestemming op die verzoeken
was mede gebaseerd op informatie die feitelijk onjuist bleek te zijn. In deze drie gevallen ging het om

Jaarverslag TIB 2021

10/26

informatie waarbij de AIVD in het verzoek schreef dat de feiten bleken uit eigenstandig verricht
onderzoek. De TIB heeft telkens na het stellen van vragen van de AIVD moeten vernemen dat die
informatie onjuist bleek. In geen van de gevallen is gebleken dat dit moedwillig is gedaan. De
informatievoorziening blijft onderwerp van gesprek tussen de AIVD en de TIB.

1.1.2. Onjuiste informatie ten aanzien van inzet onbekende kwetsbaarheden
De TIB toetst conform de Wiv 2017 de technische risico’s bij elke inzet van de hackbevoegdheid. Het
gaat daarbij met name om twee soorten risico’s. Ten eerste het risico voor de beschikbaarheid en
integriteit van het betrokken geautomatiseerde werk. Als er door de dienst wordt binnengedrongen,
is er dan een risico dat een systeem uitvalt? En wat zijn daarvan de gevolgen, bijvoorbeeld voor de
gebruikers die afhankelijk zijn van zo’n systeem? Relevante vragen als het gaat om het interne
netwerk van bijvoorbeeld een telecomprovider. De klanten kunnen immers afhankelijk zijn van de
dienstverlening van de telecomprovider als zij een noodnummer moeten bellen.
Ten tweede toetst de TIB de risico’s op misbruik door derden. Het gaat daarbij vooral om de vraag of
andere (statelijke) actoren misbruik zouden kunnen maken van de kennis en technische middelen
van onze diensten. Met name bij de inzet van onbekende kwetsbaarheden is het van belang die
inschatting te kunnen maken. Immers, indien een andere actor de methode succesvol kan kopiëren
bestaat het risico dat die actor gemakkelijker kan binnendringen op systemen in Nederland of bij haar
bondgenoten.
De TIB heeft in de afgelopen jaren steeds benadrukt dat de inzet van een onbekende kwetsbaarheid
alleen kan indien dat expliciet gemotiveerd wordt in een verzoek. De TIB dient volledig te worden
geïnformeerd over de voorgenomen inzet van een onbekende kwetsbaarheid, zodat de technische
risico’s daarvan naar behoren kunnen worden ingeschat. De informatie wordt vervolgens door de TIB
betrokken in de proportionaliteitstoets.
Medio 2021 is door de directeur MIVD en de directeur-generaal AIVD aan de TIB gemeld dat uit intern
onderzoek is gebleken dat sinds 1 mei 2018 in een aantal operaties een onbekende kwetsbaarheid is
ingezet, zonder dat in het verzoek op te nemen. Daarbij is aangegeven dat de technische risico’s die
in de verzoeken werden gemeld, wel in lijn zijn met de technische risico’s verbonden aan de inzet van
de onbekende kwetsbaarheid.
De TIB heeft een analyse uitgevoerd van de betreffende operaties. Bij één operatie ging het om het
binnendringen van xxxxxxxxxxxxxxxxxxx om gegevens van xxxxxxxxxx1 te verwerven. In het verzoek
was opgenomen dat er geen zicht bestond op de manier waarop daadwerkelijk zou worden
binnengedrongen en dat de technische risico’s daarom slechts generiek waren beschreven. Achteraf
bleek dat de betreffende dienst van te voren wist hoe te hacken met de onbekende kwetsbaarheid.
Die bleek bovendien onversleuteld te zijn uitgebuit. Het onversleuteld uitbuiten van een onbekende

1

Het woord wat hier stond mocht de TIB niet gebruiken. Voor de leesbaarheid kan op deze plaats de term “personen” worden gebruikt.

Jaarverslag TIB 2021

11/26

kwetsbaarheid kan ertoe leiden dat zowel de exploit-code als het geautomatiseerde werk dat er
vatbaar voor is bekend worden, bijvoorbeeld bij andere landen met een SIGINT-capaciteit. Daardoor
ontstond het risico dat derden door middel van dezelfde onbekende kwetsbaarheden konden
binnendringen op hetzelfde geautomatiseerde werk van xxxxxxxxxxxxxxxxxx.
De TIB heeft hierover in juli 2021 bij brief aan de ministers geconcludeerd dat zij het verzoek niet als
rechtmatig zou hebben beoordeeld als zij op de hoogte zou zijn geweest van de relevante feiten en
omstandigheden die op dat moment reeds bij de dienst bekend waren. Ook heeft de TIB aangegeven
dat de focus op één operatie in de brief niet betekent dat zij het eens is met de conclusie van de
diensten dat de beschreven technische risico’s in lijn waren met de risico’s verbonden aan de inzet
van de beschreven onbekende kwetsbaarheden.

1.2. Onderzoeksopdrachtgerichte interceptie op de kabel
Er is bij de totstandkoming van de Wiv 2017 maatschappelijk en politiek veel aandacht geweest voor
de nieuwe bevoegdheid van de diensten om grootschalig internetverkeer via de kabel te mogen
tappen. Deze bevoegdheid hoeft niet te zijn gericht op specifieke personen of organisaties waarnaar
de diensten onderzoek doen. De diensten kunnen veel breder onderzoek doen naar fenomenen en
onderwerpen om gekende maar ook ongekende dreiging bloot te leggen. De bevoegdheid omvat
zowel het aftappen van kabelinternetverkeer om vast te stellen of het potentieel voldoende
inlichtingenwaarde bevat (snapshotting) als het gedurende bepaalde tijd tappen van bepaalde
gegevensstromen binnen kabelinternetverkeer (productie).
Uitvoering van kabelinterceptie kan niet zonder voorafgaande rechtmatigheidstoets van de TIB.
Vanwege het bijzondere karakter van de bevoegdheid rapporteert de TIB jaarlijks over deze
bevoegdheid.
De TIB heeft in juni 2021 verzoeken van beide diensten ontvangen. Door beide ministers is
toestemming verleend voor inzet van kabelinterceptie op xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx. Het ging om verzoeken voor het zowel voor snapshotals productiedoeleinden intercepteren van kabelinternetverkeer ten behoeve van twee
onderzoeksgebieden van de diensten. De TIB is tot het oordeel gekomen dat de voorgenomen inzet
van kabelinterceptie niet proportioneel, niet subsidiair en niet zo gericht mogelijk was.
Niet proportioneel, omdat het belang van de diensten niet in evenredige verhouding stond met de
inbreuk op privacy. Ten opzichte van een voorgaand verzoek zou 6 tot 8 keer meer internetverkeer
worden getapt, terwijl enkele belangrijke waarborgen vervielen. Het was aannemelijk dat een
significante hoeveelheid van het internetverkeer van onder andere Nederlandse burgers zou worden
opgeslagen en een deel daarvan ongezien zou worden gedeeld met een buitenlandse partnerdienst.
In de verzoeken stond geen concrete beschrijving van de te verwachten opbrengst die deze
interceptie zou kunnen rechtvaardigen. Evenmin was in de verzoeken voldoende duidelijk gemaakt
hoe de diensten zo gericht mogelijk te werk zouden gaan. Er werd onvoldoende inzichtelijk gemaakt

Jaarverslag TIB 2021

12/26

welke technische filtering werd toegepast. Daarnaast was onvoldoende gemotiveerd dat deze wijze
van kabelinterceptie het lichtste middel was om de onderzoeksopdrachten uit te kunnen voeren. De
diensten hebben andere wettelijke, meer gerichte verwervingsmogelijkheden met betrekking tot
aanbieders van telecommunicatiediensten en aanbieders van gegevensopslag. Waarom juist mede
ten aanzien van een aantal van deze aanbieders ongericht kabelinternetverkeer moest worden
verworven konden de diensten onvoldoende uitleggen.
De verzoeken zijn daarom onrechtmatig beoordeeld. De TIB heeft haar beslissingen op de verzoeken
uitgebreid gemotiveerd en nadien ook mondeling toegelicht aan de ministers en de diensten.
In november 2021 zijn nieuwe verzoeken ingediend voor zowel snapshot- als productiedoeleinden.
Voorafgaand heeft een afvaardiging van de TIB een aantal presentaties ontvangen met betrekking
tot de technische aspecten van de uitvoering van kabelinterceptie.
De TIB heeft de verzoeken die betrekking hebben op productie onrechtmatig beoordeeld. Met
betrekking tot het beoogde kabeltraject was onvoldoende onderbouwd (bijvoorbeeld door
voorafgaande snapshotting) wat de potentiële inlichtingenwaarde was. In het verzoek werd
verwezen naar onderzoeksresultaten met betrekking tot snapshotting op een ander kabeltraject. Dat
was met name van belang aangezien het beoogde kabeltraject betrekking had op verkeer in een
diametraal andere richting dan de richting waarop het onderzoek betrekking had. Daarom bleek niet
voldoende dat inzet op dit kabeltraject zo gericht mogelijk was. Dit vormde een zelfstandige grond
voor onrechtmatigheid.
De TIB heeft in haar beslissing nadrukkelijk aandacht gevraagd voor de blijvende onduidelijkheden
met betrekking tot de gerichtheid (en daarmee de proportionaliteit). Beoogd was
kabelinternetverkeer alleen op te slaan als het voldeed aan bepaalde kenmerken. Ook na het stellen
van vragen was niet duidelijk geworden welke concrete waarborgen of begrenzingen aan (het
vaststellen van) die kenmerken zouden zijn verbonden. De TIB constateerde dat uitvoering van de
bevoegdheid potentieel inzicht zou kunnen bieden in het internetverkeer tussen miljoenen burgers
onderling. De situatie zou kunnen ontstaan dat medewerkers van de diensten ook van Nederlandse
burgers zouden kunnen bijhouden wie op welk moment welke website heeft bezocht. Feitelijk zou
de uitvoering daarmee tot een vergelijkbaar resultaat leiden als de uitvoering die in juni 2021 aan de
TIB werd voorgelegd.
De TIB heeft het verzoek dat betrekking heeft op verkenning van de kabel (snapshot) in december
2021 wel rechtmatig beoordeeld. Dat betekent dat de diensten gedurende een jaar de bevoegdheid
zullen kunnen uitoefenen om het hiervoor bedoelde kabeltraject te intercepteren teneinde de
potentiële inlichtingenwaarde daarvan te kunnen beoordelen.

Jaarverslag TIB 2021

13/26

1.3. Ontwikkelingen in wet- en regelgeving
1.3.1. Rapport Evaluatiecommissie Wiv 2017
In het regeerakkoord van het kabinet Rutte III werd afgesproken de Wiv 2017 uiterlijk twee jaar na
inwerkingtreding (1 mei 2018) te evalueren. De Evaluatiecommissie Wiv 2017 heeft deze omvangrijke
klus op zich genomen. Op 20 januari 2021 is het eindrapport aan beide kamers der Staten-Generaal
aangeboden en publiek verschenen.2
De TIB heeft diezelfde dag op haar website een kort nieuwsbericht geplaatst. Daarin heeft de TIB
aangegeven blij te zijn met de constateringen van de Evaluatiecommissie Wiv 2017 dat de TIB ‘van
grote meerwaarde is voor het toezichtstelsel’ en de bindende toets vooraf ‘een belangrijke waarborg
is die aan het systeem is toegevoegd’. Tegelijkertijd wijst de TIB op de voorstellen van deze commissie
om de inhoudelijke toets van de TIB in de toekomst te beperken en de inzet van een aantal
bevoegdheden helemaal niet meer door de TIB te laten toetsen. De TIB heeft gewaarschuwd dat dit
een achteruitgang kan betekenen in de balans tussen de bescherming van de nationale veiligheid en
de privacy van burgers en daarmee voor de waarborgen voor de rechtsstaat.
Die waarschuwing is herhaald door de voorzitters van de TIB en de CTIVD in een interview met het
NRC van 7 maart 2021. Een van de voorstellen van de Evaluatiecommissie Wiv 2017 is de TIB-toets te
beperken tot slechts de verwerving van gegevens. De wijze waarop de diensten beogen om te gaan
met verworven gegevens (verwerken) mag niet worden betrokken bij de toets. In het interview heeft
de voorzitter van de TIB onder meer aangegeven te vrezen voor uitholling van de
proportionaliteitstoets als dat voorstel zouden worden overgenomen.
De voorzitter van de TIB heeft in commissies van de Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal
een toelichting gegeven tijdens een technische briefing over de Wiv 2017. De voorzitter heeft erop
gewezen dat het onderscheid verwerven/verwerken betekent dat belangrijke aspecten in een
operatie niet meer kunnen worden meegewogen.
Daarbij is ter illustratie het voorbeeld geschetst waarbij de diensten een telecomprovider met
miljoenen gebruikers zouden hacken om daar de telefonie- en verkeersgegevens van slechts enkele
targets te verwerven. Dat kan op zichzelf noodzakelijk zijn. Het is echter niet zonder meer
proportioneel. Op dit moment zou de TIB in het kader van de proportionaliteitsvraag mogen
meewegen of de gegevens van alle onschuldige gebruikers direct zouden worden vernietigd. Ook zou
de TIB mogen meewegen of het voornemen bestaat om een verworven dataset integraal relevant te
verklaren, waardoor de telefonie- en internetgegevens van de miljoenen gebruikers feitelijk
onbeperkt bewaard mogen worden. Het gevolg van het strikte onderscheid dat de
Evaluatiecommissie Wiv 2017 voorstelt is dat deze aspecten niet meer mogen worden meegewogen.

2

Rapport van de Evaluatiecommissie Wiv 2017 getiteld “Evaluatie 2020 Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017”, beschikbaar
op rijksoverheid.nl.

Jaarverslag TIB 2021

14/26

Het zou voor de TIB kunnen betekenen dat gekozen moet worden tussen óf meer dan nu
onrechtmatig beoordelen, óf een stempelmachine worden. Dat zou of ten koste kunnen gaan van de
nationale veiligheid of ten koste van de privacy van burgers.
In de huidige kabinetsperiode wordt een brede wijziging van de Wiv 2017 verwacht.

1.3.2. Beperkte wijziging van de Wiv 2017 in 2021
Medio 2021 is de Wiv 2017 gewijzigd. De regering had reeds in 2019 aanleiding gezien de wet op
enkele punten aan te passen. Enkele waarborgen moesten aan de wet worden toegevoegd. Deze
waarborgen, de gerichtheidseis ten aanzien van de inzet van bijzondere bevoegdheden (waaronder
voor kabelinterceptie) en de versnelde weging van samenwerking met buitenlandse diensten, waren
eerder al wel vastgelegd in bindende beleidsregels.
Naast de vastlegging van de voornoemde beleidsregels in de wet bevat de wet enkele kleinere
wijzigingen. Voor de TIB meest van belang was de toevoeging van een wettelijke mogelijkheid om
plaatsvervangend leden te benoemen, zodat bij verhindering en ontstentenis van een lid vervanging
mogelijk was. Met name de coronapandemie heeft de noodzaak tot mogelijke vervanging
onderstreept. Gelukkig heeft ook in het gehele jaar 2021 de toetsing van verzoeken geen vertraging
opgelopen als gevolg van corona.

1.4. Strategische hackoperaties
Zoals reeds gemeld in het Jaarverslag 2020 hebben beide diensten vorig jaar meermaals verzocht om
de inzet van de hackbevoegdheid uitsluitend op strategische onderbouwing. Dat betekent dat de
voorgenomen inzet niet specifiek is gericht op het verkrijgen van bepaalde gegevens, maar vooral op
het vergroten van de kennis of mogelijkheden. De TIB gaf in het voorgaand jaarverslag het
hypothetisch voorbeeld van een toegangspositie in een computersysteem, waardoor anderszins
ontoegankelijke communicatie zoals versleuteld berichtenverkeer inzichtelijk kon worden gemaakt.
De wetgever heeft zich bij de totstandkoming van de Wiv 2017, noch bij gelegenheid van de
wijzigingswet zoals besproken in paragraaf 1.3.2., uitgelaten over de vraag in hoeverre een uitsluitend
strategische hack past bij de ‘goede taakuitvoering van de diensten’ (artikel 28 Wiv 2017). De TIB acht
het wenselijk dat de wetgever zich in algemene zin uitlaat over de toelaatbaarheid van de inzet van
de hackbevoegdheid voor uitsluitend strategische doeleinden en wat daarvoor het kader is. Tot dat
moment toetst de TIB dergelijke verzoeken binnen haar reguliere beoordelingskaders. De
noodzakelijkheid, proportionaliteit, subsidiariteit en gerichtheid van dergelijke operaties moeten
derhalve blijken uit de inhoud van het verzoek.
Ook in het kalenderjaar 2021 hebben beide diensten verzoeken ingediend om operaties uit te mogen
voeren die uitsluitend strategisch van aard zijn. Ook zijn er verlengingsverzoeken in dergelijke
operaties ingediend. In een aantal gevallen heeft dat geleid tot rechtmatigheidsbeslissingen en in een
aantal gevallen tot onrechtmatigheidsbeslissingen. Gelet op het staatsgeheime karakter van de

Jaarverslag TIB 2021

15/26

operaties kan de TIB op deze plaats niet in detail treden. Wel wordt hier aangegeven dat de TIB in
het kalenderjaar 2021 een aantal verzoeken heeft beoordeeld waarvoor toestemming was verleend
die in meerdere opzichten als zeer vergaand van aard kunnen worden gekwalificeerd. De TIB heeft 8
verschillende operaties onrechtmatig beoordeeld, mede of uitsluitend omdat de TIB de operatie niet
proportioneel achtte. In een geval was beoogd een positie bij een xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx in te
nemen. Vanuit die positie xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx.
In 2 andere gevallen was eerder wel rechtmatig toestemming verleend voor uitvoering van een
operatie, waardoor een strategische positie was verkregen bij meerdere partijen. Het betrof langer
lopende operaties. De opbrengst daarvan was niet altijd goed inzichtelijk. Juist als het gaat om een
hack op een non-target waarbij de privacy van veel gebruikers wordt geraakt, worden hoge eisen
gesteld aan de opbrengst. Het is voor toetsing van de noodzaak en proportionaliteit van verlenging
van de inzet daarom essentiële informatie. De TIB heeft bij verlengingsverzoeken in 2021 gevraagd
per partij aan te geven welke opbrengst de inzet specifiek opleverde. Dit resulteerde in een sterk
wisselend beeld, waarbij de opbrengst soms zeer beperkt bleek te zijn. In die gevallen heeft de TIB
de verlenging van de inzet tegenover die partijen niet proportioneel en daarmee onrechtmatig
geacht.

1.5. Organisatieverzoeken
Op grond van de Wiv 2017 kunnen de diensten bijzondere bevoegdheden richten op personen, maar
ook op een groep personen die deel uitmaakt van een organisatie. In het laatste geval biedt de Wiv
2017 in bepaalde gevallen de mogelijkheid om gedurende de inzet en zonder voorafgaande
toestemming van de minister, nieuwe personen op het verzoek “bij te schrijven”. De bijzondere
bevoegdheid kan vervolgens direct worden ingezet op de bijgeschreven personen. Pas als er een
verlengingsverzoek komt, kan de TIB bij dat nieuwe verzoek toetsen of die personen terecht als
deelnemers van de organisatie zijn aangemerkt. Organisatieverzoeken dienen te voldoen aan de
vereisten die zijn beschreven in toezichtsrapport 40 van de CTIVD.3
De TIB constateerde in de loop van het jaar 2020 dat organisatieverzoeken van beide diensten in
reikwijdte en in omvang van de verzochte inzet van bevoegdheden waren toegenomen. Het voor de
rechtmatigheidstoets van de TIB benodigde overzicht kwam hiermee onder druk te staan. Ook
signaleerde de TIB dat vaker onduidelijk was wie onder welke omstandigheden als lid van de
organisatie kon worden aangemerkt.
Met het oog op het belang van een voorzienbare toetsing van organisatieverzoeken zijn de TIB en de
CTIVD in de eerste helft van 2021 begonnen met het uitwerken van een beoordelingskader. De
toezichthouders hebben in het jaar 2021 een aantal keer met de ambtelijke staf van de diensten
overleg gevoerd, voornamelijk om vast te stellen of de uitwerking van het beoordelingskader

3 Toezichtsrapport 40 over de inzet van de afluisterbevoegdheid en van de bevoegdheid tot de selectie van sigint door de AIVD, CTIVD

toezichtsrapport 40, 7 oktober 2014.

Jaarverslag TIB 2021

16/26

werkbaar was of tot onvoorziene, negatieve effecten in de uitvoering zou kunnen leiden. In december
2021 is het beoordelingskader door de TIB en de CTIVD vastgesteld.
Het beoordelingskader organisatieverzoeken verwoordt de vereisten die als uitgangspunt worden
genomen voor de beoordeling van organisatieverzoeken. Daarin wordt beschreven welke vereisten
de toezichthouders stellen aan een organisatiebeschrijving. Ook wordt beschreven wat de
toezichthouders verwachten ten aanzien van een beschrijving van de reikwijdte van een verzoek.
Het beoordelingskader is voorzien van diverse voorbeelden van reeds beoordeelde verzoeken.
Per 1 februari 2022 zullen de toezichthouders het beoordelingskader hanteren bij de beoordeling van
verzoeken. Het beoordelingskader is niet gepubliceerd. Het is staatsgeheim gerubriceerd, omdat het
stuk is voorzien van meerdere voorbeelden van verzoeken in (lopende) inlichtingenoperaties. Het
stuk is zo geschreven dat het voor de bewerkers van de diensten, die de verzoeken opstellen,
praktisch kan worden toegepast.
Vooruitlopend op de inwerkingtreding heeft de TIB gedurende 2021 in een groot aantal operaties
vragen gesteld over de omschrijving en afbakening van organisaties, omdat deze onvoldoende helder
waren. Dat heeft geleid tot verduidelijking en nadere afbakening in veel toestemmingsverzoeken en
verlengingsverzoeken.
Gedurende het kalenderjaar 2021 heeft de TIB in 13 gevallen de toestemming op een verleend
verzoek onrechtmatig beoordeeld, omdat er problemen waren met de omschrijving en afbakening
van een organisatie. In een aantal gevallen was volstrekt onduidelijk wie op welk moment kon worden
bijgeschreven. Dat zou ertoe kunnen leiden dat mensen die zich van geen kwaad bewust zijn, zonder
toets vooraf door de diensten getapt of gehackt zouden kunnen worden. Ook is het voorgekomen
dat de reikwijdte dusdanig ruim was gedefinieerd dat personen die evident niet konden bijdragen
aan de beantwoording van de onderzoeksvragen toch konden worden bijgeschreven. Met andere
woorden, op papier zouden bevoegdheden ingezet kunnen worden op personen zonder dat daar een
noodzaak toe was.

Jaarverslag TIB 2021

17/26

2. De rechtmatigheidstoets in cijfers
Het aantal verzoeken dat de TIB kreeg voorgelegd is in 2021 verder toegenomen. De TIB ziet niet
alleen een voortdurende stijging van het aantal verzoeken van de diensten, ook de omvang en
(technische) complexiteit van verzoeken blijft toenemen. Er was in 2021 sprake van een verhoging
van het percentage onrechtmatigheidsbeslissingen ten aanzien van de verzoeken van de AIVD. Het
percentage onrechtmatigheidsbeslissingen ten aanzien van de MIVD is gedaald. Met name
opvallend in 2021 is de stijging van het aantal onrechtmatigheidsbelissingen waarbij de TIB tot het
oordeel kwam dat de voorgenomen operatie niet proportioneel was.

2.1. Algemeen beeld bij de verzoeken
De TIB heeft in kalenderjaar 2021 in totaal 3.071 verzoeken op rechtmatigheid beoordeeld. Dit is het
aantal verzoeken van beide diensten gezamenlijk.4 In het voorgaande jaarverslag werd reeds
gesignaleerd dat het aantal verzoeken van beide diensten sterk toenam. Niet alleen in aantal, maar
ook in omvang en (technische) complexiteit was vorig jaar een duidelijke stijging zichtbaar. Die trend
heeft zich voortgezet in 2021.
Dit jaar brengt de TIB voor het eerst verslag uit over een lopend kalenderjaar. Eerder werd verslag
uitgebracht over ‘gebroken’ perioden. Dat had te maken met de startdatum van de
toetsingscommissie op 1 mei 2018. Ten behoeve van dit jaarverslag is inzichtelijk gemaakt hoeveel
verzoeken de TIB de afgelopen drie kalenderjaren heeft beoordeeld op rechtmatigheid.5 Uit deze
cijfers blijkt dat ook in 2021 sprake is geweest van een stijging van het aantal verzoeken. Mede gelet
daarop is de bezetting van het secretariaat gedurende 2021 uitgebreid.
3500

3071
2784

3000
2500

2320

2000

2019

1500

2020
2021

1000
500
0
Aantal verzoeken
Figuur 1: aantal verzoeken per kalenderjaar

4 Er wordt op deze plaats geen inzicht geboden in het aantal ingediende verzoeken per dienst, de verhouding tussen het aantal

verzoeken van de AIVD en de MIVD is op het moment van schrijven van dit jaarverslag geheim.
5 Het eerste jaar van toetsing door de TIB liep vanaf 1 mei 2018, de dag waarop de Wiv 2017 in werking trad. Dit is daarom niet
opgenomen in het overzicht.

Jaarverslag TIB 2021

18/26

Zoals hiervoor reeds benoemd ziet de TIB ook een toename in omvang en (technische) complexiteit.
Het gaat dan onder andere om strategische hackoperaties, een categorie verzoeken die is beschreven
in paragraaf 1.4. De TIB is in een aantal gevallen tot het oordeel gekomen dat de voorgenomen
operatie niet proportioneel was. Mede daardoor is het aantal onrechtmatigheidsbeslissingen op het
toetsingscriterium van proportionaliteit in 2021 gestegen.
In 2021 heeft de TIB in 9,7% van de beoordeelde verzoeken vragen gesteld aan de AIVD. Over de
vorige verslagperiode werd in 8,4% van de beoordeelde verzoeken vragen gesteld. Er werden in 2021
ten aanzien van de MIVD in 17,9% van de beoordeelde verzoeken vragen gesteld. In de vorige
verslagperiode was dit percentage 24,7%. In onderstaande grafiek is een vergelijking gemaakt van
het aantal vragen dat de TIB stelde ten opzichte van het aantal verzoeken dat de TIB op
rechtmatigheid beoordeelde. Over het geheel genomen is zichtbaar dat de TIB in meer beoordeelde
verzoeken overgaat tot het stellen van vragen. Dat sluit ook aan bij de indruk die de TIB over het
afgelopen jaar heeft; in meer gevallen dan voorheen wordt beslist tot het stellen van een vraag in
plaats van een direct onrechtmatigheidsoordeel.
4000
3500
383
3000

277

2500
Aantal vragen

2000
1500

2784

3071

Aantal verzoeken

1000
500

0
2020

2021

Figuur 2: vergelijking per kalenderjaar van aantal vragen ten opzichte van aantal verzoeken

2.2. Ingetrokken verzoeken
Het is in 2021 meermaals voorgekomen dat een verzoek werd ingetrokken. Dat gebeurde voordat de
TIB een oordeel had geveld over de rechtmatigheid van de verleende toestemming. In totaal gaat het
om 18 verzoeken, 7 MIVD-verzoeken waarvoor de minister van Defensie had getekend en 11 AIVDverzoeken waarvoor de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties had getekend.
De Wiv 2017 regelt een intrekking van een verzoek niet expliciet. Het is de interpretatie van de TIB
dat het intrekken van een verzoek mogelijk is en daarom wordt in de praktijk volstaan met het geven
van een schriftelijke bevestiging van de intrekking.
Het intrekken van een verzoek gebeurde in het grootste deel van de gevallen nadat de TIB vragen
had gesteld, bijvoorbeeld over de wijze waarop de uitoefening van een bijzondere bevoegdheid

Jaarverslag TIB 2021

19/26

precies moest plaatshebben. Hoewel dat niet in alle gevallen zo duidelijk is, vermoedt de TIB dat met
de intrekking meer dan eens is voorkomen dat de TIB later oordelend tot een
onrechtmatigheidsbeslissing zou komen. In enkele gevallen is expliciet aangegeven dat de vragen van
de TIB aanleiding gaven tot de intrekking.
Een voorbeeld daarvan is een verzoek waarbij verlenging werd gevraagd van een operatie gericht op
een targetorganisatie. Er waren tussentijds personen op het verzoek bijgeschreven (zie paragraaf
1.5). Uit het verzoek bleek niet waarom deze personen bij de targetorganisatie hoorden en waarom
de dienst dan ook de bevoegdheid op die personen wilde inzetten. De TIB stelde hierover vragen. Dit
leidde vervolgens tot de mededeling van de betrokken minister dat de personen niet bij de
organisatie hoorden en dat het verzoek daarom werd ingetrokken.
Opvallend is verder de stijging voor beide diensten van het aantal intrekkingen. In de vorige
verslagperiode ging het nog om enkele gevallen (3 AIVD-verzoeken en 2 MIVD-verzoeken).

2.3. Redenen onrechtmatigheidsbeslissingen
Zoals hiervoor reeds is benoemd heeft de TIB in het kalenderjaar 2021 in totaal 3.071 verzoeken
getoetst. De TIB heeft ten aanzien van verzoeken van de AIVD in 3,3% van de gevallen een
onrechtmatigheidsbeslissing genomen. In de vorige verslagperiode was dat nog 1,9%.
De MIVD zag het aantal onrechtmatigheidsbelissingen dalen ten opzichte van de voorgaande
verslagperiode. In de voorgaande verslagperiode was het aantal onrechtmatigheidsbelissingen 8,1%.
Over het kalenderjaar 2021 is dit teruggelopen tot 7,1%.
Indien een verzoek voor de inzet van een bijzondere bevoegdheid als onrechtmatig is beoordeeld,
kan de betreffende dienst ervoor kiezen een nieuw en aangepast verzoek in te dienen. Dit nieuwe
verzoek kan rechtmatig worden bevonden, bijvoorbeeld omdat er additionele waarborgen zijn
verbonden aan de uitoefening van de bijzondere bevoegdheid. In de verslagperiode zijn 67,2% van
de onrechtmatig beoordeelde verzoeken op een later moment in de verslagperiode in een wezenlijk
gewijzigde vorm als rechtmatig beoordeeld. In de overige 32,8% van de gevallen zijn de verzoeken
die door de TIB als onrechtmatig zijn beoordeeld niet opnieuw ingediend of bij herhaling als
onrechtmatig beoordeeld. Ten opzichte van de vorige verslagperiode zijn deze percentages nagenoeg
onveranderd. Er is sprake van een lichte daling, namelijk van 69% in de vorige verslagperiode naar
67,2%.
In onderstaande figuur is een overzicht gegeven van de redenen waarom de TIB tot een
onrechtmatigheidsbeslissing is gekomen. De figuur heeft betrekking op verzoeken van zowel de AIVD
als de MIVD. Daarnaast geldt dat om meerdere redenen tot onrechtmatigheid kan zijn beslist.
Bijvoorbeeld in geval de TIB tot het oordeel komt dat de inzet van de bijzondere bevoegdheid niet
proportioneel is, maar ook de noodzaak onvoldoende onderbouwd is. Een verzoek wordt in
onderstaande figuur dan in twee redenen meegeteld.

Jaarverslag TIB 2021

20/26

Motivering en informatie

9

Technische risico's

13

Begrenzing bevoegdheid

24

Wettelijke vereisten

8

Gerichtheid

19

Subsidiairiteit

22

Proportionaliteit

54

Noodzaak

30

0

10

20

30

40

50

60

Figuur 4: redenen onrechtmatigheidsbeslissingen 2021, cijfers in absolute aantallen

Uitleg bij de toetsingselementen in de legenda
De TIB toetst of de inzet van een bijzondere bevoegdheid noodzakelijk is, of de inzet geen onevenredig
nadeel oplevert in vergelijking met de noodzaak (proportionaliteit), of het doel ook kan worden bereikt met
minder ingrijpende bevoegdheden (subsidiariteit) en of de bevoegdheid zo gericht mogelijk wordt ingezet.
Daarnaast toetst de TIB ook andere elementen. De Wiv 2017 stelt bijvoorbeeld vereisten aan een verzoek,
zoals een aanduiding van het beoogde doel van een operatie. Wordt aan deze wettelijke vereisten voldaan?
Daarnaast geeft de Wiv 2017 bepaalde ruimte waarbinnen de diensten mogen handelen. Bijvoorbeeld als
het verzoek ziet op een journalist. Daarvoor kan de minister geen toestemming geven. Dat kan alleen de
Rechtbank Den Haag. De TIB toetst of de begrenzing van de wet niet wordt overschreden. Verder is het van
belang dat de verzoeken om bevoegdheden in te zetten voldoende (juiste) informatie bevatten over de
relevante feiten en omstandigheden, maar ook dat de vereiste elementen met betrekking tot de
voorgenomen inzet van de bevoegdheid naar behoren gemotiveerd worden. Bij de inzet van de
hackbevoegdheid moeten de technische risico’s nadrukkelijk worden omschreven.

De hierboven gegeven cijfers geven een beeld van de gronden van onrechtmatigheden. Zo kan
worden gezien dat de proportionaliteit relatief vaak een zelfstandige grond voor onrechtmatigheid
is, terwijl het relatief weinig voorkomt dat een verleende toestemming onrechtmatig wordt geacht
(mede) omdat niet aan een wettelijk vereiste is voldaan.
Het is in 2021 in drie verschillende verzoeken voorgekomen dat de minister toestemming verleende
voor uitoefening van een bijzondere bevoegdheid op een persoon, die naar oordeel van de TIB moest
worden aangemerkt als journalist. De minister had daarvoor toestemming moeten vragen aan de
Rechtbank Den Haag. In een geval bleek na onderzoek, waarvoor toestemming was verleend door de
rechtbank, dat alsnog onvoldoende reden was om de persoon als journalist aan te merken.
Een beter beeld van de betekenis van bovenstaande gegevens kan worden verkregen als de cijfers
van 2021 worden vergeleken met de voorgaande verslagperiode (van 1 april 2020 tot en met 31
december 2020). Hiervoor is de volgende grafiek opgesteld.

Jaarverslag TIB 2021

21/26

9

Motivering en informatie

Technische risico's

21
13

6

Begrenzing bevoegdheid

24

14

Wettelijke vereisten

6

8
2021

Gerichtheid

19

6

2020

22
23

Subsidiairiteit

Proportionaliteit

54

13

Noodzaak

30

15
0

10

20

30

40

50

60

Figuur 5: vergelijking redenen onrechtmatigheidsbeslissingen verslagperioden 2020 en 2021, cijfers in absolute aantallen

In vergelijking met de vorige verslagperiode valt dan een aantal zaken op. Meest in het oog springend
is de flinke stijging van het aantal keren dat de TIB tot het oordeel kwam dat de inzet van de
bijzondere bevoegdheid niet proportioneel moest worden geacht. Was dat in de vorige
verslagperiode nog in 13 gevallen een zelfstandige grond voor onrechtmatigheid, in deze
verslagperiode was dat maar liefst 54 keer het geval. Een eveneens flinke stijging wordt gezien bij de
gerichtheid, een toetsingsgrond die zeer nauw verwant is aan de proportionaliteit. Dit kan niet alleen
worden verklaard door de stijging van het aantal verzoeken in 2021.
In positieve zin valt op dat het aantal onrechtmatigheidsoordelen vanwege (het gebrek aan)
‘motivering en informatie’ meer dan gehalveerd is. Een verklaring hiervoor kan zijn dat in meer
gevallen de informatie alsnog is gedeeld met de toetsingscommissie nadat er vragen zijn gesteld.

2.4. Beoordeling spoedprocedure
Voor spoedeisende gevallen is in de Wiv 2017 een procedure opgenomen. In deze spoedprocedure
kan een bijzondere bevoegdheid al worden ingezet voordat de rechtmatigheidstoets door de TIB
heeft plaatsgevonden. Dat kan alleen als de reguliere procedure niet kan worden afgewacht. De
minister moet ook in spoedeisende gevallen wel eerst toestemming verlenen. De verleende
toestemming moet vervolgens zo snel mogelijk alsnog worden voorgelegd aan de TIB voor een
rechtmatigheidstoets. Indien de TIB de verleende toestemming onrechtmatig acht, moeten alle
gegevens die met de uitoefening van de bevoegdheid zijn verkregen meteen worden vernietigd. De

Jaarverslag TIB 2021

22/26

TIB oordeelt ook over toepassing van de spoedprocedure zelf. Als de spoedprocedure ten onrechte
is toegepast, moet de TIB vervolgens bepalen wat er met de verkregen gegevens dient te gebeuren.
De TIB heeft in 2021 in totaal 3.071 verzoeken op rechtmatigheid beoordeeld. In 3,6% van het totaal
werd de spoedprocedure ingeroepen. In de vorige verslagperiode heeft de TIB geoordeeld dat in alle
gevallen de diensten de spoedprocedure rechtmatig hadden ingeroepen en de verleende
toestemming voor de uitoefening van de bevoegdheden telkens rechtmatig was verleend. Dat is in
2021 anders.
De AIVD heeft gedurende de verslagperiode in 101 verschillende operaties de spoedprocedure
toegepast. In 3 gevallen is de TIB tot het oordeel gekomen dat de inzet van de bijzondere bevoegdheid
onrechtmatig was. Het ging in die gevallen om uitoefening van de hackbevoegdheid op het
telefoontoestel van een target en de uitoefening van de hack- en tapbevoegdheid gericht op
eveneens een mobiele telefoon van een target. In het laatste geval is de TIB tot het
onrechtmatigheidsoordeel gekomen omdat het target als journalist moest worden aangemerkt. De
minister had voor die inzet toestemming moeten vragen aan de Rechtbank Den Haag.
De TIB is ten aanzien van de AIVD in 6 gevallen tot het oordeel gekomen dat het inzetten van de
spoedprocedure onrechtmatig is gebeurd. In die gevallen had de reguliere procedure moeten worden
gevolgd. De TIB heeft in alle 6 gevallen geoordeeld dat er geen gevolgen dienden te worden
verbonden aan deze onrechtmatigheden, omdat de operationele noodzaak en de feiten en
omstandigheden van die specifieke gevallen daartoe aanleiding gaf.
De MIVD heeft gedurende de verslagperiode in 10 verschillende operaties de spoedprocedure
toegepast. In 1 operatie is de TIB tot het oordeel gekomen dat de verleende toestemming
onrechtmatig was verleend.

Jaarverslag TIB 2021

23/26

3. Vooruitblik
In het jaar 2022 verwacht de TIB dat het aantal verzoeken van beide diensten verder zal toenemen,
mede vanwege de recent toegezegde extra investeringen in het nationale veiligheidsdomein.
Ook wat betreft wetgeving zal er in 2022 veel gebeuren. Een ingrijpende wijziging van de Wiv 2017
wordt op dit moment voorbereid. In dat kader wordt gewerkt aan een hoofdlijnennotitie en zijn
enkele analyses uitgevoerd, gedeeld met de Tweede Kamer en publiek gemaakt.
Het kabinet werkt ondertussen aan een wetsvoorstel om, vooruitlopend op de ingrijpende wijziging,
de Wiv 2017 op enkele onderdelen te wijzigen. Dit is volgens het kabinet noodzakelijk om Nederland
te kunnen blijven beschermen tegen landen met een offensief cyberprogramma. Het kabinet erkent
daarbij dat dit alleen kan met voldoende waarborgen en effectief toezicht.
In beide gevallen acht de TIB het van belang dat een goede balans blijft bestaan tussen bescherming
van de nationale veiligheid en de privacy van burgers. Daar maakt de TIB zich hard voor en dat zal zij
blijven doen.

Jaarverslag TIB 2021

24/26

Jaarverslag TIB 2021

25/26

4. Samenstelling TIB
De samenstelling en bevoegdheden van de TIB zijn opgenomen in de Wiv 2017. De TIB bestaat uit
drie leden. Twee van de leden hebben brede ervaring binnen de rechterlijke macht. Het derde lid kan
worden benoemd op basis van een bepaalde deskundigheid.
Gedurende het jaar 2021 was de TIB qua samenstelling op volle sterkte. Het toetsingsproces is
gedurende het gehele jaar niet onderbroken geweest als gevolg van de coronapandemie. Wel zijn er
weken geweest waarbij de verzoeken niet door de voltallige toetsingscommissie zijn beoordeeld. Dat
was met name vanwege verlof of ontstentenis van een van de leden. Met ingang van februari 2022
is pas de mogelijkheid ontstaan om in dergelijke gevallen een plaatsvervanger op te roepen.6
Begin 2022 is de heer mr. A.R.O. Mooy gestopt als lid van de TIB en kwam zijn positie vacant. Op
moment van schrijven is bekend geworden dat hij met ingang van 1 mei 2022 zal worden opgevolgd
door de heer mr. E.H.M. Druijf. Meer over zijn komst leest u op de website van de TIB. De
samenstelling van de TIB is bij het uitbrengen van dit jaarverslag daarmee als volgt.

mevr. mr. M. Moussault
voorzitter

de heer A.W.R. Hubert
technisch lid

De toetsingscommissie wordt ondersteund door een secretariaat. Aan het hoofd daarvan staat de
secretaris van de TIB, de heer mr. L.W. Schroijen.

6

Zie paragraaf 1.3.2.

Jaarverslag TIB 2021

26/26

Binnenhof 19
2513 AA Den Haag
www.tib-ivd.nl

Binnenhof 19
2513 AA Den Haag
www.tib-ivd.nl