Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Datum:
Telefoon:

29 juni 2021

Uw kenmerk:1836729-219114-PDC19
E-mail:

Ons kenmerk: 1837859/3219946/JVDB/ym/078
Bijlagen:
-

Onderwerp: advies Vaccinatie van adolescenten tegen COVID-19
Publicatienummer: 2021/33

Geachte minister,
Het vaccin van BioNTech/Pfizer (merknaam Comirnaty) tegen COVID-19 is op 28 mei jl. door
het Europees Medicijn Agentschap (EMA) positief beoordeeld voor gebruik bij kinderen vanaf
12 jaar oud, en op 31 mei jl. hiervoor geregistreerd door de Europese Commissie. 1 Vaccinatie
bestaat uit twee doses met een interval van 3 weken. In dit advies komt de Gezondheidsraad
tegemoet aan uw adviesvraag van 2 maart jl. over vaccinatie van adolescenten onder de 18
jaar. U vraagt of adolescenten gevaccineerd kunnen worden, met welk vaccin dat zou kunnen
en of ringvaccinatie raadzaam is indien zij zelf geen vaccin kunnen ontvangen. Op 9 april jl.
heeft de raad een eerste advies uitgebracht over vaccinatie van 16- en 17-jarigen die behoren
tot de hoog-risicopatiëntgroepen. 2 Deze groep wordt inmiddels gevaccineerd. Op 9 juni jl. heeft
de raad geadviseerd over vaccinatie van 12- tot en met 17-jarigen met een medisch risico en
ringvaccinatie. 3
De Commissie Medische Aspecten van COVID-19 heeft zich gebogen over vaccinatie van
adolescenten in de leeftijd van 12 tot en met 17 jaar. De commissie heeft hierbij gebruik
gemaakt van het beoordelingskader voor vaccinaties. 4 Zoals gebruikelijk voor de werkwijze van
de Gezondheidsraad zijn in de commissie experts uit relevante gebieden van de klinische
gezondheidszorg en de volksgezondheid vertegenwoordigd. Voor dit advies zijn daarnaast
experts op het gebied van ethiek, gezondheidsrecht en kinderrechten aan de commissie
toegevoegd. Een overzicht van de commissiesamenstelling vindt u onderaan deze brief. Het
advies is getoetst door de beraadsgroep van de Gezondheidsraad.
De commissie heeft bekeken of er reden was om af te wijken voor Caribisch Nederland. Dat
bleek niet het geval te zijn en daarom is de inhoud van dit advies ook voor Caribisch Nederland
toepasbaar.
Ziektelast bij adolescenten
Directe gezondheidseffecten
COVID-19-infecties komen in alle leeftijdsgroepen voor, ook bij jonge kinderen en
adolescenten. Tot nu toe is van bijna 280.000 kinderen en adolescenten in Nederland bekend
dat zij besmet zijn geraakt.5 In verreweg de meeste gevallen is er sprake van milde symptomen,
zoals neusverkoudheid en hoesten. Soms verloopt een infectie ernstiger en is
ziekenhuisopname noodzakelijk. In de leeftijdsgroep 13 tot en met 17 jaar zijn er 101
adolescenten opgenomen geweest (periode 1 september 2020-23 mei 2021). Er zijn in totaal
twee adolescenten, in de leeftijdsgroep 15-19 jaar, overleden. Zij hadden beiden een
onderliggende aandoening.

Bezoekadres
Korte Voorhout 7
2511 CW Den Haag

e. inf o@gr.nl
t.
www.gezondheidsraad.nl

Pagina 1 v an 14

Uit gegevens van een Nederlandse studie in ziekenhuizen komt naar voren dat ongeveer de
helft van de kinderen en adolescenten die vanwege COVID-19 in het ziekenhuis opgenomen
worden, geen medische voorgeschiedenis heeft. 6 Van de 44 kinderen en adolescenten in de
studie bij wie COVID-19 matig ernstig of ernstig verliep (extra zuurstofbehoefte en/of ICopname of overleden), hadden 15 kinderen en adolescenten (34%) geen medische
voorgeschiedenis. De leeftijd van deze kinderen en adolescenten varieerde tussen 6 maanden
en 16 jaar.
Een complicatie van COVID-19 bij kinderen en adolescenten is Multisystem Inflammatory
Syndrome – Children (MIS-C). Dit is een ernstige algemene ontstekingsreactie waarbij
meerdere orgaansystemen, waaronder hart en de spijsverteringsorganen, zijn aangedaan en
die levensbedreigend kan zijn. 7 Deze complicatie is tot nu toe in de Nederlandse studie bij 83
kinderen en adolescenten vastgesteld.6 Het werkelijke aantal ligt naar schatting hoger, omdat
de centrale registratie nog niet compleet is. Er zijn voor zover bekend in Nederland geen
kinderen of adolescenten aan overleden. MIS-C komt zowel bij kinderen als adolescenten voor
en specifieke risicofactoren zijn nog niet bekend. Ook eventuele langetermijngevolgen zijn nog
niet bekend.
Net als volwassenen, kunnen kinderen en adolescenten ook langdurige klachten ontwikkelen na
een COVID-19-infectie. Dit wordt ook wel Post-acute sequelae of SARS-CoV-2 infection
(PASC), Post-COVID conditions of Long COVID genoemd. Er zijn nu nog maar beperkte
gegevens voorhanden over langdurige klachten bij kinderen en adolescenten. Een
wetenschappelijk artikel uit Zweden beschrijft bij 5 kinderen en adolescenten van gemiddeld 12
jaar oud, klachten die 6 tot 8 maanden na diagnose aanhielden.8 Een studie uit Italië die nog
niet beoordeeld is door vakgenoten (peer-review), beschrijft de klachten van 129 kinderen en
adolescenten met COVID-19 van gemiddeld 11 jaar oud. 9 Het merendeel van deze kinderen
had symptomatische COVID-19 (74%) en 6 van hen werden in het ziekenhuis opgenomen.
Ruim de helft van de kinderen en adolescenten (58%) had 4 maanden na de diagnose nog
klachten. De meest genoemde zijn slapeloosheid, luchtwegklachten en neusverstopping,
vermoeidheid, spier- en gewrichtspijn en concentratieproblemen. Een studie uit Rusland, ook
nog niet peer-reviewed, beschrijft soortgelijke klachten bij ruim 500 kinderen en adolescenten
(gemiddelde leeftijd 10 jaar) die in het ziekenhuis opgenomen zijn geweest.10 Een kwart van
hen had na ziekenhuisopname langdurige klachten, die in sommige gevallen tot 8 maanden
aanhielden. Deze studies zijn slechts beschrijvend en door selectie in de onderzochte populatie
waarschijnlijk niet representatief voor alle adolescenten. Er kunnen daarom vooralsnog geen
conclusies uit deze gegevens getrokken worden.
Indirecte gezondheidseffecten
COVID-19 kan niet alleen directe, maar ook indirecte nadelen voor kinderen en adolescenten
opleveren. 11 Indirecte nadelen hebben betrekking op de gezondheid en het algemeen
welbevinden van kinderen en adolescenten. Tijdens de COVID-19-pandemie zijn de levens van
kinderen en adolescenten op uiteenlopende gebieden, maar ook in verschillende mate,
verstoord geweest. In bepaalde fasen van de pandemie hebben kinderen en adolescenten
beperkingen ervaren in toegang tot medische zorg, (fysiek) onderwijs, sportactiviteiten en
sociale contacten. Daarnaast hebben gezinnen het alledaagse leven anders moeten inrichten,
in de aanwezigheid van stressoren zoals angst voor virusbesmetting of verlies van dierbaren,

| Pagina 2 v an 14

physical distancing, thuiswerken, thuisonderwijs, financiële zorgen en thuisisolatie. Van een
aantal van deze factoren, waaronder sociale isolatie en quarantaine, is al langere tijd bekend
dat zij een negatief effect hebben op de mentale gezondheid van kinderen en adolescenten. 12,13
Beschrijvende studies rapporteren een algemene verslechtering van vooral de mentale
gezondheid van kinderen en adolescenten tijdens de COVID-19-pandemie, zowel in
Nederland14,15 als internationaal.16,17 Ook zijn er aanwijzingen dat er in Nederland tijdens de
eerste lockdown een toename is geweest van kindermishandeling. 18 Het is op dit moment niet
goed mogelijk om precies aan te geven welke omstandigheden of maatregelen tot welke
gezondheidseffecten leiden. Het onderzoek naar de gevolgen van de COVID-19-pandemie op
kinderen en adolescenten is complex en nog vol in ontwikkeling. Wel zijn er aanwijzingen dat
sluiting van de scholen een negatief effect heeft gehad op de ontwikkeling en mentale
gezondheid van kinderen en adolescenten.19-21
Ziek telast in de bevolking als geheel
Naast directe en indirecte effecten van vaccinatie voor de adolescent zelf, zijn er ook indirecte
effecten voor de bevolking als geheel. Deze zogenoemde populatie-effecten ontstaan doordat
vaccinatie niet alleen bescherming biedt tegen infectie, maar ook, tot op zekere hoogte,
transmissie tegengaat. Zo kan met vaccinatie voorkomen worden dat het SARS-CoV-2-virus dat
COVID-19 veroorzaakt, ongeremd kan circuleren op bijvoorbeeld scholen en sportclubs.
Wanneer er minder viruscirculatie is onder adolescenten, zal er ook minder virusverspreiding
zijn naar gezins- en/of familieleden en andere nauwe contacten, en via hen ook minder
verspreiding naar de bevolking als geheel. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM) heeft gemodelleerd welke effecten vaccinatie van kinderen vanaf 12 jaar heeft op het
reproductiegetal i in de komende winter en op het aantal infecties, ziekenhuisopnames, intensive
care (IC) opnames en sterfte over een periode van een jaar.
Uit de modellering komt naar voren dat in een gunstig scenario waarin onder andere de
bescherming door vaccinatie niet afneemt in de tijd en er geen nieuwe virusvarianten bijkomen
naast de nu al aanwezige alpha-, beta-, gamma- en deltavariant, het reproductiegetal in de
winter boven 1 zal uitkomen. Het is echter goed mogelijk dat het reproductiegetal nog hoger zal
zijn, omdat er meer verschillende virusvarianten kunnen gaan circuleren en vaccinatie geen
levenslange bescherming biedt. Het gegeven dat een groot deel van de volwassenen
gevaccineerd is, is bij deze modellering meegenomen. Dat door vaccinatie de epidemie niet
volledig wordt ingedamd, komt doordat er nog veel mensen vatbaar zijn voor een infectie: deels
omdat niet iedereen die uitgenodigd is voor vaccinatie zich ook laat vaccineren en deels omdat
vaccinatie geen 100% bescherming biedt. Het is daarom een reële mogelijkheid dat het
reproductiegetal in de winter hoger zal zijn dan 1. Vaccinatie van adolescenten in de leeftijd van
12 tot en met 17 jaar met een vaccinatiegraad van 65-85% kan volgens berekening van het
RIVM het reproductiegetal met 20-35% doen afnemen (Figuur 1), wat kan bijdragen aan het
indammen van een volgende golf in de winter.22

Het reproductiegetal geeft aan hoeveel mensen gemiddeld besmet worden door een persoon
die een infectie heeft. Een reproductiegetal van 1 of kleiner betekent dat de epidemie stabiel
blijft of uitdooft.

i

| Pagina 3 v an 14

Figuur 1: Gemodelleerd effect van vaccinatie op het reproductiegetal bij vaccinatie vanaf 12 jaar (links) en
vanaf 18 jaar (rechts), bij een verschillende vaccinatiegraad, over de periode oktober 2021-april 2022.
Figuur afkomstig van het RIVM. 22

Doordat vaccinatie van 12-17-jarigen een effect heeft op het reproductiegetal, is er ook een
effect te verwachten op het aantal infecties, ziekenhuisopnames, IC-opnames en sterfte bij
volwassenen. Hoe groot het effect kan zijn, is niet precies te zeggen, omdat het afhankelijk is
van vele factoren, zoals de vaccinatiegraad, de vaccineffectiviteit tegen circulerende varianten,
het effect van vaccinatie op transmissie en de dan geldende maatregelen. Uit modellering blijkt
dat vaccinatie van 12-17-jarigen kan zorgen voor enkele procenten afname in aantal infecties,
ziekenhuisopnames, IC-opnames en sterfte bij volwassenen.23 Afhankelijk van de toename in
het reproductiegetal en het aantal infecties in de winter, vertaalt zich dat bij een mogelijk grote
uitbraak in de winter tot een ordegrootte van 1.000 ziekenhuisopnames minder bij volwassenen.
Het is echter niet te zeggen hoe het beloop van de epidemie in de winter precies zal zijn.
Werkzaamheid en effectiviteit
Het BioNTech/Pfizer-vaccin is zeer werkzaam en effectief bij volwassenen. Dat is gebleken
zowel uit de fase 3-trial met ruim 36.000 mensen vanaf 16 jaar oud, als uit de praktijk waar
inmiddels miljoenen mensen zijn gevaccineerd.1,24 Om er zeker van te zijn dat het
BioNTech/Pfizer-vaccin ook vanaf 12-jarige leeftijd werkzaam is, is er nader onderzoek gedaan
bij 2.200 adolescenten tussen 12 en 15 jaar oud. De helft van hen kreeg het vaccin en de
andere helft kreeg een placebo toegediend. Er werden op basis van een PCR-test 16 gevallen
van COVID-19 vastgesteld, allemaal in de controlegroep. Hieruit is berekend dat de
werkzaamheid van het vaccin 100% was (95% betrouwbaarheidsinterval: 75,3-100%). 1,25
Daarnaast bleek het antistofniveau van de 12-15 jarigen een maand na vaccinatie ruim 1,5 keer

| Pagina 4 v an 14

zo hoog als de antistofniveaus van de gevaccineerde 16-25 jarigen. Daaruit wordt afgeleid dat
de immuunrespons van 12-15 jarigen ten minste even goed is als die van 16-25 jarigen.
Gegevens over de effectiviteit in deze groep zijn nog niet bekend, omdat die niet bepaald kan
worden met de resultaten van de klinische trials. De effectiviteit kan na invoering van een
vaccinatieprogramma met vervolgonderzoek in de praktijk worden bepaald.
Veiligheid
Reactogeniciteit
Het BioNTech/Pfizer-vaccin heeft, net als alle geneesmiddelen, bijwerkingen. Vaccinatie gaat
gepaard met tijdelijke lokale symptomen zoals pijn, roodheid en zwelling op de plek van de
injectie en systemische reacties zoals koorts, vermoeidheid, spierpijn en hoofdpijn. De meest
voorkomende symptomen en reacties bij adolescenten bij het BioNTech/Pfizer-vaccin zijn pijn
op de plaats van de injectie (>90%), vermoeidheid en hoofdpijn (>70%) en spierpijn en rillingen
(>40%).1,25 De bijwerkingen zijn meestal matig van ernst en treden vaker op na de tweede
dosis. Koorts kwam na de eerste dosis voor bij 10% van de gevaccineerden en na de tweede
dosis bij 20%. De meeste bijwerkingen waren binnen enkele dagen verdwenen.
Myocarditis en pericarditis
Het EMA onderzoekt momenteel meldingen van myocarditis (ontsteking van de hartspier) en
pericarditis (ontsteking van het hartzakje) na COVID-19-vaccinatie.26 Myocarditis en pericarditis
worden in het algemeen meestal veroorzaakt door een virusinfectie, maar komen ook voor na
een bacteriële infectie, bij gebruik van bepaalde medicatie of als gevolg van een autoimmuunziekte. Een infectie met SARS-CoV-2 leidt ook regelmatig tot cardiale problemen zoals
myocarditis en pericarditis. Twee overzichtsstudies rapporteren dat myocarditis bij 19 tot 40%
van de COVID-19-patiënten wordt gezien. 27,28 De klachten zijn veelal aspecifiek zoals koorts,
kortademigheid, spierpijn en vermoeidheid. Soms zijn er ernstiger klachten zoals pijn op de
borst, hartkloppingen, onregelmatige hartslag, pijn bij het ademhalen en benauwdheid. Bij een
kleine minderheid is er op langere termijn sprake van (ernstig) hartfalen of hartritmestoornissen.
Myocarditis en pericarditis treedt jaarlijks in het algemeen op bij 1 tot 10 op de 100.000 mensen
en in de meeste gevallen is er sprake van volledig herstel.26
Het is nog onduidelijk of het optreden van myocarditis en pericarditis gerelateerd is aan
vaccinatie met BioNTech/Pfizer, of één van de andere COVID-19-vaccins. (Omdat alleen het
vaccin van BioNTech/Pfizer geregistreerd is voor gebruik bij kinderen vanaf 12 jaar, worden in
dit advies de meldingen na vaccinatie met andere COVID-19-vaccins buiten beschouwing
gelaten.) In Europa zijn er 122 gevallen van myocarditis gemeld na 160 miljoen toegediende
doses van het BioNTech/Pfizer-vaccin.26 Pericarditis is 126 keer gemeld. De meldingen
kwamen vooral voor bij mannen jonger dan 30 jaar, meestal enkele dagen na de tweede dosis
en het beloop was meestal mild waarbij de patiënten binnen enkele dagen waren hersteld. In
Nederland zijn er tot en met 20 juni 2021 na vaccinatie met BioNTech/Pfizer 2 meldingen van
myocarditis en 8 van pericarditis, op ongeveer 9,6 miljoen toegediende doses. 29
In Israël zijn er na de eerste dosis BioNTech/Pfizer 27 meldingen van myocarditis bij ruim 5,4
miljoen gevaccineerden. 30 Na de tweede dosis zijn er 121 gevallen gemeld bij ruim 5 miljoen
gevaccineerden. De meeste meldingen kwamen van mannen tussen 16 en 19 jaar oud.
Ongeveer de helft van de gevallen kwam voor bij mensen met een onderliggende aandoening.
In verreweg de meeste gevallen (95%) was het beloop mild. Volgens de Israëlische

| Pagina 5 v an 14

gezondheidsautoriteit is er mogelijk sprake van een verband tussen vaccinatie met
BioNTech/Pfizer en myocarditis. In de Verenigde Staten (VS) wordt een incidentie
gerapporteerd van 12,6 (95% BI: 7,5-19,9) bevestigde gevallen van myocarditis en/of
pericarditis per miljoen doses mRNA-vaccin (BioNTech/Pfizer of Moderna) in de 21 dagen na
de tweede dosis en in de leeftijdsgroep 12-39 jaar. 31 Uit voorlopige analyses komt naar voren
dat er vaker na de tweede dosis en vaker bij jongens dan bij meisjes meldingen zijn gedaan. De
incidentie die uit voorlopige analyses naar voren komt wordt bij 12-17-jarige jongens na de
tweede dosis geschat op 66,7 per miljoen doses vaccin. Van de meldingen die reeds
onderzocht zijn is bekend dat de meerderheid tijdelijk werd opgenomen in het ziekenhuis en
binnen enkele dagen volledig herstelde. De Food and Drug Administration (FDA) heeft het
optreden myocarditis en pericarditis als waarschuwing in de productinformatie van de mRNAvaccins opgenomen. 32 Volgens de FDA wijzen de meldingen op een verhoogd risico van
myocarditis en pericarditis na vaccinatie, met name na de tweede dosis. Desondanks wegen
volgens het CDC (Centers for Disease Control and Prevention) de voordelen van vaccinatie op
tegen de nadelen. Het CDC adviseert dan ook om vaccinatie met het BioNTech/Pfizer-vaccin in
adolescenten voort te zetten.33
Aanvaardbaarheid
De aanvaardbaarheid van vaccinatie wordt bepaald door de verhouding tussen de
gezondheidswinst voor de persoon zelf en de bevolking als geheel en de last die een individu
ondervindt door de vaccinatie.
Gezondheidswinst voor adolescenten
De commissie is van mening dat vaccinatie van adolescenten in de leeftijd 12 tot en met 17 jaar
met het BioNTech/Pfizer-vaccin in zekere mate gezondheidswinst oplevert voor de groep zelf.
De gezondheidswinst bestaat uit (1) het bij een (beperkte) groep voorkómen van ernstige ziekte
(ziekenhuisopname) als gevolg van COVID-19 en complicaties als MIS-C, (2) het voorkomen
van langdurige ziekte bij een mogelijk grotere groep, en (3) het indirect voorkomen van
negatieve effecten op de (mentale) gezondheid en algemeen welbevinden van de gehele groep.
Vaccinatie voorkomt SARS-CoV-2-infecties en daaraan gerelateerde ziekenhuisopnames bij
adolescenten. Hoewel COVID-19 bij de meeste adolescenten alleen verkoudheidsklachten
geeft, bestaat er een kleine groep bij wie de ziekte een ernstiger beloop heeft waarvoor
ziekenhuisopname was geïndiceerd. Ongeveer de helft tot een derde van deze groep lijkt geen
onderliggende aandoening te hebben. Ook het voorkomen van langdurige klachten van COVID19 bij adolescenten beschouwt de commissie als mee te wegen directe gezondheidswinst, ook
al kan de aard en omvang daarvan op dit moment nog onvoldoende onderbouwd worden met
wetenschappelijke evidentie. De realiteit is dat deze evidentie pas later beschikbaar komt en dat
volgens de commissie een overschatting van deze winst minder problematisch is dan een
onderschatting.
Daarnaast heeft de commissie aanzienlijk gewicht toegekend aan de indirecte
gezondheidseffecten van vaccinatie van adolescenten. Het is niet uitgesloten dat bij een sterke
toename van de infectiedruk wederom besloten wordt tot niet-medicamenteuze, zeer
beperkende preventieve maatregelen. Onderzoek ten tijde van de eerste lockdown toont aan
dat in deze periode de (mentale) gezondheid en het algemeen welbevinden van adolescenten
verslechterd is. Hoewel het niet te voorspellen is in hoeverre dat scenario zich weer zal

| Pagina 6 v an 14

voordoen en wat de aard en omvang van de indirecte gezondheidswinst door vaccinatie in de
toekomst zal zijn — dat hangt onder meer af van de epidemiologische situatie en de dan
geldende maatregelen — meent de commissie dat vaccinatie indirect kan bijdragen aan de
gezondheid en het algemeen welbevinden van adolescenten. Zo verkleint vaccinatie niet alleen
de kans dat een adolescent in quarantaine moet gaan, maar ook dat dit noodzakelijk is voor
hele schoolklassen. In het meest ongunstige scenario blijken scholen een reservoir voor SARSCoV-2-infecties waarvoor sluiting van scholen als maatregel overwogen wordt. Vaccinatie is
een preventieve maatregel die het normale leven van adolescenten zo min mogelijk verstoort.
Gezondheidswinst voor de bevolking als geheel
De commissie beschouwt dat vaccinatie van gezonde 12- tot en met 17-jarigen ook bijdraagt
aan gezondheidswinst voor de bevolking als geheel. Modelleringsonderzoek van het RIVM laat
zien dat vaccinatie van 12-17-jarigen met het BioNTech/Pfizer-vaccin het reproductiegetal met
20-35% kan doen afnemen bij een vaccinatiegraad van 65-85%. Daardoor is er ook een afname
van enkele procenten te verwachten op het aantal infecties, ziekenhuisopnames, IC-opnames
en sterfte bij volwassenen.
Perspectief kinderrechten
De commissie heeft de aanvaardbaarheid van het beschikbaar stellen van vaccins voor
adolescenten die dat wensen ook beschouwd vanuit een kinderrechtenperspectief. Hierbij merkt
zij op dat volgens het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van Kind (IVRK) de belangen
van kinderen en adolescenten leidend zijn in beslissingen die hen aangaan (art. 3 IVRK). Zo
hebben kinderen en adolescenten het recht op (mentale) gezondheid en het recht om naar
school te kunnen gaan (art. 24, 28 en 29 IVRK). 34 Daarnaast is de commissie van mening dat
vaccinatie ook belangen van adolescenten kan dienen die niet direct of indirect betrekking
hebben op hun eigen gezondheid of welbevinden. De commissie kan zich voorstellen dat er
adolescenten zijn die graag willen bijdragen aan de pandemiebestrijding of hun directe
omgeving willen beschermen. Volgens het IVRK hebben kinderen en adolescenten het recht
om hun mening te geven, te participeren in beslissingen over hun gezondheid en serieus
genomen te worden (art. 12 IVRK).34
Volgens de wet worden adolescenten in de leeftijd van 16 en 17 jaar zelf in staat geacht om
(mondeling) geïnformeerde toestemming te geven voor medische handelingen (waaronder
vaccinaties), net zoals volwassenen van 18 jaar en ouder (art. 7:450 BW). Voor adolescenten in
de leeftijd 12 tot en met 15 jaar geldt in beginsel dat voor een medische handeling zowel de
adolescent als de (gezagdragende) ouder(s) toestemming moeten geven. In het geval dat de
adolescent en de (gezagdragende) ouders(s) met elkaar van mening verschillen over het
vaccineren dan kan de adolescent worden gevaccineerd als hij/zij dat weloverwogen wenst (art.
7:450, tweede lid BW). Het al dan niet onder begeleiding van een ouder naar de
vaccinatielocatie komen en daar (mondeling) instemmen met de vaccinatie is voldoende voor
rechtmatige toestemming.
Gunstige verhouding tussen gezondheidswinst en last
De commissie beoordeelt de verhouding tussen gezondheidswinst en last van vaccinatie van
adolescenten in de leeftijd van 12 tot en met 17 jaar met het Pfizer/BioNTech-vaccin als
gunstig. De commissie oordeelt dat vaccinatie van adolescenten in de leeftijd van 12 tot en met
17 jaar met het Pfizer/BioNTech-vaccin zowel directe als indirecte gezondheidswinst oplevert, in

| Pagina 7 v an 14

de eerste plaats voor adolescenten zelf maar ook voor de bevolking als geheel. Tegenover
deze gezondheidswinst staat volgens de commissie een beperkte last van vaccinatie, die
veroorzaakt wordt door de reactogeniciteit van het vaccin. De meeste adolescenten zullen na
vaccinatie tijdelijk last hebben van klachten zoals vermoeidheid, hoofdpijn, spierpijn of koorts.
Omdat het vaccin kort geleden is ontwikkeld, zijn er nog geen gegevens over eventuele zeer
zeldzame bijwerkingen. Het in zeldzame gevallen optreden van myocarditis of pericarditis na
vaccinatie is door de commissie meegewogen in haar beoordeling.
Kosteneffectiviteit
Er zijn geen data beschikbaar over de kosteneffectiviteit van vaccinatie tegen COVID-19 met
het BioNTech/Pfizer-vaccin bij adolescenten. De commissie kan er daarom geen uitspraken
over doen.
COVID-19-vaccinatie van kinderen en adolescenten in het buitenland
In Europa adviseren o.a. België, Denemarken, Finland en Portugal vaccinatie van 16- en 17jarigen met het BioNTech/Pfizer-vaccin.35,36 Oostenrijk heeft het BioNTech/Pfizer-vaccin al
aangeboden aan alle 16- en 17-jarigen vanwege een lokale uitbraak van een bepaalde
virusvariant. 35 Andere Europese landen, waaronder Zweden en Estland, adviseren vaccinatie
vooralsnog alleen voor adolescenten vanaf 12 jaar met een verhoogd risico op een ernstig
ziektebeloop. Frankrijk, Spanje en Roemenië zijn van plan om alle adolescenten vanaf 12 jaar
te vaccineren met het BioNTech/Pfizer-vaccin, waarbij adolescenten uit medische risicogroepen
geprioriteerd worden. 35 Ook Duitsland gaat het BioNTech/Pfizer-vaccin aanbieden aan alle
adolescenten vanaf 12 jaar, ondanks terughoudendheid van het wetenschappelijk adviesorgaan
STIKO.37 Het Verenigd Koninkrijk heeft nog geen aanbeveling uitgebracht. Buiten Europa
adviseren o.a. de Verenigde Staten en Canada het BioNTech/Pfizer-vaccin voor adolescenten
vanaf 12 jaar. 38,39 De onderbouwing van adviezen om kinderen en adolescenten te vaccineren
met het BioNTech/Pfizer-vaccin varieert in aard en uitgebreidheid van de argumentatie. Zo
wordt in de Verenigde Staten veel belang gehecht aan de directe gezondheidswinst, 38 terwijl
landen zoals België en Frankrijk ook indirecte voordelen voor kinderen en adolescenten hebben
meegewogen. 36,40 Sommige landen lijken met vaccinatie van kinderen en adolescenten vooral
in te zetten op een hogere vaccinatiegraad, waarvoor het positieve oordeel van
registratieautoriteiten, zoals het EMA, als groen licht wordt beschouwd. Terughoudendheid met
het vaccineren van kinderen en adolescenten, zoals geuit door de
Wereldgezondheidsorganisatie,41 is gebaseerd op lokale en mondiale schaarste aan
BioNTech/Pfizer-vaccins in combinatie met de naar verhouding lage ziektelast van kinderen als
gevolg van COVID-19.
Advies: vaccinatie van adolescenten
De commissie stelt vast dat er een zekere mate van directe en indirecte ziektelast is van
COVID-19 bij adolescenten in de leeftijd 12 tot en met 17 jaar. Ook stelt de commissie vast dat
vaccinatie van deze groep met het BioNTech/Pfizer-vaccin voldoende werkzaam, voldoende
veilig en aanvaardbaar is. Daarom is de commissie van mening dat vaccinatie tegen COVID-19
van gezonde adolescenten in de leeftijd 12 tot en met 17 jaar met het Pfizer/BioNTech-vaccin
zinvol en verantwoord is.
Dat de commissie positief staat tegenover vaccinatie van gezonde adolescenten is het resultaat
van de optelsom van verschillende factoren. Zo heeft de commissie niet alleen de ziektelast

| Pagina 8 v an 14

voor adolescenten op de korte termijn meegewogen (ernstig, maar voor een kleine groep),
maar ook op de langere termijn (minder ernstig, maar mogelijk voor een grotere groep).
Daarnaast heeft de commissie aanzienlijk gewicht toegekend aan de indirecte
(gezondheids)voordelen en belangen van adolescenten die met een dergelijk vaccinatieaanbod gediend zijn. Daarbij komt dat vaccinatie een gunstig effect heeft op populatieniveau.
Modelleringsonderzoek laat zien dat vaccinatie van deze groep bijdraagt aan verminderde
viruscirculatie in de komende winter en een lagere ziektelast in de bevolking als geheel.
De commissie is op de hoogte van de meldingen van myocarditis en pericarditis na vaccinatie
met het BioNTech/Pfizer-vaccin. De bevindingen in Europa, Nederland, Israël en de VS, en de
berichtgeving van de FDA en CDC zijn meegewogen in de afweging. Een belangrijk gegeven is
dat myocarditis en pericarditis bekende ziektebeelden zijn, dat deze spontaan of na
behandeling genezen en in de meeste gevallen geen restverschijnselen geven. Het EMA
onderzoekt momenteel de meldingen van myocarditis en pericarditis na COVID-19-vaccinatie.
Zodra daar aanleiding toe is, zal de commissie opnieuw adviseren.
De commissie is zich bewust van het feit dat er landen zijn waarin hoog-risicogroepen nog niet
volledig gevaccineerd zijn vanwege schaarste aan COVID-19-vaccins. Of dat voldoende reden
is om adolescenten onder de 18 jaar op dit moment de mogelijkheid te onthouden zich te laten
vaccineren tegen COVID-19 met het BioNTech/Pfizer-vaccin, valt buiten de beoordeling die de
commissie voor dit advies heeft gemaakt. Ook voor andere leeftijdsgroepen heeft de commissie
de mondiale schaarste niet meegewogen. De commissie vindt het een urgent vraagstuk, maar
meent dat het aan de (geo)politiek is.
Concluderend adviseert de commissie om het BioNTech/Pfizer-vaccin beschikbaar te stellen
voor alle adolescenten in de leeftijd van 12 tot en met 17 jaar (geboortecohorten 2004-2009) die
daar gebruik van wensen te maken. De commissie benadrukt het belang van toegankelijke,
begrijpelijke, op hun leeftijd afgestemde informatievoorziening voor adolescenten voor het
kunnen maken van een vrijwillige keuze en het geven van geïnformeerde toestemming in het
geval de adolescent kiest voor vaccinatie. Hiervoor zullen inspanningen vereist zijn van
verschillende actoren (waaronder overheid, uitvoeringsinstanties en zorgprofessionals, maar
ook van scholen en ouders) om adolescenten passende, non-directieve antwoorden te geven
op hun vragen en om alle vormen van drang te vermijden.

Met vriendelijke groet,

prof. dr. B.J. Kullberg,
voorzitter

prof. dr. J.M. Geleijnse,
vicevoorzitter

| Pagina 9 v an 14

Literatuur
1
2
3
4
5
6
7

8
9
10
11
12

13
14
15
16

17
18

European Medicines Agency (EMA). Comirnaty product information. Amsterdam, 2 juni
2021.
Gezondheidsraad. Vaccinatie van k inderen. Den Haag, 2021; publicatie nr. 2021/18.
Gezondheidsraad. Vaccinatie van k inderen met een medisch risico en ringvaccinatie.
2021; publicatie nr. 2021/29
Gezondheidsraad. Het individuele, collectieve en publieke belang van vaccinatie. Den
Haag, 2013; publicatienr. 2013/21.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Epidemiologische situatie van
SARS-CoV-2 in Nederland. 1 juni 2021.
Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). COPP Studie.
https://www.covidkids.nl/scientific-dashboard/. Geraadpleegd: 25 juni 2021.
Flood J, Shingleton J, Bennett E, Walker B, Amin-Chowdhury Z, Oligbu G, et al.
Paediatric multisystem inflammatory syndrome temporally associated with SARS-CoV-2
(PIMS-TS): Prospective, national surveillance, United Kingdom and Ireland, 2020.
Lancet Reg Health Eur 2021; 3: 100075.
Ludvigsson JF. Case report and systematic review suggest that children may
experience similar long-term effects to adults after clinical COVID-19. Acta Paediatr
2021; 110(3): 914-921.
Buonsenso D, Munblit D, De Rose C, Sinatti D, Ricchiuto A, Carfi A, et al. Preliminary
Evidence on Long COVID in children. medRxiv 2021[preprint].
Osmanov IM, Spiridonova E, Bobkova P, Gamirova A, Shikhaleva A, Andreeva M, et al.
Risk factors for long covid in previously hospitalised children using the ISARIC Global
follow-up protocol: A prospective cohort study. medRxiv 2021[preprint].
Klass P, Ratner AJ. Vaccinating Children against Covid-19 - The Lessons of Measles.
N Engl J Med 2021; 384(7): 589-591.
Fegert JM, Vitiello B, Plener PL, Clemens V. Challenges and burden of the Coronavirus
2019 (COVID-19) pandemic for child and adolescent mental health: a narrative review
to highlight clinical and research needs in the acute phase and the long return to
normality. Child Adolesc Psychiatry Ment Health 2020; 14: 20.
V CF, Iarocci G. Child and Family Outcomes Following Pandemics: A Systematic
Review and Recommendations on COVID-19 Policies. J Pediatr Psychol 2020; 45(10):
1124-1143.
Tuenter T, van Hummel N, Donker A, van Aalten J, Bastiaanssen I, van den Berg G, et
al. Effect van corona op jeugd, gezin en jeugdveld: een literatuuroverzicht (2020).
Nederlands Jeugdinstituut: Geraadpleegd: 17 juni 2021.
Luijten MAJ, van Muilekom MM, Teela L, Polderman TJC, Terwee CB, Zijlmans J, et al.
The impact of lockdown during the COVID-19 pandemic on mental and social health of
children and adolescents. Qual Life Res 2021.
Loades ME, Chatburn E, Higson-Sweeney N, Reynolds S, Shafran R, Brigden A, et al.
Rapid Systematic Review: The Impact of Social Isolation and Loneliness on the Mental
Health of Children and Adolescents in the Context of COVID-19. J Am Acad Child
Adolesc Psychiatry 2020; 59(11): 1218-1239 e1213.
Jones EAK, Mitra AK, Bhuiyan AR. Impact of COVID-19 on Mental Health in
Adolescents: A Systematic Review. Int J Environ Res Public Health 2021; 18(5).
Vermeulen S, van Berkel S, Alink L. Kindermishandeling tijdens de eerste lockdown.
Instituut Pedagogische Wetenschappen: Universiteit Leiden; 13 januari 2021 (tweede
editie).

| Pagina 10 v an 14

19
20
21

22
23
24
25
26

27

28
29
30
31

32
33

34

Viner R, Russell S, Saulle R, Croker H, Stansfeld C, Packer J, et al. Impacts of school
closures on physical and mental health of children and young people: a systematic
review. MedRxiv 2021 [preprint]. Geraadpleegd: 17 juni 2021.
Engzell P, Frey A, Verhagen MD. Learning loss due to school closures during the
COVID-19 pandemic. Proc Natl Acad Sci U S A 2021; 118(17): e2022376118.
Poulain T, Meigen C, Sobek C, Ober P, Igel U, Korner A, et al. Loss of childcare and
classroom teaching during the Covid-19-related lockdown in spring 2020: A longitudinal
study on consequences on leisure behavior and schoolwork at home. PLoS One 2021;
16(3): e0247949.
Technische briefing Tweede Kamer 22 juni 2021: Presentatie Jaap van Dissel - RIVM.
https://www.tweedekamer.nl/kamerleden-en-commissies/commissies/volksgezondheidwelzijn-en-sport/thema-coronavirus. Geraadpleegd: 22 juni 2021.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). The expected outcome of
COVID-19 vaccination strategies. 2021.
European Centre for Disease prevention and Control (ECDC). Assessing SARS CoV 2
circulation variants of concern , non pharmaceutical interventions and vaccine rollout in
the EU/EEA 15 th update. 10 juni 2021.
Frenck RW, Jr., Klein NP, Kitchin N, Gurtman A, Absalon J, Lockhart S, et al. Safety,
Immunogenicity, and Efficacy of the BNT162b2 Covid-19 Vaccine in Adolescents. N
Engl J Med 2021.
European Medicines Agency (EMA). Meeting highlights from thePharmacovigilance
Risk AssessmentCommittee (PRAC) 7-10 June 2021 - COVID-19 vaccines: update on
ongoing evaluation of myocarditis and pericarditis.
https://www.ema.europa.eu/en/news/meeting-highlights-pharmacovigilance-riskassessment-committee-prac-7-10-june-2021. Geraadpleegd: 11 juni 2021.
Ojha V, Verma M, Pandey NN, Mani A, Malhi AS, Kumar S, et al. Cardiac Magnetic
Resonance Imaging in Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Systematic Review of
Cardiac Magnetic Resonance Imaging Findings in 199 Patients. J Thorac Imaging
2021; 36(2): 73-83.
Thakkar S, Arora S, Kumar A, Jaswaney R, Faisaluddin M, Ammad Ud Din M, et al. A
Systematic Review of the Cardiovascular Manifestations and Outcomes in the Setting
of Coronavirus-19 Disease. Clin Med Insights Cardiol 2020; 14: 1179546820977196.
Bijwerkingencentrum Lareb. Bijwerk ingen coronavaccins - update van bijwerkingen.
https://www.lareb.nl/pages/update-van-bijwerkingen. Geraadpleegd: 24 juni 2021.
Ministry of Health Israel. Surveillance of Myocarditis (Inflammation of the Heart Muscle)
Cases Between December 2020 and May 2021 (Including)
https://www.gov.il/en/departments/news/01062021-03. Geraadpleegd: 7 juni 2021.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Advisory Committee on
Immunization Practices (ACIP). COVID-19 Vaccine safety updates.
https://www.cdc.gov/vaccines/acip/meetings/slides-2021-06.html. Geraadpleegd: 24
juni 2021.
U.S. Food and Drug Administration (FDA) Coronavirus (COVID-19) Update: June 25,
2021. https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19update-june-25-2021. Geraadpleegd: 28 juni 2021.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Clinical Considerations:
Myocarditis and Pericarditis after Receipt of mRNA COVID-19 Vaccines Among
Adolescents and Young Adults. https://www.cdc.gov/vaccines/covid-19/clinicalconsiderations/myocarditis.html. Geraadpleegd: 25 juni 2021.
Comité voor de Rechten van het Kind. General Comment Nr. 15 (2013) over het recht
van het k ind op het realiseren van de grootst mogelijke mate van gezondheid (art. 24).
Geneve: Verenigde Naties; 2013.

| Pagina 11 v an 14

35
36
37

38
39

40
41

European Centre for Disease Prevention and Control. Interim public health
considerations for COVID-19 vaccination of adolescents in the EU/EEA. 1 juni 2021.
Hoge Gezondheidsraad. Aanbevelingen inzake vaccinatie tegen SARS-CoV-2 voor
personen van 16 tot 17 jaar in België (deel 1). Brussel: HGR, 2021; adviesnr. 9655.
Ständige Impfkommission beim Robert Koch-Institut (STIKO). Beschluss der STIKO zur
6. Ak tualisierung der COVID-19-Impfempfehlung und die dazugehörige
wissenschaftliche Begründung. Robert Koch Institut Epidemiologisches Bulletin 10 juni
2021; 23: 3-32.
The Advisory Committee on Immunization Practices. The Advisory Committee on
Immunization Practices' Interim Recommendation for Use of Pfizer/BioNTech COVID19 Vaccine in Adolescents Aged 12-15 Years. 14 mei 2021.
National Advisory Committee on Immunization. Recommendation on the use of the
Pfizer/BioNTech COVID-19 vaccine in adolescents 12 to 18 years of age.
https://www.canada.ca/en/public-health/services/immunization/national-advisorycommittee-on-immunization-naci/recommendation-use-pfizer-biontech-covid-19vaccine-adolescents.html. Geraadpleegd: 18 juni 2021.
Haute Autorité de Santé. Stratégie de vaccination contre la Covid-19 - Place du vaccin
à ARNm COMIRNATY® chez les 12-15 ans. 2 juni 2021.
World Health Organization. WHO's Science in 5 on COVID-19: vaccines and children
(Episode #42 - 11 juni 2021). https://www.who.int/emergencies/diseases/novelcoronavirus-2019/media-resources/science-in-5/episode-42---vaccines-and-children.
Geraadpleegd: 18 juni 2021.

| Pagina 12 v an 14

Samenstelling Commissie Medische aspecten van COVID-19 bij het advies Vaccinatie
van adolescenten tegen COVID-19:
• prof. dr. B.J. Kullberg, hoogleraar interne geneeskunde en infectieziekten, internistinfectioloog, Radboudumc, Nijmegen, voorzitter
• drs. M.W.H. van Beek, klinisch geriater, Catharina Ziekenhuis, Eindhoven
• prof. dr. C.J.P.A. Hoebe, hoogleraar sociale geneeskunde en infectieziektebestrijding,
Maastricht UMC, GGD Zuid-Limburg
• prof. dr. M.P.G. Koopmans, hoogleraar virologie, hoofd afdeling viroscience, Erasmus MC,
Rotterdam
• prof. dr. M.E.T.C. van den Muijsenbergh, hoogleraar gezondheidsverschillen en
persoonsgerichte eerstelijnszorg, huisarts, Radboudumc, Nijmegen
• dr. R.H.M. Pierik, universitair hoofddocent rechtsfilosofie, Universiteit van Amsterdam
• prof. dr. J.M. Prins, hoogleraar interne geneeskunde en infectieziekten, internist-infectioloog,
Amsterdam UMC
• prof. dr. M.H.N. Schermer, hoogleraar filosofie van de geneeskunde, Erasmus MC,
Rotterdam
• prof. dr. C. Schultsz, hoogleraar global health, arts-microbioloog, Amsterdam UMC-AMC
• dr. H.E. de Melker, afdelingshoofd epidemiologie en surveillance RVP, Centrum
Infectieziektebestrijding, RIVM, Bilthoven, structureel geraadpleegd deskundige*
• prof. dr. E.A.M. Sanders, hoogleraar immunologie en infectieziekten bij kinderen, Wilhelmina
Kinderziekenhuis/umc Utrecht, chief science officer, Centrum Infectieziektebestrijding, RIVM,
Bilthoven, incidenteel geraadpleegd deskundige*
• dr. N.G. Hartwig, kinderarts-infectioloog, Franciscus Gasthuis & Vlietland, Rotterdam,
incidenteel geraadpleegd deskundige*
• prof. dr. T.A. Boer, hoogleraar ethiek van de gezondheidszorg, Protestantse Theologische
Universiteit Groningen, incidenteel geraadpleegd deskundige*
• dr. G.J.M.W. van Thiel, universitair hoofddocent medische ethiek, UMC Utrecht, incidenteel
geraadpleegd desk undige*
• prof. mr. dr. B.C.A. Toebes, hoogleraar Gezondheidsrecht in internationaal perspectief,
Rijksuniversiteit Groningen, incidenteel geraadpleegd deskundige*
• mr. dr. M.P. Sombroek-van Doorm, universitair hoofddocent gezondheidsrecht, Universiteit
Leiden, incidenteel geraadpleegd deskundige*
• dr. K. Ainslie, modelleur, Centrum Infectieziektebestrijding, RIVM, Bilthoven, incidenteel
geraadpleegd desk undige*
• prof. dr. J. Wallinga, hoogleraar modellering van infectieziekten, LUMC, Leiden, hoofd
afdeling modellering infectieziekten, Centrum Infectieziektebestrijding, RIVM, Bilthoven,
incidenteel geraadpleegd deskundige*
• prof. dr. S.R.B. Heymans, hoogleraar cardiomyopathie, Maastricht UMC, incidenteel
geraadpleegd desk undige*
Waarnemers
• drs. J.A. van Vliet, Centrum Infectieziektebestrijding, RIVM, Bilthoven
• dr. S. Gevers, College ter Beoordeling van Geneesmiddelen, Utrecht
• dr. E. Wijnans, College ter Beoordeling van Geneesmiddelen, Utrecht

| Pagina 13 v an 14

• drs. D. van Bentem, VWS, Den Haag
• dr. H.N. Hoffenkamp, VWS, Den Haag
• dr. N. Kenters, VWS, Den Haag
Secretarissen
• dr. J. van der Berg, Gezondheidsraad, Den Haag
• mr. dr. R.E. van Hellemondt, Gezondheidsraad, Den Haag
• dr. S. Kalkman, Gezondheidsraad, Den Haag

* Geraadpleegd deskundigen worden door de commissie geraadpleegd vanwege hun deskundigheid. Geraadpleegd deskundigen en
waarnemers hebben spreekrecht tijdens de vergadering. Ze hebben geen stemrecht en dragen geen verantwoordelijkheid voor de
inhoud v an het advies van de commissie.

| Pagina 14 v an 14