De visie in het kort

Randstad: topregio in Europa
Internationaal excelleren met topfuncties, krachtige steden en een duurzame en veilige groenblauwe delta

Achteruitgang van leefbaarheid, klimaatverandering, bereikbaarheidsproblemen,
een aanhoudend grote ruimtevraag en druk
op onze concurrentiepositie maken
versterking van de Randstad voor de lange
termijn noodzakelijk. Het kabinet heeft
hoge ambities en wil dat de Randstad zich
ontwikkelt tot een topregio in Europa.
Met deze ‘Structuurvisie Randstad 2040’
die Minister Cramer (VROM) presenteert,
geeft het kabinet antwoord op deze lange
termijnopgaven. Daarbij kiest het kabinet
voor een kwaliteitsstrategie. De visie maakt
deel uit van het Programma Randstad
Urgent, dat door Minister Eurlings wordt
gecoördineerd. Om ervoor te zorgen dat
deze visie ook tot concrete resultaten leidt,
start dit najaar een onderzoek naar de
wenselijkheid van een nieuwe generatie
ruimtelijke sleutelprojecten (‘Randstad
Sleutelprojecten’) voor na 2020.

Structuurvisie Randstad 2040

6

Veilige, klimaatbestendige en groenblauwe delta
Kustversterking en ingrepen in de waterhuishouding zijn nodig
om van de Randstad een klimaatbestendige en veilige delta
te maken. Als dat goed gebeurt, is er volgens het kabinet
geen reden om terughoudend te zijn met investeringen in de
Randstad en uit te wijken naar hogere delen in Nederland.
Integendeel, het kabinet vindt dat voor de komende eeuw
geen reële optie en wil blijven investeren in een veilige delta.
Dit betekent wel dat de mogelijkheden en beperkingen van
de wateropgaven, sterker dan nu mee gaan wegen bij de
locatiekeuzen en inrichting van gebieden. Verkend wordt
hoe knelpunten bij onder meer Rotterdam en Dordrecht
kunnen worden opgelost. Nederland zou zich met zo’n
klimaatbestendige, duurzame delta ook internationaal kunnen
profileren. Innovaties op het gebied van waterkeringen,
waterhuishouding en mogelijk ook wat betreft landschap en wonen
op en bij het water kunnen een exportproduct worden.
Het kabinet wil de grotere eenheden van water, natuur en
landschap op (inter)nationaal niveau meer in samenhang bezien
en beter met elkaar verbinden. Zo wordt in de periode tot 2040
het Groene Hart uit zijn isolement bevrijd en krijgt het betere
aansluitingen op het IJsselmeer, de Noordzee en de Zeeuwse
wateren. Landinwaarts wordt op termijn gewerkt aan een
betere verbinding met de Utrechtse Heuvelrug, het rivierengebied en de Hoeksche Waard. Zo ontstaat een “Groenblauwe
Delta”. Bij de grote steden is een groot tekort aan toegankelijk
recreatief groen. “Metropolitane parken” kunnen daarop, als
toegankelijke recreatieruimten voor de stedelingen, het
antwoord zijn. Hieraan wordt al in een uitvoeringsalliantie
gewerkt. Ook de ontwikkeling van kleine aantallen ‘groene
woon- en werkmilieus’ kan bijdragen aan kwaliteitsverbetering
van het Groene Hart.

Wat sterk is sterker maken
Voortbouwend op een concurrerend vestigingsklimaat voor
ondernemers kiest het kabinet ervoor om sterker te maken
wat al sterk is. De vooraanstaande metropolitane positie van
Amsterdam en de specifieke internationaal krachtige functies
van met name Rotterdam, Den Haag en Utrecht, onze (lucht)
havens en greenports wil het kabinet benutten en versterken
om de Randstad internationaal tot een topregio te maken.
Daarbij passen ook robuuste en goede internationale ver-

bindingen over spoor en weg en verbetering van de regionale
bereikbaarheid. Deze inzet op de metropolitane kansen van
de regio Amsterdam in samenspel met de topfuncties in
Rotterdam, Den Haag en Utrecht komt de gehele Randstad
ten goede. En wat goed is voor de Randstad, is goed voor
Nederland. Met het wegvallen van nationale grenzen,
ontwikkelen steden en hun regio’s zich tot de motor van
de wereldeconomie en tot broedplaatsen van vernieuwing
van producten en diensten. Voor de steden en regio’s in
de Randstad is het daarom van belang om al bestaande,
specifieke kwaliteiten te vergroten, potenties te benutten in
relatie met de bestaande internationale krachten, de stedelijke
economie te versterken en een internationaal onderscheidende
identiteit te ontwikkelen. Het kabinet wil daaraan bijdragen.

Wonen en werken
Tot 2040 zijn er ten minste circa 500.000 nieuwe woningen
nodig in de Randstad. En er is kans dat de groei nog hoger
uitvalt. “Al met al moet voor tien tot twintig keer de omvang
van Amersfoort ruimte worden gevonden binnen en buiten
de bestaande bebouwingscontouren”, aldus het kabinet.
Het denkt dat deze kwalitatieve en kwantitatieve opgave op
diverse manieren kan worden aangepakt en beantwoord.
Allereerst door sterke verdichting en herstructurering van
verouderde woon-werklocaties in de steden en transformatie
van in onbruik geraakte terreinen tot nieuwe stedelijke
gebieden met een woon-/werkfunctie. Als voorbeelden van
mogelijke binnenstedelijke locaties noemt het kabinet onder
meer de noordelijke IJ-oevers (Amsterdam) en Stadshavens
(Rotterdam), maar ook de Binckhorst (Den Haag), Cartesiusdriehoek en Merwedekanaalzone (Utrecht). Het kabinet noemt
ook de streek tussen Rotterdam en Dordrecht (Deltapoort)
als mogelijke grootschalige transformatieopgave. Als het
betrokken partijen lukt de verdichting en herstructurering in
de bestaande steden vorm te geven, zijn pas na 2030 nieuwe,
grootschalige uitbreidingslocaties nodig. En dan alleen als de
groei substantieel hoger is dan de trend in de afgelopen jaren.
Het kabinet gaat er daarbij vanuit dat de bestaande afspraken
over de woningbouwopgave tot 2030 worden gerealiseeerd.
Onderdeel daarvan is de ontwikkeling van de schaalsprong van
Almere (60.000 woningen tot 2030, inclusief bereikbaarheidsmaatregelen) en van een aantal andere ‘Nota Ruimtelocaties’ zoals in de Haarlemmermeer/Bollenstreek.

7

Structuurvisie Randstad 2040

De “bundelingsgebieden” rond de steden die de Nota Ruimte
al aanwees als ruimte voor nieuwbouw, kunnen ook voor de
langere termijn in belangrijke mate in de behoefte aan uitbreiding van woon- en werkruimte voorzien. Daar kunnen
zowel de hoogstedelijke als meer landelijke woonmilieus
worden gerealiseerd waarnaar naar verwachting een grote
vraag is de komende decennia. Hierbij is wel extra inzet in de
bestaande steden nodig. Realisatie van nieuwe woningbouw
in de steden draagt namelijk bij aan de vitaliteit en kracht van
de steden en verkleint de ruimtelijke druk op het landschap.
De woningmarkt eist dat diverse woonmilieus – van binnenstedelijk tot suburbaan – gelijktijdig en op meer locaties worden
aangeboden om risico’s te spreiden en om in te kunnen spelen
op uiteenlopende woonwensen. De woningbouwprogramma’s
voor de noordelijke en zuidelijke Randstad moeten beide dan
ook bewust opgebouwd worden uit een combinatie van
diverse binnenstedelijke locaties, uitleglocaties en enkele
kleine verspreide locaties.
Voor de korte termijn is het belangrijk de afspraken die in het
verlengde van de Nota Ruimte zijn gemaakt over woningbouwaantallen en locaties binnen en buiten de bestaande steden
waar te maken. Dit levert een groter en kwalitatief beter
aanbod op met name in een aantal gespannen woningmarkten
in de Randstad (zoals Leiden, Utrecht, Amsterdam) en draagt
bij aan de verbetering van de doorstroming op de woningmarkt. Er is in deze afspraken geanticipeerd op een grote
behoefte aan nieuwe woningen tot 2030. Nieuwe locaties zijn
dan ook voorlopig niet nodig, tenzij de groei in de praktijk
beduidend hoger zou uitvallen dan nu geraamd. Mocht dat op
termijn toch aan de orde komen, dan geeft deze structuurvisie
aan welke redeneervolgorde gevolgd zou moeten worden:
eerst binnen bestaand bebouwd gebied, dan in aansluiting op
de steden in de (noordelijke en zuidelijke) Randstad op relatief
hoog gelegen locaties die gunstig liggen ten opzichte van de
infrastructuur en pas dan op verder weg gelegen plekken.
Vanaf 2030 zal deze redeneerlijn sowieso moeten worden
gevolgd.
Bij deze inzet is zeewaartse verstedelijking bijvoorbeeld op
een eventueel verbrede kust of op eilanden voor de kust
niet wenselijk. Het kabinet erkent dat een verbrede kust op
langere termijn nodig kan zijn voor de veiligheid en wellicht

Structuurvisie Randstad 2040

8

kansen biedt voor andere doeleinden. Daarbij kan gedacht
worden aan benutting voor economisch-maatschappelijke
doeleinden, zoals energieproductie en – opslag en
experimenteerruimte voor innovatieve sectoren.
Het kabinet heeft het bedrijfsleven uitgedaagd om met
interessante voorstellen te komen. Het Innovatieplatform
vervult hier een makelaarsrol en zal begin 2009 het kabinet
hierover adviseren. Maar het kabinet wil een eventueel
verbrede kust niet benutten voor wonen en werken. Verstedelijking op zo’n kustuitbreiding verkleint de druk op
binnenstedelijke verdichting, sluit niet goed aan op het wegenen spoorwegennet en doet afbreuk aan de landschappelijke
kwaliteiten en natuurwaarden van de kust. Bovendien legt
dit beslag op middelen die hard nodig zijn om de kracht van
de steden te versterken. Ook grootschalig bouwen in
gebieden die grenzen aan de buitenkant van de Randstad,
zoals de Gelderse Vallei, wijst het kabinet met oog op de
grote verplaatsingsafstanden en negatieve milieueffecten
in beginsel af.

Ruimtelijke ontwikkeling en betere bereikbaarheid
gaan hand in hand
In samenhang met de verstedelijking heeft de bereikbaarheid
in de noordelijke en zuidelijke Randstad een aanpak nodig die
meer gericht is op kwaliteit. Het beter functioneren van de
woningmarkt en de bereikbaarheid behoren tot de grootste
opgaven in de Randstad. Sterkere verdichting en centrumvorming moeten het mogelijk maken om het openbaar vervoer
beter te benutten en te laten aansluiten op het autogebruik.
Investeren in openbaar vervoer, in wegen en het bouwen bij
stations hangen in de visie van het kabinet nauw met elkaar
samen. In de regio’s rond de steden zijn de problemen het
grootst en verwacht het kabinet het grootste rendement
van investeringen. Het kabinet wil op termijn vooral de verbindingen binnen de regio’s Amsterdam-Almere-Utrecht en
Rotterdam-Den Haag verbeteren, waardoor deze sterker
als een geheel kunnen functioneren. Snellere en betere
verbindingen maken meer interactie mogelijk tussen de
diverse woon- en werkomgevingen en dat komt de dynamiek
van economie van de Randstad ten goede. Het kabinet
haalt hiervoor haar inspiratie uit projecten als Stedenbaan,
Randstadrail en de Zuidtangent.

Kaart 0.
Vereenvoudigd ruimtelijk ontwikkelingsperspectief

9

Structuurvisie Randstad 2040

Daarnaast wil het kabinet inzetten op het verbeteren van de
internationale verbindingen. Aandacht gaat uit naar een
sterkere verankering in het internationale spoornetwerk. De
Randstad mag in 2040 geen eindpunt zijn in het internationale
netwerk van snelle treinen. Dat bedreigt de internationale
concurrentiepositie. Het kabinet kiest voor goede robuuste
nationale en internationale verbindingen (weg en spoor) met
een focus op de corridors naar het zuiden, oosten en zuidoosten. Er zal binnen de vastgestelde kaders van het Infrafonds
met name geïnvesteerd moeten worden op of rondom de
hoofdverbindingsassen in de Randstad en in de uitlopers van
de Randstad en richting Zuid- en Oost-Nederland. Het kabinet
geeft op het bestaande spoor zoveel mogelijk vrij pad aan de
ICE richting Keulen. Het zal op termijn bekijken of aanpassingen nodig zijn op de internationale hoofdverbindingsassen
waarbij te denken valt aan een verbeterde goederenverbinding
Rotterdam-Antwerpen (Robel) en een verbeterde internationale
treindienst via Eindhoven in zuidoostelijke richting. Het kabinet
wil de ruimtelijk-economische dynamiek en investeringen in
bereikbaarheid goed op elkaar afstemmen met name in
zuidwestelijke richting (de A4-zone Amsterdam-Antwerpen) en
in zuidoostelijke richting (de A2-zone via Utrecht en Eindhoven
naar Luik en via de A12 en A15 richting Arnhem en Nijmegen).
Ook wordt het versterken van Schiphol, als vitale internationale
“hub”, een centrale opgave genoemd. In dat verband en
gerelateerd aan de ruimtelijk-economische dynamiek brengt
het kabinet in deze visie onder meer de mogelijkheden van
de vliegvelden Lelystad en Eindhoven in beeld. Een besluit
hierover volgt in de luchtvaartnota die eind 2008 / begin 2009
zal worden vastgesteld door het kabinet. Investeringen in de
infrastructuur moeten hand in hand gaan met versterking van
de samenwerking van de havens en luchthavens. Goede
afstemming en samenwerking voor wat betreft de verdere
ontwikkeling van een aantal krachtige functies en potenties
is nodig om zowel de steden als de Randstad als geheel een
goede positie te geven in de internationale concurrentie.

Het belang van ‘sleutelprojecten’ en
‘uitvoeringsallianties’
Op de door het kabinet gemaakte keuzes in deze visie rust
een financieel voorbehoud. Voor een visie gericht op 2040 is
het namelijk niet mogelijk nu al de financiële consequenties
vast te leggen. Definitieve vaststelling van projecten is altijd

Structuurvisie Randstad 2040

10

afhankelijk van besluitvorming door dit kabinet en volgende
kabinetten. Het kabinet zal een evaluatie doen naar de
bestuurlijke, financiële en inhoudelijke effectiviteit van de
afgeronde en huidige sleutelprojecten voorafgaand aan
een verkenning naar eventueel op te starten ‘Randstad
Sleutelprojecten’. Het kabinet denkt daarbij aan een uiterst
selectief aantal substantiële projecten met een grote nationale
betekenis, internationale uitstraling in ruimtelijk-fysieke én
functionele zin en een integraal karakter, in aansluiting op de
opgaven, leidende principes en keuzes in deze visie. Op basis
van de uitkomsten van het genoemde onderzoek zal het
kabinet beslissen of het de verkenning daadwerkelijk start.
Het kabinet wil internationale evenementen stimuleren.
Die dragen bij aan het benodigde elan en bieden de kans
gewenste ruimtelijke ontwikkelingen te versnellen. Het
kabinet ziet bijvoorbeeld een mogelijke meerwaarde door
de Olympische Spelen in 2028 naar Nederland te halen.
Het kabinet realiseert zich dat het de ambities niet alleen kan
waarmaken. ’Uitvoeringsallianties‘ van overheden, marktpartijen,
maatschappelijke partijen en burgers zullen gezamenlijk de
uitvoering op moeten pakken. In aansluiting op de visie is al
met een vijftal van dergelijke allianties gestart, voor onder
meer metropolitane parken, havensamenwerking en stedelijke
transformatie. Het kabinet geeft met de uitvoering van deze
visie het goede voorbeeld en is bereid beleid en instrumenten
aan te passen wanneer dat in de praktijk nodig blijkt om de
slagkracht van overheid, markt en maatschappij te vergroten.