De waarde van open data
Keuzes en effecten van open-datastrategieën
voor publieke organisaties

drs. Tom Kronenburg
ir. Ton Monasso
Ellen Boschker MSc
prof. dr. Marcel Thaens

De waarde van open data
Keuzes en effecten van open-datastrategieën
voor publieke organisaties

In opdracht van:
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Auteurs:
drs. Tom Kronenburg
ir. Ton Monasso (projectleider)
Ellen Boschker MSc
prof. dr. Marcel Thaens

26 april 2012

© Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het ministerie stelt dit werk
beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 3.0 Nederland-licentie.
Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/nl/ om een kopie te zien van de licentie.

Aangemeld bij de Nationale Onderzoeksdatabank onder nummer OND1345708.

Leeswijzer
Het rapport dat u nu in handen heeft, bestaat uit verschillende delen. Natuurlijk raden wij u
aan om het rapport in zijn geheel te lezen. Maar, afhankelijk van uw achtergrond en
interesse kunnen specifieke hoofdstukken uw aandacht te hebben.
●

●
●

Wilt u of uw organisatie zelf aan de slag met open data? In hoofdstuk 4 leest u uit
welke onderdelen een open-datastrategie kan bestaan en welke effecten daarmee
bereikt kunnen worden; in hoofdstuk 6 ziet u welke businessmodellen voor open data
u kunt gebruiken en in de eerste bijlage kunt u nalezen hoe andere organisaties met
open data aan de slag zijn gegaan.
Wilt u anderen stimuleren aan de slag te gaan met open data? Lees dan ook
hoofdstuk 7 (discussie en aanbevelingen) extra zorgvuldig.
Bent u benieuwd hoe dit onderzoek is uitgevoerd? U leest de onderzoeksaanpak
terug in hoofdstuk 1 en vindt de belangrijkste analytische tussenstappen in bijlage IV.

Bij dit onderzoek hoort ook een poster. Hierin zijn de belangrijkste uitkomsten van dit
onderzoek op aantrekkelijke wijze gepresenteerd.

Inhoudsopgave
Leeswijzer ............................................................................................................................... 3	  
Inhoudsopgave ........................................................................................................................ 4	  
1 Inleiding ................................................................................................................................ 6	  
1.1	   Aanleiding ................................................................................................................... 6	  
1.2	   Onderzoeksopdracht .................................................................................................. 7	  
1.3	   Inkadering onderzoek ................................................................................................. 8	  
1.4	   Onderzoeksaanpak .................................................................................................... 9	  
1.5	   Opbouw van het rapport ........................................................................................... 10	  
2	   Eerder onderzoek ............................................................................................................ 11	  
2.1	   Macro-economisch onderzoek ................................................................................. 11	  
2.2	   Onderzoek naar prijsstrategieën .............................................................................. 11	  
2.3	   Marktverstorende effecten ........................................................................................ 12	  
2.4	   Implicaties van eerder onderzoek ............................................................................. 14	  
3	   Introductie op de cases ................................................................................................... 15	  
3.1	   Het BIG-register van het CIBG ................................................................................. 15	  
3.2	   Erfgoedinformatie van de RCE ................................................................................. 15	  
3.3	   Luchtkwaliteit- en emissiedata bij het RIVM ............................................................. 16	  
3.4	   De wettenbank van het ministerie van BZK .............................................................. 16	  
3.5	   Diverse datasets van de gemeente Rotterdam ........................................................ 16	  
3.6	   Geo-informatie van de provincie Noord-Brabant ...................................................... 17	  
3.7	   Scholeninformatie van DUO ..................................................................................... 17	  
4	   Typen keuzes en effecten ............................................................................................... 19	  
4.1	   Open-datastrategie ................................................................................................... 20	  
4.2	   Kenmerken organisatie en omgeving ....................................................................... 22	  
4.3	   Kenmerken data ....................................................................................................... 22	  
4.4	   Effecten..................................................................................................................... 22	  
4.4.1	   Effecten voor de individuele organisatie ............................................................ 23	  
4.4.2	   Effecten voor de overheid als geheel ................................................................. 23	  
4.4.3	   Effecten voor de samenleving ............................................................................ 23	  
5	   Keuzes en effecten in de praktijk .................................................................................... 25	  
5.1	   Elementen en relaties open-datastrategie en kenmerken organisatie, omgeving en
data .................................................................................................................................. 25	  
5.1.1	   Aanleiding, doel en investeringsbereidheid ....................................................... 25	  
5.1.2	   Gebruik en gebruikers ........................................................................................ 26	  
5.1.3	   Vorm en presentatie van de data ....................................................................... 27	  
5.2	   Effecten van de open-datastrategie .......................................................................... 29	  
5.2.1	   Financiële effecten ............................................................................................. 29	  
5.2.2	   Niet-financiële effecten....................................................................................... 34	  
6	   Conclusie: businessmodellen voor open data ................................................................. 36	  
6.1	   Radicale innovatie: nieuwe mogelijkheden ............................................................... 36	  
6.2	   Incrementele innovatie: verbetering van het bestaande ........................................... 37	  
6.3	   Bouwen op bestaande data ...................................................................................... 38	  
6.4	   Hergebruik naast eigen aanbod ............................................................................... 38	  

7	   Discussie en aanbevelingen ........................................................................................... 40	  
7.1	   Implicaties ................................................................................................................. 40	  
7.2	   Reflectie .................................................................................................................... 41	  
Literatuurlijst .......................................................................................................................... 44	  
Bijlage I. Casebeschrijvingen ................................................................................................ 46	  
Het BIG-register van het CIBG .......................................................................................... 46	  
Erfgoedinformatie van de RCE .......................................................................................... 51	  
Luchtkwaliteit- en emissiedata bij het RIVM ...................................................................... 58	  
De wettenbank van het ministerie van BZK ....................................................................... 62	  
Scholeninformatie van DUO .............................................................................................. 66	  
Diverse datasets van de gemeente Rotterdam ................................................................. 75	  
Geo-informatie van de provincie Noord-Brabant ............................................................... 82	  
Bijlage II. Interviewguide ....................................................................................................... 88	  
Bijlage III. Begeleiding van het onderzoek ............................................................................ 91	  
Bijlage IV. Elementsgewijze analyse van de cases .............................................................. 92	  
Open-datastrategie ............................................................................................................ 92	  
Kenmerken organisatie en omgeving .............................................................................. 100	  
Kenmerken van de data .................................................................................................. 103	  
Effecten ........................................................................................................................... 106	  

1 Inleiding
1.1 Aanleiding
De laatste jaren is er in Europa en Noord-Amerika toenemende aandacht voor open data.
Ook in Nederland ontplooien steeds meer overheidsorganisaties open-data-initiatieven en
stellen actief data beschikbaar voor hergebruik. De toenemende interesse is ontstaan door
de voordelen van beschikbaarheid van open data. Bedrijven kunnen met het ontwikkelen
van nieuwe producten bijdragen aan economische groei (innovatie, economische groei).
Burgers krijgen nieuwe mogelijkheden om de overheid te controleren (transparantie). En
innovatieve bedrijven kunnen een deel van de overheidsdienstverlening vervangen door een
beter aanbod (service-innovatie).
Het kabinet moedigt het beschikbaar stellen van open data aan. In de Kamerbrief over
hergebruik en open data van 30 mei jl. geeft de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties aan dat overheden moeten worden aangespoord om de door hen
beheerde data ter beschikking te stellen (Minister van BZK, 2011). Volgens de minister kan
onderzoek naar de kosten en baten van beleid inzake hergebruik op het niveau van
individuele
overheidsorganisaties
daarbij
helpen.
Dergelijk
onderzoek
moet
overheidsorganisaties inzicht verschaffen in de vraag in hoeverre en onder welke
voorwaarden het loont om te investeren in een open-datastrategie. Omdat enkele
overheidsorganisaties de laatste jaren al flinke stappen hebben gezet in het openen van hun
data, is er een interessante empirische basis voor een onderzoek beschikbaar. Het
voorliggende rapport is het resultaat van het onderzoek dat de minister in de Kamerbrief
voorstelt.
De Kamerbrief beschrijft open data als bronnen van onbewerkte overheidsinformatie
● die openbaar zijn;
● waar geen auteursrechten of andere rechten van derden op berusten;
● die bekostigd zijn uit publieke middelen, beschikbaar gesteld voor de uitvoering van
die taak;
● die bij voorkeur voldoen aan ‘open standaarden’ (geen barrières voor het gebruik
door ICT-gebruikers of door ICT-aanbieders) en
● die bij voorkeur computerleesbaar zijn, zodat zoekmachines informatie in
documenten kunnen vinden.
In dit rapport hanteren we dezelfde definitie.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 6 van 109

1.2 Onderzoeksopdracht
Het doel van dit onderzoek is tweeledig. We willen ten eerste inzicht verkrijgen in de keuzes
die overheidsorganisaties hebben wanneer zij open data beschikbaar (willen) stellen en de
effecten van deze keuzes. De keuzes die organisaties maken, zijn onderdelen van een (al
dan niet expliciete) open-datastrategie. Er kunnen zowel financiële als niet-financiële
effecten worden onderscheiden. En, de effecten kunnen de individuele organisatie betreffen,
maar ook de overheid als geheel en de maatschappij. We spreken ook wel over een opendatabusinessmodel: een intern consistente set van strategische keuzes ten aanzien van
open data en de wijze waarop deze binnen de organisatie leidt tot waardecreatie. Met dit
inzicht wordt ook het tweede doel van het onderzoek bereikt. We willen organisaties laten
zien in hoeverre het loont om met open data aan de slag te gaan en welke mogelijkheden zij
daartoe hebben.
Tijdens het onderzoek is gebleken dat het moeilijk is om de kosten en baten van open data
te kwantificeren en tussen organisaties vergelijkbaar te maken. De belangrijkste reden
daarvoor is dat open data zelden als een geïsoleerde en geëxpliciteerde
investeringsbeslissing wordt bekeken, maar vaak tegelijk met andere ontwikkelingen wordt
opgepakt. Daarmee is het een onderdeel of een uitvloeisel van een bredere organisatie- en
informatiestrategie.
Hieronder hebben we de relatie tussen de open-datastrategie en de effecten daarvan in een
model weergegeven. Verschillende variabelen beïnvloeden deze relatie. Die variabelen
hebben te maken met de organisatie en de omgeving van de organisatie waarin de opendatastrategie wordt uitgevoerd. Denk bijvoorbeeld aan de discretionaire ruimte. Als een
organisatie veel discretionaire ruimte heeft, is er meer vrijheid voor de open-datastrategie
dan wanneer de discretionaire ruimte beperkt is. Ook zal de data op zichzelf invloed hebben
op de open-datastrategie en zijn effecten. Als de data bijvoorbeeld veel privacygevoelige
informatie bevatten, dan kunnen deze niet zomaar naar buiten worden gebracht.

Kenmerken organisatie en
omgeving

Open-datastrategie

Effecten

Kenmerken data

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 7 van 109

Dit onderzoek beantwoordt de volgende hoofd- en deelvragen:
Hoofdvraag
Wat zijn businessmodellen voor open data, die individuele overheidsorganisaties kunnen
gebruiken voor het beschikbaar stellen ervan?
Deelvragen
1. Op welke aspecten maken individuele overheidsorganisaties keuzes als zij hun
data open beschikbaar stellen (open-datastrategie)?
2. Welke effecten van het open beschikbaar stellen van data kunnen worden
onderscheiden?
3. Welke kenmerken van de organisatie, haar omgeving en van de data zijn van
invloed op deze keuzes en effecten?
4. Wat zijn de keuzes, de kenmerken van de organisatie en omgeving, de kenmerken
van de data en de effecten in de onderzochte cases?
5. Wat zijn de relaties tussen de keuzes, de kenmerken van de organisatie en
omgeving, de kenmerken van de data en de effecten (zowel kwantitatief als
kwalitatief en zowel op het niveau van de individuele organisatie, het niveau van de
overheid als geheel als op het niveau van de maatschappij)?

1.3 Inkadering onderzoek
Het onderzoek stelt individuele organisaties centraal...
Het onderzoek richt zich op individuele overheidsorganisaties. Daarmee onderscheidt het
zich van studies die gericht zijn op macro-economische en andere maatschappelijke
effecten van open data.
...die niet ‘leven’ van open data...
Het onderzoek richt zich op organisaties die niet voor een (substantieel) deel van hun
inkomsten afhankelijk zijn van de omzet door verkopen van informatie. Tot nu toe is het
meeste onderzoek en aandacht gericht geweest op organisaties waar dat wel het geval is.
…en mondt uit in businessmodellen die door organisaties gebruikt kunnen worden
In dit onderzoek wordt gesproken over businessmodellen en niet over businesscases. De
doelstelling van een businesscase is het onderbouwen of legitimeren van een
investeringsbeslissing. Een businessmodel is een beschrijving van de wijze waarop een
organisatie waarde genereert, en beschrijft de combinatie van onder andere de propositie,
de interactie met de omgeving en het financieringsmodel. Een businessmodel is veelal ook
geen expliciet en vooraf opgesteld product, zoals een businesscase vaak is, maar eerder
een impliciet model.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 8 van 109

1.4 Onderzoeksaanpak
Om de hierboven gestelde onderzoeksvragen te beantwoorden, hebben we de opendatastrategie van zeven verschillende Nederlandse publieke organisaties onderzocht. De
selectie hiervan heeft plaatsgevonden in overleg met de begeleidingscommissie van het
onderzoek. De zeven cases zijn:
● Het BIG-register van het Centraal Informatiepunt Beroepen Gezondheidszorg
(CIBG);
● Erfgoedinformatie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE);
● Luchtkwaliteit- en emissiedata bij het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM);
● De wettenbank van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties;
● Diverse gemeentelijke datasets van de gemeente Rotterdam;
● Geo-informatie van de provincie Noord-Brabant;
● Scholeninformatie van de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO).
Elke case bestaat uit de combinatie van een organisatie en een of meerdere van haar
datasets. Bij de caseselectie en de eerste contacten bleek dat het vaak niet mogelijk is om
van de open-datastrategie van de organisatie als geheel te spreken, maar dat de strategie
per dataset verschilt. Een organisatie kan meerdere datasets beheren, maar evengoed is
het mogelijk dat een dataset de organisatiegrens overschrijdt. Dat is bijvoorbeeld het geval
bij de emissieregistratie van het RIVM, die de gegevens van verschillende organisaties
combineert en ontsluit.
Van deze zeven cases is een casebeschrijving gemaakt, te vinden in bijlage I. De
casebeschrijvingen zijn gemaakt op basis van interviews met het management (CIO),
uitvoerende medewerkers (functioneel beheer, beleid) en afnemers van de data
(hergebruikers). Daarnaast zijn ook projectplannen, begrotingen en andere relevante
documentatie onderzocht. Alle casebeschrijvingen zijn gevalideerd door de geïnterviewde
personen.
Er is nauwelijks eerder onderzoek gedaan naar de open-datastrategie van individuele
organisaties. Daarom bleek het niet mogelijk om een bestaande theorie toe te passen en te
toetsen. We hebben gekozen voor een inductieve werkwijze, waarbij we vanuit de
bijzondere situaties (de cases) algemene inzichten (de businessmodellen) willen afleiden.
Bestaand onderzoek hebben we gebruikt om relevante variabelen te onderscheiden, die wij
in de casestudy’s hebben onderzocht. In drie stappen hebben we generieke inzichten
afgeleid:
● We hebben de beschrijvingen aan de hand van een lijst van elementen ‘gecodeerd’
(zie bijlage IV). Daardoor konden we de cases eenvoudiger vergelijken.
● We hebben geanalyseerd welke elementen met elkaar samenhangen en welke
lessen hieruit te trekken zijn.
● Ten slotte hebben we hieruit twee generieke businessmodellen afgeleid.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 9 van 109

Over de caseselectie, relevante onderwerpen voor de interviews (zie bijlage II voor de
gebruikte interviewguide) en een eerste duiding van het casemateriaal is in twee
bijeenkomsten gesproken met experts (zie bijlage III voor een overzicht van de
geraadpleegde experts en de samenstelling van de begeleidingscommissie). Ook is er
regelmatig contact geweest met de begeleidingscommissie over de opzet en de rapportage
van het onderzoek.

1.5 Opbouw van het rapport
In hoofdstuk 2 bespreken we relevante inzichten uit eerder onderzoek. In hoofdstuk 3
introduceren we de onderzochte cases. Dit dient als achtergrond voor de hoofdstukken 4 en
5 waarin we antwoord geven op de deelvragen van het onderzoek. Hoofdstuk 6 bevat de
conclusies en de beantwoording van de hoofdvraag van het onderzoek. In hoofdstuk 7
bespreken we de implicaties, reflecties en aanbevelingen van het onderzoek.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 10 van 109

2 Eerder onderzoek
Hergebruik van digitale overheidsinformatie is vrij recent op de politieke agenda gekomen.
Sinds eind jaren negentig is er dan ook pas academisch onderzoek naar gedaan. De
grootste en bekendste studies op dit gebied behandelen de macro-economische impact van
hergebruik van open data. Een tweede populair onderzoeksthema zijn de prijsstrategieën
die door individuele instellingen gehanteerd kunnen worden. Daarnaast is er ook aandacht
voor de verstorende effecten van open data op bestaande markten.

2.1 Macro-economisch onderzoek
Onderzoek door PIRA (2000) gaf voor het eerst aanleiding om te veronderstellen dat
hergebruik van de grondstof overheidsinformatie, net als in de Verenigde Staten, ook in de
Europese Unie (EU) een grote economische waarde kan hebben. Het MEPSIR-onderzoek
(Dekkers et al., 2006) bevestigde dat de waarde van ‘Public Sector Information’ (PSI)hergebruik in de hele EU rond de € 27 miljard op jaarbasis zou bedragen. Te Velde (2009)
beargumenteerde dat dit bedrag vijf tot negen keer te hoog zou zijn, terwijl een recent
comparatief onderzoek van Vickery (2011) de uiteindelijke effecten van open data op de
economie van de EU27 tussen de € 140 en 200 miljard raamt. De verschillen in gevonden
opbrengsten worden vooral verklaard door verschillende meetmethodieken. De definitie van
het begrip waarde (omzet, winst, impact op het BNP, etc.) verschilt wel tussen de studies. Al
deze macro-economische studies hebben wel met elkaar gemeen dat zij aangeven dat
hergebruik van overheidsinformatie een positieve impact kan hebben op de economie van
de lidstaten van de EU.

2.2 Onderzoek naar prijsstrategieën
In een aantal zogenaamde ‘pricing-onderzoeken’ is onderzocht op welke manier individuele
overheidsorganisaties ervoor kunnen zorgen dat de economische impact van hergebruik van
de door hen beheerde data zo groot mogelijk is. Het belangrijkste element van onderzoek is
daarbij de prijs die voor de data gevraagd wordt door een overheidsorganisatie. Een aantal
bekende onderzoeken met deze thematiek zijn van Pollock (2009), Uhlir (2009) en het
recente POPSIS-onderzoek van Deloitte (Vries et al., 2011). De conclusie van al deze
onderzoeken is dat de economische effecten het grootst zijn wanneer informatie gratis (‘zero
costing’) of alleen tegen verstrekkingskosten (‘marginal costing’) wordt aangeboden.
Er bestaat echter een obstakel voor het gratis of tegen marginale kosten verstrekken van
informatie. Namelijk, wanneer publieke organisaties het geld dat binnenkomt met het ter
beschikking stellen van data nodig hebben om het verzamelen en het beheren van de data
te subsidiëren. Het hanteren van een ‘zero costing’- of ‘marginal costing’-beleid is voor deze

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 11 van 109

organisaties geen optie, tenzij er andere bronnen van inkomsten kunnen worden
aangeboord. POPSIS zegt hierover:
“A large majority of Public Sector Bodies (PSBs) interviewed do not seem to
have fundamental objections to lowering charges. Yet, PSBs that rely on
sales revenues from PSI and their own value-added products appear to be
stuck in a situation of deadlock: although they are sympathetic to lowering
charges and allowing more data re-use, their dependency on sales revenues
compels them to protect their current revenue streams when there is no
other sustainable alternative income stream available.
Such an alternative income stream can often only be provided by the
Treasury, since the benefits from lowered charges are often concentrated in
the form of increased tax gains. Thus, the power to enable change does not
necessarily lie with the Ministry willing to support the move, let alone with the
PSB concerned.” (Vries et al., 2011. p. 6-7)
Het collectieve belang (economische groei) weegt voor een individuele overheidsorganisatie,
die voor een belangrijk deel van zijn inkomsten afhankelijk is van dataverstrekking, dus vaak
niet op tegen de financiële nadelen van gratis of marginale verstrekking.
Vrij recent is er ook in Australië onderzoek gedaan naar de open-databusinesscase voor
individuele organisaties. Houghton (2011) schrijft onder andere dat het moeilijk is om
resultaten van onderzoek bij een individuele organisatie te generaliseren. De
omstandigheden van een organisatie zijn in veel gevallen te specifiek. Hij concludeert echter
wel:
“It is clear from the case studies presented that even the subset of benefits
that can be measured outweigh the costs of making PSI more freely and
openly available. It is also clear that it is not simply about access prices, but
also about the transaction costs involved. Standardised and unrestrictive
licensing, such as Creative Commons, and data standards are crucial in
enabling access that is truly open (i.e. free, immediate and unrestricted).”
(Houghton, 2011, p. 4)
Naast deze ‘pricing-onderzoeken’ is er weinig onderzoek gedaan naar individuele
beweegredenen van organisaties om open data beschikbaar te stellen.

2.3 Marktverstorende effecten
Het beschikbaar stellen van informatie heeft impact op de economie als geheel. Maar
individuele (private) bedrijven of de markten waarin zij handelen, kunnen ook positieve en

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 12 van 109

negatieve effecten ondervinden van de beschikbaarheid van open data. Voor dit onderzoek
zijn twee typen effecten relevant (afgeleid uit Dekkers et al., 2006, paragraaf 13.3):
● Overheden concurreren soms met bedrijven wanneer zij niet alleen de informatie zelf
ter beschikking stellen, maar die informatie ook op een consumentvriendelijke wijze
presenteren. Het bezwaar hierbij is dat de overheid het marktaandeel van
commerciële partijen verkleint, door een met belastinggeld gefinancierd alternatief.
De RDW werd bijvoorbeeld bekritiseerd om het beschikbaar stellen van zijn gratis
kentekencheck-app. De kritiek kwam van leveranciers van gratis (in combinatie met
advertenties) en betaalde kenteken-apps op websites, via sms en voor iPhone- en
Android-smartphones. De RDW vond het publieksvriendelijk verstrekken van gratis
kentekeninformatie echter een belangrijke taak en heeft de functie op zijn website
gehandhaafd.
● De overheid kan de waardeketen ook veranderen door data vrij te geven, die ook al
(in vergelijkbare vorm) door commerciële partijen verzameld en verkocht wordt. De
marge, prijs en waardeketen van de bestaande markt kan daardoor sterk
veranderen. De recente rechtszaak van Falkplan over het vrijgeven van bijvoorbeeld
het Nationaal Wegenbestand (NWB) illustreert dit. Falkplan constateert dat haar
klanten weglopen omdat ze verwachten dat ze ofwel de NWB-dataset direct kunnen
gebruiken, ofwel dat ze dezelfde informatie die ze eerder van Falkplan kochten,
elders veel goedkoper kunnen kopen (Rechtspraak, 2012). Ook wanneer overheden
gewend waren om in samenwerking met één of enkele bedrijven informatie te
verspreiden (monopolie), heeft openbaar beschikbaar stellen van diezelfde data
soms een verstorend effect. Het beschikbaar stellen van de wettenbank heeft
bijvoorbeeld ingrijpende effecten gehad voor de verkoop van wettenbundels e.d. door
de grote juridische uitgevers (Boom, Kluwer, Sdu).
Het begrip ‘publieke taak’ staat vaak centraal in de discussie over markteffecten. Welke
taken heeft de overheid (als geheel of als individuele publieke instelling) en wanneer voert zij
een markttaak uit? Als een overheidsinstelling niet alleen informatie ter beschikking stelt,
maar zelf ook een website of een applicatie voor smartphones maakt, is dit dan haar taak?
Of concurreert ze op oneigenlijke gronden (want gesubsidieerd met belastinggeld) met
ondernemers die dezelfde dienst aanbieden? Lundqvist (2011) geeft voor deze vragen zeer
uitgebreide richtlijnen, gebaseerd op de PSI Directive en de Zweedse wet. Een interessant
voorbeeld hiervan is dat organisaties, die hun eigen data hergebruiken, zichzelf niet mogen
bevoordelen. Met andere woorden, de gebruiksvoorwaarden voor de eigen organisatie
moeten hetzelfde zijn als die voor andere organisaties. De bevindingen van Lundqvist zijn
overigens ook goed bruikbaar in de Nederlandse context, waar de regels voor concurrentie
tussen overheden en marktpartijen in de wet ‘markt en overheid’ zijn vastgelegd.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 13 van 109

2.4 Implicaties van eerder onderzoek
Dit onderzoek vult het bestaand onderzoek aan, en is geen herhaling van dezelfde
thematiek in een andere sector. Het eerdere onderzoek maakt duidelijk dat de scheidslijn
tussen marktactiviteiten en publieke taak moet worden meegenomen in de analyse voor dit
onderzoek. Het gaat dan vooral om de vraag of publieke organisaties eigen
presentatievoorzieningen ontwikkelen (‘value-added services’), of dergelijke toepassingen
aan private partijen overlaten, zodra de markt in staat is een volwaardig alternatief te bieden.
Verwacht kan worden dat het al dan niet ontwikkelen van presentatievoorzieningen de
financiële effecten van de open-datastrategie zal beïnvloeden.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 14 van 109

3 Introductie op de cases
In dit hoofdstuk introduceren we kort de zeven cases, als achtergrond voor de volgende
hoofdstukken.

3.1 Het BIG-register van het CIBG
Het CIBG beheert namens het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)
meerdere registers. Eén van deze registers is het register Beroepen in de Individuele
Gezondheidszorg (BIG-register). Dit houdt bij welke zorgverleners bevoegd zijn een medisch
beroep uit te oefenen. Een BIG-registratie is bij wet verplicht voor een zorgverlener om in de
zorg te mogen werken. Elke ingeschreven zorgverlener heeft een eigen BIG-nummer. Het
CIBG stelt het register via een website en een webservice beschikbaar. Burgers,
patiëntenverenigingen en bedrijven kunnen deze informatie gebruiken. Burgers om te
controleren of de zorgverlener staat ingeschreven, patiëntenverenigingen om patiënten voor
te lichten en bedrijven om ingeschrevenen bijvoorbeeld korting te verstrekken op boeken of
zorgverzekeringen. Het CIBG houdt - naast een overzicht van BIG-geregistreerden - ook
een ‘zwarte lijst’ bij van zorgverleners die (tijdelijk) niet mogen werken in de zorg. Deze lijst
is op de website te vinden.

3.2 Erfgoedinformatie van de RCE
De RCE valt onder het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). Deze
rijksdienst is belast met de bescherming van het Nederlands cultureel erfgoed, bestaande uit
archeologie, monumenten, landschap en roerend goed. De RCE bewaakt in een netwerk
samen met andere organisaties het beheer van het Nederlands erfgoed. Andere
organisaties zijn bijvoorbeeld gemeenten en provincies, restauratiebedrijven en eigenaren
van erfgoed zoals kasteeleigenaren.
De RCE heeft veel informatie over het erfgoed, variërend van boeken, tijdschriften, foto’s,
tekeningen en registers. Vanuit de rol als facilitator van het netwerk heeft de RCE ervoor
gekozen de ontsluiting van data te verbreden. Onder andere door het ontsluiten van
halffabricaten, de thesaurus en meta-datastandaarden vergroot de RCE zijn impact op de
gehele erfgoedsector. De RCE ontsluit dus ook meer dan alleen de data waartoe de
organisatie wettelijk verplicht is. In tegenstelling tot de in de open-datawereld gebruikelijke
filosofie dat het beste ‘ruwe en volledig onbewerkte data’ geleverd kan worden, en passend
bij de bedrijfsstrategie biedt de RCE geen ‘ruwe’ data aan. De ruwe data worden door
middel van een informatie-verbindingslaag ontsloten. Applicaties en gebruikers krijgen
daardoor alleen herkenbare eenheden van gegevens gerepresenteerd. Gebruikers krijgen
bijvoorbeeld de complete informatieset van een monument (inclusief locatiegegevens,
redengevende omschrijving, foto’s, etc.).
Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 15 van 109

Hergebruikers en ketenpartners vinden de data van de RCE onder meer via de beeldbank
en Wikipedia. Hergebruikers zijn eigenaren van erfgoed, intermediairs en andere
erfgoedbeherende organisaties.

3.3 Luchtkwaliteit- en emissiedata bij het RIVM
Het RIVM valt onder het ministerie van VWS. Het ondersteunt overheden op het gebied van
volksgezondheid en milieu. Hiervoor genereert en behoudt het kennis over gezondheid en
milieu. Via meetstations verzamelt het RIVM data over onder andere luchtkwaliteit en
emissies. De gegenereerde data worden automatisch doorgestuurd naar de database van
het RIVM. Beide datasets worden via websites ter beschikking gesteld aan overheden,
professionele gebruikers en burgers. Overheden gebruiken de milieudata om beleid te
maken, te monitoren of te evalueren. Het RIVM rapporteert ook aan de Europese
Commissie zodat vastgesteld kan worden in hoeverre Europese normen worden
overschreden. Ingenieursbureaus en milieu- en natuurorganisaties zijn de belangrijkste
professionele gebruikers. Ook burgers kunnen de data gebruiken, maar hebben vaak minder
kennis om de data te duiden dan professionele gebruikers.

3.4 De wettenbank van het ministerie van BZK
De wettenbank bevat een dataset met geconsolideerde teksten van nationale wet- en
regelgeving. Het gaat bijvoorbeeld om wetten, Algemene Maatregelen van Bestuur en
ministeriële regelingen. Deze dataset wordt via een website en een webservice ter
beschikking gesteld. Voor het ministerie van BZK - de opdrachtgever - is de wettenbank om
twee redenen van belang. De wettenbank maakt nationale wet- en regelgeving transparant
voor burgers en borgt op die manier democratische waarden als transparantie in het
openbaar bestuur. Daarnaast bevordert de wettenbank samenwerking binnen de
Rijksdienst. Elk ministerie is afnemer van dezelfde centrale wettenbank en hoeft daarvoor
geen aparte abonnementen met particuliere uitgevers af te sluiten. Dit verhoogt de interne
efficiëntie Rijksoverheid. Burgers, ambtenaren en juridische professionals zijn gebruikers
van de wettenbank.

3.5 Diverse datasets van de gemeente Rotterdam
De gemeente Rotterdam stelt verschillende gemeentelijke datasets voor hergebruik
beschikbaar. De achtergrond hiervan ligt in een pilotproject geïnitieerd door de Hogeschool
Rotterdam en enkele Rotterdamse bedrijven. Zeven verschillende gemeentelijke diensten
hebben daarvoor data vrijgegeven, onder andere de data van de bibliotheek, het
gemeentearchief en de GGD. Deze data worden via een website en een webservice van de
Rotterdam Open Data Store (RODS) ontsloten. De data worden voornamelijk gebruikt door
studenten van de hogeschool en door bedrijven. In de toekomst zal meer data van de dienst
Stadsontwikkeling worden ontsloten, zo heeft het College van B&W in september 2011
Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 16 van 109

besloten. Alle data die door de dienst Stadsontwikkeling worden beheerd en die geen
persoonsgegevens bevat, worden zonder gebruiksbeperkingen openbaar gemaakt. De
gemeente wil hiermee innovatie en economie in de stad stimuleren. Eind november 2011
waren er nog geen nieuw toegevoegde datasets van de dienst Stadsontwikkeling
beschikbaar in de RODS.

3.6 Geo-informatie van de provincie Noord-Brabant
De provincie Noord-Brabant werkt met andere Nederlandse provincies samen in het
Provinciaal Georegister (PGR). Hierin worden minimaal tien datasets ontsloten die de
INSPIRE-richtlijn van de EU vereist. De sets zijn beschikbaar via de website en een
webservice. De provincie Noord-Brabant zelf ontsluit ongeveer 50 datasets, onder meer ten
aanzien van ruimtelijk beleid, cultuur en waterhuishouding. De provincie ontsluit alleen
informatie waarvan de provincie zelf bronhouder is. Noord-Brabant heeft ook een eigen
website met een presentatievoorziening voor de data. Via deze site kunnen geen gegevens
worden gedownload, dat gebeurt via het PGR.
Met het openstellen van data wil de provincie transparantie en openheid bevorderen,
efficiëntie vergroten en innovatie stimuleren. De efficiëntie wordt vergroot doordat data op
een plaats wordt aangeboden en daar (vaker) gedownload kan worden. De provincie wil niet
zelf ontwikkelen, maar ontwikkeling en innovatie in de markt stimuleren door het openstellen
van data. Hergebruik vindt tot nu toe plaats door andere provincies en organisaties als het
RIVM en het Planbureau voor de Leefomgeving.

3.7 Scholeninformatie van DUO
De Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) is een uitvoeringsorganisatie van het ministerie van
OCW. DUO beheert gegevens over het primair onderwijs, het voortgezet onderwijs,
beroepsonderwijs en volwasseneducatie en het hoger onderwijs. De gegevens omvatten
verschillende categorieën of gegevensdomeinen: onderwijsdeelname en -resultaten,
instellingen en opleidingen, onderwijspersoneel en financiële gegevens. De datasets die
DUO open beschikbaar stelt, zijn veelal geaggregeerd en ontdaan van identificerende
gegevens als het BSN. De databestanden worden gepubliceerd op data.duo.nl. Deze site is
de opvolger van www.onderwijsincijfers.nl, cijfers.minocw.nl en een aantal andere
vergelijkbare sites.
Met het openstellen van de data willen het ministerie en DUO openbaarheid bevorderen. De
stelregel voor het openbaar maken van data is ook ‘alles is openbaar, tenzij’. Hiernaast
speelden interne efficiëntie-overwegingen een rol in het actief openbaar maken van de
gegevens. De standaardinformatieproducten van DUO vroegen veel tijd en capaciteit. Het
bieden van data in plaats van informatie was een efficiëntere manier om aan de vraag te
voldoen. Die vraag komt vanuit de sectorraden van de verschillende onderwijssectoren,

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 17 van 109

zoals de sectorraad primair onderwijs en de sectorraad voortgezet onderwijs. Ook maken
gemeenten, onderzoeksbureaus, adviesbureaus en burgers gebruik van de informatie.
Naast deze (her)gebruikers zijn er verschillende bedrijven die de DUO-data - veelal
gecombineerd met andere datasets - via een website of via een ander medium aanbieden.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 18 van 109

4 Typen keuzes en effecten
In dit hoofdstuk gaan we in op het eerste deel van de onderzoeksresultaten. We geven een
overzicht van de keuzes die overheidsorganisaties in hun open-datastrategie maken en de
effecten hiervan. Ook geven we aan welke kenmerken van de organisatie, de omgeving en
de data deze keuzes en de effecten van de open-datastrategie beïnvloeden. In hoofdstuk 5
kijken we hoe dit zich in de praktijk van de verschillende cases vertaald.
1. Op welke aspecten maken individuele overheidsorganisaties keuzes als zij hun
data open beschikbaar stellen (open-datastrategie)?
2. Welke effecten van het open beschikbaar stellen van data kunnen worden
onderscheiden?
3. Welke kenmerken van de organisatie, haar omgeving en van de data zijn van
invloed op deze keuzes en de effecten?
Het onderstaande model is het resultaat van de interviews en de documentstudie voor de
zeven cases. In dit model zijn de antwoorden van de drie onderzoeksvragen gezamenlijk
neergezet. In de volgende paragrafen beschrijven we de verschillende elementen per
onderdeel.

Kenmerken organisatie en
omgeving

Open-datastrategie

Trigger
Informatie: hoofdtaak of bijzaak?
Discretionaire ruimte

Beoogde effecten
Doelgroep
Relatie met hergebruikers
Prijs
Investeringsbereidheid
Gebruiksbeperkingen
(Semantische) vorm van
gegevensuitwisseling
Granulariteit
Ruwheid
Aanbieden van webservice
Aanbieden van presentatievoorziening

Effecten
Voor organisatie
Voor overheid als geheel
Voor maatschappij

Kenmerken data
Privacygevoeligheid
Datakwaliteit
Actualiteit
Kunnen ontlenen van rechten

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 19 van 109

4.1 Open-datastrategie
We hebben elf elementen gevonden voor een open-datastrategie:
Element

Beschrijving

Beoogde effecten

De doelen die een organisatie met open data wil bereiken. Deze
kunnen betrekking hebben op meerdere niveaus: organisatie,
overheid als geheel en maatschappij (zie omschrijving ‘blok’
effecten).

Doelgroep

De (groep van) hergebruikers waarop de organisatie zich richt.
Een organisatie kan data beschikbaar stellen aan
eindgebruikers (burgers, bedrijven, journalisten, andere
overheden, etc.) en/of aan intermediairs. Een intermediair levert
de data (bijvoorbeeld via een applicatie of een website) weer
door aan een (eind)gebruiker of een volgende intermediair.

Relatie met hergebruikers

De mate waarin en de wijze waarop een organisatie contact
heeft met hergebruikers.

Prijs

De prijs die hergebruikers voor de data moeten betalen.
Data kunnen gratis (‘zero costing’), tegen marginale
verstrekkingskosten (‘marginal costing’), kostendekkend (‘full
cost recovery’) of tegen een winstmaximalisatieprijs
(‘commercial costing’) aan hergebruikers aan worden geboden.

Investeringsbereidheid

De mate waarin een organisatie wil investeren in het
beschikbaar stellen van open data.

Gebruiksbeperkingen

De beperkingen die een organisatie hergebruikers aan het
gebruik van data oplegt. Deze beperkingen zijn veelal in de
vorm van licenties vastgelegd.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 20 van 109

(Semantische) vorm van
gegevensuitwisseling

Data kunnen volgens een semantische structuur of standaard
worden vrijgegeven.
Data die volgens een semantische structuur worden
vrijgegeven, zijn in het simpelste geval een .csv, een database
of een .xls. In de meest vergaande vorm is de data zodanig
gestructureerd dat die geautomatiseerd te relateren is aan
andere datasets. Een standaard is een formeel vastgestelde
structuur en wordt in het algemeen ook door andere
organisaties herkend en gebruikt.

Granulariteit

De mate waarin de data zijn geaggregeerd en tot individuele
objecten zijn te herleiden.
De data zijn zeer granulair wanneer elk record in een dataset te
herleiden is tot een individueel object. Is de data alleen
gegroepeerd weergegeven dan wordt deze minder granulair.
Het minst granulair is een dataset die alleen statistieken over
een gehele populatie weergeeft.

Ruwheid

De mate waarin data zijn bewerkt voor ontsluiting.
Ruwe data zijn een één-op-één-kopie van de data die in een
systeem aanwezig zijn, eventueel ontdaan van identificerende
gegevens als burgerservicenummer, naam en adres. Voor
bewerkte data heeft de organisatie moeite gedaan om ze op een
andere manier te presenteren dan waarop deze in de
(bron)systemen worden gebruikt.

Aanbieden van
webservice

De vraag of een organisatie wel of geen webservice gebruikt
voor de ontsluiting van data.
Een webservice is een algemeen geaccepteerde techniek om
informatie tussen twee geautomatiseerde informatiesystemen uit
te wisselen.

Aanbieden van
presentatievoorziening

Zenc
26 april 2012

De vraag of een organisatie zelf een presentatievoorziening
zoals een website of een mobiele applicatie aanbiedt.

De waarde van open data
Pagina 21 van 109

4.2 Kenmerken organisatie en omgeving
Kenmerken van de organisatie en haar omgeving beïnvloeden de open-datastrategie en de
effecten van die strategie. Verschillende elementen blijken in de praktijk van invloed op de
open-datastrategie en de effecten daarvan.
Element

Beschrijving

Trigger

De aanleiding of motivatie voor een organisatie om over te gaan
op open data. Deze motivatie kan extern gedreven zijn, zoals
wetgeving, maar ook intern, bijvoorbeeld bezuinigingen.

Informatie: hoofdtaak of
bijzaak?

Het verzamelen en beheren van informatie kan een hoofdtaak of
een bijzaak voor organisaties zijn. Organisaties met
informatiebeheer als hoofdtaak (bijvoorbeeld een registerhouder)
hebben een andere taak dan organisaties die informatie beheren
als ondersteuning van hun eigen processen.

Discretionaire ruimte

De speelruimte of bewegingsvrijheid die een organisatie heeft
om zelfstandig de uitvoering van haar taken in te vullen.

4.3 Kenmerken data
Ook kenmerken van de data hebben invloed op de open-datastrategie en de effecten:
Element

Beschrijving

Privacygevoeligheid

De mate waarin data herleidbaar zijn tot (natuurlijke) personen.

Datakwaliteit

De foutgevoeligheid van de data en de mate waarin
controlemechanismen zijn ingebouwd om fouten te voorkomen.

Actualiteit

De mate waarin de data, op het moment dat ze beschikbaar
komt, overeenstemmen met de data in de werkelijkheid.

Kunnen ontlenen van
rechten

De vraag of hergebruikers rechten kunnen ontlenen op basis van
de data.

4.4 Effecten
Effecten kunnen de organisatie zelf, de overheid als geheel of de maatschappij betreffen. In
dit onderzoek staan individuele overheidsorganisaties centraal, daarom zijn de effecten op
de organisatie zelf in deze analyse de belangrijkste.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 22 van 109

4.4.1 Effecten voor de individuele organisatie
Element

Beschrijving

Financiële besparing

Besparingen, die ontstaan als andere instrumenten niet meer
ingezet hoeven te worden of als er andere financiële voordelen
ontstaan.

Verhoging datakwaliteit

De datakwaliteit kan omhoog gaan doordat de organisatie
gedwongen wordt om de eigen datakwaliteit te verhogen
alvorens data naar buiten te brengen of doordat er
feedbackmechanismen worden ingericht.

Versterking van de
legitimiteit

De legitimiteit van de organisatie wordt versterkt doordat de
informatie die de organisatie in beheer heeft, vaker wordt
gebruikt. Het effect van haar bestaan heeft vaker impact op de
samenleving.

Vergroting van de
externe oriëntatie van de
organisatie

Door voor een open-datastrategie te kiezen, kan een organisatie
gedwongen worden om naar buiten te kijken en meer samen te
werken met ketenpartners.

4.4.2 Effecten voor de overheid als geheel
Element

Beschrijving

Financiële besparing

Doordat een individuele publieke organisatie met een open-dataaanpak informatie-uitwisselingen anders organiseert, kunnen
ook andere publieke instellingen daarvan de (financiële)
vruchten plukken.

Standaardisatievoordelen

Wanneer meer data volgens (open) standaarden ontsloten
worden, kunnen andere overheidspartijen deze data ook
eenvoudiger hergebruiken. De interoperabiliteit van de overheid
wordt hierdoor vergroot.

4.4.3 Effecten voor de samenleving
Element

Beschrijving

Economische
waardecreatie

Door data voor hergebuik beschikbaar te stellen, kunnen
overheidsorganisaties innovatie en nieuwe bedrijvigheid
stimuleren.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 23 van 109

Vergroting transparantie

Door data voor het publiek (burgers en journalisten) beschikbaar
te maken, wordt de openheid van overheidsorganisaties (en
indirect daarmee ook de legitimiteit van de overheid) vergroot.

Betere dienstverlening
aan burgers en bedrijven

Op basis van open data kunnen toepassingen worden
ontwikkeld die een uitbreiding en verbetering zijn ten opzichte
van de bestaande dienstverlening van de overheid. Dit kan
burgers en bedrijven zowel een besparing in tijd als in geld
opleveren.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 24 van 109

5 Keuzes en effecten in de praktijk
In het vorige hoofdstuk schetsten we een model met daarin verschillende elementen van
een open-datastrategie en de effecten daarvan. Wat hebben wij daarvan in de praktijk van
de zeven cases aangetroffen? In dit hoofdstuk geven we antwoord op deelvragen 4 en 5 van
het onderzoek. De daarvoor noodzakelijke tussenstap, het per element vergelijken van de
cases, is uitgewerkt in bijlage IV.
4. Wat zijn de keuzes, de kenmerken van de organisatie en haar omgeving, de
kenmerken van de data en de effecten in de onderzochte cases?
5. Wat zijn de relaties tussen de keuzes, de kenmerken van de organisatie en
omgeving, de kenmerken van de data en de effecten (zowel kwantitatief als
kwalitatief en zowel op het niveau van de individuele organisatie, het niveau van de
overheid als geheel als op het niveau van de maatschappij)?
We beantwoorden deze deelvragen gezamenlijk. Allereerst gaan we in op het eerste
gedeelte van het model: de elementen van de open-datastrategie en de wijze waarop
kenmerken van de organisatie, omgeving en data deze beïnvloeden. Daarna geven we aan
wat de effecten in de praktijk van de zeven cases zijn. De verschillende elementen zijn ter
verduidelijking vetgedrukt.

5.1 Elementen en relaties open-datastrategie en
kenmerken organisatie, omgeving en data
We bespreken de keuzes van de onderzochte organisaties rond hun open-datastrategie en
de kenmerken die daarop inwerken van de organisatie, de omgeving en de data.

5.1.1 Aanleiding, doel en investeringsbereidheid
Van de beoogde effecten die organisaties met open data nastreven, is het realiseren van
financiële besparingen een van de belangrijkste. Dit geldt voor vijf van de zeven cases.
Daarnaast is transparantie (als uitgangspunt van goed bestuur) een vaak genoemd doel van
de open-datastrategie. Transparantie lijkt echter eerder een nevendoel dan een hoofddoel.
Het is niet altijd mogelijk de verschillende doelen uit elkaar te houden. Een opendatastrategie is vaak gericht op meerdere doelen. Zo is de wettenbank gericht op
transparantie (voor de burger) en op financiële voordelen (voor de overheid als geheel). De
twee doelen staan nauwelijks op gespannen voet met elkaar.
De trigger om met open data aan de slag te gaan is, net als de beoogde effecten, vaak
intern (binnen de organisatie) en maar in beperkte mate extern (buiten de organisatie)

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 25 van 109

gemotiveerd. Dit is heel sterk bij het CIBG terug te zien. Bij het CIBG kiest de organisatie
bewust voor het goedkoopste dienstverleningskanaal (internet). Open data helpen de kosten
te reduceren van duurdere dienstverleningskanalen (telefoon, balie). Vergelijkbare
overwegingen spelen bij DUO. Het leveren van maatwerkrapporten en analyses legde een
te groot beslag op de aanwezige capaciteit bij de afdeling informatieproducten. Om deze
reden ging DUO open data leveren in plaats van informatie en maatwerkproducten. Het
RIVM en de provincie Noord-Brabant hadden een sterke externe motivatie om te starten met
open data. De organisaties hebben wettelijke taken om informatie te verspreiden. Echter,
door interne besparingen was het wel zo dat vooral bij de provincie Noord-Brabant en de
wettenbank de projecten voortvarender en uitgebreider zijn opgepakt dan anders wellicht het
geval zou zijn geweest.
In de cases kwamen ook andere doelstellingen naar voren, zoals:
● Het verhogen van de legitimiteit (de samenleving maakt vaker/meer gebruik van de
diensten van de overheidsinstelling);
● Het verhogen van datakwaliteit, door het publiek feedback en aanvullingen te laten
geven op de data;
● Het vergroten van de externe oriëntatie van de organisatie.
Hoewel dit in sommige cases weliswaar belangrijke doelstellingen zijn, bleken ze voor de
organisaties in kwestie echter niet doorslaggevend te zijn om tot actie over te gaan. Het
realiseren van financieel voordeel blijkt vrijwel altijd een voorwaarde te zijn voor het
overgaan tot het uitvoeren van een open-datastrategie.
Ook zien we dat het realiseren van macro-economische welvaartseffecten (economische
groei) nauwelijks van invloed is op het beslisproces om te starten met open data. Dit is
geheel in overstemming met de resultaten van POPSIS (Vries et al., 2011).
Kijken we naar de mate van investeringsbereidheid, dan zien we dat alleen bij de RCE
sprake is geweest van grote investeringen. Dit hangt nauw samen met de discretionaire
ruimte. De RCE heeft relatief veel discretionaire ruimte. Daarom kon de RCE eenvoudiger
grote investeringen doen voor zijn open-datastrategie, dan organisaties zoals het CIBG en
het RIVM. Dergelijke projectgefinancierde organisaties moeten veel meer de boer op om
hun plannen aan hun opdrachtgever te verkopen.

5.1.2 Gebruik en gebruikers
De doelgroep voor open data is bij geen van de onderzochte cases gespecificeerd. De data
zijn in bijna alle gevallen voor iedereen op een begrijpelijke wijze inzichtelijk gemaakt
(bijvoorbeeld in de vorm van een webpagina of een Excel-bestand). Daarnaast bieden de
meeste organisaties ook een webservice aan, waarmee de overheidsorganisaties ook
professioneel hergebruik mogelijk maken. Data zijn dus voor ieder (van burger tot journalist
en van onderzoeker tot informatie-ondernemer) herbruikbaar. De onderzochte organisaties

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 26 van 109

leggen hergebruikers van hun informatie daarbij ook niet of nauwelijks (juridische)
gebruiksbeperkingen op. Organisaties willen (maximaal) hergebruik stimuleren, en
gebruiksbeperkingen zijn daarmee niet in overeenstemming. Organisaties stellen ook geen
richtlijnen op voor het type gebruik. Eenieder heeft dus gelijke rechten en mogelijkheden om
data te hergebruiken.
Een ander element van de open-datastrategie is de relatie die organisaties met
hergebruikers aangaan. De meeste organisaties kennen (een aantal van) hun
hergebruikers en hebben meer of minder frequent contact met hen. In twee gevallen (PGR
en wettenbank) bestaat er zelfs een formele gebruikersraad. In andere gevallen, zoals bij
DUO en de RCE, is het contact met de hergebruikers vooral incidenteel. Het CIBG vormt
een uitzondering. Zij kent haar hergebruikers in principe niet. Het CIBG vindt dit haar taak
ook niet. Zij stellen data ter beschikking, zodat hergebruikers ermee aan de slag kunnen en
daar houdt de taak van het CIBG op.
In de cases zien we dat contact met hergebruikers de organisaties helpt in het afstemmen
van vernieuwingen, het verhogen van de datakwaliteit (DUO en RCE), het bepalen van de
prioriteiten (PGR) en het bepalen van (nieuwe) functionele eisen (wettenbank). Opvallend is
dat de RCE op dit moment bezig is om feedbackmechanismen, bijvoorbeeld voor het
verwerken van feedback vanuit Wikipedia, in te regelen. Daarbij wordt niet het contact
gezocht met specifieke hergebruikers, maar de organisatie staat wel open voor
tweerichtingscommunicatie op dataniveau. Wanneer de organisatie hergebruik van haar
data actief wil stimuleren, bijvoorbeeld om haar legitimiteit te verhogen, dan is contact met
en assistentie van vooral professionele hergebruikers een van de meest voor de hand
liggende opties. Het gaat daarbij dan bijvoorbeeld om het geven van uitleg over de
datastructuur, eventueel onderliggende verbanden in de data en het geven van duidelijkheid
over de update frequentie.
Hergebruikers hoeven in geen van de case een prijs voor de data te betalen. De data
worden gratis ter beschikking gesteld. Alle organisaties hebben ook de intentie de data
gratis te blijven aanbieden. Zolang dat tenminste geen onevenredig beslag legt op de
(capaciteit van de) organisatie. Zowel Noord-Brabant, DUO/OCW als de RCE zouden, als er
door excessief hergebruik hoge kosten ontstaan voor de organisatie, zich wel kunnen
voorstellen dat hergebruikers toch moeten betalen. Dat is nu echter niet aan de orde. Voor
de wettenbank is het gratis beschikbaar stellen van informatie een bewuste beleidskeuze
vanuit transparantie voor de burger. Op dit moment is het dan ook de verwachting dat er ook
in de toekomst niet voor de informatie betaald hoeft te worden.

5.1.3 Vorm en presentatie van de data
Alle data worden in de vorm van een structuur aangeboden, ten minste in een
(machineleesbare) tabelvorm. Over het algemeen wordt geen extra bewerkingsslag op de

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 27 van 109

data gemaakt. Er bestaan wel verschillen in de mate van detail van de beschrijving van de
structuur. Het RIVM, DUO/OCW en het CIBG geven aan welke informatie geleverd wordt en
welke betekenis deze heeft. Bij de RCE zijn een onderliggende thesaurus en objectmodel
beschikbaar. De wettenbank maakt zelfs gebruik van een standaard voor de data. Deze is
ontstaan vanuit hergebruik en mede ontwikkeld door de hergebruikers van de data.
Ten aanzien van de granulariteit van de data kunnen we uit de cases de conclusie trekken
dat er alleen sprake is van aggegratie bij privacygevoelige informatie. DUO aggregeert
bijvoorbeeld de data om herleidbaarheid tot individuele docenten of leerlingen te voorkomen.
RIVM, RCE en DUO bewerken de data die zij naar buiten brengen. Dit heeft vooral met de
datakwaliteit van doen. In het algemeen lijkt de volgende redenering te worden gehanteerd:
‘data bewerk je als het om kwaliteitsredenen moet, ruwe data stel je ter beschikking als het
kan’. Zo controleert het RIVM haar ruwe data en past zij deze aan. Ook DUO maakt veel
interne controleslagen voordat zij haar data beschikbaar stelt, en haalt onder meer
privacygevoelige informatie eruit. De RCE probeert ook zo weinig mogelijk
privacygevoelige informatie open te maken, maar aggregeert de data daarnaast ook met het
oog op de toegankelijkheid.
De taakopvatting van de overheid bepaalt in belangrijke mate het wel of niet bieden van een
presentatievoorziening. Een gebruikelijk open-dataprincipe is dat de overheid de data
levert en de samenleving de apps (presentatievoorzieningen) bouwt. Bij drie cases is dit ook
het geval. Bij DUO wordt alleen data aangeboden, die vervolgens door 10.000scholen.nl en
anderen wordt hergebruikt. Bij de provincie Noord-Brabant wordt alleen data aangeboden, in
de vorm van een webservice. De gemeente Rotterdam biedt data aan zonder
presentatievoorziening. Studenten hebben hierop een aantal apps ontwikkeld. Bij de
wettenbank, de RCE, CIBG en het RIVM wordt data zowel als ruwe data aangeboden (via
webservices of downloads van bestanden) als via een presentatievoorziening (bijvoorbeeld
wetten.nl en beeldbank.cultureelerfgoed.nl).
Sommige van de organisaties zien het als hun taak zelf presentatievoorzieningen te beheren
of te bouwen. Zij vinden een eigen presentatievoorziening noodzakelijk, waarmee de
‘gewone’ burger de informatie kan analyseren en gebruiken. In veel gevallen is dit een
website, maar een aantal organisaties vindt ook een mobiele applicatie denkbaar. Het maakt
deze organisaties in beginsel niet zoveel uit of er alternatieven komen, die dezelfde
informatie op andere manieren ontsluiten. Zij zullen ondanks concurrentie van anderen hun
eigen kanaal in stand houden. BZK vindt bijvoorbeeld dat wetten.nl altijd moet blijven
bestaan, hoeveel commerciële alternatieven er ook komen. Het CIBG staat hier anders in.
Wanneer er een gezonde markt van commerciële aanbieders van presentatievoorzieningen
voor de betreffende dataset ontstaat, kan deze taak voor het CIBG vervallen. Het beheer
van het register zelf wordt vanzelfsprekend beschouwd als een overheidstaak.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 28 van 109

5.2 Effecten van de open-datastrategie
In deze paragraaf geven we aan wat open data de verschillende onderzochte organisaties
oplevert. We onderscheiden financiële en niet-financiële effecten.

5.2.1 Financiële effecten
In elke onderzochte case zijn door de geïnterviewde personen van de bronhoudende
organisaties vermoedens of bewijzen van de financiële voordelen van open data benoemd.
Open data leiden volgens hen vooral tot een positief financieel resultaat door de
mogelijkheid van besparingen binnen de eigen organisatie, door bijvoorbeeld de kanalenmix
aan te passen in de richting van minder dure kanalen of door minder handmatige
handelingen te hoeven verrichten. DUO en het PGR besparen bijvoorbeeld op het aantal
uren dat medewerkers besteden aan het vervaardigen van informatieproducten. De initiële
jaarlijkse kosten bij DUO en de provincie zijn hoger door informatie pro-actief aan te bieden,
maar de transactiekosten per bevraging zijn fors lager. Dit kan flinke besparingen opleveren,
omdat het aantal bevragingen in beide gevallen hoog is. De provincie Noord-Brabant
bespaart 200 tot 500 uur werk per jaar aan uitvragen, hoewel zij aan de andere kant ook een
tijdsinvestering heeft moeten doen in het PGR. Bij DUO gaat het om 0,5 fte binnen de
afdeling informatieproducten. Bij het CIBG is het aantal uitvragen in de afgelopen jaren met
80.000 per maand toegenomen, zonder extra personeel te hoeven inzetten. Hier wordt dus
meer werk verzet met ongeveer hetzelfde aantal mensen.
Een andere categorie financiële voordelen zijn de ‘inkoopvoordelen’. Die zien we vooral bij
het ministerie van BZK. Centraal inkopen en financieren van wetteksten geeft de overheid
meer marktmacht om goedkoper in te kopen. Bijkomend voordeel is dat alle departementen,
gemeenten en andere overheidsorganisaties ook geen of veel minder rekeningen meer
(hoeven te) ontvangen voor wetsteksten. Binnen de (Rijks)overheid hoeft geen verrekening
of vereffening (meer) uitgevoerd te worden omdat de wettenbank gefinancierd is uit de
rijksbegroting. Ook dat wordt gezien als een groot voordeel.
Deze kosten verbonden aan het uitvoeren van de open-datastrategie vallen vaak onder een
van de volgende categorieën:
●

Kosten om data geschikt te maken voor ontsluiting
○ Kwaliteitsverbetering en aanbrengen structuur
○ Digitalisering

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 29 van 109

●

●

Kosten van het open-datakanaal
○ Bouw en beheer website
○ Bouw en beheer webservice
○ Down- en uploadcapactieit
○ Servers
○ Bouw en beheer apps voor ‘mobile devices’
Operationele kosten van open-data-activiteiten
○ Beheer data
○ Beheer klantrelatie
○ Verwerking financiële transacties
○ Publiciteit
○ Helpdeskfunctie

Kosten om de data geschikt te maken voor ontsluiting zijn kosten die soms toegerekend
worden aan de open-datastrategie en soms aan de informatiestrategie. Het op orde krijgen
van de datakwaliteit en de structuur van de data hangt sterk samen met gemaakte keuzes
rondom granulariteit en ruwheid van de data, alsmede de (semantische) vorm van de
gegevensuitwisseling. Aan data van hoge kwaliteit kunnen vaak wel meer rechten
ontleend worden dan aan data van mindere kwaliteit. De dominante opvatting over deze
kosten is overigens dat het helemaal niet nodig is om dit type kosten te maken, omdat data
zo ruw mogelijk aangeboden moeten worden. Organisaties hebben soms toch redenen om
wel te investeren in de kwaliteit van de data. Bij het PGR bijvoorbeeld is een
standaardisatieslag doorgevoerd om de bruikbaarheid van de data van meerdere provincies
tegelijkertijd te verhogen.
De kosten voor het open-datakanaal zijn het meest tastbaar. Het bouwen van een website
worden door veel organisaties als noodzakelijke kosten ervaren. In Rotterdam, daarentegen,
bieden de gemeentelijke diensten de data eigenlijk alleen als te downloaden bestand of
webservice aan. Een website is dus niet perse noodzakelijk. Wanneer een website niet
alleen de data beschikbaar stelt, maar ook mogelijkheden biedt om de data te bekijken of te
analyseren, is er sprake van een presentatievoorziening. De kosten van een
presentatievoorziening zijn in de regel veel hoger dan de kosten van een webservice of
website. Het bouwen van een webservice wordt in de regel alleen gedaan wanneer er een
presentatievoorziening gebouwd wordt die gebruik maakt van een webservice voor de
communicatie met de databases, of er al een service-architectuur beschikbaar is, waarop
deze eenvoudig kan worden gebouwd. Kosten voor servers, down- en uploadcapaciteit zijn
bij de door ons onderzochte cases beperkt. Veelal kan hier gebruik worden gemaakt van
bestaande infrastructuur.
Ten slotte de operationele kosten van de open-datastrategie. Het beheren van de open data
is vrijwel nooit een open-data-activiteit, maar vaak een lijnactiviteit. Dit wordt door bijna geen

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 30 van 109

enkele organisatie gezien als open-datakosten. De kosten voor het beheren van een
website en of presentatievoorziening worden in de regel wel als open-data-activiteiten
gezien. Voor het beheren van de relatie met hergebruikers (al dan niet in een
gebruikersoverleg) en het ‘adverteren’ van de beschikbaarheid van open data (bijvoorbeeld
in het nationaal dataportaal of op blogs) wordt door de onderzochte organisaties vaak wel
capaciteit beschikbaar gesteld. Hierbij hangt veel af van de intensiteit van de relatie met
hergebruikers die de organisatie voorstaat. De kosten van een helpdesk zijn vaak
minimaal, omdat de open-datastrategie in organisaties waar zo’n helpdesk is ingericht, helpt
met het naar beneden brengen van het aantal telefoontjes of mailtjes. Mochten er dan toch
vragen binnenkomen bij de helpdesk, dan zijn dit maar een fractie van de kosten die eerder
gemaakt werden. Organisaties richten over het algemeen geen helpdesk speciaal voor
hergebruikers in.
Toerekenen van kosten en baten
Kosten of baten blijken in de praktijk nauwelijks toe te rekenen aan een open-datastrategie.
Veelal worden kosten of baten toch al gerealiseerd. “De helpdesk bestond vroeger ook al, ze
krijgen nauwelijks meer vragen dan vroeger” of “we moesten toch al aan de slag met de
website” zijn veelgehoorde opmerkingen.
Het toerekenen van kosten en baten is afhankelijk van de manier waarop een organisatie
zelf de scope van een open-dataproject definieert. Het CIBG, bijvoorbeeld, heeft aan het
begin van deze eeuw haar hele informatievoorziening vernieuwd en volledig volgens de
principes van de service-oriented architecture (SOA) ingericht. De kern van SOA is dat
softwarefunctionaliteit in herbruikbare componenten (‘bouwsteentjes’) is opgedeeld, die
onderling makkelijk kunnen worden verbonden.
Toen dit project klaar was, bleken de meerkosten van het ontwikkelen van een webservice
voor het verstrekken van BIG-gegevens eenmalig slechts € 15.000,- te bedragen. Omdat de
technische infrastructuur nauwelijks wordt belast, vindt het CIBG dat zij haar opendatastrategie voor € 15.000,- heeft gerealiseerd. In contrast daarmee staat de RCE, die
€ 7,5 miljoen investeert in het digitaliseren van informatie en verbeteren van de
informatievoorziening en dit in zijn geheel beschouwt als open-dataproject. Het doel van de
RCE is tenslotte al zijn beschikbare informatie ook openbaar te maken. Het beperken van
onder andere archiefruimte en het besparen op receptionisten ziet zij dan ook als baten van
de open-data-activiteiten. Het is echter ook mogelijk te beargumenteren dat het grootste
gedeelte van de kosten en baten van deze projecten vooral binnen de organisatie liggen.
Om effectief en efficiënt te opereren moet de informatievoorziening op orde zijn.
Digitalisering van informatie zou daarom ook gezien kunnen worden als een activiteit die
noodzakelijk is voor het opereren als moderne archief beherende organisatie.
De vraag is dus waar de grens ligt, of moet liggen, tussen activiteiten om de eigen
informatievoorziening op orde te krijgen en om open data beschikbaar te stellen. Deze vraag

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 31 van 109

wordt door elke organisatie anders beantwoord. De cases kunnen daarom op dit punt niet
kwantitatief met elkaar worden vergeleken. We bespreken om deze reden voor elke case de
kosten en baten en de betreffende inkadering.
Financiële kosten en baten per case
Bij het CIBG is voor € 15.000,- (afgeschreven in 6 jaar) een extra webservice gebouwd. Het
aantal bevragingen van het BIG-register via de gecombineerde website en webservice is
verdubbeld ten opzichte van de situatie waarin alleen de website als kanaal beschikbaar
was. Hoewel er hier geen sprake is van een positieve businesscase op basis van inkomsten
en uitgaven, zijn de kosten zo laag dat ze bijna verwaarloosbaar zijn. Het CIBG had voordat
de webservice gebouwd werd al fors geïnvesteerd in het op orde brengen van de interne
informatievoorziening.
De situatie in Rotterdam is vergelijkbaar. De gemeente heeft voor ongeveer € 100.000,kosten gemaakt. Een gedeelte daarvan zijn ‘sunk costs’, kosten die niet vermijdbaar waren
maar nu ingezet worden ten behoeve van Rotterdam Open Data. Deze kosten zijn vooral
gemaakt voor het faciliteren van het project van de Hogeschool Rotterdam (HR):
beschikbaar stellen van personeel en ruimte. De HR en de verschillende bedrijven verenigd
in het ‘Rotterdam Open Data’-platform hebben voor € 565.000,- aan financiering van
onderzoeksprojecten binnengehaald. Vergelijkbaar met het CIBG, is er dus een investering
gedaan die nog niet rendeert voor de gemeente zelf. Aan de andere kant is dit geen enorm
bedrag, afgezet tegen de gehele gemeentebegroting. Wat ook vergelijkbaar is met het
CIBG, is dat Rotterdam nog veel baten verwacht van open data. In de forse
bezuinigingsopdracht die de stad nu heeft, is open data een van de mogelijke innovaties die
ervoor kunnen zorgen dat de stad met minder personeel en minder geld toch een betere
leefomgeving kan verzorgen. De investering moet dus gezien worden tegen de achtergrond
dat er in de toekomst veel projecten in samenwerking met de ondernemers en burgers uit de
stad plaats moeten vinden en open data maken een belangrijk deel van die innovatie
mogelijk. De besparingen die dan moeten plaatsvinden komen voornamelijk uit het afstoten
of ‘crowdsourcen’ van taken naar het publiek en het efficiënter kunnen uitvoeren van andere
taken door het publiek te betrekken in de uitvoering van de taak.
Bij BZK is men ervan overtuigd dat de kosten voor de wettenbank veel lager zijn dan de
besparingen op rijksniveau. Het beheer van de software en het uitbreiden en actualiseren
van de content kosten jaarlijks € 2,2 miljoen. Om dat te financieren heeft een herverdeling
van budgetten plaatsgevonden vanuit de budgetten van de andere ministeries. Gecorrigeerd
voor prijsinflatie bedragen de kosten die vroeger werden uitgegeven aan de Algemene
Databank Wet- en Regelgeving circa € 1,9 miljoen per jaar. Daarnaast is voor een onbekend
bedrag bespaard op de individuele informatieproducten en redactie bij ministeries en
uitvoeringsorganisaties. Er werden door deze individuele partijen namelijk ook andere
wetsinformatieproducten aangeschaft (zoals boeken en wettenbundels) en dat hoeven zij nu

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 32 van 109

niet meer te doen, omdat het op wetten.nl vindbaar is. Hoewel er daarvoor geen centrale
inkoopprocedure was (en dus lastig in te schatten is wat er bespaard wordt) is de algemene
opinie wel dat de besparing die dit oplevert groter is dan de € 300.000,- verschil tussen de
kosten vroeger en de huidge kosten. Daarnaast is de wettenbank voor de wetgevingsjuristen
een veel geschikter instrument dan de oude databank Wet- en Regelgeving. Samengevat
kan gesteld worden dat, hoewel BZK meer geld investeert in de wettenbank, de
businesscase op rijksniveau waarschijnlijk positief is.
De RCE heeft een ambitieus programma van organisatieverandering verbonden met de
transitie naar een open-data-organisatie. Zij verdient in ongeveer 10 jaar de volledige
investering (ter grootte van € 7,5 miljoen) terug door te besparen op balie- en
archiefmedewerkers. Doordat burgers veel minder bij het archief langs komen, maar
gegevens online inzien is er minder bezoek. Ook wordt de postverwerking minder
arbeidsintensief, doordat deze grotendeels gedigitaliseerd en geautomatiseerd is. Daardoor
kan dus vooral worden gesneden in de ondersteuning van de primaire taken, die zelf ook
makkelijker uit te voeren worden. Het grootste gedeelte van de investering wordt gebruikt
voor het verbeteren van de informatiearchitectuur, de ontsluiting van diverse databronnen
binnen die architectuur en de digitalisering van een gedeelte van het archief. Een groot
gedeelte van de investering door de RCE is overigens binnengehaald met een rijkssubsidie
en een substantieel gedeelte van de besparing zal (naar verwachting) in de vorm van een
korting op het budget weer terugvloeien naar de rijksbegroting.
Het RIVM krijgt een vast budget van haar opdrachtgever voor een aantal vastgestelde taken
rondom de emissie- en luchtkwaliteitsregistraties. Een van de taken is het beschikbaar
stellen van de data. Daarmee is er geen geïsoleerd financieel effect voor het RIVM te
onderkennen. Met de overgang van papieren naar digitale en in toenemende mate
machineleesbare ontsluiting van de data zijn de kosten vooral verschoven tussen de
verschillende publicatiekanalen, maar in omvang niet veranderd.
Bij OCW is € 500.000,- uitgegeven aan het project ‘website openbare onderwijsinformatie’.
Op basis van het projectplan zullen op termijn 4,5 fte formatie voor de afdeling
informatieproducten verdwijnen. Na de terugverdientijd van iets meer dan 2 jaar wordt er
door DUO dus structureel bespaard.
De Nederlandse provincies hebben gezamenlijk € 450.000,- bijgedragen aan het bouwen
van het PGR. Dit portaal moest gebouwd worden om te kunnen voldoen aan nieuwe
wetgeving rondom geo-informatie. De totale jaarlijkse besparing in uren van alle provincies
samen wordt door een geïnterviewde op 100 tot 500 uur per jaar per provincie geschat,
zonder rekening te houden met de in het PGR geïnvesteerde tijd (circa 10 tot 70 uur per jaar
per provincie).

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 33 van 109

5.2.2 Niet-financiële effecten
Voor de organisatie
Het versterken van de legitimiteit van de organisatie is het voornaamste niet-financiële
effect van open data. Dit resultaat zien we bij vijf cases terug. Bijvoorbeeld bij het CIBG,
waar het gebruik van data fors is gestegen door openstelling van een webservice voor BIGbevragingen. Het aantal bevragingen van het BIG-register dat niet per telefoon verloopt, is
na de invoering van de webservice verdubbeld (van 80.000 bevragingen via de website naar
80.000 bevragingen via website en 80.000 via webservice). Ditzelfde effect is ook
waarneembaar bij de RCE, DUO, het PGR en het RIVM, waar de data steeds vaker gebruikt
worden.
Bij de gemeente Rotterdam en bij de RCE is sprake van een vergroting van de externe
oriëntatie. Beide hebben hun netwerk en hun faciliterende rol daarin uitgebouwd. Een
andere uitkomst voor de RCE is, dat de datakwaliteit verbeterd wordt door feedback van
derden over (mogelijke) fouten in de data.
Voor de overheid als geheel
Effecten voor de overheid als geheel zijn zichtbaar bij het PGR en de wettenbank. Het PGR
zorgt voor standaardisatie en mede daardoor verlaagde transactiekosten voor zowel de
datahouders (provincies) als de afnemers van de open data (veelal andere
overheidsorganisaties). De standaardisatie betreft de datastructuur (bijvoorbeeld definities)
en de wijze van ontsluiting (bijvoorbeeld de gebruiksvoorwaarden). Ook de wettenbank heeft
tot een grotere standaardisatie geleid, die het onder andere mogelijk maakt om relaties te
leggen tussen verschillende soorten wetgeving, publicaties in het Staatsblad en
parlementaire documenten te leggen. Dat maakt het vinden van officiële documenten
gemakkelijker en eenvoudiger, en bevordert de samenwerking tussen onderdelen van de
overheid.
Voor de samenleving
Op het niveau van de samenleving zien we drie effecten in de praktijk terug: betere
dienstverlening aan burgers en bedrijven, economische waardecreatie en vergroting van
transparantie. Economische waardecreatie zien we in bijna alle cases terug. De data van
alle organisaties worden ook hergebruikt. Bij het CIBG maken bijvoorbeeld uitgevers als
Springer Verlag gebruik van de data. De data van de RCE worden gebruikt in erfgoed.mobi
waarmee AB-C media hun meerwaarde kunnen tonen aan potentiële klanten. De data van
het RIVM en het PGR wordt door advies- en ingenieursbureaus gebruikt.
Het verbeteren van de dienstverlening aan burgers is in een aantal gevallen terug te zien.
Bij de RCE hoeven burgers niet meer langs de balie voor een foto, maar kunnen ze die via
internet verkrijgen. Bij het CIBG kunnen ook anderen gebruik maken van de BIG-data,

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 34 van 109

waardoor hun dienstverlening verbeterd. De Vereniging Verpleegkundigen Nederland doet
dit bijvoorbeeld.
De transparantie van een overheidsorganisatie wordt impliciet verbeterd wanneer open
data beschikbaar worden gesteld. Maar toch kunnen hier enkele kanttekeningen bij
geplaatst worden. In alle cases krijgt de burger (in welke rol dan ook) toegang tot meer
informatie dan voorheen. Dit betekent meer transparantie. Aan de andere kant zien we
slechts bij een aantal organisaties meer mogelijkheden om het functioneren van de overheid
beter te beoordelen. De RIVM-emissiedata zijn bijvoorbeeld een bron om (de effecten van)
het Nederlandse milieubeleid beter te beoordelen. Maar, met de data van de RCE kan het
(effect van het) Nederlandse erfgoedbeleid niet direct worden beoordeeld.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 35 van 109

6 Conclusie: businessmodellen voor
open data
In dit hoofdstuk geven we antwoord op de hoofdvraag van het onderzoek:
Wat zijn businessmodellen voor open data, die individuele overheidsorganisaties kunnen
gebruiken wanneer zij open data beschikbaar (willen) stellen?
Uit het casemateriaal en de analyse in het vorige hoofdstuk kunnen we wij twee
businessmodellen afleiden. We onderscheiden allereerst het radicale open-datamodel.
Open data gaan samen met een koerswijziging van de organisatie, waardoor ook nieuwe
doelstellingen gerealiseerd kunnen worden. Daarnaast komt veel vaker het incrementele
open-datamodel voor. Open data worden dan onderdeel van een al bestaande organisatieen informatiestrategie en dragen bij aan al bestaande doelen.

6.1 Radicale innovatie: nieuwe mogelijkheden
Wanneer open data door een organisatie worden ingezet om nieuwe doelen te realiseren,
zijn de keuzes rondom open data verweven met een gewijzigde organisatie- en
informatiestrategie. Open data zijn het middel dat kan bijdragen om het businessmodel van
de organisatie te veranderen. Het verstrekken van open data wordt één van de belangrijkere
manieren om aan de legitimiteit van de organisatie te werken. Het model past dus bij
organisaties die het beheren van informatie tot hun hoofdtaken rekenen.
In het radicale open-datamodel is de totstandkoming van de open-datastrategie tamelijk
expliciet. De omvang van de beoogde effecten en daarmee het belang voor de organisatie
zijn dermate groot dat de keuze voor open data in de top van de organisatie wordt gemaakt.
Als de organisatie over voldoende discretionaire ruimte beschikt of haar financiers kan
overtuigen, is het ook mogelijk om eenmalige financiële investeringen te doen die pas later
worden terugverdiend. Een expliciete businesscase is daarvoor vereist. De kosten en
opbrengsten van open data zijn daarin echter moeilijk te isoleren. Dit komt door de
verstrengeling met andere wijzigingen door de nieuwe organisatie- en informatiestrategie.
De granulariteit, ruwheid en kwaliteit van de (bestaande) data hebben nauwelijks invloed
op de keuze om voor het radicale open-datamodel te kiezen. Deze kenmerken van de
strategie worden eerder gekozen aan de hand van de doelen die de organisatie zichzelf met
de innovatie stelt. De kans is groot dat de organisatie die kiest voor het radicale open data
model kiest voor een geïntegreerde levering, dat wil zeggen dat de semantische vorm van
de data in verregaande mate gestructureerd en gestandaardiseerd zal zijn. De organisatie
Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 36 van 109

wil immers haar legitimiteit ophangen aan de levering van open data en dan is het
bijvoorbeeld belangrijk dat informatie niet met elkaar in tegenspraak is en dat de definities
helder zijn.
De relatie met klanten is voor de meeste organisaties al belangrijk, maar wanneer je jezelf
opnieuw uitvindt is dat zeker het geval. De relatie met hergebruikers is bij het radicale
open-datamodel relatief goed ingericht. Op zijn minst is er op dit punt een expliciete
afweging gemaakt. Het slagen of falen van de transformatie heeft tenslotte veel te maken
met de manier waarop afnemers met informatieproducten omgaan en op welke manier zij de
nieuwe open data gaan inzetten.
In dit onderzoek vinden we dit alternatieve businessmodel bij de RCE terug. De keuze om
data open beschikbaar te stellen is nauw verbonden met de nieuwe taakopvatting, waarbij
de RCE toegroeit naar een netwerkorganisatie en informatie anders inzet. Daartoe is de
gegevensstructuur omgevormd en worden data ontsloten via partners als bijvoorbeeld
Wikipedia. De data worden verregaand gestructureerd ontsloten en op het niveau van
granulariteit, ruwheid en datakwaliteit zijn bewuste keuzen gemaakt.

6.2 Incrementele innovatie: verbetering van het bestaande
In zes cases worden open data vooral ingezet om - binnen de kaders van de bestaande
organisatiestrategie - een aantal activiteiten of producten goedkoper of efficiënter samen te
stellen. Vaak betekent dit dat de kanalenmix van balie, telefoon, website uitgebreid wordt
met een nieuw gegevenskanaal genaamd ‘open data’. In dit model worden financiële
besparingen verwacht door het ontlasten van duurdere communicatiekanalen. Ook zien we
wel dat helpdesks minder tijd besteden aan individuele hulpvragen rondom de informatie die
zij beheren, maar meer verwijzen naar de datasets die al online staan.
De impact, voor de organisatie van toepassing, van het incrementele open-datamodel is
meestal beperkt, omdat er geen structurele wijzigingen in productaanbod of takenpakket
plaatsvinden. Ook hoeft de investeringsbereidheid dus niet heel groot te zijn. Het is vaak
niet nodig om grote investeringen te doen om data op een bruikbare wijze beschikbaar te
stellen. Door de beperkte omvang van de investeringen ontbreekt vaak ook een expliciete
businesscase. In tegenstelling tot het radicale open-datamodel kan de investering in open
data wel beter geïsoleerd worden van andere strategische beslissingen.
De data worden in het algemeen gratis beschikbaar gesteld. De overweging om eventueel
verstrekkingskosten in rekening te brengen, wordt pas actueel als de omvang van het
gebruik daar aanleiding toe geeft. Zolang er geen grote kosten worden gemaakt, is het voor
de organisatie ook niet nodig om geld te vragen voor de open-datadiensten. Het verkopen
van data is immers geen primair of bekend businessmodel van de organisatie.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 37 van 109

Ook zien we dat niet altijd expliciet gestuurd wordt op het bereiken van de doelen van de
open-datastrategie. De meeste organisaties hanteren een ‘lerende’ strategie, waarbij
geëxperimenteerd wordt met open data zonder van tevoren harde doelen te definiëren.
Vaak bestaat de wens om ‘iets’ aan open data te doen, omdat men de abstracte voordelen
ervan inziet, maar wel op een zodanige manier dat het ook iets oplevert voor de organisatie
zelf.
Door het beschikbaar stellen en het ontdekken van de effecten komen nieuwe vraagstukken
op. Niet alle strategische keuzes worden dan ook op hetzelfde moment gemaakt.
Organisaties die meer ervaring hebben met open data zullen een groter deel van hun
keuzes kunnen expliciteren. Ook zullen zij intensiever contact met hergebruikers hebben.
In de loop van de tijd tekent zich namelijk duidelijker af wie de hergebruikers zijn. Er
ontstaan gezamenlijke ervaringen met de dataset en het wordt duidelijk dat er ook
gezamenlijke belangen kunnen zijn.

6.3 Bouwen op bestaande data
In beide businessmodellen hangt de technische wijze waarop de data beschikbaar wordt
gesteld vooral af van de kenmerken van de data die in het primaire proces van de
organisatie zijn ontstaan. Zo komen de actualiteit, de structuur en de granulariteit van de
data vaak overeen met de oorspronkelijke dataset. Als de data worden bewerkt voor
openstelling, is dat veelal om privacygevoelige gegevens te verwijderen of om de data
toegankelijker te representeren voor hergebruikers. Het is ook niet noodzakelijk om een
foutloze dataset te bieden aan hergebruikers, als maar wel duidelijk is wat de kwaliteit van
de data is en welke rechten eraan ontleend kunnen worden. Hergebruik van de data kan
overigens een positieve impuls geven aan de datakwaliteit door feedback van hergebruikers.
Ook gebruiksrechten ontstaan niet doordat data open beschikbaar wordt gesteld. Meestal
was de dataset daar al op ingericht.

6.4 Hergebruik naast eigen aanbod
Organisaties kiezen er in beide businessmodellen vaak voor om een eigen
presentatievoorziening in stand te houden. Daarmee wordt een kanaal in stand gehouden
om eindgebruikers te bedienen. Dat kan bijdragen aan de legitimiteit van de organisatie en
haar taken. Het is immers heel zichtbaar dat de data afkomstig zijn van de organisatie. Ook
biedt een eigen kanaal de mogelijkheid om gevoel te krijgen voor het hergebruik. Het
surfgedrag van bezoekers op wetten.nl geeft inzicht in de interesse in verschillende wetten.
Gebruikers geven ook soms opmerkingen door. Die informatie zou ontbreken als er slechts
een webservice voor intermediaire en professionele hergebruikers zou bestaan. De
presentatievoorziening kan wel kostbaar zijn. In enkele gevallen zou de eigen voorziening
geheel kunnen verdwijnen als intermediaire partijen voorzieningen aanbieden op basis van
de beschikbaar gestelde open data. Dat zou (flinke) besparingen op kunnen leveren voor de

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 38 van 109

bronhouder, die dat dan moet afwegen tegen het belang van de legitimiteitsversterking door
het aanbieden van een herkenbare eigen voorziening.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 39 van 109

7 Discussie en aanbevelingen
In dit hoofdstuk bespreken we de implicaties van de conclusies, zowel voor organisaties die
met open data aan de slag willen gaan, als voor het stimuleringsbeleid van de Nederlandse
overheid voor open data. Ook reflecteren we op de uitkomsten en de aanpak van het
onderzoek. De aanbevelingen die hieruit volgen hebben we in kaders weergegeven.

7.1 Implicaties
De afwegingen van organisaties rondom open data zijn zelden geïsoleerd. Ze zijn sterk
verbonden met de aanwezige of beoogde organisatie- en informatiestrategie. Organisaties
herkennen het label ‘open data’ ook niet altijd, terwijl zij wel data beschikbaar stellen volgens
de definitie van open data. Bij het incrementele businessmodel zijn open data soms meer
het resultaat van de overtuigingen en activiteiten van medewerkers op tactisch en
operationeel niveau, dan van afwegingen in de bestuurskamer. Daarmee is duidelijk dat
zowel het enthousiasme over als de daadwerkelijke inzet op open-datagebied voor een
belangrijk deel afhangt van medewerkers lager in de organisatie. Zij zijn dan ook een
belangrijke doelgroep bij het stimuleren van het hergebruik van overheidsinformatie.
Aanbeveling: Onderken het belang van enthousiaste medewerkers, die het opendatagedachtegoed begrijpen en tegelijkertijd de verbinding met de organisatie kunnen
leggen.
De afweging van organisaties om open data beschikbaar te stellen kan sterk worden
beïnvloed door opdrachtgevende of financierende partijen. Als bijvoorbeeld opdrachtgevers
van onderzoek eisen dat de data open worden gesteld, is dat richtinggevend voor de
opdrachtnemende publieke organisatie. Ook is het soms nodig een voorinvestering toe te
staan die niet binnen hetzelfde boekjaar wordt terugverdiend. Ook wetgeving kan
organisaties bewegen data te openen, als die verplichtingen bevat om (specifieke) data
openbaar te maken.
Aanbeveling: Maak gebruik van de opdrachtgever-opdrachtnemerrelatie om het
beschikbaar stellen van open data te bevorderen. Bronhoudende organisaties kunnen
opdrachtgevers vragen de juiste randvoorwaarden te scheppen, en omgekeerd kunnen
opdrachtgevers verzoeken data open te stellen.
Zowel voor organisaties als voor beleidsmakers is het van belang om te blijven beseffen dat
open data een middel is om bij te dragen aan doelen binnen of buiten de organisatie. Die
doelen motiveren meer dan het middel op zichzelf. Organisaties zullen gemotiveerd zijn om
Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 40 van 109

data te openen als zij verwachten financiële voordelen te bereiken, hun legitimiteit te
versterken (door een groter gebruik van data van de organisatie versterkt deze haar
bestaansrecht) of een bijdrage te leveren aan de transparantie in hun sector. De noodzaak
om tot een expliciete positieve businesscase te komen is vooral van belang als er grote
investeringen nodig zijn. Veelal blijken de kosten voor het openen van bestaande datasets
echter beperkt en is geen expliciete financiële analyse opgesteld. Het loont daarom de
aanbeveling om niet teveel te focussen op het wegnemen van financiële drempels bij
organisaties die data-inkomsten niet nodig hebben voor hun voortbestaan. Dit onderzoek
heeft zich dan ook niet gericht op de businesscase als onderzoeksobject, maar op het
businessmodel dat organisaties im- of expliciet hanteren.
Veel eerder onderzoek (zie hoofdstuk 2) richt zich op organisaties die een omvangrijke of
economisch belangrijke registratie beheren en de inkomsten uit de data nodig hebben om
die registratie in stand te kunnen houden. In dit onderzoek hebben we veel voorbeelden
gevonden van organisaties voor wie de beschikbaarstelling van de data niet tot het primaire
proces behoort of behoorde, of die al op een andere manier gefinancierd werden. Zij staan
symbool voor een groot aantal publieke organisaties, waarbij ‘pricing-vraagstukken’
nauwelijks een rol spelen bij beslissingen rondom open data.
Aanbeveling: Focus niet teveel op het wegnemen van financiële drempels bij organisaties
die data-inkomsten niet nodig hebben voor hun voortbestaan. Voor de meeste organisaties
zijn pricing-vraagstukken nauwelijks aan de orde en kan open data juist geld opleveren.
In beide beschreven businessmodellen blijkt het betrekken van hergebruikers veel baten op
te leveren. Als hergebruik bijdraagt aan de doelstellingen van de organisatie, is het ook van
belang om het hergebruik effectief te maken. Door de dialoog met hergebruikers kan zicht
worden verkregen op hun behoeften. Ook kan het potentieel van anderen om bij te dragen
aan de verspreiding van de data en het terugkoppelen van afwijkingen of aanvullingen
worden benut.
Aanbeveling: Zoek de dialoog met hergebruikers op. De bronhoudende organisatie en
hergebruikers hebben verschillende rollen, maar kunnen gemeenschappelijke belangen
hebben.

7.2 Reflectie
De inductieve opzet van het onderzoek maakt dat tamelijk generieke en brede
onderzoeksvragen zijn beantwoord met specifieke casestudy’s. Het aantal casestudy’s is
met zeven wat beperkt, en ook verschillen de onderzochte organisaties sterk qua sector,
overheidslaag, omvang en belang van informatie voor de organisatie als geheel. Dat maakt

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 41 van 109

dat de conclusies niet zonder meer generaliseerbaar zijn. In het onderzoek is veel ruimte
geweest voor reflectie, met de onderzochte organisaties, met experts, met de opdrachtgever
en binnen het onderzoeksteam. Daarbij zijn ook ervaringen en expertise ingebracht die
betrekking hebben op andere organisaties. De gevonden businessmodellen kunnen niet op
een harde wijze worden gerelateerd aan de onderzoeksdata, maar zijn meer de uitkomst
van een puzzel die zich richtte op een herkenbare en bruikbare veralgemenisering van de
resultaten.
Het zoeken naar businessmodellen en het in beeld brengen van strategische overwegingen
van organisaties gaat uit van een rationeel perspectief op strategievorming. Veel
organisaties volgen een rationale of planmatige route voor de besluitvorming rond
belangrijke beslissingen, maar er spelen ook andere overwegingen mee. Het feit dat open
data ‘in de mode’ is en andere organisaties het omarmen, kan een belangrijke trigger zijn
voor een organisatie. Ook ontstaan sommige inzichten als bij-effect van een impliciete of
experimentele strategie; pas op een later moment komt open data dan als thema op de
bestuurstafel terecht.
De bevindingen in dit rapport zijn gebaseerd op de situatie ten tijde van het onderzoek. De
beslissingen rond open data van de onderzochte organisaties vinden hun wortels meestal in
het verleden. Dat kan betekenen dat keuzes anders zouden zijn gemaakt, met de kennis
van nu of als de organisaties nu pas tot open data zouden overgaan. Een voorbeeld kan de
consequentie daarvan illustreren. De aandacht voor open data is de laatste tijd toegenomen.
Er heerst een stimulerend discours, wat eventuele koudwatervrees kan wegnemen en
drempels voor het beschikbaar stellen van data verder kan verlagen. Een andere
stimulerende prikkel in de omgeving van overheidsorganisaties is de noodzaak tot
bezuinigen, die bijna iedereen raakt. Veel van de onderzochte organisaties zien financiële
besparing als een belangrijk doel van hun open-datastrategie. Daarmee kan financiële
noodzaak een trigger vormen om tot het openen van datasets over te gaan. Het is denkbaar
dat organisaties eerder voor het radicale open-datamodel zullen kiezen dan wat we in dit
onderzoek hebben gezien, omdat zij genoodzaakt worden hun organisatiestrategie te
herzien. Open data kunnen daarin een interessante en profijtelijke rol spelen.
Bij de selectie van cases bleek het moeilijk om goede voorbeelden bij decentrale overheden
te vinden. De provincies zijn zeer actief met geodata, maar het hergebruik van andere
datasets is nog niet vergevorderd. Het bleek ook moeilijk om gemeenten te vinden die ruime
ervaring hebben met het openen van meerdere datasets. Er zijn weliswaar veel provincies
en gemeenten die voornemens zijn om datasets te openen, maar de sets zijn vaak nog niet
daadwerkelijk beschikbaar gesteld.
Bij de selectie van de cases is allereerst gekeken naar organisaties, en zijn daarbinnen
vervolgens datasets geselecteerd. Dat bleek nodig omdat de open-datastrategie per dataset

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 42 van 109

kan verschillen. Het belang van een dataset voor de strategie van een organisatie of voor
derden kan sterk verschillen per set. Zo zijn bijvoorbeeld de data over de verspreiding van
infectieziekten van het RIVM van een andere orde dan de luchtkwaliteitsmetingen; de
doelgroepen, hergebruiksdoelen, privacygevoeligheid en de huidige financieringswijze
verschillen sterk. Overigens kunnen datasets van verschillende organisaties ook naar elkaar
toegroeien. Dit kan leiden tot een organisatie-overstijgende open-datastrategie voor die
datasets. Bij het Provinciaal Georegister is zichtbaar dat de provincies hun geodata via
gezamenlijke afspraken en voorzieningen ontsluiten. Verdergaande harmonisatie ligt in de
lijn der verwachting. Dat betekent ook steeds meer dat keuzes rondom open data niet meer
binnen een enkele organisatie worden gemaakt.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 43 van 109

Literatuurlijst
Broek, T.A. van den, et al. (2010). Open Overheid - Internationale Beleidsanalyse en aanbevelingen
voor Nederlands beleid. TNO.
[http://www.tno.nl/content.cfm?context=thema&content=prop_publicatie&laag1=897&laag2=91
8&laag3=113&item_id=784]
Consumentenbond (2011). Wet BIG beschermt patiënt slecht.
[http://www.consumentenbond.nl/campagnes/zorg-campagne/wet-big-beschermt-patientslecht/]
Dekkers, M. et al. (2006). Measuring European Public Sector Information Resources.
[http://ec.europa.eu/information_society/policy/psi/docs/pdfs/mepsir/final_report.pdf]
Gemeente Rotterdam (2010). [http://emerging-media.rotterdamopendata.nl/]
Gemeente Rotterdam (2011a). B en W Bericht 2011-35.
[http://www.bds.rotterdam.nl/Bestuurlijke_Informatie:7/College_van_B_en_W/B_en_W_berichte
n/2011/B_en_W_bericht_2011_35_collegevergadering_van_20_september_2011]
Gemeente Rotterdam (2011b) [http://www.rotterdam.nl/rotterdamse_innovatie_agenda]
Gemeente Rotterdam (2011c). De Rotterdamse Innovatie Agenda
[http://www.rotterdam.nl/Stadsontwikkeling/Document/Economie%20en%20Arbeidsmarkt/Rotte
rdamse%20Innovatie%20Agenda%20DEF.pdf]
Houghton (2011). Cost and Benefit of Data Provision.
[http://ands.org.au/resource/houghton-cost-benefit-study.pdf]
Lundqvist, B. et al (2011). Business Activity and Exclusive Right in the Swedish PSI Act.
[http://www.konkurrensverket.se/upload/Filer/Trycksaker/Rapporter/uppdragsforskning/forsk_ra
p_2011-2.pdf]
Minister van BZK (2011). Kamerstukken 32802 nr. 2, Hergebruik en Open Data: naar betere
vindbaarheid en herbruikbaarheid van overheidsinformatie.
[https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32802-2.html]
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (z.d.), Agendapunt 6: Juridisch kader t.a.v.
leveren en verwerken gegevens in onderwijsveld, interne notitie, opvraagbaar.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen / DUO, Business case project portaal openbare
onderwijsinformatie, interne notitie, 4 november 2011, opvraagbaar.
PIRA (2000). Commercial exploitation of Europe’s Public Sector Information.
[http://ec.europa.eu/information_society/policy/psi/docs/pdfs/pira_study/commercial_final_repor
t.pdf]
Pollock, R. (2009). The Economics of Public Sector Information.
http://rufuspollock.org/economics/papers/economics_of_psi.pdf]
RCE (2011). [http://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/rcc]
Stiglitz, J.E., (2000). The role of government in a digital age.
[http://archive.epinet.org/real_media/010111/materials/stiglitz.pdf]]
Uhlir, P.F. (ed.) (2009). The Socioeconomic Effects of Public Sector Information on Digital. Networks
[http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12687]

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 44 van 109

Velde, R.A. te (2009). Public Sector Information: Why Bother? in Uhlir, P.F. (ed.) (2009). The
Socioeconomic Effects of Public Sector Information on Digital Networks.
[http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12687]
Vickery, G. (2011). Review of recent studies on PSI re-use and related market developments.
[http://ec.europa.eu/information_society/policy/psi/docs/pdfs/report/psi_final_version_formatted.
docx]
Voorzieningenrechter Rechtbank ‘s-Hertogenbosch (2011). Uitspraak sector Bestuursrecht, 4
december 2011. LJN-nr. BU8010. [http://zoeken.rechtspraak.nl/detailpage.aspx?ljn=BU8010]
Vries, M. de, et al. (2011). Pricing Of Public Sector Information Study (POPSIS).
[http://ec.europa.eu/information_society/policy/psi/docs/pdfs/report/11_2012/models.pdf]

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 45 van 109

Bijlage I. Casebeschrijvingen
Het BIG-register van het CIBG
Gesproken met:
● Gerrit Arkesteijn - directeur CIBG
● Michel Kuipers - hoofd ontwikkeling CIBG
● Francis Bolle - woordvoerder en senior adviseur public affairs Verpleegkundigen en
Verzorgden Nederland (hergebruiker)
Het CIBG en het BIG-register
Het CIBG is een uitvoeringsorganisatie van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport. Het CIBG heeft 25 verschillende taken. Het beheert registers waaronder enkele met
gecertificeerde gegevens, draagt zorg voor veilige gegevensoverdracht, verstrekt
vergunningen en ondersteunt toetsingscommissies. Het merendeel van de taken betreft de
zorg, maar het CIBG is ook verantwoordelijk voor het register voor diergeneeskunde (in
opdracht van het ministerie van Economie, Landbouw en Innovatie) en het lerarenregister (in
opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap).
Het CIBG beheert onder andere de volgende registers:
● Register van eicel- en spermadonoren, het KIDsS (Kunstmatige Inseminatie
donorensysteem)
● Het donorregister
● Het BIG-register (Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg)
● Register voor diergeneeskunde
● Lerarenregister
● Register van de late zwangerschapsafbrekingen en levensbeëindiging van
pasgeborenen
● Het UZI-register
● Het register voor apotheekhoudende geneesheren
● Het zorgregister (ten behoeve van privéklinieken en privé verpleeg- en
verzorgingstehuizen)
De gegevens in het BIG-register worden via een website en webservice beschikbaar
gesteld. Het is ook de bedoeling dat de gegevens in het lerarenregister per 1 februari 2012
via een webservice beschikbaar worden gesteld. Deze case gaat over het BIG-register. In
het BIG-register kunnen zorgverleners zich registreren. Deze registratie maakt de
bevoegdheid van een zorgverlener duidelijk. Een BIG-registratie is noodzakelijk om in de
zorg als zorgverlener te kunnen werken. Ook worden verklaringen van vakbekwaamheid
Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 46 van 109

afgegeven aan zorgverleners met een buitenlands diploma die in Nederland willen werken,
om in het BIG-register te kunnen worden ingeschreven. Op de website bestaat ook een
'zwarte lijst' van hulpverleners die (tijdelijk) hun werk in de zorg niet meer mogen doen.
Kenmerken van de data
Het BIG-register komt voort uit de Wet op de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg.
Volgens de Wet BIG worden de volgende beroepen geregistreerd in het BIG-register:
apotheker, arts, fysiotherapeut, gezondheidszorgpsycholoog, psychotherapeut, tandarts,
verloskundige en verpleegkundige. Deze beroepsbeoefenaars vragen, met een geldig
diploma, een BIG-registratie aan. De kosten voor registratie bedragen € 80. Een inschrijving
in het BIG-register betekent het zelfstandig mogen uitvoeren van een beroep in de zorg en
een beroepstitel mogen voeren. Vanaf 1 januari 2009 moeten beroepsbeoefenaars die in het
register zijn ingeschreven en dit willen blijven, zich na 5 jaar herregistreren. In het BIGregister zijn op dit moment 400.000 mensen ingeschreven.
In het BIG-register is van elke geregistreerde onder meer naam, BSN, geslacht, beroep,
specialisme en woonadres opgenomen. Het BIG-register gebruikt in beginsel de
woonadressen, omdat die gekoppeld zijn met de GBA en daardoor up-to-date zijn. Het is
mogelijk het BIG-register te bevragen met het adres als zoeksleutel. Bij veel patiënten en
cliënten zal dit woonadres echter niet bekend zijn. Daarom verzoekt het CIBG
beroepsbeoefenaars ook het werkadres op te geven. 10% van de beroepsbeoefenaars
hebben dit gedaan. Voor patiënten blijkt het ontbreken van een werkadres het grootste
probleem te zijn om de zorgverlener in het BIG-register te vinden (Consumentenbond,
2011).
Beschikbaarstelling van de data
De gegevens in het BIG-register worden via een website (www.bigregister.nl) en webservice
ter beschikking gesteld. Ongeveer zeven jaar geleden is het CIBG overgegaan op een
servicegeoriënteerde architectuur (SOA) voor de ontsluiting van de data op de website. Ook
is het CIBG toen begonnen met het vernieuwen van het applicatieportfolio. Het werken
binnen een SOA maakt het relatief eenvoudig en goedkoop om ook derden toegang te
geven tot de BIG-gegevens.
De gegevens in het BIG-register zijn in 2005 ook via een webservice ontsloten. Het CIBG
wilde daarmee (op dat moment) vooral de grote zorginstellingen beter bedienen. Alle
instellingen zijn verplicht om de BIG-registratie te controleren bij het in dienst nemen van
nieuw medisch personeel. In 2005 was de verwachting dat op korte termijn de HRMsoftwareleveranciers gebruik konden gaan maken van de webservice, om de HRmedewerkers van zorginstellingen te ontlasten.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 47 van 109

Het BIG-register werd stilzwijgend als webservice beschikbaar gesteld en zonder veel
ruchtbaarheid. Binnen een maand waren er al de eerste gebruikers voor de webservice. Een
uitgever was een van de eersten. Het CIBG kreeg meteen de vraag naar de
beschikbaarheid van de webservice. De uitgever wilde ervan op aan kunnen dat het register
in de toekomst beschikbaar zou blijven en dat de webservice de beschikbaarheid van de
eigen website niet zou verstoren.
Gebruik en gebruikers
Het CIBG kent de gebruikers niet. Het kent alleen de IP-nummers van bezoekers van de
website en ontvangt daarnaast af en toe individuele vragen. Wel kent het CIBG een aantal
voorbeelden van hergebruik. Zo geven sommige zorgverzekeraars korting als iemand staat
ingeschreven in het BIG-register.
De verhouding gebruik website/webservice is ongeveer fiftyfifty. Zorginstellingen zijn grote
gebruikers van de CIBG website, maar zoeken nog regelmatig telefonisch contact. Ze
toetsen of een nieuwe medewerker geregistreerd is. Het is opvallend dat grote
zorginstellingen weinig gebruik maken van de webservice, aangezien de webservice in
eerste instantie voor hen bedoeld was. Het merendeel van de gebruikers die de webservice
gebruikt, zijn nieuwe gebruikers. Uitgeverij Springer is een voorbeeld. Springer Verlag geeft
klanten die geregistreerd zijn in het BIG korting op de producten. Wanneer een persoon
zijn/haar BIG-nummer en huisadres opgeeft voor de factuur, dan controleert de website
automatisch of de klant BIG-geregistreerd is en geeft vervolgens korting.
Het aantal hits op de website is 80.000 tot 90.000 per maand. Hetzelfde aantal geldt voor de
webservice. Uit een top-10 van IP-adressen over de maanden juli en augustus 2011, blijkt
dat er intern bij het CIBG het meeste van gebruik gemaakt wordt. Zorginstellingen zijn een
andere belangrijke hergebruiker. Individuen controleren ook in het BIG-register of
bijvoorbeeld de arts bevoegd is of niet. Gemiddeld genomen worden maandelijks 1944
telefonische vragen bij de informatielijn gesteld (periode januari - oktober 2011). Via de mail
zijn dit er maandelijks 934 in dezelfde periode. De website en webservice zijn wat betreft
aantallen het belangrijkste communicatiekanaal.
Strategie
Het CIBG is verplicht bij een vraag van een burger over het BIG-register informatie te
verstrekken. De organisatie heeft er bewust voor gekozen dit via het goedkoopste kanaal te
doen (kanaalsturing): via website en webservices. De servicegeoriënteerde architectuur
waar het CIBG op over is gegaan, maakte dit relatief gemakkelijk mogelijk. Webservices zijn
volgens het CIBG de manier waarop data-uitwisseling zou moeten plaatsvinden. Het
hoofdargument hiervoor is dat het potentieel veel efficiencywinst en administratieve
lastenreductie oplevert bij data-uitwisselingen tussen overheidsorganisaties en tussen
overheidsorganisaties en burgers en bedrijven.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 48 van 109

Het openen van de data via webservices is verder ongeschreven beleid. De belangrijkste
motivatie was de vraag ‘waarom niet?’. De kosten voor het CIBG zijn zeer laag. CIBG visie
tegenover open data: “Je moet het gewoon doen, met als randvoorwaarde dat je een goede
infrastructuur hebt”. Het aanbieden van een applicatie past ook binnen deze
kanaalsturingsfilosofie. Hier heeft het CIBG al mee geëxperimenteerd. Er is een applicatie
beschikbaar waarin via layar - een applicatie die omgevingsinformatie die met de camera
van een smartphone wordt ontsloten, combineert met andere informatie - informatie over
een zorginstelling gezien kan worden. Het CIBG is hierbij wel van mening dat zij het niet
meer hoeft aan te bieden als er voldoende concurrenten zijn - zowel wat betreft applicaties
als de website en webservice.
Het CIBG heeft er bewust voor gekozen om de gebruikers niet te kennen. De organisatie
ziet het als taak om data op toegankelijke wijze openbaar te maken. De creativiteit om iets
met de data te doen is aan de markt. Op dit moment is er geen communicatie met
gebruikers, hoewel het CIBG daar meer behoefte aan krijgt, bijvoorbeeld met
zorginstellingen die nog weinig gebruikmaken van de webservice.
Kosten en opbrengsten
De kosten voor de webservice bedroegen eenmalig € 15.000. Dit wordt afgeschreven over 6
jaar. Er zijn geen exploitatiekosten.
De opbrengsten zijn kwalitatief. Het CIBG stelt zich op als een dienstverlenende
overheidsorganisatie. Een aantal bedrijven kunnen leuke dingen doen met
overheidsinformatie. Intern zijn er nog geen opbrengsten, omdat weinig andere overheden
met webservices werken. Het maatschappelijk gebruik van het BIG is wel toegenomen.
Als andere overheden ook met webservices gaan werken, dan kan het geld opleveren. Het
CIBG zou bijvoorbeeld drie à vier fte (€ 300.000,- op jaarbasis), kunnen besparen wanneer
DUO automatisch doorgeeft als iemand in de sector afgestudeerd is en ingeschreven kan
worden in het BIG-register. Dit scheelt ook administratieve lasten voor afgestudeerden,
omdat zij de gegevens niet hoeven aan te leveren bij de BIG-registratie.
Recente ontwikkelingen
Het CIBG denkt verder in de rol als dienstverlenende publieke organisatie. Een persoon die
in het BIG-register staat ingeschreven, kan dit in de toekomst exporteren naar LinkedIn. Via
een ‘knop’ in iemands LinkedIn-pagina kan hij/zij laten zien of hij/zij BIG-geregistreerd is.
Wederom kost dit het CIBG niets, terwijl de dienstverlening aan burgers en het belang van
het register toenemen. Hetzelfde geldt voor de applicatie die het CIBG heeft ontwikkeld.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 49 van 109

Hergebruik door Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland
Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland (V&VN) is een beroepsvereniging van en
voor verpleegkundigen en verzorgenden. V&VN dicht veel waarde toe aan het BIG-register.
Het registreert immers wie wel en niet bevoegd is. Vaak attenderen zij patiënten op het BIGregister, zodat zij kunnen achterhalen of de verpleegkundige bevoegd is.
V&VN gebruikt het BIG-register voor haar eigen kwaliteitsregister. V&VN vindt het niet
voldoende dat bij herregistratie in het BIG-register alleen wordt gekeken naar het aantal uur
patiëntenzorg dat iemand geeft. Kwalitatieve aspecten, zoals het volgen van een opleiding,
tellen voor V&VN ook mee. Verpleegkundigen en verzorgenden kunnen zich in dit
kwaliteitsregister inschrijven. Als iemand zich inschrijft, wordt hij/zij via een webservice
gecontroleerd in het BIG-register. V&VN vindt de website door de jaren heen
gebruiksvriendelijker geworden. Zo is het bijvoorbeeld gemakkelijker geworden om iemand
op te sporen.
De waarde van het BIG-register en het openstellen daarvan, is volgens V&VN niet in euro’s
uit te drukken. Een registratie in het BIG-register is een kwaliteitsstempel. Het beschermd
een bepaalde beroepsgroep tegen het illegaal dragen van een titel. Het is dan ook niet meer
dan normaal dat je het openbaar maakt, want een patiënt moet dit kunnen controleren. Die
transparantie zorgt voor bescherming van de patiënt en geregistreerde beroepsbeoefenaars.
Als het niet openbaar wordt gemaakt, dan is er geen controle op de Wet BIG mogelijk en is
het niet bekend of er met bevoegdheden geknoeid wordt. Nu kan in luttele seconden
gecheckt worden of iemand bevoegd is. Als dat niet kan, dan kan een persoon schade
aandoen, zowel aan patiënt als aan de beroepsgroep. Openbaarheid is cruciaal om kwaliteit
naar de buitenwereld te kunnen uitdragen. Transparantie blijkt de belangrijkste waarde van
het beschikbaar stellen van data uit het register.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 50 van 109

Erfgoedinformatie van de RCE
Gesproken met:
● Carla Schulte - hoofd Archief, Bibliotheek en Collecties, RCE
● Kees
Hendriks
projectmanager
Kennisinfrastructuur
monumentenzorg, RCE
● Dirk Houtgraaf - hoofd sector Kennisuitwisseling, RCE
● Hans Berrens - controller, RCE
● Arjan den Boer - oprichter en eigenaar, ABC Media (hergebruiker)

modernisering

De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) houdt zich bezig met het behoud van het
Nederlands cultureel erfgoed. Het gaat hierbij om archeologie, monumenten,
cultuurlandschappen en roerend goed. Op grond van de Monumentenwet 1998 is de
wettelijke taak van de RCE het aanwijzen van monumenten, het verlenen van vergunningen
(monumentenvergunning, opgravingsvergunning) en het verlenen van subsidies voor de
instandhouding en restauratie van rijksmonumenten. Om het cultureel erfgoed te behouden
en toegankelijk te maken, draagt de RCE zorg voor een kennisinfrastructuur, die niet alleen
door de RCE, maar ook door andere erfgoedpartijen gebruikt wordt. De RCE heeft geen
publieksopdracht, maar richt zich voornamelijk op (het faciliteren van) een netwerk van
ketenpartners die zich gezamenlijk bezighouden met het beheer van het Nederlands
cultureel erfgoed.
De rijksdienst valt onder het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en wordt daar
ook door gefinancierd. Hoewel de RCE een onderdeel is van het ministerie, voert zij toch
een relatief zelfstandige bedrijfsvoering. Zo zijn locaties en voorzieningen gescheiden en is
ook de informatievoorziening zelfstandig.
Kenmerken van de data
De RCE beschikt over veel verschillende typen data, van boeken en tijdschriften tot foto’s en
tekeningen, en de RCE beheert ook een aantal registers waaronder het
rijksmonumentenregister en het archeologische vondsten- en onderzoeksregister (ARCHIS).
Omdat de RCE ook verantwoordelijk is voor vergunningverlening en subsidieverstrekking
houdt het ook uitgebreide correspondentie bij over deze vergunningsprocessen.
Alle bezittingen van de RCE zijn gecategoriseerd in de afdeling Archief, Bibliotheek en
Collecties. Het archief omvat onder andere de documentatie van de RCE betreffende de
60.000 rijksmonumenten en meer specifiek, de correspondentie rondom subsidieaanvragen
en vergunningverleningen, fotoafdrukken en bouwkundige tekeningen. De bibliotheek bevat
de eigen uitgaven en circa 126.000 boeken over onderwerpen die van belang zijn voor de

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 51 van 109

RCE en haar partners. De collectie bestaat uit de beeldbank met circa 500.000 afbeeldingen
(voornamelijk foto´s) en referentiecollecties die door de RCE beheerd worden. De data die
beheerd worden zijn de metadata over collectie en bibliotheek, en ook de data die in het
archief besloten liggen. Ook beeld- en geluidsmateriaal in de collectie kan als data gezien
worden.
Veel van de data die de RCE bezit is oud, al lang in het bezit van de RCE, en daardoor niet
digitaal. In 2010 is een project gestart om de post en het archief - met een totale omvang
van 2000 meter - te digitaliseren. Het doel van deze digitalisering was zowel een efficiëntere
en effectievere bedrijfsvoering, als een effectievere ontsluiting van data voor zowel interne
als externe doelen.
Veel van de data die de RCE beheert, is inmiddels openbaar. Dat geldt bijvoorbeeld voor de
beeldbank en het monumentenregister en de metadata van de collecties en bibliotheek. De
data zijn niet altijd openbaar geweest, omdat de RCE in het verleden van mening was dat dit
vanwege privacy-aspecten ongewenst was. Bij het openbaar maken van de data bestond,
ondanks een kwaliteitsslag die van te voren gemaakt was, het risico dat burgers of bedrijven
protest zouden aantekenen tegen de openbaarmaking; dat kan bijvoorbeeld gebeuren bij het
openbaarmaken van interieurfoto’s. In 2009 heeft de RCE, ondanks de bestaande risico’s
een bewuste keuze voor openbaarmaking gemaakt, Belangrijk resultaat was echter dat door
massale en snelle openstelling ook energie ontstond in de organisatie voor verdere
digitalisering en openbaring. De RCE heeft bij alle digitaal beschikbare data de volgende
regel opgenomen:
"Meent u desondanks dat de digitale beschikbaarstelling van bepaald materiaal
inbreuk maakt op enig recht dat u toekomt of uw (privacy)belangen schaadt, dan kunt
u dit onderbouwd aan ons laten weten. Wij zullen dan op korte termijn contact met u
opnemen en bij een gegronde klacht vanzelfsprekend het materiaal van de website
verwijderen" (RCE, 2011).
In sommige gevallen lijken er juridische beperkingen te zijn, doordat derden auteursrechten
hebben op stukken die in de archieven zijn opgenomen. Dat is bijvoorbeeld het geval bij
rapporten die in het archeologische-vindplaatsenregister zijn opgenomen. Juridisch
onderzoek door de RCE wees echter uit dat de openbaarmaking zwaarder woog dan het
auteursrecht dat op de stukken lag (RCE Intranet, 25 juli 2011).
De RCE gebruikt op dit moment slechts één licentiemodel. Voor bijna alle materialen geldt
dat hergebruik onder de Creative Commons Share Alike 3.0 licentie (CC-BY-SA) valt. Dat
betekent dat iedereen de data vrijelijk mag hergebruiken, ook voor commerciële doeleinden,
maar dat afgeleide producten ook onder dezelfde licentie moeten worden verstrekt. Dit
vanuit het argument; ‘De belastingbetaler heeft er al voor betaald’, en ook omdat de

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 52 van 109

marginale kosten voor verspreiding toch al nul zijn. Het blijft overigens wel zo dat voor
specifieke handelingen (bijvoorbeeld hoge kwaliteit scans op opdracht) er een kostprijs zal
worden gerekend.
Voor inzage van het archief en de registers, alsmede ook het inschrijven van nieuwe
objecten in de registers worden op dit moment geen leges gerekend. De RCE vindt dat
zolang deze voorzieningen niet onoverkomelijk belast worden, dit als onderdeel van het aan
haar toegedeelde budget gezien moet worden.
Beschikbaarstelling van de data
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed stelt op vele manieren data ter beschikking aan
hergebruikers en ketenpartners. Een aantal plekken waar RCE data aangetroffen kan
worden:
● In de Beeldbank (http://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/) zijn meer dan 550.000 foto’s
en afbeeldingen opgenomen.
● Op Wikipedia is het monumentenregister ontsloten (inclusief monument nummer en
redengevende omschrijving). Ook via het monumentenregister online zijn deze
gegevens beschikbaar.
● Verder ontsluit de RCE gedigitaliseerde museale collecties van aangesloten musea
via een zoekomgeving, gebaseerd op open source, in de Digitale Museale Collectie
Nederland. Daarbovenop zijn geavanceerde zoektoepassingen ontwikkelt
(www.dimcon.nl).
● Via Kennisinfrastructuur Cultuurhistorie (KICH) wordt een aantal geo-datasets
ontsloten.
● Vanaf januari 2011 is de RCE nationale aggregator voor roerend erfgoed binnen het
Europeana netwerk.
De RCE biedt (in tegenstelling tot de gebruikelijke filosofie) geen ‘ruwe’ data aan. De RCE
hanteert een informatiestrategie waarin bronnen (de datalaag) door middel van een
semantische informatielaag (verbindingslaag) ontsloten worden voor applicaties en
gebruikers (de e-dienstenlaag)i. Doordat de bronnen niet ‘ruw’ ontsloten worden, kan de
RCE ervoor zorgen dat alleen betekenisvolle entiteiten ontsloten worden, die eenvoudiger
voor hergebruik in te zetten zijn. Elk object dat uit de verbindingslaag opgevraagd wordt, is
immers al voorzien van identificerende nummers en gebruikt alleen begrippen die al in de
thesaurus zijn opgenomen. Ook zijn objecten vanuit verschillende databronnen (maar van
hetzelfde type) geüniformeerd.
De objecten die uit de verbindingslaag op te vragen zijn, worden door de RCE
“halffabricaten van informatieproducten” genoemd. De halffabricaten van de RCE zijn te
vergelijken met informatiebouwstenen zoals die in “Linked Open Data” gebruikt worden.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 53 van 109

Zoals ook in de architectuur afbeelding te zien is, is de
informatievoorziening van de RCE zoveel mogelijk via
services vormgegeven. Deze moderne service oriented
architecture (SOA) is een van de resultaten van het project
KiMoMo
(Kennisinfrastructuur
modernisering
monumentenzorg), een project dat met subsidiegelden uit de
PRIMA-regeling (ter ondersteuning van de uitvoering van de
ICT Agenda van het kabinet) is uitgevoerd. Een van de
belangrijke uitgangspunten bij het KiMoMo-project was dat
de informatievoorziening zowel voor de RCE zelf, alsook
voor partners goed bruikbaar moest zijn. Een gevolg van
SOA is ook dat het ontsluiten van halffabricaten altijd via
webservices gedaan wordt.
Gebruik en gebruikers
De RCE richt zich in haar functioneren vooral op eigenaren van erfgoed, intermediairs en
andere erfgoed beherende organisaties en kent zogezegd geen publieksopdracht. Dat wil
zeggen dat de meeste hergebruikers geen individuele burgers, maar professioneel
betrokkenen en intermediaire organisaties zijn. De belangrijkste hergebruikers die er tot nu
toe zijn:
● Wikipedia - hergebruikt data uit het monumentenregister. Van elk rijksmonument is
het adres, het monumentnummer en de oorspronkelijke functie opgenomen. Omdat
niet van alle monumenten ook foto’s beschikbaar waren, is er door Wikipedia
Nederland, de RCE en nog een aantal andere partners een wedstrijd uitgeschreven:
Wiki Loves Monuments. In zowel 2010 als 2011 zijn er in september door honderden
fotografen meer dan 10.000 foto’s van monumenten gemaakt en vrijgegeven (in
Wikimedia Commons) onder de CC-BY-SA licentie. De RCE beschikt daardoor over
veel meer beeldmateriaal van de door haar beheerde monumenten. Ook blijkt dat
Wikipedia-gebruikers de omschrijvingen van de monumenten aanvullen met eigen
kennis. Zowel de kwaliteit als de kwantiteit van de meldingen hebben de RCE
verrast. Inmiddels wordt er gewerkt aan een proces om deze toegevoegde informatie
ook weer in de systemen van de RCE op te nemen.
Bijkomend voordeel is overigens ook nog dat de RCE geen eigen tool meer hoefde
te bouwen voor het publiek ontsluiten van het monumentenregister. Medewerkers
zoeken op Wikipedia snel en eenvoudig aan de hand van het monumentennummer
of de plaats- en straatnaam het betreffende pand op.
● AB-C Media - zie laatste paragraaf / grijze blok.
● Meerdere heemkringen, lokale archieven en andere ketenpartners gaan gebruik
maken van de erfgoedsuite. De erfgoedsuite is een Software as a Service (SaaS)-

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 54 van 109

oplossing voor het beheren en presenteren van collecties, die gebruik maakt van de
thesaurus, semantische standaarden en halffabricaten die binnen de RCE ontwikkeld
zijn. Op die manier krijgen de ketenpartners een kosteneffectieve oplossing om
collectiebeheer te doen, en kunnen ook kleine collecties (digitale) verbindingen
maken met andere partijen. Op haar beurt kan de RCE gebruik maken van en kennis
verzamelen over de collecties van de ketenpartijen door deze tool aan te bieden.
● Vereniging Hollandse Molen levert molengegevens, die worden ingezet in de
molenwidget, waarmee een groep experts kan werken aan de beschrijvingen van
molens en aan de thesauri op dit terrein.
De RCE hoopt op nog meer initiatieven, maar andere grootschalige informatie uitwisselingen
zijn nog niet opgezet.
Het aantal bezoeken aan de centrale balie van de RCE voor het kopen van beeldmateriaal
is afgenomen van enige honderden tot bijna nul, omdat dit nu helemaal online kan. Wel is er
nog steeds regelmatig - en in toenemend aantal - bezoek bij de RCE voor de bibliotheek en
de archieven (met onder andere de uitgebreide informatie over de monumenten). Het archief
van 2000 tot heden is digitaal beschikbaar tot de plaatsnaam beginnend met de letter ‘L’
(1/1/2012) en slechts gedeeltelijk online ontsloten. Het digitaliseringstraject van het archief
voor de periode 1920 tot 2000 volgt aansluitend.
Strategie
De RCE heeft tot taak om het beheer en behoud van het cultureel erfgoed te ondersteunen
en stimuleren. Binnen de budgettaire, juridische en organisatorische kaders waarin de RCE
opereert, is dit echter niet te doen voor één organisatie. De RCE heeft vele partners nodig
die gezamenlijk bijdragen aan de zorg voor het cultureel erfgoed. De RCE kan daardoor
gezien worden als een facilitator van een veel grotere netwerkorganisatie, waarin de
onderdelen van het netwerk ieder op hun eigen specifieke gebied verantwoordelijkheid
(kunnen) nemen voor het Nederlandse erfgoed.
Vanuit haar wettelijke taken, heeft de RCE onder andere de verantwoordelijkheid voor het
ontsluiten van een aantal datasets, waaronder de diverse registers. Vanuit het
overkoepelende doel om juist ook andere organisaties in het netwerk te helpen, is er voor
gekozen om de ontsluiting van data veel breder op te pakken. Onder andere door de
ontsluiting van halffabricaten, de thesauri en meta-datastandaarden kan de RCE een veel
grotere impact hebben op de gehele erfgoedsector. De RCE is van mening dat ontsluiting
van data via internet een goede en goedkope manier is, om de impact die zij in de
samenleving en de erfgoedsector heeft, te vergroten.
De achtergrond van deze strategie ligt in de beleidsbrief modernisering monumentenzorg
(2010) en de start van de digitalisering en de beeldbank. Met modernisering
monumentenzorg vond een verschuiving van gerichtheid op regelgeving en controle naar

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 55 van 109

zelfregulering (belanghebbende als drager van monumentenzorg) en kennisontsluiting
plaats. Een interne oriëntatie gericht op kennisbehoud maakte plaats voor een externe
oriëntatie gericht op kennisdelen en samenwerken. Daarbij was het essentieel dat ook de
informatievoorziening op de schop ging.
De RCE is ervan overtuigd dat je als moderne overheidsorganisatie niet moet willen
proberen alles onder controle te houden. Haar werkwijze kenmerkt zich dan ook door design
by trial. De RCE ziet open data als een continu proces dat winst voor de organisatie en
maatschappij oplevert.
Kosten en opbrengsten
De kosten die de RCE in verband brengt met open data, bestaan uit twee categorieën
kosten.
● Ten eerste zijn er de projectkosten voor KiMoMo en andere digitalisatieprojecten.
○ Digitaliseren pandsdossiers: € 3,2 miljoen (project van 4/5 jaar);
○ Project digitaal werken € 1,8 miljoen
○ KiMoMo Kennisinfrastructuur ontwikkelen: € 5 miljoen (project loopt tot eind
2012), gefinancierd voor 50% uit een externe subsidie uit de PRIMA-gelden.
○ Digitaal
● Ten tweede zijn er de kosten voor het beheren en onderhouden van de
gerealiseerde voorzieningen.
○ Beeldbank: € 60.000,- per jaar;
○ Hiernaast zijn er hosting, opslag, verwerkingskosten en onderhoudskosten hiervoor is geen inschatting gemaakt.
Er zijn ook baten voor de RCE. In tegenstelling tot de kosten zijn de baten allemaal
structureel.
● De interne baten zijn:
○ Besparing van 7 fte op jaarbasis door efficiëntere organisatie met minder
administratieve lasten (als gevolg van de drie projecten). Deze reductie kan
vanaf 2013 met de taakstelling ook gerealiseerd worden. De fte-reductie komt
neer op € 500.000,- per jaar. Op duurdere onderhoudscontracten kan er €
300.000,- per jaar bespaard worden. Dat is een totaal van € 800.000,- en
betekent een terugverdientijd van ongeveer 10 jaar ten opzichte van de
projectkosten voor de organisatie (van € 7,5 miljoen). De uiteindelijke baten in
fte’s zouden op termijn nog wel eens veel hoger kunnen uitvallen, maar daar
is nu nog te weinig zicht op.
○ Effectiviteitswinst: snellere, correctere en completere inzage in archieven,
online tracking van subsidieaanvragen, minder fouten en een nauwkeurigere
procesgang, de mogelijkheid van het koppelen van bestanden en het
uitvoeren van analyses (projectplan digitalisering post/archief);

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 56 van 109

●

○ Structurering kennis en kwalitatief hoogwaardiger archief (door opschoning).
De externe baten zijn:
○ Gemeenten hebben minder tijd nodig voor het opvragen van monumenten
dossiers (ca. 7 minuten per opvraging)
○ Ook vele andere partijen in het erfgoed-veld hebben sneller toegang tot meer
complete informatie.

Wanneer we deze baten uitzetten tegen de lasten, blijkt dat de investeringen in ongeveer 10
jaar terugverdiend worden door de RCE. Het is echter onmogelijk om een scheiding aan te
brengen tussen de kosten voor het ‘open-data’-beleid aan de ene kant en de kosten voor het
verbeteren van de interne informatievoorziening aan de andere kant. Vanuit de filosofie van
de RCE is dat overigens ook onzin, omdat de interne informatievoorziening vooral
geoptimaliseerd wordt om met meer ketenpartners meer informatie te kunnen delen.
Recente en voorziene ontwikkelingen
De RCE ziet open data als onderdeel van de bedrijfs- en informatiestrategie en als een
continu proces. In ieder geval streeft de RCE naar een opvolger voor KiMoMo om de
infrastructuur, het gereedschap en de toepassingen verder te brengen. De beeldbank wordt
opengesteld voor deelname door andere partners in het erfgoedveld en bij betrokkenen en
geïnteresseerden in het erfgoedveld, wordt gekeken of er via een crowdsource-instrument
aan kwaliteitsverbetering kan worden gedaan.
Hergebruik door AB-C Media
AB-C Media is een bedrijf dat websites, apps en ander publicatiemateriaal voor culturele
instellingen maakt. AB-C Media heeft een aantal apps gebouwd waarin informatie over
monumenten ontsloten wordt, waaronder Erfgoed.mobi (http://www.ab-c.nl/erfgoed-mobi).
Erfgoed.mobi maakt gebruik van meerdere API’s van de RCE. Erfgoed.mobi is een
demonstratie app, die vooral de technische kwaliteiten van AB-C Media moet tonen en die in
acquisitie gebruikt wordt. De waarde van dit instrument is volgens Arjan den Boer “niet in
geld te meten”, maar desgevraagd gaf Arjan aan niet te willen stoppen met het gebruiken
van deze tool, zelfs niet als hij daarvoor € 100.000,- zou ontvangen.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 57 van 109

Luchtkwaliteit- en emissiedata bij het RIVM
Gesproken met:
● Bennie Bloemberg - hoofd i-organisatie
● Wim van der Maas - projectleider emissieregistratie
● Ivo Stumpe - senior inhoudelijk medewerker, Milieudefensie (hergebruiker)
● Daan Swart - hoofd afdeling luchtkwaliteitsmetingen
● Reinout Woittiesz - plaatsvervangend directeur-generaal
● Piet van Zoonen - hoofd centrum monitoring
Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
De voornaamste taak van het RIVM, is het leveren van ondersteuning op het gebied van
volksgezondheid en milieu door hierover kennis te genereren, te behouden en in te zetten.
Het RIVM wil een neutrale kennisbron zijn voor overheden en het publiek. De organisatie zal
echter nooit een handelingsperspectief toevoegen aan de informatie die ter beschikking
gesteld wordt. Alle taken van het RIVM worden in opdracht van overheden uitgevoerd. In de
Wet op het RIVM is een grote mate van vrijheid vastgelegd voor de wijze waarop de
opdracht wordt uitgevoerd. De organisatie is een baten-lastendienst van het ministerie van
VWS. In deze case zijn twee datasets onderzocht, die zich beide binnen de sector Milieu
van het RIVM bevinden: namelijk data over de luchtkwaliteit en over emissies.
Kenmerken van de data
Via circa 50 meetstations, verspreid over heel Nederland, worden met hoge frequentie de
concentratie van verschillende stoffen in de lucht (dicht bij de grond) gemeten. Het gaat
onder andere om fijnstof, broeikasgassen en ammoniak. De data worden door de
meetstations automatisch doorgestuurd naar de database van het RIVM. De data worden
vervolgens gepubliceerd als niet-gevalideerde data. Achteraf worden de metingen
gevalideerd, onder andere door afwijkende waarden te analyseren. De gevalideerde data
worden opnieuw gepubliceerd.
Naast de publicatie van de data, gebruikt het RIVM de data in een aantal publicaties, waarbij
de gemeten waarden worden vergeleken met wettelijke normen. Het RIVM stelt een
luchtkwaliteitsverwachting op. Het smogalarm is daarvan een onderdeel.
De tweede dataset betreft de emissieregistratie. Dat is een database die de emissies richting
bodem, lucht en water bevat, zoals die zijn gemeten of zijn afgeleid uit andere metingen.
Circa tien organisaties werken samen om de data aan te leveren, het RIVM beheert de
dataset.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 58 van 109

Beschikbaarstelling van de data
De luchtkwaliteitsdata worden beschikbaar gesteld op een website (www.lml.rivm.nl), waarbij
het mogelijk is tabellen en kaartjes te genereren op basis van een eenvoudige query. Voor
professionele gebruikers die daarom verzoeken is daarnaast toegang via XML mogelijk. De
beschikbaarstelling van luchtkwaliteitsdata is overigens niet nieuw; vroeger werden al
tabellenboeken uitgegeven.
De website voor de emissieregistratie (www.emissieregistratie.nl) maakt het eveneens
mogelijk tabellen en kaartjes te genereren. Het is ook mogelijk om een uitgebreide query op
de database te maken en de resultaten daarvan te exporteren. Vragen over de data kunnen
gesteld worden via een helpdesk, die jaarlijks enkele honderden vragen beantwoord.
Gebruik en gebruikers
Grofweg zijn drie typen gebruikers te onderscheiden:
● Overheden. Zij gebruiken de milieudata om beleid te maken en/of te evalueren. Een
bijzonder proces daarin is de periodieke rapportage aan de Europese Commissie
over het voldoen aan Europese normen.
● Professionele gebruikers, met name ingenieursbureaus en milieu- en
natuurorganisaties.
● Burgers. Zij beschikken volgens het RIVM vaak over minder kennis om de data te
kunnen duiden dan professionele gebruikers.
De data van het RIVM kunnen worden aangeboden door intermediairs, maar vanuit de
organisatie zelf is daar weinig zicht op. Hergebruik door het Twitter-account @RIVMalarm is
wel opmerkelijk. Het account is geen eigendom van het RIVM, maar het RIVM heeft
desalniettemin geen actie ondernomen om gebruik van haar naam tegen te gaan, uit een
pragmatische afweging: het gebruik was niet schadelijk.
De website van de emissieregistratie kent ongeveer 200 unieke hits per dag, waarvan
vermoed wordt dat het in 80% van de gevallen om professionele gebruikers gaat.
Strategie
De verzameling en publicatie van de data volgt uit wettelijke verplichtingen. De belangrijkste
daarvan is het Verdrag van Aarhus aangaande de toegang tot informatie over milieuaangelegenheden. Verzameling en publicatie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden; het
een is zonder het ander niet mogelijk of doelloos.
Het RIVM bewaakt de positie als onafhankelijke kennisleverancier. Zij voorziet de data
daarom niet van betekenis, anders dan dat zij goed beschrijft wat wel en niet gemeten is en
hoe betrouwbaar de cijfers zijn.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 59 van 109

Er is geen overkoepelende open-datastrategie binnen de sector Milieu of het RIVM als
geheel. Afwegingen over de beschikbaarstelling van data worden gemaakt op het niveau
van een individuele dataset. Momenteel wordt wel gepoogd om de verschillende
elektronische kanalen onder een label te brengen (RIVM-website), maar er is nog geen
sprake van integratie van de datasets of harmonisatie van de semantiek.
Vanwege de wettelijke verplichting tot publicatie is de vraag niet of de data worden
gepubliceerd, maar resteert vooral de vraag op welke wijze dat gebeurt.
Kosten en opbrengsten
De luchtkwaliteitswebsite kost circa € 100.000,- per jaar. De website voor het ontsluiten van
de data van de emissieregistratie brengt € 250.000,- aan jaarlijkse kosten met zich mee.
Financiële opbrengsten zijn niet direct aanwezig, anders dan de financiering vanuit de
ministeries van IenM en EL&I. Met de beschikbaarstelling via de website zijn de kosten voor
de papieren kanalen (met name tabellenboeken) wel vervallen of stevig teruggebracht.
Recente en voorziene ontwikkelingen
Publieke organisaties en kennisinstellingen werken steeds meer samen, in netwerkvorm, om
de doelen te bereiken. Het RIVM staat open voor die samenwerking, zoals ook blijkt uit de
wijze waarop de data voor de emissieregistratie wordt verzameld. Zij zal echter vasthouden
aan een onafhankelijke positie en om die reden altijd een bijzondere verantwoordelijkheid
voor de kwaliteit en correctheid van de data willen behouden. Het toekennen van het ‘label
RIVM’ aan de data heeft ook een waarde voor gebruikers en zal om die reden niet snel aan
een andere organisatie worden overgelaten.
Hergebruik door Milieudefensie
Milieudefensie is een organisatie die zich op verschillende niveaus (lokaal, nationaal,
internationaal) inzet voor een beter milieu. Verkeer is een van haar bijzondere
aandachtsgebieden. Milieudefensie is tevreden met het aanbod en de onafhankelijkheid van
het RIVM op het gebied van luchtkwaliteitsdata.
Milieudefensie is een professionele gebruiker en heeft geen nadere wensen ten aanzien van
de ontsluiting van de data. Zij combineert de luchtkwaliteitsdata niet met andere datasets;
gezamenlijke ontsluiting van verschillende typen datasets is dan ook niet nodig.
De dataset is vooral van belang om te kunnen zien of er overschrijdingen ten opzichte van
normen optreden. Daarmee kan Milieudefensie zich voorbereiden op discussies in de
beleids- of media-arena’s, of zelf aandacht vragen voor de overschrijding en het belang van
maatregelen.
Metingen over luchtkwaliteit worden door organisaties buiten het RIVM ook gebruikt om

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 60 van 109

voorspellingen te doen, waarbij vaak verschillende beleidsscenario’s worden vergeleken.
Denk aan de bouw van een nieuwe weg. De rekenmodellen zijn veel minder objectief dan de
metingen zelf, omdat de uitkomst van de modellen erg gevoelig is voor de invoerwaarden en
gedane aannames. Het is daarom van belang dat de rollen van objectieve leverancier van
meetdata en voorspeller niet vermengd worden, om geen discussie te krijgen over de
betrouwbaarheid van de meetresultaten.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 61 van 109

De wettenbank van het ministerie van BZK
Gesproken met:
● Dick van den Berg - functioneel beheerder, ICTU
● Hans Flier - beleidsmedewerker directie Regeldruk, Dienstverlening en Informatie,
ministerie van BZK
● Kees Keuzenkamp - waarnemend directeur Regeldruk, Dienstverlening en
Informatie, ministerie van BZK
● Jaco de Vroed - Chief Technology Officer, Legal Intelligence (hergebruiker)
● Hylke Wierda - hoofd CIO-office, ministerie van BZK
Wettenbank
De wettenbank is een dataset met geconsolideerde teksten van wet- en regelgeving die op
rijksniveau zijn ontstaan. Het gaat onder andere om wetten, Algemene Maatregelen van
Bestuur en ministeriële regelingen. Via www.wetten.nl en een webservice is deze dataset
toegankelijk. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) is vanuit
twee taken verantwoordelijk voor de wettenbank. Aan de ene kant borgt zij democratische
waarden zoals transparantie van het openbaar bestuur en aan de andere kant treedt zij op
als aanjager en facilitator voor de samenwerking binnen de rijksdienst.
Kenmerken van de data
Als resultaat van het wetgevingsproces ontstaan officiële publicaties van de Rijksoverheid.
Dergelijke publicaties kondigen meestal algemeen verbindende regelgeving af. Vaak gaat
het daarbij om wijzigingen op de tekst, of de geldigheid van eerdere regelgeving.
Uit de losse publicaties wordt niet zonder meer duidelijk wat de geldende regelgeving op een
specifiek moment is. Regelingen kunnen immers worden aangevuld of ingetrokken. Om de
actuele tekst te kennen, is het nodig de wetgeving te consolideren. Die consolidatie is een
redactioneel proces dat de overheid inkoopt en waarvan de resultaten openlijk toegankelijk
zijn. Voor de consolidatie wordt de wetgeving systematisch verzameld, door een beperkt
aantal 'publicatiekanalen' (officiële publicaties zoals het Staatsblad en de Staatscourant) te
monitoren op regelgeving.
Sommige regelgeving, bijvoorbeeld verdragen van voor 1952, zijn nog niet opgenomen in de
wettenbank met geconsolideerde teksten. Beleidsvoorbereidende notities die niet met de
Kamer zijn gedeeld, worden in de regel niet gepubliceerd.
Wetsteksten worden kort na publicatie van de onderliggende officiële stukken aangepast.
Vaak verstrijkt er enige tijd tussen de publicatie van een wet en de inwerkingtreding ervan,
hierdoor is een wetstekst vaak ruim voor de inwerkingtreding al te raadplegen via wetten.nl.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 62 van 109

Beschikbaarstelling van de dataset
Staatssecretaris Kohnstamm heeft de Tweede Kamer in 1996 medegedeeld, dat de
Rijksoverheid naar zijn mening een verantwoordelijkheid heeft in het toegankelijk maken van
wetten voor burgers (TK20644/30). De Ministerraad heeft later ingestemd met de eerste
realisatie van de wettenbank.
Tot 2001 nam de Rijksoverheid geconsolideerde wetsteksten af via de wettenbank van
Kluwer (Algemene Databank Wet- en Regelgeving). Kluwer had een de facto monopolie op
de geconsolideerde wetsteksten van de (vrijwel) gehele collectie wetgeving. Anderen burgers en bedrijven - konden ook een cd-rom afnemen van Kluwer, tegen betaling. De
teksten waren onder andere toegankelijk in openbare bibliotheken. In 2001 is de wettenbank
aanbesteed, waarbij de Staat het eigendom van de geconsolideerde teksten verwierf en een
website opende waarop iedereen de teksten kosteloos kon opvragen.
De wettenbestanden worden zowel via een eigen presentatievoorziening (wetten.nl) als via
een webservice (in XML) aangeboden. Deze laatste wordt gebruikt door intermediairs en
professionele gebruikers. Beide kanalen zijn voor iedereen kosteloos toegankelijk. Aan het
gebruik van het wettenbestand worden geen voorwaarden gesteld.
Het ministerie van BZK treedt op als opdrachtgever en financier naar twee partijen. Enerzijds
naar SDU, die na een aanbesteding verantwoordelijk is geworden voor de redactie van de
wetsteksten en anderzijds ICTU (programma e-Overheid voor Burgers), dat het functionele
beheer en de technische doorontwikkeling verzorgt.
Gebruik en gebruikers
De wettenbank kent drie doelgroepen:
1. Burgers, die geacht worden de wet te kennen.
2. Ambtenaren, die wetsteksten gebruiken in het proces van beleidsvoorbereiding, het
opstellen van wetgeving en in uitvoerende processen.
3. Professionele juristen bij bedrijven, in de advocatuur of de magistratuur.
Burgers gebruiken teksten via wetten.nl en via sites van anderen, zoals lexius.nl.
Ambtenaren en bedrijven raadplegen de wettenbank rechtstreeks, doen dat via derde
partijen, of integreren het met de eigen systemen (zogenaamde ‘content integration’, waarbij
de wetten zijn geïntegreerd of verrijkt met andere bronnen). Er zijn geen cijfers bekend over
de omvang van dergelijk hergebruik.
De communicatie van wetten is onder andere van belang zodat burgers en rechtspersonen
weten aan welke regels zij zich moeten houden. Daarnaast wordt er veel beroep gedaan op
wetsteksten in de voorbereiding van juridische procedures. Verder zijn de wetten van belang

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 63 van 109

voor uitvoeringsorganisaties, in het inrichten van de processen en het motiveren van
besluiten. Tot slot worden de teksten gebruikt in het wetgevingsproces zelf. Via wetten.nl
worden jaarlijks circa 5,5 miljoen sessies opgestart.
Strategie
De wettenbank is ontwikkeld op basis van de politieke wil (in 1996) tot het beschikbaar
stellen van wetsteksten aan burgers (transparantie). De strategie om dit doel te realiseren is
vooral van financiële aard: de voordelen die samenhangen met het centraal realiseren van
de toegang tot een open wettenbank voor rijksambtenaren waren voldoende om het doel
van transparantie te realiseren binnen de bestaande rijksmiddelen. De kosten van een
centrale open voorziening liggen lager dan die van decentrale abonnementsmodellen waarin
particuliere uitgevers zijn betrokken. Het initiatief bleek later goed te passen in nieuwe
beleidsdoelen zoals de compacte overheid (vergroten interne efficiency) en economische
stimulering door middel van open data. Het accent heeft in de loop van de tijd op
verschillende motivaties gelegen, maar tezamen hebben deze gezorgd voor continuïteit in
het bestaan en de doorontwikkeling van de wettenbank.
Verder is de wettenbank de eerste stap geweest in een reeks van vervolginitiatieven om
verzamelingen overheidsinformatie actief openbaar en herbruikbaar te maken. Deze
beheerste, stapsgewijze strategie heeft er volgens BZK toe bijgedragen dat geen van deze
projecten terecht is gekomen in de hoek van de mislukte overheids-ICT-projecten.
Kosten en opbrengsten
De kosten voor de redactie, de techniek en het beheer van de wettenbank bedragen samen
€ 2,2 miljoen per jaar. De wettenbank wordt gefinancierd via de begroting van het ministerie
van BZK.
Met het openstellen van de wetsteksten is het de facto oligopolie van Kluwer en SDU op
geconsolideerde wetsteksten doorbroken. Uitgevers kunnen, net als andere partijen,
informatiediensten baseren op de teksten, maar de teksten zelf worden niet langer exclusief
door hen aangeboden.
Parallel met de ontwikkeling van de wettenbank is in het Juriconnect-forum gewerkt aan de
standaardisatie van de identificatie van regelingen en regelingselementen.
De kosten van de redactie en het beheer van de wettenbank zijn lager dan wat de
Rijksoverheid vroeger betaalde aan licenties voor de Algemene Databank Wet- en
Regelgeving van Kluwer (ca. 3,5 miljoen gulden per jaar). Rekening houdend met
prijsindexatie liggen de kosten van het ontwikkelen en beheren van de wettenbank niet ver
uit de buurt van de prijs die werd betaald voor de licenties van Kluwer.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 64 van 109

Doordat verschillende soorten regelgeving en regelgeving van verschillende departementen,
centraal beschikbaar zijn, worden daarnaast veel redactionele werkzaamheden uitgespaard.
Voorheen kwam het voor dat departementen de eigen 'wetgevingsinformatievoorziening'
hadden. Op verschillende plaatsen (bij uitgevers, bij departementen, andere overheden en
wellicht ook in de private sector), werden dezelfde wetsteksten geconsolideerd en
gestructureerd. Hier zijn echter geen gegevens over bekend.
Recente en voorziene ontwikkelingen
Vanuit de wet- en regelgeving worden steeds meer verbanden aangelegd naar andere
informatie. Zo is het mogelijk om de wetsgeschiedenis op te vragen, waarin verwijzingen zijn
opgenomen naar Kamerstukken en de oorspronkelijke tekst in de officiële publicatie.
De inhoud van de wettenbank wordt ook verbreed. Momenteel wordt er samen met het
ministerie van Buitenlandse Zaken gewerkt aan het opnemen van oudere verdragsteksten.
Daarnaast wordt getracht om de relatie tussen Europese regelgeving en de implementatie in
Nederlandse wet- en regelgeving zichtbaar te maken.
De voorzieningen en methoden rondom de wettenbank (en wetten.nl) hebben model
gestaan voor de Centrale Voorziening Decentrale Regelgeving, die sinds kort de regelgeving
van decentrale overheden ontsluit. Die data zijn geen eigendom van de Rijksoverheid, maar
BZK treedt wel op als 'shared service centre' voor het verspreiden ervan.
Hergebruik door Legal Intelligence
Legal Intelligence biedt een commercieel content-integratieproduct voor professionele
juridische gebruikers. Zij ontsluiten meerdere bronnen op een gerelateerde manier en
hebben daarvoor een eigen zoekdienst ontwikkeld. De wetsteksten zijn daar onderdeel van,
maar het kan ook gaan om bijvoorbeeld juridische tijdschriften. Legal Intelligence is tevreden
over de toegang die zij heeft tot de wettenbank, maar geeft wel aan dat het enkele jaren
heeft geduurd voordat de teksten op een goede manier geautomatiseerd te verwerken
waren. De organisatie werkt met een ‘crawler’ die de inhoud van alle webpagina’s ophaalt.
Die crawler is gebouwd op het moment dat er nog geen webservice van de wettenbank
beschikbaar was. De standaardisatie van de identificatie van regelingselementen was een
belangrijk hulpmiddel in het kunnen hergebruiken van de gegevens.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 65 van 109

Scholeninformatie van DUO
Gesproken met:
● Bram Voermans - Adviseur strategisch informatiebeleid van het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
● David Bronsgeest - Analist/ontwikkelaar afdeling Informatieproducten van de Dienst
Uitvoering Onderwijs
● Jan Douwe Kooistra - oprichter 10.000scholen.nl (hergebruiker)
De Dienst Uitvoering Onderwijs
Sinds 1 januari 2010 vormen de IB-Groep en CFI één organisatie: Dienst Uitvoering
Onderwijs
(DUO).
DUO
financiert
en
informeert
onderwijsdeelnemers
en
onderwijsinstellingen. Ook organiseert DUO verschillende examens. De dienst maakt
onderdeel uit van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). DUO is een
uitvoeringsorganisatie van dit ministerie. Gekeken vanuit het perspectief van opdrachtgever
en opdrachtnemer, is DUO opdrachtnemer en het ministerie opdrachtgever. Deze rollen zijn
in de praktijk goed waarneembaar. Het ministerie stuurt DUO aan en DUO voert uit.
Kenmerken van de data
DUO beheert gegevens over het Nederlandse onderwijs in een ‘datawarehouse’. Binnen
DUO worden vier gegevensdomeinen onderscheiden:
● Onderwijsdeelname en -resultaten
● Instellingen en opleidingen
● Onderwijspersoneel
● Financiële gegevens
De informatie in een gegevensdomein, kan het primair onderwijs (PO), het voortgezet
onderwijs (VO), beroepsonderwijs en volwasseneducatie (BVE) en het hoger onderwijs (HO)
betreffen.
Voor beleid en bekostiging van scholen mogen alleen geanonimiseerde gegevens gebruikt
worden. Basisgegevens mogen hiervoor niet worden gebruikt. Het gaat dan onder andere
om de basisgegevens uit het Basisregister Onderwijs (BRON), dat alle relevante
persoonsgegevens, gekoppeld aan een persoonsgebonden nummer, van alle deelnemers
bevat. Daarom worden er vanuit BRON geanonimiseerde bestanden aangemaakt waarin
alleen nog relevante persoonsgegevens over blijven: geslacht, geboortejaar (leeftijd),
postcodegebied (postcode zonder lettercode), etniciteit en herkomst ouders. Deze
geanonimiseerde bestanden worden 1-cijferbestanden genoemd en vormen de basis voor
leveringsverzoeken die bij DUO binnenkomen. De bestanden worden 1-cijferbestanden
genoemd, omdat DUO en andere overheidsorganisaties die deze gegevens voor hun
wettelijke taakuitvoering nodig hebben, zoals de Onderwijsinspectie en gemeenten,

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 66 van 109

gebruikmaken van dezelfde bestanden en daarmee één definitie (cijfer) hanteren (Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, z.d.).
Vanuit de Wet Openbaarheid Bestuur gaat het hier om openbare informatie die in principe
integraal openbaar moeten zijn. OCW maakt echter een onderscheid tussen actieve en
passieve openheid. Geanonimiseerde en geaggregeerde, op het niveau van
onderwijsinstellingen, gegevens worden actief voor hergebruik te beschikking gesteld.
Andere datasets, veelal maatwerkleveringen van gegevens, worden alleen reactief, naar
aanleiding van een specifieke vraag met een specifiek doel en veelal met een beroep op de
WOB voor hergebruik ter beschikking gesteld.
Omdat de 1-cijferbestanden maar één keer per jaar gewijzigd worden, wordt de informatie
die als open data beschikbaar wordt gesteld ook maar één keer per jaar geüpdatet. De
adresbestanden - die niet op 1-cijferbestanden gebaseerd zijn - worden maandelijks
geüpdatet.
Voor elke onderwijssector is er andere informatie als open data beschikbaar. Dat wil zeggen
dat een gegevensset die voor bijvoorbeeld het PO beschikbaar is, niet ook altijd voor het VO
en/of het BVE beschikbaar is. Sommige gegevenssets kunnen sectoroverstijgende
informatie bevatten, zoals de intersectorale stroominformatie (het aantal leerlingen dat een
onderwijssector in- of uitstroomt of het aantal leerlingen dat van de ene onderwijssector
doorstroomt naar een andere onderwijssector). Deze informatie wordt ‘berekend’ door de
dienst informatieproducten van DUO.
Naast een gesloten document formaat (.xls) wordt de data waar mogelijk ook in een open
document formaat aangeboden (.csv). Stroombestanden zijn alleen als .csv beschikbaar,
omdat Excel het aantal records niet aan kan. De bbo-ROM bestanden (basisgegevens
bekostigd onderwijs) die aan gemeenten geleverd worden, zijn opgebouwd volgens een
vaste lay-out. De gemeenten kunnen middels eigen software de bbo-ROM bestanden
inlezen. De standaard voor de bbo-ROM bestanden wordt door gemeenten en DUO
gezamenlijk beheerd, de overige bestanden zijn niet volgens een standaard ingedeeld. Wel
is het zo dat DUO probeert om de indeling zo min mogelijk te wijzigen.
Beschikbaarstelling van de data
De databestanden worden beschikbaar gesteld via data.duo.nl. De site is nog niet zo lang in
de lucht en is (bij schrijven) nog in bèta. Het moet de opvolger worden van
‘onderwijsincijfers’ (www.onderwijsincijfers.nl), ‘Feiten en Cijfers’ (cijfers.minocw.nl) en een
aantal andere vergelijkbare sites.
De ‘oude’ sites kennen allemaal enkele gebreken. De gebreken vertonen een vicieuze cirkel.
Het is moeilijk om de openbare data te vinden (zowel de websites zelf, als binnen de data),

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 67 van 109

waardoor er weinig hergebruik is, wat ertoe leidt dat weinig data beschikbaar komt,
waardoor de data die beschikbaar komt ook niet te hergebruiken is, wat weer tot een
slechtere vindbaarheid leidt (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, 2011).
Om deze reden is data.duo.nl als nieuw portaal ontwikkeld. Gelijktijdig met de ontwikkeling
van dit portaal liep het project datawarehouse dat ervoor moest zorgen dat de aanlevering
van gegevens structureel en geautomatiseerd gebeurt. De website is het
ontsluitingsmechanisme.
Waar op de oude site van Feiten en Cijfers nog een enkele webservice werd aangeboden,
wordt deze bewust niet op de nieuwe website aangeboden. Het zou volgens DUO de site
nodeloos ingewikkeld maken zonder een duidelijke meerwaarde. Op dit moment is er
namelijk maar een partij die van de webservice gebruik maakt. OCW en DUO gaan er vanuit
dat iedereen, dus ook deze partij, .xls en/of .csv bestanden kan lezen.
Gebruik en gebruikers
Een van de belangrijkste gebruikers van de data - naast beleidsmedewerkers van OCW zelf
- zijn de sectorraden van de verschillende onderwijssectoren, zoals de PO-raad (sectorraad
primair onderwijs) en de VO-raad (de sectorraad voortgezet onderwijs). Het project Vensters
voor Verantwoording (VvV) is een belangrijk project van de VO-raad. Met Vensters voor
Verantwoording bieden scholen door middel van indicatoren inzicht in hun resultaten. In
Venster voor Verantwoording wordt informatie over het voortgezet onderwijs van DUO,
informatie van de Onderwijsinspectie en informatie van de scholen zelf verzameld in één
systeem en beschikbaar gesteld via www.schoolvo.nl en www.schoolkompas.nl. Vensters
voor Verantwoording wordt op dit moment ook voor het primair onderwijs ontwikkeld. Dit is
een lang traject, omdat de voorbereiding en het op orde brengen van gegevens veel tijd
vraagt. Denk hierbij aan het harmoniseren van gegevensdefinities, het omnummeren van
gegevens en het opzetten van een telling (in welk bestand telt een leerling wel en in welk
bestand telt een leerling niet?). Vensters voor Verantwoording krijgt vanwege haar
bijzondere positie als vertegenwoordiger van de VO-scholen een eigen levering van DUO. In
feite gaat het hier om een teruglevering aan de VO-scholen van hun eigen data. Ook andere
overheidsinstellingen met een wettelijke taak in het onderwijs zoals de Inspectie voor het
Onderwijs, het Centraal Bureau voor de Statistiek en diverse ministeries krijgen een eigen
levering.
Naast de sectorraden gebruiken gemeenten, onderzoeksbureaus, adviesbureaus en burgers
de informatie. Bij gemeenten gaat het vooral om de G4, die onder meer de bbo-ROM
bestanden (waar zij zelf initiatiefnemer van is) gebruikt. De data worden verder voor
toegepast en wetenschappelijk onderzoek gebruikt. Adviesbureaus, zowel grote als kleine,
werken vaak in opdracht van schoolbesturen met de opdracht om de data te analyseren, te
interpreteren en schoolbesturen te adviseren. Er is niet bekend hoe groot de markt is voor
adviesdiensten die gebruik maken van DUO-data. Tot slot maken ook burgers gebruik van

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 68 van 109

de informatie. Opvallend is dat weinig ouders gebruikmaken van de informatie. Althans, zij
lijken de ruwe data niet te downloaden.
Naast deze hergebruikers, zijn er meerdere bedrijven die de DUO-data via een website of
via een ander medium aanbieden. In sommige gevallen gaat het daarbij om non-profitinstellingen, in andere gevallen zijn dit commerciële bedrijven. Een aantal interessante
bedrijven:
● Rinus de Loos is adviseur en maakt benchmarks voor het onderwijs en gemeenten,
http://deloos.net.
● 10.000scholen.nl is een relatief nieuwe site die gebruikt kan worden voor het maken
van een schoolkeuze.
● www.scholenkaart.nl gebruikt DUO-data.
● Dagblad Trouw ontsluit de gegevens die in haar jaarlijkse scholentest zijn gebruikt
via haar site schoolprestaties.trouw.nl.
● Ook Elsevier maakt jaarlijks een overzicht van de beste en slechtst presterende
scholen in Nederland.
DUO heeft regelmatig contact met de (her)gebruikers van de data. Gebruikers geven zowel
gevraagd als ongevraagd feedback. Dit contact is van oudsher. Toen de data nog niet via
internet beschikbaar was, belden of mailden de gebruikers en dat contact is gebleven. Het
contact vindt ad hoc plaats. Voor het beheer van de bbo-ROM standaard is er wel een
overleg dat op een gebruikersraad lijkt, bestaande uit de G4 gemeenten. Zowel het
ministerie als DUO zien op dit moment niet voldoende toegevoegde waarde in een
gebruikersraad voor de andere data. De reden hiervoor is dat het inrichten van een
gebruikersraad veel tijd kost, terwijl gebruikers DUO en het ministerie op dit moment ook
goed weten te vinden. De nieuwe website biedt gebruikers wel een feedbackfunctionaliteit.
Dit biedt een extra contactmogelijkheid.
Hoe vaak de gebruikers gebruikmaken van de informatie is moeilijk te zeggen. Op de oude
website werden alleen page views geregistreerd. Op de nieuwe website kan op
rapportniveau worden gekeken. Hier is echter nog geen informatie over beschikbaar.
Strategie
Het ministerie en DUO hebben de volgende stelregel voor het openbaar maken van data:
‘alles is openbaar, tenzij’. Het ‘tenzij’ betreft weigeringsgronden genoemd in de WOB zoals
in het kader van privacy. De informatie is dan ook niet tot personen herleidbaar. Ook
gegevens over etniciteit worden niet (meer) openbaar gemaakt. Zoals gezegd, maakt het
ministerie een onderscheid tussen actieve en passieve openbaarheid. Actief worden de data
via de website beschikbaar gesteld. Specifieke wensen omtrent datasets worden alleen op
aanvraag en in opdracht van het ministerie (passief) beschikbaar gesteld.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 69 van 109

Een directe aanleiding voor het open maken van onderwijsdata is een verzoek van dagblad
Trouw in 1999. Trouw diende een WOB-verzoek in voor gegevens van de
Onderwijsinspectie. De Onderwijsinspectie wilde deze gegevens niet leveren, maar de
rechter oordeelde uiteindelijk dat Trouw de gegevens mocht hebben. Toen was de gedachte
op het ministerie ‘als we deze data aan Trouw geven, dan moeten ook anderen over deze
data kunnen beschikken’.
Interne overwegingen vormden de tweede driver om tot actieve openbaarmaking van
datasets over te gaan. Vanaf 2000 konden standaardinformatieproducten via mail en
telefoon opgevraagd worden. Vanaf 2003 waren deze via OLAPs op internet verkrijgbaar. In
2009 kwam er druk op de interne organisatie te staan. DUO zat op de top qua uren en had
een capaciteitsprobleem. Er was geen ruimte voor innovatie meer. Toen is besloten niet
langer informatie, maar data te leveren via Feiten en Cijfers. Door het leveren van data,
kunnen gebruikers zelf informatie maken en hoeft DUO minder tijd te besteden aan
telefoontjes, mailtjes en aparte informatieverzoeken. Samen met het ministerie heeft DUO
toen beleid gemaakt. Wie kan welke producten krijgen? Het antwoord op deze vraag is dat
ministeries alles kunnen krijgen en gemeenten, provincies en burgers alleen
standaardproducten. Maatwerkvragen door gemeenten, provincies en burgers moeten via
het ministerie aangevraagd worden.
Voor de data hoeft niet betaald te worden. Vanuit DUO wordt wel verkend of het mogelijk is
om een vergoeding op basis van marginale kosten voor de totstandkoming van
maatwerkproducten te vragen. Vanuit het perspectief van één overheid wordt het door het
ministerie echter niet aannemelijk geacht dat dit ook daadwerkelijk gaat gebeuren.
Kosten en opbrengsten voor DUO
De kosten en opbrengsten van de open-datastrategie bij DUO hebben meerdere facetten.
Ze zijn zowel kwantitatief als kwalitatief en hebben betrekking op zowel projectmatige als
structurele activiteiten.
DUO heeft in een projectplan voor het project ‘Openbare Onderwijs Informatie’ (OOI)
beschreven welke baten zij verwachtte te realiseren door data pro-actief via de website aan
te bieden (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, 2011). De belangrijkste
kwalitatieve baten waren:
● Betere vindbaarheid van de website. Het beschikbaar stellen van één centrale plek
(website) waar openbare geaggregeerde onderwijsdata en informatie is te vinden (in
plaats van de huidige versnipperde informatieverstrekking via diverse sites en
ontsluitingsmechanismen);
● Betere vindbaarheid binnen de site. Het aanbieden van zoekfunctionaliteit, zodat
afnemers binnen de website openbare onderwijsdata en informatie eenvoudig
kunnen vinden;

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 70 van 109

●
●

●

●

●
●

Transparantie door het verstrekken van heldere gegevensdefinities en toelichtingen
(metadata) bij de geleverde producten;
Heldere relatie met andere sites. Afnemers worden doorverwezen naar andere
sites/data/informatie als de data of informatie binnen DUO niet voor handen is en
andere partijen wel in de specifieke behoefte kunnen voorzien;
Het aanbieden van de mogelijkheid aan afnemers om commentaar te leveren op
hetgeen geleverd wordt. Met deze feedback kan de dienstverlening worden
doorontwikkeld en toegesneden op de daadwerkelijke behoefte uit de markt;
Verbeterd imago van de Rijksoverheid: Een werkelijke “open en transparante”
communicatie over aanpak en resultaat hoort bij het onderwerp “openbare
informatie”. In het verleden is het onderwerp echter gemonopoliseerd. Een andere
houding zal daarom niet onopgemerkt blijven, en zal leiden tot een beter imago van
de Rijksoverheid.
Voorkomen van schade bij eindgebruikers dankzij interactie met betrekking tot
leverkalender en publicatievorm. De schade is onbekend.
Tot slot, worden de voorwaarden gecreëerd voor ontwikkeling van nieuwe
informatiediensten door marktpartijen. Dit is een besparing ten opzichte van het
model dat de Rijksoverheid (DUO) alle diensten ontwikkelt.

Daarnaast waren er ook een aantal baten die te kwantificeren zijn:
● Uitfaseren van andere websites en ontsluitingsmechanismen levert besparing in
beheer van 0,5 fte op.
● Snellere time-to-market voor het publiceren van nieuwe of gewijzigde datasets en
informatieproducten. Zonder verbetering van de website zouden wijzigingen op de
oude websites duurder uitvallen en langer duren. Uitgaande van 2 majeure releases
per jaar worden de meerkosten geschat op 1 fte.
● Verbeteringen in interne informatielogistiek. Hierbij gaat het voornamelijk om het
voorkomen van handmatige werkzaamheden in de informatieketen. Deze zijn
geraamd op 6 fte.
● Totaal baten: 7,5 fte.
Het project OOI hangt nauw samen met een al eerder gestart project. In dit project
“Datawarehouse Informatieproducten” had men de informatielogistiek al onder handen
genomen. OOI was zonder die verbeterde logistiek van het datawarehouse nooit mogelijk
geweest. Omdat de baten van het project datawarehouse sterk leken op de hierboven laatst
genoemde baten van 6 fte, beredeneert DUO dat die 6 fte voor de helft toegerekend zou
moeten worden aan het project datawarehouse. Voor de businesscase moet men echter de
volledige 6 fte tellen, omdat de 3 aan het project datawarehouse toegerekende fte’s niet
gerealiseerd kunnen worden zonder OOI.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 71 van 109

De kosten van het project OOI zijn uiteindelijk rond de € 500.000,- geweest. Wanneer we nu
rekening houden met een besparing van 7,5 fte betekent dit een terugverdientijd van iets
meer dan 1 jaar (uitgaande van 60K/fte aan lasten). Gaan we uit van 4,5 fte besparing
(zonder de 3 fte die toegerekend worden aan het project datawarehouse) dan is de
terugverdientijd van het project iets meer dan 2 jaar.
De baten die in het projectplan opgenomen zijn, zijn voor een groot gedeelte ook
gerealiseerd. Zo worden er inmiddels bijvoorbeeld bijna geen uren meer geschreven op
leveringen naar burgers. Ook kan DUO veel selectiever zijn in het leveren van specifieke
datasets, en worden een aantal van de websites die vroeger onderwijsinformatie verstrekten
uitgefaseerd en wordt het beheer afgebouwd.
Andere gerealiseerde baat is dat de ‘time to market’ is verbeterd. Voorheen duurde het drie
maanden voordat nieuwe informatieproducten geproduceerd konden worden, nu kan dat
binnen een dag. Tot slot is de gegevenskwaliteit verbeterd. Immers, als je transparant bent,
wordt je gedwongen je gegevens op orde te brengen. De belangrijkste winst die hiermee
geboekt wordt, is dat er geen discussie meer over de cijfers is, maar dat de discussie over
de inhoud gevoerd wordt.
Recente en voorziene ontwikkelingen
Voor OCW en DUO staat een aantal ontwikkelingen op stapel. Deze ontwikkelingen
betreffen vooral de borging en verdere professionalisering. Zo wil OCW de data geschikt
maken om als Linked Open Data te gebruiken. Ook is het ministerie bezig om de relatie met
afnemers te structureren. Zo worden met Vensters voor Verantwoording service level
agreements (SLA) opgesteld over de levering en het niveau van de data. Op die manier zien
afnemers hun eisen geborgd en heeft OCW op papier vastgelegd wat zij maximaal levert.
Hergebruik door 10.000scholen.nl
Ouders die een (basis- of middelbare) school voor hun kinderen zoeken, kunnen terecht op
de site 10.000scholen.nl. Zij kunnen op deze site alle scholen in Nederland vinden en met
elkaar vergelijken. Het gaat dan om aspecten als het aantal en de opbouw van leerlingen en
docenten, maar ook om kwaliteitsoordelen van de Onderwijsinspectie en de locatie van de
school.
Achtergrond
10.000scholen is een particulier initiatief van Jan Douwe Kooistra en Mateo Mol. Toen zij
destijds bij de Volkskrant werkten, waren zij op zoek naar een simpele database met
schoolgegevens van Nederland. Deze data was niet gemakkelijk te vinden en/of niet
betrouwbaar. Ook was het combineren van Excel-sheets niet altijd gemakkelijk. Binnen de
Volkskrant was het niet mogelijk om dit op te pakken, dus hebben Jan Douwe en Mateo het
op eigen houtje opgepakt. Hun voornaamste doel en drijfveer is dat schoolinformatie voor

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 72 van 109

ouders begrijpelijk, toegankelijk en gratis (dus niet via de markt) beschikbaar moet zijn.
Gebruik
Enkele maanden geleden is 10.000scholen met een bèta-versie live gegaan en het lijkt nu al
een succes te zijn. Zonder veel communicatie - en de site via google vindbaar te maken zijn er nu al regelmatig meer dan 1000 bezoekers per dag. Dit betekent eigenlijk dat er heel
veel Nederlanders op zoek zijn naar informatie over scholen.
Gegevens
Voor 10.000scholen worden gegevens van DUO en de Onderwijsinspectie gebruikt. Op dit
moment wordt gekeken of ook gegevens uit de Basisregistratie Adressen en Gebouwen
(BAG) gehaald kunnen worden. Op die manier kan bijvoorbeeld de grootte van de school
(oppervlakte) en hoe oud een school is (bouwjaar) worden aangegeven.
Kosten en opbrengsten
Op dit moment is er veel (vrije) tijd geïnvesteerd in het toegankelijk en vergelijkbaar maken
van de website en het bouwen en onderhouden van de website. De investering is gedaan
vanuit een intellectuele uitdaging.
Er zijn nog geen opbrengsten met de website gemaakt. Wel wordt er naar creatieve
mogelijkheden gekeken om opbrengst te creëren. Zo wordt er een API1 gebouwd. Voor deze
API zou betaald moeten worden. De initiatiefnemers denken dat de API waardevol is, omdat
via 10.000scholen.nl bestanden gekoppeld zijn, kwalitatief goede data geselecteerd zijn en
data via de API realtime van de site wordt gehaald en niet via Excel-sheets moet worden
gedownload. Een andere optie is dat bijvoorbeeld gemeenten in hun website een overzicht
bieden van scholen binnen de gemeente. Deze informatie kan via 10.000scholen
automatisch worden geüpdatet. Gemeenten zouden via de API ook een eigen
scholenzoeker kunnen maken. Verder biedt het scholen een mogelijkheid zich te profileren
door informatie aan de data toe te voegen, bijvoorbeeld promotiefilmpjes.
Ruimte voor verbetering
Op persoonlijke basis is er goed contact met DUO. Vragen worden altijd snel en goed
beantwoord. Toch worden er een aantal verbetermogelijkheden gezien. De belangrijkste is
dat er geen afspraken - in de vorm van een service level agreement - met DUO over de
continuïteit van de data zijn. Dit komt erop neer dat 10.000scholen een probleem heeft, als
DUO data niet meer publiceert. Dat komt nu ook al voor, omdat DUO statusupdates niet
direct communiceert. Als er alleen al een header in een Excel-sheet wordt aangepast, moet

1

Application Programming Interface: koppelvlak tussen twee softwaresystemen. Zie ook
http://en.wikipedia.org/wiki/API.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 73 van 109

10.000scholen haar code aanpassen. De gedachte van de initiatiefnemers van
10.000scholen is dat als OCW de data publiceert met de bedoeling dat mensen er wat mee
doen, ze een minimale SLA moet bieden. Op dit moment is het voor hen een black box. Het
is afwachten wat er gebeurd. Een gebruikersoverleg zou voor hen ook welkom zijn. Zij
zouden er in ieder geval zeker naartoe gaan.
Verder zijn de BRIN-codes (identificatienummers voor onderwijsinstellingen en locaties) van
de Onderwijsinspectie en DUO niet dezelfde. Het zou handig zijn als dit gestroomlijnd werd.
Ook zou het aan te bevelen zijn om richtlijnen of standaarden voor het aanbieden van de
data op te stellen. Op dit moment is er geen helderheid over hoe data beschikbaar gesteld
zou moeten worden en worden vaak Excel-sheets gemaild.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 74 van 109

Diverse datasets van de gemeente Rotterdam
Gesproken met:
● Roel van der Bolt - projectleider Rotterdamse Innovatie Agenda, gemeente
Rotterdam
● Jaap Dekker - programmamanager, gemeente Rotterdam
● Léon Gommans - verantwoordelijk voor ROD bij Hogeschool Rotterdam
● Paul Hendriks - adviseur Stadsontwikkeling, dienst Stadsontwikkeling, gemeente
Rotterdam
● Hans Nijman - CIO, gemeente Rotterdam
● Peter-Jan Speerstra - adviseur informatiebeleid, dienst stadsontwikkeling.
Kenmerken van de data
De gemeente Rotterdam stelt verschillende datasets ter beschikking voor hergebruik. Deze
datasets zijn ontsloten via de Rotterdam Open Data Store (RODS). Oorspronkelijk bevatte
de RODS een aantal datasets die door zeven verschillende gemeentelijke diensten zijn
vrijgegeven in het kader van het pilotproject ‘Rotterdam Open Data’, een
samenwerkingsverband van de Hogeschool Rotterdam (HR), de gemeente en enkele
bedrijven. Inmiddels is de pilot omgezet in een stabielere vorm en is het de bedoeling dat er
meer gemeentelijke data in de RODS ontsloten gaat worden.
Op dit moment zijn de volgende data vrijgegeven door de gemeente Rotterdam (gemeente
Rotterdam, 2010):
● Bibliotheek
○ Bibliografische gegevens
○ Leden (geanonimiseerd)
○ Leenhistorie (transacties in het bibliotheeksysteem - koppeling tussen
collectie en leden)
○ Online catalogus
● Dienst Stadsontwikkeling
○ Actuele status van 6 parkeergarages (vol/leeg)
○ Actuele status van 5 bruggen (gestremd/vrij voor verkeer)
○ Fietsstallingen op diverse locaties
○ NDW-data binnen gemeente Rotterdam
○ Bezettingscijfers over P+R-garages
● Gemeentearchief
○ API’s om gebruik te maken van:

Zenc
26 april 2012

•

digitale stamboom

•

adresboeken

•

archieven (incl. kranten en notariële akten)
De waarde van open data
Pagina 75 van 109

○
○
○

●

●

• beeld en geluid
Gemeentewerken / Buitenruimte
3D-bestanden van de gemeente per wijk (op gemeentewebsite)
RegioGis / Openspatial geo-gegevens inclusief diverse kaartlagen. RegioGis
en Openspatial zijn informatiesystemen waarin geo-informatie is opgeslagen
over allerlei objecten in de openbare ruimte zoals wegen, bruggen, riolering,
luchtkwaliteit, verkeer, waterhoogten etc. Een aantal van deze typen objecten
worden door gemeentewerken vrijgegeven.

GGD
○ Gezondheidsenquêteresultaten
○ Documenten binnen GGD-portal Rijnmond
Sport en Recreatie
○ Shapefiles bebouwing, complexen, sportvelden
○ Adressen + kenmerken van sport- en recreatielocaties
○ Reserveringen op recreatie/sportvoorzieningen

In de komende maanden zullen er meer datasets van de dienst Stadsontwikkeling
vrijgegeven gaan worden. Welke dat zijn, is nog niet bekend.
Voor de meeste datasets is er een webservice beschikbaar via de RODS, die data in XMLof JSON2-formaat kan leveren. De RODS is overigens een technische voorziening die niet
alleen in de link naar de API of de downloadlink naar het XLS- of CSV-bestand voorziet, ze
verzorgt ook een transformatie naar de meest gebruikte standaarden (CSV, JSON, XML).
Daardoor kunnen hergebruikers over het algemeen het voor hen bruikbaarste format kiezen
en is het oorspronkelijke formaat van de data minder relevant.
De data die ontsloten zijn via RODS en de site van de gemeente zelf, zijn niet voorzien van
een licentie.
De datasets van de gemeente zijn niet aangemeld bij het nationale dataportaal
data.overheid.nl. De gemeente Rotterdam ziet daarin niet genoeg meerwaarde, omdat daar
alleen data-uitwisseling is en er geen contacten gelegd worden tussen hergebruiker en
databeheerder (de gemeente).
Beschikbaarstelling van de data
Het pilotproject Rotterdam Open Data was geen initiatief van de gemeente zelf. Vooral de
HR en enkele bedrijven hebben samengewerkt om de gemeentelijke diensten over te halen
data beschikbaar te stellen.

2

JSON is een data-uitwisselformaat dat veel gebruikt wordt voor het uitwisselen van open data. Het
is zowel goed leesbaar voor computers als voor mensen.
Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 76 van 109

De data die de diensten ter beschikking gesteld hebben in de pilot, zijn ook nu nog alleen
beschikbaar voor de studenten van de HR die aan het project meededen. Het is wel de
bedoeling dat de data die al in RODS zit ook voor anderen bruikbaar wordt. Alle
geïnterviewden geven aan dat dit eigenlijk al had moeten gebeuren.
In september 2011 heeft het gemeentebestuur besloten om alle data (die geen
persoonsinformatie is) en die door de dienst Stadsontwikkeling beheerd wordt openbaar te
maken, zonder daar verdere voorwaarden aan te verbinden (gemeente Rotterdam, 2011a).
Eind november 2011 waren er echter nog geen nieuwe datasets beschikbaar in de RODS.
Er is daardoor vooral een principebesluit genomen dat het voor ambtenaren makkelijker
moet maken om de data te ontsluiten. De ambtelijke top van de gemeente is op het gebied
van open data eerst vooral met communicatie bezig geweest zonder dat aan concrete acties
te verbinden.
Gebruik en gebruikers
Een van de bijzondere aspecten van de manier waarop het Rotterdam Open Data (ROD)platform tot stand is gekomen, is de initiatie van het project ROD vanuit de HR en een aantal
bedrijven. Hierdoor was het voor de gemeente vanaf het begin duidelijk wie de
hergebruikers van de door haar vrijgegeven data zouden zijn, namelijk studenten en
Rotterdamse bedrijven. In het eerste jaar van het project hebben 39 groepen studenten
(onder begeleiding van bedrijven) applicaties gemaakt op basis van de gemeentelijke data.
De zeven meest aansprekende projecten waren volgens de diensten zelf:
● Enquête 2.0 - Een online enquêtetool waarbij de antwoorden van een individu
gekoppeld worden aan antwoorden van andere respondenten en infographics het
eigen gedrag in vergelijking met anderen visualiseren.
● Rotterdam Onbeperkt - Een applicatie voor rolstoelgebruikers waarin
rolstoelvriendelijke routes, voorzieningen e.d. te vinden zijn en die het mogelijk maakt
om eigen observaties met andere rolstoelers te delen.
● Studeerplekken - Een app toont waar in de bibliotheek nog vrije studieplekken zijn,
om zo beter gebruik van de voorzieningen mogelijk te maken.
● Greenway - een routeplanner voor fietsers die je langs de schoonste route laat
fietsen. Houdt rekening met verkeer en type bebouwing.
● Yourigin - een iPad-app waarmee archiefdata wordt ontsloten rondom stambomen.
Maak je eigen stamboom en importeer automatisch stamboominformatie van het
Rotterdams gemeentearchief.
● Start Hier - is een marktplaats die op basis van leegstandscijfers startende
ondernemers en (beheerders van) leegstaande panden koppelt.
● Spotfinder - Door middel van Augmented Reality en plattegronden kunnen
‘freerunners’ de stad op een andere manier verkennen en nieuwe freerunspots
vinden. De complexiteit van de objecten, alsmede aantekeningen van andere
freerunners worden via de applicatie ontsloten.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 77 van 109

●

RODS - De Rotterdam Open Data Store is weliswaar een app voor andere
hergebruikers, en niet voor eindgebruikers, maar is toch een bijzonder resultaat van
het eerste jaar ROD.

De gemeente koppelt hergebruik van de data vooral aan de eigen economische agenda. Zij
ziet de hergebruikers dus vooral in het kader van zowel bestaande bedrijven die data
slimmer hergebruiken, alsook nieuwe bedrijven die ontstaan vanuit de kennisinstellingen
(zoals de HR).
Een belangrijke gebruiker van de open data is op dit moment de HR zelf. Zij gebruiken de
data feitelijk als lesmateriaal. De HR heeft in het kader van ROD inmiddels een aantal
projecten met Nederlandse en Europese subsidies binnengehaald, waarbij er voor bijna €
700.000,- aan subsidiegeld binnengehaald is. Dit bedrag wordt door de HR en diverse
Rotterdamse bedrijven gebruikt om verder onderzoek te doen. Ook heeft de HR voor €
200.000,- a € 300.000,- aan publicitaire waarde gegenereerd met publicaties over (de
diverse onderdelen van) ROD.
Strategie
Rotterdam Open Data is een onderdeel van de Rotterdamse Innovatie Agenda (RIA)
(gemeente Rotterdam, 2011b). De agenda beschrijft de motivatie om te kiezen voor open
data (gemeente Rotterdam, 2011c):
“De Gemeente Rotterdam heeft eind 2010 de ambitie kenbaar gemaakt om alle nietpersoonsgebonden, overheidsdata openbaar te gaan maken. Het belang voor
innovatie ligt er in dat dit een stimulans voor ondernemers kan zijn om hier nieuwe
toepassingen en diensten op te ontwikkelen. Bovendien zijn er nog niet veel
voorbeelden van vergelijkbare projecten bekend en zou een succes Rotterdam
voorop doen lopen op dit gebied. Om dit proces te faciliteren zijn overheden,
bedrijfsleven en onderwijs een open netwerk gestart - Rotterdam Open Data - van
waaruit tal van initiatieven worden ontplooid, gericht op het toegankelijk en inzichtelijk
maken van de beschikbaar komende informatie van, over en voor de stad
Rotterdam. Rotterdam Open Data geeft hiermee invulling aan onderzoek en
kennisopbouw over een groot strategisch vraagstuk van de stad, nl. de betekenis van
informatie in de stad.”
Op de lange termijn wil de gemeente vooral zichzelf transformeren naar een organisatie die
zich meer richt op de wensen van burgers en ondernemers:
“Eén van de initiatieven [Van de RIA - red] is het SIA-RAAK-project ‘Professionals
Supported - Rotterdam Open Data’. Met dit RAAK-project willen de Hogeschool
Rotterdam, Gemeente Rotterdam en partners de ontwikkeling van de

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 78 van 109

informatiedienstverlening en -beheer bij de gemeentelijke diensten zodanig mogelijk
maken dat deze is afgestemd op de beoogde innovatie die het open netwerk
Rotterdam Open Data voorstaat. Hiertoe is een consortium geformeerd tussen de
Hogeschool Rotterdam en vier uitvoerende gemeentelijke diensten; Bibliotheek
Rotterdam, Gemeentewerken, Stadsontwikkeling en het Gemeentearchief. In de
opstartfase van het SIA-RAAK programma zullen naar verwachting alle andere
gemeentelijke diensten zich ook aansluiten (ruimte voor groei).
Met het SIA-RAAK project beoogt het consortium in de periode van september 2011
t/m augustus 2013 praktijkgericht onderzoek te doen naar de ontsluiting van
overheidsdata bij 4 uitvoerende diensten van de Gemeente Rotterdam, teneinde een
nieuwe informatie-infrastructuur en interface te creëren waarmee een open data
Space ontstaat waarin Gemeentelijke medewerkers proactief kunnen inspelen op de
maatschappelijke behoefte aan en de mogelijkheden van dataontsluiting voor
samenleving en overheid.”
De gemeente Rotterdam heeft het ter beschikking stellen van open data sterk verbonden
met innovatie en economische groei aan de ene kant, en een kleinere overheid - Rotterdam
heeft op dit moment een stevige bezuinigingsuitdaging - aan de andere kant. De gemeente
zoekt op dit moment naarstig naar manieren om (het leefklimaat van) de stad te verbeteren,
waarbij de overheid ook meer taken aan de burgers en bedrijven kan overlaten. Innovatieve
manieren van samenwerken, zoals bijvoorbeeld crowdsourcing, en ook het samenwerken
rondom open data, hebben daarbij bijzondere aandacht van het CIO-office en de gemeente
als geheel.
Voor de gemeente is het verbinden van bedrijfsleven, onderwijs en overheid en het daardoor
verbeteren van de economische positie en leefbaarheid van de stad dan ook de kern van
het initiatief ROD. Zonder zo’n verbinding tussen een maatschappelijk thema en het project,
zou dit waarschijnlijk ook niet van de grond komen.
Op dit moment hebben 18 bedrijven een handtekening gezet onder intentieverklaringen of
voeren daadwerkelijk onderdelen van het SIA-RAAK- cq. het ROD2.0-project uit. Daarmee
kan gezegd worden dat het Rotterdamse open-dataplatform het in termen van impact in, en
samenwerking met het bedrijfsleven een van de meest aansprekende voorbeelden is van
alle Nederlandse cases.
Kosten en opbrengsten
De gemeente Rotterdam heeft op dit moment slechts beperkt budget beschikbaar om
innovatieve samenwerking met de Hogeschool Rotterdam en de andere partners te
financieren. Toch heeft zij op een aantal punten het initiatief ondersteund. Zo zijn er een
aantal evenementen gesponsord en heeft ROD een eigen ruimte (Stadslab) gekregen in een

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 79 van 109

(leegstaand) gemeentelijk gebouw. De inschatting van het ROD platform is dat de gemeente
in totaal ter waarde van € 130.000,- aan kosten heeft gehad voor haar activiteiten. Het
leeuwendeel daarvan zit in het beschikbaar stellen van uren voor het SIA-RAAK-project.
In termen van open-dataproducten die nu al op de markt gebracht worden is de oogst van
het eerste collegejaar programmeren nog niet heel groot. Er zijn bijvoorbeeld nog geen apps
die al door studenten in appstores beschikbaar worden gesteld. De projecten zijn veelal niet
goed genoeg om daadwerkelijk in de markt gezet te worden, maar zijn meer een soort proofof-concept. Aan de andere kant gaat er nu wel ingezet worden op het verder uitbouwen van
de app Rotterdam Onbeperkt, onder andere in samenwerking met Stichting MEE. Ook zijn
de voorwaarden voor toekomstige ontwikkeling van open-dataproducten bij bedrijven die
participeren in ROD veel beter geworden in de afgelopen jaren. Niet alleen zijn er meer
potentiële werknemers die ervaring hebben met open data, ook de ondernemingen die
participeren in ROD zelf hebben in het afgelopen en de komende jaren alle mogelijkheden
om te leren ondernemen met open data.
De financiële opbrengsten van het project vallen tot nog toe vooral buiten de gemeente zelf.
● De HR heeft, samen met de gemeentelijke diensten Bibliotheek, Gemeentewerken,
het Archief en stadsontwikkeling een SIA-RAAK-subsidie (subsidies om
onderzoek/onderwijs aan hoge scholen te verbinden met lokale thema’s en
bedrijfsleven) ter waarde van € 430.000,- binnengehaald. De gemeente heeft voor €
100.000,- aan uren (dus sunk costs) ter beschikking gesteld van dit project.
● Voor het ROD2.0-project (het vervolg) hebben drie bedrijven gezamenlijk capaciteit
(ureninzet) ter waarde van € 260.000,- en de HR capaciteit € 150.000,- geïnvesteerd
om zo gezamenlijk een subsidie van € 135.000,- van de Rotterdam Media
Commission binnen te halen.
In deze projecten doen HR, gemeente en bedrijven gezamenlijk ervaring op met het
ondernemen op basis van open data, het samenwerken rondom open data en het onderwijs
geven op basis van open data. De HR heeft in het kader van de beide projecten minimaal 3
fte aan nieuwe mensen aan kunnen stellen voor onderwijs en onderzoek. Voor de gemeente
is het leren samenwerken met andere partijen in de stad een essentiële waarde die in de
komende jaren steeds vaker toegepast zal moeten worden.
De Hogeschool Rotterdam telt op basis van publicaties en media uitingen ook hoeveel
publicitaire waarde haar projecten genereren. Dit gaat op basis van het budget dat nodig
zou zijn om voor dezelfde hoeveelheid aandacht advertentieruimte in te kopen. De HR schat
dat de door haar gegenereerde media aandacht op dit moment zo’n € 200.000,- tot €
300.000,- waard is.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 80 van 109

Het expliciteren van de totale kosten en baten van de open-datastrategie blijkt lastig.
Verreweg het grootste gedeelte van de kosten (en de baten) zijn onderdeel van grotere
budgetten, die toch al vast lagen. “Met Open Data hebben studenten in het kader van het
projectonderwijs een bijdrage aan Rotterdam geleverd. Was er geen open data geweest dan
waren er wel projecten geweest. Echter de kwaliteit en de aantrekkelijkheid van het
onderwijs is vele malen hoger en de resultaten relevanter!”, aldus Léon Gommans. Het
voordeel van open data is volgens alle geïnterviewden nauwelijks kwantificeerbaar. Iedereen
is het ook met elkaar eens dat het belangrijkste resultaat van de open-dataprojecten tot nog
toe voornamelijk het leertraject is geweest.
Recente en voorziene ontwikkelingen
Binnen tenminste één project van de dienst Stadsontwikkeling worden de opendataprincipes al gebruikt. Voor het creëren van een applicatie die als zelftoets voor
vergunningverlening werkt, worden diverse databronnen van de eigen dienst, maar ook van
anderen ontsloten in een applicatie. Al deze bronnen komen te zijner tijd samen met de app
ook onafhankelijk van de app beschikbaar voor hergebruik door anderen. Het beschikbaar
stellen van open data, volgt in dit geval dus op het ontwikkelen van functionaliteit in de
website van Rotterdam.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 81 van 109

Geo-informatie van de provincie Noord-Brabant
Gesproken met:
●
Erik Dietvorst (senior adviseur vakgebieden, provincie Noord-Brabant)
●
Johan van Aragon (teamleider Geo, provincie Zuid-Holland)
●
Marjan Bevelander (senior beleidsadviseur geo-informatie, IPO)
●
Kees Schotten (Planbureau voor de Leefomgeving) (hergebruiker)
Het Provinciaal Georegister
Het Provinciaal Georegister (PGR) is een website (www.provinciaalgeoregister.nl) van de
gezamenlijke provincies, verenigd in het Interprovinciaal Overleg (IPO). Het Provinciaal
Georegister bevat beschrijvingen van en toegang tot datasets van alle Nederlandse
provincies.
Het PGR is onder andere opgezet om te voldoen aan de eisen die werden gesteld door de
INSPIRE-richtlijn. INSPIRE verplicht alle lidstaten om geo-informatie over 34 thema’s
openbaar beschikbaar te maken. Omdat een gedeelte van die informatie in Nederland door
de provincies beheerd wordt, ontsluiten de provincies die informatie zelf.
Kenmerken van de data
De provincie Noord-Brabant stelt meer dan 50 geografisch gecodeerde datasets (kaarten)
ter beschikking aan hergebruikers via het PGR. Het Brabantse gedeelte van het PGR bevat
informatie over ruimtelijk beleid, zoals cultuur, waterhuishouding, verkeer, bestuurlijke
grenzen etc.
De provincie Noord-Brabant levert via het PGR alleen data waarvan zij zelf de bronhouder
is. Er worden dus geen datasets die van anderen gekocht zijn of datasets waarvan anderen
(bv. Rijk, gemeenten of waterschappen) bronhouder zijn ontsloten door de provincie. Een
aantal gegevenssets worden niet ontsloten, omdat zij privacygevoelige informatie bevatten.
Ook worden gegevenssets die vertrouwelijke informatie bevatten niet ontsloten. Gegevens
over toekomstige bestemmingsplannen die door grondspeculanten kunnen worden gebruikt
om ten koste van de provincie winsten te behalen zullen bijvoorbeeld niet ontsloten worden.
Van alle datasets die in het PGR zijn opgenomen zijn uitgebreide metadateringen
beschikbaar. De hiervoor gebruikte standaard is “ISO 19115 voor geografie 1.2”. De
INSPIRE-verplichtingen kunnen hiermee nageleefd worden.
De datasets verschillen sterk van elkaar in actualiteit. Sommige datasets bevatten
archiefdata die nooit meer veranderen, andere worden dagelijks (via koppelingen)
bijgewerkt.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 82 van 109

Alle datasets worden aangeboden via webservices. Daarnaast is het mogelijk om een groot
aantal datasets handmatig te downloaden. Het format waarin de data wordt aangeboden is
in vrijwel alle gevallen zowel WMS- als WFS-bestand. Een WMS-bestand is een door de
server gegenereerd plaatje van een kaart, terwijl een WFS-bestand alleen de data bevat die
in het WMS-plaatje getoond wordt.
Beschikbaarstelling van de data
De datasets die in het PGR zijn opgenomen vallen in drie klassen uiteen:
●
Klasse 1: Datasets die verplicht beschikbaar moeten worden gesteld. De
belangrijkste vigerende wetgeving is op dit vlak de INSPIRE-richtlijn (en de
Nederlandse vertaling daarvan). De provincie Noord-Brabant voldoet op dit vlak aan
haar verplichtingen.
●
Klasse 2: Datasets waarbij de provincies gezamenlijk hebben afgesproken dat elke
provincie deze beschikbaar stelt. Noord-Brabant is over het algemeen een voorloper
en heeft datasets in deze categorie vaak al eerder opgenomen. Alle datasets in deze
klasse worden volgens vaste structuren opgebouwd. Over de beschikbaarstelling van
de datasets worden afspraken gemaakt met afnemers in de gebruikersraad; de
uitkomst van het overleg daar is te vinden in de publicatiekalender3.
●
Klasse 3: Datasets die door een provincie op eigen initiatief in het PGR geplaatst
kunnen worden. Noord-Brabant maakt gebruik van deze mogelijkheid om datasets
die vaak bij de provincie opgevraagd worden pro-actief aan te bieden. Wanneer een
dataset meer dan drie keer per jaar wordt opgevraagd, wordt deze opgenomen in het
PGR. Noord-Brabant heeft dan minder kosten aan beheer van de opgenomen
dataset dan wanneer zij deze telkens genereert bij een opvraag.
Alle in het PGR ontsloten data van de provincie Noord-Brabant zijn voorzien van het ‘public
domain mark’, waarmee de provincie aangeeft dat er geen copyrights (of andere rechten) op
de data rusten en dat eenieder de data voor elk doel mag hergebruiken.
Gebruik en gebruikers
Er zijn veel gebruikers van het Provinciaal Georegister. Ten eerste zijn de provincies
onderling vaak afhankelijk van elkaars data. Daarnaast zijn er veel ketenpartijen- van
ingenieursbureaus tot het Planbureau voor de Leefomgeving - die naast de overige
bestuurslagen (gemeenten, waterschappen en Rijk) gebruikmaken van de door de provincie
verzamelde gegevens. Het PGR maakt deze uitwisselingen van informatie zowel
organisatorisch, financieel en technisch eenvoudiger.
De data wordt door deze gebruikers vooral gebruikt voor onderzoek (op diverse gebieden)
en voor het plannen en uitvoeren van ruimtelijke ontwikkelingen in diverse sectoren. Een
3

http://pgrwiki.wikispaces.com/Publicatieafspraken

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 83 van 109

voorbeeld van hergebruik ligt bij het Planbureau voor de Leefomgeving, dat veel gebruikt
maakt van de PGR-data.
Om de vraagarticulatie te organiseren is er een nationaal georganiseerde gebruikersraad die
de belangen van de afnemers van het PGR vertegenwoordigd. Naast vertegenwoordigers
van het bedrijfsleven en enkele onderzoeksinstituten neemt hierin ook het collectief
HackDeOverheid zitting.
Een bijzondere gebruiksrelatie bestaat hiernaast met het Nationaal Georegister dat sinds
kort integraal de data uit het PGR overneemt en publiceert. Dit wederom in het kader van de
INSPIRE-richtlijn dat de lidstaten verplicht om een centraal portaal te hebben om alle
INSPIRE-informatie te ontsluiten.
Strategie
De strategie om deel te nemen in het PGR, maar ook de gebruiksstrategie van het PGR
door Noord-Brabant zijn beide sterk gerelateerd aan het beperken van kosten van het
beschikbaar stellen van informatie.
De provincie Noord-Brabant ziet dat zij zelf een verplichting heeft om data ter beschikking
aan burgers te stellen. Zowel vanuit de morele gronden (de burger heeft er tenslotte voor
betaald) als vanuit wettelijke verplichtingen. De afdeling informatiebeheer heeft al sinds jaar
en dag de taak om namens de provincie informatie aan burgers en ketenpartners te
verstrekken. Door datasets die enkele keren per jaar opgevraagd worden, eenmalig middels
het PGR ter beschikking te stellen, kan deze afdeling efficiënter werken.
Door het PGR in gezamenlijkheid met de andere provincies te ontwikkelen en te beheren
(onder de vlag van het IPO) worden ook kosten bespaard. De kosten voor het gezamenlijk
beheren en ontwikkelen van het PGR zijn veel lager dan wanneer elke provincie dat
afzonderlijk zou doen. De provincie Noord-Brabant heeft bijvoorbeeld haar eigen downloadomgeving voor geodata op internet, inclusief de kosten voor de licenties, kunnen beëindigen
door deelname aan het PGR.
De provincies zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor het PGR en leveren alle een
(personele) bijdrage aan de organisatie. Dit is in IPO-verband de gebruikelijke methode om
dit soort projecten te financieren. Op die manier hoeven er geen facturen en ingewikkelde
verrekeningen plaats te vinden, maar kan er wel gekeken worden of alle provincies over het
geheel aan IPO-projecten evenwichtig bijdragen.
Het ligt, vanuit de samenwerkingstraditie van de provincies, overigens niet voor de hand dat
er rond het PGR op de middellange termijn een soort ‘shared service centre GEO’ opgericht

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 84 van 109

gaat worden. Daardoor zou teveel eigenheid van de provincies verdwijnen en dat wordt
binnen de huidige politiek-organisatorische context niet als wenselijk gezien.
Kosten en opbrengsten
De kosten en opbrengsten van het Provinciaal Georegister kunnen op twee niveaus
beoordeeld worden. Ten eerste op het niveau van de gezamenlijke provincies en ten tweede
op het niveau van de individuele provincie.
Er is door de gezamenlijk provincies in totaal circa € 450.000,- uitgegeven (out-of-pocket) in
de afgelopen 2 jaar aan het project Provinciaal Georegister waar het portaal PGR een
onderdeel van is. Daarnaast hebben de provincies gezamenlijk nog zo’n 100 dagen (of 800
uur) per jaar besteed aan dit project. In het project Provinciaal Georegister (onderdeel van
het programma ProGideon) zijn meer werkzaamheden uitgevoerd dan alleen de
werkzaamheden voor het Portaal. Zo is er bijvoorbeeld ook aandacht geweest voor voor de
provinciale referentie-architectuur PETRA, standaarden afstemmen op de INSPIRE-richtlijn,
het inrichten van redactieraad en gebruikersoverleg, het afstemmen van vraag en aanbod
en het inrichten van de beheerorganisatie. De kosten voor de bouw van het portaal zelf
bedroegen ca. € 60.000,-.
Het PGR heeft (in combinatie met een deel standaardisatie dat ook het resultaat is geweest
van Progideon) per provincie een jaarlijkse baat van naar schatting 100 tot 500 uur
opgeleverd. De besparing ontstaat doordat veel minder informatieaanvragen binnenkomen
of doordat eenvoudiger kan worden doorverwezen naar het PGR. Wanneer we de kostprijs
van een uur op € 50,- stellen, betekent dat een bruto-urenbesparing ter waarde van
€ 60.000,- tot € 300.000,- per jaar voor de gezamenlijke provincies. De geïnvesteerde tijd
moet daar vanaf worden getrokken. Het is overigens waarschijnlijk dat de provincies ook in
de toekomst gezamenlijk nog zo’n 100 dagen per jaar kwijt zijn aan beheer en onderhoud
van het PGR. De tijdsinvestering ligt daarmee grofweg tussen de 10 en 70 uur per jaar per
provincie.
Overigens liggen de baten niet alleen in het voldoen aan INSPIRE en tijdbesparing, maar
ook in kwaliteitsverbetering en een vergrote bruikbaarheid. Daarvoor zijn rond het PGR de
redactieraad en de werkgroep standaarden actief.
Samenvattend kan gesteld worden dat het ontwikkelen van een stevige gezamenlijke
infrastructuur voor het pro-actief beschikbaar stellen van data voor de provincies van grote
waarde is. Het is (afhankelijk van de besparingen, op kortere of langere termijn) financieel
aantrekkelijk, en verhoogt de mogelijkheden om ook andere processen efficiënter en
effectiever in te regelen.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 85 van 109

De provincie Noord-Brabant maakt meer gebruik van de mogelijkheden van het PGR dan
het gemiddelde, en zij zal dus relatief hogere besparing kennen dan de andere provincies.
Recente en voorziene ontwikkelingen
In de komende maanden en jaren zal het PGR worden uitgebreid met meer datasets van
klasse 2, en naar verwachting van klasse 3. Er zal (nog) meer gestuurd worden op het
realiseren van baten bij hergebruikers en provinciale organisaties door beter te prioriteren
welke datasets in het PGR opgenomen worden. In klasse 1 zal een uitbreiding plaatsvinden
met bestanden uit de INSPIRE-annexen II en vooral III.
Ook de aansluiting van het PGR op het nationaal georegister (NGR), een website die qua
inhoud zeker niet voorloopt op het PGR, wordt in de komende jaren een belangrijker thema.
Ook de mogelijkheden voor aansluiting bij data.overheid.nl, het landelijke portaal met open
data, zullen onderzocht en gerealiseerd worden. Verder wordt de aansluiting op portalen
zoals RO-online, Risicokaart, het Zwemwaterregister en het Landelijk Grondwaterregister
overwogen.
Hergebruik door Planbureau voor de Leefomgeving
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) evalueert het beleid. Daarvoor is zij sterk
afhankelijk van databronnen van andere organisaties. Het planbureau gebruikt de gegevens
om tot inzicht in de implicaties van beleid te komen. Naast beleidsanalyses worden
gegevens soms ook op een andere manier gepresenteerd en gecombineerd. Een van de
bekendste producten op dit terrein is het Compendium voor de Leefomgeving.
De Rijksoverheid is de belangrijkste gebruiker van producten van het PBL. De data achter
de resultaten van het PBL zijn in beginsel openbaar, tenzij daarin op een herleidbare wijze
data van derden wordt gebruikt die niet verder mag worden verspreid.
Uit het Provinciaal Georegister gebruikt het PBL data die betrekking hebben op milieu,
natuur en ruimte. Daarbij gaat het enerzijds om administratieve en beleidsdata, zoals de
begrenzing
van
provinciale
beleidsgebieden
(bijvoorbeeld
stilteen
grondwaterbeschermingsgebieden). Anderzijds gaat het om meetdata, bijvoorbeeld uit het
meetnet grondwater.
Het PBL heeft mede aanleiding gegeven tot de totstandkoming van het PGR, door bij het
IPO te pleiten voor één plek waar provinciale gegevens worden ontsloten.
De ontsluiting van provinciale data via het PGR heeft het PBL verschillende voordelen
gebracht. Allereerst zijn de data actueler; vroeger kon er meer dan een jaar overheen gaan
voordat de data van alle provincies was verzameld en geschikt gemaakt voor analyse of
publicatie. Een tweede effect is dat er een flinke kostenbesparing is gerealiseerd op de tijd
die nodig was om de provinciale gegevens te verzamelen; het gaat omgerekentdom zo'n

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 86 van 109

€ 50.000,- per jaar. Ten derde hebben de provincies veel definities geharmoniseerd, wat de
onderlinge vergelijkbaarheid ten goede komt. Ten slotte zijn ook de gebruiksvoorwaarden
van de data voor een groot gedeelte geüniformeerd. De vier effecten tezamen maken dat
het PBL zich meer op haar kerntaak kan richten: het analyseren in plaats van het
verzamelen van data. Het PBL is van mening dat de belangrijkste maatschappelijke waarde
van het PGR schuilt in toegenomen transparantie en het toegenomen bereik van de data.
Er is regelmatig contact tussen het PBL als hergebruiker en de provincies als bronhouder.
Dat loopt meestal via de gebruikersraad van het PGR, waarin het PBL zitting heeft. De raad
spreekt onder andere over harmonisatie van definities, de prioritering van datasets en de
technische wijze van beschikbaar stellen.
Nu de ontsluiting via het PGR goed geregeld is, zijn de verschillen in definities het grootste
knelpunt bij het landsdekkend gebruik van de data. Zo is er een verschil tussen
'stiltegebieden' en 'stille gebieden', en kennen ook niet alle provincies beide typen gebieden.
Verdere harmonisatie van (beleids)definities helpt om de data gemakkelijk te kunnen
interpreteren en vergelijken.
Het PBL verwacht dat het belang van het PGR toeneemt, nu een verdere decentralisatie van
taken naar de provincies op komst is. Voor beleidsanalyses is het van belang om over
langlopende tijdreeksen te kunnen beschikken. Bij de decentralisatie ziet het PBL de
continuïteit van de gegevensvoorziening daarom als een belangrijk aandachtspunt waar het
PGR een rol kan spelen.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 87 van 109

Bijlage II. Interviewguide
Inleiding
● Achtergrond onderzoek
● Doel onderzoek
● Interview is niet vertrouwelijk
● Concept casebeschrijving wordt ter validatie voorgelegd
● Inhoud interview
Organisatie en omgeving
1. Wat zijn de kernactiviteiten van de organisatie?
2. Wie zijn de belangrijkste klanten / doelgroepen van de organisatie?
3. Wie zijn de belangrijkste (samenwerkings)partners / opdrachtgevers van de
organisatie?
4. Waar leeft de organisatie van en wat zijn de belangrijkste kostenposten?
5. Welke wet- en regelgeving is op de organisatie van toepassing?
6. Wat zijn op dit moment de uitdagingen waar de organisatie voor staat / krijgt de
organisatie veel aandacht van politiek of media?
Open-datastrategie
1. Wat is de informatiestrategie?
a. Welke rol heeft informatie in de bedrijfsstrategie?
b. Heb je meerdere datasets voor dezelfde data?
c. Is er een centraal aanspreekpunt?
d. Is er een centraal overzicht van alle datasets?
e. Heeft elke dataset een eigenaar?
f. Zijn er organisatiebrede standaarden voor het naar buiten brengen van
informatie? / Hoe zit het met data.overheid.nl?
2. Over welke informatie en data beschikt de organisatie?
3. Welke data zijn open data en welke niet? En waarom wel of niet?
a. Welk type data betreft het? (documenten, datasets, beeldmateriaal)
b. Wordt de data systematisch verzameld?
c. Wordt de data digitaal of analoog bewaard?
d. Zijn er juridische beperkingen?
e. Wat is de kwaliteit van de data?
f. Op welk detailniveau is de data?
g. Wat is de actualiteit van de data?
4. Wat is de achtergrond van de open data strategie?
a. Sinds wanneer?
Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 88 van 109

5.
6.
7.

8.

b. Waarom? Waarom past deze open data strategie bij de bedrijfsstrategie?
c. Hoe heeft het zich in de loop der tijd ontwikkeld?
Wat wil men met open data bereiken? Welk doel en welke doelgroep?
Zijn er concurrerende organisaties, zo ja, welke?
Wat is de strategie?
a. Wordt data direct of via intermediairs geleverd?
i.Indien via intermediairs, welke?
b. Wat is de prijsstrategie? Gratis, marginaal, integraal, anders namelijk…
Waar staat de organisatie op dit moment aangaande open data (strategie)? In welk
stadium bevindt de organisatie zich?

Uitvoering open-datastrategie: kosten
1. Wat is ervoor nodig om de strategie uit te voeren?
a. Is er inzicht in de kosten? Wat zijn de kostenposten en wat is de omvang
daarvan?
i.Hoeveel mensen zijn er mee bezig?
ii.Distributiekanaal
1. Website
2. Ontsluitingsinstrument
3. PR
4. Functioneel beheer/helpdesk
iii.Afhandeling/verwerking financiële transacties
iv.Extra verzameling
v.Datasets voor publicatie geschikt maken
vi.Privacy checks / verzekering voor privacy fouten
vii.Verrijking
2. Tegen welke problemen wordt er in de uitvoering aangelopen?
Resultaten strategie: opbrengsten
1. Welke data worden afgenomen en welke niet?
2. Door wie, waarvoor en op welke wijze?
3. Hoeveel wordt er afgenomen?
4. Zijn er spin-offs ontstaan? Nieuwe bedrijvigheid etc.
5. Wat zijn de opbrengsten (in euro’s)? Denk aan:
a. Directe opbrengsten:
i.Abonnementen
ii.Transacties
iii.Afkoop uit algemene middelen
b. Vermeden kosten
i.Transparantievereisten / verantwoording, specifiek: WOB
ii.Presentatievoorzieningen

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 89 van 109

iii.Voorlichting
iv.Tools voor eigen primaire proces
v.Kwaliteitsverbetering
c. Misgelopen inkomsten
i.Inkomsten uit eigen diensten (value-added services)
d. Waar slaan de opbrengsten neer?
e. Wat levert dit de organisatie op?
6. Zijn de doelen behaald? Waarom wel of niet? Zijn er andere doelen bijgekomen of
belangrijker geworden?
7. Zijn er aanpassingen in de toekomst voorzien?
Conclusies
1. Als u reflecteert op kosten en opbrengsten van open data in uw organisatie, hoe
slaat dan voor u de balans uit?
2. Wat zijn voor u de belangrijkste ‘variabelen’ aangaande open data?

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 90 van 109

Bijlage III. Begeleiding van het
onderzoek
De begeleidingscommissie van het onderzoek bestond uit:
● Mirjam Kalverda - ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
● Imke Arts-Vrijling - ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
● Mildo van Staden - ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
● Jan den Elzen - ministerie van Financiën
● Richard Blad - ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
De volgende experts waren - naast de begeleidingscommissie - aanwezig bij een of beide
expertbijeenkomsten:
● Robbin te Velde - Dialogic
● Marcel Thaens - HEC/ROI, bijzonder hoogleraar aan de Erasmus Universiteit
Rotterdam
● Arre Zuurmond - Zenc
● Léon Gommans - Rotterdam Open Data
● Peter Conradie - Hogeschool Rotterdam
● Paul Suijkerbuijk - De Werkmaatschappij, ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties
● Tijs van den Broek - TNO

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 91 van 109

Bijlage IV. Elementsgewijze analyse
van de cases
In deze bijlage zijn de cases in een tabel ‘gescoord’ op de verschillende elementen van de
open-datastrategie, kenmerken van de organisatie en omgeving, kenmerken van de data en
de effecten. Onderaan elke tabel staat een toelichting.

Open-datastrategie
Open-datastrategie
Beoogde effecten
Doelgroep
Relatie met hergebruikers
Prijs
Investeringsbereidheid
Gebruiksbeperkingen
(Semantische) vorm van
gegevensuitwisseling
Granulariteit
Ruwheid
Aanbieden van webservice
Aanbieden van presentatievoorziening

Beoogde effecten
Organisaties streven veelal meerdere doelen na met open data. Hieronder staan de
hoofddoelen per organisatie weergegeven.
CIBG

Financiële besparing

RCE

Versterking van de legitimiteit
Financiële besparing
Vergroting van de externe oriëntatie van de organisatie

RIVM

Vergroting transparantie

BZK/wettenbank

Vergroting transparantie
Financiële besparing

Rotterdam

Economische waardecreatie

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 92 van 109

Noord-Brabant/PGR

Vergroting transparantie
Financiële besparing

OCW/DUO schoolinformatie

Vergroting transparantie
Financiële besparing

Het CIBG heeft met open data bewust gekozen voor het goedkoopste communicatiekanaal.
Internet is goedkoper dan telefoon en baliecontact. De RCE kent niet één hoofddoel dat zij
met open data wil bereiken. Het voornaamste doel is misschien wel dat zij haar organisatie
meer extern georiënteerd wil inrichten, maar ook financiële overwegingen spelen een rol.
BZK, de provincie Noord-Brabant en OCW/DUO hebben twee hoofddoelen met open data:
het vergroten van de transparantie van de overheidsorganisatie en het maken van een
efficientieslag en het boeken van een financiële besparing. Rotterdam is de enige case die
voornamelijk maatschappelijke effecten beoogt. Met open data wil Rotterdam innovatie en
bedrijvigheid in de gemeente stimuleren.
In de loop van de tijd zijn er wel verschuivingen in de beoogde doelen zichtbaar. Vooral bij
het ministerie van BZK lijkt het relatieve belang van de financiële voordelen aan belang
gewonnen te hebben ten opzichte van het transparantiebelang. De verantwoordelijkheid die
het ministerie heeft rond de verbetering van de bedrijfsvoering van de Rijksoverheid valt
sterk samen met de wettenbank. Ook bij de provincie Noord-Brabant is een verschuiving te
zien. De provincie startte met het PGR en openbaarmaking van gegevens in het kader van
onder andere INSPIRE. Inmiddels is het PGR echter ook een tool om de kosten van
informatiebevraging te verlagen. De discussie over wat er verder nog bereikt kan worden
met het PGR gaat inmiddels al veel verder dan alleen de verplichting, en focust voornamelijk
op het uitbuiten van de voordelen van open data voor de burger en vooral ook voor de
provincies zelf.

Doelgroep
CIBG

Eindgebruikers

RCE

Eindgebruikers + intermediairs

RIVM

Eindgebruikers

BZK/wettenbank

Eindgebruikers

Rotterdam

Eindgebruikers + intermediairs

Noord-Brabant/PGR

Eindgebruikers

OCW/schoolinformatie

Eindgebruikers

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 93 van 109

Vrijwel alle organisaties richten zich op het beschikbaar stellen van data voor
eindgebruikers: burgers en professionele eindgebruikers. Om het hergebruik voor
professionele hergebruikers te vergemakkelijken wordt er veelal een webservice
aangeboden. Natuurlijk bereiken deze organisaties ook intermediairs met de data, maar
daar wordt niet bewust voor gekozen. De RCE en gemeente Rotterdam vormen hier een
uitzondering op. De RCE richt zich veelal op andere organisaties in de erfgoedsector en wil
dit netwerk faciliteren. Zo stelt zij data beschikbaar aan Wikipedia en aan erfgoed.mobi.
Rotterdam levert (voorlopig) alleen aan partijen die aangesloten zijn bij het Rotterdam Open
Data initiatief. Tegelijkertijd leveren deze organisaties echter ook informatie aan andere
hergebruikers. Het is dus niet zo dat er exclusief aan intermediairs geleverd wordt.

Relatie met hergebruikers
De relatie met hergebruikers is in sommige gevallen sterk en in andere gevallen nonexistent. Enkele cases kennen een gebruikersraad.
CIBG

Niet

RCE

Wel

RIVM

Niet

BZK/wettenbank

Wel + gebruikersraad

Rotterdam

Wel

Noord-Brabant/PGR

Wel + gebruikersraad

OCW/DUO schoolinformatie

Wel

Het CIBG heeft geen enkele bemoeienis met de afnemers die informatie uit de webservice
afnemen. Doordat er vragen gesteld worden, wordt de naam van de hergebruiker bekend,
maar dat is de uitzondering, niet de regel.
OCW kent in principe de hergebruikers niet, maar krijgt veel meer gevraagd en ongevraagd
commentaar van deze groep, waardoor er toch een beeld bestaat van en er een
contactmogelijkheid is met de hergebruikers.
Het PGR en de wettenbank hebben een gebruikersraad waarin vooral professionele
afnemers van de informatie zitten. Dat zijn in het geval van het PGR vooral milieu-instanties
en in het geval van de wettenbank vooral wetgevingsjuristen van andere ministeries.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 94 van 109

De RCE en de gemeente Rotterdam kennen de hergebruikers goed. De RCE vanwege de
centrale rol in het netwerk van erfgoedbewaarders en het idee dat de organisatie alle spelers
in dat veld moet kennen en ondersteunen. Rotterdam heeft vooral een goede relatie met de
hergebruikers, doordat gebruikt gemaakt kan worden van de organisatie die al in het extern
georganiseerde Rotterdam Open Data initiatief aanwezig is.

Prijs
Behalve de RCE, bieden alle organisaties de data gratis aan. De RCE vraagt een kleine
vergoeding, maar deze is ver beneden het niveau van de marginale verstrekkingskosten.
Alle organisaties hechten zeer aan de (bijnae) gratis beschikbaarheid van de data en
zouden alleen met tegenzin de prijs van de data verhogen. Het CIBG, het RIVM, BZK en
provincie Noord-Brabant kunnen zich overigens wel voorstellen dat, wanneer excessief
gebruik van de data tot hoge kosten voor henzelf leidt, ze op termijn overwegen om alsnog
kosten voor het gebruik van de data in rekening te brengen. Zolang de huidige
gebruikspatronen echter blijven of slechts in beperkte mate groeien, gebeurt dit niet.

Investeringsbereidheid
CIBG

Beperkt

RCE

Groot

RIVM

Beperkt

BZK/wettenbank

Gemiddeld

Rotterdam

Gemiddeld

Noord-Brabant/PGR

Gemiddeld

OCW/DUO schoolinformatie

Gemiddeld

De investeringsbereidheid van RIVM en CIBG is zeer beperkt, daar zij nauwelijks geld
uitgeven aan open data, wanneer dit niet door een opdrachtgever gedekt is. Dit is geen
diskwalificatie, want dat is de manier waarop beide instituten normaliter gefinancierd worden.
Alleen bij de RCE is de investeringsbereidheid echt groot, omdat de investering hier € 7,2
miljoen bedroeg, en de terugverdienperiode rond de 5 tot 6 jaar bedraagt. Er kan wel een
kanttekening gemaakt worden, omdat een gedeelte van de investering is opgebracht via een
PRIMA-subsidie.
De investeringsbereidheid bij de andere cases is niet heel groot, maar ook niet heel klein. Zij
investeren tussen de € 40.000,- en € 2,2 miljoen, maar doen die investeringen met korte
terugverdientijden, tot maximaal 2,5 jaar.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 95 van 109

Gebruiksbeperkingen
CIBG

Geen

RCE

Met bronvermelding

RIVM

Met bronvermelding

BZK/wettenbank

Geen

Rotterdam

Alleen deelnemers
(voorlopig)

Noord-Brabant/PGR

Geen

OCW/DUO
schoolinformatie

Geen

in

project

Rotterdam

Open

Data

De RCE en het RIVM vinden het belangrijk om de eigen rol in het tot stand komen van de
data te benadrukken. Deels om maatschappelijke relevantie van de eigen instelling voor het
voetlicht te brengen, deels om de kwaliteit van de gegevens te duiden. Voor dit laatste is het
belangrijk dat hergebruikers de data op de juiste manier interpreteren en representeren. De
organisaties geven aan dat het soms moeilijk is om een goede afweging te vinden tussen
het voorkomen van verkeerde interpretatie en het mogelijk maken van gebruik van ruwe
data.

(Semantische) vorm van gegevensuitwisseling
CIBG

Semantische structuur

RCE

Semantische structuur

RIVM

Semantische structuur

BZK/wettenbank

Juriconnect-standaard

Rotterdam

Divers

Noord-Brabant/PGR

Diverse geostandaarden, o.a. door formele verplichtingen
INSPIRE

OCW/DUO
schoolinformatie

Semantische structuur

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 96 van 109

De semantische structuren verschillen in de mate waarin ze zijn uitgewerkt. Waar het RIVM,
OCW en het CIBG precies aangeven welke informatie geleverd wordt en welke betekenis
deze heeft, is er bij de RCE een onderliggende thesaurus en objectmodel beschikbaar.
De standaarden die in het PGR gebruikt worden zijn voorlopig nog onderwerp van discussie
tussen de diverse provincies. De provincie Noord-Brabant probeert wel zoveel mogelijk aan
te sluiten bij (inter)nationale open standaarden.

Granulariteit
CIBG

Zeer granulair

RCE

Zeer granulair

RIVM

Matig granulair

BZK/wettenbank

Zeer granulair

Rotterdam

Divers (verschilt sterk per dataset)

Noord-Brabant/PGR

Divers (verschilt sterk per dataset)

OCW/DUO
schoolinformatie

Matig granulair (veelal gegroepeerd per school of BRINnummer)

In de data van RCE zijn ondermeer individuele monumenten en adressen te onderscheiden.
In de BIG-data zijn individuele zorgverleners te herkennen. De wetsteksten in de wettenbank
zijn op zinsniveau individueel op te vragen. Dit zijn dus zeer granulaire datasets. OCW heeft
in sommige sets (adresbestanden) ook deze granulariteit, maar veel cijfers over bijvoorbeeld
prestaties, leeftijd en geslacht van zowel docenten als leerlingen zijn op school gegroepeerd
en daarmee minder granulair. Gebruikers kunnen bij het RIVM toegang krijgen tot het
kleinste element in de dataset. Wel is het mogelijk dat er (tussentijdse) meetwaarden
bestaan die geen onderdeel uitmaken van de dataset die de basis vormt voor de
beschikbaarstelling. Dit kan bijvoorbeeld voorkomen bij het berekenen van emissies op
basis van verschillende meetwaarden. Niet de metingen zelf, maar de berekende emissie
maakt dan onderdeel uit van de emissiedasta.

Ruwheid
CIBG

Ruwe data

RCE

Bewerkte data

RIVM

Bewerkte data en ruwe data

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 97 van 109

BZK/wettenbank

Bewerkte data en ruwe data

Rotterdam

Ruwe data

Noord-Brabant/PGR

Bewerkte data

OCW/DUO schoolinformatie

Bewerkte data

De RCE zorgt ervoor dat objecten altijd ontsloten worden via de informatie-architectuur die
ook intern gebruikt wordt. Dit betekent dat de informatielaag in die architectuur (zie
casebeschrijving voor uitleg) altijd een bewerking doet op de data die beschikbaar gesteld
wordt. De RCE spreekt zelf van het beschikbaar stellen van ‘informatie-halffabrikaten’. OCW
is ook zeer stellig in het feit dat ze geen ruwe data ter beschikking stelt. De bestanden
worden zorgvuldig door de afdeling informatieproducten opgebouwd om de vragen die door
burgers (in diverse rollen) worden opgevraagd, zo goed mogelijk te kunnen beantwoorden.
Het RIVM en de wettenbank bieden gebruikers zowel de mogelijkheid om ruwe data als om
bewerkte data te gebruiken. In het geval van het RIVM zit dat in het verschil tussen de
ongevalideerde en de gevalideerde datasets. Bij de wettenbank kan de gebruiker
bijvoorbeeld zowel de officiële bekendmaking (de wijzigingswet) als de geconsolideerde
versie van de gewijzigde wet inzien.

Aanbieden van webservice
CIBG

Ja

RCE

Ja

RIVM

Luchtkwaliteit: op aanvraag
Emissieregistratie: Nee

BZK/wettenbank

Ja

Rotterdam

Ja

Noord-Brabant/PGR

Ja

OCW/DUO schoolinformatie

Nee

Bijna alle organisaties bieden een webservice aan. RIVM en OCW/DUO zijn hier de
uitzondering op. Het RIVM biedt voor de emissiedata geen webservice en vermoedt dat hier
ook geen behoefte aan is, omdat al uitgebreide querymogelijkheden op de database
bestaan en de data een beperkte ververvingsfrequentie heeft. Voor de
luchtkwaliteitsgegevens biedt zij wel een webservice aan, zij het dat de details hiervan alleen

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 98 van 109

op aanvraag worden verstrekt. OCW/DUO heeft in haar nieuwe website er bewust voor
gekozen om geen webservices aan te bieden. Eerder bood zij dit wel aan, maar omdat er
maar door één gebruiker gebruik van werd gemaakt en hij de data ook op andere manieren
kan lezen, is het aanbieden van webservices geen rendabele investering.

Aanbieden van presentatievoorziening
CIBG

Website + app

RCE

Website + app

RIVM

Website

BZK/wettenbank

Website + app

Rotterdam

Geen

Noord-Brabant/PGR

Website

OCW/DUO schoolinformatie

Website

Rotterdam is de enige organisatie zonder eigen presentatievoorziening. Via het RODS wordt
data aan hergebruikers geleverd. Het CIBG, BZK en de RCE bieden bovenop de website
ook apps aan. Vanuit het CIBG is dit gewoon ontwikkeld, Een medewerker van het CIBG
heeft er twee dagen aan besteed en de app was een feit. De RCE heeft in haar strategie
bewust gekozen om apps (zoals de Beeldbank) aan te bieden. Wel stelt zij de data ook ter
beschikking aan gebruikers van Wikipedia en andere apps (bijvoorbeeld erfgoed.mobi).
CIBG en de RCE kunnen zich voorstellen dat de apps die zij hebben op termijn verdwijnen,
wanneer er voldoende ‘marktwerking’ is tussen diverse apps die informatie ontsluiten. De
overheid ontwikkelt, volgens hen, dan pas ontsluitingstools wanneer de markt hiervoor niet
voldoende zorg draagt. BZK kan zich echter niet voorstellen dat de wettenbank ooit alleen
maar via apps van derden ontsloten wordt, ook niet als dit er veel zijn en deze voldoende
kwaliteit bieden.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 99 van 109

Kenmerken organisatie en omgeving
Kenmerken organisatie en
omgeving
Trigger
Informatie: hoofdtaak of bijzaak?
Discretionaire ruimte

Trigger
Voor alle organisaties geldt dat er een trigger was om met open data aan de slag te gaan.
Bij de ene organisatie is deze intern gemotiveerd en bij de andere extern.
CIBG

Intern

RCE

Intern

RIVM

Extern

BZK/wettenbank

Extern

Rotterdam

Intern

Noord-Brabant/PGR

Extern

OCW/DUO schoolinformatie

Intern

De strategie van het CIBG is intern gemotiveerd. Omdat de kosten slechts € 2.500,- per jaar
waren en er een vermoeden was dat het beschikbaar maken van een webservice mogelijk
een verlichting van de (dure) callcenteractiviteiten kan opleveren, is door het CIBG besloten
om het BIG-register als webservice aan te bieden.
De RCE wilde zichzelf opnieuw uitvinden, omdat deze vond dat er een geheel nieuwe
toolset nodig was om het Nederlandse erfgoedbeheer naar de 21e eeuw te brengen. De
werkwijze die voorheen gebruikelijk was, gaf te weinig resultaten. Interne overwegingen
speelden ook hier een hoofdrol in de open-datastrategie.
Het RIVM heeft in bijna alle gevallen (open) data gepubliceerd, omdat opdrachtgevers
expliciet wilden dat verzamelde data ter beschikking werd gesteld aan derden.
Opdrachtgevers wilden dat de data eenvoudig hergebruikt kan worden, omdat daardoor het
maatschappelijk belang van de data (en dus van de opdracht) kan groeien.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 100 van 109

BZK startte met de wettenbank, omdat het van mening was dat burgers op internet alle
wetgeving moesten kunnen vinden en omdat het ministerie vond dat de niet
geconsolideerde wijzigingswetten niet voldoende toegankelijk waren. Naast dit ‘betere
overheid’ argument waren echter ook de financiële voordelen voor de rijks- en lagere
overheden groot.
Rotterdam is voornamelijk gestart met open data, vanuit de vraag van Hogeschool
Rotterdam (HR) en een aantal ondernemingen. De gemeente ging in op het verzoek, omdat
het de economie in de havenstad wil stimuleren en verwacht dat open data hieraan
bijdraagt.
De provincie Noord-Brabant is, als reactie op de INSPIRE richtlijn, gestart met het pro-actief
openbaar maken van gegevens die ze al langer op verzoek verstrekte. Later bleek dat de
tools die voor de INSPIRE verstrekkingen ontwikkeld waren ook geschikt waren voor andere
data. Inmiddels wordt door data pro-actief online te plaatsen de werklast van de afdeling
informatieverstrekking verlaagd.
Bij OCW/DUO bestond een vergelijkbare situatie. De afdeling informatieproducten van DUO
was overbelast met aanvragen voor (vaak) gecompliceerde queries op de door DUO
beheerde informatie. Door pro-actief informatie openbaar te maken, hoeven de ambtenaren
minder individuele queries uit te voeren, omdat deze analyses door de burger zelf kunnen
worden uitgevoerd op basis van de bestanden die al online te vinden zijn.

Informatie: hoofdtaak of bijzaak?
CIBG

Hoofdtaak

RCE

Hoofdtaak

RIVM

Hoofdtaak

BZK/wettenbank

Hoofdtaak

Rotterdam

Bijzaak

Noord-Brabant/PGR

Bijzaak

OCW/DUO schoolinformatie

Bijzaak

Voor de provincie Noord-Brabant geldt dat zowel de INSPIRE-data als de andere gegevens
die de provincie ontsluit verzameld zijn in het kader van andere taken. Hierdoor is provincie
Noord-Brabant geclassificeerd als een organisatie met een andere hoofdtaak dan
informatieverzameling.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 101 van 109

De RCE beheert voornamelijk informatie, bijvoorbeeld diverse registers en archieven.
Hiernaast heeft de RCE een aantal taken die gekoppeld zijn aan die informatie, zoals
diverse vergunningsverleningsprocessen. Dit zijn voornamelijk informatiegebaseerde
processen. De RCE is daarom geclassificeerd als een organisatie die informatieverzameling
en beheer als hoofdtaak heeft.

Discretionaire ruimte
CIBG

Klein

RCE

Groot

RIVM

Klein

BZK/wettenbank

Groot

Rotterdam

Groot

Noord-Brabant/PGR

Groot

OCW/DUO schoolinformatie

Groot

RIVM en CIBG zijn instituten, die een aantal beslissingen zelfstandig kunnen nemen. Beide
worden echter sterk projectgedreven aangestuurd door de opdrachtgevers en kunnen zelf
nauwelijks kiezen hoe bepaalde taken worden ingevuld. De opdrachtgever voor het CIBG is
het ministerie van VWS. Voor het RIVM geldt dat een scala aan opdrachtgevers (vaak
ministeries) bepalen hoe en welke taken uitgevoerd worden. Het RIVM heeft overigens wel
een onafhankelijke positie in de onderzoeksmethodologie, maar veel minder in bijvoorbeeld
de presentatie van de resultaten.
Hoewel de RCE een agentschap is van OCW, staat deze organisatie relatief op afstand van
het ministerie en heeft het meer autonomie om te bepalen op welke manier de taken worden
uitgevoerd. DUO is een baten-lastendienst van OCW en heeft ook relatief veel vrijheid om
uitvoeringsbeslissingen te nemen, maar onderhoudt wel intensief contact met OCW als
beleidsdepartement.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 102 van 109

Kenmerken van de data
Kenmerken data
Privacygevoeligheid
Datakwaliteit
Actualiteit
Kunnen ontlenen van rechten

Privacygevoeligheid
CIBG

Persoonsgegevens

RCE

Afhankelijk van dataset. Interieurfoto’s, persoonsgegevens in
monumentendossiers wel, archieffoto’s bijvoorbeeld vaak niet

RIVM

Geen persoonlijke gegevens

BZK/wettenbank

Geen persoonlijke gegevens

Rotterdam

Geen persoonlijke gegevens

Noord-Brabant/PGR

Geen persoonlijke gegevens

OCW/DUO
schoolinformatie

Enige privacy-issues

Het CIBG geeft burgers inzicht in het BIG-register waarin bij uitstek privacygevoelige
informatie wordt ontsloten. De RCE heeft mogelijk ook privacygevoelige informatie in de
systemen zitten, maar probeert zo min mogelijk van deze data, naar buiten te brengen. Als
een persoon bezwaar maakt tegen publicatie van een foto van privébezit (bijvoorbeeld een
interieur in een rijksmonument) dan wordt deze direct van de website van de RCE
verwijderd.
De informatie die door OCW wordt ontsloten is bewerkt, waardoor docenten en studenten
niet persoonlijk te herleiden zijn. Zo zijn er bijvoorbeeld wel gegevens beschikbaar van de
gemiddelde leeftijd van de docenten op een school, maar geen gegevens over individuele
docenten.

Datakwaliteit
CIBG

Hoog

RCE

Middelmatig

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 103 van 109

RIVM

Hoog (gevalideerde data)

BZK/wettenbank

Hoog

Rotterdam

Middelmatig

Noord-Brabant/PGR

Middelmatig

OCW/DUO schoolinformatie

Hoog

Het RIVM geeft direct actuele data vrij. In het meetproces kunnen echter fouten optreden.
Hiervoor worden er statistische analyses gedaan die na enkele maanden leiden tot
gecorrigeerde gegevens. Deze gevalideerde data is daarmee van hoge kwaliteit, terwijl de
niet-gevalideerde data van hoge actualiteit is.
OCW gebruikt de jaarlijks vastgestelde datasets die voor de bekostiging van scholen
gebruikt wordt, als basis voor de schoolinformatie die vrijgegeven wordt. Er zijn
verschillende mechanismen georganiseerd om fouten te corrigeren. Daarmee zijn ook deze
datasets van hoog niveau.
De wettenbank koopt redactiediensten bij een grote juridische uitgever om de consolidatie
van teksten uit te voeren. In dit redactionele proces wordt zorggedragen voor een hoge
kwaliteit van de (geconsolideerde) data.
Rotterdam en provincie Noord-Brabant stellen veel meer data ‘as is’ ter beschikking. Het
gaat hier om veel verschillende data, met diverse achtergronden. Hierdoor is deze data als
middelmatig geclassificeerd.
De RCE publiceert bewust data die niet altijd is gevalideerd en gecontroleerd. De organisatie
reageert wel op klachten en verzoeken tot verbetering. Voor de informatie die de RCE via
Wikipedia heeft ontsloten wordt nu een apart informatieverbeteringstraject ingezet. De
kwaliteit van de door de RCE geleverde informatie wordt geclassificeerd als middelmatig.

Actualiteit
Hoe actueel zijn de gegevens die beschikbaar worden gesteld?
CIBG

Zeer actueel

RCE

Matig actueel

RIVM

Zeer actueel

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 104 van 109

BZK/wettenbank

Matig actueel

Rotterdam

Divers

Noord-Brabant/PGR

Zeer actueel

OCW/DUO schoolinformatie

Ten hoogste 1 jaar na vaststelling ‘foto’

Bij het CIBG, het PGR en het RIVM worden zeer actuele cijfers geleverd, doordat de
databevraging direct inprikt op de eigen data. Zodra de organisatie over de gegevens
beschikt, zijn deze ook beschikbaar voor de hergebruiker. Voor de RCE geldt dit in
beperktere mate ook. Een ander gedeelte van de RCE-gegevens kan met vertraging worden
vrijgegeven.
De wettenbank kan ook worden geclassificeerd als matig actueel. Aan de ene kant zijn
wetten bij inwerkingtreding altijd al in de wettenbank vindbaar, maar andersom duurt het
soms een tijd voordat een wet die in de Kamer is aangenomen vindbaar is in de wettenbank.
In Rotterdam zijn sommige datasets zeer actueel (status verkeer, stoplichten), terwijl andere
datasets zeer statisch zijn (groenvoorzieningen) en niet vaak ververst worden.
OCW/DUO maakt voor een groot deel van de geleverde informatie gebruik van informatie
die in zogenoemde foto’s is vastgelegd. Dit zijn statische versies van de databases die een
heel jaar voor statistiek en beleidsonderzoek worden gebruikt. Hierdoor loopt de
informatiestroom ver achter bij de werkelijkheid, maar is het antwoord op een statistische
vraag over de onderwijssector wel dezelfde bij twee opeenvolgende identieke bevragingen.

Kunnen ontlenen van rechten
CIBG

Mogen rechten aan ontleend worden

RCE

Mogen rechten aan ontleend worden (registers)

RIVM

Aan gevalideerde data mogen rechten ontleend worden

BZK/wettenbank

Geen

Rotterdam

Geen

Noord-Brabant/PGR

Aan sommige data mogen rechten ontleend worden op
basis van wetgeving

OCW/DUO schoolinformatie

Vermelding van DUO als auteur, alsmede versie en
toelichting op begrippen.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 105 van 109

Niet alle informatie die de RCE beheerd kan door de burger gebruikt worden om zijn/haar
rechten af te dwingen. Dit geldt wel voor de informatie die in de wettelijk voorgeschreven
registers zit, bijvoorbeeld informatie over het monumenten- of het archeologisch
vindplaatsenregister. De data die als open data worden gepubliceerd, zijn daarbij niet anders
dan de data die op andere wijzen kunnen worden verkregen.
Op wetten.nl staat (op elke pagina) een disclaimer4 waarin staat dat burgers zich alleen
mogen verlaten op de originele wetsteksten, niet op de geconsolideerde wetsteksten die
door wetten.nl worden aangeboden.

Effecten
Effecten
Voor organisatie
Voor overheid als geheel
Voor maatschappij

Voor eigen organisatie
CIBG

Versterking legitimiteit

RCE

Financiële besparing
Verhoging datakwaliteit
Versterking legitimiteit
Versterking externe oriëntatie

RIVM

Versterking legitimiteit

BZK/wettenbank

Versterking legitimiteit
Financiële besparing

4

“De informatie in dit onderdeel vormt geen bekendmaking in de zin van de Grondwet. Alleen
publicatie in het Tractatenblad, het Staatsblad, de Staatscourant en andere vanwege de overheid
verkrijgbaar gestelde publicatiebladen heeft een officieel karakter.”

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 106 van 109

Rotterdam

Versterking externe oriëntatie

Noord-Brabant/PGR

Financiële besparing
Versterking legitimiteit

OCW/DUO schoolinformatie

Financiële besparing

Het aantal bevragingen van het BIG-register bij CIBG dat niet per telefoon verloopt, is na de
invoering van de webservice verdubbeld (van 80.000 bevragingen via de website naar
80.000 bevragingen via website en 80.000 via webservice). Een financiële besparing is nog
niet gerealiseerd, omdat er nog geen echte verschuiving is opgetreden in de kanaalmix. Het
aantal telefoontjes daalt niet en het aantal websitebezoekers neemt ook niet af.
De RCE ondervindt met de reorganisatie de meeste effecten van de nieuwe open dataactiviteiten. De organisatie ziet zowel besparingen in de operatie (in fte) als versterking van
de legitimiteit door groeiend gebruik van de digitale kanalen. De RCE krijgt ook feedback op
de data en gebruikt deze om de datakwaliteit te verhogen. Tenslotte is de oriëntatie van de
dienst steeds meer naar buiten gericht. De oorzaak van de open-datastrategie was wellicht
de oriëntatie van (een deel van) het management, maar de verandering in cultuur door de
organisatie heen is wel degelijk een gevolg van de invoering van deze nieuwe open
dataprincipes.
RIVM wint aan autoriteit en dus aan legitimiteit bij meer gebruik van haar data.
BZK heeft als opdrachtgever van de wettenbank een bescheiden besparing op inkoop van
juridische materialen gerealiseerd. Hetzelfde effect is groter voor de hele Rijksoverheid.
Daarnaast wint het ministerie vooral aan legitimiteit door de positie als inkoopcentrum voor
de hele Rijksoverheid te versterken en doordat meer burgers, sneller en eenvoudiger
toegang hebben tot de Nederlandse wetten.
OCW (DUO) ziet net als de provincie Noord-Brabant de kosten van informatieverstrekkingen
dalen. Beiden zien een toename van het gebruik van de data. Noord-Brabant krijgt (samen
met de andere provincies) meer legitimiteit omdat de positie van de gezamenlijke provincies
als informatieleverancier wint, door de standaardisatieslagen die rond het PGR
georganiseerd zijn.

Voor de overheid als geheel
De open data-activiteiten van twee cases hebben ook een impact op de overheid als geheel.
Dit geldt voor de wettenbank (financiële besparing en standaardisatievoordelen) en voor het
PGR (financiële besparing).

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 107 van 109

De wettenbank heeft voor veel organisaties, zowel binnen als buiten de Rijksoverheid, de
kosten van het raadplegen van wetten verlaagd. Niet alleen doordat er geen of minder
inkoopkosten voor wettenbundels noodzakelijk waren, ook de snelheid van zoeken en de
toegankelijkheid van de data is sterk vergroot. Daarbij is het door de beschikbaarheid van de
BWB-standaard mogelijk geworden om de wetgevingsteksten te integreren in diverse
overheidsprocessen. Zo wil de belastingdienst automatische links naar de vigerende
regelgeving in de (online) documenten opnemen om de beslissingen beter aan de burger te
kunnen uitleggen.
Doordat in het PGR een standaardisatieslag is gemaakt over de data van de provincies,
kunnen afnemers van deze informatie eenvoudiger informatie op nationaal niveau
verzamelen. Dit scheelt tijd voor bijvoorbeeld waterschappen en instituten als het
Planbureau voor de Leefomgeving bij het verzamelen van data over heel Nederland, die op
provincieniveau wordt beheerd.
Andere organisaties kunnen hier ook een voordeel mee behalen. Het CIBG zou met de
webservice in potentie een besparingseffect bij de zorginstellingen kunnen hebben. Dit is
echter nog niet het geval, omdat deze instellingen nog nauwelijks gebruik maken van de
webservice en nog vaak bellen.

Voor de maatschappij
De effecten die acties van individuele instellingen hebben op de maatschappij in zijn geheel,
zijn nauwelijks meetbaar. Toch zijn in kwalitatieve zin effecten te zien die impact hebben op
de gehele maatschappij.
CIBG

Betere dienstverlening aan burgers en bedrijven
Economische waardecreatie

RCE

Betere dienstverlening aan burgers en bedrijven
Economische waardecreatie

RIVM

Vergroting transparantie
Betere dienstverlening aan burgers en bedrijven
Economische waardecreatie

BZK/wettenbank

Betere dienstverlening aan burgers en bedrijven
Vergroting transparantie
Economische waardecreatie

Rotterdam

Economische waardecreatie

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 108 van 109

Noord-Brabant/PGR

Betere dienstverlening aan burgers en bedrijven
Vergroting transparantie
Economische waardecreatie

OCW/DUO schoolinformatie

Betere dienstverlening aan burgers en bedrijven
Vergroting transparantie
Economische waardecreatie

Bij het CIBG maken commerciële partijen als Springer Verlag reeds gebruik van de BIG
informatie. Springer heeft meerwaarde kunnen realiseren in de huidige productportfolio en
processen. Daarnaast heeft het beschikbaar stellen van het BIG-register als open data
geleid tot een betere dienstverlening aan burgers geleid, onder andere door de zorglayar,
die hierop gebaseerd is.
Bij de RCE is het niveau van dienstverlening aan burgers duidelijk verbeterd. Mensen
hoeven niet meer aan de balie langs te komen voor foto’s of documenten, kunnen meer
gegevens online inzien en gratis (vooral foto’s) krijgen. Daarnaast hebben bedrijven als ABC media producten gebouwd met commerciële waarde (Erfgoed.mobi, waarde circa €
100.000,-.
De data die door het RIVM beschikbaar worden gesteld leiden ertoe dat burgers meer
inzicht hebben in de milieukwaliteit van de eigen leefomgeving (cf. Aarhus). Daarnaast
gebruiken veel adviesbureaus de data in de analyses bij bijvoorbeeld planologische
opdrachten. De data zijn voor hen nu goedkoper te gebruiken, omdat de digitale vorm veel
gebruiksvriendelijker is en direct in eigen systemen in te laden is. Noord-Brabant en OCW
zijn hiermee vergelijkbaar.
In Rotterdam heeft vooral de hogeschool veel profijt gehad van het open-dataproject. Naast
de diverse onderzoekssubsidies die zijn binnengehaald vormden de open data ook een
gratis leermiddel.

Zenc
26 april 2012

De waarde van open data
Pagina 109 van 109