Leergebied
Nederlands
Voorstel voor de basis van de herziening van
de kerndoelen en eindtermen van de leraren en
schoolleiders uit het ontwikkelteam Nederlands

Inleiding

10 oktober 2019

Het is belangrijk om leerlingen goed te blijven voorbereiden op de toekomst. Daarom hebben we in
Nederland wettelijk vastgelegd wat leerlingen moeten kennen en kunnen in de vorm van kerndoelen en
eindtermen: het curriculum. Deze landelijke doelen zijn dertien jaar geleden voor het laatst vastgesteld.
Om het curriculum te actualiseren, hebben leraren en schoolleiders voor negen leergebieden voorstellen
gedaan die de basis vormen voor de herziening van de kerndoelen en eindtermen. Deze leergebieden zijn:
Nederlands, Engels/Moderne vreemde talen, Rekenen & Wiskunde, Burgerschap, Digitale geletterdheid,
Mens & Maatschappij, Mens & Natuur, Kunst & Cultuur en Bewegen & Sport.
In de periode maart 2018 tot oktober 2019 hebben zij in ontwikkelteams per leergebied de benodigde
kennis en vaardigheden bepaald. Zij waren hierbij zelf aan zet, mét de inbreng van wetenschappers, lerarenopleidingen, vervolgonderwijs, scholen en vakverenigingen. Ook haalden zij feedback op bij leraren, ouders,
leerlingen, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven. De ontwikkelteams werden ondersteund
door leerplanspecialisten.
De voorstellen zijn beperkt tot de kern van wat leerlingen moeten leren, waardoor leraren meer ruimte
krijgen voor eigen invulling. Daarnaast verbetert de overgang van basisonderwijs naar voortgezet en
vervolgonderwijs én de samenhang tussen leergebieden.

Leeswijzer
In dit document vindt u het voorstel van de leraren en schoolleiders van het ontwikkelteam Nederlands.
In hoofdstuk 1 vindt u een compact overzicht waarin de hoofdlijn van het voorstel wordt toegelicht. In
de hoofdstukken erna kunt u de nadere uitwerking lezen. De inhoud is uitgewerkt in drie stappen: visie,
grote opdrachten en bouwstenen. In de visie beschrijft het ontwikkelteam wat de relevantie en de kern is
van het leergebied. De grote opdrachten zijn de essenties van het leergebied die van belang zijn voor de
doorlopende leerlijn voor alle leerlingen, van primair onderwijs, speciaal onderwijs en alle sectoren in het
voortgezet onderwijs. In de bouwstenen voor primair onderwijs en onderbouw voortgezet onderwijs zijn de
essenties uitgewerkt naar kennis en vaardigheden die leerlingen nodig hebben om goed voorbereid te zijn
op hun toekomst. De kennis en vaardigheden die benoemd zijn voor de onderbouw van het primair onderwijs zijn bedoeld ter inspiratie hoe een doorlopende leerlijn opgebouwd kan worden. De kerndoelen voor
het primair onderwijs worden geformuleerd voor de bovenbouw van het primair onderwijs. Het team doet
daarnaast aanbevelingen voor de bovenbouw van het voortgezet onderwijs.
Het voorstel van het leergebied Nederlands staat niet op zichzelf. Het kent veel verbindingen met de andere
leergebieden. Deze staan beschreven in de toelichting van het leergebied Nederlands. Ook op www.curriculum.nu/nederlands kunt u een beeld krijgen hoe het leergebied Nederlands samenhangt met andere
leergebieden.

Nederlands | 2

Inhoudsopgave

1. Kern van het leergebied.......................................................................................................4
2. Visie op het leergebied....................................................................................................... 10
3. Grote opdrachten................................................................................................................. 14
Grote opdracht 1: Interactie en een rijk taalaanbod ten behoeve van
taal- en denkontwikkeling

15

Grote opdracht 2: Taalbewustzijn en taalleervaardigheden

16

Grote opdracht 3: Meertaligheid en cultuurbewustzijn

17

Grote opdracht 4: Experimenteren met taal en vormen van taal

18

Grote opdracht 5: Doelgericht communiceren

19

Grote opdracht 6: Kritisch (digitale) informatie verwerven,
verwerken en verstrekken

20

Grote opdracht 7: Leesmotivatie en literaire competentie

21

4. Bouwstenen............................................................................................................................23
4. Generieke aanbevelingen voor het leergebied....................................................... 59
5. Generieke aanbevelingen voor bovenbouw vo....................................................... 62
Bijlage a. Begrippenlijst........................................................................................................... 65

Nederlands | 3

1.

VOORSTEL
VAN HET
LEERGEBIED OP
HOOFDLIJNEN
Een stevige taalbasis
Leerlingen verwerven kennis van de Nederlandse taal
en cultuur en ontwikkelen hun beheersing van het
Standaardnederlands. Daarmee kunnen zij succesvol
meedoen op school en volwaardig deelnemen aan de
samenleving. Zo bevordert het leergebied Nederlands
gelijke kansen voor alle leerlingen. Leerlingen bouwen
aan een sterke taalbasis van waaruit zij hun taalgebruik
een leven lang blijven ontwikkelen.

Nederlands | 4

Het leergebied Nederlands werkt mee aan de kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming van leerlingen.
Dat gebeurt vanuit drie kerninhouden die sterk met elkaar samenhangen:
• Taal & communicatie
Om doelgericht te communiceren, leren leerlingen lezen en schrijven en verwerven ze inzicht in hoe
taal in elkaar zit en werkt. Leerlingen leren communiceren in verschillende situaties die voor hen
herkenbaar en/of nuttig zijn. Ze leren hun communicatie afstemmen op doel en publiek en ze leren
kritisch en efficiënt omgaan met de continue stroom aan (digitale) informatie.
• Taal & cultuur
Leerlingen komen in aanraking met allerlei talige, culturele uitingen uit heden en verleden. Ze leren
hun eigen en andere culturen beter begrijpen en daar respectvol mee omgaan.
• Taal & identiteit
Leerlingen verkennen en ontwikkelen door taal hun eigen (online) identiteit en hun relatie tot
anderen, en kunnen hier uiting aan geven. Ze leren hun eigen gedachten, gevoelens en ervaringen uitdrukken en ze ontdekken en bevragen hun kennis en vaardigheden op het gebied van taal en cultuur.

Wat we belangrijk vinden
Taal maakt je zelfredzaam en laat je groeien. Je taalgebruik draagt bij aan wie je bent en hoe je overkomt.
Met taal geven leerlingen betekenis aan de wereld, zijn ze in verbinding met anderen en kunnen ze gevoelens, ervaringen, meningen en feiten onder woorden brengen en anderen begrijpen.

Dit is het voorstel:
De basis blijft goed leren lezen, schrijven, spreken en luisteren, en blijft daarmee hetzelfde als in het huidige
curriculum. Wel verschuiven er een aantal accenten die gelden voor alle fasen van het primair en voortgezet onderwijs:
• Er is expliciet aandacht voor kwalitatief goede interactie om de taal- en denkontwikkeling van leerlingen te bevorderen.
• Leerlingen werken aan hun taalbewustzijn en taalleervaardigheden, zodat ze doelgericht kunnen
communiceren en hun taalgebruik blijven ontwikkelen. Hoe breng je je boodschap over, hoe kun je
iets op een andere manier zeggen of schrijven? Leerlingen leren hulp en feedback vragen op hun
taalgebruik en aanpak. Ze leren de feedback gebruiken in nieuwe situaties en ze ontwikkelen hun
spreek- en schrijfdurf.
• Leerlingen leren kritisch omgaan met digitale en niet-digitale informatie en goed te letten op de
betrouwbaarheid en bruikbaarheid daarvan.

Nederlands | 5

Wat wordt er anders?
Een aantal voorstellen zijn nieuw ten opzichte van het huidige curriculum:
• Leerlingen werken met literaire en zakelijke teksten die inhoudelijk samenhangen, een uitdagende
inhoud hebben en van goede taalkwaliteit zijn. Zo kunnen ze hun kennis van de wereld, hun taalkennis
en hun woordenschat uitbreiden.
• Er is in alle fasen van het primair en voortgezet onderwijs aandacht voor leesmotivatie en literaire
competentie. Zo krijgen alle leerlingen de kans om lezers te worden en te blijven. Leerlingen verkennen verschillende situaties en maken kennis met personages uit verschillende werelden, culturen
en perioden. Ze leren verschillende perspectieven innemen en hun eigen standpunten en oordelen ter
discussie stellen.
• Leerlingen werken aan hun taal- en cultuurbewustzijn. Ze leren begrijpen wat (eerste) talen en taalvariëteiten betekenen voor zichzelf en de ander. Ze worden zich bewust van de meertaligheid in hun
directe omgeving en in de samenleving, en van de rol van het Standaardnederlands als gemeenschappelijke taal in een meertalige samenleving.
• Leerlingen leren experimenteren met taal en vormen van taal om daarmee uiting te geven aan ideeën,
ervaringen, gevoelens en intenties. Daarbij is er een belangrijke plek weggelegd voor het creatieve
proces van leerlingen en voor het spelen met talige, visuele en retorische middelen.

Bekijk hier een korte animatie van
het voorstel Nederlands

Nederlands | 6

Visualisatie van de drie kerninhouden en de grote opdrachten van het leergebied Nederlands.

ACV

Leergebied Nederlands
GO 1 Interactie en een rijk taalaanbod t.b.v.
taal- en denkontwikkeling
GO 2 Taalbewustzijn en taalleervaardigheden
GO 3 Meertaligheid en cultuurbewustzijn

GO 4 Experimenteren met taal en vormen van taal
GO 5 Doelgericht communiceren
GO 6 Kritisch informatie verwerven, verwerken en verstrekken
GO 7 Leesmotivatie en de ontwikkeling van literaire competentie

Socialisatie

z

n
ke
en
D

Je
nen

Taal &
identiteit

n
dele
han
en

e lf
ke
n
GO 4

Taal &
communicatie

GO 1, 2, 3
GO 7

Kw
a

li ﬁ

Taal & cultuur

cati

e

ing
orm
v
s
on
rso
e
P

GO 5 & 6

Omg

aa n m et a nd eren

Nederlands | 7

Schematisch overzicht van de grote opdrachten
en de bouwstenen
Primair onderwijs

Onderbouw voortgezet
onderwijs

1

Interactie en een rijk taalaanbod ten behoeve van taal- en denkontwikkeling

1.1

Rijke teksten als voorwaarde voor taal- en
denkontwikkeling

Leerlingen hebben toegang tot
rijke literaire en zakelijke teksten,
die de mogelijkheid bieden om
kennis van de wereld en woordenschat op te bouwen en over
een onderwerp van gedachten te
wisselen.

Leerlingen hebben toegang tot
rijke literaire en zakelijke teksten
die de mogelijkheid bieden om
vanuit meerdere perspectieven
naar een onderwerp te kijken en
eigen meningen en standpunten
te bevragen.

1.2

Interactie ten behoeve van
taal- en denkontwikkeling

Leerlingen leren in interactie
hun eigen ideeën, gedachten
en denkproces te verwoorden.
Ze breiden door interactie hun
woordenschat, talige kennis en
kennis van de wereld uit.

Leerlingen leren in interactie
ideeën, meningen en oplossingen
verwoorden en onderbouwen.
Ze leren daarbij steeds bewuster
gespreksvormen, -regels
en –technieken toepassen.

2

Taalbewustzijn en taalleervaardigheden

2.1

Taalbewustzijn en
taalleervaardigheden

3

Meertaligheid en cultuurbewustzijn

3.1

Meertaligheid en
cultuurbewustzijn

4

Experimenteren met taal en vormen van taal

4.1

Experimenteren met taal en
vormen van taal

Leerlingen worden zich bewust
van het belang van het schrift en
van de relatie tussen vorm, betekenis en context. Ze ontwikkelen
taalleervaardigheden en vaktaal
om over taal te communiceren.

Leerlingen leren wat het belang
van Standaardnederlands is in
onze meertalige samenleving.
Ze leren en ervaren dat talen,
taalvariëteiten en culturen van
waarde zijn voor zichzelf en
anderen.

Leerlingen leren op een creatieve
wijze uiting te geven aan ideeën,
ervaringen, gedachten en
gevoelens. Ze experimenteren
met vormen van taal en taalnormen vanuit spel, fantasie en
nieuwsgierigheid.

Leerlingen zijn zich bewuster van
het belang en de mogelijkheden
van taal en tekstconventies, en
van de relatie tussen vorm, betekenis en context. Ze breiden hun
taalleervaardigheden en vaktaal
uit.

Leerlingen leren de invloed van
talen, taalvariëteiten,
(sub)culturen en tradities op het
Standaardnederlands onderzoeken. Ze zetten hun talen en
taalvariëteiten bewust in om
identiteit vorm te geven.

Leerlingen leren op een creatieve
wijze uiting te geven aan ideeën,
ervaringen, gedachten en gevoelens. Bij het experimenteren leren
ze bewust taalnormen te doorbreken en ze gaan de effecten
ervan na.

Nederlands | 8

5

Doelgericht communiceren

5.1

Doelgericht communiceren

6

Kritisch (digitale) informatie verwerven, verwerken en verstrekken

6.1

Kritisch (digitale) informatie
verwerven, verwerken en
verstrekken

7

Leesmotivatie en literaire competentie

7.1

Leesmotivatie en literaire
competentie

Leerlingen leren hun communicatie afstemmen op doel,
publiek en taalgebruikssituatie.
Daarvoor leren ze de basiskennis
en –vaardigheden die nodig zijn
voor luisteren, spreken, lezen en
schrijven.

Leerlingen bouwen kennis en
vaardigheden op om kritisch met
(digitale) informatie om te gaan.
Ze leren informatie beoordelen
op bruikbaarheid en betrouwbaarheid en deze in eigen
woorden weer te geven.

Leerlingen ontwikkelen hun literaire competentie en werken
aan hun leesmotivatie. Ze maken
kennis met een breed aanbod aan
literaire teksten, leren leesgesprekken voeren en zelf teksten
te creëren.

Leerlingen leren hun communicatie steeds passender
afstemmen op doel, publiek en
taalgebruikssituatie. Ze zetten
daarbij hun kennis van communicatieve doelen en bijbehorende
teksten steeds bewuster in.

Leerlingen ontwikkelen een
kritische houding ten opzichte
van (digitale) informatie. Ze leren
strategieën en talige middelen
gebruiken om informatie op een
passende manier te verwerken
en verstrekken.

Leerlingen ontwikkelen hun
literaire competentie verder
en blijven werken aan hun
leesmotivatie. Ze leren hun
leeservaringen meer gefundeerd
te delen en experimenteren met
literaire middelen.

Nederlands | 9

2.

VISIE OP HET
LEERGEBIED
Denken, spelen en
werken met taal

Nederlands | 10

Relevantie:
Het leergebied Nederlands bevordert gelijke kansen voor alle leerlingen door hen in de gelegenheid te
stellen een sterke taalbasis op te bouwen van waaruit zij zich een leven lang talig blijven ontwikkelen.
Leerlingen werken aan hun taalbasis door in betekenisvolle taalgebruikssituaties gesprekken te voeren,
te spreken, te kijken, te luisteren, te lezen en te schrijven. Het leergebied Nederlands doet recht aan de
verschillende talen en taalvariëteiten in de samenleving. Deze talen en taalvariëteiten zijn belangrijk als
voertuig voor denkprocessen en communicatie, als drager van cultuur en identiteit en als vormgever van de
samenleving. Ook zijn ze een belangrijke basis voor de algemene ontwikkeling en voor de ontwikkeling van
het Standaardnederlands.

Kwalificatie
Het leergebied Nederlands voorziet in kennis van de Nederlandse taal en cultuur en een goede beheersing van het Standaardnederlands. Beide zijn van groot belang voor succesvolle participatie op school
en deelname aan een geletterde, meertalige en pluriforme samenleving. Het Standaardnederlands is de
gemeenschappelijke taal in veel informele en formele situaties: de taal van het onderwijs, de overheid en
de wet.

Socialisatie
Het leergebied draagt bij aan de socialisatie van leerlingen. Doordat leerlingen kennis en inzicht in de
Nederlandse taal en cultuur verwerven, worden ze ondersteund en uitgedaagd om zich tot actieve en
kritische burgers te ontwikkelen. Leerlingen die zich taalcompetent en cultuurbewust voelen, zijn beter
toegerust om hun verantwoordelijkheid te nemen in de samenleving.

Persoonsvorming
Taal is een belangrijk middel om uitdrukking te geven aan eigen ideeën, ervaringen, gedachten en gevoelens en om kennis te nemen van die van anderen. Leerlingen verwerven inzicht in hun eigen en andermans
taal en taalgebruik. Ze leren reflecteren op hun eigen ontwikkeling als taalgebruiker. Ten slotte bevordert
het leergebied de ontwikkeling van een positieve houding ten opzichte van talen en taalvariëteiten in hun
culturele context.

Inhoud:
De inhouden van het leergebied Nederlands worden hieronder beschreven, uitgaande van drie kerninhouden: Taal & communicatie, Taal & cultuur en Taal & identiteit. De samenhang tussen deze drie
kerninhouden vormt binnen het leergebied Nederlands het uitgangspunt.

Taal & communicatie
Leerlingen komen op school structureel in aanraking met het Standaardnederlands en krijgen volop kansen
zich daarin te ontwikkelen. Ze leren de basiskennis en -vaardigheden van het luisteren en spreken, lezen en
schrijven. Ze werken aan de ontwikkeling van talige competenties door in elke fase van ontwikkeling hun
talige kennis, vaardigheden en attitudes uit te breiden en te verdiepen.
Door middel van taal verlenen leerlingen betekenis aan de wereld en kunnen ze gevoelens, ervaringen,
meningen en feiten onder woorden brengen, interpreteren, vastleggen, evalueren en/of nuanceren. Bij het
leergebied Nederlands leren leerlingen hun communicatie steeds passender af te stemmen op doel, publiek
en taalgebruikssituatie en ze leren daarbij passende taalregisters en taalvariëteiten te hanteren. Ook leren

Nederlands | 11

ze kritisch en efficiënt om te gaan met de continue stroom aan (digitale) informatie in de samenleving, met
nieuwe genres en met bijbehorende registers. Hierdoor krijgen ze inzicht in hoe taal in elkaar zit en hoe
taal betekenis creëert. Ze leren over taal, taalgebruik en literatuur te denken en te communiceren en daar
vaktaal bij te gebruiken.
Leerlingen leren communiceren in verschillende, betekenisvolle taalgebruikssituaties. Ze verwerken en
produceren een breed scala aan mondelinge, schriftelijke, digitale en multimodale teksten. Ze verdiepen
zich in teksten met een rijke en uitdagende inhoud en van goede taalkwaliteit. De onderwerpen die aan
bod komen, komen uit het eigen leergebied, uit andere leergebieden of uit een bredere maatschappelijke
context.
Het bevorderen van en bijdragen aan leesmotivatie is ook een belangrijke taak van het leergebied, omdat
leesmotivatie een positieve leesspiraal in gang zet. Een leerling die graag leest, leest meer en beter en grijpt
daardoor ook sneller naar een ander boek of een andere tekst. De taal- en kennisbasis die op deze manier
ontstaat, is een instrument om (verder) te leren.

Taal & cultuur
Leerlingen komen bij het leergebied Nederlands in aanraking met allerlei talige culturele uitingen uit het
heden en verleden. Door deze verschillende uitingen te bespreken, te analyseren en door zelf te experimenteren met taal leren ze hun eigen en andere culturen beter te begrijpen en er respectvol mee om te
gaan. Cultuur is alles wat mensen denken, doen en maken en de betekenis die mensen er vanuit hun eigen
achtergrond aan geven. De talige en culturele bagage die leerlingen meekrijgen op school is bepalend voor
een succesvolle participatie in de samenleving.
Het ontwikkelen van literaire competentie is een belangrijke taak van het leergebied Nederlands. Leerlingen
maken kennis met een breed aanbod aan teksten, zowel literaire fictie, non-fictie als poëzie. Ze leren literaire teksten te interpreteren, erover te communiceren en erop te reflecteren. Ook leren ze er persoonlijke,
maatschappelijke, historische en culturele betekenis en waarde aan toe te kennen. Het uitgangspunt van
het literatuuronderwijs is het geschreven woord. Andere culturele uitingen zoals film, theater, beeld en
muziek kennen ook fictionele kenmerken en kunnen eveneens benut worden in het literatuur- en taalonderwijs, onder meer om aan te sluiten bij de belevingswereld van leerlingen.

Taal & identiteit
Taal is een belangrijke drager van identiteit en vertolkt het geheel aan normen, waarden en opvattingen van
een individu, groep en samenleving. Leerlingen verkennen en ontwikkelen door taal hun eigen identiteit en
hun relatie tot anderen en kunnen hier uiting aan geven. Ze leren hun eigen ideeën, ervaringen, gedachten
en gevoelens uit te drukken en maken door middel van taal hun keuzes en intenties duidelijk. Leerlingen
komen in aanraking met creatieve vormen van taal, gaan hierover in gesprek en experimenteren zelf met
taal en vormen van taal. Op die manier ervaren ze de kracht, schoonheid en effecten van taal, taalgebruik
en literatuur uit heden en verleden. Ze ontdekken en benutten hun talige kwaliteiten, ontwikkelen hun
eigen voorkeuren en krijgen vertrouwen in hun eigen taalvaardigheid.
Het (voor)lezen van, kijken en luisteren naar en praten over literatuur en andere talige culturele uitingen en
het zelf scheppen van taaluitingen draagt bij aan de persoonlijke ontwikkeling van leerlingen. Ook draagt het
bij aan het verkennen van andere werelden en de ontwikkeling van inlevingsvermogen en van verbeeldingskracht. Leerlingen leren dat ze een onderwerp of thema vanuit verschillende perspectieven kunnen bekijken.
Ze leren die perspectieven herkennen, daarop reflecteren, hun oordeel uitstellen of een gefundeerd oordeel
geven.

Nederlands | 12

Positie:
Samenhang met andere leergebieden
Binnen het leergebied Nederlands is er naast aandacht voor dagelijkse taal veel aandacht voor het
verwerven en gebruiken van laagfrequente taal, die voornamelijk voorkomt in geschreven teksten, en van
school- en vaktaal. Ook speelt het leergebied een ondersteunende rol als het gaat om het bewustmaken
van het bestaan van school- en vaktaal bij alle leergebieden. Ten eerste door te helpen bij het identificeren
ervan en ten tweede door een rijk taalaanbod te creëren dat aansluit bij (taal)doelen van andere
leergebieden.
In alle leergebieden is interactie met elkaar en de leraar een middel waarmee leerlingen hun taal- en denkvaardigheid ontwikkelen. Het is belangrijk dat leerlingen in elk leergebied in aanraking komen met rijke
teksten met uitdagende inhouden en van goede taalkwaliteit. Door ernaar te kijken en luisteren, erover te
praten, lezen en schrijven ontwikkelen zij hun taalbasis. Dat vraagt om talige doelen in de curricula van alle
leergebieden en om ondersteuning van leerlingen door de leraar bij hun taalontwikkeling.

Doorlopende leerlijnen
De basis voor de taalontwikkeling van een leerling wordt gelegd in de thuisomgeving en in de voorschoolse
periode. Het is belangrijk om te constateren dat deze basis voor leerlingen verschillend is. Voor alle leerlingen, ook voor leerlingen met een beperkte Nederlandse taalvaardigheid, moet er sprake zijn van een
rijk taalaanbod op school, zeker binnen het leergebied Nederlands, en moeten teksten dus niet worden
verarmd. Leerlingen moeten op maat worden ondersteund bij het zelf produceren van rijke taal en het leren
begrijpen van taal en teksten. Voor leerlingen met een goede beheersing van de Nederlandse taal is het van
belang dat ook zij blijvend worden uitgedaagd hun taalvaardigheid te versterken.
De taalontwikkeling van leerlingen verloopt grotendeels concentrisch: in elke fase van ontwikkeling is er
sprake van een combinatie van verwerving van nieuwe talige kennis, vaardigheden en attitudes en van
consolidatie en verdieping van bestaande kennis, vaardigheden en attitudes. In elke fase van de taalontwikkeling spelen een rijk taalaanbod, interactie en uitgedaagde taalproductie een belangrijke rol.
Het aanbod binnen het leergebied Nederlands bereidt leerlingen voor op doorstroom naar passend vervolgonderwijs, beroep of dagbesteding. Leerlingen moeten de mogelijkheden krijgen om zich vanuit talenten,
interesses en leerbehoeften te ontwikkelen. Op die manier kunnen leerlingen hun individuele kwaliteiten
optimaal benutten, zich kwalificeren voor de overgangsmomenten en zich ontwikkelen tot taalcompetente
deelnemers aan een geletterde, meertalige en pluriforme samenleving, met een open houding ten opzichte
van variatie en verandering in taal en cultuur.

Nederlands | 13

3.

GROTE
OPDRACHTEN

Nederlands | 14

Grote opdracht 1: Interactie en een rijk
taalaanbod ten behoeve van taal- en
denkontwikkeling
Relevantie:
Om op school en in onze geletterde samenleving optimaal te kunnen functioneren, hebben alle leerlingen
een sterke taalbasis nodig: een rijk mentaal netwerk van kennis en ervaringen en de daarmee verbonden
taal. Hiermee geven ze vorm aan hun gedachten, ideeën, gedachten, gevoelens en ervaringen. Door een
rijk taalaanbod zijn leerlingen in staat om kennis op te doen van de wereld, van taal en van taalgebruik.

Inhoud:
Leerlingen ontwikkelen een sterke taalbasis door een rijk taalaanbod en uitgedaagde taalproductie, zowel
mondeling, schriftelijk, digitaal als multimodaal. Interactie tussen leerlingen onderling en met de leraar is
noodzakelijk voor de taal- en denkontwikkeling van leerlingen. In interactie hebben leerlingen de mogelijkheid
hun gedachten te ordenen, te verwoorden en (samen) te leren. Leerlingen ontwikkelen kennis en begrip van
de besproken onderwerpen. Ze bouwen kennis op van gespreksvormen, -regels en -technieken die bijdragen
aan gezamenlijke denkontwikkeling. Daarnaast ontwikkelen leerlingen door interactie hun taalvaardigheid.
Leerlingen leren bovendien passende taalregisters en taalvariëteiten te hanteren in verschillende
taalgebruikssituaties.
Een rijk taalaanbod bestaat uit literaire en zakelijke teksten met een uitdagende inhoud en een goede taalkwaliteit. Leerlingen verdiepen zich in persoonsvormende, wereldoriënterende en mondiale thema’s, zowel
uit het eigen leergebied als uit andere leergebieden. Ze leren vanuit verschillende perspectieven de onderwerpen te benaderen, hierover in gesprek te gaan en hun eigen meningen en standpunten te bevragen.

Brede vaardigheden:
Communicatie, samenwerken

Nederlands | 15

Grote opdracht 2: Taalbewustzijn en
taalleervaardigheden
Relevantie:
In een geletterde samenleving is het belangrijk dat leerlingen hun leven lang talige kennis en vaardigheden
blijven ontwikkelen. Bij het leergebied Nederlands werken leerlingen aan hun inzicht in taal, taalgebruik en
literatuur en aan het versterken van hun taallerend vermogen. Daardoor zijn ze beter in staat om in steeds
meer verschillende taalgebruikssituaties doelgericht te communiceren.

Inhoud:
Zowel bij het leergebied Nederlands als bij het leergebied Engels/MVT ontwikkelen leerlingen hun taalbewustzijn en taalleervaardigheden. Ze worden zich bewust van het belang van een goede beheersing van het
schrift en van tekstconventies, en van de gebruiksmogelijkheden ervan.
Leerlingen verwerven inzicht in de relatie tussen vorm en betekenis van taal, hoe taal werkt in een context
en hoe taal verandert. Ze leren deze kennis en inzichten bewust en flexibel in te zetten. Leerlingen ervaren,
analyseren en verwoorden de effecten van taalgebruik op zichzelf en anderen. Ze ontwikkelen vaktaal om
functioneel over taal, taalgebruik en literatuur te communiceren.
Leerlingen leren welke taalleervaardigheden ze nodig hebben om talige activiteiten effectief uit te voeren.
Ze leren (realistische) taalleerdoelen te stellen en effectieve (meta)cognitieve strategieën toe te passen om
de gestelde taalleerdoelen te bereiken. Om dat goed te kunnen doen, leren ze om de effectiviteit van hun
aanpak te bekijken en te evalueren in relatie tot de gestelde taalleerdoelen en hun eigen verwachtingen.
Leerlingen worden zich ervan bewust dat ze hun taal en taalgebruik kunnen verbeteren door taalbronnen te
raadplegen en feedback op hun aanpak en prestaties op waarde te schatten en te verwerken. Ook leren ze
om bruikbare feedback te geven op de aanpak en prestaties van medeleerlingen. Ze kijken niet alleen terug,
maar leren ook te verwoorden hoe prestaties en opgedane leerervaringen van invloed zijn op toekomstige
taalgebruikssituaties.
De ontwikkeling van taalbewustzijn en taalleerstrategieën loopt veelal parallel aan de cognitieve ontwikkeling en de taalontwikkeling van leerlingen. Pas als leerlingen voldoende taalbasis hebben ontwikkeld, zijn
ze in staat om metacognitieve strategieën te leren inzetten tijdens talige activiteiten. Leerlingen leren deze
strategieën doelgericht inzetten en doen dat op basis van noodzaak en behoefte. Het is belangrijk dat leerlingen het vertrouwen hebben dat ze een talige activiteit tot een goed einde kunnen brengen. Daarvoor is
het voorwaardelijk dat er sprake is van een klimaat waarin leerlingen kunnen oefenen om hun taalgebruik
te optimaliseren en waarbij ze naar behoefte worden ondersteund.

Brede vaardigheden:
Kritisch denken en (praktisch) handelen, zelfregulatie, oriëntatie op jezelf, je studie en je loopbaan,
samenwerken

Nederlands | 16

Grote opdracht 3: Meertaligheid en
cultuurbewustzijn
Relevantie:
Historisch gezien is Nederland een land met een grote talige en culturele diversiteit. Verschillende talen
en taalvariëteiten worden zowel binnen als buiten school gesproken en soms afwisselend en door elkaar
gebruikt, zoals Nederlands, Fries, Engels, Duits, Pools, Arabisch, Nederlandse gebarentaal, een regionale
taal, dialect of straattaal. Talen hebben een bijzondere betekenis voor de gebruiker, omdat ze dragers zijn
van cultuur en identiteit. Aandacht en waardering voor (eerste) talen, taalvariëteiten en voor de culturele
aspecten verbonden aan een taal versterkt het talig en (inter)cultureel bewustzijn en het zelfvertrouwen.
Het leidt ook tot sensitiviteit voor meerdere talen en een open houding ten aanzien van talige diversiteit
en culturele identiteit.
Het benutten van het meertalige repertoire bevordert dat leerlingen samen leren en samen kunnen werken
met mensen met een andere talige en culturele achtergrond. Bovendien helpt het benutten van het eigen
meertalige repertoire bij het (verder) ontwikkelen van zowel de eerste talen of taalvariëteiten als een
nieuwe taal, waaronder het Standaardnederlands. Een goede beheersing van het Standaardnederlands en
van meerdere talen vergroot de kansen op een succesvolle doorstroming naar een vervolgopleiding en/of
volwaardige deelname aan de (inter)nationale arbeidsmarkt.

Inhoud:
Leerlingen worden zich ervan bewust dat ze leven in een meertalige en pluriforme samenleving. Ze
begrijpen wat dat betekent voor zichzelf en voor anderen. Ze leren hoe verschillende talen en taalvariëteiten het Standaardnederlands beïnvloeden en beïnvloed hebben. Leerlingen ontdekken dat ze woorden
uit andere talen en taalvariëteiten in hun dagelijks leven gebruiken en dat er overeenkomsten en verschillen
zijn tussen talen en taalvariëteiten in klanken, woorden, taalstructuren en conventies. Dit draagt bij aan
hun taalbewustzijn. Ze verwerven gefundeerde inzichten in meertaligheid, taalvariatie, taalnormen en
taalverandering.
Meertalig competent zijn houdt in dat taalgebruikers hun meertalige repertoire flexibel en functioneel
kunnen inzetten om te communiceren en het Standaardnederlands te leren. Leerlingen leren schakelen
tussen talen en taalvariëteiten met de bijbehorende taalregisters en taalstructuren. Door kennis van en
ervaring met talen, taalvariëteiten en (sub)culturen krijgen leerlingen bovendien meer inzicht in de eigen
(meer)talige cultuur en identiteit en in die van anderen. Hierdoor kunnen leerlingen met zelfvertrouwen,
empathie en spreekdurf mensen van verschillende sociale en culturele achtergronden tegemoet treden, met
hen communiceren en samenwerken.
Het (inter)cultureel bewustzijn wordt versterkt door aandacht te besteden aan actuele en historische culturele aspecten van het Standaardnederlands in vergelijking met andere (sub)culturen. Leerlingen ervaren
en leren opmerken dat taal, taalgebruik en literatuur functioneren in een culturele context die een traditie
heeft. Zowel zakelijke als literaire teksten uit heden en verleden kunnen leerlingen sensitief maken voor
deze culturele diversiteit. Ze leren hoe culturele aspecten zich uiten in taalkeuzes, -patronen en -conventies in het Standaardnederlands en vergelijken die met andere en eigen (sub)culturen. Door deze kennis,
inzichten en ervaringen leren leerlingen bewust en respectvol omgaan met overeenkomsten en verschillen
in talen, taalvariëteiten en culturen.

Brede vaardigheden:
Kritisch denken en (praktisch) handelen, oriëntatie op jezelf, je studie en je loopbaan, sociale en culturele
vaardigheden

Nederlands | 17

Grote opdracht 4: Experimenteren met taal en
vormen van taal
Relevantie:
Creatief denken en handelen zijn vaardigheden waar nu en in de toekomst een groot beroep op wordt
gedaan in de samenleving. Daarom is een belangrijke rol weggelegd voor het experimenteren met taal
en vormen van taal als uiting van het creatieve proces. Leerlingen beschikken van jongs af aan over een
creatief vermogen om uiting te geven aan eigen ideeën, ervaringen, gedachten en gevoelens. Door in het
taalonderwijs aandacht te besteden aan zelfexpressie en het creatieve proces, blijft het creatieve vermogen
behouden en kan het verder worden ontwikkeld.
Leerlingen verwerven kennis en vaardigheden die hun taalbewustzijn en het creatieve proces stimuleren.
Creatief omgaan met taal kan leerlingen nieuwsgierig maken naar taalverschijnselen en kan bijdragen aan
inzicht en plezier in taal, taalgebruik en literatuur. Door in aanraking te komen met creatieve vormen van
taal, hierover in gesprek te gaan en zelf nieuwe taal en vormen van taal te creëren, werken leerlingen aan
expressie en culturele kennis en geven ze hun eigen identiteit vorm. Ze versterken hiermee hun zelfvertrouwen, spreek- en schrijfdurf en taal- en literaire competentie.

Inhoud:
Bij het experimenteren met taal en vormen van taal ligt de nadruk op het creatieve proces, waarbij spel
en fantasie een belangrijke rol spelen. Leerlingen leren verschillende creatieve ideeën te genereren (divergeren). Vervolgens leren ze deze ideeën te analyseren en passende ideeën te selecteren (convergeren). Ze
creëren talige uitingen op basis van eigen ideeën of geïnspireerd door anderen en delen deze met anderen.
Dit kan mondeling, schriftelijk, digitaal of multimodaal. Hierbij is originaliteit en passendheid binnen de
situatie of het genre belangrijk.
Het creatieve proces krijgt vorm door spel, experiment en/of improvisatie met taal en vormen van taal,
mogelijk gecombineerd met beeld, klank en/of beweging. Leerlingen maken kennis met een breed aanbod
aan taal en vormen van taal in artistieke, literaire en zakelijke teksten uit verschillende (sub)culturen en
perioden.
Leerlingen bouwen een repertoire op van kennis, vaardigheden en technieken die het creatieve proces
stimuleren. Dat doen ze door het eigen creatieve proces en dat van anderen binnen en buiten de school
te bekijken, te analyseren en te bespreken. Ze verkennen en bediscussiëren de (mogelijke) effecten van
de creatieve uitingen op de ontvanger in een bepaalde context. Ze krijgen hierdoor steeds meer inzicht in
talige, visuele en retorische middelen. Ze breiden hun repertoire van technieken uit en leren taalnormen
bewust te doorbreken.

Brede vaardigheden:
Creatief denken en (praktisch) handelen, ondernemend denken en handelen, samenwerken

Nederlands | 18

Grote opdracht 5: Doelgericht communiceren
Relevantie:
In een geletterde samenleving is vlotte, succesvolle en gepaste communicatie een cruciale vaardigheid voor
maatschappelijke participatie en persoonlijke ontwikkeling. Doelgericht leren communiceren is daarom een
van de voornaamste doelen van het taalonderwijs, waarbij leerlingen zowel mondeling, schriftelijk, digitaal als multimodaal leren communiceren. Bij het leergebied Nederlands is er veel aandacht voor schriftelijk
communiceren (lezen en schrijven) en voor het afstemmen op meer formele taalgebruikssituaties. Beide
vaardigheden leren de meeste leerlingen vooral op school.

Inhoud:
Bij doelgerichte communicatie leren leerlingen steeds bewuster en steeds passender hun mondelinge,
schriftelijke, digitale en multimodale communicatie af te stemmen op doel, publiek en taalgebruikssituatie.
Ze leren spreken, gesprekken voeren, luisteren, kijken, lezen en schrijven via verschillende media.
Leerlingen verwerven kennis van communicatieve doelen. Ze leren steeds beter welk taalregister en welke
taalvariëteit passend is bij doel, publiek en taalgebruikssituatie. Ze leren welke taalnormen gelden in
bepaalde taalgebruikssituaties, zowel in mondeling als schriftelijk taalgebruik. Op den duur leren leerlingen
taalbronnen te raadplegen en te benutten op basis van noodzaak en behoefte.
Leerlingen leren steeds complexere literaire en zakelijke teksten te verwerken en zelf teksten van steeds
betere tekstkwaliteit te produceren. Het accent komt daarbij steeds meer te liggen op kennis van formele
taal, taalregisters en formele taalgebruikssituaties. Leerlingen leren laagfrequente taal, school- en vaktaal
steeds beter te begrijpen en passend te gebruiken.
Om doelgericht te leren communiceren is het noodzakelijk talige activiteiten aan te bieden waarvan het
belang en het doel van de communicatie duidelijk is. Zowel het leergebied Nederlands als andere leergebieden zorgen hiervoor door betekenisvolle taalgebruikssituaties te creëren, met bijvoorbeeld realistische
contexten of publiek.

Brede vaardigheden:
Communiceren, kritisch denken en (praktisch) handelen, probleemoplossend denken en (praktisch)
handelen, samenwerken

Nederlands | 19

Grote opdracht 6: Kritisch (digitale) informatie
verwerven, verwerken en verstrekken
Relevantie:
Leerlingen groeien op in een geletterde, digitale samenleving waarin in een hoog tempo een continue
stroom informatie op hen afkomt die ze moeten filteren, beoordelen en gebruiken. Kritisch (digitale) informatie kunnen verwerven, verwerken en verstrekken is daarom in alle leergebieden en ook buiten school
van groot belang. Bij het leergebied Nederlands ligt de nadruk met name op het verwerven en toepassen
van kennis van talige, visuele en retorische middelen bij het omgaan met informatie en de effecten ervan
op zichzelf en anderen.

Inhoud:
Leerlingen ontwikkelen een kritische blik op de betrouwbaarheid, correctheid en bruikbaarheid van
verschillende, soms tegenstrijdige bronnen. Ze leren informatie op waarde te schatten en hoofd- van
bijzaken te onderscheiden. Hierbij gaat het om informatie uit verschillende digitale en niet-digitale, lineaire
en non-lineaire teksten. Ze leren wat de overeenkomsten en verschillen zijn tussen digitale en niet-digitale,
lineaire en non-lineaire teksten. Ze gebruiken die kennis om kritisch om te gaan met (digitale) informatie.
Ook passen ze hierop hun leesaanpak aan, waarbij ze een diepe manier van lezen bewust leren toepassen.
Bovendien leren ze zich ervan bewust worden dat ze voldoende inhoudelijke kennis van een onderwerp
nodig hebben.
Leerlingen leren beseffen dat ze inzicht nodig hebben in de relatie tussen vorm en betekenis van teksten.
Ze krijgen meer inzicht in talige, visuele en retorische middelen die worden ingezet om bepaalde effecten te
bereiken, bijvoorbeeld om het denken en handelen en de opvattingen van anderen te beïnvloeden. Zonder
inzicht in talige, visuele en retorische middelen zijn ze onvoldoende weerbaar om om te gaan met (digitale)
informatie. Ze verwerven kennis van tekstkenmerken die helpen feiten en meningen en hoofd- en bijzaken
te onderscheiden en de kwaliteit van argumenten te beoordelen. Dat doen leerlingen door teksten en taalgebruik van zichzelf en anderen te analyseren en hierop met elkaar en de leraar te reflecteren.
Leerlingen leren steeds beter hun eigen informatievraag te formuleren en hun zoekstrategie te bepalen bij
het zoeken naar informatie. Ze leren passende trefwoorden te gebruiken, verder te kijken dan de eerste
zoekresultaten en informatie niet letterlijk over te nemen. Ook leren ze hun mening, oordeel of conclusie te
geven op basis van voldoende en betrouwbare informatie. Als nieuwe informatie en kennis daartoe aanleiding geeft, stellen ze hun mening, oordeel of conclusie bij.
Leerlingen leren gebruikte bronnen te documenteren, zodat ze verkregen informatie kunnen verantwoorden. Ze leren informatie uit verschillende bronnen op een logische manier en in eigen woorden te
integreren, zodat er een samenhangende tekst ontstaat die ze mondeling, schriftelijk, digitaal en/of multimodaal communiceren bij het leergebied Nederlands, bij de andere leergebieden en buiten school.

Brede vaardigheden:
Communiceren, kritisch denken en (praktisch) handelen

Nederlands | 20

Grote opdracht 7: Leesmotivatie en literaire
competentie
Relevantie:
Het bevorderen van en bijdragen aan leesplezier en leesmotivatie is gedurende het primair en voortgezet
onderwijs belangrijk. Leesplezier en -motivatie zetten een positieve leesspiraal in gang: een leerling die
graag leest, leest meer en beter en pakt daardoor ook sneller een ander boek of een andere tekst. Wanneer
leerlingen de kans krijgen om regelmatig literaire, aansprekende en uitdagende teksten (voor) te lezen, te
bekijken, te beluisteren, erover in gesprek te gaan en erop te reflecteren, wordt het waarschijnlijker dat
leerlingen positieve leeservaringen opdoen en hun talige, literaire en culturele competenties ontwikkelen.
Literaire teksten bieden de mogelijkheid om de kracht en schoonheid van taal te ervaren. Ook dragen ze
eraan bij jezelf, anderen en de wereld van het heden en verleden te leren kennen. Literatuur biedt de mogelijkheid om op te gaan in een denkbeeldige wereld. Het geeft inzicht in het denken en in de cultuur van
iemand anders en daagt uit tot het nadenken over meerdere interpretaties. Ook kan literatuur bijdragen aan
de ontwikkeling van het empathisch vermogen en aan genuanceerder denken, communiceren en handelen.

Inhoud:
Het leergebied Nederlands werkt aan leesmotivatie en aan de ontwikkeling van literaire competentie.
Leerlingen maken kennis met een breed aanbod aan historische en hedendaagse literaire teksten, zowel
proza (fictie en non-fictie) als poëzie. Ook leren ze waar ze dit aanbod kunnen vinden en hoe ze hieruit een
keuze kunnen maken. Als leerlingen ruimte krijgen in de keuze van teksten, begeleid worden bij hun keuze,
en boeken en andere teksten kunnen lezen die aansluiten bij hun competenties en interesses, wordt de
kans vergroot dat ze een positieve leesattitude ontwikkelen. Door te werken met en samen na te denken
over literaire teksten krijgen leerlingen gaandeweg inzicht in hun leesvoorkeuren. Belangrijk daarbij is een
positief leesklimaat waarin rust en tijd om vrij te lezen vanzelfsprekend zijn.
Werken aan literaire competentie begint al op jonge leeftijd, waarbij wordt aangesloten bij de belevingswereld van leerlingen en van waaruit verder wordt gewerkt op een wijze die past bij het niveau van de
leerling. Leerlingen leren literaire teksten belevend, interpreterend, waarderend en met narratief begrip
te beluisteren, te bekijken en (voor) te lezen. Ze bouwen verschillende tekstwerelden op: samenhangende
representaties van beelden, emoties, gedachten en ervaringen. Daarmee geven ze zowel zelf als samen met
anderen betekenis aan teksten.
Leerlingen lezen en horen over en kijken naar gebeurtenissen en situaties die zich in verschillende (fantasie)
werelden, (sub)culturen en perioden afspelen. Ze leren en ervaren dat ze op kunnen gaan in een verhaalwereld. Daarbij leren ze de teksten te verbinden aan verschillende contexten: hun eigen en andermans leven
en zelfbeeld, hun eigen en andermans wereldbeelden en (sub)culturen en de cultuur-historische context
waarin de tekst tot stand kwam. Ze leren verschillende perspectieven verkennen en innemen, wat hen helpt
om empathie, respect en tolerantie te ontwikkelen.
Leerlingen leren vragen stellen aan de tekst, zichzelf en de ander. Ze leren hun leeservaringen te verwoorden
en daarover met anderen van gedachten te wisselen. Bij de interpretatie en waardering van literaire teksten
leren leerlingen hun eigen standpunten ter discussie te stellen, hun argumenten af te wegen en hun eigen
oordeel uit te stellen. Door creatieve opdrachten aan de literaire teksten te verbinden, worden leerlingen
uitgedaagd en kan de leesmotivatie worden versterkt.

Nederlands | 21

Binnen het literatuuronderwijs komen de vier dimensies belevend, interpreterend, waarderend en met
narratief begrip lezen geïntegreerd aan bod en ontwikkelen leerlingen zich binnen elk van deze vier
dimensies.

Brede vaardigheden:
Creatief denken en (praktisch) handelen, kritisch denken en (praktisch) handelen, oriëntatie op jezelf, je
studie en je loopbaan, sociale en culturele vaardigheden

Nederlands | 22

4.

BOUWSTENEN

Nederlands | 23

ONDERLEGGER 1.1 RIJKE TEKSTEN ALS VOORWAARDE VOOR TAALEN DENKONTWIKKELING
Relevantie
Rijke teksten zijn essentieel voor de taal- en denkontwikkeling van leerlingen. Ze bevorderen de ontwikkeling van kennis van de wereld en diep begrip, maken leerlingen nieuwsgierig en stimuleren de motivatie
om verder te lezen, te kijken of te luisteren. In alle fasen van het primair en voortgezet onderwijs wordt de
taalbasis van leerlingen met name versterkt door het gebruik van langere teksten en boeken met een rijke
inhoud en van goede taalkwaliteit. Rijke teksten dragen bij aan de woordenschat-, lees- en schrijfontwikkeling. Het is daarom belangrijk dat alle leerlingen toegang hebben tot rijke teksten bij zowel het leergebied
Nederlands als bij de andere leergebieden.

Inhoud en taalkwaliteit
Rijke teksten zijn zowel literaire (fictie, non-fictie en poëzie) als zakelijke teksten uit heden en verleden,
zowel niet-canoniek als canoniek. Ze hebben verschillende verschijningsvormen: mondeling, schriftelijk,
digitaal en multimodaal. Kenmerkend voor rijke teksten zijn de rijke inhoud en de goede taalkwaliteit.

Rijke inhoud
Rijke teksten sluiten aan bij een onderwerp of thema dat centraal staat en zetten aan tot denken en/of prikkelen de verbeelding. Ze bieden de mogelijkheid om vanuit verschillende perspectieven naar een onderwerp
of thema te kijken en erover van gedachten te wisselen. Rijke teksten gaan over onderwerpen of thema’s uit
het eigen leergebied. Daarnaast kunnen ze aansluiten bij of een verbinding leggen met andere leergebieden
en de mondiale thema’s: globalisering, duurzaamheid, technologische ontwikkelingen en gezondheid. Er
is een evenwichtige verhouding tussen de hoeveelheid nieuwe informatie en de al bekende informatie uit
de teksten, zodat leerlingen de nieuwe informatie kunnen integreren met hun voorkennis. Rijke teksten
bevatten zowel eenvoudige als complexe relaties, zoals chronologische relaties, oorzaak-gevolgrelaties,
middel-doelrelaties en vergelijken. Rijke literaire teksten bieden bovendien ruimte tot meerdere interpretaties en mogelijkheden tot opgaan in een andere wereld.

Taalkwaliteit
De teksten zijn origineel van vorm en inhoud. Tekst, beeld, illustraties en geluid versterken elkaar. Het taalgebruik is gevarieerd en zo min mogelijk vereenvoudigd. Leerlingen vergroten hun woordenschat doordat ze
onbekende en laagfrequente woorden tegenkomen in verschillende zinsverbanden en bekende contexten.
Rijke teksten bevatten abstract en figuurlijk taalgebruik.
Rijke zakelijke teksten zijn inhoudelijk samenhangend en hebben een heldere tekststructuur met gevarieerde zinsstructuren, samengestelde zinnen en verwijs- en verbindingswoorden.
Rijke literaire teksten bevatten wisselingen in vertelperspectief en chronologie. Er is sprake van gelaagdheid, verschillende stijlen en verhaallijnen, variatie in taalregisters en afwisseling in beschrijving en dialoog.

Leren lezen
In alle fasen van het primair en voortgezet onderwijs zijn rijke teksten een belangrijk onderdeel van het
curriculum. In de fase van het aanvankelijk leesproces kijken en luisteren leerlingen naar teksten met een
rijke inhoud en taalkwaliteit en wisselen daarover met elkaar van gedachten. Tegelijkertijd ontwikkelen
ze hun lees- en decodeervaardigheid met behulp van teksten met een relatief eenvoudige taalkwaliteit.
Deze teksten helpen hen het leesproces te automatiseren en hun zelfvertrouwen in hun leesvaardigheid

Nederlands | 24

te vergroten. Daarnaast kunnen deze teksten als opstap dienen voor complexere teksten over hetzelfde
onderwerp.

Voorbeelden ter inspiratie
Rijke teksten kunnen zowel literaire als zakelijke teksten zijn. Ze hebben verschillende verschijningsvormen: mondeling, schriftelijk, digitaal en multimodaal. Onderstaande voorbeelden zijn geselecteerd uit
verschillende bestaande lijsten van bekroonde jeugdboeken, namelijk Griffels, Penselen, Vlag en Wimpels,
de Woutertje Pieterse Prijs en de Gouden Lijst. Verder zijn de voorbeelden geselecteerd uit nominaties
voor prijzen in de kinder- en jeugdliteratuur en zijn het boeken die worden geprezen door recensenten,
experts en kinderboekenambassadeurs.
De voorbeelden bestaan uit een variëteit aan schrijvers en onderwerpen. Ze zijn Nederlandstalig (oorspronkelijk en vertaald), zowel niet-canoniek als canoniek, zowel hedendaags als historisch. Daarbij is ook
gekozen voor teksten/onderwerpen met een duidelijke relatie met andere leergebieden, zoals Kunst &
Cultuur en Mens & Natuur.
Per fase wordt een aantal voorbeelden gegeven. Deze zijn uitdrukkelijk niet voorschrijvend of volledig,
maar illustratief bij de hierboven beschreven kenmerken. Vanwege de beschikbaarheid en vindbaarheid
is gekozen om voornamelijk schriftelijke voorbeelden te geven. Mondelinge, digitale en multimodale rijke
teksten behoren ook tot het aanbod, zoals luisterboeken, toneelstukken, mondelinge vertellingen en
verfilmingen.

Nederlands | 25

ONDERLEGGER 1.1.A RIJKE TEKSTEN ALS VOORWAARDE VOOR
TAAL- EN DENKONTWIKKELING

Primair onderwijs onderbouw
Literaire teksten

Zakelijke teksten

Fictie

Non-fictie

Poëzie

Auteur: Werner
Holzwarth en Wolf
Erlbruch
Titel: Over een kleine
mol die wil weten
wie er op zijn kop
gepoept heeft

Auteur: Jenni
Desmond
Titel: De olifant

Auteur: Hans en
Monique Hagen
Titel: Daar komt de
tijger

Auteur: Annie M.G.
Smidt
Titel: Pluk van de
Petteflet

Auteur: Yuval
Zommer
Titel: Het bijzondere
beestjesboek

Auteur: Edward van
de Vendel
Titel: Superguppie

Auteur: Dolf Verroen
Titel: Droomopa

Auteur: Imme Dros
Titel: Uit de
kapperszaak in de
Dapperstraat

Auteur: Sjoerd
Kuyper
Titel: Ik blijf altijd
bij je

Rijke teksten zijn onder andere
te vinden in informatieve boeken
geschikt voor leerlingen in deze
fase. En te vinden op:
www.schooltv.nl
www.docukit.nl.

Nederlands | 26

ONDERLEGGER 1.1.A RIJKE TEKSTEN ALS VOORWAARDE VOOR
TAAL- EN DENKONTWIKKELING

Primair onderwijs bovenbouw
Literaire teksten

Zakelijke teksten

Fictie

Non-fictie

Poëzie

Auteur: Annet Schaap
Titel: Lampje

Auteur: Jan Paul
Schutten
Titel: Het raadsel
van alles wat leeft

Auteur: Ted van
Lieshout
Titel: Ze gaan
er met je neus
vandoor

Auteur: Anna Woltz
Titel: Gips

Auteur: Stine
Jensen
Titel: Alles wat ik
voel

Auteur: Jaap
Robben
Titel: Als iemand
ooit mijn botjes
vindt

Auteur: Koos
Meinderts
Titel: De schelmenstreken van
Reinaert de Vos

Auteur: Joukje
Akveld
Titel: Een aap op
de wc

Auteur: Bibi Dumon
Tak
Titel: Laat een
boodschap achter in
het zand

Rijke teksten zijn onder andere
te vinden in informatieve boeken
geschikt voor leerlingen in deze fase.
En te vinden op:
www.entoen.nu
www.natgeojunior.nl
www.nieuwsindeklas.nl
www.schooltv.nl
www.docukit.nl
www.samsam.net
www.psammos.nl
www.sciencespace.nl
www.rechtvoorjou.nl
www.natuurwijzer.naturalis.nl
www.hetkleineloo.nl
www.museumjeugduniversiteit.nl.
Andere bronnen zijn:
New Scientist, National Geographic,
Roots, Puur Natuur, Technisch
Weekblad, Quest, Quest Historie,
Kijk en Historisch Nieuwsblad.

Nederlands | 27

ONDERLEGGER 1.1.B RIJKE TEKSTEN ALS VOORWAARDE VOOR
TAAL- EN DENKONTWIKKELING

Voortgezet onderwijs onderbouw
Literaire teksten

Zakelijke teksten

Fictie

Non-fictie

Poëzie

Auteur: Marjolijn Hof
Titel: Regels van drie

Auteur: Annet
Huizing en Margot
Westermann
Titel:
Zweetvoetenman

Auteur: Kees
Spiering
Titel: Jij begint

Auteur: Bart
Moeyaert
Titel: Tegenwoordig
heet iedereen sorry

Auteur: Wouter
Laumans en Marijn
Schrijver
Titel: Mocro Maffia

Auteur: Akwasi
Titel: Laten we het
er maar niet over
hebben

Auteur: Imme dros
Titel: Griekse mythen

Auteur: Arend van
Dam
Titel: De reis van
Syntax Bosselman

Auteur: Kila van der
Starre en Babette
Zijlstra (Kila &
Babsie)
Titel: Woorden
temmen

Rijke teksten zijn onder andere
te vinden in informatieve boeken
geschikt voor leerlingen in deze fase.
En te vinden op:
www.nemokennislink.nl
www.entoen.nu
www.nos.nl
www.taalcanon.nl
www.blendle.nl
www.scientias.nl
www.psammos.nl
www.sciencespace.nl
www.natuurwijzer.naturalis.nl
www.hetkleineloo.nl.
Andere bronnen zijn: De
Correspondent, New Scientist,
National Geographic, Roots, Puur
Natuur, Technisch Weekblad, Quest,
Quest Historie, Kijk, Historisch
Nieuwsblad en landelijk gerenommeerde kranten.

Nederlands | 28

1.2.A INTERACTIE TEN BEHOEVE VAN TAAL- EN
DENKONTWIKKELING

Primair onderwijs onderbouw
In de onderbouw po is interactie met medeleerlingen en de leraar een belangrijk middel om gezamenlijk
kennis van de wereld op te bouwen en kennis van en over taal en taalgebruik te verwerven. Bij het leergebied Nederlands is het ontwikkelen van kwalitatief goede interactie naast een middel ook een doel:
leerlingen leren gesprekken te voeren om hun denken te verwoorden en hun taalvaardigheid te vergroten.
Leerlingen hebben interactie in groepjes, in de (kleine) kring en bij (rollen-/fantasie)spel over onderwerpen,
verschijnselen of problemen die zich lenen voor onderbouwde meningen, standpunten, onderzoek en het
bedenken van oplossingen. In de interactie schakelen leerlingen indien nodig tussen hun talen en taalvariëteiten en het Standaardnederlands. Ze gebruiken de kennis en vaardigheden van hun (eerste) talen of
taalvariëteiten om hun denkvaardigheden en het Standaardnederlands verder te ontwikkelen.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- samen het onderwerp, verschijnsel of probleem te verkennen en uit te diepen. Daarbij gaat het om
het beschrijven of benoemen van het ‘wie-wat-waar-wanneer’ en om het op eenvoudige wijze verwoorden van het ‘hoe’ en ‘waarom’;
-- hun eigen ideeën, gedachten en denkproces onder woorden te brengen en te verwoorden wat ze al
weten, te weten zijn gekomen en nog willen weten;
-- naast dagelijkse algemene taal meer laagfrequente taal, school- en vaktaal te gebruiken, passend
bij het onderwerp of thema, en passend bij eenvoudige en complexe taaldenkfuncties. Bij taaldenkfuncties gaat het onder andere om chronologisch ordenen: eerst/dan; vergelijken: minder/meer/
meest; oorzaak-gevolg: omdat/daarom en doel-middel: daarmee/waarmee;
-- eenvoudige gespreksvormen, -regels en -technieken kennen en toe te passen. Hierdoor leren leerlingen op het passende moment in de interactie eigen ideeën in te brengen, gericht te luisteren en
constructief, kritisch te reageren op ideeën van anderen;
-- de opgedane kennis en ideeën te parafraseren en mondeling, visueel en later ook schriftelijk te
presenteren;
-- samen terug en vooruit te kijken: is er zo met elkaar gepraat dat er gezamenlijk wordt geleerd?

Nederlands | 29

1.2.A INTERACTIE TEN BEHOEVE VAN TAAL- EN
DENKONTWIKKELING

Primair onderwijs bovenbouw
In de bovenbouw po ontwikkelen leerlingen hun taal- en denkvaardigheid in en door interactie verder,
zowel binnen als buiten de school. Ze bekijken, overdenken en bespreken een onderwerp, verschijnsel
of probleem vanuit verschillende perspectieven. De onderwerpen sluiten aan bij inhouden uit het eigen
leergebied of leggen verbinding met andere leergebieden en mondiale thema’s. Ze lenen zich voor onderbouwde meningen, standpunten, onderzoek en het bedenken van oplossingen. In de interactie schakelen
leerlingen indien nodig tussen hun talen en taalvariëteiten en het Standaardnederlands. Ze gebruiken
de kennis en vaardigheden van hun (eerste) talen of taalvariëteiten om hun denkvaardigheden en het
Standaardnederlands verder te ontwikkelen.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- samen het onderwerp, verschijnsel of probleem te verkennen en uit te diepen, waarbij ze een of
meerdere teksten horen, zien en/of lezen. Naar aanleiding daarvan leren ze verwerkingsvaardigheden
inzetten, zoals korte aantekeningen maken;
-- hun eigen ideeën, gedachten en denkproces gestructureerd onder woorden te brengen (bijvoorbeeld
in chronologische volgorde), te verwoorden en toe te lichten wat ze al weten, te weten zijn gekomen
en nog willen weten;
-- ideeën op verschillende manieren over te brengen als dat nodig is in de interactie;
-- laagfrequente taal, school- en vaktaal uit te breiden en steeds passender in te zetten bij het
onderwerp of thema en bij eenvoudige en complexe taaldenkfuncties;
-- eenvoudige en meer complexe gespreksvormen, -regels en -technieken kennen en steeds bewuster
toe te passen. Hierdoor leren leerlingen op het passende moment in de interactie eigen ideeën in te
brengen, gericht te luisteren en constructief, kritisch te reageren op ideeën van anderen;
-- de ander te laten weten dat ze hem begrijpen en vragen stellen als ze iets niet begrijpen of als ze meer
informatie willen hebben;
-- de opgedane kennis en ideeën te parafraseren, en mondeling, schriftelijk, digitaal en multimodaal
samen te vatten en te presenteren. Indien nodig en passend met ondersteuning van verschillende
technologische middelen;
-- samen te reflecteren op de vragen in hoeverre en op welke manier het doel van de interactie (samen
leren, onderhandelen over de betekenis, redeneren) is behaald en op de eigen rol en inbreng daarbij.

Nederlands | 30

1.2.B INTERACTIE TEN BEHOEVE VAN TAAL- EN
DENKONTWIKKELING

Voortgezet onderwijs onderbouw
In de onderbouw vo bouwen leerlingen voort op eerder verworven kennis en vaardigheden. Ze bekijken,
overdenken, onderzoeken en bespreken een onderwerp, verschijnsel of probleem vanuit verschillende
perspectieven. De inhouden sluiten aan bij de inhouden van het eigen leergebied, de andere leergebieden en
de mondiale thema’s. Ook sluiten de onderwerpen en inhouden aan bij de accenten die binnen een schoolsector (praktijkonderwijs, vmbo, havo, vwo) worden gelegd. Ze lenen zich voor onderbouwde meningen,
standpunten, onderzoek en het bedenken van oplossingen. In de interactie schakelen leerlingen indien
nodig tussen hun talen en taalvariëteiten en het Standaardnederlands. Ze gebruiken de kennis en vaardigheden van hun (eerste) talen en taalvariëteiten om hun denkvaardigheden en het Standaardnederlands
verder te ontwikkelen.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- samen het onderwerp, verschijnsel of probleem te verkennen en uit te diepen, waarbij ze meerdere
teksten horen, zien en/of lezen. Naar aanleiding daarvan leren ze verschillende verwerkingsvaardigheden inzetten, zoals aantekeningen of een schema maken;
-- hun eigen ideeën, gedachten en denkproces gestructureerd onder woorden te brengen, te verwoorden en toe te lichten wat ze al weten, te weten zijn gekomen en nog willen weten;
-- ideeën op verschillende manieren over te brengen als dat nodig is in de interactie;
-- laagfrequente taal, school- en vaktaal uit te breiden en steeds passender in te zetten bij het
onderwerp of thema en bij eenvoudige en complexe taaldenkfuncties;
-- eenvoudige en meer complexe gespreksvormen, -regels en -technieken kennen en steeds bewuster
toe te passen. Hierdoor leren leerlingen op het passende moment in de interactie eigen ideeën in te
brengen, gericht te luisteren en constructief, kritisch te reageren op ideeën van anderen;
-- de ander te laten weten dat ze hem begrijpen, vragen te stellen en door te vragen als ze iets niet
begrijpen of als ze meer informatie willen hebben;
-- de opgedane kennis en ideeën te parafraseren en mondeling, schriftelijk, digitaal of multimodaal
samen te vatten en te presenteren, indien nodig en passend met toepassing van verschillende technologische middelen;
-- samen te reflecteren op de vragen in hoeverre en op welke manier het doel van de interactie (samen
leren, onderhandelen over de betekenis en redeneren) is behaald en op de eigen rol en inbreng
daarbij.

Nederlands | 31

INTERACTIE TEN BEHOEVE VAN TAAL- EN DENKONTWIKKELING

Aanbevelingen
Voortgezet onderwijs bovenbouw
In de bovenbouw vo bouwen leerlingen voort op eerder verworven kennis en vaardigheden. Ze bekijken,
overdenken en bespreken een onderwerp, verschijnsel of probleem vanuit verschillende perspectieven.
De onderwerpen lenen zich voor onderbouwde meningen, standpunten, onderzoek en het bedenken van
oplossingen. In de interactie schakelen leerlingen indien nodig tussen hun talen en taalvariëteiten en het
Standaardnederlands. Ze gebruiken de kennis en vaardigheden van hun (eerste) talen of taalvariëteiten om
hun denkvaardigheden en het Standaardnederlands verder te ontwikkelen.

Aanbevelingen:
-- Zorg ervoor dat bij alle schoolsectoren (praktijkonderwijs, vmbo, havo, vwo) kwalitatief goede interactie een cruciaal element vormt van het taalonderwijs in de bovenbouw. De inhoud en vorm van de
interactie staan zowel in dienst van de taal- en denkontwikkeling als in dienst van de voorbereiding op
dagbesteding, vervolgonderwijs (mbo, hbo, wo) en beroepen, en voor deelname aan de samenleving.
-- Zorg ervoor dat voor alle schoolsectoren (praktijkonderwijs, vmbo, havo, vwo) de inhoud van de
interactie wordt afgestemd met de inhouden uit het eigen leergebied (taalverandering, framing in
de communicatie), inhouden uit de andere leergebieden (democratie, privacy, ondernemerschap) en
mondiale thema’s (globalisering, duurzaamheid, technologische ontwikkelingen en gezondheid).
-- Zorg ervoor dat de onderwerpen en inhouden aansluiten bij de eigenheid van de schoolsector, het
gekozen profiel en het vervolgonderwijs.
-	Voor vmbo en praktijkonderwijs kan een deel van de inhouden aansluiten bij of een verbinding
leggen met inhouden van de beroepsgerichte vakken en stages.
-- Werk de bouwsteen ‘Interactie draagt bij aan taal- en denkontwikkeling’ ook als vakinhoud uit voor
in elk geval het vwo, zodat het een onderwerp van onderzoek is. Leerlingen doen daarbij onderzoek
naar een of meerdere aspecten, bijvoorbeeld naar gesprekken als onderzoeksobject (eenvoudige
conversatie-analyse).

Nederlands | 32

2.1.A TAALBEWUSTZIJN EN TAALLEERVAARDIGHEDEN

Primair onderwijs onderbouw
In de onderbouw po ontdekken en ervaren leerlingen in (rollen)spel, groepjes en kring dat er een relatie is
tussen vorm en betekenis van taal. Daarnaast ontwikkelen ze hun fonologisch en fonemisch bewustzijn. Ze
leren lezen en schrijven en met plezier taal te gebruiken en ontwikkelen hun taalbewustzijn en taalleervaardigheden door te observeren, te imiteren, (samen) te associëren, te oefenen en te experimenteren.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- zich ervan bewust worden dat er een relatie is tussen vorm en betekenis van taal en dat deze relatie
afhankelijk is van de context. Te denken valt aan het herkennen van een sprookje met vaste vormkenmerken zoals ‘Er was eens …’ en ‘… en ze leefden nog lang en gelukkig’, en aan het verzachten van een
boodschap door een verkleinwoordje te gebruiken;
-- zich ervan bewust worden dat de keuzes die ze maken in woorden, gebaren en toon samenhangen met
het beeld dat ze van zichzelf neerzetten bij anderen;
-- de betekenis en de gebruiksmogelijkheden van schrift te ontdekken;
-- vertrouwd te raken met functionele vaktaal om over taal, taalgebruik en literatuur te communiceren;
-- zich te oriënteren op het doel en de aanpak en terug te kijken op het doel en het effect van hun
taalgebruik;
-- spreek- en schrijfdurf te ontwikkelen bij het communiceren in het Standaardnederlands.

Nederlands | 33

2.1.A TAALBEWUSTZIJN EN TAALLEERVAARDIGHEDEN

Primair onderwijs bovenbouw
In de bovenbouw po bouwen leerlingen voort op eerder verworven kennis en vaardigheden. Leerlingen
leren met plezier taal te gebruiken en ontwikkelen hun taalbewustzijn en taalleervaardigheden door te
observeren, te imiteren, (samen) te associëren, te oefenen, te experimenteren, te discussiëren en door
vragen te stellen.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- zich bewust worden van de relatie tussen vorm en betekenis van taal in een bepaalde context. Te
denken valt aan de wijze waarop een vlogger door woordkeuze en -vorm, zinsbouw en vormgeving
jonge kijkers weet te amuseren en humor laat zien;
-- zich bewust worden hoe keuzes in woorden, grammatica (woord- en zinsbouw), genres, gebaren, toon
en vormgeving samenhangen met het beeld dat ze van zichzelf neerzetten bij anderen. Te denken valt
aan het gebruik van straattaalwoorden of aan iets vertellen in verhaalvorm;
-- zich bewust worden van het belang en de gebruiksmogelijkheden van het schrift en van tekstconventies in hun mondelinge, schriftelijke, digitale en multimodale communicatie;
-- de betekenis en de gebruiksmogelijkheden van schrift te ontdekken.
-- functionele vaktaal steeds passender te gebruiken om over taal, taalgebruik en literatuur te communiceren en ze breiden hun vaktaal uit;
-- tijdens het oriënteren op, uitvoeren van en reflecteren op talige activiteiten hun voorkeuren voor
effectieve aanpakken en strategieën te kennen en deze in te zetten om hun taalleerdoelen te
bereiken. Te denken valt aan het bewustzijn van de mogelijkheden die een woordenboek biedt;
-- hulp en feedback op hun taalgebruik en aanpak te vragen en te gebruiken om zo hun taalleerdoelen
(alsnog) te behalen;
-- vanuit taalleerdoelen eenvoudige feedback te geven op het taalgebruik van anderen;
-- hun spreek- en schrijfdurf verder te ontwikkelen, ook bij complexere taalgebruikssituaties in het
Standaardnederlands.

Nederlands | 34

2.1.B TAALBEWUSTZIJN EN TAALLEERVAARDIGHEDEN

Voortgezet onderwijs onderbouw
In de onderbouw vo bouwen leerlingen voort op eerder verworven kennis en vaardigheden. Leerlingen
leren met plezier taal te gebruiken en ontwikkelen hun taalbewustzijn en taalleervaardigheden door te
observeren, te imiteren, te oefenen, te experimenteren, te vergelijken, te analyseren, te discussiëren en te
reflecteren.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- zich bewust worden van de relatie tussen vorm en betekenis van taal in verschillende contexten.
Te denken valt aan het gebruik van versterkende woorden en het variëren in werkwoordstijden in
verhalende teksten in verschillende media;
-- zich bewust worden hoe keuzes in woorden, grammatica (woordvormen en zinsbouw), genres,
gebaren, toon en vormgeving samenhangen met het beeld dat ze van zichzelf neerzetten bij anderen
in verschillende, ook meer formele contexten. Te denken valt aan het gebruik van een formelere
woordkeuze om jezelf te presenteren in een meer formele situatie;
-- zich bewust worden van het belang en de gebruiksmogelijkheden van het schrift en van het zorgvuldig toepassen van tekstconventies passend bij doel, publiek en taalgebruikssituatie in hun
mondelinge, schriftelijke, digitale en multimodale communicatie;
-- functionele vaktaal steeds passender te gebruiken om over taal, taalgebruik en literatuur te communiceren en breiden hun vaktaal uit;
-- tijdens het oriënteren op, uitvoeren van en reflecteren op talige activiteiten hun voorkeuren voor
een effectieve aanpak en strategieën te kennen en deze tijdig in te zetten om hun taalleerdoelen te
bereiken. Te denken valt aan bewust worden van de mogelijkheden die een spellingscontrole of een
website met taaladviezen biedt;
-- hulp en feedback op hun taalgebruik en aanpak te vragen, op waarde te schatten en te gebruiken om
zo hun taalleerdoelen (alsnog) te behalen;
-- vanuit taalleerdoelen en bij de context passende succescriteria relevante feedback te geven op taalgebruik en aanpakken van anderen;
-- hun spreek- en schrijfdurf verder te ontwikkelen, ook bij complexere taalgebruikssituaties in het
Standaardnederlands.

Nederlands | 35

TAALBEWUSTZIJN EN TAALLEERVAARDIGHEDEN

Aanbevelingen
Voortgezetonderwijs bovenbouw
In de bovenbouw vo bouwen leerlingen voort op eerder verworven kennis en vaardigheden. Ze leren met
plezier taal gebruiken en blijven hun taalbewustzijn verder ontwikkelen in verschillende taalgebruikssituaties. Ze bereiken een zekere mate van zelfredzaamheid in het ontwikkelen van hun taalleervaardigheden,
die ze kunnen toepassen in steeds meer verschillende taalgebruikssituaties. Zo werken ze verder aan hun
eigen taalontwikkeling en een leven lang taal leren.

Aanbevelingen:
-- Zorg ervoor dat leerlingen in alle onderwijssectoren (praktijkonderwijs, vmbo, havo, vwo) hun taalbewustzijn en taalleervaardigheden blijven ontwikkelen en blijven werken aan hun taalplezier en
taaldurf. Dit is ook in de bovenbouw een belangrijk aspect, juist omdat de leerlingen in meer verschillende, formele, onbekende taalgebruikssituaties moeten kunnen communiceren.
-- Zorg ervoor dat leerlingen in alle onderwijssectoren (praktijkonderwijs, vmbo, havo, vwo) in aanraking blijven komen met steeds meer verschillende taalgebruikssituaties, zodat ze steeds passender
hun opgedane kennis en vaardigheden kunnen inzetten, deze uitbreiden en zich realiseren dat taalleren een levenslang proces is.
-- Leg in alle schoolsectoren meer het accent op oriëntatie op, analyse van en reflectie op de eigen
aanpak, het eigen taalleerproces en het taalgebruik in verschillende taalgebruikssituaties.
-- Laat leerlingen oefenen met het zelf stellen van realistische taalleerdoelen en het monitoren en
evalueren ervan.
-- Laat leerlingen oefenen in het geven, onderbouwen, evalueren en passend verwerken van
relevante feedback op aanpak en prestaties.
-- Laat leerlingen oefenen met het verwoorden van hoe hun aanpak, prestaties en opgedane leer­
ervaringen van invloed zijn op hun aanpak in toekomstige taalgebruikssituaties.
-- Laat leerlingen oefenen met het passend en effectief inzetten van strategieën en aanpakken,
waaronder het steeds meer zelfstandig raadplegen van verschillende taalbronnen en deze
tegen elkaar afwegen. Te denken valt aan woordenboeken, taaladviezen en automatische
spellingcontrole.
-- Zorg ervoor dat in alle onderwijssectoren nauw wordt afgestemd met het leergebied Engels/MVT,
waar ook gewerkt wordt aan taalbewustzijn, taalleervaardigheden en waar leerlingen een vaktaal
leren om over taal, taalgebruik en literatuur te communiceren. Alleen hierdoor kunnen leergebiedoverstijgende aanpakken, met name tussen talen, kans van slagen hebben.
-- Werk de bouwsteen ‘Taalbewustzijn en taalleervaardigheden’ ook als vakinhoud uit in zowel vmbo,
havo als vwo, zodat het een onderwerp van onderzoek kan zijn voor leerlingen. Voorbeelden van
vakinhouden zijn:
-- taal en macht
-- taal en identiteit
-- (kinder)taalverwerving
-- taalverandering
-- taal en hersenen

Nederlands | 36

De onderwerpen passen bij en zijn afgestemd op de eigenheid van de schoolsector. Voor vmbo en
praktijkonderwijs kunnen de inhouden aansluiten bij of een verbinding leggen met inhouden van de
beroepsgerichte vakken en stages, en bij havo/vwo bij de profielen en gekozen talen.

Nederlands | 37

3.1.A MEERTALIGHEID EN CULTUURBEWUSTZIJN

Primair onderwijs onderbouw
In de onderbouw po worden leerlingen zich spelenderwijs en in interactie bewust van de talen en taalvariëteiten die in hun eigen omgeving worden gebruikt: in de familie, met vriendjes of in de klas. Ze worden
nieuwsgierig naar de talen en talige culturele uitingen om zich heen en ze ontdekken de waarde hiervan
door te experimenteren en te imiteren. Ze werken aan hun zelfvertrouwen, spreek- en schrijfdurf.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- zich ervan bewust worden dat mensen meerdere talen en taalvariëteiten kunnen beheersen
(meertalig repertoire);
-- een open en nieuwsgierige houding te ontwikkelen ten aanzien van verschillende talen, taalvariëteiten en culturen in hun directe vertrouwde omgeving;
-- vertrouwd te raken met verschillende talen en/of taalvariëteiten. Te denken valt aan het (na)zingen
van verjaardagsliedjes in verschillende (eigen) talen en/of taalvariëteiten;
-- overeenkomsten en verschillen in vorm en betekenis te ontdekken tussen het Standaardnederlands,
andere talen en taalvariëteiten. Te denken valt aan de betekenis van het woord pink in het
Nederlands en in het Engels;
-- overeenkomsten en verschillen tussen talige uitingen uit verschillende (sub)culturen op te merken.
Te denken valt aan de manier van groeten;
-- dat talen en taalvariëteiten onderdeel zijn van hun identiteit en cultuur.

Nederlands | 38

3.1.A MEERTALIGHEID EN CULTUURBEWUSTZIJN

Primair onderwijs bovenbouw
In de bovenbouw po vergroten leerlingen hun taal- en cultuurbewustzijn. Dit doen ze door in gesprek te
gaan over het Standaardnederlands, andere talen en taalvariëteiten en ze te vergelijken. Ook worden ze
zich bewust van diverse talige culturele uitingen in de Nederlandse samenleving en gaan er gezamenlijk
mee aan de slag. Ze versterken hun beheersing van het Standaardnederlands, hun meertalige competentie,
zelfvertrouwen, spreek- en schrijfdurf.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- zich ervan bewust worden dat mensen meerdere talen en taalvariëteiten kunnen beheersen
(meertalig repertoire);
-- een open, nieuwsgierige en respectvolle houding te ontwikkelen ten aanzien van verschillende talen,
taalvariëteiten en culturen in hun omgeving;
-- zich bewust worden van het belang om via een gemeenschappelijke taal, het Standaardnederlands,
te communiceren;
-- overeenkomsten en verschillen in vorm en betekenis te onderscheiden tussen het
Standaardnederlands, andere talen en taalvariëteiten. Te denken valt aan de uitspraak van getallen in
verschillende talen en taalvariëteiten;
-- zich ervan bewust worden dat andere talen en taalvariëteiten het Standaardnederlands beïnvloeden
en vice versa (taalverandering). Te denken valt aan leenwoorden;
-- zich ervan bewust worden dat talen, taalvariëteiten en talige culturele uitingen verschillend gewaardeerd worden, afhankelijk van het publiek en de context (taalstatus). Te denken valt aan de positie
van het Engels in Nederland en het Fries in Nederland;
-- zich ervan bewust worden hoe cultuur en tradities zich kunnen uiten in taalkeuzes, -patronen en -conventies in het Standaardnederlands in vergelijking met andere talen en taalvariëteiten. Te denken valt
aan sinterklaasgedichten, beleefdheidsvormen en gezegden zoals ‘zo plat als een pannenkoek’;
-- dat talen en taalvariëteiten onderdeel zijn van hun identiteit en cultuur.

Nederlands | 39

3.1.B MEERTALIGHEID EN CULTUURBEWUSTZIJN

Voortgezet onderwijs onderbouw
In de onderbouw vo versterken leerlingen hun taal- en cultuurbewustzijn. Ze ontdekken de waarde die de
samenleving toekent aan het Standaardnederlands, andere talen en taalvariëteiten in hun culturele context.
Ze gaan daarover met elkaar in gesprek. Ze ervaren en worden zich ervan bewust dat taal en cultuur bepalen
hoe je tegen de wereld aankijkt en hoe je aan de samenleving deelneemt. Ze versterken hun beheersing van
het Standaardnederlands, hun meertalige competentie, zelfvertrouwen, spreek- en schrijfdurf.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- zich ervan bewust worden dat mensen meerdere talen en taalvariëteiten kunnen beheersen
(meertalig repertoire);
-- een open, nieuwsgierige en respectvolle houding verder te ontwikkelen ten aanzien van verschillende
talen, taalvariëteiten en culturen;
-- zich bewust worden van het belang om via een gemeenschappelijke taal, het Standaardnederlands,
met gemeenschappelijke taalnormen te communiceren;
-- overeenkomsten en verschillen in vorm en betekenis te onderscheiden tussen het
Standaardnederlands, andere talen en taalvariëteiten. Te denken valt aan het gebruik van dubbele
ontkenningen in dialecten in vergelijking met het Standaardnederlands;
-- te analyseren en verklaren dat andere talen en taalvariëteiten het Standaardnederlands beïnvloeden en vice versa (taalverandering). Te denken valt aan de invloed van een straattaal op het
Standaardnederlands;
-- te analyseren en verklaren dat talen, taalvariëteiten en talige culturele uitingen verschillend
gewaardeerd worden, afhankelijk van het publiek en de context (taalstatus). Te denken valt aan het
Nederlands op Curaçao en het Nederlands in voormalig Nederlands-Indië;
-- te analyseren en verklaren hoe cultuur en tradities zich kunnen uiten in taalkeuzes, -patronen en
-conventies in het Standaardnederlands in vergelijking met andere talen en taalvariëteiten. Te denken
valt aan het gebruik van ‘small talk’ in een formele of informele taalgebruikssituatie;
-- dat talen en taalvariëteiten onderdeel zijn van hun (online) identiteit en cultuur en die van anderen en
dat ze talen en taalvariëteiten kunnen inzetten om hun eigen (online) identiteit vorm te geven.

Nederlands | 40

MEERTALIGHEID EN CULTUURBEWUSTZIJN

Aanbevelingen
Voortgezet onderwijs bovenbouw
In de bovenbouw po vergroten leerlingen hun taal- en cultuurbewustzijn. Ze gaan met elkaar in gesprek
over de wijze waarop er gedacht wordt over het Standaardnederlands, andere talen en over taalvariëteiten, zowel vanuit de samenleving als vanuit cultuurhistorisch perspectief. Ze worden zich bewust van
stereotyperingen en vooroordelen en leren welke opvattingen, waarden en attitudes daaraan ten grondslag liggen. Die vergelijken ze met hun eigen opvattingen daarover. Ze versterken hun beheersing van het
Standaardnederlands, hun meertalige competentie, zelfvertrouwen, spreek- en schrijfdurf.

Aanbevelingen:
-- Zorg ervoor dat leerlingen in alle onderwijssectoren (praktijkonderwijs, vmbo, havo, vwo) hun open,
nieuwsgierige en respectvolle houding blijven behouden en ontwikkelen ten aanzien van talen en
taalvariëteiten in hun culturele context. Deze houding is belangrijk voor een leven lang taalleren,
voor het functioneren in een meertalige en pluriforme samenleving en voor het vergroten van taal- en
cultuurbewustzijn.
-- Leer leerlingen vooroordelen opmerken en daarbij kritische vragen te stellen.
-- Werk aan bewustwording dat verschillen tussen talen en taalvariëteiten niet mogen leiden tot
superioriteit van de ene taal of taalvariëteit ten opzichte van de andere.
-- Blijf leerlingen stimuleren hun meertalige repertoire in te zetten en verder te ontwikkelen.
-- Stimuleer en zorg ervoor dat leerlingen in aanraking (blijven) komen met verschillende (sub)
culturen en culturele tradities die zich uiten in taalkeuzes, -patronen en -conventies in het
Standaardnederlands. Ze leren zich bewust worden waarom dat zo is en welke opvattingen, waarden
en attitudes dat weerspiegelt. Hier ligt de afstemming met (wereld)literatuur voor de hand. Via literatuur kunnen leerlingen kennismaken met en zich inleven in andermans werelden, culturen en
identiteiten en hierover met elkaar in gesprek gaan.
-- Stimuleer en zorg ervoor dat leerlingen tijdens stages, werkbezoeken, uitwisselingen, etc. in aanraking (blijven) komen met mensen met allerlei verschillende talige en culturele achtergronden.
Dit is belangrijk in het kader van diversiteit en gemeenschappelijkheid (zie ook bouwsteen 5.1 van
Burgerschap).
-- Zorg ervoor dat in alle onderwijssectoren nauw afgestemd wordt met de leergebieden Engels/MVT
en Burgerschap. Alleen hierdoor kan een leergebiedoverstijgende aanpak kans van slagen hebben.
-- Versterk de talige en (inter)culturele competenties en oordeelsvorming en maak de relatie met
(wereld)burgerschap expliciet. Dit kan door gezamenlijk te werken aan meertaligheid, talige en
culturele diversiteit en gezamenlijkheid.
-- Onderzoek in hoeverre er op het thema meertaligheid en cultuurbewustzijn gezamenlijke eindtermen ontwikkeld kunnen worden.
-- Verdiep de kennis over de vorm en betekenis waarin talen en taalvariëteiten van elkaar verschillen en met elkaar overeenkomen. Kennis en inzicht op het gebied van klank, toon,
woordenschat, zinsbouw en tekstopbouw vormen de basis voor een groter taalbewustzijn.
-- Werk de bouwsteen ‘Meertaligheid en cultuurbewustzijn’ ook als vakinhoud uit in zowel vmbo, havo
als vwo, zodat het een onderwerp van onderzoek is. Voorbeelden van vakinhouden zijn:
-- meertaligheid en taalvariatie
-- taal en identiteit

Nederlands | 41

-- taalstatus
-- taalverandering
De onderwerpen passen bij en zijn afgestemd op de eigenheid van de schoolsector. Voor vmbo en
praktijkonderwijs kunnen, indien relevant, de inhouden aansluiten bij of een verbinding leggen met
inhouden van de beroepsgerichte vakken en stages. Te denken valt aan de talen die belangrijk zijn voor
de Nederlandse economie en voor internationalisering en globalisering.

Nederlands | 42

4.1.A EXPERIMENTEREN MET TAAL EN VORMEN VAN TAAL

Primair onderwijs onderbouw
In de onderbouw po leren de leerlingen experimenteren met taal en vormen van taal om op een creatieve
wijze uiting te geven aan eigen ideeën, ervaringen, gedachten en gevoelens. Dat doen ze eerst mondeling
en visueel, en later ook schriftelijk vanuit fantasie en nieuwsgierigheid. Ze bekijken, bespreken, beluisteren
en gebruiken zelf eenvoudige vormaspecten, zoals rijm, eenvoudige beeldspraak, lettertype en vormgeving.
Leerlingen maken kennis en experimenteren met een aantal artistieke, literaire en zakelijke teksten, zoals
vormvaste gedichten en sprookjes.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- eigen ideeën, ervaringen, gedachten en gevoelens te uiten en delen met anderen, waarin taal en
vormen van taal al dan niet gecombineerd worden met beeld, geluid, klank of beweging;
-- vragen te stellen bij het kijken en luisteren naar en later het lezen van ideeën en ervaringen van
anderen, waaronder ‘Wat zie of hoor ik?’ en ‘Wat vind ik ervan?’;
-- te spelen met eenvoudige talige en visuele middelen en taalnormen, bijvoorbeeld woordvolgorde,
woord- en zinsbouw en tekstopbouw, en worden zich bewust van (mogelijke) effecten;
-- kennis van eenvoudige procestechnieken te gebruiken om het creatieve proces te ondersteunen,
waaronder imiteren, associëren, brainstormen, improviseren en exploreren.

Nederlands | 43

4.1.A EXPERIMENTEREN MET TAAL EN VORMEN VAN TAAL

Primair onderwijs bovenbouw
In de bovenbouw po bouwen leerlingen voort op eerder verworven kennis en vaardigheden. Ze experimenteren met taal en vormen van taal om op een creatieve wijze uiting te geven aan ideeën, ervaringen,
gedachten en gevoelens en delen dit met anderen. Dat doen ze zowel mondeling, visueel als schriftelijk vanuit fantasie en nieuwsgierigheid. Ze bekijken, beluisteren, bespreken, analyseren en gebruiken zelf
vormaspecten, waaronder vormgeving, spreekwoorden, beeldspraak en grammatica (bijvoorbeeld experimenteren met werkwoordstijden of bijvoeglijke naamwoorden). Ook maken ze kennis en oefenen ze met
artistieke, literaire en zakelijke teksten, zoals slogans, toneelteksten en vormvrije gedichten.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- eigen en gezamenlijke ideeën, ervaringen, gedachten en gevoelens te uiten en delen met anderen,
waarin taal en vormen van taal al dan niet gecombineerd worden met beeld, geluid, klank of
beweging;
-- gekozen talige, visuele en retorische middelen te analyseren en in interactie na te gaan wat (mogelijke) effecten ervan zijn in een bepaalde context, zoals mooi/lelijk, interessant/saai, duidelijk/
onduidelijk, grammaticaal/ongrammaticaal, beleefd/onbeleefd;
-- te experimenteren met eenvoudige talige, visuele en retorische middelen en taalnormen binnen
gestelde kaders, zoals een bepaald thema, genre of een maximaal aantal woorden;
-- kennis van verschillende procestechnieken te gebruiken om het creatieve proces te ondersteunen,
waaronder imiteren, associëren, brainstormen, improviseren en exploreren;
-- samen te reflecteren op eigen en andermans creatieve proces en taalproduct;
-- hun eigen voorkeuren te ontdekken om ideeën, ervaringen, gedachten en gevoelens te uiten.

Nederlands | 44

4.1.B EXPERIMENTEREN MET TAAL EN VORMEN VAN TAAL

Voortgezet onderwijs onderbouw
In de onderbouw vo bouwen leerlingen voort op eerder verworven kennis en vaardigheden. Ze experimenteren met taal en vormen van taal om op creatieve wijze uiting te geven aan ideeën, ervaringen,
gedachten en gevoelens en delen dit met anderen. Dat doen ze zowel mondeling, visueel als schriftelijk vanuit fantasie en nieuwsgierigheid. Ze bekijken, beluisteren, bespreken, analyseren en gebruiken zelf
verschillende vormaspecten, waaronder vormgeving, spreekwoorden, beeldspraak, stijlfiguren, grammatica
en tekstopbouw. Ook maken ze kennis en experimenteren ze met artistieke, literaire en zakelijke teksten,
zoals spotprenten, columns, mythen, cabaretteksten en dagboekfragmenten.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- eigen en gezamenlijke ideeën, ervaringen, gedachten en gevoelens uiten en delen met anderen,
waarin taal en vormen van taal al dan niet gecombineerd worden met beeld, geluid, klank of
beweging;
-- gekozen talige, visuele en retorische middelen analyseren en in interactie na te gaan wat (mogelijke)
effecten ervan zijn in een bepaalde context, zoals duidelijk/onduidelijk, grammaticaal/ ongrammaticaal, formeel/informeel, objectief/subjectief;
-- experimenteren met eenvoudige en meer complexe talige, visuele en retorische middelen en taalnormen bewust te doorbreken binnen gestelde kaders, zoals een bepaald thema, genre of een
maximaal aantal woorden;
-- kennis van verschillende procestechnieken te gebruiken om het creatieve proces te ondersteunen,
waaronder imiteren, associëren, brainstormen, improviseren en exploreren, en deze toelichten;
-- samen reflecteren op eigen en andermans creatieve proces en taalproduct en daarbij na te gaan welke
aspecten creatief zijn en waarom;
-- hun eigen voorkeuren ontwikkelen en toe te lichten om ideeën, ervaringen, gedachten en gevoelens
te uiten.

Nederlands | 45

EXPERIMENTEREN MET TAAL EN VORMEN VAN TAAL

Aanbevelingen
Voortgezet onderwijs bovenbouw
In de bovenbouw vo bouwen leerlingen voort op eerder verworven kennis en vaardigheden. Leerlingen
komen in aanraking met een breed aanbod aan vormen van taal en rijke artistieke, literaire en zakelijke
teksten bij het leergebied Nederlands en de andere leergebieden. Ze experimenteren zelf met taal, vormen
van taal en genres. Hierdoor bouwen leerlingen hun repertoire van kennis en vaardigheden verder uit, wat
het creatieve proces stimuleert en bijdraagt aan het zelfvertrouwen, taal- en literaire competentie.

Aanbevelingen:
-- Zorg ervoor dat bij alle schoolsectoren (praktijkonderwijs, vmbo, havo, vwo) het experimenteren met
taal en vormen van taal een belangrijk onderdeel vormt van het taalonderwijs in de bovenbouw.
Het vergroot het talige en literaire repertoire van leerlingen en draagt bij aan hun taalbewustzijn en
literaire competentie. Beide zijn belangrijk voor de voorbereiding op dagbesteding, vervolgonderwijs
(mbo, hbo, wo) en beroepen en op een leven lang taalleren. In de bovenbouw vo ligt daarbij meer
accent op analyse en reflectie.
-- Zorg ervoor dat in alle onderwijssectoren nauw wordt afgestemd met de leergebieden Engels/MVT
en Kunst & Cultuur als het gaat om expressie en creativiteit, zodat leergebiedoverstijgende aanpakken kans van slagen hebben.
-- Werk de bouwsteen ‘Experimenteren met taal en vormen van taal’ ook als inhoud uit, zodat het een
onderwerp van onderzoek is.
-- Doe dat in het vmbo en praktijkonderwijs zodanig dat de onderwerpen en thema’s voor
leerlingen aansluiten bij hun eigen ervaringen en leefomgeving, actuele gebeurtenissen en maatschappelijke kwesties in heden en verleden. Te denken valt aan thema’s, zoals:
-- de kracht van taal: framing
-- taal en macht: het effect van taal op de ontvanger
Indien relevant, kunnen de onderwerpen en thema’s een verbinding leggen met inhouden van de
beroepsgerichte vakken en stages.
-- Laat op de havo en het vwo leerlingen onderzoek doen naar een of meerdere aspecten en
vormen van taal waarop creatief gevarieerd kan worden. Te denken valt aan thema’s als:
-- taalnormen: humor en het doorbreken van taalnormen
-- oordeelsvorming: taalfouten en imago
Ook op de havo en het vwo is het belangrijk dat de onderwerpen en thema’s aansluiten bij eigen
ervaringen en leefomgeving, actuele gebeurtenissen en maatschappelijke kwesties in heden en
verleden.

Nederlands | 46

5.1.A DOELGERICHT COMMUNICEREN

Primair onderwijs onderbouw
In de onderbouw po vergroten leerlingen de taalvaardigheid die ze voorschools al hebben opgedaan. In
groepjes, (rollen)spel en kring versterken ze hun taalcompetentie en zelfvertrouwen op het gebied van
spreken, gesprekken voeren, kijken, luisteren, lezen en schrijven. Leerlingen maken kennis met verschillende
genres in gesproken, geschreven, digitale en multimodale vorm en krijgen oog voor passend taalgebruik.
Ze schakelen indien nodig tussen hun talen en taalvariëteiten en het Standaardnederlands. Ze benutten
kennis en vaardigheden van hun (eerste) talen of taalvariëteiten om het Standaardnederlands verder te
ontwikkelen.

Leerlingen leren:
-- zich ervan bewust worden dat teksten communicatieve doelen hebben: amuseren (rijmpjes,
sprookjes), informeren (een informatiefilmpje over een planeet), instrueren (een vouwopdracht) en
overtuigen (reclame) en dat deze in verschillende teksten tot uiting komen;
-- betekenisvolle verbanden te leggen tussen wat ze horen, zien of lezen met wat ze al weten. Ze leren
verbanden formuleren als ze zelf spreken en schrijven;
-- te begrijpen dat wat en hoe iets gecommuniceerd wordt, passend moet zijn bij het doel van de tekst,
het publiek en de taalgebruikssituatie. Als ze zelf spreken en schrijven, leren ze keuzes te maken
welke taalvariëteit passend is en in woord-, zins- en beeldgebruik, toon en manier van spreken en
gesprekken voeren;
-- vragen te stellen aan teksten bij het begrijpen, interpreteren en evalueren (wie, wat, waar, wanneer,
hoe, en waarom) en bij het zelf formuleren van teksten.

Leren lezen en schrijven
Om doelgericht te communiceren hebben leerlingen basiskennis en -vaardigheden nodig op het gebied van
lezen en schrijven.

Leerlingen leren:
-- klanken te herkennen en onderscheiden (fonologisch en fonemisch bewustzijn) en de klanktekenkoppeling correct en geautomatiseerd toe te passen (coderen en decoderen);
-- vloeiend (voor) te lezen met aandacht voor correctheid, expressie en begrip;
-- met een leesbaar handschrift te schrijven;
-- eenvoudige spelling- en grammaticaregels toe te passen en interpunctie te interpreteren en gebruiken.

Nederlands | 47

5.1.A DOELGERICHT COMMUNICEREN

Primair onderwijs bovenbouw
In de bovenbouw po bouwen leerlingen voort op eerder verworven kennis en vaardigheden. Ze gebruiken
en produceren een grotere variëteit aan teksten in gesproken, geschreven, digitale en multimodale vorm.
Ze zijn steeds beter in staat om complexere teksten te begrijpen, interpreteren en evalueren. Ook stemmen
ze hun communicatie steeds passender af op doel, publiek en taalgebruikssituatie. Leerlingen schakelen
indien nodig tussen hun talen en taalvariëteiten en het Standaardnederlands. Ze gebruiken de kennis en
vaardigheden van hun (eerste) talen of taalvariëteiten om het Standaardnederlands verder te ontwikkelen.

Leerlingen leren:
-- communicatieve doelen (amuseren, informeren, instrueren en overtuigen) in steeds complexere
teksten te onderscheiden, te interpreteren en toe te passen;
-- betekenisvolle verbanden te leggen tussen wat ze horen, zien, lezen met wat ze al weten. Ze leren
tekstverbanden expliciteren als ze zelf spreken en schrijven;
-- het doel van de tekst, het publiek en de taalgebruikssituatie in teksten te begrijpen, interpreteren
en evalueren. Als leerlingen zelf mondeling, schriftelijk, digitaal of multimodaal communiceren,
leren ze steeds beter keuzes te maken welke taalvariëteit passend is en in steeds passender woord-,
zins- en beeldgebruik, in het correct toepassen van taalnormen, en in toon en manier van spreken en
gesprekken voeren;
-- vragen te stellen aan teksten en over teksten aan elkaar bij het begrijpen, interpreteren en evalueren
ervan en bij het zelf formuleren van teksten;
-- eenvoudige taalbronnen, zoals een woordenboek te raadplegen op basis van noodzaak en behoefte bij
het verwerken en zelf produceren van teksten.
Om doelgericht te communiceren, hebben leerlingen basiskennis en -vaardigheden nodig op het gebied
van lezen en schrijven. Ook in deze fase van het onderwijs is er tijd, ruimte en begeleiding nodig voor leerlingen die deze basiskennis en -vaardigheden nog moeten verwerven en/of onvoldoende geautomatiseerd
hebben.

Leerlingen leren:
-- steeds vloeiender (voor) te lezen met aandacht voor correctheid, expressie en begrip;
-- de schrijfhandeling (handschrift en typschrift) steeds adequater uit te voeren;
-- eenvoudige en meer complexe regels van spelling en grammatica, interpunctie en tekstvormgeving te
interpreteren en gebruiken.

Nederlands | 48

5.1.B DOELGERICHT COMMUNICEREN

Voortgezet onderwijs onderbouw
In de onderbouw vo bouwen leerlingen voort op eerder verworven kennis en vaardigheden. Ze gebruiken
en produceren een grotere variëteit aan teksten in gesproken, geschreven, digitale en multimodale vorm.
Ze zijn steeds beter in staat om complexere teksten in meer formele taalgebruikssituaties te begrijpen,
interpreteren en evalueren. Ook stemmen ze hun communicatie steeds passender af op doel, publiek
en taalgebruikssituatie. Leerlingen schakelen indien nodig tussen hun talen en taalvariëteiten en het
Standaardnederlands. Ze gebruiken de kennis en vaardigheden van hun (eerste) talen of taalvariëteiten om
het Standaardnederlands verder te ontwikkelen.

Leerlingen leren:
-- dat teksten verschillende communicatieve doelen (amuseren, informeren, instrueren en overtuigen)
tegelijkertijd kunnen hebben. Ze leren deze doelen in steeds complexere teksten opmerken, interpreteren en zelf toepassen;
-- betekenisvolle verbanden te leggen tussen wat ze horen, zien, lezen met wat ze al weten. Ze leren
tekstverbanden steeds beter expliciteren als ze zelf spreken en schrijven;
-- het doel van de tekst, het publiek en de taalgebruikssituatie in teksten te begrijpen, interpreteren
en evalueren. Als leerlingen zelf mondeling, schriftelijk, digitaal of multimodaal communiceren,
leren ze steeds beter keuzes te maken welke taalvariëteit passend is en in steeds passender woord-,
zins- en beeldgebruik, in het correct toepassen van taalnormen, en in toon en manier van spreken en
gesprekken voeren;
-- zowel begrips-, interpretatie- als evaluatievragen te stellen aan teksten, aan elkaar over teksten en bij
het zelf formuleren van teksten;
-- taalbronnen te raadplegen, zoals websites met taaladviezen, op basis van noodzaak en behoefte bij
het verwerken en zelf produceren van teksten.
Om doelgericht te communiceren, hebben leerlingen basiskennis en -vaardigheden nodig op het gebied van
lezen en schrijven. Ook in deze fase van het onderwijs is er tijd, ruimte en begeleiding nodig voor leerlingen
die deze basiskennis en -vaardigheden nog onvoldoende geautomatiseerd hebben.

Leerlingen leren:
-- vloeiend (voor) te lezen met aandacht voor correctheid, expressie en begrip;
-- de schrijfhandeling (handschrift en typschrift) adequaat uit te voeren;
-- regels van spelling en grammatica, interpunctie en tekstvormgeving te interpreteren en gebruiken.

Nederlands | 49

DOELGERICHT COMMUNICEREN

Aanbevelingen
Voortgezet onderwijs bovenbouw
In de bovenbouw vo bouwen leerlingen voort op eerder verworven kennis en vaardigheden. Ze gebruiken
en produceren een grotere variëteit aan teksten in gesproken, geschreven, digitale en multimodale
vorm. Deze teksten worden steeds complexer en zijn steeds meer afgestemd op formele taalgebruikssituaties. De onderwerpen passen bij de interesses, mogelijkheden en behoeften van de leerling en de
betreffende schoolsector. Leerlingen schakelen indien nodig tussen hun talen en taalvariëteiten en het
Standaardnederlands. Ze gebruiken de kennis en vaardigheden van hun (eerste) talen of taalvariëteiten om
het Standaardnederlands verder te ontwikkelen.

Aanbevelingen:
-- Zorg ervoor dat bij alle schoolsectoren (praktijkonderwijs, vmbo, havo, vwo) doelgericht communiceren een belangrijk onderdeel vormt van het taalonderwijs in de bovenbouw. Dit vergroot
het repertoire van leerlingen om doelgericht te communiceren en boodschappen van anderen te
begrijpen, interpreteren en evalueren, wat belangrijk is voor de voorbereiding op dagbesteding,
vervolgonderwijs (mbo, hbo, wo) en beroepen.
-- Leg in de bovenbouw vo meer accent op analyse van en reflectie op de afstemming van de
boodschap op doel, publiek en taalgebruikssituatie, zowel binnen als buiten school (stages).
-- Leg profiel- en sectorspecifieke accenten, zoals het voeren van klantgesprekken in de context
van Horeca, Bakkerij en Recreatie (praktijkonderwijs en vmbo) en het verwerken van relatief
grote hoeveelheden informatie en produceren van essays en (onderzoeks)verslagen over
complexe thema’s (havo, vwo).
-- Zorg ervoor dat in alle onderwijssectoren nauw wordt afgestemd met andere leergebieden, zoals
Engels/MVT en Digitale geletterdheid, zodat leergebiedoverstijgende aanpakken kans van slagen
hebben.
-- Werk de bouwsteen ‘Doelgericht communiceren’ ook als vakinhoud uit in zowel vmbo, havo als vwo,
zodat het een onderwerp van onderzoek is. Leerlingen doen daarbij onderzoek naar een of meerdere
aspecten, bijvoorbeeld:
-- genretheorie en moderne retorica
-- taal en macht
-- taal, imago en relatie
De onderwerpen passen bij en zijn afgestemd op de eigenheid van de schoolsector. Voor vmbo en
praktijkonderwijs kunnen, indien relevant, de inhouden aansluiten bij of een verbinding leggen met
inhouden van de beroepsgerichte vakken en stages.

Nederlands | 50

6.1.A KRITISCH (DIGITALE) INFORMATIE VERWERVEN, VERWERKEN
EN VERSTREKKEN

Primair onderwijs onderbouw
In de onderbouw po leren leerlingen adequaat om te gaan met informatie uit verschillende teksten. Daarbij
maken ze in spel en (kleine) kring kennis met eenvoudige talige, visuele en retorische middelen in teksten.
Dat gebeurt in interactie en in een veilige omgeving waarbij betrouwbare bronnen en zoekmachines
gebruikt worden.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- waar, onwaar en fantasie te onderscheiden tijdens het kijken, luisteren en later lezen van teksten;
-- een eenvoudige informatievraag te formuleren bij het zelf zoeken en selecteren van informatie;
-- eenvoudige zoekstrategieën te gebruiken, zoals het gebruiken van pictogrammen, en zoektermen
(enkele woorden of een korte zoekvraag);
-- informatie te beoordelen en selecteren op bruikbaarheid, bijvoorbeeld uit (prenten)boeken,
illustra­ties en filmpjes passend bij het onderwerp of thema;
-- hun mening te geven en daarbij informatie uit een bron gebruiken, bijvoorbeeld naar aanleiding van
een (prenten)boek, een programma op Schooltv of een kringgesprek;
-- eenvoudige talige (intonatie), visuele (afbeeldingen) en retorische (herhaling) middelen op te merken
die zij en anderen inzetten om een bepaald effect bij anderen te bereiken;
-- opgedane kennis en informatie uit een bron in eigen woorden eerst mondeling en later ook schriftelijk
te presenteren als antwoord op hun informatievraag.

Nederlands | 51

6.1.A KRITISCH (DIGITALE) INFORMATIE VERWERVEN, VERWERKEN
EN VERSTREKKEN

Primair onderwijs bovenbouw
In de bovenbouw po bouwen leerlingen voort op eerder verworven kennis en vaardigheden. Leerlingen
komen in aanraking met teksten die overeenkomstige en tegenstrijdige informatie geven. Ze ervaren en
leren dat talige, visuele en retorische middelen een belangrijke rol spelen in het kritisch omgaan met (digitale) informatie.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- een kritische houding te ontwikkelen ten opzichte van informatie die ze (on)gevraagd tot zich krijgen,
waarbij ze zich ervan bewust worden dat voldoende kennis van een onderwerp of thema nodig is om
informatie kritisch te kunnen beoordelen en selecteren;
-- feiten van meningen en hoofd- van bijzaken te onderscheiden;
-- overeenkomsten en verschillen tussen het verwerken van digitale en niet-digitale teksten op te
merken en hun leesaanpak daarop aan te passen;
-- een specifieke informatievraag te formuleren bij het zelf zoeken, beoordelen en selecteren van
informatie;
-- talige kennis en passende zoekstrategieën te gebruiken bij het verwerven van informatie, zoals een
zoekmachine gebruiken, zoekresultaten scannen of een register raadplegen;
-- informatie te beoordelen en te selecteren op betrouwbaarheid en (delen van) de bron op
bruikbaarheid;
-- hun mening te geven en/of een conclusie trekken op basis van voldoende en betrouwbare informatie;
-- eenvoudige talige (woordgebruik, tekstopbouw), visuele (lettertype) en retorische (opsomming,
beeldspraak) middelen op te merken, toe te lichten en zelf te gebruiken die zij en anderen inzetten om
een bepaald effect bij anderen te bereiken;
-- opgedane kennis en informatie uit een of meer bronnen in eigen woorden mondeling, schriftelijk,
digitaal of multimodaal weer te geven als antwoord op hun informatievraag. Indien nodig en passend
doen ze dit met ondersteuning van verschillende technologische middelen;
-- gebruikte bronnen bij te houden en te verwijzen naar bronnen.

Nederlands | 52

6.1.B KRITISCH (DIGITALE) INFORMATIE VERWERVEN, VERWERKEN
EN VERSTREKKEN

Voortgezet onderwijs onderbouw
In de onderbouw vo bouwen leerlingen voort op eerder verworven kennis en vaardigheden. Leerlingen
komen in aanraking met teksten die overeenkomstige en tegenstrijdige informatie geven. Ze verdiepen
hun kennis van eenvoudige en meer complexe talige, visuele en retorische middelen en breiden hun eigen
repertoire van middelen uit. Hierdoor zijn ze beter in staat om deze middelen bewust in te zetten bij het
omgaan met (digitale) informatie.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- een kritische houding te ontwikkelen ten opzichte van informatie die ze (on)gevraagd tot zich krijgen,
waarbij ze zich bewust worden dat voldoende kennis van een onderwerp of thema nodig is om informatie kritisch te kunnen beoordelen en selecteren;
-- feiten van meningen en hoofd- van bijzaken te onderscheiden;
-- overeenkomsten en verschillen tussen het verwerken van digitale en niet-digitale, lineaire en non-­
lineaire teksten op te merken en hun leesaanpak daarop aan te passen. Daarbij leren ze een diepe
manier van lezen bewust toe te passen;
-- een specifieke informatievraag te formuleren bij het zelf zoeken, beoordelen en selecteren van
informatie;
-- talige kennis en passende zoekstrategieën te gebruiken, zoals variëren met verwante zoektermen,
van hyperlinks gebruikmaken of een colofon raadplegen;
-- informatie te beoordelen en te selecteren op bruikbaarheid en betrouwbaarheid, zowel van de bron
van informatie zelf als van delen van de bron;
-- hun mening of oordeel te geven en/of een conclusie te trekken en indien nodig deze bijstellen op basis
van voldoende en betrouwbare (cijfermatige) informatie;
-- verschillende eenvoudige en meer complexe talige (woordgebruik, citaten), visuele (lay-out, keuze
van een foto) en retorische middelen (stijlfiguren, eenvoudige drogredenen) op te merken, toe te
lichten en zelf te gebruiken die zij en anderen inzetten om een bepaald effect bij anderen te bereiken
en de inhoud vanuit een bepaald perspectief weer te geven;
-- opgedane kennis en informatie uit een of meer bronnen mondeling, schriftelijk, digitaal of multi­modaal
weer te geven in een nieuwe en samenhangende tekst in eigen woorden (synthese), als antwoord op
hun informatievraag. Indien nodig en passend doen ze dit met ondersteuning van verschillende technologische middelen;
-- gebruikte bronnen bij te houden en te verwijzen naar bronnen.

Nederlands | 53

KRITISCH (DIGITALE) INFORMATIE VERWERVEN, VERWERKEN EN
VERSTREKKEN

Aanbevelingen
Voortgezet onderwijs bovenbouw
In de bovenbouw vo bouwen leerlingen voort op eerder verworven kennis en vaardigheden. Leerlingen
komen in aanraking met teksten die overeenkomstige en tegenstrijdige informatie geven. Leerlingen
verdiepen hun kennis van eenvoudige en meer complexe talige, visuele en retorische middelen, breiden
hun eigen repertoire van middelen uit en zetten deze bewust in bij het produceren van eigen teksten.

Aanbevelingen:
-- Zorg ervoor dat bij alle schoolsectoren (praktijkonderwijs, vmbo, havo, vwo) het kritisch (digitale)
informatie verwerven, verwerken en verstrekken een belangrijk onderdeel is van het taalonderwijs
in de bovenbouw. Een kritische houding ten opzichte van informatie is nodig voor (de voorbereiding
op) dagbesteding, vervolgonderwijs (mbo, hbo, wo) en beroepen en voor deelname aan de samenleving. Leerlingen moeten toegerust worden met een uitgebreid talig, visueel en retorisch repertoire,
zodat ze passend kunnen omgaan met gevraagde en ongevraagde informatie. In de bovenbouw vo ligt
daarbij meer accent op analyse en reflectie.
-- Voor alle sectoren geldt dat er voldoende aandacht wordt besteed aan het bewust toepassen van
een diepe manier van lezen van langere teksten, zowel digitaal (online artikelen) als niet-digitaal,
lineair als non-lineair (hypertekst) in het kader van kritische informatieverwerking.
-- Zorg ervoor dat in alle onderwijssectoren nauw wordt afgestemd met in elk geval de leergebieden
Digitale geletterdheid en Burgerschap.
-- Werk de bouwsteen ‘Kritisch (digitale) informatie verwerven, verwerken en verstrekken’ ook als
vakinhoud uit, zowel in vmbo, havo als vwo, zodat het een onderwerp van onderzoek is.
Leerlingen doen daarbij onderzoek naar een of meerdere aspecten, bijvoorbeeld:
-- taal en macht
-- taal en effect
-- taal, imago en relatie
De onderwerpen passen bij en zijn afgestemd op de eigenheid van de schoolsector. Voor vmbo en praktijkonderwijs kunnen, indien relevant, de inhouden aansluiten bij of een verbinding leggen met inhouden
van de beroepsgerichte vakken en stages.

Nederlands | 54

7.1.A LEESMOTIVATIE EN LITERAIRE COMPETENTIE

Primair onderwijs onderbouw
In de onderbouw po werken leerlingen aan hun leesmotivatie, leesplezier en literaire competentie om lezers
te worden en te blijven. Ze werken aan literaire competentie door belevend, interpreterend, waarderend
en met narratief begrip naar literaire teksten te kijken, te luisteren en later de teksten ook (voor) te lezen.
Leerlingen maken in spel en (kleine) kring kennis met een breed aanbod aan literaire teksten uit verschillende (sub)culturen en perioden, zowel oorspronkelijk Nederlands werk als naar het Nederlands vertaald,
zowel niet-canoniek als canoniek (bijvoorbeeld een navertelling). In de onderbouw po gaat het met name
om kinderliteratuur, zowel proza (fictie en non-fictie) als poëzie.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- dat ze plezier en ontspanning kunnen beleven aan het (voor)lezen van, luisteren en kijken naar
verschillende literaire teksten in verschillende media en verschijningsvormen. Te denken valt aan
(digitale) prentenboeken, luister- en (voor)leesboeken en gedichtenbundels;
-- waar ze teksten kunnen zoeken;
-- teksten kiezen om (voor) te lezen, naar te luisteren en te kijken;
-- zich ervan bewust worden dat verhalen een andere werkelijkheid kunnen weergeven dan hun eigen
werkelijkheid, waarin ze kunnen opgaan en met personages kunnen meedenken en meeleven;
-- de belangrijkste personages en situaties, eenvoudige verhaallijnen, verbanden binnen het verhaal en
verbanden tussen verhaal en illustraties opmerken en deze toelichten;
-- voorspellen wat er gaat gebeuren in een verhaal, vertellen wat zij zelf zouden doen en na te denken
over mogelijke oplossingen bij problemen;
-- aan de hand van elementen uit het verhaal aan te geven of en in hoeverre ze een literaire tekst
waarderen;
-- eenvoudige talige, visuele en retorische middelen opmerken, zoals rijm, kleur en herhaling;
-- in leesgesprekken hun eigen leeservaringen te verwoorden en delen;
-- kijken en luisteren naar leeservaringen van anderen, daarop te reageren en daarover vragen te stellen;
-- over eigen ideeën en ervaringen te vertellen, te tekenen en te schrijven en daarbij te experimenteren
met eenvoudige talige, visuele en retorische middelen;
-- op een speelse en creatieve wijze mondeling, visueel of schriftelijk te reageren op literaire teksten.

Nederlands | 55

7.1.A LEESMOTIVATIE EN LITERAIRE COMPETENTIE

Primair onderwijs bovenbouw
In de bovenbouw po werken leerlingen aan leesmotivatie en leesplezier en ontwikkelen ze hun literaire
competentie verder waarbij ze teksten zowel belevend, interpreterend, waarderend als met narratief begrip
bekijken, beluisteren en (voor)lezen. Dat doen ze via een breed aanbod aan literaire teksten uit verschillende (sub)culturen en perioden, zowel oorspronkelijk Nederlands werk als naar het Nederlands vertaald,
zowel niet-canoniek als canoniek (bijvoorbeeld een navertelling). In de bovenbouw po gaat het met name
om kinder- en jeugdliteratuur, zowel proza (fictie en non-fictie) als poëzie.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- dat ze de wereld kunnen leren kennen en plezier en ontspanning kunnen beleven aan het (voor)lezen
van, luisteren en kijken naar verschillende literaire teksten in verschillende media en verschijningsvormen. Te denken valt aan realistische avonturen- en fantasieverhalen en verschillende vormen van
poëzie;
-- waar ze teksten kunnen zoeken, zowel fictie, non-fictie als poëzie;
-- leesvoorkeuren ontwikkelen voor bepaalde inhouden, literaire genres en schrijvers. Op basis van hun
voorkeuren leren ze teksten kiezen om (voor) te lezen, naar te luisteren en te kijken;
-- zich ervan bewust worden dat verhalen een andere werkelijkheid kunnen weergeven dan hun eigen
werkelijkheid, waarin ze kunnen opgaan en met personages kunnen meedenken en meeleven;
-- inzicht krijgen in complexere situaties en karakters, gevoelens en ontwikkelingen van personages,
deze verwoorden en een waardering geven aan het handelen van de personages;
-- de tekstinhouden verbinden (overeenkomsten, verschillen) aan hun eigen leefwereld en aan identiteit
en (sub)culturen van zichzelf en anderen;
-- verschillende teksten van een schrijver, thematiek of literair genre te vergelijken en hier een persoonlijk waardeoordeel over te geven;
-- verschillende literaire, visuele en retorische middelen en de effecten ervan op te merken en toe te
lichten, zoals het gebruik van bijvoeglijke naamwoorden, vormgeving, beeldspraak en herhaling;
-- in leesgesprekken hun eigen leeservaringen, mening en waarderingen te verwoorden, te delen en met
anderen te vergelijken;
-- kijken en luisteren naar leeservaringen van anderen, daarop te reageren en daarover vragen te stellen
gericht op zowel beleving, interpretatie, waardering als narratief begrip;
-- zelf artistieke teksten te produceren en daarbij te experimenteren met eenvoudige talige, visuele en
retorische middelen;
-- mondeling, visueel, schriftelijk of multimodaal te reageren op literaire teksten en ze creatief te verwerken. Te denken valt aan het maken van een affiche of boekendoos;
-- hun ontwikkeling in leesvoorkeuren en literaire competentie te verwoorden.

Nederlands | 56

7.1.B LEESMOTIVATIE EN LITERAIRE COMPETENTIE

Voortgezet onderwijs onderbouw
In de onderbouw vo werken leerlingen aan leesmotivatie en leesplezier en ontwikkelen ze hun literaire
competentie verder, waarbij ze teksten zowel belevend, interpreterend, waarderend als met narratief begrip
bekijken, beluisteren en (voor)lezen. Dat doen ze via een breed aanbod aan literaire teksten uit verschillende (sub)culturen en perioden, zowel oorspronkelijk Nederlands werk als naar het Nederlands vertaald,
zowel niet-canoniek als canoniek (bijvoorbeeld een navertelling of hertaling). In de onderbouw vo gaat het
met name om jeugd- en adolescentenliteratuur, zowel proza (fictie en non-fictie) als poëzie. Daarbij wordt
waar mogelijk de afstemming met andere leergebieden gezocht, waaronder Engels/MVT, Kunst & Cultuur
en Burgerschap.

Kennis en vaardigheden
Leerlingen leren:
-- dat ze de wereld kunnen leren kennen en plezier en ontspanning kunnen beleven aan het (voor)lezen
van, luisteren en kijken naar verschillende literaire teksten in verschillende media en verschijningsvormen. Te denken valt aan psychologische romans en verschillende vormen van poëzie;
-- waar ze teksten kunnen zoeken, zowel fictie, non-fictie als poëzie;
-- leesvoorkeuren ontwikkelen voor bepaalde inhouden, literaire genres en schrijvers. Op basis van
hun eigen voorkeuren en waarderingen van anderen leren ze een onderbouwde keuze te maken om
teksten (voor) te lezen, naar te luisteren en te kijken;
-- zich ervan bewust worden dat verhalen een andere werkelijkheid kunnen weergeven dan hun eigen
werkelijkheid, waarin ze kunnen opgaan en met personages kunnen meedenken en meeleven;
-- inzicht krijgen in complexere situaties en karakters, gevoelens en ontwikkelingen van personages,
doelen en handelen, deze verwoorden en er een waardering aan geven;
-- de tekstinhoud verbinden (overeenkomsten, verschillen) aan hun eigen leefwereld en aan identiteit,
aan (sub)culturen en wereldbeelden van zichzelf en anderen en aan de maatschappelijke en/of cultuur-historische context waarin de tekst tot stand kwam;
-- verschillende teksten van een schrijver, thematiek, literair genre, verschijningsvorm (een boek en zijn
verfilming), meerdere teksten uit een periode of meerdere teksten uit verschillende periodes te vergelijken en hier een persoonlijk, onderbouwd waardeoordeel over te geven;
-- verschillende literaire, visuele en retorische middelen en de effecten ervan op te merken en toe te
lichten, zoals het gebruik van bijwoorden, bijvoeglijke naamwoorden en flashbacks;
-- in leesgesprekken hun eigen leeservaringen, mening en waarderingen te verwoorden, te delen, met
anderen te vergelijken en tot gezamenlijke opvattingen en inzichten te komen;
-- kijken en luisteren naar leeservaringen van anderen, daarop te reageren en daarover verschillende
soorten vragen te stellen, gericht op zowel beleving, interpretatie, waardering als narratief begrip;
-- zelf artistieke teksten te produceren en daarbij te experimenteren met eenvoudige en meer complexe
talige, visuele en retorische middelen;
-- mondeling, visueel, schriftelijk of multimodaal te reageren op literaire teksten en ze creatief te verwerken. Te denken valt aan het maken van fanfictie;
-- hun ontwikkeling in leesvoorkeuren en literaire ontwikkeling te verwoorden.

Nederlands | 57

LEESMOTIVATIE EN LITERAIRE COMPETENTIE

Aanbevelingen
Voortgezet onderwijs bovenbouw
In de bovenbouw vo ontwikkelen leerlingen hun literaire competentie verder en werken ze aan leesmotivatie en leesplezier. Leerlingen komen in aanraking met een breed aanbod aan literaire teksten uit
verschillende (sub)culturen en perioden, zowel oorspronkelijk Nederlands werk als naar het Nederlands
vertaald, zowel niet-canoniek als canoniek. In de bovenbouw vo gaat het om proza (fictie en non-fictie) en
poëzie, om adolescenten- en (eenvoudige) volwassenliteratuur, waaronder een aantal werken en/of bewerkingen van de literaire canon.

Aanbevelingen:
-- Zorg ervoor dat bij alle schoolsectoren het werken aan leesmotivatie en literaire competentie een
belangrijk onderdeel vormt van het taalonderwijs in alle sectoren van de bovenbouw. Lezers worden
en lezers blijven is hierbij het uitgangspunt, waarbij leerlingen teksten zowel belevend, interpreterend, waarderend als met narratief begrip bekijken, beluisteren en (voor)lezen.
-- Zorg voor een goede balans tussen de meer actueel-maatschappelijke context en de meer cultuur-historische context in elke schoolsector, waarbij tussen en binnen schoolsectoren verschillende
accenten gelegd kunnen worden passend bij het profiel van de leerlingen en de schoolsector.
-- Zorg ervoor dat in alle onderwijssectoren nauw wordt afgestemd met de leergebieden Engels/MVT,
Kunst & Cultuur en Burgerschap, waarbij (wereld)burgerschap, oordeelsvorming, de cultuur-historische perspectieven en (inter)culturele competenties versterkt worden door gezamenlijk te werken
met teksten uit verschillende (eigen) talen, culturen en perioden. Hierdoor hebben leergebiedoverstijgende aanpakken kans van slagen.
-- Stel in alle schoolsectoren een minimaal aantal werken verplicht (suggestie: zes per leerjaar), waarbij
leerlingen ruimte voor keuze hebben uit zowel fictie als literaire non-fictie en poëzie.
-- Stem de keuze voor werken af per schoolsector, met een passende mix van historische en hedendaagse werken, oorspronkelijk Nederlandse en hertaalde/vertaalde werken, niet-canonieke en
canonieke werken passend bij onderwerpen en thema’s die centraal staan bij het leergebied en/
of andere leergebieden en de interesses van de leerlingen.
-- Zorg in alle onderwijssectoren voor een creatieve verwerking van literaire teksten, waarbij de dialoog
tussen leerling en medeleerlingen een belangrijk uitgangspunt is en de ene leerling een inspiratiebron
voor de andere leerling is.
-- Werk de bouwsteen ‘Leesmotivatie en literaire competentie’ ook als vakinhoud uit, voor in elk geval
vwo, zodat het een onderwerp van onderzoek is. Leerlingen doen daarbij onderzoek naar een of
meerdere aspecten, bijvoorbeeld:
-- (klassieke) thema’s in de wereldliteratuur
-- literatuur in maatschappelijke context
-- literair erfgoed en canonisering
De onderwerpen passen bij en zijn afgestemd op de eigenheid van de schoolsector. Voor vmbo en
praktijkonderwijs kunnen, indien relevant, de inhouden aansluiten bij of een verbinding leggen met
inhouden van de beroepsgerichte vakken en stages.

Nederlands | 58

5.

GENERIEKE
AANBEVELINGEN
VOOR HET
LEERGEBIED

Nederlands | 59

Voorkomen van laaggeletterdheid
In alle fasen van het onderwijs is er in het curriculum tijd, ruimte en begeleiding nodig voor leerlingen die
onvoldoende basiskennis- en vaardigheden hebben om te lezen en te schrijven. Met name op het vmbo is
er een relatief grote groep leerlingen, waarbij de talige kennis en vaardigheden nog niet voldoende geautomatiseerd en geconsolideerd zijn. Hierdoor is het voor deze leerlingen niet mogelijk om gedrukte en
geschreven informatie te gebruiken om eigen doelen te verwezenlijken, eigen kennis en mogelijkheden te
ontwikkelen en succesvol te participeren op school en deel te nemen aan een geletterde samenleving.

Aanbeveling	
Zorg ervoor dat leerlingen bij wie de basiskennis en -vaardigheden voor lezen en schrijven
onvoldoende geautomatiseerd zijn, (alsnog) de tijd, ruimte en begeleiding in po bovenbouw
tot en met vo bovenbouw krijgen om deze basiskennis en -vaardigheden te verwerven
en te automatiseren. Het is van belang dat dit náást, en niet in plaats van het reguliere
curriculum Nederlands plaatsvindt, zoals die beschreven is in de bouwstenen voor po
bovenbouw en vo onderbouw en in de aanbevelingen voor vo bovenbouw.

Het referentiekader Taal
In het ‘Referentiekader taal en rekenen’ is voor het po, vo en mbo in een doorlopende leerlijn concreet vastgelegd wat leerlingen moeten kennen en kunnen voor taal en rekenen/wiskunde. Deze referentiekaders
functioneren naast de kerndoelen en eindtermen. Bij het ontwikkelen van nieuwe kerndoelen en eindtermen voor het leergebied Nederlands zal de functie, de inhoud en het gebruik van het referentiekader
geëvalueerd moeten worden. Ook moet duidelijk worden hoe de verschillende curriculumdocumenten
(kerndoelen, eindtermen, referentiekader) zich tot elkaar verhouden.

Aanbeveling	
Ga in de vervolgfase van Curriculum.nu met leraren, experts en beleidsmakers na wat
de functie en het gebruik van het referentiekader zou moeten zijn en in hoeverre de
opbrengsten van Curriculum.nu vragen om aanpassingen van inhouden ervan.

Een basisbegrippenlijst om over taal, taalgebruik en literatuur te communiceren
Een van de ontwerpprincipes is een doorlopende leerlijn van po onderbouw naar bovenbouw vo. Dat
vraagt om zowel kennis en vaardigheden die in een doorlopende leerlijn zijn uitgewerkt, als om afgestemde begrippen over de leerjaren en schoolovergangen heen. Hierdoor kunnen leerlingen een vaktaal
ontwikkelen om bij het leergebied Nederlands met elkaar en de leraar over taal, taalgebruik en literatuur te
communiceren. Afstemming met het leergebied Engels/MVT ligt daarbij voor de hand.

Aanbeveling	
Werk in de vervolgfase van Curriculum.nu met leraren en experts aan een basisbegrippenlijst,
gebaseerd op de inhouden van de grote opdrachten en bouwstenen, die ook is afgestemd
met het leergebied Engels/MVT.

Rijke teksten in alle leergebieden
Taal- en denkontwikkeling vindt plaats in alle leergebieden. Leerlingen leren hun ideeën, gedachten en denkproces onder woorden te brengen, en leren daarbij steeds meer en passender school- en vaktaal te gebruiken.
Het ontwikkelteam Nederlands heeft daarom voor het eigen leergebied een onderlegger ‘Rijke teksten als
voorwaarde voor taal- en denkontwikkeling’ geformuleerd. Zowel het ontwikkelteam als stakeholders van
het leergebied onderstrepen ook het belang van het gebruik van rijke teksten bij alle leergebieden. Ook de
Onderwijsraad en Raad van Cultuur benoemen dit belang in hun adviesrapport Lees! Een oproep tot een
leesoffensief (2019). Werken met rijke teksten vergroot de woordenschat, zowel laagfrequente taal als

Nederlands | 60

school- en vaktaal, draagt bij aan lees- en schrijfontwikkeling en daarmee aan het vergroten van de kansengelijkheid van leerlingen in de samenleving.

Aanbeveling	
Werk in de vervolgfase de onderlegger over rijke teksten leergebiedspecifiek uit voor
de relevante leergebieden, tenminste Mens & Maatschappij, Mens & Natuur en Kunst &
Cultuur, zodat deze pijler van taalontwikkeling geborgd is in de verschillende leergebieden.

Omgaan met rijke teksten in de klas
Het inzetten van rijke teksten bij andere leergebieden vraagt om goede begeleiding en ondersteuning van
leerlingen. Daarbij speelt de leraar via modelling en scaffolding een belangrijke rol. De teksten moeten
dus niet worden vereenvoudigd. Het ontwikkelteam heeft samen met experts uit het leergebied een korte
toelichting ontwikkeld waarin het team beschrijft hoe rijke teksten gebruikt kunnen worden in de klas in
dienst van de taal- en denkontwikkeling. Zie daarvoor de toelichting op het eindproduct Nederlands.

Aanbeveling	
Werk de aanpak met rijke teksten verder uit in de vervolgfase van Curriculum.nu samen
met leraren van het leergebied Nederlands, leraren van de andere leergebieden en (lees)
experts.

Nederlands | 61

6.

GENERIEKE
AANBEVELINGEN
VOOR
BOVENBOUW VO

Nederlands | 62

1.

Neem in de uitwerking van de bovenbouw vo de visie en de zeven grote opdrachten
van het leergebied Nederlands als uitgangspunt en bouw voort op de onderliggende
bouwstenen (po en vo onderbouw). Het aanbod uit die bouwstenen dient in alle
schoolsectoren te worden uitgebreid en verdiept in de bovenbouw van het vo.

2.

Ontwikkel een kerncurriculum voor de verschillende onderwijssectoren in de
bovenbouw, in elk geval specifiek voor vmbo-bb/kb, vmbo-gt, havo en vwo. Bouw
voort op de onderbouw vo en stem af met het vervolgonderwijs.
-- Ontwikkel sectorspecifieke profielen voor het leergebied Nederlands met
behoud van het algemeen vormende karakter. Stel op basis daarvan een bovenbouwcurriculum per sector vast, waarbij kennis, vaardigheden, onderwerpen
en contexten aansluiten bij de accenten die in de betreffende sector en het
daaraan gekoppelde vervolgonderwijs (vmbo-mbo, havo-hbo en vwo-wo)
worden gelegd.
-- Houd oog voor de specifieke behoeften, mogelijkheden en interesses van leerlingen in de verschillende sectoren.
-- Zorg er in het curriculum van de bovenbouw voor dat er ook voldoende ruimte
is voor leerlingen die dat nodig hebben om hun basisvaardigheden alsnog te
verwerven en te automatiseren en hiermee laaggeletterdheid te voorkomen.
-- Voorkom een zogenaamd ‘theezakjes-model’ waarbij de inhoud van de havo een
afgeleide is van de inhoud van het vwo, en de inhoud van het vmbo een afgeleide is van de inhoud van de havo.
-- Borg de horizontale afstemming tussen sectoren, zodat leerlingen indien
gewenst soepel kunnen overstappen van vmbo naar havo, van havo naar vwo of
Nederlands op een hoger niveau kunnen volgen en afsluiten.

3.

Werk in de bovenbouw vmbo een kerncurriculum uit, waarbij zowel het algemeen
vormende aspect van het leergebied Nederlands behouden blijft als ook de koppeling
met de beroepsgerichte examenprogramma’s. Denk hierbij aan taalgebruik in
vervolgonderwijs en het beroep. Contextrijke taalgebruikssituaties zijn daarbij van
groot belang, zowel binnen als buiten school. Te denken valt aan het benutten van de
talige eindtermen in de beroepsgerichte programma’s, zoals:
-- een ontwerp kunnen presenteren bij de opdrachtgever en een offerte kunnen
maken bij het profiel Bouwen, Wonen en Interieur;
-- frontoffice-werkzaamheden kunnen uitvoeren, zoals klachten afhandelen,
klanten en bezoekers ontvangen en het bedrijf presenteren bij het profiel
Economie en Ondernemen;
-- informatie kunnen zoeken en geven over gezonde voeding, voedings- en bewegingspatroon en dagritme, voedings- en leefgewoonten signaleren, observeren,
rapporteren en erover adviseren bij het profiel Zorg en Welzijn.

4.

Werk in de bovenbouw havo en vwo een kerncurriculum uit, waarbij het leergebied
Nederlands vanuit een sectorspecifiek profiel uitgewerkt wordt en het algemeen
vormende aspect behouden blijft.

Nederlands | 63

-- Bij de havo ligt het accent op het voorbereidend toegepast wetenschappelijke
karakter, ter voorbereiding op hbo. Daarbij is sprake van een onderzoekscomponent in realistische taalgebruikssituaties. Sectorspecifieke invullingen van
Nederlands op de havo zouden kunnen gaan over talige kennis en vaardigheden
binnen communicatiepraktijken als journalistiek en framing, debatteren en
overtuigingskracht, en crisiscommunicatie en informatievoorziening.
-- Bij het vwo ligt het accent op het voorbereidende wetenschappelijke karakter,
ter voorbereiding op het wo. Daarbij is sprake van een onderzoekscomponent
waarbij academische vaardigheden aan bod komen. Sectorspecifieke invullingen van Nederlands op het vwo zouden kunnen gaan over onderwerpen
rondom taal(ontwikkeling), taalgebruik, cultuur en literatuur als onderwerp van
onderzoek, waarbij relevante wetenschappelijke inzichten worden verkend,
besproken en gebruikt.
5.

Ontwikkel voor het kerncurriculum van elke sector in de bovenbouw vo een algemeen
deel dat voor alle leerlingen in de betreffende sector gelijk is. Ontwikkel daarnaast
een verplicht keuzedeel dat past bij de interesses, het gekozen (beroeps)profiel en
de mogelijke vervolgopleiding. Het keuzedeel heeft tot doel een route op maat van
de leerling samen te stellen, waardoor een leerling kan oriënteren, verbreden of
verdiepen. Het ontwikkelteam denkt aan twee mogelijke uitwerkingen:
-- Voor vmbo, havo en vwo: laat leerlingen naast een algemeen deel van het kerncurriculum ook een aantal verplichte modules kiezen. In die modules verdiepen
ze zich in leergebiedspecifieke onderwerpen of in thema’s waarin taal, taalgebruik en literatuur verbonden wordt aan beroepsgerichte profielen of de
mondiale thema’s. Aanbeveling 6 gaat in op de uitwerking van de modules als
onderdeel van de kern.
-- Voor havo en vwo: werk aan twee varianten van het kerncurriculum,
waarbij alle leerlingen in elk geval de algemeen vormende variant krijgen
(de A-variant). Leerlingen kunnen daar bovenop ook de verdiepende variant
kiezen met inhouden uit de neerlandistiek, waarbij nauw met de andere talen
wordt afgestemd (de B-variant). De B-variant kan voor het profiel Cultuur en
Maatschappij verplicht zijn, terwijl het voor leerlingen uit de andere profielen
een keuze in de vrije ruimte kan betreffen.

6.

Onderzoek in de vervolgfase of er een aantal leergebiedspecifieke modules voor het
kerncurriculum kunnen worden vastgesteld. Deze modules kunnen per sector (vmbo,
havo, vwo) verschillen. Bij de uitwerking van de aanbevelingen vo bovenbouw worden
per bouwsteen enkele suggesties voor thema’s of modules gedaan. Met leraren,
leerlingen, lerarenopleiders, vervolgopleidingen en experts kunnen de thema’s of
modules per sector worden vastgesteld en uitgewerkt. Ook kan worden nagegaan in
hoeverre scholen en/of leerlingen zelf een keuze in thema’s of modules kunnen maken,
passend bij hun interesses, gekozen profiel en mogelijke vervolgopleiding.

Nederlands | 64

Bijlage BEGRIPPENLIJST
Hieronder treft u een definitie van begrippen die zijn opgenomen in de visie, grote opdrachten en bouwstenen. Waar zinvol voor de leesbaarheid is het begrip expliciet omschreven in de grote opdracht. Een
aantal begrippen komt overeen met de begrippen van andere leergebieden, waaronder Engels/MVT en
Kunst & Cultuur.
Artistieke tekst

Een tekst met esthetische componenten en vaak literaire kenmerken, maar
niet van voldoende kwaliteit om tot een literaire tekst gerekend te worden.

Communicatief doel

De inhoud en vorm van een boodschap hangen af van het communicatieve doel.
De verschillende communicatieve doelen zijn amuseren, informeren, instrueren en
overtuigen.

Creativiteit

Het vermogen om nieuwe en/of ongebruikelijke maar (praktisch) toepasbare ideeën
voor vraagstukken te bedenken. Creativiteit veronderstelt een flexibele houding
die mensen in staat stelt om van bekende manieren van denken los te komen, om
gewoontes te veranderen en om zaken in een nieuw licht te zien.

Cultuur

Alles wat mensen denken, doen en maken en de betekenis die mensen vanuit hun
individuele en het collectieve geheugen daaraan geven. Cultuur is hoe mensen
wonen, hoe ze zich kleden, hoe ze met elkaar communiceren, hoe ze eten, hoe ze
met elkaar omgaan, hoe ze werken, hoe ze hun vrije tijd besteden, hoe ze politiek
bedrijven en wetten maken, hoe ze onderzoek doen, hoe ze landbouwbedrijven en
industrie ontwikkelen, enzovoort (SLO, 2014: 11).

Diep lezen

Het voor een langere tijd geconcentreerd lezen van langere teksten of boeken,
waarbij de samenhang en betekenis van een tekst worden ervaren (Raad voor
Cultuur/Onderwijsraad, 2019).

Eerste taal

De taal, talen en/of taalvariëteit(en) waarmee het kind als eerste in aanraking
komt en die het kind op een natuurlijke manier verwerft. In sommige gevallen
kan er sprake zijn van twee eerste talen, bijvoorbeeld bij kinderen die tweetalig
opgroeien.

Geletterdheid

Het vermogen om te lezen, te schrijven, informatie te begrijpen en doelgericht te
gebruiken.

Genre

De wijze waarop een tekst georganiseerd is (inhoud, vorm, stijl) om een communicatief doel te bereiken (zie: communicatief doel). Voorbeelden van genres zijn een
verhaal, een verslag en een betoog.

Interactie

Uitwisseling van informatie tussen twee of meer personen, waarbij er sprake is
van een (snelle) afwisseling tussen luister- en spreekvaardigheden, tussen lees- en
schrijfvaardigheden.

Nederlands | 65

(literair) leesgesprek

Een gesprek tussen leraar en leerlingen of leerlingen onderling naar aanleiding van
gelezen, bekeken of beluisterde literatuur, waarbij het uitwisselen van leeservaringen centraal staat. Ook wel literair gesprek genoemd (Cornelissen, 2016).

Leesmotivatie

Datgene wat aanzet tot lezen: lezen ter ontspanning, om kennis op te doen over de
wereld of om te genieten van esthetisch taalgebruik.

Leesplezier

De waarde van lezen ontdekken door plezier te ervaren bij het kijken/luisteren
naar teksten, zowel proza als poëzie, en door zelf te willen (voor)lezen.

Lineaire tekst

Een tekst die zich kenmerkt door een hiërarchische, chronologische structuur en
heldere opbouw (inleiding-kern-slot).

Literaire competentie:
waardering

Een persoonlijk waardeoordeel geven en daarmee aangeven of een literaire tekst
wel of niet wordt gewaardeerd. De argumentatie daarbij kan zijn gebaseerd op de
relatie tussen tekst en werkelijkheid, de relatie tussen lezer en tekst en de relatie
tussen literaire teksten.

Literaire competentie:
interpretatie

Het verbinden van de letterlijke informatie uit de tekst tot een samenhangend
geheel. Lezers leggen verbanden binnen de tekst en tussen de tekst en de wereld.
Er is een sterke relatie tussen tekst en lezer bij interpretatie. Relaties binnen de
tekst zijn gebaseerd op het handelen van de personages en relaties buiten de tekst
tot het leggen van verbanden binnen een groter geheel.

Literaire competentie:
leesbeleving

Leesbeleving heeft allereerst betrekking op verbeeldende en emotionele
processen tijdens het lezen. Hierbij kan het gaan om zintuiglijke gewaarwordingen,
alsof de lezer personages, voorwerpen of situaties kan waarnemen. Het kan ook
gaan om verplaatsing in het verhaal, alsof de lezer als toeschouwer aanwezig is in
het verhaal of als de lezer zich identificeert met een van de verhaalpersonages.
Emotionele leesbelevingen zijn te onderscheiden in primaire belevingen met
accent op de eigen beleefde emoties, zoals vreugde, verdriet, boosheid en angst,
en emoties die ontstaan vanuit het meeleven of identificeren met de personages,
zoals herkenning, bewondering, nieuwsgierigheid en medelijden. Daarnaast heeft
leesbeleving betrekking op gedachten en vragen die tijdens het lezen bij de lezer
opkomen, verwachtingen die worden gewekt, persoonlijke associaties, vragen over
onduidelijkheden of open plekken.

Literaire competentie:
narratief begrip

De mate waarin de lezers onderkennen dat ze met een door een auteur geconstrueerd verhaal te maken hebben en dat ze zich bewust zijn van de ‘gemaaktheid’ van
het verhaal. De constructie van het boek heeft betrekking op elementen die de
schrijver gebruikt om het verhaal vorm te geven zoals: beschrijving van personages,
plot, vertelperspectief en gebruik van tijd en ruimte. Ook kennis en begrip van de

Nederlands | 66

context van de literaire tekst (voor wie, waar, wanneer, binnen welke conventies/
tradities) speelt hierbij een rol.
Literatuur

Literatuur heeft altijd betrekking op cultureel waardevolle teksten. Literaire teksten
bevatten verhalende en/of poëtische eigenschappen, mogelijk gecombineerd met
beeld en/of geluid, zowel fictie, literaire non-fictie en poëzie. Deze teksten hebben
waarde als ‘tekst’, niet alleen door de betekenis, maar ook door de vorm. Daarnaast
kan de tekst waarde hebben voor de ‘lezer’: de tekst kan leerzaam zijn, kan leiden
tot een esthetische ervaring, kan emoties oproepen als verwondering, herkenning
of ontroering en kan leiden tot vervreemding en/of reflectie. Ten slotte bepaalt de
maatschappelijke waarde die aan de tekst gehecht wordt mede of iets literatuur is,
iets wat aan verandering onderhevig is.

Meertaligheid:
meertalig repertoire

De talen, taalvariëteiten of de woorden en uitdrukkingen uit verschillende talen/
taalvariëteiten die een persoon passief en/of actief beheerst.

Meertaligheid:
meertaligheid van
de samenleving

Het naast elkaar bestaan van verschillende talen en taalvariëteiten binnen een
bepaalde context of een bepaald gebied.

Meertaligheid:
meertalige competentie

Het functioneel en flexibel kunnen inzetten van een meertalig repertoire om te
communiceren of om een nieuwe taal te leren.

Modelling

Hardop denkend voordoen hoe je een bepaalde taak aanpakt. De leerlingen zien
bijvoorbeeld via een leraar die modelt hoe een ervaren lezer een tekst leest en de
inhoud ervan verwerkt.

		
Multimodale tekst

Een tekst waarin een boodschap zowel talig als op visuele en/of auditieve wijze
wordt overgebracht.

Narratief

Verhalend

Pluriform

Letterlijk veelvormig. Een pluriforme samenleving is een samenleving van groepen
mensen met verschillende afkomsten, culturen, religies en politieke overtuigingen.

Scaffolding

Het ondersteunen van leerlingen door hen tijdelijk steigers te bieden die weer
worden afgebroken als ze niet meer nodig zijn. Bij scaffolding biedt de leraar
ondersteuning die net boven het niveau van een leerling ligt, waardoor de leerling
een hoger niveau kan bereiken. Scaffolding is ook wel bekend onder de naam ‘taalsteun’, waarbij leraren ook visuele en auditieve middelen gebruiken om leerlingen
steun te bieden om nieuwe inhouden stapsgewijs te verwerven.

Schrift

Het geheel van tekens, cijfers en formules die gebruikt kunnen worden om tekst
schriftelijk (met handschrift of typschrift) te produceren met de bedoeling om

Nederlands | 67

gesproken taal, gegevens en gedachten herkenbaar vast te leggen, te bewaren en
over te brengen.
Schrijven

Schrijven verwijst zowel naar het stellen waarbij leerlingen leren naar inhoud en
vorm teksten te produceren met verschillende communicatieve doelen, als naar de
daarvoor benodigde schrifthandeling (handschrift en typschrift).

Syntheseteksten

Een synthesetekst is een tekst die ontstaan is door verschillende informatiebronnen te integreren. De bronnen kunnen elkaar aanvullen, maar elkaar ook
tegenspreken.

Taalaanbod

Alle taal die leerlingen in gesproken, geschreven, digitale of multimodale vorm
aangeboden krijgen, bij het leergebied Nederlands en de andere leergebieden,
maar ook buitenschools en thuis.

Taalbasis

Een mentaal netwerk van ervaringen en kennis die kinderen zowel binnen als
buiten school verwerven en de daarmee verbonden taal: een geheel aan betekenissen van (delen van) woorden en (delen van) zinnen. Taalbegrip is ten diepste
gegrond in concrete ervaringen, en daarna in schoolse kennis en talige uitleg. Hoe
meer ervaringen en daarmee verbonden kennis en taal in het brein zijn opgeslagen, hoe gemakkelijker leerlingen nieuwe informatie zullen begrijpen. Door via
rijke teksten rond uitdagende onderwerpen en thema’s frequent ervaringen op te
doen en uit te wisselen, worden in het geheugen steeds meer en steeds rijkere
verbindingen gelegd tussen ervaringen, kennis en taal. Zo wordt de ervaringsen taalbasis vergroot en ontstaat een toenemende hoeveelheid betekenissen en
betekenisnuances.

Taalbewustzijn

De expliciete kennis over taal en het inzicht in hoe talen worden geleerd en
gebruikt, en het bewust omgaan met taal. Taalbewustzijn draagt bij aan het kunnen
sturen van het eigen proces om een taal te leren.

Taaldenkfuncties

Leerlingen hebben eenvoudige en complexe taalfuncties nodig om meer over de
wereld om hen heen te weten te komen. Er is een relatie tussen taal en denken.
Denkprocessen moeten verwoord kunnen worden door taal. De taal die leerlingen
gebruiken, heeft als doel te beschrijven, benoemen (eenvoudige denkfuncties)
maar ook om te vergelijken, redeneren en concluderen (complexe denkfuncties).

Taalleerstrategie

De manier waarop een leerling het taalleren aanpakt.

Taalnorm		Opvattingen van taalgebruikers over hoe het hoort in de taal.
Taalontwikkeling

Het uitbreiden en versterken van de taalbasis die bestaat uit kennis van de wereld,
het begrijpen van taal, het produceren van taal en de woordenschat. Er zijn binnen
de taalontwikkeling grote verschillen tussen leerlingen. Er zijn ook fasen in de
taalontwikkeling die meer instructie en begeleiding behoeven dan andere fasen.

Nederlands | 68

Taalstatus

De positie die een taal inneemt in een bepaalde gemeenschap en de waardering die
aan die taal wordt toegekend door de (inter)nationale overheid en gemeenschap.

Taalvariëteit

Een variant op een erkende taal die door een groep mensen gesproken en/of
geschreven wordt, zoals streektalen, regionale talen, dialecten, straattaal en
jongerentaal. Elke taalvariëteit wordt gesproken door een specifieke groep in
de samenleving en heeft een aantal opvallende eigen kenmerken, zoals eigen
uitspraak, eigen woorden en/of grammaticaregels.

Tekst

Elke vorm van mondelinge, schriftelijke, digitale en multimodale communicatie,
waarmee ideeën, ervaringen, gedachten, gevoelens, meningen en informatie door
middel van taal worden weergegeven.

Tekstconventies

Specifieke kenmerken van een tekst die betrekking hebben op het communicatieve
doel, inhoud, structuur en vorm van een tekst.

Vorm (van een tekst)

De vormgeving van de tekst: de stijl, het plot, de visuele vorm op letter-, schrift- en
tekstniveau en de auditieve vorm.

Nederlands | 69

Nederlands | 70

Nederlands | 71

Ontwikkelteamleden Nederlands

Alice Geerdink

Annemarie Regeling

Caroline Wisse-Weldam

Geja Raaijkmakers

Jetty de Jong

Judith Pool

Lucienne Rijks

Marit Tuik

Marit van der Meulen

Marloes Otten

Nellianne van Schaik

Nienke Nagelmaeker

Simone Westra

Stephanie Kastelein

Nederlands | 72