Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

24 587

Justitiële Inrichtingen

33 628

Forensische zorg

Nr. 657

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VEILIGHEID EN
JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 juni 2016
Hierbij bied ik uw Kamer aan het onderzoeksrapport «Forensische
zorgtrajecten in het gevangeniswezen. Onderzoek in zes penitentiaire
inrichtingen naar signalering, indicatiestelling en plaatsing»1. Tevens
informeer ik uw Kamer over de wijze waarop de onderzoeksbevindingen
zijn ontvangen en hoe ze worden benut.
Aanleiding onderzoek
In het gevangeniswezen verblijven veel gedetineerden met een stoornis
en/of verstandelijke beperking2. In detentie wordt dan ook geestelijke
gezondheidszorg aan gedetineerden aangeboden. Daartoe zijn, naast de
beschikbare basiszorg van de eerstelijns GGZ in penitentiaire inrichtingen
(PI’s), penitentiaire psychiatrische centra ingericht. Daarnaast wordt door
de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) ambulante en klinische zorg voor
gedetineerden ingekocht bij zorginstellingen.
Aan het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum van het
Ministerie van Veiligheid en Justitie is gevraagd onderzoek uit te voeren
naar de totstandkoming en het beloop van de behandeltrajecten in het
gevangeniswezen. Onderzocht is hoe in de praktijk besloten wordt tot het
inzetten van zorg en hoe de geïndiceerde zorgtrajecten worden ingevuld.
Op basis van de uitkomsten kan worden geïnventariseerd welke (beleids)intensiveringen vereist zijn.

1
2

kst-24587-657
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Uit onderzoek, dat enige jaren geleden is uitgevoerd, is gebleken dat ongeveer 60% van de
gedetineerden een psychische stoornis had. Om een actueel totaalbeeld te verkrijgen, wordt in
2016 een breed onderzoek gestart.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 24 587, nr. 657

1

Afbakening onderzoek
Het onderzoek is van relatief beperkte omvang en richt zich op de
psychische basiszorg én forensische zorg die beschikbaar is voor
gedetineerden met een zorgbehoefte. Hiervoor zijn 79 gedetineerden en
hun zorgtrajecten gevolgd vanaf het moment van binnenkomst in een PI
tot het moment dat de gevangenisstraf eindigt. Daarnaast hebben
interviews met 22 vertegenwoordigers van zes PI’s plaatsgevonden. De
bevindingen van het onderzoek geven de ervaringen en meningen van
deze professionals weer. Hierbij dient te worden opgemerkt dat het
onderzoek een eenzijdig beeld schetst, omdat de onderzoekers zich
beperken tot het perspectief van PI-medewerkers. Niettemin bieden de
bevindingen belangrijke aanknopingspunten om nog meer gedetineerden
passende zorg te kunnen bieden.
Bevindingen onderzoek
Signalering zorg en caseload PMO’s
In het gevangeniswezen is in elke PI een psycho-medisch overleg (PMO)
ingericht. Het PMO bestaat uit één of meer psychiaters, psychologen,
artsen en justitieel verpleegkundigen. Gezamenlijk bepalen zij welke zorg
gedetineerden ontvangen. Gedetineerden kunnen in iedere fase van hun
detentie worden doorverwezen naar het PMO. Uit het onderzoek blijkt dat
dit vaak gebeurt aan de hand van een screening bij binnenkomst in de PI.
Problematiek die pas later tijdens de detentie wordt opgemerkt betreft
doorgaans een depressie of een licht verstandelijke beperking. Uit het
onderzoek komt ook naar voren dat binnen het PMO de nadruk ligt op het
afgeven van indicaties voor zorg, waardoor niet voldoende ruimte
beschikbaar is voor het bespreken van complexe zaken en het verlenen
van basiszorg. Door het PMO te ontlasten kan hieraan meer tijd worden
besteed, aldus de onderzoekers.
Informatiedeling
De besluitvorming over (forensische) zorgtrajecten in de onderzochte
PMO’s gebeurt op grond van voor de medische dienst beschikbare
informatie. De onderzoekers concluderen dat het opvragen van medische
informatie buiten PI’s soms moeizaam verloopt, met als gevolg dat
relevante informatie ontbreekt of te laat wordt aangeleverd. In die
gevallen is de medische dienst afhankelijk van wat de gedetineerden zelf
melden. Vooral bij kortverblijvende gedetineerden wordt het ontbreken
van de informatie als knelpunt ervaren. Volgens de onderzoekers kan dit
gevolgen hebben voor de snelheid waarmee een zorgtraject wordt
gestart.
Wachttijden zorg
Daarnaast laat het onderzoek zien dat het uitplaatsen van gedetineerden,
die in aanmerking komen voor zorg buiten de muren van de PI, naar
forensische GGZ3 niet altijd lukt. Zo is volgens de geïnterviewden sprake
van wachtlijsten voor klinische zorg én voor verblijf in een instelling voor
beschermd wonen, waardoor gedetineerden niet binnen de termijn van de
detentie in een (zorg)instelling kunnen worden geplaatst. In de onderzochte PI’s blijkt bij het indiceren naar zorg soms rekening te worden
gehouden met eventuele wachttijden en het veronderstelde aanwezige
3

Geestelijke gezondheidszorg die onderdeel is van een (voorwaardelijke) straf of maatregel of
de tenuitvoerlegging daarvan, dan wel een andere strafrechtelijke titel. Deze zorg wordt
ingekocht door de Dienst Justitiële Inrichtingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 24 587, nr. 657

2

zorgaanbod. Hierdoor schrijven de PMO’s indicaties toe naar dit
zorgaanbod. Om te realiseren dat indicaties onafhankelijk van het
zorgaanbod plaatsvinden, is volgens de PMO’s een toets nodig op de
mate waarin zorginstellingen gecontracteerde zorg leveren en de kwaliteit
van deze geleverde zorg. Daarmee wordt de prikkel om naar aanbod toe te
indiceren weggenomen.
Samenwerking
Verder behoeft de samenwerking tussen PI’s en zorginstellingen verbetering. De samenwerking is nu veelal afhankelijk van psychiaters,
psychologen en behandelaren die elkaar al kennen. Voorts bestaat onder
de PMO-professionals de indruk dat zorginstellingen gedetineerden
weigeren én plaatsingen in de forensische GGZ vaak worden afgebroken.
Het is, aldus de onderzoekers, echter niet duidelijk in welke mate dit
plaatsvindt.
Beleidsreactie onderzoek
Een gedetineerde heeft, evenals elke burger, recht op medische zorg
waaronder psychiatrische zorg. In de PI’s wordt gewerkt conform het
«stepped care model». Binnen dit model krijgt een gedetineerde in
beginsel de minst intensieve behandeling aangeboden en alleen als deze
onvoldoende resultaat oplevert wordt overgegaan op een meer intensieve
behandeling. Met dit onderzoek is in beeld gebracht hoe zes PI’s invulling
geven aan de geestelijke gezondheidszorg voor gedetineerden, in het
bijzonder de toeleiding naar en het verloop van deze zorg.
Het stemt mij tevreden dat de onderzoekers concluderen dat de PMO’s in
de PI’s veel werk verzetten om zorg voor zorgbehoeftige gedetineerden te
realiseren en dat het in de meeste gevallen lukt zorg in te zetten. Uit het
onderzoek blijkt echter ook dat de 22 geïnterviewde PI-medewerkers een
aantal knelpunten ervaren, zoals de te hoge werkdruk van de PMO’s. Deze
knelpunten kunnen, aldus de onderzoekers, de toegang tot de beschikbare
zorg belemmeren. Dit vind ik onwenselijk. Om ervoor te zorgen dat deze
knelpunten worden weggenomen, ben ik met DJI in gesprek gegaan over
eventuele oplossingen. Deze kunnen gevonden worden in lopende
trajecten gecombineerd met aanvullende acties.
Lopende trajecten
De caseload van PMO’s kan worden teruggebracht met de inzet van een
BIG-geregistreerde zorgprofessional, zoals een Sociaal Psychiatrisch
Verpleegkundige (SPV’er), in de PI’s. Deze zorgprofessional kan taken van
een psychiater of psycholoog overnemen en een belangrijke rol vervullen
in het realiseren van een ketenaanpak. In drie PI’s zullen dit jaar pilots
worden ingericht om ervaring op te doen met de SPV’er of een andere
BIG-geregistreerde professional.
Evenzeer wordt ingezet op de samenwerking en informatiedeling tussen
PI’s en ketenpartners om het uitwisselen van medische informatie soepel
te laten verlopen. Uitgangspunt is dat politie of het OM voor elke
voorgeleide verdachte een formulier invullen. Met dit formulier wordt een
PI geïnformeerd over het risicoprofiel van een verdachte (incl. fysieke en
geestelijke gesteldheid). Om de samenwerking en informatiedeling tussen
partners en de PI’s een impuls te geven zal binnen de bestaande samenwerkingsverbanden gebruik worden gemaakt van de uitkomsten van de
proeftuin »regionale voorziening». Deze voorziening is een werkwijze,
waarin wordt gewerkt met een instroomoverleg (bij binnenkomst van
betrokkene in een PI) en een uitstroomoverleg (moment waarop

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 24 587, nr. 657

3

betrokkene een PI bijna verlaat). Aan deze overleggen nemen onder meer
de GGZ en de gemeente deel. Samen wordt bekeken of begeleiding of
behandeling moet worden opgestart of dat een zorgtraject buiten het
gevangeniswezen kan worden voortgezet. Voorts wordt bepaald welke
partij regiehouder is. Deze werkwijze waarborgt dat een warme
overdracht plaatsvindt van buiten naar binnen en omgekeerd. Ik ben van
mening dat dit de continuïteit van zorg en daarmee het verminderen van
recidive ten goede komt.
Het aantal justitiabelen (waaronder de gedetineerdenpopulatie) dat een
beroep doet op de door Veiligheid en Justitie ingekochte zorg is in de
afgelopen jaren gestegen. Jaarlijks vraagt DJI aan de forensische
indicatiestellers (PMO’s van de PI’s, de reclassering en het NIFP) hoeveel
en welke zorg nodig is. Op grond daarvan wordt zorg ingekocht. Hoewel
voor 2016 extra zorg is ingekocht, blijft de vraag naar verblijfszorg en
klinische GGZ onverminderd hoog. Dit betekent dat veel van de
ingekochte bedden structureel zullen worden bezet. Om de beschikbare
plekken zo optimaal mogelijk in te zetten, wordt door DJI ingezet op het
stimuleren van doorzorg. Het kan voorkomen dat patiënten (waaronder
gedetineerden) soms te lang op een hoog beveiligde zorgplek verblijven.
Ik stuur, waar mogelijk, op doorstroming naar lichtere vormen van zorg,
zodat wachttijden kunnen worden voorkomen of gereduceerd.
Daarbij is onlangs, gelet op de ontwikkelingen in de vraag naar sanctiecapaciteit in brede zin, een toekomstverkenning gestart die is gericht op de
uitvoering van vrijheidsbeperkende en vrijheidsbenemende sancties. In
deze verkenning wordt nadrukkelijk naar de aansluiting tussen sancties,
zorg en de samenleving gekeken. Naar verwachting komen de uitkomsten
begin 2017 beschikbaar.
Aanvullende acties
De onderzoekers brengen onder de aandacht dat door medewerkers van
de zes onderzochte PI’s wordt aangekaart dat zorginstellingen gedetineerden weigeren én gestarte zorgtrajecten voortijdig worden afgebroken.
Dit signaal baart mij zorgen, aangezien gedetineerden bij wie een
intensievere behandeling vereist is dan in het gevangeniswezen kan
worden aangeboden, door een GGZ-instelling moeten worden behandeld.
Dit is de reden waarom ik DJI heb gevraagd inzichtelijk te maken of dit
voorkomt en wat de onderliggende oorzaken hiervan zijn. Op basis van
deze informatie zal ik bepalen of nadere actie noodzakelijk is.
Daarbij acht ik het van belang dat zorginstellingen de zorg leveren die
gecontracteerd is en dat deze zorg kwalitatief hoogwaardig is. Ik zal
samen met DJI het bestaan en de rol van het Forensisch Plaatsingsloket
van DJI actief bij de PI’s onder de aandacht brengen. De indicatiestellers
(PMO’s van de PI’s, de reclassering en het NIFP) kunnen met dit plaatsingsloket contact opnemen indien zij ergens tegen aanlopen, zoals
gecontracteerde zorg die niet correspondeert met het zorgaanbod, het niet
opnemen van een gedetineerde door een instelling of indien een
zorgtraject voortijds wordt afgebroken. Het loket zal als zo’n signaal wordt
afgegeven een gesprek aangaan met de betreffende instelling en bepalen
of dit signaal gevolgen heeft voor de inkoop van zorg bij deze instelling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 24 587, nr. 657

4

Met de voornoemde trajecten en aanvullende acties worden de door de
zes PI’s ervaren knelpunten naar mijn mening adequaat opgepakt.
Hiermee wordt de geestelijke gezondheidszorg toegankelijker gemaakt
voor gedetineerden en de samenwerking tussen (keten)partners versterkt.
De Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie,
K.H.D.M. Dijkhoff

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 24 587, nr. 657

5